këtu - Qendra për Arsim e Kosovës


këtu - Qendra për Arsim e Kosovës

Advancing Participation and Representationof Ethnic Minority Groups in EducationPORTRAYING PRACTICES REGARDINGPARTICIPATION IN EDUCATION:from data to visible actionsPREZANTIMI I PRAKTIKAVE PËRPJESËMARRJE NË ARSIM:nga të dhënat deri te veprimiPREDSTAVLJANJE PRAKSI VEZANO ZAUČEŠĆE U OBRAZOVANJU:od podataka do vidljivih akcijaPrishtina, 2010

Advancing Participation and Representation of EthnicMinority Groups in EducationPortraying practices regardingparticipation in education: from datato visible actionsThis project is funded byThe European Union & Open Society Institute

Advancing Participation and Representation of Ethnic MinorityGroups in EducationThis project is implemented by Kosova Education Center (KEC) ‐ Kosovo inpartnership with Open Society Foundation for Albania, proMENTE SocialResearch – Bosnia and Herzegovina, Network of Education Policy Centers(NEPC) ‐ Croatia, Center for Education 2000 + (CEDU) ‐ Romania and GroupMost ‐ Serbia. The views expressed in this publication do not necessarily reflectthe views of the European Union and Open Society Institute2

IntroductionThe taskThe task is to collect examples of good practice in relation to the way schoolsfacilitate and encourage the involvement of parents of students from ethnicminority families. In addition, the collected examples have to reflect any otherinitiative facilitating equal access to education of ethnic minority children. Hence,the main purpose of the collection of good practices is to provide:• review of different types of interventions initiated and/or implementedthrough stakeholder participation (school students and parents inparticular) with the aim to advance educational inclusion and quality atschool and local community level;• mechanism(s) for horizontal learning and best practice exchange thussupporting sustainable initiatives on institutional and local level.The concept of “good practice”First we need to question the concept of ‘good practice’. We should be suspiciousof the related concept of ‘best practice’ which policy makers often think is easy todefine. Measures of effectiveness are not always available or reliable. We mightwant to say that ‘good practice’ is practice that enables innovation to develop –‘breakthrough practice’. That is to say that it breaks a barrier and sets a process ofinnovation in motion. It starts the ball rolling so to speak. We might also want tosay that good practice is that which raises issues, provokes thinking / reflection andilluminates a particular aspect of practice. We could call this ‘interesting practice’.Then there is the concept of ‘next practice’ which responds to a new challenge or achallenge that may be appearing on the horizon. The following is taken from astatement issued by the Innovations Unit which is linked to the Department forEducation and Skills in the UK.3

The Innovation Unit have identified a number of characteristics of Next Practice:• significantly changed methods of service delivery, organisation or structure,which, if shown to be successful, would hold implications for the wider system• in advance of hard evidence of effectiveness• not (yet) officially sanctioned and therefore maybe entailing some risk• consciously designed with an awareness of the strengths and limitations ofconventional ‘best' practice• generated by very able, informed practitioners aware of the existing knowledgebase• informed by critical scanning of the wider environment• directed at serious, contemporary problems• user focused.The approach should be based on the concepts of ‘illuminative evaluation’ and‘appreciative inquiry’. Illuminative evaluation (Parlett and Hamilton, 1975) is awell established tradition in the UK and suits our purpose well. It assumes thatwhat is needed is rich portrayal which reveals the nature of the practice and how itactually works as well as the perceived aims and benefits of the practice. It doesnot assume that effectiveness can easily be measured but it can inform otherpractitioners and policy makers about what is possible and about the most fruitfulavenues for future development.4

ContentsIntroductionSection 1: BackgroundSection 2: Examples of good practicesA. AlbaniaB. Bosnia and HerzegovinaC. CroatiaD. KosovoE. Serbia5

Section 1: Background1. The contextThe present collection of good practices for combating inequity and promotingparticipation in education is developed under the framework of “AdvancingParticipation and Representation of Ethnic Minority Groups in Education project(APREME). The initiative, funded by European Union and Open Society Institute,is developed by Kosova Education Center (KEC), and implemented in fivecountries - Albania, Bosnia and Herzegovina, Croatia, Kosovo, Serbia 1 .The need for designing and implementing such a project was supported by awide range of evidences related to the status of ethnic minorities’participation within the educational sector from countries in the region, asfollows 2 :(i) Although the legislations and education policies of the West Balkanscountries recognize and integrate the principles of the United NationDeclarations and European Conventions and guarantee, in their legal texts,equal education to the all children (regardless of their gender, ethnicity,disability), strong disparities in education opportunities and outcomesbetween majority and minority population in this Region remainsignificant and continue rising. Credible reports point out thatcomprehensive education reforms undertaken during the last decade, havenot yet managed to assure the same education opportunities and a level ofquality education for all citizens of the respective countries, hence the fullenjoyment of the right to education for the minorities and other vulnerablegroups.(ii) There is a noted gap between the existing education and antidiscriminationpolicies and their implementation. Furthermore, policies failto deal with many subtle and hidden forms of the discrimination betweenminority and majority groups. Although ethnic minorities have access toeducation, yet the quality, relevance and the effectiveness of the educationprovided are disputable. Those problems, in varying extent andmanifestations, are present in all participating countries and in all levels ofeducation. There are examples like the segregated schools in Bosnia andHerzegovina and Kosovo: insufficient or no instructions in theminority/majority language; lack of teaching/learning material in the1 The involved partner organizations are: Open Society Foundation for Albania (OSFA) –Albania, ProMENTE Social Research – Bosnia and Herzegovina, Network of EducationPolicy Centers (NEPC) – Croatia, Group MOST – Serbia and Center Education 2000+ -Romania.2 Kosova Education Centre, Advancing Participation and Representation of EthnicMinority Groups in Education, Grant Application Form, 20077

8minority language all of which limit the educational and professionalchoices.(iii) There is an insufficient and/or inadequate participation of educationstakeholders, particularly students and parents belonging to minoritygroups. Under the project, participation has been defined as theinvolvement of all or any relevant stakeholder groups (students, family,teachers, other local community members) in any kind of schoolmanagement or decision making. Although the forms and instruments forstudents and parents’ participation in the education exist (e.g. schoolboards, students’ councils, etc.), the actual participation of thesestakeholders in the life of school is rather nominal and their influence onthe school issues negligible.Thus, for approaching such issues, the above mentioned project aimed toaddress the following needs:1. The increasing disparities in educational opportunities and outcomesdespite the considerable improvement of national anti-discriminationlegislation raises concerns about the extent of equity that may be achievedin schools in the newly developed education systems in the West Balkansregion. While system level measures and policies are likely to provide thenecessary framework for the reduction of large scale and systematicdiscrimination, they are far from being sufficient to ensure the interfusionof attitudes and behaviours that would ensure educational equity at theschool level. Considering these, there is a need to identify the main factorsthat inhibit the interfusion of values, attitudes and practices leading toeducational inclusion and quality at school level.2. Little exposure to good practices from other school communities, bothwithin the country and the region, although there are such practices.3. Insufficient and/or inadequate school based initiatives to bridge the gap inparticipation and representation in education and quality of provisionbetween majority and minority groups. As underlined above, limited actionat school level is likely to lead to shortcomings in the implementation ofthe educational equity related provisions.As a consequence, the overall objective of APREME intervention was tocontribute to building all-inclusive education systems in West BalkansCountries that promote equal access to quality education for all and modelrespect for ethnic diversity. More specific, the project aims to advanceparticipation and representation of minority ethnic groups in educationsystems in the West Balkans Countries by promoting good practices andsupporting local initiatives. For such purpose, the emphasis of the projectwas on empowering students, teachers and parents to build initiatives thatadvance participation and representation of ethnic minorities in elementary(compulsory) education.

In order to achieve the project objectives, the main following activities havebeen organised and implemented:a. A qualitative research has been designed and implemented (i.e. focusgroups discussions – see the Section 3, Research methodology) to solicitthe opinions of parents and other community members on the currentpractices of school-parent-community involvement strategies of schools inregards of creating an inclusive participatory environment, i.e. the effortsto engage parents belonging to ethnic minorities into school levelgovernance. Country based survey of the relevant literature and documentswas undertaken to corroborate the qualitative research findings and provideadditional input for identifying advocacy priorities.b. In parallel, a collecting process of stakeholders’ educational good practicestook place, in order to reduce inequity and raise the quality of education. Itincluded the review of different types of interventions initiated and/orimplemented through stakeholder participation (school students andparents in particular) with the aim to advance educational inclusion andquality at school and local community level and provide mechanism(s) forhorizontal learning and best practice exchange thus supporting sustainableinitiatives on institutional and local level.c. Following this, local communities were engaged in actions planning totransfer their views on inclusion and quality into practical programmes atthe local level.d. These local initiatives to promote inclusion and quality culminated in aregional conference organised to showcase and discuss the outcomes of theproject.e. A project web-page was developed serve as a means for continuousdissemination of project results across network and to the wider public.9

2. The methodologyThe task to be undertaken under Component 3 of APREME Project was tocollect examples of good practice in relation to the way schools facilitateand encourage the involvement of students’ parents from ethnic minorityfamilies. In addition, the collected examples had to reflect any otherinitiative facilitating equal access to education of ethnic minority children.Hence, the main purpose of the collection of good practices was to provide:• review of different types of interventions initiated and/orimplemented through stakeholder participation (school studentsand parents in particular) with the aim to advance educationalinclusion and quality at school and local community level;• mechanism(s) for horizontal learning and best practice exchangethus supporting sustainable initiatives on institutional and locallevel.2.1. Defing the concept of “good proactice”For approaching such task, the starting point was to clarify the concept of“good practice”. So, what is a “good practice”? We should be suspicious ofthe related concept of ‘best practice’ which policy makers often think is easyto define. Measures of effectiveness are not always available or reliable. Wemight want to say that ‘good practice’ is practice that enables innovation todevelop – ‘breakthrough practice’. It is to say that it breaks a barrier and setsa process of innovation in motion. It starts the ball rolling, so to speak. Wemight also want to say that ‘good practice’ is that which raises issues,provokes thinking / reflection and illuminates a particular aspect of practice.We could call this ‘interesting practice’.Then there is the concept of ‘next practice’ which responds to a newchallenge or a challenge that may be appearing on the horizon. Thefollowing is taken from a statement issued by the Innovations Unit which islinked to the Department for Education and Skills in the UK.10

The Innovation Unit have identified a number of characteristics of NextPractice:• significantly changed methods of service delivery, organisation orstructure, which, if shown to be successful, would hold implications forthe wider system• in advance of hard evidence of effectiveness• not (yet) officially sanctioned and therefore maybe entailing some risk• consciously designed with an awareness of the strengths and limitationsof conventional ‘best' practice• generated by very able, informed practitioners aware of the existingknowledge base• informed by critical scanning of the wider environment• directed at serious, contemporary problems• user focused.The approach should be based on the concepts of ‘illuminative evaluation’and ‘appreciative inquiry’. Illuminative evaluation (Parlett and Hamilton,1975) is a well established tradition in the UK and suits our purpose well. Itassumes that what is needed is rich portrayal which reveals the nature of thepractice and how it actually works as well as the perceived aims andbenefits of the practice. It does not assume that effectiveness can easily bemeasured but it can inform other practitioners and policy makers about whatis possible and about the most fruitful avenues for future development.Appreciative inquiry comes from the world of business and organisationalstudies and implies a process whereby people collaborate to make theirpractice visible and to learn lessons from it. This perspective informs theincreasingly popular practice of ‘lesson study’ but could equally apply inour project.2.2. Data sourcesFor gathering the necessary good practice, we needed descriptive accountsfrom ‘reliable informants’ – that is, the people actually involved ininitiating, maintaining and benefitting from this practice; for example:o the school principalo teachers who have a role in the practiceo parents who are the beneficiaries or who are affected by thepractice11

o students (students organisations) who are the beneficiaries orwho are affected by the practice2.3. Data collectionIn order to collect examples of good practice, each Country Team organiseda Call for proposals. Information related to this Call was disseminated viapost or mailing list(s), advertised through web, relevant newspapers and/orby sending direct invitation to practitioners who already prove to beinnovative in this area of work etc.The main task/responsibility of Country teams was to ensure sufficientaccessibility and responsiveness to ‘call for proposals’ of key educationactors as well as sufficient quantity and quality of the collected goodpractice descriptions. Thus, each Country Team had the freedom to choosethose dissemination methods that are the most appropriate for the national(educational) environment.2.4. Selection proceduresFor the preliminary selection criteria step, the schools were asked to start theselection process by answering the following questions:• readable - simple and clear presentation, easy to comprehend?• manageable – easy to apply in practice?• adequate – appropriate for all countries involved (cross countrysensitive)?• relevant – covering those aspects and areas of inequity wheresustainable impact could be obtained by targeted educationstakeholder (education authorities, pupils, parents etc.)?• tangible – easy to be verified by observing and measuring?Then, schools have to decide if the examples of good practice they selectedcover different areas such as:a. School policy, governance and organizationb. Curriculum and textbooks (content)c. Teaching-learning processes (delivery)d. Assessment and school self-evaluatione. School culture (ethos) and inter-group relationsf. Partnership between school and local community12

The decision to select a proposed case as an example of good practicedepends on the extent to which they facilitated the followings:A. School policy, governance and organization• Parents belonging to a minority ethnic group/ parents’ organisationsare involved in defining and implementing the school policy• Students belonging to a minority ethnic group / Students’organisations involvement in defining and implementing the schoolpolicy• The Parents Council includes representatives of the ethnic minoritiesand it is actively involved in the school life• School governance is consensus oriented considering the specificityand the interests of the pupils belonging to a minority ethnic group• School leadership consider equity and inclusiveness among rulingprinciples• The decision making process is a transparent one, children belongingto a minority ethnic group are informed mostly on those decisioninfluencing their educationB. Curriculum and textbooks (content)• Children/ parents belonging to minority ethnic groups can choosesubjects reflecting their specific interest/ history/ traditions• Children belonging to ethnic minority groups have access totextbooks in their mother tongues• Children belonging to ethnic minority groups have access toadditional learning materials developed in their mother tonguesC. Teaching-learning process• Teachers are trained to work in multicultural environments (pleaseconsider both pre service and in service teacher training)• Children belonging to a minority ethnic group have the chance tolearn in their mother tongues• Parents are involved both in formal day to day school activities andextracurricular ones (trips, camps, museum visit etc.)• Children belonging to a minority ethnic group receive a specialsupport to learn the language of the majority13

D. Assessment and school self-evaluation• Children belonging to a minority ethnic group have the chance to beassessed in their mother tongues• The school management asks feedback from the children/ parentsbelonging to minority ethnic groupsE. Partnership between school and local community• Parents belonging to minority ethnic groups receive written progressreports for their children• Member of ethnic community are invited to school for participating(planning, organising, evaluating) to intercultural events (schoolfestival for dancing, cooking, presenting minority traditions,costumes etc.)• Member of ethnic community are involved in school projectsenhancing the parents/ community participation in the school life2.5. The analytical frameThe selected good practices were not described using a complicated dataanalysis approach, but a simple one, closer to schools’ way of reflection andexpression. A simple thematic analysis was preferred in order to identifythemes, issues and dilemmas. For this purpose, the schools were advised toconsider a set of headings such as:• The focus of the practice• The origins / genesis of the practice• The main actors (public institutions, parents, students, others)• Aims and goals as perceived by a range of people• The people affected by the activity• The perceived benefits of the activity• Obstacles and challenges• Does the practice have the potential to be transferred to othersettings?• What can we learn from good practices: original ideas, methods ofexecution, forms of assessment, ways of thinking and actingpublicly, other?• Issues for future consideration / key dilemmas.14

Section 2: Examples of good practicesA. ALBANIA15

A.1. Education for Roma children in Albania – one example ofgood practices (Manjola Veizi, Roma Parent)A. 1.1. Brief Description of the ContextIn recent years, many non-governmental organizations that focus uponeducation have struggled to promote a decent standard of education forRoma children and have financially supported Roma organizations as wellas the Roma community. There are many reasons for the Roma's poorschool performance, but the most salient one is severe poverty. The averagemonthly income among the Roma is much lower than the non-Romapopulation and many Roma families live in destitute conditions. The exigentpoverty that plagues Roma families strongly influences this community'schildren. The majority of children are constrained to work by collecting cansand iron in order to earn the income necessary for survival.Other factors that influence school enrolment and/or drop-out rates amongthe Roma community are as follows:• Migration or Emigration - Some Roma children are not enrolled inschool, or drop out of school, because their families migrate during theacademic year or decide to move abroad.• Civil Registration - Another obstacle that hinders Roma families fromenrolling their children in school is the fact that the Roma find itdifficult to obtain identification documents due to the fact that many ofthese children are not registered after birth.• Roma Parents are Poorly Educated - This is among one of the reasonswhy Roma children find it difficult to attend school in the first place oreventually drop out after being registered.• Insufficient proficiency in Albanian - This is one of the difficulties thatRoma children face when they begin attending school. This problemarises from the absence of Albanian language lessons in preschool forRoma children as well as the lack of Roma teachers who are well-suitedto help Roma children in their studies.A. 1.2. Key actors involvedThe "Help for Children" Foundation, in collaboration with the Ministry ofEducation from Albania, collaborated in order to develop two integrated17

classes for Roma children who have either dropped out of school or whowere never enrolled in first grade. These classes were opened in the “26Nëntori” elementary school (in Selitë) within the framework of the Ministryof Education’s “Second Chance” initiative.A. 1.3. Short DescriptionThe goal of the abovementioned project was to prevent and combat theschool drop-out phenomenon among Roma children, which arises from poorsocio-economic conditions, through providing parents with psycho-social,educational and economic support. One innovative approach that thisfoundation employed was the distribution of daily food parcels that werecontingent upon the children’s school attendance. The majority of thesefamilies are extremely poor and almost all of their members wind up beingilliterate. They do not place an emphasis upon the importance of educatingtheir children; they prioritize feeding them. By offering these food parcels,which does little to fulfill the children’s daily needs, they are at leastproviding the little income that those children would otherwise have to earnby working, begging or collecting cans.The two integrated classes, which function within the framework of the"Second Chance" government policy, can be found on the school’spremises. The classes are run by two teachers and two social workers, all ofwhom are employed by the foundation. There is one teacher and one socialworker per class.This marks the third year that this foundation has been working in the Selitezone and many children have learned to read and write very well. Romaparents are very pleased with the fact that their children are learning how toread and write given that they themselves were not offered the chance toattend school. After class the organization’s social workers help thesestudents overcome the difficulties that they face. In this way, they enable thechildren to continue their schooling. The social workers have played animportant role in the project by working with the children’s parents. Theyknow the families well and are well-acquainted with their individualproblems. They play a very positive role as intermediaries between theparents and the school institutions by including the parents as activedecision-makers.During summer vacation the students of these classes attend a summer campwhere they have the opportunity to play and learn. At the same time, thecamp served the purpose of protecting these children from the risk of beingtrafficked as well as other forms of abuse. In July, more than 350 Roma18

children (including children from Selitë and other districts) are given thechance to experience one month of summer vacation, during which theyengage in educational and leisure activities.A. 1.4. Obstacles and Challenges – How they were overcomeThe segregation of these children into two special classes presentedproblems. It may be justifiable to place the older Roma students who haddropped out of school for 4-5 years or who had never attended classes at allinto special classes. However, these two classes also have children fromages 9-10, who could have attended normal classes with non-Romastudents, considering that the age difference would have only been twoyears (there are many children who begin first grade late).Despite the fact that these families were allocated food parcels, there aremany parents that pull their children, especially girls, out of school becausethey are concerned about their safety. This is a consequence of the fact thatRoma girls get married at a very young age.The children that attend these classes often tease or are teased by thechildren from other classes. The non-Roma children as well as their parentsare not pleased about the existence of these special classes at the “26Nëntori” elementary school. The Roma children go to school in a group andthey do not socialize with non-Roma children. The non-Roma childrencomplain that that group of Roma children bullies them especially sincethey are much older (in the Roma classes there are many children from 13-16 years old).The solution to this problem was the gradual assimilation of the youngerRoma children into normal classes. The older children, on the other hand,would attend classes in other spaces not located on the school premises,since the fact that they were 12-16 year-old second graders led the non-Roma children to tease them.Another strategic solution was opening a pre-school kindergarten that wouldprovide Roma children with the necessary didactic materials as well as onemeal. This solution achieved a prominent result: Higher attendance rates ofRoma children in pre-school.Many parents were initially motivated by the food parcel and consequentlysent older children to these classes. However, after approximately two yearsof working with these children, the project coordinators noticed that theparents' motivation had shifted. After observing the positive progress thattheir children had made in school, the parents were then motivated to send19

their children because of the skills they had acquired (reading and writing)rather than for the food parcel only. Given that most of the parents do notknow how to read or write, the fact that their children achieved this level ofeducation constituted an extra benefit to participating in this program. Theproject goal is to increase the participation and attitudes towards educationin the community. This change in perception is one of the successes of thisproject.Moreover, stories about Roma culture were introduced in school texts overthe past two years, encouraging the integration of Roma children intosociety at-large. The promotion of Roma culture in school textbooks hashelped Roma children feel less discriminated against and more accepted bythe majority.Another aspect worthy of mention is the training of school teachers oncultural diversity. This activity will elicit an improvement in the teacher-Roma student relationship. Unfortunately, some teachers have heldextremely low expectations of Roma students, which are often manifestedby their failure to actively include these students in the lesson. The equaltreatment of Roma and non-Roma students cannot be left in the hands of the“teachers’ good will.” Training programs for the effective inclusion ofRoma children in public education should be carried out for all teachers andsocial workers in schools across the country.The inclusion of Roma teachers/mediators in public education would helpmany Roma children overcome the linguistic challenges that they face.Moreover, these figures would serve as models for the children.Unfortunately, there are very few Roma who have completed theiruniversity studies; however, there are many who have graduated from highschool. As the first generation of Roma teachers, the individuals who havesuccessfully completed their high school education could be employed asteachers or mediators. The fact that there will be Roma teachers in theirschools will help Roma children feel more secure in their new academicmilieu and more motivated to complete their studies.A. 1.5. ResultsThe introduction of this practice, which was carried out on the premises ofthe “26 Nëntori” elementary school, has facilitated the participation ofRoma children in school through gradual, yet secure, steps. Moreover,through this practice, Roma parents have also been encouraged to heighten20

their participation and strengthen their roles as decision-makers in regards totheir children’s education. This was achieved through close collaborationwith the project’s pedagogical staff. The harnessing of incentives acted as aninitial and positive spark; however, little by little it is necessary to shift thefocus directly upon working closely with the children’s families.The aforementioned practice has been very effective in drawing Romachildren to school. This new educated generation will then be able to impartthe importance of education to their own children. This time there will be noneed to utilize incentives such as food parcels, which other members ofsociety may deem unjust given the fact that there are many non-Romafamilies who live in poverty and are also in need of such succour. However,in the past few years, an increase in registration requests in these classes hasbeen observed. This pattern should lead the local government, as well as theschool itself, to take on a more active role in creating a sustainable servicethat is institutionally integrated in the school.21

A.2. Integration of Roma community through education(Arjel Trajani, Educational Psychologist)A. 2.1. Brief Description of the ContextThis period is called the Roma decade among many different national andinternational organizations. In many countries of the world there aredifferent marginalized communities; however, some of the most problematicare considered to be the Egyptian and Roma minorities.Oftentimes the media airs documentaries and special broadcasts regardingthe conditions in which these communities live. Nevertheless, I believe thatwhat is shown by the media fails to accurately portray the socio-economicsituation that these communities face.There are many areas in Tirana (both inside the city and on its outskirts,such as: Shkoza ish –Uzina e Autotraktoreve, Selita, Bregu i Lumit, Allias,Stacioni i Trenit, Breglumas, Tresh, Lugu, Afër Lumit të Lanës tekMarteniteti i Ri) where these communities reside. The majority of them aremigrants from other cities such as Elbasan, Berat, and Peqin. They have lefttheir home towns due to the fact that building a better life in these placesproved to be impossible.These communities are classified under the category of “people in need”.Although the Albanian state has passed many commendable laws, theyremain only modestly implemented; as a result, a good number of nationaland local organizations have sprung up in order to help eliminate theproblems that these communities face.Some of the key problems that these communities face are as follows:Economic situation:Their economic situation is very poor. They live in several overcrowdedshacks hastily thrown together with scraps of plastic and wooden boardswith a broken toilet nearby. They are subject to minimal living conditions.Usually their only income-generating activities include collecting cans,metal, selling used clothes as well as many other jobs that are quite difficultand require them to work in inadequate conditions.Generally speaking, the only person who works is the head of the familyand, in many cases, he drinks heavily; this behaviour, together with otherfactors, results in an unstable provider who is unable to support the othermembers of the family. In these cases, minors are obliged to work in order22

to ensure their survival. Oftentimes, we see children searching throughgarbage bins or begging simply to earn a bit of money.Migration and EmigrationStatistics show that these communities have very high migration andemigration rates. Many Roma and Egyptian families have left theirhometowns in order to come to Tirana, whereas many fathers and youngchildren have gone abroad in order to seek out opportunities for a better life.Inaccurate or inexistent civil registrationHigh rates of continuous migration and emigration in these communitieshave oftentimes spawned problems with civil registration. Many of them areregistered in the districts where they have previously lived, while theircurrent residence remains unregistered. Moreover, many of them have neverbeen registered given the fact that during the past 20 years many Roma andEgyptians have failed to register their children after birth.Low levels of education (vocational and academic)The fact that money occupies the most important value in many Romacommunities combined with their difficult economic situation spawns ahostile scholastic environment. Many families send their children to work,which results in high school drop-out rates as well as a significant numberof cases where children were never even enrolled in school. This attitude isfurther buttressed by a family culture that shows little interest in school oreducation. As a result their level of both vocational training and academiceducation remains low.Legal problemsThe quite difficult economic situation that these communities face createscircumstances that often place them in conflict with the law. Many differentcases illustrate these problems including incidences of child trafficking,assault and murder.Cultural differencesThese communities possess very unique and fascinating cultures andtraditions. On the other hand, however, these communities’ practices can beincoherent with the culture of the country in which they live. This cannurture a negative dichotomy between the Roma and Egyptian communitiesand the local population. Moreover, it is worth mentioning that in manycases female children are obliged to drop out of school under the pretencesthat they are old enough to get married. This type of world view is deeplyentrenched in the Roma culture and will prove very difficult to change.23

High unemployment ratesSociety at large considers the members of these communities as the leastemployable workers. In some way, this attitude has become a self-fulfillingprophecy, given that the Roma and the Egyptians tend to steer clear oftraditional employment by engaging in random forms of “self-employment”.Lack of integration with other communitiesThis has been a long-standing problem for the Roma and Egyptiancommunities that were even observed during the Communist regime, whichpromoted good policies for integration. Nevertheless, these communitiesdifferentiated themselves from the others. After the early 1990s thesecommunities were given a great deal of freedom (as was everyone else), butgiven the fact that the Roma generally maintain a nomadic lifestyle, movingfrom place to place, the achievement of integration with the rest of thepopulation remains doubtful.Social and familial problemsGiven the fact that the members of these communities endure very harshliving conditions, they also suffer from some of the gravest social problems.Many Roma families face divorce and domestic violence.Since these communities must deal with such severe problems and given myexperience and long-term study of the situation, I believe that severaltechniques and practices exist that have made progress in the integration ofRoma communities as well as improvements in their living conditions.A. 2.2. Key actors involvedFor supporting the abovementioned project, a strong partnership has beenestablished between schools, Ministry of education, Regional EducationDepartment and different nongovernmental organisations active in the field.A. 2.3. Short DescriptionOne successful practice is the Integrated, or Advanced, Classes that havebeen established in different neighbourhoods in and around Tirana. Thisproject was a joint initiative launched by an Albanian association calledSHKEJ (The National Association of Education for Life) and a foreignorganization called CESAL, in collaboration with the Regional Directorateof Education in Tirana.This project aimed to improve the education levels of street children as wellas other disadvantaged and neglected children through the foundation and24

opening of integrated classes in public schools. The goal of this initiativewas to mitigate the phenomenon of high school drop-out rates throughcollaborating with public entities, institutions and organizations that work inthe same field of intervention.In total, 60 children and 50 families have been contacted to participate inthis project by demonstrating that they have children who face difficulties inattending public school or who have never been enrolled in school.For achieving such results, the following activities have been developed:- School support according to the program drafted by the pedagogicalstaff and based on the state curriculum- Entertaining activities such as games in the schoolyard, arts andcrafts activities in class, etc., which aimed to provide the childrenwith leisure time and to develop their talents- Make-up classes for the children that had dropped out of school- Cultural activities- Organization of outings to the beach and in historic areas in order topromote socialization among the children- Meetings with parents, which are organized on a monthly basis andaim to encourage discussion about different issues related to schoolattendance and the importance of education as a to secure a betterfuture- Meetings with the staff, which are organized on a monthly basis andaim to make the work more efficient, and to promote discussionabout the difficulties and problems faced during the implementationof the project- Contact with public schools through the organization of weeklymeetings with the principals, which aim to encourage discussionabout the progress of the project as well as the potential solutions tothe problems faced during its implementation.The activities described above can be considered a very successfulexperience as participating children had the possibility to acquire newknowledge, thus expanding their horizons beyond their own community.The fact that this program also strives to provide academic and educationalinformation through recreational activities, visits and games is extremelyimportant. Moreover, this project includes a psychologist who evaluateswhether the children have learning disabilities. For those who do suffer25

from some kind of disability, he prescribes the appropriate course of actionthat should be taken in order to ensure that the children will acquire theknowledge necessary to enter the next grade.Moreover, it is worth noting that in cases where children are unable tocomplete a scholastic year, and are not of age to attend the first grade likemost other kids (according to Albanian law, any child over 12 years oldcannot enrol in first grade), the results show that these children, through thisproject, succeed in recuperating what they have lost. Within the period thatthey attend these integrated classes, they are prepared through a specialprogram that promotes their full recuperation in order to eventually enrolthese children in vocational training courses in different vocational trainingcenters in Tirana.It is planned that these children are going to have a profession which willenable them to have the necessary skills to integrate in the labour market.In this project, parents play a crucial role, since the staff of the project bindsa contract, which provides their continuous cooperation in order toencourage their children in being included in the program and not abandonit. Many parents now attend the meetings with the teachers and the socialworkers. During these meetings it is common that many factors are madeevident which explain the problems Roma kids come across.In the same time, we should mention the fact that the program has entitledthe teachers of these classes with a very important task. They have theresponsibility to visit the families of the children in case they do not attendclasses and by so doing they also take over the role of the social worker.This practice helps teachers understand the situation their students live inand also comprehend the difficulty these kids meet in attending school. Byhaving a close contact with the parents, an improvement in the parties'cooperation is achieved.The program ensures that the meeting of parents and teachers are muchmore often and assists their communication, which helps the integration ofthe Roma parents in the school activities.Within the framework of the end of the year program, the children areawarded a certificate which is recognized by the Ministry of Education andthe Regional Directory of Education in Tirana, which allows these childrento integrate in normal classes in all the public school.26

A. 2.4.Obstacles and ChallengesChildren identificationThis was a very difficult process since the areas we focused had high levelsof informality. However we decided to involve those children which hadserious problems in attending school and those who were in the edge ofdropping out. Thus the main selection criteria were the economical familycondition and children psycho-socio condition.Integrating parentsThis was also difficult since parents tended to abuse with their children bydirecting them the street in order to secure family incomes. Another issuewas parents’ commitment to the program. We resolved both issue bysigning a contract with the parent which obliged their active participation inthe program.Integrating school personnelThe school teachers needed to be trained in order to operate specific taskswhen it came to the teaching of integrated grades. We emphasized earlierthat all the children had serious psycho-social problems.Program progressThe most important challenge was the progress of the program. Since suchprograms operate through projects, supported by donors, the main concernwas the sustainability of the intervention. Therefore we thought that anefficient way in order to resolve such problem was the close cooperationwith the government with the intention that one day the government willcoop this program.A. 2.5. Results1/5 of the children treated in this program have achieved a completerecovery of school, and have completed vocational courses; 2/5 are alreadyactive students in the public schools, while the results show that most ofthese children who were previously illiterate, have already recovered andacquired the pre-school program and they are ready to enrol in normalclasses in public schools.At the same time, these children are not seated at the end of the class, and onthe contrary they are well integrated in the class environment. This testifies27

that the teachers have understood that there should not be differentiationsamong the children (this phenomena is more typical in the periphery) basedon culture, tradition or economic situation.Another thing that is evident is that the parents have become more active,being more interested and more available towards the requests presented bytheir children by evaluating and accepting their children's wishes to be likeeverybody else - educated.Given that this is a successful practice in many different European countries(mainly focused on immigrant children), and lately practiced in Albania,makes me think that this practice should be replicated and spread in otherareas of the country and also be granted the status of a national programwhich would rely on sufficient financial and human resources, would bemore efficient in eliminating the causes of school truancy from Romachildren and eventually would increase the integration of the Romacommunity in the places where they live.28

A. 3. “Like everybody else...” (Lulzim Logu)A. 3.1. Description of the contextThis experience focuses on best practices that reveal the positive impact ofthe cooperation between the school, community and local government. Thisevent is drawn from my own life experience of when I held the position ofschool director. Other than my school, I also was the director of the smalltown of Fierza's elementary school, which has a considerable number ofstudents. The school was located in an old abandoned building where theworkers of Fierza Hydro power-plant once used to live. This building wasadapted into a school environment by the Commune and the localcommunity. Though the teacher was about to retire, she struck one as acareful, passionate and dedicated educator.Her class was well equipped, mainly through the parents' contribution. Ithad a heating system, nice decorations and had several teaching facilities.Out of 14 students attending the first class, 4 were Roma. As soon as I got inthe class, this group of 4 children drew my attention since they were sittingseparately, at the end of the class, with two rows of empty desks betweenthem and the other students which seemed like a boundary. "They aregypsies!" – whispered the teacher.I immediately understood they were excluded from the rest of the class,neglected and prejudiced. I intentionally set close to them, and glanced attheir Abc notebooks smiling at them.The bell rang. During the break I noticed the other students were takingchocolates and food their parents had prepared for them out of their bags,while the Roma kids had nothing to unwrap. I took them and we went to theschoolyard, at the corner of which, in a shattered shed, an old lady wasselling strings of boiled chestnuts. I bought two byrek for each of them andwhen I picked up the chestnut strings and turned around they had alreadyfinished their byreks and you could notice only the crumbs on their face."God bless you director!" - "Nobody loves these poor children. Sometimeseven their parents forget to pick them up from school" - the old lady said.That day I was reminded of my own childhood. Many years ago, in the flatwere I used to live there was a Roma family living in the first floor. Thehead of the family was called Qazim. He and his wife worked at thesanitation department. They had 6 children who would sing and dance allday in their small kitchen. During holidays they would come to visit myfamily and my mother would give them sweets while Qazim would drinkrakia and play his tarabuka.One day, Qazim got really sick and passed away and his family's economic29

situation extremely worsened. The children started to leave early in themorning, they would go around the town begging, stealing things, and thegirls have tragically fallen prey to the human traffickers.While I was remembering this story that day in the school, I started thinkingof ways to help these four little children to feel like everybody else and nothave a tragic end. What kind of strategy needs to be employed? What kindof actors would make this strategy work?! There were many things to beconsidered and the situation was not easy at all.How responsible and what would their parents' role be, while they often"forgot to pick up their children from school"? What about the teacherwhose perspective was "they are gypsies"? What would be her role inhelping reduce the prejudices? What about the school's space, capacities,competence and reputation, how able would it be in engaging in changingthe situation? How reflective and sensitive would the local government be infacing this phenomenon?All these were problems that had to be carefully analyzed and treated.A. 3.2. Key actors involvedThe school: The major actor was the school. By school I mean the wholeeducative environment, the principal, the head teacher as well as the studentgovernment, who by planning and designing educative activities create apositive learning environment. A well managed school is open in involvingthe community of parents by considering them as partners in fulfilling thecommon goals.The local government: The elected representatives hold a social, politicaland institutional responsibility apart from the human and civil duty.Responsible representatives consider themselves as noble servers to theinterests of the community. Because the school is one significant institutionof the community, it is financially supported by the local funds inmaintaining and providing an optimal teaching environment. Thisperspective nurtured my conviction that insisting in this area and with theschool principal’s authority on the school staff, would enable the initiationof activities that would include an educational, as well as a psychologicaland social, approach.Eventually pedagogy is a complex phenomenon involving tinny details,moments, people, attitudes and behaviours, which complete the frameworkof a day, a week, a month and a whole year and each evaluation providessuccessful results, also in the eyes of the parents' community.30

The major key actors involved were:• The teacher as a key actor, playing a decisive role in the process• The parents who would facilitate the process• The involvement of other children by assisting them in changingtheir prejudicing patterns when debating and discussing in theclass; Children - children is a highly effective technique, sincechildren get along better with each other• Members of the local government, who by intervening quickly,would alleviate and improve the economic situation of thesefamilies, by guaranteeing books and proper food for thesechildrenGenerally, a large cooperation between the school and the local communitywas established.A. 3.3. Short descriptionRaising the awareness of the community for a more active and integratedinvolvement in the school life and in the resolution of its basic problems.The exchange of various experiences positively interferes in the socialculturalupbringing and the spiritual enrichment of the child, where thefuture citizens will be free of the division complexes and unmeritedprivileges.Training teachers in evaluating the relationship they have with children andtheir parents, with all-inclusive and respectful human rights techniques,based on the documents for the protection and respect of human rights andgroups in need. Focusing on the students' needs makes the teaching processmore adaptive, fosters group work among professionals and createsmultidisciplinary teams including the doctor, social worker, assistant teacheretc.Training teachers on programs regarding differentiated work, nondirectivemethodology where students are supposed to investigate and build their ownknowledge drawing from a large array of information sources andimproving their communication skills, involving parents through activecommunication, guarantees the efficiency of the activities.The first step taken was a meeting with the Council of the Teachers,discussing the case, generalizing the experiences and organizing a debate onthe overcoming of the presented problem. The approach taken was not only31

ased on humanism, but was also considered as a legal responsibility and acivil mission, since the consequences of a bad education are a problem ofthe whole community.There were discussions with the first class teacher and this new case waspresented as a challenge, a personal challenge for ending her career in adignified manner. This technique motivated the teacher and encouraged herin a more professional engagement in facing the case by considering it as acriteria or standard of achievement. This achievement is what makes thedifference between a highly professional teacher and a normal one.We organized visits with the teacher at the children's families through whichimportant information was gathered by talking to the parents regarding theirlack of interest in their children's performance at school. A communicationchannel and a relationship were built. Meetings at school usually have anofficial 'aura', putting parents in an unequal position, while meetings in thefamily (at home) are more intimate and revealing, more friendly andstraightforward in building a mutual respect and sharing respective civilresponsibilities.Another meeting was organized with the presence of the parents and theteacher at the local Commune representatives, requesting an interventionregarding their economic situation (the government is a guarantor of theimplementation of the law in offering support for families in need).The organization of educational and entertaining activities was titled: "Theyare like everybody else!" with the motto: "Everybody should be equal inaccessing knowledge and life opportunities!" This activity was organizedwith the children of the first grade and their parents and aimed at breakingstereotypes through the presentation of the children's performance, who, incertain areas, demonstrated additional values and talents from the rest of thegroup.The inclusion of Roma parents in the school's Parental Board delivered themessage that they are responsible not only for bringing their children toschool but also for showing concern about the quality of their education.Their voice is crucial for the functioning of the school.Changing the seats of these children in the classroom was not an easyaction, but essential in breaking the social "walls" within the community andthe educational environment. Children can be happy with little changes.Caring and showing respect towards them makes them feel important in theenvironment where they live.Following their results and school attendance, the continuous informing oftheir parents raised the latter's concern, trust and parental satisfaction for the32

success of their children. This made them more confident in participating intheir children's educational process.Something that drew the interest of the community was the opening of abank account. Its aim was to collect funds to support the everyday needs ofthese children. It strengthened the bond of the Roma families and the othermembers of the community.Innovative approach:- Evaluating a case in a small scale in order to initiate the greaterchange in attitude and communication;- Choosing gradual communication as a long-term strategy of similarproblems;- Coordinating the implementations a functional network ofcommunication between the school and the community;- Determining debate and alternative thought as a must in paving theway towards the acceptance of the role of the parents and thecommunity in the school life;- Reshaping the role of the school principal as a moderator and not acommander in the pedagogical practices;A. 3.4. Obstacles and challengesThe challenges and problems that warranted particular attention, care andspecial engagement have mainly been the following:- Prejudices about the object of the problem, the evaluation of theproblem and its solution;- The Roma parents' apprehensions about participating in the programand consequently putting their children's education at risk;- Difficulties in accepting the concept of equality and inclusion, fromthe majority of the community;- Lack of financial resources, assisting the resolution of the problem;- The local government's partial neglect of these families' social andeconomic problems;Overcoming these obstacles stems from the trust in principles, sincerity and33

presenting the problem in a simple way. It also involves real personalengagement in the communication between parties, perseverance andpatience as well as a realistic sense in evaluating activities.A. 3.5. ResultsThis case, which was made public and discussed as a phenomenon wellbeyond the province's borders, taking place in a local community where thenumber of Roma families is relatively low and the religious composition ishighly homogeneous, brought a change in the opinion of the communityregarding the acceptance of the change in behaviour of the parents, teachers,as well as the local government towards the situation of the social strata inneed and ethnic minorities.Teachers were more aware regarding their role as educators and moderatorsof the different social groups, and in their pedagogical and psychologicalpractice.A human and transparent attitude as well as an ongoing support was noticedduring the meeting with the parents of the community. There was anincrease in the activities and concrete measures undertaken as a group inpaving the way to a normal educational process at school.The Roma children mentioned in this practice accomplished theirelementary education with relatively high results.This case was published in the press as an example of how this phenomenonshould be approached and how to build a harmonious community andrespect human rights.34

B. Bosnia and Herzegovina35

B.1. Literary evening with Roma author in "Mehmed-begKapetanović Ljubušak" School (Điđana Sarić)We were happy about the call of Roma author Hedina Sijerčić, who camefrom Germany to her native Sarajevo at that time in order to present her newbook of fairytales in Roma and English language. We asked her to come toour school, Elementary School "Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak",which is located in Sarajevo, in Koševo Hills.Before the organized meeting with her in our library, on 23.4.2009, wemade several panel boards at which we presented Roma customs andculture, as well as the verses of Roma song "Đelem, đelem", Roma hymn,according to Mrs. Sijerčić.All the students who like reading were invited to the literary evening, andthe class teachers got a special task to stimulate the arrival of the students ofRoma nationality who would recognize glorification of the values ofcultural legacy of Romas in the personality and the work of the author, aswell as the importance of learning, reading literature, the importance ofschooling and education.At the beginning of the evening, out of totally 16 students of Romanationality, only five of them came, and then, after the first applauseechoing behind the library door, one by one started entering, and joiningaudience shyly and quietly.Mrs. Hedina talked about her childhood in Roma quarter Gorica, about herschool days in Elementary School "Hasan Kikić", about her struggle tofinish secondary school and enrol in university. Her father's support meant alot to her, and she managed to remove all the obstacles which existed in theenvironment unadapted to open itself to all those who were not from thesame national milieu successfully, and became a journalist at RadioSarajevo. She was the editor-in-chief of the program in Roma language atthe radio. During the war she was in Canada and Germany, where shefinished faculty of pedagogy, so she had a lot to appraise herself for; shealso decided to prove with her books and translations that learning is themost important condition for one's prosperity.Our students were delighted with the life story of this woman, who attractsattention and looks of admirations with her appearance as well, as well aswith her biography which looks like realization of "American dream". Sheshowed me translation of "Little Prince by A. S. Exupery in Roma language,the collection of Roma folk tales and fairytales she heard from older Romas37

and write them down for the first time, as well as many other publications.After that, the children began to communicate with Mrs. Hedina in Romalanguage, proud of their fellow citizen, wanting to have a similar dreamrealizing for them too. At the end of the evening they were proudlystanding, obviously satisfied during the performance of the song "Đelem,đelem", because they saw the most shining example of a successful Romawoman.This meeting had a multiple reflection on the students of both Romapopulation and non-Roma population. Roma children started to attendschool more regularly, and non-Romas learned about an unknown segmentof Roma culture: they saw that in Bosnia and Herzegovina there are manydifferent symphonies which make the richness of our country.Teachers of Bosnian, Croatian, Serbian language and literature (SarićĐiđana, Mustafić Behdija, Kobiljak Rašeda) and the librarian in our school(Izeta Čirić), as well as a representative of the Ministry for Refugees andDisplaced Persons, Mrs. Isma Stanić was involved in this project.38

B.2. Improvement of inclusion and representation of ethnicminority groups in education (Srećko Zekić)Public Institution Elementary School “Osman Nakaš” started its work on 30May 1967, when the foundation stone was laid for the school building underthe patronage of “Vranica”, and its official opening was on 11 September1967, when its original name was Elementary School “Petar Dokić”. Theelementary school has had the name “Osman Nakaš”, the name of famouspainter, miniaturist from 16 th century, since 1994.During its existence and work, the school has been traditionally attended bya large number of students of Roma nationality; therefore, as an example ofgood inclusive practice in work with minorities, we will take a look at thispopulation.During its work, school «Osman Nakaš» has been a safe haven foreducation and socialization of Roma children. At present, 69 students ofRoma nationality attend the school, which is the largest number of Romachildren included in one school in Sarajevo Canton. When we talk about thisethnic minority, we should have in mind that in our school the students ofRoma nationality do not have the same background and tradition, whichdefinitely additionally complicates work with them. Our school is attendedby three groups of students of Roma nationality according to their place ofbirth and origin. Most students are children of Bosnian Romas, and theothers are originally from Kosovo whose parents were born in Kosovo inprewar period, and the children were born in Bosnia and Herzegovina; whilethe third group is children born in Kosovo who came to Bosnia andHerzegovina in the post war period.The difficulties in socialization and inclusion of these students are result ofthe lack of education of their parents and difficult socio-economiccircumstances in which they live, then, their low motivation for schoolachievements and modest expectations from future. A special difficulty inwork with these students is language barrier due to bad knowledge ofBosnian language which is not their mother tongue.In spite of all the listed difficulties and complexity of their situation, for alonger period the school has been successfully working on their inclusion ineducational process. Most students of this population regularly enrol inelementary school, and most of them finish elementary education, while fewof them do not finish the school they enrolled in because of the influence oftradition, especially among female children.39

Our good inclusive approach is reflected in the following:• we work on constant raising of awareness of the parents of Romachildren on importance of education (parent-teacher conferences,round tables, individual talks)• we work with the children through advisory-individual approach• we help the students in providing means for their regular attendance atclasses (textbooks, equipment, school meals, etc)• through cooperation with the Centre for Social Work and nongovernmentalorganizations, we provide assistance in material means(scholarships, allowances, single help)• in cooperation with non-governmental Roma associations, we work onkeeping and preparing the children for starting elementary school• with their teaching skills, teachers work on strengthening potentials ofeach child, and special emphasis is on the work with Roma children(individual approach, individual work, adaptation of teachingprograms)This school year, the school started “Project Education for Peace” becauseof the acute problems of minority groups in the school, with the mainpurpose of educating students about ethnic minorities in Bosnia andHerzegovina, and teaching all school students about the cultures of ethnicminorities, with special focus on the students of Roma nationality. Theproject is implemented in several phases:• the first is that the elements of these problems are incorporated in allteaching units in which it is possible, for describing the terms ofmulticulturalism, tolerance, variety, respect, as well as stopping theappearances of segregation and discrimination. The subjects whichprovide possibilities for such work are Bosnian, Croatian, Serbianlanguage and literature, music culture, art culture, culture of living,foreign languages• the second phase is independent work of students on preparing homeroomlessons with the topic of “Ethnic minorities in Bosnia andHerzegovina”• the third phase is implemented through the work of sections whichhave the purpose of incorporating elements of tradition and cultures ofminority groups in the programs they elaborate. The work of thesections in this field is presented through school events.40

C. Croatia41

C.1. Participation of parents of Roma children in the design ofcurricula and textbooks(Domagoj Morić)C.1.1. Description of the contextIn today's society, national minorities are widely stigmatized. It is believedthat they are not able to achieve academic or business success. Members ofthe Roma minority are especially subjected to this kind of underestimationand bias. It is believed that they are not able to achieve a certain success inschool. Studies have shown that about 70% of Roma primary school pupilshave been "lost" in the process, or that they have given up school. Thesociety is primarily blaming the parents, but not the educational system thatmay not fit the needs of national minorities. In this brief proposal I willbring forward an idea that would allow the parents of Roma children tohelp/assist in creating curricula and textbooks, primarily through thecreation of parents’ councils for the Roma national minority.C.1.2. Key actorsThe main groups that should be involved in this practice are the parents ofRoma children and children attending elementary and secondary schoolthemselves. Parents have a key role in this process, namely, they are awareof the problems their children face, and can therefore point them out.Although the education of Roma themselves depends on the awareness oftheir parents, in the last two years there was a tendency of an increase innumbers of Roma pupils in primary schools. The main groups apart fromthe parents are the pupils, whose parental participation would help withdecision making, and assist them in further education and in thedevelopment of their abilities. Teachers should also be actively involved inthis process.C.1.3. Short descriptionParents have an important role in the education of children. They encouragethem to study, to further learning and development. Although parents'councils exist in schools, parents with a different ethnic minority are rarelypart of them.Therefore, parents of pupils belonging to national minorities, in this caseRoma, should form councils or committees. They might give certain43

suggestions regarding the school curriculum and textbooks, and might meetonce every three months. They could also point out the problems Romastudents face daily in the education system. These councils would have thecapacity of making certain decisions and give proposals that would be sentfor further examination to higher instances.Example: parents suggest that the teaching materials be adjusted to Romaminority students. This proposal is given to schools and teachers who decideabout them. Along with the textbook the teacher could prepare additionalteaching sheets for the pupils of Roma national minority in order tofacilitate learning, and he also could arrange for some additional classeswhere he wouldParents’ councils of national minorities’ children could thus affect thecreation of the curriculum and have an impact on changing textbooks. Bytheir illustration and didactic approach textbooks should be adapted to theneeds of national minorities. In addition to the above, a major problem forethnic minorities represents the language they use daily. Roma in Croatiaspeak the Romani Chiba, Romani Vlax (nisam sigurna za ovo no bajaški jejezik koji dolazi iz Rumunjske a i ovaj Vlax je odatle) and the Albanianlanguage. Croatian is their second language. Schools should therefore alongwith the Croatian as the main/obligatory language introduce an electivecourse for Roma students in order to assist them in developing their nativelanguage and preserve their culture. Parents should be able to act in that areaas well (suggesting elective courses) in order to bring forth changes inschool curriculum.Furthermore, parents could organize various panels, to point out thecurriculum shortcomings with regards to national minorities (for example,the issue of poor education of teachers in their approach to students as wellas the lack of individual work).Conditions permit every school should have an employee (for example apedagogue, a psychologist or a teacher) to advocate changes in schoolcurricula and textbooks. The advocate would be in constant collaborationwith the council of parents of the Roma national minority.C.1.4. Obstacles and challenges – how they have been resolvedThe establishment of parents’ councils of Roma ethnic minority might bringforth certain obstacles and challenges. The first question that arises iswhether there is a sufficient number of parents within a school that would bewilling to participate in such councils. Of course, some of them might refuseto be involved. But it is the teachers’ job, as well as it is the job of the entire44

society to make parents aware of the importance of education and topersuade them that it is the only way for their children to fully develop theirskills and abilities, but also to succeed in life.Another problem that arises is of a financial nature, i.e. necessary funds tothe council of parents (when organizing panels etc.). The ministry, but alsothe counties and cities, should support them as it is in their interest fornational minorities to better integrate into society as a whole, and for thechildren to integrate in the educational system.Another obstacle could be the cooperation with schools, which should beeasily solved, primarily trough communication with school principals.C.1.5. Results and benefits to the community• inclusion of Roma minority parents in school life• participating in decision making is essential to the success andadvancement of children• development of skills, abilities and knowledge of Roma students• smaller number of students giving up school• educated teachers regarding methods to use in classes includingchildren of the Roma national minority, aiming at assisting theirlearning process• textbooks, curricula and teachers’ approaches would includecomponents of minority cultures – this would allow other children tohave an experience of multiculturalism• breaking of prejudice about Roma as being passive, uneducated andunprepared for change• increase in the number of educated Roma, competing for the labourmarketThe possibility of implementing this practice in other schools• This practice could be simple enough to implement in all schoolswith children of Roma minority. Schools should be fully supportiveinstitutions. They should also support the establishment of Councilsof Roma national minority parents. In addition, teachers with classesincluding Roma children will certainly be willing to cooperate withthose councils of parents, since to their satisfaction it would assistchildren in learning and in developing their skills and abilities.45

C.2. Development of communication skills and establishing ofdialogue between parents and teachers: workshops for parentsand teachers (Ivan Bilić)C.2.1. Description of the contextOur desire is to look at the situation of Roma in Croatia, i.e. to foster theiracceptance as a national minority in the educational process. Recently talksabout the inclusion of Roma in education have been held; however, theimplementation issues still remain unresolved.C.2.2. Key actorsParents:Practice shows that it is important to involve all the parents in theeducational process in order to come closer to our goal (inclusion of ethnicminorities in the educational process). It is necessary to continually organizeworkshops and meetings for parents.Teachers / EducatorsAs an institution the school has to provide conditions for the implementationof educational workshops with parents and ensure the successful educationof children. The school principals should be responsible for organizing andimplementing these workshops. They coordinate activities related to theworkshops; provide the means and conditions for the realization of theprojects. Teachers are the main carriers of the educational process inschools. They are the main factor for the effective communication amongparents, schools and children in the educational process. In their work theyshould rely on advice and assistance of /pedagogues and psychologists.C.2.3. Short DescriptionThe example of inclusion we are referring to is the one in Medjimurje,where Roma children are placed in separate classrooms in order to gothrough the educational process. Although it might be a good start, there isthe issue of social sensitivity in the lower grades, where any separationbecomes a sign of rejection and contributes to the possibility of ridicule. Itis important to explain to the parents that their child is an individual whosecognitive abilities are different from others, and to emphasize the continuingneed to work with a child in school and in their own homes.46

During workshops, parents should be familiarized with the life, culture andtraditions of national minorities, so that they could successfully continuecommunication and education of their children in the spirit of tolerance andacceptance of diversity.Such a workshop would include the participation of school psychologists,pedagogues, teachers, principals, parents and representatives of nationalminorities. Parents would be educated about successful communication withtheir children, about advantages and disadvantages of certain educationalstyles, conflict prevention, child discipline, development of respect andtolerance towards others.An example of good practice for children sharing a classroom with membersof national minorities would primarily consist of permanent adviceregarding equality and of the development of social sensitivity awareness, ofall the students in the classroom. The younger children of school age as wellas the older ones perceive differences that do not always have to benecessarily in a negative context, but the influence and education of parentsis often essential in terms of the perception of these differences. It istherefore necessary to constantly educate and raise the awareness of theparents as well as having them participate and cooperate with other entitiesof the educational process.We suggest organizing workshops of communication skills that wouldsupport the parents and the teachers and would foster mutual trust.Workshops would include all parents and not just the parents of nationalminorities ‘children. Parents would have the opportunity to educate eachother as well as to educate the teachers about their respective cultures andeducational methods. They would also have the opportunity to share theirproblems and benefit the assistance of a moderator, and in some cases of aninterpreter (for parents who do not speak Croatian).An effective communication is the one that achieves the results we preciselymeant to achieve. It is a skill that is acquired and developed through theawareness of our own communicating style while we incorporate newcommunication tools in our communication habits. When we are faced witha 'difficult interlocutor' so little is needed to have the communication withthem drift in an unwanted direction, and it takes so much energy to achieveour communication objectives and achieve a qualitative cooperation. We arefortunately able to become aware of our own behaviour and we are able toincorporate it in new communication patterns that will allow us tosuccessfully and “painlessly” deal with the most demanding interlocutor.Conflicts are a natural phenomenon and it is absolutely impossible to livewithout them. However, there are different kinds of conflicts and different47

ways of responding to them. If you change your experience of a conflict andif you adopt appropriate communication techniques, you may eventuallynotice that most conflicts can lead to a successful cooperation and lead tonew and better quality outcomes.During the workshop, parents and teachers will learn how to efficientlyexplore others’ and assert their opinions, how to better listen and how todeliver effective messages. What are the barriers to effective communicationand how to overcome them, what are the levels of a message, how thechoice of words, the tone of voice, listening and the way of asking questionscan affect the outcomes in communication, what are difficult interlocutorsafter, how to establish and maintain boundaries in relationships with others,what is needed to carefully confront people and to achieve a collaborativeconflict resolution. What leads to a conflict and what are its characteristics?What forms of communication increase the conflict and what are the onesthat moderate it. How to use conflict to encourage cooperation and change?What characterizes good collaboration and how to communicate in order toachieve and maintain cooperation? The workshop will also provideawareness of their own and other people communication styles, andrecognition of the characteristic patterns of communication, change of theirown style of communication, and a better communication between them.It will also provide awareness of communication barriers, betterunderstanding of the interlocutor’s behaviour, and foster developingleadership skills of leading and keeping control of the conversation, thedevelopment of cooperative approaches to conflict resolution.Awareness of their own and other people styles of communication inconflict, change of their own style and the adoption of effectivecommunication techniques with others regardless of their dominant style ofcommunication.Structure - Workshops would be held in blocks of 1.5 hours every otherweek through one semester.MentorsWe also believe that the workshops should include mentors who would helpparents and teachers at the initial stages of getting to know each other andwho would mentor the workshops. Mentors should have a certainpsychological and pedagogical knowledge of children and should beacquainted with different methods and forms of work in order tosuccessfully integrate them within the majority.48

C.2.4. Obstacles and ChallengesThe first obstacle that arises is the motivation of parents and teachers toparticipate in the workshops. The schools would therefore have to help theparents to understand why the workshops are useful to them and theirchildren through parental meetings. They would also have to explain to theteachers the benefits they would get from them in their work with children.Another obstacle would be related to organizational issues, since theworkshops should be organized at a suitable time for parents to participate,i.e. in the evening or on weekends. It might also be necessary to motivatethe teachers to spend their free time in such workshops.An inevitable obstacle might be the financing of those activities. Schoolscan hardly allocate funds to pay for the preparation and implementation ofworkshops from their regular budget.One solution might be the application for funds such as this one; or to seekfunding from local administrations. It would indubitably be achievable inregions with established issues regarding minority pupils. Funding couldalso be obtained from the relevant ministry or organizations that deal withthis kind of issues.49

C.3.Through debate towards tolerance (Nada Kegalj and DianaNegovetić)C.3.1. Description of the contentIn order to foster the development of students as a whole, it is important forthem not to accept facts as a final answer but to teach them to be criticaltowards information, views and values they are faced with, but to be able tounderstand that in students we teach different strategies of critical thinking.Special attention within the program is given to the debate as a strategy ofteaching and as a way to conduct a sustained /argued discussion. As a skillof argued/sustained discussion the debate is taking place according topredefined rules and within a certain time frame.The program is offered to students from 5 to 8 grades as an extracurricularactivity and (additional) work with potentially gifted students. We meetweekly for two hours. We anticipated 70 hours of class during the schoolyear, but due to great interest from students the number of hours provided ismuch higher.- Students present the debate to other students, parents and teachers inschool- They debate with other debate clubs in Croatian schools- They participate in tournaments abroad and debate in Englishlanguage- They participate in competitions, since the Ministry of Science,Education and Sports has incorporated debates in their yearlyschedule of meetings and festivals- Students debated almost in all school and town activities (Festival ofScience, activities related to eco-actions, addiction prevention, peerviolence ....)- Students participate in winter and summer schools of democracy.The debating course can be viewed from several aspects:a) as a teaching strategy for developing critical thinking and personalityb) as a structured discussionc) as an educational tool to teach democracy and human rights.50

C.3.2. Key actors:Over thirty students from 5 th to 8 th grade are annually actively involved inthe school’s debate club. The audience participating passively in thoseactivities pertains to almost all the school. The students debating and theones following the debate belong to different ethic/national minorities.C.3.3. Brief description of good practice:Debate develops:• rhetoric• critical thinking• tolerance• acceptance of different viewpoints and opinions• understanding of social controversies• active listening• encourages self-study and independent research• intellectual curiosity• creativity• evaluation and self-evaluationOur goal is to present a problem through debate to parents, teachers andother students, and encourage them to think/ponder.The program objectives are:- development of critical thinking- development of tolerance- development of communication and social skills- development of speaking skills- development of self-esteem- development of democratic behaviourC.3.4. Obstacles and Challenges:Students - debaters continue to engage in debate in high schools, and evenin Universities. Debaters - high school debaters and students prepareelementary school debaters along with teachers and moderators.C.3.5.Results and benefits to the community:- Debating develops tolerance- Students enjoy debating51

- Debating is a sport for the mind and the voice- During the debate the student controls the learning process- Debating develops skills necessary for success, and the intellectual activity– which is the most effective tool to prevent addictionThesis related to tolerance of ethnic/national minorities in schools we havedebated so far:(Theses are in the affirmative form)Hate speech in schools should be penalized (This was debated in Englishduring an international tournament in Ljubljana)Internet censorship is justified (With special emphasis on groups that callfor ethnic hatred)Facebook improves the quality of life (with special emphasis on groups thathave a national character)Positive discrimination is justifiedCivil disobedience is justifiedWe believe that this is an example of good practice in the area of fosteringparticipation of national minorities in schools and a good tool to achieve abetter mutual understanding. Students must consider, discuss, informthemselves before the debate; and all this certainly affects their attitude.Possibility to implement these practices to other schools:All of the above could be implemented in any elementary school, providedteachers are willing to be educated in debate methodology.52


D.1. The Autonomy of Practical Work within the TechnicalSchool – the Bosnian language teaching (Masar Šašivari, teacher)D.1.1. Description of the context“I am BA Eng. Masar Šašivari, teacher of Secondary School „GaniÇavdarbasha” in Prizren. Among other classes, I teach professional practice.The example I describe here speaks of a way to use the resources in trainingthe students which is both economic and creative. The routine of thecurriculum which cannot be accomplished under the current conditions isabandoned, going into an alternative and possible way of conducting theprofessional practice of different profiles of the technical school.Although there are no formal representatives from the Bosnian communityat the level of principal or deputy principal, the management of the school issuch that appoints informal coordinators from minority language classes.Informal coordinators are the link between the principal and the teachers inBosnian language. Yet the autonomy and the initiative of the teachers andparents are noticed from the fact that most of the problems are resolvedindependently with the logistic help of the school management. This holdstrue for the practical lessons which is the key example of good practice”.D.1.2. Key actors involvedMain stakeholders involved are the subject teachers of the professionalpractice in our school, owners and workers of workshops (cars and electricdevices), parents and students.• The no. of students is 85, including X, XI, XII and XIII class of theTechnical School in Prizren studying in Bosnian language.• Teachers: BA Eng. Masar Šašivari, BA Eng Ećrem Bajrami, BA EngRuždi Bego and BA Eng Sead Saiti.• Owners and workers in car servicing workshops are BersimRahmani, Asan and Dževdo Sagdati (Meclaren), Sabrit Redža,Shenol Ajgjeri.• The owner of the electric device mending workshop is Remzi Bečiri(Elektro 5)55

D.1.3. Short descriptionThe Technical School runs in three languages: majority study in Albanianand in smaller numbers in Turkish and Bosnian language.The practical lessons are mostly conducted in private workshops by theBosnian students in which the service vehicles and electric devices.The selection of workshops is done by the responsible teacher bynegotiating with the owners the conditions and the manner under which thepractical lessons will take place. The role of the parents is to lobby with theowners.This approach leaves less work for school workshops which are technicallynot fully equipped for all of the professional branches. The teachers, whoare all engineers, are not sufficiently prepared to deal with concrete breakupsin vehicles or electric devices, unlike the menders working in theworkshops that do it on daily basis. Including students in resolving concretepractical problems brings more confidence and increases knowledge andskills.The number of students present in own workshop is not constant for everyacademic year. It depends on the dynamics of workshop needs.The check-up for the work and the attendance is done by menders, teachersand also parents.This good practice breaks the monotony of having to go every day to schoolfacilities and workshops.A further step forward is made in training the students. The school cabinetsand workshops are not overloaded any more. The material needed forpractical work is saved.The time-table is set for the hours of practical work.D.1.4. Obstacles and challengesAt the beginning of each academic year there are dilemmas over whichworkshops to send students to. This is resolved in agreement with parents.Parents have the possibility to suggest and chose workshops which theyconsider that their children will benefit most from for their profession. Thisdoes not only depend on the good organization and rating of the workshopbut also from the distance from residence, especially for cases of familieswith financial difficulties, trust in menders, ways of better supervisingstudents etc.56

D.1.5. Results; Possibility to use this good practice in other schoolsThe practical work conducted by the students of Bosnian community in thePrizren region is not specific only for this environment; similar environmentis found elsewhere in Kosova.Owners of workshops are willing to admit students to conduct practicallessons in their workshops for several reasons: marketing, students doingparts of their jobs, parents are their friends or relatives, charity etc.Results are noticeable in the practical professional upbringing of students.Students feel more relaxed in such workshops. After completing their threeor four year schooling they often get employment in the same workshops inwhich they conducted the practical work as they often gain the trust of theowners. In some cases the students, after a certain period, open up their ownworkshops and try to survive in the market.57

D.2. Human capacity building through empowerment ofeducational system by actions supporting the educationalreforms and the cultivation of human resources (Arjeta Zhubi)D.2.1. Description of the context“My name is Arjeta Zhubi. Since 2007 I have been working for the Italianorganization AVSI. I am responsible for socio-educational activities thattake place in elementary education system and pre-school institutions. Theproject being implemented aims at supporting children with specific needs,in particular groups of children from Roma, Ashkali and Egyptian (RAE)communities. The organization of literacy courses, study support and otherfree recreational activities, and the organization for the first time of a preschoolchildren’s group from the RAE community aim at integration ofthese children in the education system. By means of the above-mentionedactivities and consultancies with parents from this community, the childrenare encouraged to register in the first grade and regularly continue theireducation”.D.2.2. Key actors involvedThe direct actors involved are children, students, nurseries and teachers aswell.The indirect actors included are:Family membersOther family membersThe figures of the direct beneficiaries are:115 pre-school children from different groups27 students from illiteracy groups102 students of the groups formed to support students in their studiesof difficult subjects300 children of different ages involved in free recreational activities300 family members58

D.2.3. Short descriptionObjective – to contribute in the decrement of the school drop outphenomenon, the return of dropping out students to continue theireducation, their inclusion in specific classes, the registering of a greaternumber of children from RAE community in primary school, and decrementof the number of children who beg in the streets, making it clear that theirplace is in school’s desks.Techniques – new techniques brought from other more experiencedcountries are used to work with these specific groups of children. Thesetechniques are:Regular family visitsDevelopment of a file including all the data of the child and his/herfamily, updated every 3 months by the nurseries and teachersOrganization of combined activities such as assistance in educationalactivities within the schoolThree-months analyses based on the results achieved from theregular evaluation in the teachers’ diaries, aiming at intervening intothe subjects where the results are poor Educational support for the students who experience learningdifficulties through extra learning hoursD.2.4. Obstacles and ChallengesIt is important to underline the fact that working with these marginalizedgroups of the society is a real challenge. The situation of these communitiesbefore project implementation was really underprivileged. During thepreliminary research we found out that the RAE community children andthe migrant children were organized in separate classes, which madeimpossible the collaboration and communication of these groups with otherchildren. Moreover, there was no collaboration and communication betweenthe teachers and parents of these children. Another finding pointed out thatthe evaluation conducted for these students was not fair.Taking into consideration all these findings, by means of projectimplementation we pushed the leaders of the respective educationalinstitutions to redistribute the RAE communities’ students into differentclasses. Moreover, by means of activities such as summer camps (organizedtrips of children from different ethnicities) collaboration and communicationopportunities were created among these students.59

There have been many obstacles on behalf of the RAE communities’ parentswho hesitated to allow their children participate in these activities, againstthe latter’s wish. This obstacle has been over passed by continuous visits inthe students’ families, where other than creating a strong bond betweenteachers and parents; the latter have been encouraged to be a leading factorin the prevention of school drop out phenomenon.D.2.5. Results and benefit of the communityThe results are already visible and at the same time susceptible by the RAEcommunity itself. By means of this practice the identification of the childrenof these communities has been possible, and they have been offered directsupport. Furthermore, the number of RAE communities’ children registeredin the pre-school institutions has also increased. Comparing to previousyears, the pre-school activities are regularly frequented by the threegenerations of RAE communities’ children.Since 2007 up to date it has occurred a visible improvement of the situationfor students with particular needs. The results are: a total of 27 students ofRAE community turned back to regular educational process; the number ofstudents experiencing learning difficulties has decreased; more children areregistered in the first grade; higher participation of parents in the regularlyorganized meetings; increased awareness of parents for the importance oftheir children’s regular and in time school attendance.Opportunities for the implementation of this practice in other schoolThis practice represents a model that can be adopted in all the other citiesand schools, as the situation of these communities is the same everywherethey live. What needs to be done is the establishment, and latter on thedeepening of the collaboration among teachers, parents and students.Likewise, it is necessary to create individual files containing personal dataof students, information that would help identifying their socio-educationalsituation once every three months.60

D3. “Continuation of minority students’ education – animperative for a more developed society” (Leonora Xërxa)D.3.1. Description of the contextThe group of teachers of “Emin Duraku” primary school has successfullycompleted the original initiative aiming at the substantial inclusion of RAEminority communities (Roma, Ashkali and Egyptians), living at the school’sregion. The initiative was successfully implemented during the completecycle of primary school.The reason behind this initiative consisted in the common phenomenon ofschool drop out of minority students (Roma, Ashkali and Egyptians), inparticular the drop out after the completion of the fourth grade. Despite theexisting regulations and the respective administrative measures, thisphenomenon was not showing any decreasing or extinguishing trend. Forthis reason, several activities have been initiated, and all the interestedparties (teachers, students and parents, educational institutions, NGOs, etc)have been mobilized toward the alleviation of the situation.Two projects have been implemented, consisting in activities organized andcoordinated by all the relevant social structures of the commune. Their aimwas to increase awareness among students of RAE minority communities(and their parents) with regards to the importance of regular attendance ofprimary school. Through systematic activities, the beneficiaries have beenmade aware of the importance of education for the development of theircommunity, for the positive cohabitation and more generally for thedemocratic development of the actual society. The approach consisted in amore active inclusion of students of RAE communities in social activitiestaking place in school and outside, as well as in the organization of allembracingcampaigns aiming at increasing students’ awareness (and alsotheir parents’ and other pre-school children) with regards to the importanceof the regular continuation of educational process. As a result, the childrenand their families first of all were made aware of the importance ofeducation. Moreover, the minority children were incorporated in a variety ofentertaining sportive and cultural activities, together with their friends fromall the ethnicities living together in the areas included in the project, in orderto demonstrate the priorities of living together and at the same time toincrease the motivation in this regard).D.3.2. Key actors involvedThe project’s activities were designed and coordinated by the teacherLeonora Xërxa and implemented with the teachers of “Emin Duraku”primary school of Gjakova. All the social structures of the commune61

actively participated in these activities. Their participation had a significantimpact on the aimed results. The participating actors were as follows:“Emind Duraku” studentsPre-school children living in the neighbourhoods around schoolParents of students’ and pre-school childrenSchool staffCommunal representatives of educationRepresentatives of Communal Office of Minorities and experts ofdifferent fieldsNGO members working with RAE communitiesUSHPAK and CRSInstitute International Projects in Education of Zurich University ofTeacher EducationD.3.3. Short descriptionThe positive practice consists in building functional relations among theteaching staff and partners from community (students, and RAE students,parents, officials and education experts, NGOs, etc), who contributed toincreased awareness of minority students of “Emin Duraku” school and alsoof pre-school minority children as potential future students on theimportance of the regular continuation of primary education. In practice, thenumber of students continuing the education has increased, as well as thenumber of students registered in the first grade. This achievement was madepossible by means of the two synchronized projects.The aim of the projects was the improvement of the regular continuation ofschool of minority students in the selected region of Gjakova. The objectivewas to raise awareness among students and parents of RAE community withregards to regular continuation of primary school, as well as to activelyinclude the minority students in the activities within and outside the school.Awareness rising among students, parents and teachers (and officials)Aiming at having a direct and indirect impact on the decisions andbehaviours of minority students (and their families) activities and meetingswith the interested parties have been organized, focusing at findingpossibilities to overcome this phenomenon. For example, a meeting wasorganized among teachers and students of fourth grade and their parents.62

Another meeting brought together teachers, parents and representatives ofcommunal structures (Communal Directorate of Education, CommunalOffice of Minorities, etc). A third one was organized among students, NGOrepresentatives working with minorities, and teachers. The discussions inthese meetings were focused on the school drop out phenomenon. Theparticipants proposed concrete approaches and strategies for theimprovement of the situation. At the same time, the organizers of theconcrete activities have also been elected. In both cases, appropriate postersand leaflets promoting the importance of continuation of education havebeen prepared.Identification and work with minority candidates (children) to register inthe first gradeA number of activities have been organized aiming at increasing the numberof minority students to register for the first time at school. After identifyingthe potential candidates to register in the first grade (through students andcommunal notes), the teachers and students organized meetings with thefamilies of future students. Afterwards, these children were invited as guestsduring several classes of first grade. They were also invited to equallyparticipate in some sportive and cultural activities at school, as well as insome excursions organized exclusively for them. Thus, the selected childrenhad a chance to get to know their coevals, to overcome the eventualhesitations to be part of a new environment, full of unknown children, toenjoy the beautiful moments during classes and other activities, includingentertainment. Such an experience brought concrete results (increment ofthe new registered students compared to previous years).Organization of participating activities of minority studentsIn order to activate and develop the collaboration among students ofdifferent nationalities, as well as to create a stimulating climate for thecontinuation of education, a group of teachers in collaboration with thestudents organized different participating activities. Among them there canbe mentioned the establishment of video/photo club (including a basictraining in camera usage techniques), the organization of a common culturaland artistic program; football matches, excursions and informative andentertaining tours, and in conclusion the organization of an exhibition ofstudents’ photos. During the implementation of these activities specialattention was paid to increase the number of RAE community studentsincluded (4 th -8 th grade students). These activities contributed in decreasingthe number of students who drop out of primary school.63

Preparation and distribution of informative materialsThe group of teachers of “Emin Duraku” school, in collaboration with thestudents (in particular the minority students) has prepared informative andpromoting materials (drawings, compositions, posters, brochures, photos,etc) aiming at awareness rising among students to continue their educationor to unhesitatingly register in school (as in the case of pre-school children).However, these activities were not fully implemented due to lack of space inschool premises.D.3.4. Obstacles and ChallengesOne of the major challenges was the low level of desire for cooperation onbehalf of several parents, an obstacle over passed by the insistence of theorganizers of the activities. The main obstacle was the absence of materials(sometimes in limited amount), which impeded a larger extension in timeand space, taking into consideration the fact that behaviour modification isone of the most difficult duties for the individuals. For the future, wesuggest that similar projects include more materials, as the work to be doneis a real challenge also for the institutions already established.D.3.5 Results and benefit of the communityAfter the activities, it was observed that the number of minority students’drop out number has decreased. Till February 2010 the drop out students’number decreased under 50% (8 students), compared to 2007/2008academic year when 14 students dropped out, and to 2008-2009 academicyear when 12 students dropped out.Impact was observed also with regards to the number of first timeregistrations of minority students. In 2009-2010 academic year there havebeen registered 39 students (together with pre-school children – 157 intotal), compared to 2007/2008 when 34 students were registered (109 intotal, together with pre-school children), and to 2008/2009 when 32 studentswere registered (107 in total, together with pre-school children).As these figures demonstrate, a substantial impact has occurred,encouraging similar approaches to the solution of these problems.More concretely, the positive practice consists in:64Establishment of functional relations among school teachers andcommunity partners (students and RAE children, parents, officials,education experts, NGOs, etc)

Increased awareness among minority students of the school inquestion (and also among minority pre-school children considered aspotential candidate to register in this school) on the importance ofthe continuation of primary educationIncrement of the number of students who continued their education,andIncrement of the number of new registrations in the first gradeDeepening the reconciliation, collaboration, cohabitation and a moreactive inclusion of minorities.During this intervention there took place two kinds of benefits. The first oneconsists in the benefit of RAE community in terms of continuous education,increased awareness and development among community members. Thesecond one consists in the overall benefit of the society as a whole, fightingagainst illiteracy and contributing to educational and cultural developmentof one (more) community member group.65


E.1. Involving parents in the functioning of the school(Ljubica Njaradi)E. 1.1. Brief Description of the ContextOn the basis of a research of the educational practice in our school,the level of education of parents and their needs and interest inspecific training topics, a plan of cooperation with parents wasproduced and new forms of that cooperation were sought.Since the 2007/2008 school year, the cooperation with parents wasestablished with an emphasis on the lectures provided by competent parentsfor specific occupations, students’ visits to parents’ homes and workplacesfor the purposes of professional orientation (becoming familiar withdifferent occupations and reviewing the content of specific school subjects)and involvement of parents in extracurricular activities (such as schoolclubs, events, success promotion). More concretely, the forms ofcooperation with parents were referring to:- Area: teaching and learningInvolving parents in the implementation of: regular teachingprocess, additional classes, public teaching classes- Area: local community resourcesUsing available human/parent resources for involving competent parents indelivering lectures to parents or students- Area: support to students in relation to professional orientationEngaging parents with specific occupations in presenting the sameoccupations to students in the school; Engaging parents with specificoccupations in presenting the same occupations to students in their offices,workshops, companies.- Area: ethоs; school reputation and promotion, partnership withparentsInvolving parents in school work and life through following extracurricularactivities, events and school recitals, promotion of students’ successE. 1.3. Short DescriptionThe general goals of this activity were:- Improvement of school-parents cooperation in various areas ofschool life69

- Seeking of new forms and aspects of cooperation between parentsand school actorsFor approaching such goals, the following objectives have beenenvisaged:- involving parents in the process of children school upbringing andeducation through the engagement of parents in curricular andextracurricular activities- engaging parents with specific occupations in: realization of certaineducational content, presentation of good and bad sides of specificoccupations- involving the interested in various school activities and events withan emphasis on nurturing of the national Rusyn tradition and thepreservation of their national identity.E. 1.5. ResultsThe results of the project can be described in accordance with the 2interventions areas already described above:- Area: local community resourcesThe most interesting aspect of cooperation with parents and grandparentsare public classes on Rusyn Folk Tradition. Children find stories about howpeople worked and lived in the past, combined with exhibition of ancientobjects, very interesting.The parents interested in working with their children and parentsprofessionalswere involved in Art classes, Music classes, Rusyn languageclass.- Area: support to students in relation to professional orientationThe parents were involved in the implementation of the followinglectures/trainings for other parents:- Child diseases – parent medical doctor Vesna Nađ- Alcoholism – parent psychologist Jaroslava Edelinski- Parent types – parent sociologist Helena Pašo PavlovićThe parents were involved in the implementation of the followinglectures/trainings for students:70

- The work of the fire fighting association – parent fire fighterVladimir Štrangar- Adolescence and the responsible behavior of the young - parentpsychologist Jaroslava Edelinski- Creative workshop – parent artist/designer Aleksandra Nađ- Women in Rusyn literature – parent librarian Eufemija Čapko- History and significance of writing and books - parent librarianMarija Doroški- From grandma’s kitchen – parent cook Ana Doroghazi- Child hygiene – parent medical doctor Joakim Baran- Stop the violence – parent sociologist Helena Pašo Pavlović- Informing students on the work of Local Community Council –parent Secretary of the Local Community Council Joakim Nađ- The functioning of National Rusyn Council – parent presidentof the National Council Slavko Oros- Area: ethоs; school reputation and promotion, partnership withparentsThe following parents presented their occupations at school :- mechanic – parent Sašo Hardi- cook – parent Olja Vislavski- marketing – parent Slobodan Kostić- medical doctor – parent Jaroslav Kolbas- policeman – parent Staniša Marinković- agronomist – parent Janko PlančakStudents’ visits to parents with specific occupations at their workplaces,workshops, companies…- driving school “Kovač” - parent Jaroslav Kovač- florist and gardener – parent Blaženka Blagojević- hairdresser – parent Ana Kozar- butcher – parent Vladimir Čizmar71

- upholstery – parent Aleksandar Kočiš- locksmith – parent Sašo Vislavski- stonemason – parent Vladimir Malacko- costume designer – parent Tanja Oros- firefighter – parent Vladimir Štrangar- Women in Rusyn Literature – parent librarian EufemijaČapko- History and significance of writing and books - parentlibrarian Marija DoroškiParents were involved in the following extracurricular activities togetherwith students and teachers:- labour action of the athletics club – building an athletics track in theschool, a shot put track in the school, building a running course in the littlewood near the village- joint work of parents and students in the model-making club- support of parents at the school festival of recitation clubs- optional Italian language classes- taught to first graders by a parentteacherZdenka Rac- labour action for cleaning and design of school’s surrounding area withthe parents from the Parents’ Council- joint labour action of the Local Community Council, school,Environmental Movement and other local organizations - three workingSaturdays- student- parent artistic colony- creative art workshop for students – implemented by the parentAleksandra Nađ- parent-student field trips- joint parent-student school sports competitions- lectures by parents to members of the Student parliament- Women in Rusyn Literature – parent librarian Eufemija Čapko72

- History and significance of writing and books - parent librarianMarija DoroškiParents were involved in school events and recitals: Ethno festival – parentshelping children dress in national costumes, Ethno day, Environmentalevent – exhibit of artwork by the parent Ljubomir Babinčak, Street races,School day, St Sava DayParents were involved in the promotion of School’s and students’ success: aspecial event and delivery of diplomas to elementary school graduates,Elementary school Prom NightAs a conclusion, the following results should be taken into consideration:- Higher level of mutual respect and joint/team work through newforms of cooperation, and interesting products of the joint work ofparents and children- Satisfaction of all actors involved in school work and life, as well asa pleasant working climate- Students finding it easier to decide on a high school, having a betterunderstanding of their abilities and desires in the professionalorientation sense- More joint actions and events involving parents, teachers andstudents aimed at the nurturing of Rusyn folk tradition andpreservation of their national identity.The action is sustainable – as long as we have children we will have anumber of parents interested in child upbringing not only within the familybut also at school.73

E.2. Example of cooperation between a school and minoritygroup students’ families (Ljiljana Simic)E. 1.1. Brief Description of the ContextThe elementary school Dusan Danilovic in Radljevo is a small villageschool with four satellite classrooms (covering the first four grades) in othernearby villages. Since 2006, the conditions in which the school works havebeen considerably improved, a lot has been done on the strengthening ofteachers’ competences and the quality of work in different areas has beenimproved. School has established good cooperation with the wider localcommunity and the parents.The school has 259 students, almost a quarter of which belong to a minoritygroup. Most of them live in a nearby village, situated next to the rail tracksat the edge of Kolubarski basen. They identify themselves as Serbs, theyspeak the Serbian language and state to be of Romanian descent. All thechildren from this settlement travel from home to school free of charge bybus.It is evident from the school development plan and curriculum that theschool takes special care of children from minority groups. Therepresentatives of these children’s parents are members of Parents’ Counciland the School Inclusion Team.The school principle, who is also a homeroom teacher, has worked for manyyears in the village. She is well acquainted with the issues in the settlementand is a person of trust for the inhabitants. Both children and parents addressthe school when in need of help, because they know they are welcome andthat they are sure to receive support, even when the issue doesn’t fall underdirect school competences.The example we will describe relates to the cooperation between the schooland family in increasing safety of children in traffic. in order to resolve thisissue, which falls under the competences of the local self-government, thefollowing has been done by the school:• meetings with minority representatives were organized• help in formulating the request to the local self-government andtechnical assistance in the design and copying of the material• explanation of the procedure for addressing local institutions• the school produced a written request attached to the parents’ requests74

• a negotiating team consisting of representatives of parents, minoritycommunity and school was formed in order to represent the minoritycommunity in their talks with the local self-governmentThis story unfortunately begins with a grave traffic accident which claimedthe life of a boy from the abovementioned settlement who went topreparatory preschool classes (so he wasn’t actually a student in our school).The accident took place while children were returning to home from school,when they were getting off the bus, at the very bus stop which has stood inthe same location for over twenty years. The first reaction of minority groupparents was to prohibit their children from going to school. The delegationof parents and settlement representatives visited the school principlesseveral days after the event. They demanded for the stop to be relocated to asafer spot, and stated that they would not allow their children to go to schooluntil this has been done. Because of the tragic circumstances which haveinitiated it, the meeting was very painful, difficult and time-consuming. Themeeting was also attended by the school secretary and psychologist. In theend everybody agreed on the following:- relocation of the bus stop does not fall under the competences of theschool, but under the competences of the local government,- student’s safety is a common issue of interest for both parents andthe school,- regular attendance is in the best interest of children, parents and theschool,- the school will provide support to parents in the resolving of thisissue,- this delegation should address their demands to the competent localauthoritiesSchool principle made a couple of phone calls and made appointments forthe parents at official institutions.Another week has gone by, during which the parents have visited themunicipality authorities, and official agencies have made a field visit inorder to review the option of relocating the bus stop. The local governmenthas promised to resolve the issue in the best way possible and childrenstarted going to school again.A couple of months went by, during which the competent agencies have putup traffic signs and a sign for the new bus stop, but the stop itself remainedin the old location.75

It seemed that life went back to normal, when one day the children from thesettlement failed to come to school once again. The only exception were twosix graders who didn’t want to listen to their parents and remain at home.We asked them to tell us what had happened and we found out that anincident had occurred on the previous day while the children were returningfrom school – the bus driver had attempted to throw off the bus a secondgrade student who didn’t have a monthly bus pass! This ugly event onceagain incited old fears and dissatisfaction and the minority communityreacted in the same manner as before – they didn’t allow their children to goto school.Straight away, we made a couple of phone calls to parents. The firstquestion we asked each one of them was the following: Is there a problemin the school, since you didn’t allow your children to come to school? Theanswer was always negative, and then we would discuss the reasons forchildren’s non-attendance. All the parents we called agreed to come to theschool for a conversation.This time the mothers came. The story of the unjust driver once againprovoked the fear for children’s safety on their trip from home to school andthe issue of bus stop relocation arose again. The mothers were willing tohear and accept our arguments that the school has stood by the parents andsupported the request for bus stop relocation; that the decision on that issuewas beyond school’s competences and that the school could not influencedecision makers; that the consequences of children’s non-attendance wouldbe felt by the school and the children themselves and not those responsiblefor this situation. During the conversation the parents expressed theirsuspicions that the municipality had not met their request because they weremembers of a minority group.The school again made phone calls, from those to transport company’sgeneral manager, to those to traffic inspectors, urban planers andmunicipality president. The following arrangement was made: the childrenwould come to school on the following day and the school representativesand parents would go to the municipal authorities together. Both sides metthe arrangement terms- children went to school and adults went to themunicipality building.We went to several offices, made our argument, advocated for parents’positions, reviewed different options and looked for a solution. Wesubmitted a written request to the traffic inspector to which we have laterreceived an answer: in line with the current regulations, the bus stop couldnot be relocated. However, all of us have realized that the administrationwas slow, complicated bureaucratic procedures and regulations binding for76

everybody – regardless of whether you belonged to a minority or majoritygroup. Our students attend school, school has established good cooperationwith parents and we are currently organizing a school recital which wouldpresent the customs of this community.We provide the following answer to the question in what circumstances thisexperience could be applied – wherever and whenever faced with a problemin the minority community. If we look at all the difficulties we encounterwhen we want to exercise a right, it’s not hard to imagine how much moredifficult the situation is if we add a language barrier, or a lack ofinformation, or simply a feeling that you are different. The school can saythat its competences end at the school fence, but such an attitude will notcontribute to the school’s reputation and will rob us of the opportunity to dosomething good and useful on a wider scale for the children coming fromvulnerable groups and their families. The first step on this road is to hear,recognize and acknowledge their needs.And this is what we have learned from this experience: The needs of parents should be recognized and acknowledged, evenwhen they seem unjustified, unfounded or irrational! In order for others to trust you, move from words to action! Trust is built through cooperation, working shoulder to shoulder onachieving a common goal, even if the goal you were striving for remainsunachieved! School can be a bridge linking the minority community to a wider socialone and can help the problems to be solved, difficulties overcome andtrust and understanding between different ethnic groups built!77

E.3. Cooperation with parents in the framework of the inclusiveeducational model(Ljiljana Radovanović Tošić)“Desanka Maksimović“school from Čokot is the biggest suburban school inNiš. The school has 970 students, and the lessons are provided in the mainschool in Čokot and another 8 classrooms located in surrounding villages.The school employs 103 persons, out of which 77 are teachers.This is a school with a long tradition and it started working in 1920. Theschool is open to changes and innovations. Six projects are beingimplemented in the current school year.The teaching staff is constantly involved in professional developmentprocesses and all the school employees have participated in many differenttrainings. Such professional development of teachers has enabledindividualized teaching and produced willingness to respond to differenteducational needs of children in an appropriate manner.The parents are actively involved in school life and work, and cooperationhas been established on all levels – from individual contacts, throughparticipation in school teams and bodies to the creation of an NGO (Centerfor promotion of parent-student-teacher cooperation) working in the school.The school has been involved in projects supporting the inclusive educationmodel development for several years. During this school year, 53 studentswere included in this education model. Twenty two of them are Romachildren. In the goal of implementation of these activities and theadvancement of individualized teaching the school pays special attention tocooperation with parents and their inclusion in the teaching process. Thistype of cooperation is not usual practice in our schools.The inclusion of parents in the teaching process is gradual and implementedon several levels: through informing of parents and communication withthem, parent education and inclusion in teams working on formulation ofindividual approaches and producing of individual education plans whennecessary.Communication between the school and parents is realized in differentmanners, through a school bulletin board, school website and parent-teacherconferences.The school has introduced a special aspect of cooperation with parents.Special parent-teacher conferences attended by the teacher directly involved78

in the education of children from vulnerable groups, as well as by the schoolmanagement and psychologist and pedagogue, are organized for all parentswhose children are involved in the inclusive education program. On thesemeetings parents receive important information on all relevant aspects ofteaching, which enables them to participate in decision making related totheir children’s education. Parenting skills also receives support throughparent-teacher conferences, i.e. through understandable and obviousexamples and explanations the parents receive necessary knowledge onbasic characteristics of children’s social and cognitive development. Parentsusually attend such conferences, even when facing objective obstacles, theyfeel equal in them and are much more open than in regular parent-teacherconferences, where they tend to feel stigmatized. In this manner parentstruly become engaged in their children’s education process creation and theybecome partners completely acknowledged by the school.Parents talk about children’s reactions at home and situations which arefavourable or unfavourable for the child. In one word, this exchangeprovides a picture on complete behaviour of the child in all circumstances,both at home and in school. Parents talk to each other, exchange experiencesand share the things that help them overcome difficulties. It occasionallyhappens that a mother bursts into tears during the conversation on problemswhich incites an emphatic reaction in others, encouragement and support.The parents get involved in the design of individual education plans (IEP)because they know their children and their educational needs best. In thecourse of these parent-teacher conferences small IEP design teams areformed and their members are typically a lower grades teacher, parent, andpsychologist/ pedagogue, or an upper grades teacher, parent andpsychologist/pedagogue. Since the parent is a mandatory team member theyprovide comments to learning or behaviour-related achievements whichwere the focus of the previous efforts, with a special overview of theactivities which contributed to the positive changes. If the desired changehas not been achieved, the past interfering and aggravating circumstancesare analyzed and procedures for overcoming them are proposed.Such parent-teacher conferences have to be well prepared and facilitated bythe members of the school inclusion team. The meetings are alwaysinteractive, they have a pleasant, relaxed atmosphere and a partnership withequal exchange has been created. If it happens that one of the parents isunable to clearly express their thoughts, they are supported and encouraged.When we introduce them to a new idea, method or approach which will beused in working with children, we explain in detail how something is79

implemented, what the new method demands, what are the expected benefitsfor the child and what are the potential risks or limitations.The benefits of implementing this project are referring to:The school gains parents as partners. It receives a complete picture onchildren in every situation. It obtains new bases for work with children andlearning. Parents get to know each other better, create a higher degree ofmutual trust, and encourage each other. They become equal strengthenedand a higher degree of trust with teachers is established. The school profitsfrom a higher quality of ethos and a better school climate. Instead of a “Youand Us” standpoint, we gain a “We” are together in education standpoint.Students are learning in the environment which nurtures differences,respects them and teaches the children about the reality of life. We aredifferent, but that does not mean we are in a conflict. Children fromvulnerable groups are more relaxed, they feel accepted, they participate inall activities as much as other children of their age and they become moreopen. From the viewpoint of learning and acquiring of new skills, thisrepresents a possibility for children to learn in line with their interests andinclinations, to have an opportunity to advance in their own pace. Thereigning atmosphere is the one of cooperation and not competition. Childrenhelp their friends with their studying even when that is not requested fromthem, and when they do receive such a task they behave responsibly becauseof the role they were entrusted with. In this manner, the children becomemore humane and willing to help, work in a team and develop partnerships.RecommendationsOur experience shows that it is necessary to really get to know the parentsand establish a relationship of trust with them. How? Through a set of smallsteps which reflect the good will and understanding. Inequality can not befelt in this group of parents even for a single moment, because they areespecially sensitive when it comes to their status.Knowing the parents means knowing their financial circumstances.Sometimes a parent doesn’t come to school not because they do not want to,but maybe because they lack the money for transport, or they lack adequateclothes or shoes. In such situations, and we have encountered them, we visitthe parents. The small team is lead by the homeroom teacher or the lowergrades teacher, who should be closer to the family than other participants inthe education process.80

Apart from familiarity with the parents, an excellent knowledge of eachstudent’s educational need is required. Students file, from their applicationfor admission in the first grade and further, should contain detaileddescriptions of the child’s behaviour and achievements, as in the admissiontests so in the description of their behaviour during the teaching processes,as well as the data related to their identity and development.In the beginning, the application of such an approach might be difficult, andit is unlikely that all the employees will agree with it. What is important isthe existence of a few individuals who truly believe in this idea, so theycould spread it until the moment when a “critical number of employees”accept it – this is the real beginning of the process and its course is notalways running smoothly. It takes time for the parents with previousnegative experience to gain trust in school institutions. But once they gain it,the barriers gradually disappear, the trust grows stronger and the results getachieved.The parents of children from vulnerable groups should be integrated in thework of all the teams or bodies in whose work other parents participate. Inthis manner a full educational and social inclusion is achieved.81

E.4. Inclusion of minority children’s parents in the teaching ofthe subject “folk tradition” (Vesna Vujicic)E.4. 1. Brief Description of the ContextElementary school “Vuk Karadžić“ operates from a main school building inBačka Palanka and also has two classrooms in neighbouring villages. BačkaPalanka is a town in a region (Vojvodina) which has a higher number ofminorities.The school has a total of 1084 students, 1048 out of which go to the mainschool building. The largest number of students are Serbs, and when itcomes to minorities, we have representatives of Hungarians, Slovaks, Roma,Croats and Germans.The lessons are delivered in Serbian language, while Slovak language withelements of national culture exists as an optional subject.E.4.2. Description of activitiesThere are several optional subjects within the school curriculum. Theparents decide on the optional subject their children will take. One of themis “Folk Tradition”. The objective of this subject is to acquaint the studentswith the traditions and cultures of peoples living in our country.Having in mind the multiethnic structure of the school’s environment, theteacher has planned to involve the minority group parents in the teachingduring the previous school year. The parents have been informed in awritten form on the intention to acquaint the children with the tradition of allthe peoples living in the territory of Vojvodina and were invited toparticipate in the preparation of the material for lessons. The parents becameinvolved in the preparation of specific contents.The parents were invited to prepare a presentation of the customs, traditionsand culture of their ethnic community together with their children. The tasksvaried, from descriptions of different customs and characteristic holidays totypical features of folk handicraft. Parents were assistants and childrenthemselves were actually delivered the presentations.Involved parents included the representatives of the Slovak, Hungarian andCroatian minority.82• When children were learning about Christmas or Easter elatedcustoms, parents were asked to describe how their minority group

(e.g. Slovaks, Hungarians or Croats) traditionally celebrated theseholidays. Boards with images and descriptions of different mannersof celebrating Christmas and Easter were put up.• In the case of specific holidays, parents described the holiday’scharacteristics of their culture, such as St Lucia with the Croats, orMikulás with Hungarians, as well as customs related to thecelebration of these holidays. These were also presented on theboards in the ethno room.Besides participating in the preparation of a presentation on customs, theparents were also invited to bring objects typical of their ethnic communityto the school. The collected objects were all exhibited in a speciallydesigned ethno room and ethno corner. Ethno room and ethno corner arepermanent exhibition spaces in the school. Pieces of traditional furniture(such as bed, cradle, spinning wheel etc) are exhibited in the ethno room,and folk handicraft (such as needlework, specific embroidery motifs,musical instruments etc) in the ethno corner. Both spaces are situated in aprominent and accessible place in the school hall and are still used, i.e. newobjects continue to be added.E.4.3. Benefits from such cooperation with parentsThe learning process has become fully interactive and cooperative. Teacher,students and parents were all involved in the teaching process. Students(involved parents) were highly active in these activities. They have gainednew knowledge in an interesting way. This was also an opportunity for theteacher to learn a lot on the folk tradition of minority groups.In this manner, the parents’ interest in other forms of cooperation with theschool was also increased. A lot of parents got involved, which speaks foritself on their satisfaction with such cooperation. Having in mind thebenefits of this cooperation with the parents the same practice wascontinued during the current school year.E.4.4. Ideas and recommendations for future activities• As an aspect of a widened scope of cooperation, the parents could bedirectly involved in the delivery of specific lessons dealing with thecustoms and traditions of their ethnic community. In our case,83

parents participated in the preparation of the material for the lessons,but the presentations were delivered by the children.• It would be good for the invitations to cooperation sent to parents tobe written in two languages (Serbian and the language of theirminority of which they are members).• This type of activity could be implemented, apart from the lessonson folk tradition, in the social studies and science, and later inhistory lessons, Serbian language and literature lessons, as well as inthe music class.84

Avancimi i Pjesëmarrjes dhe Përfaqësimit të Grupeve tëPakicave Etnike në ArsimPrezantimi i praktikave për pjesëmarrjenë arsim: nga të dhënat deri te veprimiKy projekt është i finansuar ngaBashkimi Evropian & Instituti për Shoqëri të Hapur

Avancimi i Pjesëmarrjes dhe Përfaqësimit të Grupeve të PakicaveEtnike në ArsimKy projekt zbatohet nga Qendra për Arsim e Kosovës (KEC) – Kosovë nëpartneritet me Fondin për Shoqëri të Hapur në Shqipëri, proMENTE HulumtimShoqëror – Bosnje dhe Hercegovinë, Rrjetin e Qendrave për Politika në Arsim(NEPC) – Kroaci, Qendrën për Arsim 2000 + (CEDU) – Rumani dhe Grupin Most‐ Serbi. Këndvështrimet e shprehura në këtë publikim nuk paraqesindomosdoshmërish këndvështrimin e Bashkimit Evropian dhe Institutit përShoqëri të Hapur88

HyrjeDetyraDetyra jonë ka qenë të mbledhim shembuj të praktikave të mira në lidhje memënyrën se si e ndihmojnë dhe inkurajojnë shkollat përfshirjen e prindërve tënxënësve nga familjet e grupeve pakicë. Përveç kësaj, shembujt e mbledhur duhettë reflektojnë edhe ndonjë nismë tjetër që e ndihmon qasjen e barabartë të fëmijëvetë grupeve pakicë në arsim. Kështu që, qëllimi kryesor i mbledhjes së praktikave tëmira është të sigurojë:• pasqyrë të llojeve të ndryshme të intervenimeve të iniciuara dhe/apo tëzbatuara përmes pjesëmarrjes së palëve me interes (nxënësve të shkollësdhe prindërve në veçanti) me qëllim të avancimit të përfshirjes arsimoredhe cilësisë në nivel të shkollës dhe komunitetit;• mekanizma për mësim horizontal dhe shkëmbim të praktikave më të miradhe në këtë mënyrë përkrahje të nismave të qëndrueshme në nivelinstitucional dhe lokal.Koncepti i “praktikave të mira”Së pari na duhet ta analizojmë konceptin “praktikë e mirë”. Duhet të jemi tëkujdesshëm me konceptin “praktikat më të mira” për të cilin politikë-bërësit shpeshmendojnë se është lehtë të definohet. Masat e efektshmërisë nuk janë gjithmonë nëdispozicion apo të besueshme. Ndoshta do të dëshironim të themi se “praktika emirë” është praktika e cila mundëson që risia të zhvillohet – ‘praktikë shërthyese’.E kjo do të thotë se ajo e tejkalon pengesën dhe e nis procesin e risisë në lëvizje.Ajo e nis rrotën të rrokulliset. Ndoshta do të dëshironim të themi se praktikë e mirëështë ajo e cila i ngrit çështjet, provokon të menduarit / reflektimin dhe e ndrit njëaspekt të caktuar të praktikës. Këtë mund ta quajmë ‘praktikë interesante’.Pastaj ekziston koncepti i ‘praktikës së ardhshme’ i cili i përgjigjet një sfide të reapo një sfide që mund të paraqitet në horizont. Teksti në vijim është marrë nga njëdeklaratë e prezantuar nga Njësia për Risi e cila është e lidhur me Departamentinpër Arsim dhe Shkathtësi në MB.89

Njësia për Risi i ka identifikuar disa karakteristika të Praktikave të Ardhshme:• metoda të ndryshuara në mënyrë sinjifikante të shërbimeve, organizimit apostrukturës, të cilat nëse dëshmohen të suksesshme, kanë ndikim në sistemin egjerë• përparim të dëshmive të efektshmërisë• ende të pasanksionuara zyrtarisht dhe prandaj ndoshta përmbajnë një dozërreziku• të dizajnuara qëllimshëm e me vetëdije për anët e forta dhe kufizimet epraktikave “më të mira” konvencionale• të gjeneruara nga praktikues të aftë dhe të informuar që janë në dijeni përbazën ekzistuese të njohurive• të informuar përmes pasqyrës kritike të mjedisit të gjerë• të drejtuar nga problemet momentale dhe serioze• shumë të fokusuara.Kjo qasje duhet të bazohet në konceptin e “vlerësimit iluminues’ dhe ‘hulumtimitvlerësues’. Vlerësimi iluminues (Parlett dhe Hamilton, 1975) është një traditë epranuar mirë në Mbretërinë e Bashkuar dhe i përgjigjet edhe qëllimit tonë. Qasjasupozon se ajo çka nevojitet është një pasqyrë e pasur e cila e shpalos natyrën epraktikës dhe mënyrën si funksionon si edhe qëllimet e parapara dhe përfitimet ngapraktika. Ajo nuk supozon se efektshmëria mund të matet lehtë por mund t’iinformojë praktikuesit tjerë dhe politikë-bërësit rreth asaj që është e mundur dherreth the hapësirave më frytdhënëse për zhvillim të mëtutjeshëm.90

PërmbajtjaHyrjePjesa 1: KontekstiPjesa 2: Shembuj të praktikave të miraA. ShqipëriaB. Bosnja dhe HercegovinaC. KroaciaD. KosovaE. Serbia91

Pjesa 1: Konteksti1. KontekstiKjo përmbledhje e praktikave të mira për luftë ndaj pabarazisë dhe për nxitje tëpjesëmarrjes në arsim është zhvilluar në kuadër të kornizës së projektit “Avancimi iPjesëmarrjes dhe Përfaqësimit të Grupeve të Pakicave Etnike në Arsim”(APREME). Kjo iniciative, e financuar nga Bashkimi Evropian dhe Instituti përShoqëri të Hapur, është zhvilluar nga Qendra për Arsim e Kosovës (KEC) dhezbatohet në pesë shtete – Shqipëri, Bosnje dhe Hercegovinë, Kroaci, Kosovë,Serbi 1 .Nevoja për ta dizajnuar dhe zbatuar një projekt të tillë është përkrahur nganjë spektër i gjerë i dëshmive që kanë të bëjnë me statusin e pjesëmarrjes sëpakicave etnike në sektorin arsimor nga shtetet në rajon 2 :(i) Edhe pse legjislacioni dhe politikat arsimore në shtetet e BallkanitPerëndimor i njohin dhe integrojnë principet e Deklaratës së Kombeve tëBashkuara dhe Konventave Evropiane si dhe garantojnë, në tekstet e tyreligjore, arsim të barabartë për të gjithë fëmijët (pa dallim gjinie, etnie,paaftësie), dallime të mëdha në mundësitë dhe rezultatet e shkollimit nëmes të popullatave shumicë dhe pakicë në këtë Rajon mbesin sinjifikantedhe vazhdojnë të jenë në rritje. Raporte të besueshme theksojnë se reformate gjithëmbarshme arsimore të ndërmarra gjatë dekadës së fundit nuk kanëarritur ende të sigurojnë mundësi të njëjta arsimore dhe nivel të arsimitcilësor për të gjithë qytetarët në vendet përkatëse, e kështu as të drejta tëplota për arsim për pakicat dhe grupet e tjera të margjinalizuara.(ii) Ekziston një zbrazëti e dukshme në mes të arsimit ekzistues dhe politikaveanti-diskriminuese dhe zbatimit të tyre. Për më tepër, politikat dështojnë tëmerren me shumë forma finoke dhe të fshehura të diskriminimit në mes tëgrupeve pakicë dhe shumicë. Edhe pse pakicat etnike kanë qasje në arsim,megjithatë cilësia, relevanca dhe efektshmëria e arsimit të ofruar janë tëdiskutueshme. Këto probleme, edhe pse dallojnë për nga manifestimi dheshtrirja, janë prezent në të gjitha vendet pjesëmarrëse dhe në të gjithanivelet e arsimit. Ekzistojnë shembujt si shkollat e ndara në Bosnje dheHercegovinë edhe Kosovë: udhëzime të pamjaftueshme apo mungesë etyre në gjuhën e pakicës/shumicës; mungesa e materialeve për1 Organizatat partnere janë: Fondacioni i Shqipërisë për Shoqëri të Hapur (OSFA) –Shqipëri, ProMENTE Social Research – Bosnja dhe Hercegovina, Rrjeti i QendraveArsimore për Politika (NEPC) – Kroaci, Grupi MOST – Serbi dhe Qendra Education 2000+- Rumani.2 Qendra për Arsim e Kosovës, Avancimi i Pjesërmarrjes dhe Përfaqësimit të Grupeve tëPakicave Etnike në Arsim, Forma e Aplikimit për Grant, 200793

94mësimdhënie/mësimnxënie në gjuhën e pakicës ku të gjitha këto ikufizojnë mundësitë arsimore dhe profesionale.(iii) Ekziston pjesëmarrje e pamjaftueshme dhe/apo joadekuate e palëvearsimore me interes, sidomos e nxënësve dhe prindërve që i përkasingrupeve pakicë. Në kuadër të këtij projekti, pjesëmarrja është definuar sipërfshirje e të gjitha apo disa grupeve relevante të palëve me interes(nxënësve, familjeve, mësimdhënësve, anëtarëve të tjerë të komunitetitlokal) në çfarëdo mënyre në menaxhim apo vendim-marrje në shkollë.Edhe pse ekzistojnë forma dhe instrumente për pjesëmarrjen e nxënësvedhe prindërve në arsim (p.sh. borde të shkollës, këshilla të prindërve, etj.),pjesëmarrja aktuale e këtyre palëve me interes në jetën e shkollës është mëshumë nominale dhe ndikimi i tyre në çështjet e shkollës i parëndësishëm.Kështu që, për t’iu qasur këtyre çështjeve, projekti i lartpërmendur synon t’iadresojë këto nevoja:1. Dallimet në rritje të mundësive dhe rezultateve arsimore përkundërpërmirësimit të konsiderueshëm të legjislacionit kombëtar antidiskriminuese shtojnë brengën për gjerësi të barazisë që mund të arrihet nëshkolla në sistemet arsimore të sapo zhvilluara në rajonin e BallkanitPerëndimor. Edhe pse masat dhe politikat në nivel të sistemit ofrojnëkornizën e domosdoshme për zvogëlimin e shkallës së lartë tëdiskriminimit dhe diskriminimin sistematik, ato nuk janë të mjaftueshmepër të siguruar bashkim të qëndrimeve dhe sjelljeve që do të siguroninbarazi në arsim në nivel të shkollës. Duke i pasur parasysh këto, ekzistonnevoja për t’i identifikuar faktorët kryesorë që e mbajnë bashkimin evlerave, qëndrimeve dhe praktikave që çojnë drejt gjithpërfshirjes arsimoredhe cilësisë në nivel të shkollës.2. Ekspozim i pakët ndaj praktikave të mira nga komunitetet tjera shkollore,edhe brenda vendit edhe në rajon, edhe përkundër faktit se ekzistojnëpraktika të tilla.3. Nisma të pamjaftueshme dhe/apo joadekuate të bazuara në shkollë për tatejkaluar zbrazëtinë në pjesëmarrje dhe përfaqësim në arsim si dhe cilësia eofertës në mes të grupeve shumicë dhe pakicë. Siç është theksuar edhe mëlart, veprimet e kufizuara në nivel të shkollës kanë mundësi të çojnë drejtdobësisë në zbatimin e ofertave që kanë të bëjnë me barazinë në arsim.Kështu që, objektiva e përgjithshme e intervenimit APREME është tëkontribuohet në ndërtimin e sistemeve arsimore gjithëpërfshirëse në Shtetete Ballkanit Perëndimor që nxisin qasje të barabartë ndaj arsimit cilësor përtë gjithë dhe janë model për respekt dhe diversitet etnik. Qëllimi më specifiki projektit është të avancojë pjesëmarrjen dhe përfaqësimin e grupeve tëpakicave etnike në sistemet arsimore në Vendet e Ballkanit Perëndimorduke promovuar praktikat e mira dhe duke i përkrahur nismat lokale. Përkëtë qëllim, theksi i projektit është në fuqizimin e nxënësve,mësimdhënësve dhe prindërve të zhvillojnë nisma të cilat avancojnë

pjesëmarrjen dhe përfaqësimin e pakicave etnike në arsimin fillor (tëobligueshëm).Aktivitetet në vijim janë organizuar dhe zbatuar për arritjen e objektivave tëprojektit:a. Është dizajnuar dhe zbatuar një hulumtim kualitativ (diskutime me fokusgrupe – shih Pjesën 3, Metodologjia e Hulumtimit) për t’i marrë mendimete prindërve dhe anëtarëve të tjerë të komunitetit për praktikat momentale tëstrategjive të përfshirjes në shkolla të shkollës-prindërve-komunitetit për sai përket krijimit të një mjedisi gjithëpërfshirës me pjesëmarrje, d.m.th.përpjekjet për t’i angazhuar prindërit që i takojnë pakicave etnike nëqeverisjen në nivel të shkollës. Hulumtimi në bazë shteti i literaturës dhedokumenteve relevante u bë për ti mbështetur rezultatet e hulumtimitkualitativ dhe për të siguruar informata shtesë për identifikimin eprioriteteve për avokim.b. Paralel me këtë është organizuar një proces për mbledhjen e praktikave tëmira nga palët arsimore me interes, në mënyrë që të zvogëlohet pabaraziadhe të ngritet cilësia në arsim. Aty u përfshi edhe rishikimi i llojeve tëndryshme të intervenimeve të iniciuara dhe/apo zbatuara përmespjesëmarrjes së palëve me interes (nxënësve të shkollës dhe prindërve nëveçanti) me qëllim të avancimit të gjithpërfshirjes arsimore dhe cilësisë nënivel shkolle dhe komuniteti lokal dhe të sigurojë mekanizma për mësimhorizontal dhe shkëmbim të praktikave më të mira dhe në këtë mënyrë tëpërkrahen nismat e qëndrueshme në nivel institucional dhe lokal.c. Pas kësaj, komunitetet u angazhuan në planifikimin e veprimeve për t’itransferuar këndvështrimet e tyre mbi gjithpërfshirjen dhe cilësinë nëprograme praktike në nivel lokal.d. Këto iniciativa lokale për nxitjen e gjithpërfshirjes dhe cilësisë kulminuannë konferencën rajonale të organizuar për t’i paraqitur dhe diskutuarrezultatet e projektit.e. Është zhvilluar ueb-faqja e projektit për të shërbyer si mjet për shpërndarjetë vazhdueshme të rezultateve të projektit përgjatë rrjetit si edhe te publikui gjerë.95

2. MetodologjiaDetyra që duhet të ndërmerret në kuadër të Komponentës 3 të ProjektitAPREME është të mblidhen shembuj të praktikave të mira në raport memënyrën se si shkollat e ndihmojnë dhe inkurajojnë përfshirjen e prindërvetë nxënësve nga familjet e pakicave etnike. Përveç kësaj, shembujt embledhur duhet të reflektonin ndonjë iniciative tjetër që ndihmonte qasjennë arsim të fëmijëve të pakicave etnike. Kështu që, qëllimi kryesor imbledhjes së praktikave të mira është të sigurojë:• pasqyrë të llojeve të ndryshme të intervenimeve të iniciuaradhe/apo të zbatuara përmes pjesëmarrjes së palëve me interes(nxënësve të shkollës dhe prindërve në veçanti) me qëllim tëavancimit të përfshirjes arsimore dhe cilësisë në nivel të shkollësdhe komunitetit;• mekanizma për mësim horizontal dhe shkëmbim të praktikave mëtë mira dhe në këtë mënyrë përkrahje të nismave të qëndrueshmenë nivel institucional dhe lokal.2.1. Koncepti i “praktikave të mira”Së pari na duhet ta analizojmë konceptin “praktikë e mirë”. Duhet të jemi tëkujdesshëm me konceptin “praktikat më të mira” për të cilin politikë-bërësitshpesh mendojnë se është lehtë të definohet. Masat e efektshmërisë nuk janëgjithmonë në dispozicion apo të besueshme. Ndoshta do të dëshironim tëthemi se “praktika e mirë” është praktika e cila mundëson që risia tëzhvillohet – ‘praktikë shërthyese’. E kjo do të thotë se ajo e tejkalonpengesën dhe e nis procesin e risisë në lëvizje. Ajo e nis rrotën të rrokulliset.Ndoshta do të dëshironim të themi se praktikë e mirë është ajo e cila i ngritçështjet, provokon të menduarit / reflektimin dhe e ndrit një aspekt tëcaktuar të praktikës. Këtë mund ta quajmë ‘praktikë interesante’.Pastaj ekziston koncepti i ‘praktikës së ardhshme’ i cili i përgjigjet një sfidetë re apo një sfide që mund të paraqitet në horizont. Teksti në vijim ështëmarrë nga një deklaratë e prezantuar nga Njësia për Risi e cila është e lidhurme Departamentin për Arsim dhe Shkathtësi në MB.96

Njësia për Risi i ka identifikuar disa karakteristika të Praktikave të Ardhshme:• metoda të ndryshuara në mënyrë sinjifikante të shërbimeve, organizimitapo strukturës, të cilat nëse dëshmohen të suksesshme, kanë ndikim nësistemin e gjerë• përparim të dëshmive të efektshmërisë• ende të pasanksionuara zyrtarisht dhe prandaj ndoshta përmbajnë njëdozë rreziku• të dizajnuara qëllimshëm e me vetëdije për anët e forta dhe kufizimet epraktikave “më të mira” konvencionale• të gjeneruara nga praktikues të aftë dhe të informuar që janë në dijenipër bazën ekzistuese të njohurive• të informuar përmes pasqyrës kritike të mjedisit të gjerë• të drejtuar nga problemet momentale dhe serioze• shumë të fokusuara.Kjo qasje duhet të bazohet në konceptin e “vlerësimit iluminues’ dhe‘hulumtimit vlerësues’. Vlerësimi iluminues (Parlett dhe Hamilton, 1975)është një traditë e pranuar mirë në Mbretërinë e Bashkuar dhe i përgjigjetedhe qëllimit tonë. Qasja supozon se ajo çka nevojitet është një pasqyrë epasur e cila e shpalos natyrën e praktikës dhe mënyrën si funksionon si edheqëllimet e parapara dhe përfitimet nga praktika. Ajo nuk supozon seefektshmëria mund të matet lehtë por mund t’i informojë praktikuesit tjerëdhe politikë-bërësit rreth asaj që është e mundur dhe rreth the hapësirave mëfrytdhënëse për zhvillim të mëtutjeshëm.Hulumtimi vlerësues vjen nga bota e biznesit dhe studimit të organizatavedhe nënkupton një proces ku njerëzit bashkëpunojnë për ta bërë prakitkën etyre të dukshme and për të mësuar nga ajo. Kjo perspektivë e informonpraktikën gjithnjë e më të popullarizuar ‘studim i mësimit’ por mundetgjithsesi të aplikohet edhe në projektin tonë.2.2. Burimet e të dhënavePër mbledhjen e praktikave të mira ne na duheshin përshkrime nga‘informatorët e besueshëm’ – e kjo nënkupton njerëzit të cilët janë në tëvërtetë të përfshirë në inicimin, mirëmbajtjen dhe përfitimin nga praktika nëfjalë; për shembull:o drejtori i shkollës97

o mësimdhënësit të cilët kanë rol në praktikëo prindërit që janë përfitues apo të cilët ndikohen nga praktikao nxënësit (organizatat e nxënësve) që janë përfitues apondikohen nga praktika2.3. Mbledhja e të dhënavePër mbledhjen e të dhënave, secili Ekip Vendor e ka organizuar Ftesën përaplikim. Informatat në lidhje me Ftesën janë shpërndarë përmes listës së e-mailit apo postës, shpallje përmes internetit, gazetave relevante dhe/apoduke ua dërguar drejtpërdrejtë praktikantëve të cilët janë dëshmuar se janëinovativ në këtë fushë të punës etj.Detyra/përgjegjësia kryesore e ekipeve Vendore është të sigurohet qasje emjaftueshme dhe përgjigje ndaj ‘ftesës për propozime’ të palëve kryesoreme interes si edhe sasi dhe cilësi të mjaftueshme të përshkrimeve tëpraktikave të mira të mbledhura. Kështu që secili Ekip i Vendit e ka pasurlirinë ti zgjedhë ato metoda të cilat kanë qenë më të përshtatshmet përmjedisin e tyre kombëtar (arsimor)2.4. Procedurat e zgjedhjesGjatë hapit të parë paraprak të kritereve të zgjedhjes, nga shkollat ështëkërkuar ta fillojnë procesin e zgjedhjes duke iu përgjigjur pyetjeve në vijim:• e lexueshme – prezantim i thjeshtë dhe i qartë, i lehtë për tu kuptuar?• i menaxhueshëm – i lehtë për tu zbatuar në praktikë?• adekuat – i përshtatshëm për të gjitha vendet e përfshira (i ndjeshëmpërgjatë shteteve)?• relevant – që mbulon ato aspekte dhe fusha të pabarazisë ku ndikimii qëndrueshëm mund të merret nga palët e synuara arsimore meinteres (autoritetet arsimore, nxënësit, prindërit etj.)?• i matshëm – i lehtë për tu verifikuar duke vëzhguar dhe matur?Pastaj, shkollat e kishin për detyrë të zgjedhin nëse shembujt e praktikave tëmira që ishin zgjedhur mbulojnë fusha të ndryshme si p.sh:a. Politika, qeverisja dhe organizimi i shkollësb. Kurrikuli dhe tekstet shkollore (përmbajtja)c. Proceset e mësimdhënies-mësimnxënies (shpërndarja)d. Vlerësimi dhe vetë-vlerësimi i shkollës98

e. Kultura e shkollës (etosi) dhe raportet ndër-gruporef. Partneritetin në mes të komunitetit të shkollave dhe komunitetitlokalVendimi për ta zgjedhë një rast të propozuar si shembull të praktikës së mirëvaret nga shkalla deri në të cilën e kanë ndihmuar:A. Politikën e shkollës, qeverisjen dhe organizimin• Përfshirja e prindërve që i përkasin një grupi të pakicës etnike/organizatave të prindërve në definimin dhe zbatimin e politikaveshkollore• Përfshirja e nxënësve që i përkasin një grupi të pakicës etnike /organizata të nxënësve në definimin dhe zbatimin e politikës sëshkollës• Këshilli i Prindërve përfshin përfaqësues të pakicave etnike dheështë i përfshirë në mënyrë aktive në jetën e shkollës• Qeverisja e shkollës është e orientuar nga konsensusi duke pasparasysh specifikën dhe interesat e nxënësve që i përkasin një grupietnik pakicë• Udhëheqja e shkollës e konsideron barazinë dhe gjithëpërfshirjen nëmesin e principeve të saj kryesore• Procesi i vendim-marrjes është proces transparent, fëmijët që ipërkasin ndonjë grupi të pakicës etnike kryesisht informohen përkëto vendime duke ndikuan në arsimin e tyreB. Kurrikula dhe tekstet shkollore (përmbajtja)• Fëmijët/prindërit që i përkasin një grupi të pakicës etnike mund tizgjedhin lëndët e tyre që reflektojnë interesat/historinë/traditat e tyrespecifike• Fëmijët që i përkasin ndonjë grupi të pakicës etnike kanë qasje nëtekste shkollore në gjuhën e tyre amtare• Fëmijët që i përkasin ndonjë grupi të pakicës etnike kanë qasje nëmateriale mësimi shtesë të hartuara në gjuhën e tyre amtare99

C. Procesi i mësimdhënies-mësimnxënies• Mësimdhënësit janë të aftësuar për të punuar në mjedisemultikulturore (ju lutem merrni parasysh aftësimin para dhe gjatëshërbimit)• Fëmijët që i përkasin një grupi të pakicës etnike kanë mundësi tëmësojnë në gjuhën e tyre amtare• Prindërit janë të përfshirë edhe në aktivitetet zyrtare të përditshme tëshkollës edhe në ato jashtë-shkollore (shëtitje, kampe, vizita muzeve,etj.)• Fëmijët që i përkasin një grupi të pakicës etnike marrin përkrahjespeciale për ta mësuar gjuhën e shumicësD. Vlerësimi dhe vetë-vlerësimi i shkollës• Fëmijët që i takojnë një grupi të pakicës etnike kanë mundësi tëvlerësohen në gjuhën e tyre amtare• Menaxhmenti i shkollës kërkon informatë kthyese ngafëmijët/prindërit që i takojnë grupeve të pakicave etnikeE. Partneriteti në mes të shkollës dhe komunitetit lokal• Prindërit që i takojnë grupeve të pakicave etnike pranojnë raporte tëprogresit me shkrim për fëmijët e tyre• Anëtarët e komunitetit etnik ftohen në shkollë për të marrë pjesë(planifikim, organizim, vlerësim) deri te ngjarjet ndërkulturore(festivali i shkollës për vallëzimin, gatimin, prezantimin e traditavetë pakicave, kostumet, etj)• Anëtarët e komunitetit etnik janë të përfshirë në projektet e shkollësqë e ngritin pjesëmarrjen e prindërve/komunitetit në jetën e shkollës2.5. Korniza analitikePraktikat e mira të zgjedhura nuk janë përshkruar me anë të ndonjë qasjeanalitike të komplikuar të të dhënave, po me anë të një qasje të thjeshtë, mëtë afërt me mënyrën e reflektimit dhe shprehjes së shkollave. Është preferuaranaliza e thjeshtë tematike në mënyrë që të identifikohen temat, çështjet dhedilemat. Për këtë qëllim, shkollat janë këshilluar ta marrin parasysh një vargtitujsh si në vijim:• Fokusin e praktikës100

• Origjinën / gjenezën e praktikës• Palët kryesore (institucionet publike, prindërit, nxënësit, të tjerët)• Synimet dhe qëllimet siç shihen nga një numër njerëzish• Njerëzit e ndikuar nga aktiviteti• Përfitimet e parashikuara të aktivitetit• Pengesat dhe sfidat• A ka praktika potencial për tu transferuar në ndonjë mjedis tjetër?• Çka mund të mësojmë nga praktikat e mira: ide origjinale, metoda tëzbatimit, format e vlerësimit, mënyrat e të menduarit dhe veprimitpublik, të tjera?• Çështjet për tu marrë parasysh në të ardhmen / dilemat kryesore.101


Pjesa 2: Shembuj të praktikave të miraA. SHQIPËRIA103


A.1. Praktika të mira në Edukimin e fëmijëve RomëPërshkrim i shkurtër i kontekstit.Vitet e fundit shumë organizata jo qeveritare që kanë në fokusin e tyrearsimimin janë përpjekur të promovojnë një cilësi të mirë arsimimi përfëmijët romë dhe kanë mbështetur financiarisht Organizat Rome si dhekomunitetin Rom, duke marrë parasysh faktin se ky komunitet pariqitet meshifrat më të ulëta të arsimimit. Shkaqet e nivelit të ulët të arsimit nëkomunitetin Rom janë të shumta, por më i rëndësishmi është varfëriaekstreme. Të ardhurat mujore për frymë midis Romëve janë shumë më tëulëta sesa ato të popullsisë jo-Rome dhe shumë familje Rome jetojnë nëmjerim. Varfëria e madhe që pllakos familjet Rome reflekton tek fëmijët.Shumica e fëmijëve detyrohen të punojnë duke mbledhur kanaçe dhe hekurqë të fitojnë të ardhurat e nevojshme për të mbijetuar.Faktorë të tjerë që ndikojnë në përqindjen e ulët të regjistrimit apo tëbraktisjes së shkollës nga fëmijët Rome janë:• Migrimi ose Emigrimi - Disa fëmijë Romë nuk regjistrohen nëshkollë ose e braktisin atë sepse familjet e tyre migrojnë gjatë vititshkollor apo vendosin të shkojnë diku jashtë.• Regjistrimi civil - Një pengesë për regjistrimin e tyre në shkollë kaqenë gjithashtu fakti se Romët përballen me vështirësi në pajisjenme dokumenta identifikimi, për shkak se shumë nga fëmijët nukregjistrohen pas lindjes së tyre.• Niveli i ulët arsimor i prindërve Rome - Eshtë një prej arsyeve që ipengojnë fëmijët të shkojnë në shkollë, apo ta braktisin atëpërfundimisht pasi regjistrohen.• Paaftësia për të folur gjuhën shqipe - Eshtë një nga vështirësitë metë cilën përballen fëmijët Rome kur fillojnë të ndjekin shkollën. Kjovështirësi varet nga mungesa e klasave parashkollore të mësimit tëgjuhës shqipe për këta fëmijë si dhe nga mungesa e mësuesve Romë,të cilët mund t’i ndihmonin mjaft fëmijët Romë në studimet e tyre.Aktorët kryesorë të përfshirë në këtë praktikë.Fondacioni “Ndihmë për fëmijët” në bashkëpunim me Ministrinë e Arsimitka mundësuar hapjen e dy klasave të integruara me fëmijë Romë të cilëtkanë braktisur shkollën ose nuk janë regjistruar asnjëherë në klasë të parë,105

pranë shkollës 26 Nëntori (Selitë) në kuadër të iniciativës së Ministrisë sëArsimit për “Shansin e Dytë”. Fondacioni “Ndihmë për Fëmijët” (NPF)është themeluar në Tetor 1998 me mbështetjen e organizatës “Terre desHommes”, Zvicër, si një organizatë jo- fitimprurese kombëtare shqiptare meqëllim mbështetjen e fëmijeve të përjashtuar dhe në nevojë. Ky fondacionoperon njëkohësisht edhe në Berat dhe Korçë. Fëmijëve të moshave tëndryshme u është dhënë mundësia të mësojnë shkrim e lexim sipas njëkurikule mësimore të njëjtë me atë të programit mësimor formal. Kyprogram i ndihmon fëmijët me libra dhe çdo mjet tjetër didaktik tënevojshëm. Ky projekt mbështet fëmijët në nevojë, të cilët vijnë nga familjetmë vulnerabël, dhe shumica janë nga komuniteti Rom dhe Egjiptian.Përshkrim i shkurtër i praktikës së mirë (synimi, rruga e ndjekur, risianë qasje, etj).Synimi i këtij projekti ka qenë: Parandalimi dhe lufta kundër braktisjes sëshkollës nga fëmijët romë për shkaqe social-konomike, nëpërmjetmbështetjes psikosociale, edukative dhe ekonomike të prindërve. Një qasje emirë nga ana e këtij fondacioni ka qenë sigurimi i një pakete ushqimorefëmijëve të këtyre familjeve përkundrejt pjesëmarrjes së tyre në shkollë.Shumica e këtyre familjeve janë ekstremisht të varfëra dhe pothuajse tëgjithë anëtarët e tyre rezultojnë analfabetë. Ata nuk u japin shumë rëndësiarsimimit të fëmijëve duke i dhënë prioritet ushqimit të tyre. Duke i afruarkëtë paketë ushqimore, që gjithsesi është shumë pak për të plotësuar nevojate tyre, ata të paktën plotësojnë ato pak të ardhura të cilat sigorojnë qëfëmijët të mos shtyhen nga familja për të punuar, lypur apo mbledhurkanaçe.Dy klasat që gjenden pranë mjedisit të shkollës asistohen nga dy mësusesedhe dy punonjëse sociale të cilët janë punësuar nga fondacioni, si dhe njëmësuese dhe një punonjëse sociale për klasë, që sigurohen në kuadër të“Shansit të Dytë”.Është viti i tretë që ky fondacion vepron në zonën e Selites dhe shumëfëmijë kanë mësuar të lexojnë dhe shkruajnë shumë mirë. Prindërit Romëjanë të kënaqur që të paktën fëmijët e tyre po mësojnë të lexojnë e tëshkruajnë pasi vetë ata nuk kanë pasur mundësi për të ndjekur shkollën.Mbas mësimit këta nxënës ndihmohen nga punonjësit socialë të organizatësnë kapërcimin e vështirësive që hasin dhe duke bërë kështu të mundshmevazhdimin e shkollimit të tyre. Punonjësit socialë kanë luajtur një rol tërëndësishëm në punën me prindërit e këtyre fëmijëve. Ata i njohin mirëfamiljet, problemet individuale të tyre dhe kanë luajtur një rol shumë pozitiv106

si aktorë ndërmjetës midis prindërve dhe institucionit të shkollës duke ipërfshirë prindërit si vendimarrës aktiv.Gjatë pushimeve verore fëmijët e këtyre klasave marrin pjesë në kamp verorku kanë mundësi të argëtohen e të mësojnë, duke iu larguar kështu ngarreziku i trafikimit apo çdo lloj tjetër abuzimi. Gjatë korrikut, më shumë se350 fëmijë Romë (përfshi fëmijët nga Selita dhe rrethe të tjera) shijojnë njëmuaj pushimesh verore, ku aktivitetet me karakter edukativ nëpërmjetshlodhjes dhe lojrave argëtuese i shoqërojnë ata gjatë gjithë verës.Pengesat dhe sfidat – si janë tejkaluar ato.Sidoqoftë, përqëndrimi i këtyre fëmijëve në dy klasa të veçanta paraqetprobleme. Është e justifikueshme për ata nxënës Romë që janë në moshë tëmadhe të cilët kanë nga 4-5 vjet që kanë braktisur shkollën apo që nuk kanëndjekur asnjë klasë të jenë në klasa të veçanta, por në këto dy klasa ka dhefëmijë të moshave 9 -10 vjeç që mund të marrin mësime në klasat ezakonshme me nxënës jo Romë duke qenë se diferenca me fëmijët e klasavetë dyta normale është 2 vjet (ka shume fëmijë që futen në klasë të parë mevonesë).Pavarësisht se këtyre familjeve u jepet ndihmë ushqimore, ka shumë prindërqë tërheqin fëmijët nga shkolla sidomos vajzat sepse janë të frikësuar përsigurinë e tyre. Kjo vjen si pasojë e moshës së herëshme në të cilën vajzatrome martohen.Fëmijët që ndjeknin këto klasa shpesh herë ngacmonin ose ngacmoheshinnga fëmijët e klasave të tjera. Eksiztenca e këtyre klasave në shkollën 26Nentori nuk është e pëlqyeshme as për fëmijët e tjerë jo Romë dhe as përfamiljet e tyre. Fëmijët Romë shkojnë e vijnë në shkollë në grup dhe nukshoqërohen me fëmijët jo Romë. Fëmijët jo Romë ankohen se grupi ifëmijëve Rome i ngacmon pasi ata janë shumë më të mëdhenj në moshë (nëklasat Rome ka shumë fëmijë të moshave 13 deri 16 vjec).Zgjidhja që ju dha këtij problemi ishte përfshirja graduale në klasat normaletë fëmijëve të moshës së përshtatshme. Ata që janë të mëdhenj në moshëmarrin mësim në ambiente të tjera, jo në atë të shkollës sepse fakti që atofëmijë janë të moshave 12-16 vjeç në klasë të dytë është nxitje që fëmijët etjerë jo Rome që vazhdojnë shkollën rregullisht, të tallen me ta.Një tjetër zgjidhje strategjike ka qenë çelja e një kopshti parashkollor dukeju siguruar fëmijëve Rome mjetet e nevojshme didaktike dhe një vaktngrënie. Kjo zgjidhje ka arritur: Pjesëmarrje më të madhe të fëmijëve Romënë edukimin parashkollor.107

Pavarësisht faktit që një pjesë e mirë e prindërve u motivuan fillimisht ngapaketa ushqimore dhe rrjedhimisht dërgonin në këto klasa fëmijët nëmoshën e rritur, pas rreth dy vitesh pune më këta fëmijë është vënë re seprindërit e tyre duke parë progres në arsimimin e tyre tashmë motivohen përti çuar fëmijët në shkollë prej rezultateve të tyre (shkrim dhe lexim). Dukeqenë se një pjesë e mirë e prindërve nuk dinë të shkruajnë apo të lexojnëfakti që fëmijët e tyre arrijnë këtë për ta përbën një motivim shtesëpavarësisht pakëtës ushqimore. Qëllimi i projektit është të nxisëpjesëmarrjen dhe klimën e shkollimit në komunitet. Ky ndryshim nëpërceptim është një nga sukseset e këtij projekti.Gjithashtu, këto dy vitet e fundit, në tekstet shkollore janë prezantuartregime për kulturën Rome, materiale inkurajuese për përfshirjen e fëmijëveRomë për t’u bërë pjesë e shoqërisë shqiptare. Promovimi i kulturës Romenë tekstet shkollore ka ndihmuar fëmijët romë të ndihen më pak tëparagjykuar dhe më të pranuar nga maxhoranca.Një tejtër aspekt për t’u theksuar është trajnimi i mesuesve të shkollës mbidiversitetin kulturor. Kjo do të sillte një përmirësim të marrëdhënievemësues- nxënës Rom. Sepse fatkeqësisht disa mësues duke pasur njëpritshmëri shumë të ulët nga nxënësit romë, nuk i përfshijnë ata gjatëzhvillimit të mësimit. Trajtimi i barabartë i fëmijëve Romë me ato jo Romënuk mund të mbetet në dorë të “zemërgjërësisë së mësuesit’. Programetrajnuese për përfshirje efikase të fëmijeve Romë në arsimin publik duhettë realizohen për të gjithë mësuesit dhe punonjësit social të shkollave.Përfshirja e mësuesve /mediatorve Romë në arsimin publik do të ndihmonteshumë fëmijët Romë të kapërcenin vështirësitë gjuhësore që ata hasin si dhedo shiheshin si model nga ta.Për fat të keq ka shumë pak Romë që kanë përfunduar arsimin e lartë por kashumë që kanë përfunduar arsimin e mesëm. Si brez i parë i mësuesve Romëmund të punësohen si mësues apo mediatorë arsimi të rinj që kanëpërfunduar vetëm shkollën e mesme. Fakti se në shkollën e tyre ka dhemësues Rome do i ndihmonte fëmijët Romë të ndihen më të sigurtë nëambientin e shkollës dhe më shumë të motivuar për ta përfunduar atë.Rezultati (ndryshimet/përmirësimet që ka sjellë kjo praktikë në jetën eshkollës).Prezantimi i kësaj praktike pranë shkollës 26 Nëntori ka mundësuarinkurajimin e fëmijëve romë në pjesëmarrjen në shkollë me hapa gradualëpor të sigurtë. Gjithashtu përmes kësaj praktike janë inkurajuar edhe108

prinderit Romë në pjesëmarrjen dhe vendmimarrjen në lidhje me arsimimittë fëmijëve të tyre përmes bashkëpunimit me stafin pedagogjik. Përdorimi istimujve është një nxitës fillestar pozitiv por doradorës duhet të kalojë nëplan të dytë duke i vënë theksin punës së drejtpërdrejtë me familjet efëmijëve.Praktika e mësipërme tani për tani është shumë efikase për të tërhequrfëmijët Rome në shkollë. Duke pasur këtë brez të arsimuar, ata do tatransmetojnë dëshirën për shkollë tek fëmijët e tyre pa qenë nevoja që tëperdorim këto lloj stimujsh që ndoshta për maxhorancën dukendiskriminuese, dhe kjo me të drejtë sepse nuk janë vetëm Romët që janë tëvarfër, ka shumë familje jo rome që jetojnë në varfëri dhe kanë nevojë tëndihmohen. Sidoqoftë, vitin e fundit është vënë re një rritje e kërkesës përregjistrim në këto klasa gjë që duhet të çojë në një rol më aktiv të pushtetitlokal dhe vetë shkollës për të krijuar një shërbim të qëndrueshëm dhe tëintegruar në shkollë.109

A.2. Praktika për integrimin me anë të edukimit dhe arsimimit tëkomunitetit RomNga shumë organizata të ndryshme ndërkombëtare dhe kombetare, kjoperiudhë është quajtur dekada e Romëve. Në shumë vende të botësekzistojnë komunitete të ndryshme ku nga më problematikët cilësojmëEgjyptian-ët, Rom-ët, Cigan- ët etj.Shpesh herë shohim kronika në lajme apo dokumentar të cilat pasqyrojnëkushtet në të cilat jetojnë këto komunitete. Megjithatë mendoj se aq sashfaqet në media është shumë pak për të treguar rreth gjëndjes socialekonomiketë këtyre komuniteteve.Ekzistojnë shumë zona në Tiranë (jashtë dhe brenda saj, si prsh: Shkoza ish–uzina e autotraktoreve, Selita, Bregu i Lumit, Allias, Stacioni i Trenit,Breglumas, Tresh, Lugu, Afër Lumit të Lanës tek Marteniteti i Ri etj) kujetojnë këto komunitete. Shumica prej tyre janë zhvendosur nga qytete tëtjera si, Elbasani, Berati, Peqini, për shkak të pamundesisë për të ndërtuarnjë jetë më të mirë në këto qytete).Këto komunitete bëjnë pjesë në kategorinë që cilësohet njerëz në nevojë.Duke qenë se ekzistojnë ligje te mira por shkalla e zbatimit të tyre mbetetmodeste, ka berë që shumë organizata kombëtare dhe vendase të veprojnëpër të eleminuar problemet që këto komunitete kanë.Disa probleme kryesore me të cilat përballen këto komunitete:1. Gjendja ekonomike2. Migrimi dhe Emigrimi3. Regjistrimi jo i saktë, apo mungesa totale e tij4. Niveli i ulët arsimor, edukativ, dhe intelektual5. Probleme ligjore6. Kultura jo koherente me vendin ku ata jetojnë7. Niveli i lartë papunësisë8. Integrimi me komunitetet e tjera9. Problemet sociale, dhe familjare110

Gjendja EkonomikeGjendja e tyre ekonomike lë shumë për të dëshiruar. Ata jetojnë në disabaraka me një numër të madh njerëzish brenda, të krijuara nga mbetjedërrase dhe plasmas, me një tualet të shkatërruar afër barakës, në kushtet mëminimale të jetesës.Zakonisht të vetmet mundësi për të punar janë, mbledhja e kanaceve,hekurave, hamall, shitja e rrobave të përdorura dhe shumë punë të tjera tëcilat janë mjaft të vështira dhe që për më tepër zhvillohen në kushte tëpapërshtatshme.Përgjithësisht personi që punon është kryefamiljari, dhe në shumicën erasteve, ai është abuzues me alkoolin sjellje e cila sëbashku me faktorë tëtjerë, bëjnë që kryefamilrjari të mos çojë asnjë grosh në shtepinë e tij, dhepër rrjedhojë pjestarët e tjerë të familjes përfshirë dhe të miturit detyrohenqë të punojnë vetë.Shpesh herë shohim dhe fëmijët në disa kazane apo duke lypur thjesht për tënxjerë disa lek.Migrimi dhe EmigrimiStatistikat tregojnë se emigrimi në këto komunitete është në shkallë të lart.Shumë familje Rome dhe Egjyptiane janë larguar nga qytetet e tyre për tëardhur në Tiranë, gjithashtu shumë baballar dhe fëmijë të vegjël janë larguarjashtë shtetit, për të gjetur mundësi më të mira jetese.Regjistrimi i pa saktë, ose in-ekzistentNivelet e larta të migrimit dhe emigrimit te vazhdueshëm të këtyrekomuniteteve, kanë bërë që shpesh herë të ketë probleme me rregjistrat nëgjendjet civile. Shumë prej tyre janë të regjistruar në territore ku kanë jetuarmë parë ndërkohë që rezultojnë të paregjistruar në njësinë e gjëndjes civileku jetojnë aktualisht ndërkohë që shumë të tjerë rezultojnë të paregjistruarduke qenë se gjatë 20 viteve të fundit shumë Rom dhe Egjyptian nuk i kanëregjistruar fëmijët e tyre pas lindjes.Niveli i ulët arsimor, edukativ, dhe intelektualDuke qenë se për një pjesë të madhe të komunitetit Rom paraja përbën njëvlerë superiore kjo e ndërthurur me gjëndjen e tyre të vështirë ekonomikebën që shumë familje të nxisin fëmijët e tyre që të punojnë duke i larguarnga shkolla apo në shumë raste duke mos i regjistruar asnjëherë në shkollë.111

Kyqëndrim favorizohet gjithashtu edhe nga kultura familjare e shumëfamiljeve Rome e cila tregon pak interes ndaj shkollës apo shkollimit. Sipasojë niveli i tyre intelektual, por edhe arsimor, është shume i ulët.Problemet Ligjore.Situata mjaft e vështirë ekonomike krijojn premisat që këto komunitete tëpërballen shpesh me probleme ligjore. Raste te ndryshme që mund tailustrojnë këtë problematik paraqiten të tillë si: shitja e fëmijëve, apoplagosje dhe vrasjeKultura jo koherente me maxhorancënKy komunitet paraqet një kulturë dhe traditë shumë të veçanta dhe mjaftterheqëse, por nga ana tjetër ai gjëndet i pafuqishme dhe jo koherentepërball kulturës së vendit në të cilin komunitetet Rome dhe Egjiptianejetojnë.Ky shtrat ushqen diferencimin negativ midis komuniteteve Romedhe Egjiptiane nga shoqëria vëndase.Gjithashtu këtu mund të përmenden shumë raste ku fëmijët e seksit femërdetyrohen të braktisin shkollën, nën pretendimin se ato janë mjaftueshëm tërritura dhe gati për tu martuar. Një botëkuptim i tillë gjëndet i rrënjosurthellë në kulturën e komunitetit Rom gjë e bën shumë vështirë për tundryshuar.Niveli i papunësisëKëto komunitete konsiderohen si kategoria e fundit për tu punësuar.Kjo nënjë farë mënyre ka bërë që dhe vetë Romët dhe Egjyptianët të tërhiqen ngakëto mundësi punësimi duke u “vetë-punësuar” në forma punësimi shumë tërëndomta.Integrimi me komunitetet e tjeraKy ka qenë një problem i mprehtë dhe gjatë periudhës së regjimit komunistgjatë të cilit Romët dhe Egjyptianët gjendeshin të diferencuar megjithëseekzistonin politika të mira për integrimin e tyre por që për arsye tëndryshme ata diferencoheshin. Pas viteve 90 këtyre komuniteteve i’u dhashumë liri (sikundër ndodhi dhe me pjesën tjetër të shoqërisë), por dukeqenë se përgjithësisht komuniteti Rom lëviz nga një territor në tjetrin kjo ka112

ërë që mundësia për një integrim me pjesën tjetër të popullsisë vihet nëdyshim.Problemet sociale, dhe familjareProblemet sociale jane nga më të mprehtat në këto komunitete, duke qenë sëata jetojnë në kushte shumë të vështira jetese dhe për rrjedhojë problemetsociale janë mjaft të mëdha. Shumë familje Rome përballen me divorcin dhedhunën brenda familjes.Duke qenë se këto komunitete përballen me të tilla probleme, mendoj se pasnjë përvoje dhe studimi të gjatë ekzistojnë disa teknika dhe praktika, të cilatpërparojnë çështjen e integrimit të komunitetit Rom por gjithashtu dhepërmirësimin e kushteve të jetesës.Ky material paraqet një praktikë e cila dëshmon se nëpërmjet arsimimit dheedukimit, pjestarë të komunitetit Rom mund të integrohen në shoqërinë kuata jetojnë.Një ndër to dhe mjaft e suksesshme është formula e Klasave të Integruara,apo të avancuara të cilat janë zbatuar në zona të ndryshme të TiranësKy si projekt është ralizuar nga një organizatë shqiptare SHKEJ (ShoqataKombëtare Edukim për Jetën) në bashkëpunim me një organizatë të huajCESAL dhe në bashkëpunim me Drejtorinë Arsimore Rajonale të Tiranës.Projekti synon t’ju ofrojë një mundësi përmirësimi të nivelit shkollor përfemijët e rrugës dhe jo të rrugës, të cilët gjenden të disavantazhuar dhe telënë mbas dore, nëpërmjet themelimit dhe hapjes së klasave të integruara nëshkollat publike, me qëllim zbutjen e fenomenit të braktisjes shkollore kjonëpërmjet bashkëpunimit me entet publike, institucionet dhe organizatat qëpunojnë në të njëjtën fushë ndërhyrjeje. Për këtë çështje janë kontraktuargjithsej rreth 60 fëmijë, dhe 50 familje në ato raste kur kanë dëshmuar sekanë fëmijë të cilët përballen me vështirësi në frekuentimin e shkollëspublike por edhe fëmijë të cilët nuk kanë regjistruar asnjëhere në shkollë.Akorët e përfshirë- Ministria e Arsimit dhe e Shkencës- Drejtoria Rajonale e Arsimit Tiranë - DART.- Shkollat publike- OJF–të që operojnë në të njëjtën fushë ndërhyrjeje.113

Pengesat/sfidat dhe se si u tejkaluan ato- Identifikimi i fëmijëveIdentifikimi i fëmijëve ishte një proces shumë i vështirë, duke parë që zonat ku neoperonim ishin zona me fëmijë që kishin të tilla probleme. Kështu u vendos që tëmerreshin femijët që kishin vështirësi shumë të mëdha në rekuperimin shkollor, nëmbështetje shkollore si dhe femijë që ndodheshin shumë pranë braktisjes sëshkollës. Gjithashtu tek kriteret e përzgjedhjes ishin fëmijë që kishin probleme tëmëdha ekonomike dhe financiare, dhe probleme të mëdha psiko sociale.- Integrimi i prindërveKy ishte një proces i veshtire pasi e përfshirë në program duhej të firmosnin njëkontratë që i angazhonte ata që të mos i shfrytezonin më fëmijët në punë tëndryshme, si dhe të ishin aktiv përgjatë aktiviteteve që do realizoheshin nga kyprogram.- Integrimi i stafit shkollorNë këtë fazë parashikohej trajnimi i stafit shkollor rreth mënyrës se si duhet tëtrajtoheshin këta fëmijë gjatë procesit mësimor të një dite normale në shkollatpublike.- Kontaktet me organizatat e ndryshme që operojnë në këtë fushëKontaktet dhe bashkepunimet me organizatat e ndryshme ishte e rëndësishme, pasiduke qenë se operonin me një program të njëjtë dhe me kontrata të ndryshme neMinistrinë e Arsimit dhe Drejtorinë Arsimore të sigurohej i të njëjtës kurrikul dhesistem diplomimi.Ne fakt kjo nuk është arritur ende për arsye të burokracisë së institucionevearsimore .- Kontaktet me qendrat profesionale.Kjo ishte mjaft e rëndësishme pasi fëmijët që nuk kishin mundësi për tu riregjistruarnë shkollë për shkak të moshës së tyre, të arrinin të rregjistroheshin nëqendrat profesionale, duke lehtësuar procesin e regjistrimit si dhe procesin edhënies së diplomave. Kjo u arrit me anë të një marrveshjeje të përbashkët midisdy palëve.- Ecuria/vazhdimësia e programit.Sfida më e vështirë dhe më e rëndësishme ishte ecuria e këtij programi. Duke qenëse këto programe funksionojnë me anë të projekteve pasiguria më e madhe ështëmosfinancimi i vazhdueshëm.114

Disa aktivitete kryesore:- Mbështetje shkollore sipas programit të hartuar nga stafi pedagogjik,bazuar në kurrikulën shtetërore- Aktivitete zbavitese si lojra në oborr, punë dore në klasë etj, meqëllim zbavitjen dhe zhvillimin e talenteve tëk fëmijët- Rekuperim shkollor për fëmijët që kanë braktisur shkollën- Aktivitete kulturore dhe argëtuese- Organizimi i shëtitjeve në plazh dhe në zona historike me qëllimsocializimin ndërmjet femijëve- Takime me prindërit të cilat organizohen çdo muaj me qëllimdiskutimin e çështjeve të ndryshme në lidhje me frekuentimin eshkollës dhe rëndësinë që ka arsimimi si një mundësi për një tëardhme më të mirë- Takime me stafin të cilat organizohen çdo muaj me qëllimorganizimin e punës, diskutimin e vështirësive dhe problemeve tëhasura përgjatë zatimit të projektit- Kontakte me shkollat publikeOrganizimi i takime javore medrejtorët e shkollave me synim diskutimin e mbarëvajtjes së projektitsi dhe zgjidhjen e problematikave të hasura gjatë zbatimit të tijVlerësoj se praktika e përshkruar më sipër është një nga përvojat më të miraqë ekziston në Shqipëri. Nëpërmjet kësaj praktike, fëmijët arrijnë që mbasshkollimit të kenë mundësi të mira për të punësuar.Po ashtu, këta fëmijë kanë mundësi që të krijojnë njohje të reja, kjo dukemos u kufizuar vetëm në komunitetin e tyre. Gjatë aktiviteteve rekreativedhe udhëtimeve jashtë Tiranës, vihet re një socializim i shtuar mdis fëmijëveRom dhe fëmijëve të tjerë.Shumë i rëndësishëm është fakti, që ky program ka për synim që me anë tëdisa aktiviteteve rekreative, vizatime, lojra, dhe të tjera, fëmijët të arrijnë tëmarrin njohuri akademike dhe edukative. Kjo kryhet pas një procesivëzhgimi nga një psikolog, i cili vlrëson nësë këta fëmijë kanë çregullime tëtë nxënit si dhe gjykon mbi teknikat më të përshtatshme në mënyrë qënxënësi të përthithë sa më mirë dijet dhe informacionin që transmetohet nëklasat e avancuara.115

Gjithashtu, vlen të përmendet fakti që në rastet e fëmijëve që nuk kanëmundur të kryejnë asnjë vit shkollor, dhe për më tëpër rezulton që ata nukjanë në moshë për të kryer vitin e parë të shkollës si gjithë fëmijët e tjerë(sipas ligjit shqiptar, çdo femijë që është mbi 12 vjec nuk ka mundësi tëregjistrohet për të kryer klasën e parë) rezultatet dëshmojnë se nëpërmjetprogramit ata arrijnë që të rekuperojnë. Gjatë periudhës së trajtimit të tyre,ata pergatiten nëpërmjet një programi të veçantë përpërmbushur njërekuperim më të plotë në mënyrë që këta fëmijë të regjistrohen në kurseprofesionale kryesisht në qëndrat profesionale të Tiranës.Planifikohet që këta fëmijë të marrin një zanat në mënyrë që të pajisen meaftësitë e nevojshme për tu integruar në tregun e punës.Në këtë projekt, rol mjaft të rëndësishëm zënë edhe prindërit, duke qenë sestafi i projektit lidh një kontratë, e cila siguron bashkëpunimin e tyre meqëllim inkurajimin e fëmijëve për të tu përfshirë në program dhe për të mose braktisur atë.Vihet re se pjesmarrja e prindërve është më e madhe përgjatë takimeve qëorganizohen nga mesuesit e shkollave dhe operatorët social. Gjatë takimevendodh shpesh që të zbulohen shumë faktorë/shkaqe të reja të cilatshpjegojnë problemet që shoqërojnë fëmijët Rom dhe të varfër.Gjithashtu duhet përmendur fakti që programi i ka ngarkuar një detyrë tërëndësishme edhe mësuesve të këtyre klasave. Ata janë ngarkuar që në rastmungesash të fëmijëve në këtë program, të vizitojnë zonat dhe familjet kunxënësit jetojnë duke përmbushur kështu rolin e një operatori social. Kjopraktikë i ndihmon mësuesit për të kuptuar mire gjëndjen në të cilën jetojnënxënësit Rom dhe sa të vështirë e kanë këta fëmijë për të ndjekur shkollën.Gjithashtu një kontakt më i afërt i mësuesit me prindin Rom, rrit mundësinëe bashkëpunimit të palëve në funksion të shkollimit të fëmijës.Programi siguron që takimet midis prindërve dhe mësuesve bëhen më tëshpeshta për të siguruar një komunikim sa më të mirë midis tyre, gjë qëndihmon shumë në integrimin e prindërve Rom në aktivitetet e shkollës.Në kuadër të programit në fund të vitit shkollor fëmijëve ju dorezohet njëçertifikatë e cila njihet edhe nga Ministria e Arsimit dhe Drejtoria RajonaleArsimore Tiranë, gjë që lejon që këta fëmijë të mund të integrohen në klasanormale të shkollave publike.Rezultatet:1/5 e fëmijëve të trajtuar nga programi kanë arritur të kenë një rekuperim tësuksesshëm të shkollës, dhe po kështu kanë përfunduar kurse profesionale;116

2/5 janë tashmë nxënës aktiv në klasat e shkollave publike, ndërkohë qërezultatet tregojnë se shumë fëmijë të cilët ishin analfabet, kanë arritur tërekuperojnë programin e parashkollorëve, dhe janë gati për tu regjistruar nëklasat normale të shkollave publike.Gjithashtu vërehet se këta fëmijë nuk lihen më në bankat e fundit tëklasëspor përkundrazi ata rezlutojnë të ulur me fëmijë që i përkasin pjesëstjetër të popullatës. Kjo dëshmon se mësuesit e këtyre klasave kanë arritur tëkuptojnë se nuk duhet të ketë diferencime midis fëmijëve (në zonat eperiferisë ky fenomen është më i theksuar) bazuar në kulturë, traditë dhegjendjes ekonomike.Vihet re se prindërit janë bërë më aktiv duke qenë më të interesuar, dhe mëtë disponueshëm ndaj kërkesave që shtrohen prej fëmijëve duke vlerësuardhe pranuar kështu dëshirën e fëmijëve për të qenë si gjithë të tjerët, tëarsimuar dhe të edukuar.Duke qenë se kjo është një praktikë shumë e suksesshme në shumë vende tëEuropës, kohët e fundit e praktikuar dhe në Shqipëri, më bën të mendoj qëkjo praktikë duhet të shtrihet edhe në zona të tjera të vendit ndoshta të marrëstatusin e një programi kombëtar të zbatuar nga Ministria e Arsimit dheShkencës. Një program kombëtar i cili do të mbështetej nga burime tëmjaftueshme financiare dhe njerëzore do të ishte mjaft efikas në eleminimine shkaqeve që sjellin braktisjen e shkollës nga fëmijët Rom dhe përrrjedhojë do të rriste integrimin e komunitit Rom në zonat ku ato jetojnë.117

A.3. Si gjithë të tjerët...Përshkrim i shkurtër i kontesktit:Kjo eksperiencë fokusohet në kontekstin e praktikave që shprehin impaktine bashkëpunimit midis shkollës dhe komunitetit dhe pushtetit lokal. Ngjarjaështë një përjetim real gjatë kohës kur isha drejtor shkolle dhe krahasshkollës qëndrore mbuloja dhe shkollën e qytezës së Fierzës, një shkollëfillore me një numër të madh nxënësish. Shkolla ishte një nga godinat ebraktisura të punëtorëve të Hidrocentralit të Fierzës, e cila qe përshtatur ngaKomuna dhe komuniteti i prindërve. Mësuesja edhe pse ishte nëpragpensioni qysh në takimin e parë të jepte përshtypjene e një mësueseje tëkujdeshme, të pasionuar dhe të përkushtuar.Hyra së pari në klasën e saj, të kompletuar më së miri, kryesisht mekontributin e prindërve, që nga stufa, dekoracioni estetik dhe mjetetmësimore.Në klasën e parë frekuentonin mësimin 14 nxënës, 4 prej të cilëve ishinromë. Sa hyje në klasë ata binin në sy pasi ishin të ndarë nga të tjerët nëfund të klasës, ku dy rreshta tavolinash ishin bosh mes tyre … “Janëgabelë!”- më pëshpëriti mësuesja...Kuptova që ata ishin një pjesë e tepërt e klasës, e shpërfillur dhe eparagjykuar. Jo pa qëllim u ula pranë tyre, dhe u mora fletoret e abetaresduke u buzëqeshur....Ra zilja. Ishte pushimi i gjatë. Pashë nxënësit e tjerë, po nxirrnin ngaçantat ushqimet e shtëpisë dhe çokollatat, ndërsa këta fëmijë nuk kishin seç’të nxirrnin.. I mora dhe i nxora në oborr, në skaj të cilit, në një barakegjysëm të rrënuar një plakë e vjetër përpiqej të shiste vargje me gështenja tëziera. Iu bleva nga dy byrekë secilit dhe ndërkohë që po ju zgjidhjagështenjat, kur ktheva kokën ata i kishin mbaruar byrekët, vetëm thërrimetkishin mbetur në mjekrat e tyre ...” T’u bëftë shëndet, o drejtor, se askushnuk i do këta të shkretë. Madje edhe prindërit i harrojnë aty në shkollënganjëherë” – dëgjova zërin e shitëses…Atë ditë mu kujtua fëmijëria ime, shumë kohë në pallatin ku banoja kishtebanuar edhe një familje rome në katin e parë, kryefamiljari quhej Qazim,punonte bashkë me të shoqen në komunale. Kishin 6 fëmijë që gjithë ditënkëndonin dhe kërcenin në kuzhinën e vogël. Kur vinin për festa, nëna umbushte duart me karamele, ndërkohë që Qazimi pinte raki dhe i bintetupanit.118

Një ditë Qazimi u sëmur papritur, vdiq dhe gjendja ekonomike e familjes sëtij u përkeqësua në ekstrem. Fëmijët nisën të braktisnin apartamentinmëngjeseve, lypnin dhe vidhnin ndonjë send, vajzat ranë pre e trafikantëve...Duke kujtuar këtë histori, atë ditë në shkollë, mendoja se si duhej vepruar qëata katër fëmijë të ndiheshin si gjithë të tjerët dhe t’i shpëtonin tragjedive.Ç’faktorë dhe ç’strategji duhej të ndiqeshin? Cilët mund të ishin aktorët qëdo ta bënin efektive këtë ndërhyrje?!Ekuacioni ishte me shumë ndryshore njëherësh dhe situata me shumëudhëkryqe...Sa të përgjegjshëm mund të ishin prindërit dhe cili do të ishte roli i tyre,ndërkohë që ata shpesh “i harronin fëmijët në shkollë”? Po mësuesja engërthyer nga mentaliteti “janë gabelë”, sa mund të favorizonte shkundjen ekomunitetit paragjykues? Po shkolla me hapësirat, mundësitë, kompetencatdhe reputacionin e saj sa do të ishte në gjendje për t’u angazhuar nëndryshimin e klimës? Po pushteti lokal, sa reflekues dhe i ndjeshëm do tëishte përballë këtij fenomeni?Të gjitha këto janë problemet që duheshin analizuar dhe trajtuar me kujdes.Aktorët kryesorë të përfshirë në këtë praktikëShkolla: Aktor kryesor ishte shkolla. Kur themi shkollë përfshijmë gjithëmjedisin edukativ, drejtuesi, mësuesi kujdestar si dhe qeveria e nxënësve, tëcilët me planifikimin dhe hartimin e veprimtarive edukative e kthejnëklimën e shkollës në një atmosferë të gëzueshme dhe të kënaqshme përnxënësit. Një shkollë efektive e manaxhuar është e hapur në përfshirjen ekomunitetit të prindërve duke i konsideruar ata si partnerë në realizimin eobjektivave të përbashkët.Pushteti vendor: Konkretisht përfaqësuesit e zgjedhur që e konsiderojnëpozitën e tyre si shërbyes fisnikë të interesave të komunitetit, kur shkolla itakon pikërisht komunitetit lokal duhet të mbajnë përgjegjësi sociale,politike e institucionale veç asaj humane dhe qytetare. Ky këndvështrim mëushqeu bindjen se këmbëngulja ndaj këtyre parimeve si dhe autoriteti idrejtorit mbi stafin mësimor do të mundësonin organizimin e veprimtariveme ndikim të gjërë sa psikologjik, po aq edhe arsimor, social dhe shoqëror.Në fund të fundit pedagogjia është një grumbull detajesh dhe momenteshkohore, tipash dhe personazhesh njerëzorë, qëndrimesh dhe sjelljesh, të cilatkur i vlerëson plotësojnë platformën e ditës, javës, muajit dhe vitit, e cila119

ezulton e suksesshme nga rastet e zgjidhura dhe të mirëkuptuara ngakomuniteti i prindërve.Shkurtimisht aktorët më kryesorë mbeten:• Mësuesi si boshtin kryesor, rreth të cilit duhej të vërtitej zgjidhja.• Prindërit të cilët duhet t’i bashkëngjiteshin patjetër këtij boshti.• Përfshirja e fëmijëve ku duhet të “zbutej” dhe modifikohej sjelljaparagjykuese e fëmijëve ndaj njëri tjetrit në kuvendime dhe debate tëlira, të pa imponuara. Fëmijët për fëmijë janë teknika shumë efektive,pasi fëmijët shoqërohen dhe afrohen shumë lehtë me njëri – tjetrin.• Pjesëtarët e pushtetit vendor, të cilët me ritme të shpejta dhe ndërhyrjekonkrete në terren, do ta përmirësonin sadopak gjendjen ekonomike tëfamiljeve në fjalë, duke e garantuar njëfarësoj ngrohtësinë familjare,librat dhe ushqimin e duhur dhe të domosdoshëm të fëmijëve. Pra njëbashkëpunim i gjerë midis shkollës dhe komunitetit lokal.Përshkrim i shkurtër i praktikës:Synimi:Ndërgjegjësimi i komunitetit për një përfshirje më aktive dhe të integruar nëbashkëjetesën me shkollën dhe zgjidhjen e problemeve bazike të saj, nëkuadër të reformimit dhe frymës së hapur dhe gjithëpërfshirëse të shkollës.Shkëmbimi i eksperiencave të ndryshme ndikojnë pozitivisht në edukiminsocial kulturor dhe pasurimin shpirtëror të fëmijës, ku qytetarët e sëardhmes do të jenë të çliruar nga komplekset e dallimeve dhe privilegjeve tëpamerituara.Aftësimi i mësuesve në vlerësimin e marëdhënieve të reja në punën menxënësit dhe prindërit, me teknika gjithëpërfshirëse dhe respektuese të tëdrejtave të fëmijëve, mbështetur në dokumentet përkatëse të mbrojtjes dherespektimit të të drejtave të njeriut dhe grupeve në nevojë. Fokusi te nevojate nxënësve i jep më shumë frymëmarrje, orës së mësimit dhebashkëpunimeve profesionale në grup dhe ekipe shumëdisiplinare mepërfshirje të mjekut, punonjësit social, mësuesve asistentë, etj.Trajnimi i mësuesve për programe mbi punën e diferencuar, metodologjitëjodirektive ku nxënësit hulumtojnë dhe ndërtojnë dijet në bashkëpunim mbibazën e eksperiencave dhe burimeve të pasura të informacionioneve dheshkathtësimin e shprehive të komunikimit dhe përfshirjes së prindërve120

përmjet komunikimit aktiv, garanton në masën më të madhe efektivitetine veprimtarive.Rruga e ndjekur:• Takim me mësuesit në Këshillin e Mësuesve, parashtrimi i rastit,përgjithësimi i përvojave, debat mbi mundësitë e tejkalimit të tij dhetë tjerëve në vazhdim. Trajtimi i problemit jo vetëm si çështjehumanizmi, por edhe si përgjegjësi ligjore dhe mision qytetar, pasipasajat e një keqedukimi janë problem për gjithë komunitetin.• Bisedë me mësuesen e klasës së parë, vlerësimi për rezultatetshumëvjeçare të saj, paraqitja e rastit si sfidë e kohës dhezhvillimeve të reja, që duhet konsideruar edhe si sfidë personale qëshënon përmbylljen dinjitoze të karrierës së saj. Kjo teknikë rritmotivimin e mësuesit dhe nxit angazhimin e tij profesional për t’upërballur me rastin duke e konceptuar atë si kriter apo standardvlerësimi të arritjes, arritje e cila shpreh diferencën që bën njëmësues i nivelit të lartë profesional me një mësues të zakonshëm• Vizitë bashkë me mësuesen në familjet e fëmijëve romë, marrja einformacionit konkret për gjendjen e tyre dhe diskutimi me prindëritpër shkaqet e mungesës së kontakteve dhe interesimit për fëmijët etyre në shkollë, vendosja e komunikimit dhe marrdhënieve. Bisedatnë shkollë shpesh janë zyrtare, gjë që i vënë prindërit në pozita jo tëbarabarta, ndërsa bisedat në familje janë më intime, më miqësore dhemë të drejtpërdrejta në ngjalljen e ndjesisë së respektit reciprok dhepërgjegjësisë morale e qytetare.• Takim i përbashkët në komunë me prindërit dhe mësuesen, dukekërkuar ndërhyrjen për përmirësimin e gjëndjes ekonomike të këtyrefamiljeve e bën problemin më serioz dhe më të prekshëm, ku shtetiështë përgjegjës dhe ligji është kategorik për sigurimin e kësajmbështetjeje.• Organizimi i aktivitetit edukativ dhe argëtues me titull: “Edhe atajanë si gjithë të tjerët!” sipas motos: “Të gjithë, njësoj në dituri dhenë jetë!” Ky aktivitet u zhvillua me fëmijët dhe prindërit e klasës sëparë dhe synonte thyerjen e paragjykimeve nëpërmjet performacës sëfëmijëve, të cilët në fusha të veçanta shprehen dhe demostrojnë vlerae talente superiore ndaj pjesës tjetër.• Përfshirja e prindërve romë në Këshillin e Prindërve të Shkollës dhetë klasës përkatëse, u përcjell mesazhin se ata janë të rëndësishëm jo121

vetëm për të prurë fëmijët në shkollë por edhe për t’u përkujdesurpër cilësinë dhe garantimin e edukimit të tyre. Zëri i tyre ështëshumë i rëndësishëm në funksionimin e shkollës.• Ndryshimi i vendosjes së nxënësve në klasën e parë, duke emotivuar vendin e tyre me respektin dhe komunikimin me njeritjetrin, ishte një veprim jo i lehtë, por parësor në shëmbjen e“mureve” sociale brenda komunitetit dhe mjedisit të edukimit.Fëmijët kënaqen me shumë pak. Përkujdesi dhe respekti ndaj tyre ibën të ndjehen mirë dhe të rëndësishëm në mjedisin ku jetojnë.• Ndjekja me përparësi e rezultateve dhe frekuentimit të fëmijëveromë, informimi i vazhdueshëm i prindërve, ngjalli interesin e tyre,besimin dhe kënaqësinë prindërore për suksesin e ndryshimit tëfëmijëve të tyre. Kjo i bëri më reagues dhe më kofidencialë ndajshkollës dhe procesit mësimor.• Hapja e një numri llogarie gjatë vitit shkollor, posaçërisht për tëgrumbulluar të ardhura nga prindërit dhe komuniteti për të mbuluarnevoja të përditshme të shkollimit tyre, ngjalli interesin ekomunitetit për njerëzit në nevojë dhe rriti besimin e prindërve romëse komunitetet e integruara sigurojnë hapësira dhe cilësi jetese më tëlehtë e me më shumë shanse.Risia në qasje:1. Vlerësimi i një “rasti të vogël” për të inicuar një ndryshim më tëmadh në mendësi dhe komunikim.2. Zgjedhja e komunikimit gradual si strategji afatgjatë e zgjidhjessë problemeve të ngjashme.3. Koordinimi i faktorëve në ngritjen dhe funksionimin e rrjetit tëkomunikimit mes shkollës dhe komunitetit.4. Përcaktimi i debatit dhe mendimeve alternative si hyrje drejtpranimit real të rolit të prindërve dhe komunitetit në jetën eshkollës.5. Formatimin e rolit të drejtorit të shkollës si moderator dhe jo siurdhërues në praktikat pedagogjike.122

Pengesat dhe sfidat- si janë tejkaluar ato:Pengesat që janë hasur dhe problemet që kanë dashur vëmendje, kujdes dheangazhim të veçantë kanë qenë kryesisht në këto drejtime:• Paragjykimet mbi objektin e problemit, shkallën e vlerësimit të saj dhemënyrën e zgjidhjes.• Hezitimi i prindërve romë për t’u bërë pjesë e problemit, duke rrezikuartë sakrifikojnë edhe shkollimin e fëmijëve.• Vështërsi të pranimit të konceptit të barazisë dhe përfshirjes, nga njëpjesë tjetër e komunitetit.• Mungesa të karakterit financiar, në ndihmë të zgjidhjes së problemit.• Injorimi i përkohshëm i problemit social dhe ekonomik nga organet epushtetit vendor.Tejkalimi e ka zanafillën tek besimi në parimet e mbrojtura, tek sinqeritetidhe thjeshtësia e paraqitjes së problemit, tek impenjimi real dhe aktivpersonal në komunikimin mes palëve, tek këmbëngulja dhe durimi për tapërgjithësuar dhe dhënë përmasat kohore problemit si dhe tek veprimtaritëkonkrete, të ndjeshme dhe me rezultate të shpejta në ndryshimin e situatës.Rezultatet :• Në komunitetin vendas, ku numri i familjeve rome ka qënë i vogël,gati i papërfillshëm, me një konsistencë të fortë lokale dhe fetare, menjë stabilitet të marëdhënjeve të konsoliduara mes shtresave dhegrupeve në nevojë, rasti i bërë publik dhe i mirëdiskutuar si fenomenpërtej kufijëve të provincës, solli vërtet një shkundje të opinionit nëdrejtim të pranimit të ndryshimit të sjelljeve në prespektivënprindërore, pedagogjike, si edhe të pushtetit vendor ndaj gjëndjes tëpabarabartë të shtresave në nevojë dhe pakicave etnike.• Mësuesit u panë të jenë më të ndërgjegjësuar për rolin e tyre siedukatorë dhe moderatorë të grupeve të ndryshme sociale dheshoqërore, në praktikën pedagogjike dhe psikologjike.• Një frymë tjetër humanizmi, transparence dhe përkrahje u vu re në tëgjitha takimet me prindër të atij viti si dhe një veprimtari në rritjedrejt aksioneve të përbashkëta dhe konkrete të progresit të procesitmësimor dhe edukativ në shkollë.123

• Fëmijët romë për të cilët përmenden në këtë praktikë, faktikishtpërfunduan shkollimin fillor me rezultate të kënaqshme.• Rasti u publikua në shtyp si dëshmi se si duhen trajtuar dukuritë ereja se si duhet ndërtuar bashkëjetesa dhe sesi duhen respektuar tëdrejtat në një përfshirje dhe bashkëpunim të domosdoshëm përkohën124

B. Bosnja dhe Hercegovina125


B.1. Mbrëmje letrare me autoren Rome në shkollën "Mehmed-begKapetanović Ljubušak " (Điđana Sarić)Ne ishim shumë të lumtur kur autorja Rome Hedina Sijerčić, e cila erdhinga Gjermania në vendlindjen e saj në Sarajevë për ta prezantuar librin e sajtë ri me përralla në gjuhën rome dhe angleze dhe na ftoi të merrnim pjesë.Ne e ftuam të vinte në shkollën tonë, Shkollën Fillore "Mehmed-begKapetanović Ljubušak ", e cila gjendet në Sarajevë, në Koševo Hills.Para takimit të organizuar në bibliotekën tonë më 23.4.2009, i përgatitëmdisa pano në të cilat i prezantuam zakonet dhe kulturën rome, si edhe vargjete këngës rome "Đelem, đelem", himnin rom, sipas Z. Sijerčić.U ftuan të gjithë nxënësit të cilët kanë dëshirë të lexojnë në këtë mbrëmjeletrare dhe kujdestarët e klasave patën një detyrë të veçantë për ta nxiturardhjen e nxënësve nga kombësia rome e të cilët nuk do ta njihninglorifikimin e vlerave dhe trashëgiminë kulturore të romëve nëpersonalitetin dhe punën e autores, si edhe rëndësinë e të mësuarit, leximit tëliteraturës, rëndësinë e shkollimit dhe arsimit.Në fillim të mbrëmjes, prej gjithsej 16 nxënësve nga kombësia rome, vetëmpesë nga ta erdhën, dhe pastaj pas jehonës nga duartrokitja e parë, pas derëssë bibliotekës filluan të hynin një nga një edhe të tjerët dhe iu bashkuanaudiencës me turp dhe qetësi.Znj. Hedina foli për fëmijërinë e saj në mëhallën rome në Gorica, për ditët esaj shkollore në Shkollën Fillore "Hasan Kikić", për përpjekjet e saj për tapërfunduar shkollën e mesme dhe për tu regjistruar në universitet. Përkrahjae babait të saj kishte shumë rëndësi për të, dhe ia arriti ti tejkalojë me suksestë gjitha pengesat që ekzistonin në atë kohë në atë mjedis të pa-adaptuar përta hapur veten ndaj të gjithë atyre që nuk ishin nga mjedisi i njëjtë kombëtar,dhe arriti të bëhej gazetare në Radio Sarajevë. Ajo ishte kryeredaktorja eprogramit në gjuhën rome në radio. Gjatë luftës ajo shkoi në Kanada dheGjermani, ku e përfundoi fakultetin e pedagogjisë, kështu që kishte shumëpër çka ta vlerësonte veten, ajo vendosi ta dëshmojë këtë me librat dhepërkthimet e saj për të dëshmuar se mësimi është parakushti më irëndësishëm për përparimin e secilit.Nxënësit tonë ishin shumë të kënaqur me jetëshkrimin e kësaj femre, e cilatërheq vëmendjen dhe shikimet me paraqitjen e saj siç e tërheq edhe mebiografinë e saj e cila tingëllon si realizimi i “Ëndrrës amerikane”. Ajo matregoi përkthimin në gjuhën rome të “Princi i vogël” nga A. S. Exupery,përmbledhjen e përrallave dhe tregimeve tradicionale rome, si edhe shumë127

publikime të tjera. Pas kësaj, fëmijët filluan të komunikojnë me Znj. Hedinanë gjuhën rome, krenar me bashkëqytetaren e tyre, me dëshirë që edhe atyretu realizohen ëndrrat e ngjashme që i kanë. Në fund të mbrëmjes ataqëndronin krenar, gjithsesi të kënaqur me performancën e këngës "Đelem,đelem", sepse e panë shembullin më të ndritshëm të një femre të suksesshmerome.Takimi kishte reflektim të shumëfishtë për nxënësit edhe të popullatës romedhe atyre jo-rome. Fëmijët rom filluan të marrin pjesë në shkollë me rregull,dhe fëmijët jo-rom mësuan për një segment të panjohur të kulturës rome: atapanë se në Bosnje dhe Hercegovinë ka shumë simfoni të cilat e bëjnë këtëvend më të pasur.Në projekt ishin të përfshirë mësimdhënësit e gjuhës dhe letërsisëboshnjake, kroate, serbe (Sarić Điđana, Mustafić Behdija, Kobiljak Rašeda)dhe bibliotekistja në shkollën tonë (Izeta Čirić), si edhe përfaqësuesi iMinistrisë për Refugjetë dhe Persona të Zhvendosur, Mrs. Isma Stanić.128

B.2. Ngritja e përfshirjes dhe përfaqësimit të grupeve tëpakicave etnike në arsim (Srećko Zekić)Institucioni publik Shkolla Fillore “Osman Nakaš” e filloi punën e tij më 30maj 1967, kur u vu gur-themeli i parë për ndërtesën e kësaj shkolle nënpatronatin e “Vranica”, ndërsa hapja zyrtare u bë më 11 shtator 1967, nënemrin origjinal Shkolla Fillore “Petar Dokić”. Shkolla fillore, që nga viti1994, e mban emrin “Osman Nakaš”, emrin e piktorit, miniaturistit tëfamshëm nga shekulli i 16-të.Gjatë ekzistencës dhe punës së saj, shkolla është frekuentuar tradicionalishtnga një numër i madh i nxënësve të kombësisë rome; andaj, si shembull tëpraktikës së mirë gjithëpërfshirëse në punën me pakica do ta marrinparasysh këtë popullatë.Gjatë punës së vet, shkolla «Osman Nakaš» ka qenë parajsë e sigurt përarsimin dhe shoqërimin e fëmijëve romë. Momentalisht, 69 nxënës tëkombësisë rome e vijojnë shkollën, e që është numri më i lartë i fëmijëveromë të përfshirë në një shkollë në Kantonin e Sarajevës. Kur flasim përkëtë pakicë etnike, duhet ta kemi parasysh se në shkollën tonë nxënësit ekombësisë rome nuk kanë histori dhe traditë të njëjtë, gjë që padyshim se ekomplikon edhe më tepër punën me ta. Në shkollën tonë vijojnë mësimin tregrupe të nxënësve të kombësisë rome varësisht nga vendlindja dhe origjina etyre. Shumica e nxënësve janë fëmijë të romëve të Bosnjës, ndërsa të tjerëtvijnë nga Kosova ku prindërit e tyre janë lindur në Kosovë gjatë periudhëspara luftës, ndërsa fëmijët janë lindur në Bosnje dhe Hercegovinë; ndërsagrupi i tretë janë fëmijët të cilët kanë lindur në Kosovë dhe kanë ardhur nëBosnje dhe Hercegovinë gjatë periudhës së pas luftës.Vështirësitë në shoqërim dhe përfshirje të këtyre nxënësve janë rezultat imungesës së arsimimit të prindërve të tyre dhe kushteve të vështira socioekonomikenë të cilat jetojnë, pastaj motivimi i tyre i ulët për të arritura nëshkollë dhe pritshmëritë modeste nga e ardhmja. Një vështirësi e veçantëgjatë punës me këta fëmijë është pengesa gjuhësore për shkak të njohurivetë pakta të gjuhës boshnjake e cila nuk është gjuha e tyre amtare.Përkundër të gjitha vështirësive të përmendura dhe kompleksitetit të situatëssë tyre, shkolla ka pasur sukses për një kohë të gjatë në punë për përfshirjene tyre në procesin arsimor. Shumica e nxënësve të kësaj popullateregjistrohen me rregull në shkollë fillore, dhe pjesa më e madhe e tyre epërfundojnë arsimin fillor, përderisa vetëm disa nuk e përfundojnë shkollën129

në të cilën janë regjistruar për shkak të ndikimit të traditës, sidomos nëmesin e fëmijëve të gjinisë femërore.Qasja jonë e mirë gjithëpërfshirëse është reflektuar në pikat në vijim:130• Ne punojmë në ngritjen e vazhdueshme të vetëdijes së prindërverom për rëndësinë e arsimit (takime prind-mësimdhënës, tryezatë rrumbullakëta, biseda individuale)• Punojmë me fëmijë përmes qasjes individuale për këshillim• U ndihmojmë nxënësve në sigurimin e mjeteve për vijim tërregullt në klasë (tekste shkollore, pajisje, ushqim, etj)• Përmes bashkëpunimit me Qendrën për Punë Sociale dheorganizatat jo-qeveritare, ne ofrojmë ndihmë me mjete materiale(bursa, shujta, ndihmë financiare)• Në bashkëpunim me shoqatat jo-qeveritare rome punojmë nëmbajtjen dhe përgatitjen e fëmijës për fillimin e shkollës fillore• Mësimdhënësit punojnë, në bazë të shkathtësive të tyre përmësimdhënie, në fuqizimin e potencialit të secilit fëmijë, metheks të veçantë në punën me fëmijët rom (qasja individuale,puna individuale, adaptimet për programet për mësimdhënie)Gjatë këtij viti, shkolla ka filluar “Projektin Arsimi për Paqe” pasi qëproblemi akut i grupeve pakicë në shkollë, me qëllim kryesor tëarsimimit të nxënësve për pakicat etnike në Bosnje dhe Hercegovinë,dhe mësimnxënia e të gjithë nxënësve për kulturat e pakicave etnike, metheks të veçantë në nxënësit e kombësisë rome. Projekti është zbatuar nëdisa faza:• E para është se elementet e këtyre problemeve janë përfshirë nëtë gjitha njësitë mësimore në të cilat ka mundësi për shpjegimin etermave të multikulturalizmit, tolerancës, llojllojshmërisë,respektit, si edhe të parandalimit të shfaqjes së segregimit dhediskriminimit. Temat të cilat ofrojnë mundësi për punë të tillëjanë gjuha dhe letërsia boshnjake, kroate, serbe, kulturamuzikore, kultura figurative, kultura e jetesës, gjuhët e huaja• Faza e dytë është puna e pavarur me nxënës në përgatitjen enjësive shtëpi-klasë me temën “Pakicat etnike në Bosnje dheHercegovinë”

• Faza e tretë është zbatuar përmes punës së njësive të cilat e kanëpër qëllim përfshirjen e elementeve të traditës dhe kulturës sëgrupeve pakicë në programet të cilat i elaborojnë. Puna e këtyrepjesëve në këtë fushë është prezantuar përmes ngjarjeve tëshkollës.131


C. Kroacia133


C.1. Pjesëmarrja e prindërve të fëmijëve romë në dizajnimin ekurrikulës dhe teksteve shkollore(Domagoj Morić)C.1.1. Përshkrimi dhe kontekstiNë shoqërinë e sotme, pakicat kombëtare janë stigmatizuar gjerësisht.Besohet se ata nuk janë në gjendje të arrijnë sukses akademik apo në biznes.Veçanërisht anëtarët e pakicës rome janë temë e këtij lloj nën-vlerësimi dheparagjykimi. Besohet se ata nuk janë në gjendje të arrijnë sukses të caktuarnë shkollë. Studimet kanë treguar se rreth 70% të nxënësve romë të shkollësfillore janë “humbur” në proces, apo e kanë braktisur shkollën. Shoqëria poia vë fajin prindërve, por jo sistemit arsimor i cili mund të mos iu përshtatetnevojave të pakicave kombëtare. Në këtë propozim të shkurtër do ta paraqesnjë ide që do tu mundësonte prindërve të fëmijëve romë të ndihmojnë nëkrijimin e kurrikulit dhe teksteve shkollore, kryesisht përmes krijimit tëkëshillave të prindërve për pakicat kombëtare rome.C.1.2. Palët kryesoreGrupet kryesore që duhet të përfshihen në këtë praktikë janë prindërit efëmijëve romë dhe vetë fëmijët të cilët e vijojnë shkollën fillore dhe tëmesme. Prindërit kanë rol kryesor në këtë proces, në fakt ata janë tëvetëdijshëm për problemet të cilat i hasin fëmijët e tyre, andaj edhe mund tiparaqesin. Edhe pse arsimimi i vetë romëve varet nga vetëdijesimi iprindërve të tyre gjatë dy viteve të fundit ka ekzistuar një tendencë përngritjen e numrit të nxënësve rom në shkolla fillore. Grupi kryesor përveçprindërve janë edhe nxënësit, prindërit e të cilëve dëshirojnë të ndihmojnënë vendim-marrje dhe u ndihmojnë në arsimimin e mëtejshëm dhe nëzhvillimin e aftësive të tyre. Edhe mësimdhënësit duhet të jenë të përfshirënë mënyrë aktive në këtë proces.C.1.3. Përshkrimi i shkurtërPrindërit kanë rol të rëndësishëm në arsimin e fëmijëve. Ata i inkurajojnë tëmësojnë, të studiojnë dhe të zhvillohen më tej. Edhe pse këshillat eprindërve ekzistojnë në shkolla, rrallë herë prindërit e pakicave të ndryshmeetnike janë pjesë e tyre.Prandaj, prindërit e nxënësve që i takojnë pakicave kombëtare, në këtë rastromë, duhet të formojnë këshilla apo komitete. Ata mund të japin sugjerime135

të caktuara sa i përket kurrikulit apo teksteve shkollore, dhe mund tëtakohen një herë në tre muaj. Ata mund ti theksojnë edhe problemet me tëcilat ballafaqohen nxënësit rom çdo ditë në sistemin arsimor. Këta këshillado ta kishin kapacitetin për ti marrë vendimet e caktuara dhe për të dhënësugjerime që do të hulumtoheshin në instanca më të larta.Shembull: prindërit sugjerojnë që materialet e mësimit të adaptohen përnxënësit e pakicës rome. Ky propozim i epet shkollës dhe mësimdhënësve tëcilët vendosin për ta. Së bashku me tekstet shkollore mësimdhënësi mund tëpërgatisë fletë shtesë për mësim për nxënësit e pakicës kombëtare rome nëmënyrë që ta ndihmojë të nxënit dhe mund të organizojë disa klasë shtesë kuai do të mund të përqendrohej në nevojat e nxënësit.Kështu që këshillat e prindërve të fëmijëve të pakicave kombëtare mund tëndikojnë në krijimin e kurrikulit dhe të kenë ndikim në ndryshimin eteksteve mësimore. Librat do të duhet tu përshtaten nevojave të pakicavekombëtare. Përveç kësaj, gjuha të cilën e përdorin në jetën e përditshmeparaqet një problem madhor për pakicat etnike. Romët në Kroaci flasinRomani Chiba, Romani Vlax dhe gjuhën shqipe. Gjuha kroate është gjuha etyre e dytë. Andaj shkollat do të duhej që përveç gjuhës kroate si gjuhëkryesore/të domosdoshme ta prezantojnë edhe një kurs zgjedhor përnxënësit rom në mënyrë që tu ndihmojë atyre në zhvillimin e gjuhës së tyreamtare dhe ruajtjes së kulturës. Prindërit duhet të jenë në gjendje të veprojnëedhe në atë fushë (sugjerimi i kurseve zgjedhore) në mënyrë që të sjellinndryshime në kurrikulin shkollor.Për më tepër, prindërit mund të organizojnë panele të ndryshëm për titheksuar mangësitë e kurrikulit në lidhje me pakicat kombëtare (përshembull, çështja e arsimit të dobët të mësimdhënësve në qasjen e tyre ndajnxënësve si edhe mungesa e punës individuale).Kushtet lejojnë që çdo shkollë të ketë një të punësuar (për shembull njëpedagog, psikolog apo mësimdhënës) për të avokuar për ndryshimet nëkurrikulën dhe tekstet shkollore. Avokuesi do të ishte në bashkëpunim tëvazhdueshëm me këshillin e prindërve të pakicës kombëtare rome.C.1.4. Pengesat dhe sfidat – si janë tejkaluarThemelimi i këshillave të prindërve të pakicave etike rome mund të sjellpengesa dhe sfida të caktuara. Pyetja e parë që parashtrohet është nëse kanumër të mjaftueshëm të prindërve në kuadër të shkollës që do të ishin tëgatshëm të marrin pjesë në këshilla të tillë. Natyrisht, disa nga ta mund tërefuzojnë të përfshihen. Por është detyrë e mësimdhënësit, si edhe detyrë etërë shoqërisë t’i vetëdijesojë prindërit për rëndësinë e arsimit dhe ti bindë136

ata se kjo është e vetmja mënyrë për fëmijët e tyre t’i zhvillojnë plotësishtaftësitë dhe shkathtësitë e tyre, por edhe të kenë sukses në jetë.Një problem tjetër që paraqitet është i natyrës financiare, d.m.th. fonde tënevojshme për këshillin e prindërve (kur organizojnë panele, etj.). Ministria,por edhe qarqet dhe qytetet duhet t’i përkrahin pasi që është në interes tëtyre që pakicat kombëtare të jenë më mirë të integruara në shoqëri si tërësi,dhe për fëmijët të jenë të integruar në sistemin arsimor.Një problem tjetër mund të jetë bashkëpunimi me shkolla, që mund tëzgjidhet lehtë, fillimisht përmes komunikimit me drejtorë të shkollave.C.1.5. Rezultatet dhe përfitimet e komunitetit• Përfshirja e prindërve të pakicave rome në jetën e shkollës• Pjesëmarrja në vendim-marrje është thelbësore për suksesin dhepërparimin e fëmijëve• Zhvillimi i shkathtësive, aftësive dhe njohurive të nxënësve romë• Numër më i vogël i nxënësve që e braktisin shkollën• Mësimdhënës të arsimuar në lidhje me metodat që i përdorin nëklasë duke përfshirë nxënësit e pakicës kombëtare rome, duke synuarndihmesë në procesin e mësimnxënies• Tekstet shkollore, kurrikuli dhe qasja e mësimdhënësve do tëpërfshinte komponentë të kulturës pakicë – kjo do tu mundësontefëmijëve tjerë të kenë përvojë të multikulturalizmit• Thyerja e paragjykimeve për romë si pasivë, të paedukuar dhepapërgatitur për ndryshim• Ngritje të numrit të romëve të arsimuar që garojnë në tregun e punësMundësia e zbatimit të kësaj praktike në shkolla tjera• Kjo praktikë mund të jetë mjaft e thjeshtë për tu zbatuar në të gjithashkollat me fëmijë të pakicës rome. Shkollat duhet të jenëinstitucione shumë përkrahëse. Ata duhet të përkrahin edhethemelimin e Këshillave të prindërve të pakicës kombëtare rome.Përveç kësaj, mësimdhënësit që kanë nxënës rom në klasat e tyre dotë jenë të gatshëm të bashkëpunojnë me këta këshilla të prindërve,pasi që për kënaqësinë e tyre ata do tu ndihmonin fëmijëve nëmësimnxënie dhe në zhvillimin e shkathtësive dhe aftësive të tyre.137

C.2. Zhvillimi i shkathtësive të komunikimit dhe themelimi idialogut në mes të prindërve dhe mësimdhënësve: punëtori përprindërit dhe mësimdhënësit (Ivan Bilić)C.2.1. Përshkrimi i kontekstitDëshira jonë është ta shikojmë situatën e romëve në Kroaci, d.m.th. tanxisim pranimin e tyre si pakicë kombëtare në procesin e arsimit. Kohëve tëfundit janë mbajtur bisedime rreth përfshirjes së romëve në arsim;megjithatë, çështjet e zbatimit ende mbesin të pazgjidhura.C.2.2. Palët kryesorëPrindërit:Praktika ka treguar se është me rëndësi të përfshihen të gjithë prindërit nëprocesin arsimor në mënyrë që t’i afrohemi qëllimit tonë (përfshirjen epakicave etnike në procesin e arsimit). Është e domosdoshme tëorganizohen punëtori dhe takime të vazhdueshme për prindër.Mësimdhënësit / EdukatorëtShkolla si institucion duhet të sigurojë kushte për zbatimin e punëtorivearsimore me prindër dhe të sigurojë arsim të suksesshëm të fëmijëve.Drejtorët e shkollave duhet të jenë përgjegjës për organizimin dhe zbatimine këtyre punëtorive. Ata i koordinojnë aktivitetet që kanë të bëjnë mepunëtoritë, sigurojnë mjete dhe kushte për realizimin e projekteve.Mësimdhënësit janë bartësit kryesorë të procesit arsimor në shkolla. Atajanë faktori kryesor për komunikim efektiv në mesin e prindërve, shkollavedhe fëmijëve në procesin arsimor. Ata në punën e tyre duhet të mbështetennë këshilla dhe ndihmë të pedagogut dhe psikologut.C.2.3. Përshkrim i shkurtërShembulli i përfshirjes të cilit po i referohemi është në Medjimurje, kufëmijët romë janë vendosur në klasë të ndara në mënyrë që të kalojnë nëpërprocesin arsimor. Edhe pse mund të jetë fillim i mirë, mbetet çështja endjeshmërisë shoqërore në klasat e ulëta, ku çdo ndarje bëhet shenjë erefuzimit dhe i kontribuon mundësisë për tallje. Është me rëndësi tushpjegohet prindërve se fëmija i tyre është individ aftësitë kognitive të tëcilit janë të ndryshme na të tjerët dhe të theksohet nevoja e vazhdueshme përpunë me fëmijën në shkollë dhe në shtëpi të tij.138

Gjatë punëtorive, prindërit duhet të njoftohen me jetën, kulturën dhe traditate pakicave kombëtare, ashtu që të mund ta vazhdojnë me sukseskomunikimin dhe arsimimin e fëmijëve të tyre në frymën e tolerancës dhepranimit të diversitetit.Një punëtori e tillë do të përfshinte pjesëmarrjen e psikologëve të shkollës,pedagogëve, mësimdhënësve, drejtorëve, prindërve dhe përfaqësuesve tëpakicave kombëtare. Prindërit do të arsimoheshin për komunikim tësuksesshëm me fëmijët e tre, për përparësitë dhe mangësitë e stileve tëcaktuara edukative, parandalimin e konfliktit, disiplinës së fëmijëve,zhvillimit të respektit dhe tolerancës ndaj të tjerëve.Një shembull i praktikës së mirë për fëmijë që e ndajnë klasën me anëtarët epakicave kombëtare do të përbëhej fillimisht nga këshillat e përhershme sa ipërket barazisë dhe zhvillimit të vetëdijes për ndjeshmëri shoqërore, të tëgjithë nxënësve në klasë. Fëmijët e moshës shkollore si edhe ata më të rrituri shohin dallimet si diçka që nuk do të thotë të jenë gjithmonëdomosdoshmërish në kontekst negativ, por ndikimi dhe edukimi i prindërveshpesh herë është thelbësor në mënyrën se si shihen këto dallime. Prandajështë e domosdoshme të edukohen vazhdimisht dhe të ngritet vetëdija eprindërve si edhe të marrin pjesë e të bashkëpunojnë me entitete tjera tëprocesit edukativ.Ne sugjerojmë të organizohen punëtori për shkathtësi komunikimi që do t’ipërkrahnin prindërit dhe mësimdhënësit si dhe do ta nxisnin besimin endërsjellë. Punëtoritë do t’i përfshinin të gjithë prindërit dhe jo vetëmprindërit e fëmijëve të pakicave kombëtare. Prindërit do të kenë mundësi taarsimojnë njëri-tjetrin si edhe t’i arsimojnë mësimdhënësit për kulturat etyre dhe metodat arsimore. Ata gjithashtu do të kenë mundësi ti shkëmbejnëproblemet dhe të përfitojnë ndihmë nga moderatori, si dhe në disa raste ngapërkthyesi (për prindërit që nuk flasin gjuhën kroate).Komunikimi efektiv është ai që i arrin mu ato rezultate të cilat synon tiarrijë. Kjo është shkathtësi që kërkohet dhe zhvillohet përmes vetëdijesimitpër stilin tonë të komunikimit përderisa i përfshijmë mjetet e reja tëkomunikimit në zakonet tona. Kur ballafaqohemi me një 'bashkëbisedues tëvështirë' nevojitet shumë pak që komunikimi ynë të shkojë në drejtim tëpadëshiruar dhe nevojitet aq shumë energji për ti arritur objektivat tona tëkomunikimit dhe për të arritur një bashkëpunim cilësor. Për fat të mirë nejemi në gjendje të vetëdijesohemi për sjelljet tona dhe jemi në gjendje tapërfshijmë atë në modelet e reja të komunikimit që do të na lejojë tëmerremi me sukses dhe “pa dhimbje” me bashkëbiseduesit më të vështirë.Konfliktet janë fenomen i natyrshëm dhe është absolutisht e pamundur tëjetohet pa to. Megjithatë, ekzistojnë lloje të ndryshme të konflikteve dhe139

mënyra të ndryshme të përgjigjes ndaj tyre. Nëse e ndryshoni përvojën e njëkonflikti dhe nëse adoptoni teknika të përshtatshme komunikimi, mund tavëreni se shumica e konflikteve mund të çojë drejt një bashkëpunimi tësuksesshëm dhe drejt rezultateve të reja dhe më cilësore.Gjatë punëtorisë, prindërit dhe mësimdhënësit do të mësojnë si tizbulojnë në mënyrë efikase të tjerët dhe ti paraqesin mendimet e tyre, si tëdëgjojnë më mirë dhe si të përçojnë porosi efektive. Cilat janë pengesat përnjë komunikim efektiv dhe si të tejkalohen, cili është niveli i porosisë, si tëzgjedhen fjalët, toni i zërit, si të dëgjohet dhe mënyra e parashtrimit tëpyetjeve mund të ndikojnë në rezultatet e komunikimit, çka kërkojnëbashkëbiseduesit e vështirë, si të vendosen dhe të mbahen kufijtë në raportme të tjerët, çka nevojitet për tu konfrontuar me kujdes me njerëzit dhe përtë arritur zgjidhje të përbashkët të konfliktit. Çka çon drejt konfliktit dhecilat janë karakteristikat e tij? Cilat forma të komunikimit e ngritinkonfliktin dhe cilat e moderojnë atë. Si të përdoret konflikti për ta inkurajuarbashkëpunimin dhe ndryshimin? Çka e karakterizon bashkëpunimin e mirëdhe si të komunikohet në mënyrë që të arrihet dhe mbahet bashkëpunimi?Punëtoria do të ofrojë edhe vetëdijesim për stilet e komunikimit të vetë atyredhe të njerëzve tjerë, dhe njohuri për modelet karakteristike të komunikimit,ndryshimit të stilit të tyre të komunikimit dhe për komunikim më të mirë nëmes tyre.Ajo gjithashtu do të ofrojë vetëdijesim për pengesat në komunikim, tëkuptuar më të mirë për sjelljet e bashkëbiseduesit dhe do ta nxisë zhvillimine shkathtësive udhëheqëse të drejtimit dhe mbajtjes së kontrollit tëbashkëbisedimit, zhvillimin e qasjeve bashkëpunuese për zgjidhje tëkonfliktit.Vetëdijesim të stileve të komunikimit të vetë atyre dhe të njerëzve tjerë nëkonflikt, ndryshim të stilit të tyre dhe adoptim të teknikave të efektshme tëkomunikimit me të tjerët pa marrë parasysh stilin e tyre dominues tëkomunikimit.Struktura – Punëtoria do të mbahet në seanca prej 1.5 orësh çdo të dytënjave gjatë një semestri.MentorëtNe gjithashtu besojmë se në punëtori duhet të përfshihen mentorët të cilëtdo tu ndihmonin prindërve dhe mësimdhënësve në fazat fillestare tënjoftimit dhe do ta mentoronin punëtorinë. Mentorët duhet të kenë njohuri tëcaktuara psikologjike dhe pedagogjike për fëmijët dhe duhet të jenë tënjoftuar me metodat dhe format e ndryshme të punës në mënyrë që tëintegrohen me sukses së bashku me shumicën.140

C.2.4. Pengesat dhe SfidatPengesa e parë që paraqitet është motivimi i prindërve dhe mësimdhënësvepër të marrë pjesë në punëtori. Prandaj shkollat, përmes mbledhjeve meprindër, duhet tu ndihmojnë prindërve të kuptojnë pse punëtoritë janë tëdobishme për ta dhe për fëmijët e tyre. Ata do të duhet që gjithashtu tushpjegojnë mësimdhënësve përparësitë që do ti kishin nga ata gjatë punës sëtyre me fëmijë. Një pengesë tjetër do të kishte të bënte me çështjetorganizative, pasi që punëtoritë do të duhet të organizohen gjatë ndonjëkohe të përshtatshme për prindërit që të marrin pjesë, p.sh. në mbrëmje apogjatë fundjavave. Ndoshta do të jetë e nevojshme të motivohenmësimdhënësit që ta kalojnë kohën e tyre të lirë në punëtori të tilla.Një pengesë tjetër pashmangshme mund të jetë financimi i aktiviteteve tëtilla. Vështirë se shkollat mund të alokojnë fonde për të paguar përpërgatitjen dhe zbatimin e punëtorive nga buxheti i tyre i rregullt.Një zgjidhje mund të jetë aplikimi për fonde; apo të kërkohen fonde ngaadministrata lokale. Padyshim se kjo do të ishte e arritshme në rajonet qëballafaqohen me çështje të tilla që kanë të bëjnë me nxënës nga pakicat.Financimi mund të merret nga ministritë apo organizatat relevante qëmerren me këso çështje.141

C.3. Përmes debatit drejt tolerancës (Nada Kegalj and DianaNegovetić)C.3.1. Përshkrimi dhe përmbajtjaNë mënyrë që të nxitet zhvillimi i nxënësve si tërësi, është me rëndësi që tëmos i pranojnë faktet si përgjigje përfundimtare por ti mësojnë të jenë kritikndaj informatës, këndvështrimeve dhe vlerave me të cilat ballafaqohen, portë jenë në gjendje të kuptojnë se ne i mësojmë nxënësit strategji të ndryshmetë mendimit kritik. Në këtë program vëmendje e veçantë i është dhënëdebatit si strategji e mësimdhënies dhe si mënyrë për ta organizuar njëdiskutim mospajtim/përmbajtje. Debati si shkathtësi e diskutimitmospajtim/përmbajtje po mbahet në bazë të disa rregullave tëparapërcaktuara dhe brenda një kornize kohore.Programi u ofrohet nxënësve nga klasat 5 deri 8 si aktivitet jashtë-mësimordhe punë (shtesë) me nxënësit që kanë potencial talenti. Ne takohemi çdojavë për dy orë. Parashikuam se do të jenë 70 orë gjatë një viti shkollor, porpër shkak të interesimit të madh nga ana e nxënësve, numri i orëve tëmbajtura ishte shumë më i lartë.- Nxënësit e prezantojnë debatin para nxënësve, prindërve dhemësimdhënësve tjerë në shkollë- Ata debatojnë me klube tjera debati në shkollat kroate- Marrin pjesë në turnire jashtë vendit dhe debatojnë në gjuhënangleze- Marrin pjesë në gara, pasi që Ministria e Shkencës, Arsimit dheSportit e ka përfshirë debatin në orarin e tyre vjetor të takimeve dhefestivaleve- Nxënësit debatuan pothuaj se në të gjitha shkollat dhe aktivitetet nëqytet (Festivali i Shkencës, aktivitetet që lidhen me eko-veprime,parandalim të varshmërisë, dhuna në mesin e moshatarëve, ...)- Nxënësit morën pjesë në shkollat dimërore dhe verore tëdemokracisë.Kursi i debatit mund të shihet nga disa aspekte:a) si strategji mësimdhënie për ta zhvilluar të menduarit kritik dhepersonalitetin142

) si diskutim i strukturuarc) si një mjet arsimor për tua mësuar demokracinë dhe të drejtat e njeriut.C.3.2. Aktorët kryesor:Rreth tridhjetë nxënës nga klasat e V-ta deri të VIII-ta marrin pjesë aktivishtnë klubin e debatit të shkollës. Audienca e cila merr pjesë në mënyrë pasivenë këto aktivitet arrin pothuaj se në të gjithë shkollën. Nxënësit që debatojnëdhe ata që e përcjellin debatin i takojnë pakicave të ndryshmeetnike/kombëtare.C.3.3. Përshkrimi i shkurtër i praktikës së mirë:Debati zhvillon:• retorikën• mendimin kritik• tolerancën• pranimin e këndvështrimeve dhe mendimeve të ndryshme• kuptimin e polemikave shoqërore• dëgjimin aktiv• inkurajon vetë-studimin dhe hulumtimin e pavarur• kërshërinë intelektuale• kreativitetin• vlerësimin dhe vetë-vlerësiminSynimi ynë është të prezantojmë një problem përmes debatit para prindërve,mësimdhënësve dhe nxënësve të tjerë, si dhe ti inkurajojë ata të mendojnë.Objektivat e programit janë:- zhvillimi i mendimit kritik- zhvillimi i tolerancës- zhvillimi i shkathtësive të komunikimit dhe shoqërore- zhvillimi i shkathtësive të të folurit- zhvillimi i vetë-vlerësimit- zhvillimi i sjelljes demokratikeC.3.4. Pengesat dhe Sfidat:Nxënësit – debatuesit vazhdojnë të angazhohen në debate në shkollë tëmesme, madje edhe në universitet. Debatuesit – debatuesit e shkollës sëmesme dhe nxënësit i përgatisin debatuesit e shkollës fillore së bashku memësimdhënësit dhe moderatorët.143

C.3.5. Rezultatet dhe përfitimet e komunitetit:- Debati e zhvillon tolerancën- Nxënësit kënaqen gjatë debateve- Debati është sport për mendjen dhe zërin- Gjatë debatit nxënësi e kontrollon procesin e të nxënit- Debati i zhvillon shkathtësitë e domosdoshme për sukses, dhe aktivitetintelektual – gjë që është një nga mjetet më efektive për ta parandaluarvarshmëriTemat për të cilat kemi debatuar deri më tash në lidhje me tolerancën ndajpakicave etnike/kombëtare:(Temat janë në formën afirmative)Duhet të penalizohen bisedat me urrejtje në shkolla (Ky debat është mbajturnë gjuhën angleze gjatë një turnamenti ndërkombëtar në Lubjanë)Cenzura në internet është e arsyeshme (Me theks të veçantë për grupet tëcilat bëjnë thirrje për urrejtje etnike)Facebook-u e ngrit cilësinë e jetës (me theks të veçantë mbi grupet që kanëkarakter nacional)Diskriminimi pozitiv është i arsyeshëmMos-nënshtrimi civil është i arsyeshëmNe besojmë se ky është një shembull i praktikës së mirë në fushën e nxitjessë pjesëmarrjes së pakicave etnike në shkolla dhe është një mjet i mirë për tëarritur mirëkuptim të ndërsjellë më të mirë. Nxënësit duhet ta shqyrtojnë,diskutojnë, të informohen para debatit; dhe e gjithë kjo padyshim se ndikonnë qëndrimet e tyre.Mundësia për t’i zbatuar këto praktika në shkollat tjera:Të gjitha këto që u thanë më sipër mund të zbatohen në cilëndo shkollëfillore, nëse mësimdhënësit janë të gatshëm të aftësohen sipas metodologjisësë debatit.144



D.1. Autonomia e orës praktike brenda shkollës teknike – nëmësimin në gjuhën boshnjakePërshkrim i shkurtër i përmbajtjes:Unë jam Masar Shasivari, inxhinier i diplomuar, profesor i shkollës së lartëtë mesme „Gani Çavdarbasha” në Prizren. Përveç lëndëve të tjera, ligjërojedhe praktikën profesionale. Shembulli që e përshkruaj këtu flet përmënyrën e përdorimit të resurseve ekzistuese në shkollimin e nxënësve, qëështë ekonomik e kreativ. Shablloni i fortë i planit dhe programit shkollor qënuk mund të realizohet në kushtet e dhëna braktiset për t'i lënë vendmënyrës alternative për ta kryer praktikën profesionale të nxënësve profileshtë ndryshme në shkollën teknike.-Aktorët kryesorë të praktikës së mirëAktorët kryesorë të përfshirë në këtë praktikë të mirë janë mësimdhënësit elëndëve të praktikës profesionale në shkollën tonë, pronarët dhe mjeshtrit epunëtorive dhe serviseve private (serviset e veturave dhe të amvisnisë)prindërit dhe nxënësit.Nr. i nxënësve është 85, duke përfshirë klasat X, XI, XII e XIII të shkollëssë mesme teknike në Prizren me mësim në gjuhën boshnjake.Mësimdhënësit: ing. dip. Masar Shasivari, ing.dip. Eqrem Bajrami,ing. dip. Ruzhdi Bego dhe ing, dip. Sead Saiti.Pronarët dhe mjeshtrit e autoserviseve janë Bersim Rahmani, Asan eDževdo Sagdati (Meclaren), Sabrit Rexha, Shenol Ajgjeri.Pronar dhe mjeshtër i servisit të amvisnisë është Remzi Beqiri(Elektro 5)- Përshkrim i shkurtër i praktikës së mirëFjala është për shkollën e mesme teknike në të cilën nxënësit vijojnëmësimet në tri gjuhë: shumica në gjuhën shqipe dhe në numër më tëvogël në gjuhën turke e boshnjake.147

Edhe pse mungon përfaqësuesi formal i bashkësisë boshnjake në detyrëne drejtorit ose të zëvendësdrejtorit, mënyra e drejtimit të shkollës bëhetme emërimin e koordinatorëve joformalë nga mësimdhënia në gjuhët ebashkësive pakicë. Koordinatorët joformalë janë lidhja ndërmjetdrejtorit dhe mësimdhënësve në gjuhën boshnjake. Mirëpo, autonomia evërtetë dhe vetëm nisma e mësimdhënësve dhe e prindërve të fëmijëvevërehet në atë që shumicën e problemeve mësimdhënësit e zgjidhin tëpavarur me ndihmën logjistike të drejtorisë së shkollës. Kjo vlen edhepër mësimdhënien e praktikës e cila është shembull kyç i praktikës sëmirë.Fjala është për faktin se mësimin praktik nxënësit në gjuhën boshnjake ekryejnë kryesisht në punëtori private dhe servise ku bëhet drejtpërdrejtservisimi i pajisjeve motorike e elektrike.Përzgjedhja e punëtorive dhe e shërbimeve kryhet nga mësimdhënësipërkatës i cili dakordohet me pronarët e këtyre punëtorive lidhur mekushtet dhe mënyrat në të cilat do të vijojë mësimi praktik. Roli iprindërve është të lobojnë tek pronarët.Kjo mënyrë i shkarkon punëtoritë e shkollës që nuk janë krejtësisht tëpajisura me teknikë për të gjitha drejtimet profesionale. Mësimdhënësit,që në këtë rast janë inxhinierë, nuk janë sa duhet të përgatitur që tëlëshohen drejt në zgjidhjen e prishjeve konkrete në mjetet motorike osepajisjet elektrike ndryshe nga mjeshtrit e atyre punëtorive që këtë ebëjnë përditë. Me përfshirjen e nxënësve në zgjidhjen e problemevekonkrete praktike ata krijojnë vetëbesim më të madh dhe kështu arrihetnjohuri dhe aftësi më i madh.Numri i nxënësve të pranishëm në një punëtori të tillë nuk është përherëi njëjti për çdo vit shkollor. Kjo varet nga dinamika e kërkimit tëpunëtorisë (servisit).Kontrollin e punës dhe të rregullsisë të kryerjes së punës praktike tënxënësve e bën mjeshtri, arsimtari i lëndës por edhe prindi.148

- Ndryshimet që i sjell kjo praktikë në përditshmërinë shkollore:Kjo praktikë e mirë e thyen monotoninë e të shkuarit përditë nëambientet ose në punëtoritë e shkollës.Shkohet një hap më tutje në mënyrën e kryerjes së praktikës.Shkarkohen kabinetet dhe punëtoritë e shkollës. Kursehen materialet përpunën praktike.Orari për kryerjen e praktikës parashikohet sipas rendit shkollor.- Vështirësi dhe sfida – zgjidhja e tyreNë fillim të çdo viti shkollor shfaqen dilema në cilat punëtori tëdërgohen nxënësit. Kjo zgjidhet në bashkëpunim me prindërit. Prindëritkanë mundësi të sugjerojnë e të zgjedhin punëtori që mendojnë sefëmijët do t'ua aftësojë më mirë për profesionin që kanë. Kjo s'varet veçnga mënyra e organizimit të mirë dhe e rangimit të punëtorisë por edhenga distanca prej vendit të banimit nëse mendohet ana financiare efamiljes, besimi te mjeshtri, mënyra e mbikëqyrjes më të mirë të tyre etj.- Mundësi që praktika e mirë të zbatohet edhe në shkolla të tjeraKjo praktikë te cilën e kryejnë nxënësit e bashkësisë boshnjake nërajonin e Prizrenit, nuk është specifike veç për këtë mjedis, sepseambient i ngjashëm ekziston edhe gjetiu në Kosovë.Pronarët e punëtorive janë të gatshëm t'i pranojnë nxënësit që ta kryejnëpjesën praktike në punëtoritë e tyre për disa arsye: marketingut;nxënësit ua kryejnë disa nga detyrat, prindërit e tyre i kanë miq osekushërinj; bamirësisë etj.- Rezultatet dhe dobia për shoqërinëRezultatet janë të dukshme prej nxënies së aftësive profesionale tënxënësve. Nxënësit ndihen më komodë në punëtori të tilla. Pas mbarimittë shkollimit të tyre tre ose katërvjeçar ata shpesh zënë punë në të njëjtatpunëtori ku kanë kryer praktikën meqë kanë fituar besimin e pronarit. Jorrallë nxënësit pas një kohe hapin punëtori vetjake dhe mundohen tëmbijetojnë në treg.149

D.2. Rritja e kapaciteteve njerëzore nëpërmjet forcimit tësistemit edukativo-arsimor me veprime që mbështesin reformatarsimore dhe formimin e burimeve njerëzore.Përshkrim i shkurtër i kontekstit:Unë jam Arjeta Zhubi, e punësuar në organizatën italiane AVSI që nga viti2007, ku kryesisht merrem me aktivitetet socio-edukative, të cilat zhvillohennë shkollat e ciklit të ulët fillor dhe institucionet parashkollore. Projekti nëimplementim e sipër, ka për qëllim mbështetjen e fëmijëve me nevoja tëveçanta, e në veçanti grupet e fëmijëve të komuniteteve Rom, Ashkali,Egjiptian. Përmes kurseve të shkrim-leximit, mbështetjes shkollore,aktiviteteve të lira rekreative dhe organizimit për herë të parë të grupitparashkollor të fëmijëve të komuniteteve Rom, Ashkali, Egjiptian ështësynuar integrimi i këtyre fëmijëve në sistemin shkollor. Përmes aktivitetevetë lartpërmendura dhe konsultave me prindër të këtyre komuniteteve, fëmijëtjanë inkurajuar që të regjistrohen në klasën e parë dhe të vijojnë mësimetrregullisht.Aktorët kryesorë të përfshirë në këtë praktikë:Si aktorë direkt të përfshirë në këtë praktikë janë: fëmijët, nxënësit,edukatorët, mësimdhënësit si dhe në mënyrë indirekte janë përfshirë edheprindërit dhe pjesëtarët tjerë të familjes.Numri i përfitueseve direkt është:1. 115 fëmijë parashkollorë në grupe të ndryshme.2. 27 nxënës të grupeve të alfabetizmit.3. 102 nxënës të grupeve të formuara për mbështetje shkollore nëlëndët me vështirësi të mësimnxënies.4. 300 fëmijë të moshave të ndryshme të involvuar në aktivitete të liradhe rekreative.5. 300 familjarë.150

Përshkrim i shkurtër i praktikës së mirë (objektivi, teknikat dheprocedurat që ndiqen, qasja novatore, etj.):* Objektivi - është që të kontribuojmë në uljen e braktisjes së shkollës nganxënësit, kthimin e atyre nxënësve të cilët e kanë lënë procesin e vijimitshkollor, inkuadrimin e tyre në klasë të caktuara, regjistrimin e një numri samë të madh të fëmijëve të komuniteteve Rom, Ashkali, Egjiptian në shkollafillore si dhe zvogëlimin e numrit të fëmijëve të cilët bredhin rrugëve dukekërkuar lëmoshë, duke ua bërë të qartë se vendi i tyre është në bankat eshkollës.* Teknikat - përdoren teknika të reja të sjella nga vendet me më shumëpërvojë në punë me këto grupe të veçanta të fëmijëve. Teknika specifike tëpërdorura:– Vizita të rregullta familjare, krijimi i kartotekës me të gjitha tëdhënat e fëmijës dhe familjes, të cilat freskohen çdo tre muaj ngaedukatoret dhe mësimdhënësit;– Organizimin e aktiviteteve të kombinuara si ndihmë në aktiviteteedukative brenda shkollës;– Analizat tre mujore në bazë të rezultateve të dhënave nga vlerësimete rregullta në ditarë me qëllim të intervenimit në lëndët ku tregojnërezultate të dobëta;– Mbështetje shkollore nxënësve të cilët kanë ngecje në mësimnxëniepërmes orëve mësimore shtesë.Impakti (ndryshimet që ka sjellë kjo praktikë në jetën e shkollës):Që nga viti 2007 e deri më sot kemi një përmirësim të dukshëm të gjendjessë këtyre nxënësve me nevoja të veçanta. Kemi gjithsej 27 fëmijë tëkomuniteteve Rom, Ashkali, Egjiptian të kthyer në procesin e rregulltmësimor, uljen e numrit të fëmijëve me ngecje në procesin mësimor në këtoklasa, lehtësimin në regjistrimin e fëmijëve në klasat e para, pjesëmarrje tëprindërve në takimet e rregullta të organizuara. Ngritjen e vetëdijes sëprindërve për vijimin e fëmijëve të tyre në procesin arsimor me rregull dhenë kohë të duhur.Pengesat dhe sfidat – si janë tejkaluar:Duhet theksuar se është një sfidë e vërtetë të punohet me këto grupe tëmargjinalizuara të shoqërisë. Gjendja e këtyre komuniteteve në institucionet151

shkollore ku kemi filluar implementimin e projektit tonë, fillimisht linteshumë për të dëshiruar. Gjatë hulumtimit paraprak kemi hasur në një situatëku fëmijët e komuniteteve Rom, Ashkali, Egjiptian dhe fëmijët e migruarnga fshati ishin organizuar në klasë të veçanta, gjë që pamundësontebashkëpunimin e këtij grupi me fëmijët tjerë. Po ashtu, mungontebashkëpunimi dhe komunikimi i mësimdhënësve me prindërit e këtyrefëmijëve. Një tjetër gjetje ishte edhe vlerësimi jo i drejtë i kësaj kategoriegjatë procesit mësimor.Marrë në konsideratë të gjitha këto gjetje, përmes projektit tonë ne kemindikuar te drejtuesit e institucioneve arsimore përkatëse që të bëjnë njëshpërndarje të fëmijëve të komuniteteve Rom, Ashkali, Egjiptian. në disaklasë. Po ashtu, përmes aktiviteteve si “Kampet Verore” (udhëtime nëmënyrë të organizuar të fëmijëve shqiptarë dhe atyre Rom, Ashkali,Egjiptian) janë krijuar në mënyrë të natyrshme mundësi bashkëpunimi dhekomunikimi mes këtyre fëmijëve.Edhe gjatë këtij aktiviteti kemi hasur në pengesa nga ana e prindërve tëkomuniteteve Rom, Ashkali, Egjiptian të cilët kanë hezituar t’i lejojnëfëmijët e tyre të marrin pjesë në këto aktivitete, përkundër dëshirës sëmadhe të vetë fëmijëve. Kjo pengesë është tejkaluar përmes vizitave tëvazhdueshme në familjet e fëmijëve, ku përveç krijimit të një lidhjeje më tëfortë të familjarëve me trupin arsimor, janë edhe të inkurajuar që të jenëfaktorët kryesor në parandalimin e braktisjes së shkollës.Mundësitë që kjo praktikë të zbatohet edhe në shkolla të tjeraKjo praktikë është model i cili mund të zbatohet në të gjitha qytetet aposhkollat tjera të cilat nuk e praktikojnë në procesin e mësimdhënies, pasi qëgjendja e këtyre komuniteteve është pothuajse e njëjtë kudo që ata jetojnëdhe veprojnë. E tërë ajo që duhet të bëhet është vendosja, dhe më pas,thellimi i bashkëpunimit në mes mësimdhënësve, prindërve dhe nxënësve.Kjo mund të arrihet përmes vizitave të rregullta të mësimdhënësve nëfamiljet e nxënësve. Po ashtu është e domosdoshme krijimi i skedaveindividuale me të dhënat personale të nxënësve përmes, të cilave do tëpërcillet gjendja socio-edukative e nxënësit për çdo 3 muaj.Rezultatet dhe përfitimi për komunitetinRezultatet tashmë janë të dukshme dhe njëkohësisht të prekshme nga vetëkomunitetet Rom, Ashkali, Egjiptian. Përmes kësaj praktike është bërë imundur identifikimi i fëmijëve të këtyre komuniteteve të cilët kanë152

vështirësi, dhe të njëjtëve iu është ofruar mbështetje e drejtpërdrejtë. Krahastjerash, si rezultat mund të numërohet edhe ngritja e numrit të fëmijëve tëkomuniteteteve Rom, Ashkali dhe Egjiptian. të regjistruar në institucionetparashkollore. Për dallim nga vitet paraprake, tash aktivitetet parashkollore ivijojnë tri gjenerata të rregullta të fëmijëve të këtij komuniteti.153

D.3. “Vijimi i rregullt i shkollimit të nxënësve minoritarë -imperative për një shoqëri më të zhvilluar”Përshkrimi i shkurtër i kontekstitGrupi i arsimtarëve të Shkollës Fillore „Emin Duraku“ në Gjakovë e karealizuar me sukses iniciativën origjinale e cila ka synuar në inkuadrimin samë substancial të fëmijëve të komuniteteve pakicë Romë, Ashkali dheEgjiptas të cilët jetojnë në regjionin e shkollës, në të gjitha rrjedhat e vijimittë rregullt të shkollimit fillorë.Prapavija e kësaj ndërmarrjeje ka konsistuar në dukurinë shumë të shprehurtë ndërprerjes së vijimit të rregullt të procesit mësimorë nga ana e nxënësveminoritarë (Roma, Ashkali dhe Egjiptas), e veçanërisht të fenomenit tëndërprerjes së shkollimit të mëtejmë pas përfundimit të klasës së katërt.Përkundër rregullativave ekzistuese dhe masave administrative përkatëse kyfenomen nuk tregonte ndonjë trend të zvogëlimit apo të shuarjes. Për këtëarsye janë iniciuar aktivitetet të cilat i kanë mobilizuar dhe funksionalizuartë gjitha palët e interesuara (arsimtarët, nxënësit dhe prindërit, institucionetedukative, OJQ-të dhe të tjerët) për zbutjen e kësaj dukurie.Kjo është realizuar përmes dy projekteve të cilat kanë konsistuar nëaktivitetet e organizuara dhe të koordinuara nga të gjithat struktureshoqërore relevante të komunës dhe të cilat kanë pasur për qëllimvetëdijesimin e nxënësve të komuniteteve minoritarë Romë, Ashkali dheEgjiptas (dhe të prindërve të tyre) lidhur me rëndësinë e vijimit të rregullt tëshkollimit fillorë. Me aktivitete sistematike përfituesit janë vetëdijesuar përrëndësinë që e ka shkollimi në zhvillimin e komunitetit të tyre, në thellimine bashkëjetesës dhe në përgjithësi në zhvillimin demokratik të shoqërisëaktuale. Strategjia e qasjes ka konsistuar në inkluzionin më aktiv tënxënësve të këtyre komuniteteve në aktivitetet shoqërore që zhvillohen nëshkollë dhe jashtë saj , si dhe në organizimin fushatave gjithëpërfshirëse përvetëdijesimin e nxënësve (familjarëve të tyre dhe fëmijëve parashkollorë)lidhur me rëndësinë e vijimit (dhe vazhdimit) të rregullt të procesitmësimorë. Pra në këtë mënyrë fëmijët dhe familjarët së pari janëvetëdijesuar lidhur me rëndësinë e shkollimit pastaj fëmijët minoritarë janëinkorporuar në aktivitete të ndryshme sportive dhe kulturore (dhe zbavitëse)së bashku me shokët dhe shoqet e tyre të të gjitha etnive të cilatbashkëjetojnë në zonat e përfshira me projekt (për të i demonstruarpërparësitë e të bashkëjetuarit së bashku dhe njëherit për ta rritur motiviminpër këtë).154

Aktorët kryesorë të përfshirë në këtë praktikëNë këto aktivitete, të dizajnuara dhe të koordinuara nga arsimtarja LeonoraXërxa dhe të realizuara me grupin e arsimtarëve të SHF „Emin Duraku“ ngaGjakova, kanë marrë pjesë aktive të gjitha strukturat e jetës shoqërore tëkomunës, të cilat në një mënyrë apo tjetrën kanë pasur ndikim në rrjedhatdhe rezultatin e kërkuar:Nxënësit e shkollësFëmijët parashkollorë që jetojnë në lagjet rreth lokacionit të shkollësPrindërit e nxënësve dhe fëmijëve parashkollorëKolektivi i shkollësPërfaqësuesit komunal të arsimitPërfaqësuesit e Zyrës Komunale për Minoritete dhe ekspertët elëmive të ndryshmeAnëtarët e OJQ-ve që punojnë me komunitetet Romë, Ashkali dheEgjiptasU.SH.P.A.K. dhe CRSInstitute International Projects in Education of Zurich University ofTeacher EducationPërshkrimi i shkurtër i praktikësPraktika pozitive konsiston në ndërtimin e lidhjeve funksionale në mes tëtrupit arsimorë të shkollës dhe partnerëve nga komuniteti (nxënësit dhefëmijët nga komunitetet Romë, Ashkali dhe Egjiptas, prindërit, zyrtarë dheekspert të arsimit, OJQ, etj.) të cilat kanë sjellë gjer tek krijimi i vetëdijestek nxënësit minoritarë të shkollës në fjalë (dhe tek parashkollorëtminoritarë që ishin kandidat potencial për të u regjistruar në këtë shkollë)për rëndësinë e vijimit të shkollimit fillorë dhe praktikisht, rritja e numrit tënxënësve të cilët e kanë vazhduar mësimin dhe rritja e numrit të tëregjistruar në klasat e para. Kjo është realizuar përmes dy projekteve tësinkronizuara.Qëllimi i projekteve ka qenë përmirësimi i vijimit të rregullt të shkollimitfillorë të nxënësve minoritarë në regjionin e zgjedhur të komunës sëGjakovës. Kjo është arritur përmes dy objektivave të cilat kanë synuarvetëdijesimin e familjarëve dhe të nxënësve të komuniteteve Romë, Ashkalidhe Egjiptas lidhur me rëndësinë e vazhdimit dhe vijimit të rregullt të155

shkollimit fillorë si dhe rritjen e inkuadrimit aktiv të nxënësve minoritarë nëaktivitetet brenda dhe jashtë shkollës.1. Vetëdijesimi i nxënësve, prindërve dhe arsimtarëve (dhe zyrtarëve)Me qëllim të ndikimit të drejtpërdrejtë dhe të tërthortë në vendimet dhesjelljet e nxënësve minoritarë (dhe familjarëve të tyre) janë organizuaraktivitete dhe takime me palët e interesuara për tejkalimin e kësaj dukurie, sitakimi i arsimtarëve të shkollës me nxënësit e klasave të katërta dheprindërit e tyre; takimi i arsimtarëve, prindërve dhe përfaqësuesit estrukturave komunale (Drejtorisë Komunale të Arsimit, Zyrës komunalepër Minoritete, etj) dhe takimi i nxënësve, përfaqësuesve të NGO-ve qëmerren me minoritete dhe të arsimtarëve. Në këto takime është diskutuar përdukurinë në fjalë dhe janë propozuar qasje dhe strategji konkrete për zbutjene kësaj dukurie. Njëherit janë zgjedhur edhe bartësit e aktiviteteve konkrete.Në të dy rastet janë dizajnuar posterë dhe fletëpalosje të përshtatshëm me tëcilat promovohej rëndësia e vijimit të shkollës.2. Identifikimi dhe puna me kandidatët (fëmijët) minoritarë për regjistrim nëklasë të parëMe qëllim të rritjes së numrit të nxënësve minoritarë të cilët do tëregjistroheshin për herë të parë në shkollë janë organizuar aktivitete tëshumta. Pasi që janë identifikuar kandidatët e mundshëm për regjistrim nëklasën e parë (përmes nxënësve dhe shënimeve komunale), arsimtarët dhenxënësit kanë organizuar takime me familjet e nxënësve të ardhshëm. Paskësaj, këta fëmijë janë ftuar dhe kanë asistuar si mysafirë në orët e mësimit(me shokët e tyre në klasën e parë) si dhe janë ftuar dhe kanë marrë pjesë tëbarabartë në aktivitete kulturore dhe sportive në shkollë si dhe nëekskursionet e organizuar enkas për ta. Kështu, fëmijët e zgjedhur kanëpasur rast të njoftohen me moshatarët e tyre, të i tejkalojnë hezitimeteventuale për kyçje në ambient të ri (përplot me fëmijë të huaj), të i shijojnëçastet e bukura në orët e mësimit, gjatë aktiviteteve të përbashkëta,inkuadruar edhe argëtimin. E gjithë kjo ka sjellë gjer te rezultatet konkrete(rritja e numrit të regjistruarve të rinj në krahasim me vitet tjera).3. Organizimi i aktiviteteve participuese të nxënësve minoritarëMe qëllim të aktivizimit, zhvillimit të bashkëpunimit në mes të nxënësve mekombësi të ndryshme si dhe të krijimit të klimës stimuluese për vazhdimin eshkollimit, grupi i arsimtarëve në bashkëpunim me nxënësit kanë organizuaraktivitete të ndryshme me pjesëmarrje. Ndër to mund të numërohen:themelimi i video/fotoklubit të shkollës (inkuadruar trajnimin bazik nëpërdorim të kamerës), organizimi i një programi të përbashkët kulturoartistik,organizimi i garave në futboll, organizimi i ekskursioneve dhe156

shëtitjeve informative dhe argëtuese dhe në fund organizimi i ekspozitës sëfotove të nxënësve. Gjatë realizimit të aktiviteteve është bërë përpjekje eveçantë që numri i përfshirë i nxënësve të komunitetit RAE të jetë sa më imadh (vitet e IV-VIII). Edhe këto aktivitete kanë kontribuar në zvogëlimin enumrit të atyre nxënësve që e ndërprejnë vijimin e rregullt të shkollimitfillorë.4. Përgatitja dhe distribuimi i materialeve propagandistikeGrupi arsimtarëve të shkollës, në bashkëpunim me nxënësit (me theks tëveçantë ata minoritarë) kanë përpiluar bashkërisht materiale promovuesedhe propagandistike (vizatime, hartime, posterë, broshura, foto, etj.) lidhurme vetëdijesimin e nxënësve për të e vazhduar shkollimin (dhe te të vegjlit -për të u regjistruar pa hezitime). Kjo pjesë nuk është realizuar në nivel tëkënaqshëm shkaku i mungesës së hapësirave dhe kohës.ImpaktiPas aktivitetit, është zvogëluar ndjeshëm numri i nxënësve minoritarë tëcilët e kanë ndërprerë vijimin e rregullt të mësimit. Gjer në muajin Shkurt2010 ka ranë numri i të ikurve nën 50% (8 veta) në krahasim me vitinshkollor 2007/2008 kur janë larguar 14 veta ose në vitin 2008/2009 kurjanë larguar 12 veta.Sa i përket regjistrimit për herë të parë të nxënësve minoritarë, edhe këtu kaimpakt të dalluar. N ë vitin shkollorë 2009/2010 janë regjistruar 39 nxënës(së bashku me parashkollorët - 157) në krahasim me vitin 2007/2008 kurjanë regjistruar 34 veta (109 së bashku me parashkollorët) ose në vitin2008/2009 janë regjistruar 32 veta (107 së bashku me parashkollorët).Këto vlera demonstrojnë një impakt substancial gjë që e arsyeton dheinkurajon për një qasje të tillë në zgjidhjen e këtyre problemeve.Pengesat dhe sfidatNdër sfidat më të mëdha ka qenë niveli i ulët i dëshirës për kooperim ngaana e ca prindërve gjë që është kapërcyer me insistimin e bartësve tëaktiviteteve. Pengesa kryesore ka qenë mungesa e mjeteve (apo sasia elimituar e tyre) e cila ka pamundësuar një shtrirje hapësinore dhe kohore mëtë madhe, duke e konsideruar faktin se ndërrimi i sjelljeve është një ndërdetyrat më të vështira që mund të parashtrohen përpara individëve.Sugjerojmë që në të ardhme, për projekte të ngjashme të planifikohen më157

shumë mjete sepse duhet kryer punë e cila është sfidë e vërtetë edhe përinstitucione tanimë të themeluara.Mundësitë për multiplikimin e kësaj praktikeMultiplikimi, apo përsëritja e kësaj qasje për shkollat tjera apo edheregjionet tjera është shumë lehtë e mundur dhe aq më tepër - shumë epreferuar. Ekipi punues i këtyre projekteve është i gatshëm që të ofronndihmën direkte dhe përvojën e begatshme të gjitha shkollave të interesuarasi edhe komunave tjera.Rezultatet dhe përfitimet për komunitetinPraktika pozitive konsiston në:ndërtimin e lidhjeve funksionale në mes të trupit arsimorë të shkollësdhe partnerëve nga komuniteti (nxënësit dhe fëmijët nga komunitetetRomë, Ashkali dhe Egjiptas, prindërit, zyrtarë dhe ekspert të arsimit,OJQ, etj.)krijimi i vetëdijes tek nxënësit minoritarë të shkollës në fjalë (dhetek parashkollorët minoritarë që ishin kandidat potencial për të uregjistruar në këtë shkollë) për rëndësinë e vijimit të shkollimitfillorërritja e numrit të nxënësve të cilët e kanë vazhduar mësimin dherritja e numrit të të regjistruar në klasat e parathellimi i pajtimit, bashkëveprimit, bashkëjetesës dhe inkuadrimit mëaktiv të minoriteteveMund të flitet për dy lloje përfitimesh me këtë intervenim. I pari konsistonnë përfitimin e komuniteteve Romë, Ashkali dhe Egjiptas që përfitojnë ngashkollimi gjegjësisht ndërtimi dhe zhvillimi i anëtarëve të komunitetit tëtyre dhe i dyti konsiston në përfitimin e shoqërisë në tërësi kur nuk duhet tëmerret me pasojat e analfabetizmit por përkundrazi është e begatuar edheme kulturën dhe kontributin të edhe më shumë grupeve të komunitetit.158



E.1. Përfshirja e prindërve në funksionimin e shkollës(Ljubica Njaradi)E. 1.1. Përshkrim i Shkurtër i KontekstitNë bazë të një hulumtimi mbi praktikën arsimore në shkollën tonë,nivelin arsimor të prindërve dhe nevojave dhe interesave të tyre përtema të caktuara aftësimi, u hartua një plan bashkëpunimi meprindërit dhe u hulumtuan forma të reja të bashkëpunimit.Që nga viti shkollor 2007/2008, u themelua bashkëpunimi me prindër metheks të veçantë mbi ligjëratat e ofruara nga prindër kompetent përprofesione të caktuara, vizitat e nxënësve në shtëpitë dhe vendet e punës sëprindërve me qëllim të orientimit profesional (njoftimi me profesione tëndryshme dhe rishikimi i përmbajtjes së lëndëve specifike shkollore) dhepërfshirja e prindërve në aktivitete jashtë-mësimore (si klubet, ngjarjet,promovimet e suksesit të shkollës). Më konkretisht, format e bashkëpunimitme prindër i referoheshin:- Fusha: mësimdhënia dhe mësimnxëniaPërfshirja e prindërve në zbatimin e procesit të rregullt të mësimit,orëve shtesë, orëve të mësimit publik- Fusha: burimet e komunitetit lokalShfrytëzimi i burimeve njerëzore/të prindërve në dispozicion për përfshirjene prindërve kompetent në ligjërim për prindër dhe nxënës- Fusha: përkrahje nxënësve në lidhje me orientimin profesionalAngazhimi i prindërve që kanë profesione të caktuara për prezantimin eatyre profesioneve para nxënësve në shkollë; Angazhimi i prindërve që kanëprofesione të caktuara për prezantimin e atyre profesioneve para nxënësvenë zyrat, punëtoritë, kompanitë e tyre.- Fusha: etоsi; reputacioni dhe promovimi i shkollës, partneritetme prindëritPërfshirja e prindërve në punën dhe jetën e shkollës përmes aktivitetevejashtë-mësimore, ngjarjeve dhe recitaleve të shkollës, promovimi i suksesittë nxënësveE. 1.3. Përshkrim i ShkurtërSynimet e përgjithshme të këtij aktiviteti ishin:161

- Ngritja e bashkëpunimit shkollë-prindër në fusha të ndryshme tëjetës së shkollës- Hulumtimi i formave dhe aspekteve të reja të bashkëpunimit në mestë prindërve dhe shkollësPër arritjen e këtyre synimeve u parapanë objektivat në vijim:- Përfshirja e prindërve në procesin e edukimit dhe arsimimit tëfëmijëve përmes angazhimit të prindërve në aktivitete mësimore dhejashtë-mësimore- Angazhimi i prindërve me profesione të caktuara në: realizimin epërmbajtjeve të caktuara arsimore, prezantimin e anëve të mira dhetë këqija të profesioneve të caktuara- Përfshirja e të interesuarve në aktivitete dhe ngjarje të ndryshmeshkollore me theks në ruajtjen e traditës Rusyn dhe ruajtjen eidentitetit të tyre kombëtar.E. 1.5. RezultatetRezultatet e projektit mund të përshkruhen në pajtim me 2 fushat eintervenimit që janë përshkruar më lart:- Fusha: burimet e komunitetit lokalAspekti më interesant i bashkëpunimit me prindërit dhe gjyshërit janë klasatpublike mbi Traditën Folklorike Rusyn. Fëmijëve iu dukën shumë interesanttregimet për mënyrën dhe punët që i bënin njerëzit në të kaluarën, tëkombinuara me ekspozitë të objekteve të lashta.Prindërit e interesuar të punojnë me fëmijët e tyre dhe prindëritprofesionistëu përfshinë në klasë të orëve të artit, muzikës, gjuhës Rusyn.- Fusha: përkrahje nxënësve në lidhje me orientimin profesionalPrindërit u përfshinë në zbatimin e ligjëratave/trajnimeve në vijimpër prindërit tjerë:- Sëmundjet e fëmijëve – prindi Vesna Nađ, mjek- Alkoolizmi – prindi Jaroslava Edelinski, psikolog- Llojet e prindërve – prindi Helena Pašo Pavlović, sociologPrindërit u përfshinë në zbatimin e ligjëratave/trajnimeve në vijimpër nxënës:162

- Puna e shoqatës së zjarrfikësve – prindi Vladimir Štrangar,zjarrfikës- Adoleshenca dhe sjellja e përgjegjshme e të rinjve - prindiJaroslava Edelinski, psikolog- Punëtori kreative – prindi Aleksandra Nađ, artist,dizajner- Gratë në letërsinë Rusyn – prindi Eufemija Čapko, bibliotekist- Historia dhe rëndësia e shkrimit të librave – prindi MarijaDoroški, bibliotekiste- Nga kuzhina e gjyshes – prindi Ana Doroghazi, kuzhinier- Higjiena e fëmijëve – prindi Joakim Baran, mjek- Ndal dhunën – prindi Helena Pašo Pavlović, sociolog- Informimi i nxënësve për punën e Këshillit të KomunitetitLokal – prindi Joakim Nađ, Sekretar në Këshillin e KomunitetitLokal- Funksionimi i Këshillit Kombëtar Rusyn – prindi Slavko Oros,kryetar i Këshillit Kombëtar- Fusha: etоsi; reputacioni dhe promovimi i shkollës, partneritetme prindëritPrindërit në vijim i prezantuan profesionet e tyre ne shkollë:- mekanik – prindi Sašo Hardi- kuzhinier – prindi Olja Vislavski- marketing – prindi Slobodan Kostić- mjek – prindi Jaroslav Kolbas- polic – v Staniša Marinković- agronom – prindi Janko PlančakVizitat e nxënësve me profesione të caktuara në vendin e tyre të punës,punëtorinë, kompanitë- autoshkolla “Kovač” - prindi Jaroslav Kovač- kopshtari – prindi Blaženka Blagojević- floktare – prindi Ana Kozar163

- mish shitës – prindi Vladimir Čizmar- tapicieri – prindi Aleksandar Kočiš- çelësabërësi – prindi Sašo Vislavski- muratori – prindi Vladimir Malacko- dizajner i kostumeve – prindi Tanja Oros- zjarrfikës – prindi Vladimir Štrangar- Gratë në Letërsinë Rusyn – prindi Eufemija Čapko,bibliotekiste- Historia dhe rëndësia e shkrimit të librave - prindiMarija Doroški, bibliotekistePrindërit ishin të përfshirë në aktivitetet jashtë-mësimore në vijim së bashkume nxënësit dhe mësimdhënësit:- puna e klubit të atletikës – ndërtimi i shtegut për atletikë në shkollë,ndërtimi i shtegut për vrapim në pyllin afër fshatit- puna e përbashkët e prindërve dhe nxënësve në klubin e modelimit- përkrahja e prindërve gjatë festivalit të shkollës për klubin e recituesve- orë zgjedhore të gjuhës italiane – për nxënësit e klasës së parë tëmbajtura nga prindërit - mësimdhënësi Zdenka Rac- punë për pastrimin dhe dizajnimin e hapësirës përreth shkollës meprindërit e Këshillit të Prindërve- punë e përbashkët e Këshillit të Komunitetit Lokal, shkollës, LëvizjesMjedisore dhe organizatave të tjera lokale – tre të shtuna punuese- kolonia artistike nxënës - prindër- punëtori arti kreativ për nxënësit – zbatuar nga prindi Aleksandra Nađ- ekskursione prindër-nxënës- gara sportive të përbashkëta prindër-nxënës- ligjërata nga prindërit për anëtarët e parlamentit të nxënësve- Gratë në Letërsinë Rusyn – prindi Eufemija Čapko,bibliotekiste- Historia dhe rëndësia e shkrimit të librave - prindi MarijaDoroški, bibliotekiste164

Prindërit janë përfshirë në ngjarje dhe recitale të shkollës: Etno festivale –prindërit u ndihmuan fëmijëve të vishen me kostume kombëtare, Etno dita,ngjarje Mjedisore – ekspozitë e punimeve të artit nga prindi LjubomirBabinčak, gara në rrugë, dita e shkollës, dita e Shën SavësPrindërit u përfshinë në promovimin e suksesit të shkollës dhe nxënësve:ngjarje e veçantë dhe shpërndarje e diplomave për të diplomuarit e shkollësfillore, mbrëmja e maturës për shkollën filloreSi përfundim, duhet të merren parasysh rezultatet në vijim:- Nivel më i lartë i respektit të ndërsjellë dhe punë epërbashkët/ekipore përmes formave të reja të bashkëpunimit, dheprodukte interesante të punës së përbashkët të prindërve dhefëmijëve- Të gjitha palët të kënaqura me punën dhe jetën e shkollës, si edhe njëatmosferë pune e këndshme- Nxënësit e kishin më të lehtë të vendosin për shkollën e mesme,duke i kuptuar më mirë aftësitë dhe dëshirat e veta sa i përketorientimit profesional- Aksione dhe ngjarje më të shpeshta që i përfshijnë prindërit,mësimdhënësit dhe nxënësit me synim të ruajtjes së traditësfolklorike Rusyn dhe identitetit të tyre kombëtar.Ky aksion është i qëndrueshëm – përderisa kemi fëmijë do të kemi prindërtë interesuar në rritjen dhe zhvillimin e fëmijëve të tyre jo vetëm në shtëpipo edhe në shkollë.165

E.2. Shembulli i bashkëpunimit në mes të shkollës dhe familjevetë nxënësve nga grupet pakicë (Ljiljana Simic)E. 2.1. Përshkrim i Shkurtër i KontekstitShkolla fillore Dusan Danilovic ka shkollën amë në në Radljevo, një fshat ivogël, dhe i ka edhe katër klasë të bashkangjitura (që i mbulojnë katër klasate para) në fshatrat përreth. Që nga viti 2006, kushtet në të cilat kanë punuarshkollat janë përmirësuar mjaft shumë, shumë është punuar në ngritjen ekompetencave të mësimdhënësve dhe është ngritur dukshëm cilësia e punësnë fusha të ndryshme. Shkolla ka themeluar bashkëpunim të mirë mekomunitetin e gjerë lokal dhe me prindërit.Shkolla ka 259 nxënës, pothuaj se një e katërta e tyre i takojnë grupit pakicë.Shumica e tyre jetojnë në fshatin e afërt, që ndodhet afër shinave të trenitpërskaj Kolubarski basen. Ata identifikohen si serbë, flasin gjuhën serbe dhedeklarojnë se janë pasardhës rumunë. Të gjithë fëmijët nga ky vendbanimudhëtojnë me autobus nga shtëpia deri në shkollë pa pagesë.Nga plani zhvillimor i shkollës dhe kurrikuli shihet qartë se shkolla ikushton kujdes të veçantë fëmijëve nga grupet pakicë. Përfaqësuesit eprindërve të këtyre fëmijëve janë anëtarë të Këshillit të Prindërve dhe tëEkipit të Shkollës për Gjithpërfshirje.Drejtoresha e shkollës, e cili është edhe mësuese, ka punuar për shumë vitenë fshat. Ajo është e njoftuar mirë me çështjet e këtij vendbanimi dhe ështënjë person i besueshëm për banorët. Edhe nxënësit edhe prindërit iadresohen shkollës kur kanë nevojë për ndihmë, sepse e dinë se janë tëmirëpritur dhe janë të sigurt se do të kenë përkrahje, madje edhe kur çështjanuk bie nën kompetencat e drejtpërdrejta të shkollës.Shembulli të cilin do ta përshkruajmë ka të bëjë me bashkëpunimin në mestë shkollës dhe familjes në ngritjen e sigurisë së fëmijëve në trafik. Nëmënyrë që të zgjidhet kjo çështje, e cila bie nën kompetencat e vetëqeverisjeslokale, janë bërë aktivitetet në vijim nga shkolla:• Janë organizuar takime me përfaqësues të pakicave• Është ofruar ndihmë në formulimin e kërkesës ndaj vetë-qeverisjeslokale dhe ndihmë teknike në dizajnimin dhe kopjimin e materialit• Shpjegim të procedurave për t’iu adresuar institucioneve lokale• Shkolla ka hartuar kërkesë të shkruar të cilën ia ka bashkangjiturkërkesës së prindërve166

• Është formuar ekipi negociator i përbërë nga përfaqësues të prindërve,komunitetit lokal dhe shkollës për ta përfaqësuar komunitetin pakicë nëbisedimet e tyre me vetë-qeverisjen lokaleKy tregim fatkeqësisht fillon me një aksident të rëndë trafiku që i mori jetënnjë djali nga vendbanimi në fjalë i cili shkonte në klasë përgatitoreparashkollore (kështu që në fakt ai nuk ishte nxënës në shkollën tonë).Aksidenti ndodhi kur fëmijët po ktheheshin në shtëpi nga shkolla, dhe pozbrisnin nga autobusi, në stacionin e autobusit i cili ka qëndruar në atë vendtë njëjtë për më shumë se njëzet vite. Reagimi i parë i prindërve të grupitpakicë ishte ti ndalonin fëmijët nga shkollë. Delegacioni i prindërve dhepërfaqësuesve të vendbanimit e vizituan drejtorin e shkollës disa ditë paskësaj ngjarje. Ata kërkuan që të rivendoset stacioni në një vend më të sigurt,dhe theksuan se nuk do ti lejojnë fëmijët e tyre të shkojnë në shkollë deri satë kryhet kjo gjë. Për shkak të rrethanave tragjike të cilat e iniciuan këtëtakim, ai ishte shumë i dhimbshëm, i vështirë dhe mori shumë kohë. Nëtakim morën pjesë edhe sekretari dhe psikologu i shkollës. Në fund të gjithëu pajtuan për:- Zhvendosja e stacionit të autobusit nuk bie nën kompetencat eshkollës, por nën kompetencat e qeverisë lokale.- Siguria e nxënësve është çështje me interes edhe për prindërit edhepër shkollën,- Vijimi i rregullt është në interes të fëmijëve, prindërve dhe shkollës,- Shkolla do të sigurojë përkrahje për prindërit në zgjidhjen e kësajçështje,- Ky delegacion duhet ti adresojë kërkesat e tyre te autoritetetkompetente lokaleDrejtori i shkollës i bëri disa telefonata dhe caktoi takime për prindërit nëinstitucionet zyrtare.Kaloi edhe një javë, gjatë së cilët prindërit i vizituan autoritetet komunale,dhe agjencitë zyrtare bënë vizita në teren për ta vlerësuar mundësinë ezhvendosjes së stacionit të autobusit. Qeveria lokale premtoi ta zgjidhë këtëçështje në mënyrën më të mirë të mundshme dhe fëmijët filluan të shkojnënë shkollë sërish.Kaluan edhe disa muaj, gjatë të cilave agjencitë kompetente vendosënshenja trafiku dhe shenjën për stacionin e ri të autobusit, por vetë stacionimbeti në lokacionin e vjetër.167

Dukej se jeta u kthye në normale, kur një ditë fëmijët nga ky vendbanimsërish nuk erdhën në shkollë. I vetmi përjashtim ishin dy nxënës të klasës sëgjashtë të cilët nuk deshën ti dëgjojnë prindërit e tyre dhe të mbesin nështëpi. Kërkuam nga ata të na tregojnë se çka kishte ndodhur dhe morëmvesh se kishte ndodhur një incident një ditë më parë kur fëmijët poktheheshin nga shkolla – shoferi i autobusit kishte tentuar ta largojë ngaautobusi një nxënës të klasës së dytë i cili nuk e kishte pasur biletën mujoretë autobusit! Kjo ngjarje e shëmtuar nxiti sërish frikë dhe pakënaqësi dhekomuniteti pakicë reagoi në të njëjtën mënyrë si më parë – nuk i lejuanfëmijët e tyre të shkojnë në shkollë.Menjëherë i bëmë disa telefonata prindërve. Pyetja e parë që ia parashtruamsecilit ishte: A ka ndonjë problem në shkollë pasi që nuk i keni lejuar fëmijëttuaj të vijnë në shkollë? Përgjigja ishte negative në të gjitha rastet, e pastaj idiskutonim arsyet e mos-vijimit të nxënësve. Të gjithë prindërit që i thirrëmu pajtuan të vijnë në shkollë për bisedë.Kësaj radhe erdhën nënat. Tregimi i shoferit të padrejtë sërish solli frikë përsigurinë e fëmijëve gjatë rrugës për në shtëpi dhe çështja e zhvendosjes sëstacionit të autobusit u rishfaq sërish. Nënat ishin të gatshme ti dëgjojnë dhepranojnë argumentet tona se shkolla u ka qëndruar krah prindërve dhe e kapërkrahur kërkesën e tyre për zhvendosje të stacionit; se vendimi për këtëçështje ishte përtej kompetencave të shkollës dhe se shkolla nuk mund tëndikojë te vendim-marrësit; se pasojat e mos-vijimit të fëmijëve do të ndihejnga shkolla dhe vetë fëmijët e jo nga ata që janë përgjegjës për këtë situatë.Gjatë bisedës prindërit i shprehën dyshimet e veta se komuna nuk e kishteplotësuar kërkesën e tyre sepse ishin anëtarë të grupit pakicë.Sërish shkolla bëri disa telefonata, nga ato drejt menaxherit gjeneral tëkompanisë së transportit e deri te inspektorët e trafikut, planifikuesit urbandhe kryetari i komunës. U arrit marrëveshja në vijim: fëmijët do të vinin nëshkollë ditën e ardhshme dhe përfaqësuesit e shkollës dhe prindërve do tëshkonin së bashku te autoritetet komunale. Të dy palët iu përmbajtënmarrëveshjes – fëmijët shkuan në shkollë dhe të rriturit shkuan në komunë.Ne shkuam në disa zyra, i paraqitëm argumentet tona, avokuam për pozitëne prindërve, i shikuam mundësitë e ndryshme dhe kërkuam një zgjidhje. Eparaqitëm një kërkesë me shkrim te inspektori i trafikut dhe më vonë morëmpërgjigje: në pajtim me rregulloret momentale, stacioni i autobusit nukmund të zhvendosej. Megjithatë, të gjithë e pamë se administrata ishte engadaltë, procedurat e komplikuara burokratike dhe rregulloret vlenin për tëgjithë – pa marrë parasysh nëse i takon grupit pakicë apo shumicë. Nxënësittonë e vijojnë shkollën, shkolla ka krijuar bashkëpunim të mirë me prindërit168

dhe momentalisht jemi duke e organizuar një recital shkollor i cili do tëprezantojë zakonet e këtij komuniteti.Në pyetjen se në çfarë rrethanash mund të aplikohet kjo përvojë – kudo dhekurdo që ballafaqohemi me ndonjë problem në komunitetin pakicë - neofruam përgjigjen në vijim. Nëse i shikojmë të gjitha vështirësitë që i hasimkur dëshirojmë ta ushtrojmë një të drejtë, nuk është e vështirë tëimagjinojmë sa më e vështirë është situata nëse ia shtojmë edhe barrierëngjuhësore, apo mungesën e informatave, apo thjesht ndjenjën se je indryshëm. Shkolla mund të thotë se kompetencat e saj përfundojnë terrethoja e shkollës por një qëndrim i tillë nuk do ti kontribuojë reputacionittë shkollës dhe do të na e largojë mundësinë për të bërë diçka të dobishmenë shkallë më të gjerë për fëmijët që vijnë nga grupet e margjinalizuara dhefamiljet e tyre. Hapi i parë në këtë rrugë është të dëgjojmë, njohim dhepranojmë nevojat e tyre.Kjo është çka kemi mësuar nga kjo përvojë: Nevojat e prindërve duhet të njihen dhe të pranohen, madje edhe kurduken si të paarsyeshme, pabaza apo irracionale! Në mënyrë që të tjerët të të besojnë, kalo nga fjalët në vepra! Besimi ndërtohet përmes bashkëpunimit, punës krah për krahu përarritjen e një qëllimi të caktuar, madje edhe nëse nuk arrihet qëllimi përtë cilin mundohesh! Shkolla mund të jetë urë që lidh komunitetin pakicë me komunitetin mëtë gjerë shoqëror dhe mund të ndihmojë në zgjidhjen e problemeve,tejkalimin e vështirësive dhe ndërtimin e besimit dhe mirëkuptimit nëmes të grupeve të ndryshme etnike!169

E.3. Bashkëpunimi me prindër sipas kornizës së modelit arsimorgjithëpërfshirës(Ljiljana Radovanović Tošić)Shkolla “Desanka Maksimović“ nga Čokot është shkolla më e madhe nëperiferi të Nišit. Shkolla ka 970 nxënës ku mësimi ofrohet në shkollën amënë Čokot dhe 8 paralele tjera në fshatrat përreth. Shkolla ka 103 të punësuarprej të cilëve 77 janë mësimdhënës.Kjo është një shkollë me traditë të gjatë dhe ka filluar punën në vitin 1920.shkolla është e hapur për ndryshime dhe risi. Gjatë këtij viti shkollor janëduke u zbatuar gjashtë projekte.Personeli mësimdhënës është i përfshirë vazhdimisht në procesin ezhvillimit profesional dhe të gjithë të punësuarit në shkollë kanë marrë pjesënë shumë trajnime të ndryshme. Zhvillimi i tillë profesional imësimdhënësve ka mundësuar mësimdhënien e individualizuar dhe karezultuar me gatishmëri për t’iu përgjigjur nevojave të ndryshme edukativetë fëmijëve në mënyrë përshtatshme.Prindërit janë të përfshirë në mënyrë aktive në jetën dhe punën e shkollësdhe është themeluar bashkëpunimi në të gjitha nivelet – nga kontaktetindividuale, përmes pjesëmarrjes në ekipe dhe organe të shkollës deri tethemelimi i një OJQ-je (Qendra për promovimin e bashkëpunimit prindnxënës-mësimdhënës)që punon në shkollë.Shkolla ka qenë e përfshirë në projekte që e përkrahin modelin e edukimitgjithëpërfshirës për shumë vite. Gjatë këtij viti shkollor, 53 nxënës upërfshinë në këtë model arsimor. Njëzet e dy prej tyre janë fëmijë romë. Përzbatimin e synimeve të këtyre aktiviteteve dhe përparimin e mësimdhëniessë individualizuar, shkolla i kushton vëmendje të veçantë bashkëpunimit meprindër dhe përfshirjes së tyre në procesin mësimor. Ky lloj i bashkëpunimitnuk është praktikë e zakonshme në shkollat tona.Përfshirja e prindërve në procesin mësimor është graduale dhe zbatohet nëdisa nivele: përmes informimit të prindërve dhe komunikimit me ta,arsimimit të prindërve dhe përfshirjes në ekipe punuese për formulimin eqasjeve individuale dhe kur është e nevojshme përmes hartimit të planevearsimore individuale.Komunikimi në mes të shkollës dhe prindërve realizohet në mënyra tëndryshme, përmes tabelës së njoftimeve të shkollës, ueb faqes së shkollësdhe takimeve prind-mësimdhënës.170

Shkolla ka prezantuar një aspekt të veçantë të bashkëpunimit me prindër.Takimet e veçanta prind-mësimdhënës ku merr pjesë mësimdhënësi që ështëi përfshirë në mënyrë të drejtpërdrejtë në edukimin e fëmijëve nga grupet emargjinalizuara, si edhe menaxhmenti i shkollës, psikologu dhe pedagogu,organizohen për të gjithë prindërit fëmijët e të cilëve janë të përfshirë nëprogramin edukativ gjithëpërfshirës. Gjatë këtyre takimeve prindërit marrininformata të rëndësishme për të gjitha aspektet relevante të mësimdhënies,që u mundëson atyre të marrin pjesë në vendim-marrje në lidhje meedukimin e fëmijëve të tyre. Edhe shkathtësitë prindore përkrahen gjatëtakimeve prind-mësimdhënës, d.m.th. prindërit marrin njohuri përkarakteristikat themelore të zhvillimit shoqëror dhe njohës të fëmijës së tyrepërmes shembujve dhe shpjegimeve të kuptueshme dhe të qarta. Zakonishtprindërit marrin pjesë në takime të tilla, madje edhe kur ballafaqohen mepengesa objektive, ata ndihen të barabartë dhe janë shumë më të hapur se sagjatë takimeve të rregullta prindër-mësimdhënës, ku ndihen të stigmatizuar.Në këtë mënyrë prindërit bëhen partnerë plotësisht të pranuar nga shkolla.Prindërit bisedojnë për reagimet e fëmijëve të tyre në shtëpi dhe në situata tëcilat janë të favorshme apo jo të favorshme për fëmijën e tyre. Me një fjalë,ky shkëmbim siguron pasqyrë të mirë mbi sjelljen e përgjithshme të fëmijësnë të gjitha rrethanat, edhe në shtëpi edhe në shkollë. Prindërit flasin menjëri-tjetrin, shkëmbejnë përvoja dhe gjëra të cilat u ndihmojnë nëtejkalimin e vështirësive. Ndonjëherë ndodh që ndonjë nënë të shpërthejë nëvaj gjatë bisedës për problemet që nxit reagim empatik te të tjerët, inkurajimdhe përkrahje.Prindërit përfshihen në dizajnimin e planeve individuale arsimore (PIA)sepse më së miri e njohin fëmijën e tyre dhe nevojat e tyre arsimore. Gjatëkëtyre takimeve prind-mësimdhënës formohen ekipe të vogla të PIA dheanëtarët e tyre janë zakonisht ndonjë mësimdhënës i klasave të ulëta, prindidhe psikologu/pedagogu. Pasi që prindi është anëtar i domosdoshëm i ekipitai/ajo ofron komente për të arriturat në lidhje me mësimnxënien apo sjelljene që ishin fokus i përpjekjeve të mëhershme, me një pasqyrë të veçantë tëaktiviteteve të cilat kontribuan në ndryshimet pozitive. Nëse nuk ështëarritur ndryshimi i dëshiruar, analizohen rrethanat që kanë penguar dheacaruar gjendjen dhe propozohen procedura për tejkalimin e tyre.Takimet e tilla prind-mësimdhënës duhet të përgatiten mirë dhe tëndihmohen nga anëtarët e ekipit gjithëpërfshirës të shkollës. Takimet janëgjithnjë interaktive, kanë atmosferë të këndshme dhe relaksuese dhe krijohetnjë partneritet me shkëmbim të barabartë. Nëse ndodh që ndonjëri ngaprindërit nuk është në gjendje ti shprehë mendimet e tij qartë, ata përkrahendhe inkurajohen. Kur ua prezantojmë ndonjë ide, metodë apo qasje të re që171

do të përdoret në punën me fëmijë, ne ua shpjegojmë në detaje si të zbatohetndonjë gjë, çka kërkon metoda e re, cilat janë dobitë e pritshme për fëmijëndhe cilat janë rreziqet apo kufizimet potenciale.Dobitë nga zbatimi i këtij projekti i referohen:Shkolla i përfiton prindërit si partnerë. Ajo krijon një pasqyrë tëpërgjithshme mbi fëmijët në çdo situatë. Ajo fiton një bazë të re për punënme fëmijët dhe të nxënit. Prindërit e njohin njëri-tjetrin më mirë, krijojnë njëshkallë më të lartë të besimit të ndërsjellë, si dhe e inkurajojnë njëri-tjetrin.Ata ngriten në mënyrë të barabartë dhe krijohet një shkallë më e lartë ebesimit me mësimdhënës. Shkolla përfiton nga cilësia më e lartë e etosit dhenga atmosfera më e mirë në shkollë. Në vend të këndvështrimit “Ju dhe Ne”,ne përfitojmë këndvështrimin “Ne” jemi së bashku në arsim.Nxënësit po mësojnë në një ambient i cili kujdeset për dallimet, i respektonata dhe i mëson fëmijët për realitetin e jetës. Ne jemi të ndryshëm, por kjonuk do të thotë se jemi në konflikt. Fëmijët nga grupet e margjinalizuarajanë shumë të relaksuar, ata ndihen të pranuar, marrin pjesë në të gjithaaktivitetet po aq sa edhe fëmijët tjerë të moshës së tyre dhe janë shumë mëtë hapur. Nga këndvështrimi i të nxënit dhe marrjes së shkathtësive të reja,kjo përfaqëson një mundësi për fëmijët të mësojnë në pajtim me interesat eprirjet e tyre, të kenë mundësi përpërparuar sipas ritmit të tyre.Atmosfera që mbretëron është atmosferë bashkëpunimi e jo garimi. Fëmijëtu ndihmojnë shokëve të tyre gjatë mësimit madje edhe atëherë kur kjo nukkërkohet nga ta, dhe kur marrin detyrë të tillë ata sillen me përgjegjësi përshkak të rolit i cili u është besuar. Në këtë mënyrë, fëmijët bëhen mëhumanë dhe më të gatshëm për të ndihmuar, punuar në ekip dhe për tëzhvilluar partneritete.RekomandimePërvoja jonë tregon se është e domosdoshme që me të vërtetë të njihenprindërit dhe të krijohet një raport besimi me ta. Si? Përmes një varguhapash të vegjël që reflektojnë dëshirë të mirë dhe mirëkuptim. Pabarazianuk mund të ndihet në këtë grup prindërish as për një moment, sepse janëshumë të ndjeshëm kur vije puna te statusi i tyre.Njohja e prindërve do të thotë të njihen rrethanat e tyre financiare.Ndonjëherë ndonjë prind nuk vije në shkollë jo për shkak se nuk dëshirojnë,por për shkak se nuk kanë të holla për transport, apo nuk kanë rroba apokëpucë të përshtatshme. Në situata të tilla, e kemi hasur në të tilla, ne i172

vizitojmë prindërit. Ekipi i vogël udhëhiqet nga kujdestari i klasës apo ngamësuesi, të cilët duhet të jenë më të afërt me familjen se pjesëmarrësit tjerënë procesin arsimor.Përveç njohjes me prindërit, kërkohet njohuri shumë e mirë e nevojavearsimore të secilit fëmijë. Dosja e nxënësit, që nga aplikimi e deri te praniminë klasën e parë dhe më tutje, duhet të përmbajë përshkrime të detajuara tësjelljes dhe të arriturave të fëmijës, si në testet pranuese ashtu edhe nëpërshkrim të sjelljes gjatë procesit të mësimit, dhe në të dhënat që kanë tëbëjnë me identitetin dhe zhvillimin e tyre.Zbatimi i një qasje të tillë mund të jetë i vështirë dhe me siguri se të gjithëpunëtorët nuk do të pajtohen. Ajo që është me rëndësi është ekzistenca edisa individëve që me të vërtetë besojnë në këtë ide, ashtu që ata mund tavazhdojnë deri në momentin kur një “numër kritik i punëtorëve” e pranon –ky është fillimi i vërtetë i procesit dhe rrugëtimi nuk është gjithnjë i lehtë.Për prindërit që kanë pasur përvoja negative nevojitet kohë të fitojnë besimnë institucionet shkollore. Por kur e fitojnë besimin, pengesat gradualishtfillojnë të zhduken, besimi rritet dhe bëhet më i fuqishëm dhe fillojnë tëarrihen rezultatet.Prindërit e fëmijëve nga grupet e margjinalizuara duhet të integrohen nëpunën e të gjitha ekipeve dhe organeve në punën e të cilave marrin pjesëprindërit tjerë. Në këtë mënyrë arrihet gjithpërfshirja e plotë arsimore dheshoqërore.173

E.4. Përfshirja e prindërve të fëmijëve pakicë në mësimdhëniene lëndës “tradita folklorike” (Vesna Vujicic)E.4.1. Përshkrim i Shkurtër i KontekstitShkolla fillore “Vuk Karadžić“ vepron nga ndërtesa kryesore në BačkaPalankë dhe ka edhe dy paralele të ndara në fshatrat përreth.. Bačka Palankaështë një qytet në një rajon (Vojvodinë) që ka numër të madh të pakicave.Shkolla ka gjithsej 1084 nxënës, prej të cilëve 1048 shkojnë në shkollënamë. Shumica e nxënësve janë serbë, ndërsa kur flasim për pakica kemipërfaqësues të hungarezëve, sllovakëve, romëve, kroatëve dhe gjermanëve.Mësimi zhvillohet në gjuhën serbe, ndërsa gjuha sllovake me disa elementetë kulturës kombëtare ekziston si lëndë zgjedhore.E.4.2. Përshkrimi i aktiviteteveEkzistojnë disa lëndë zgjedhore në kuadër të kurrikulit shkollor. Prindëritvendosin se cilën lëndë zgjedhore do ta marrin fëmijët e tyre. Një nga toështë edhe “Tradita Folklorike”. Objektiva e kësaj lënde është të njoftohennxënësit me traditat dhe kulturat e njerëzve që jetojnë në vendin tonë.Duke e pasur parasysh strukturën multietnike të mjedisit shkollor,mësimdhënësit kanë planifikuar ti përfshijnë prindërit e grupeve pakicë nëmësimdhënie gjatë vitit të kaluar shkollor. Prindërit janë informuar meshkrim për idenë e njohjes së fëmijëve me traditën e të gjithë njerëzve qëjetojnë në territorin e Vojvodinës dhe janë ftuar të marrin pjesë nëpërgatitjen e materialeve për orë mësimore. Prindërit janë përfshirë nëpërgatitjen e garave të caktuara.Prindërit janë ftuar të përgatisin prezantime të zakoneve, traditave dhekulturës së komunitetit të tyre etnik së bashku me fëmijët e tyre. Detyratdallonin, nga përshkrimet e zakoneve të ndryshme dhe festave karakteristikederi te karakteristikat tipike të punëdoreve folklorike. Prindërit ishinasistentë dhe vetë fëmijët i kanë bërë prezantimet.Prindërit përfshinin përfaqësues të pakicës sllovake, hungareze dhe kroate.174• Kur fëmijët mësuan për zakonet në lidhje me Kërshëndellat apoPashkët, nga prindërit u kërkua ta përshkruajnë se si grupi i tyrepakicë (p.sh. sllovakët, hungarezët apo kroatët) i festojnë këto festa.Pano të mëdha u vunë në mure me imazhe dhe përshkrime tëmënyrave të ndryshme të festimit të Kërshëndellave apo Pashkëve.

• Në rast të festave specifike, prindërit i përshkruan karakteristikat efestave në kulturën e tyre, si Shën Lucia për kroatët, apo Mikulas përhungarezët, si edhe zakonet që kanë të bëjnë me festimin e këtyrefestave. Edhe këto janë prezantuar në panotë e mëdha në etnodhomën.Përveç pjesëmarrjes në përgatitjen e prezantimit të zakoneve, prindërit uftuan të sjellin në shkollë objekte tipike nga komuniteti i tyre etnik. Objektete mbledhura u ekspozuan në një etno dhomë dhe etno kënd të ndarë enkaspër këtë gjë. Etno dhoma dhe etno këndi janë hapësira të përhershmeekspozuese në shkollë. Në etno dhomë janë të ekspozuara pjesë të mobilevetradicionale (si shtrat, djep, etj), ndërsa në etno kënd dhe punëdorefolklorike (si punë me gjilpërë, motive të veçanta qëndisje, instrumentemuzikore, etj.). Të dy hapësirat janë të vendosura në një vend ku ka qasje tëmirë në korridorin e shkollës dhe përdoren ende, p.sh. vazhdojnë të shtohenobjekte të reja.E.4.3. Përfitimet nga një bashkëpunim i tillë me prindërProcesi mësimor është bërë plotësisht interaktiv dhe bashkëpunues.Mësimdhënësi, nxënësit dhe prindërit, të gjithë ishin të përfshirë në procesinmësimor. Nxënësit (duke i përfshirë prindërit) ishin shumë aktiv gjatëaktiviteteve. Ata përfituan njohuri të reja në mënyrë interesante. Kjo ishteedhe një mundësi për mësimdhënësit të mësojnë shumë për traditënfolklorike të grupeve pakicë.Në këtë mënyrë, u ngrit edhe interesimi i prindërve për format tjera tëbashkëpunimit me shkollën. Shumë prindër u përfshinë, që tregon përkënaqësinë e tyre me një bashkëpunim të tillë. Duke i patur parasyshpërfitimet e këtij bashkëpunimi me prindër kjo praktikë u vazhdua edhegjatë këtij viti shkollor.E.4.4. Ide dhe rekomandime për aktivitete në të ardhmen• Si një aspekt i zgjeruar i spektrit të bashkëpunimit, prindërit mund tëpërfshihen në mënyrë të drejtpërdrejtë në mbajtjen e orëve tëcaktuara për zakonet dhe traditat e komunitetit të tyre etnik. Nërastin tonë, prindërit morrën pjesë në përgatitjen e materialeve përorë mësimi, por prezantimet i bënë fëmijët.175

• Do të ishte mirë që ftesat për bashkëpunim tu dërgohen prindërve tëshkruara në dy gjuhë (gjuhën serbe dhe në gjuhën e pakicës anëtarëtë së cilës janë ata).• Ky lloj aktiviteti mund të zbatohet, përveç në orët e traditësfolklorike, në orët e lëndëve shoqërore dhe shkencë, dhe më vonë nëorët e historisë, gjuhës serbe dhe letërsisë, si edhe në orët e muzikës.176



Unapređenje učešća i zastupljenosti etničkih manjinskih grupau obrazovanjuPredstavljanje praksi vezano za učešćeu obrazovanju: od podataka dovidljivih akcijaOvaj projekat finansiraEvropska Unija & Institut otvorenog društva

Unapređenje učešća i zastupljenosti etničkih manjinskih grupa uobrazovanjuOvaj projekat se sprovodi od strane Kosovskog Obrazovnog Centra(KEC) – Kosovo u partnerstvu sa Fondacijom za Otvoreno Društvo izAlbanije, proMENTE Društveno Hulumtim Istraživanje – Bosna iHercegovina, Mreža Centara za Politiku u Obrazovanju (NEPC) –Hrvatska , Obrazovni Centar 2000 + (CEDU) – Rumunija i Grupin Most– Srbija . Stavovi u ovoj publikaciji ne predstavljaju i stavove EvropskeUnije i Instituta za Otvoreno Društvo.180

UvodZadatakZadatak je da se prikupe primeri dobre prakse o načinima na koje školeorganizuju i ohrabruju uključenost roditelja učenika iz etničkih manjinskihporodica. Pored toga, prikupljeni primeri moraju da prikazuju i svaku druguinicijativu koja olakšava ravnopravan pristup obrazovanju za decupripadnike etničkih manjina. Stoga, glavna svrha prikupljanja primeradobrih praksi je da se obezbedi:1 pregled različitih tipova intervencija koje su pokrenute i/ilisprovedene uz učešće glavnih aktera (posebno učenika i roditelja)sa ciljem da se unapredi uključenje svih zajednica u obrazovanje ikvalitet rada u školama i na nivou lokalne zajednice;2 mehanizam-(zmi) za horizontalno učenje i razmenu primeranajboljih praksi, čime bi se podržale održive inicijative nainstitucionalnom i lokalnom nivou.Koncept “dobre prakse”Pre svega moramo da preispitamo koncept ‘dobre prakse’. Trebalo bi dabudemo skeptični u pogledu sličnog koncepta ‘najboljih praksi’ za kojikreatori politike često misle da je lako definisati. Merenja delotvornosti nisuuvek raspoloživa niti pouzdana. Možemo poželeti da kažemo da je ‘dobrapraksa’ praksa koja omogućava uvođenje novina da se razvije – ‘prelomnapraksa’. To jest da takva praksa ruši barijere i pokreće proces inovacija. Onatakoreći pokreće kotrljanje kugle. Mogli bismo takođe poželeti da kažemoda je dobra praksa ona praksa koja pokreće pitanja, navodi na razmišljanje /razmatranje i osvetljava određeni aspekt prakse. Ovo bismo mogli danazovemo ‘interesantnom praksom’.Zatim tu postoji koncept ‘naredne praske’ koja odgovara na novi izazov ilina izazov koji se pojavljuje na horizontu. Sledeći tekst uzet je iz materijalakoji je izdala Inovaciona jedinica (Innovations Unit) pri Odseku za razvojobrazovanja i veština (Department for Education and Skills) u UjedinjenomKraljevstvu (UK).181

Pristup treba da se bazira na konceptima ‘iluminativne ocene’ i ‘appreciativeinquiry’ (pristup organizacione promene). Iluminativna ocena (Parlett iHamilton, 1975) je dobro ustanovljena tradicija u UK i sasvim odgovara inašoj svrsi. Ona pretpostavlja da nam je potreban bogat prikaz kojiprikazuje karakter prakse i kako ona stvarno funkcioniše, kao i koji supretpostavljeni ciljevi i koristi od date prakse. Ona ne pretpostavlja da sedelotvornost može lako izmeriti ali može dati informacije drugimstručnjacima u struci i kreatorima politike o onome šta je moguće i onajplodonosnijim načinima budućeg razvoja.182

SadržajUvodDeo 1: PozadinaDeo 2: Primeri dobrih praksiA. AlbanijaB. Bosna i HerzegovinaC. HrvatskaD. KosovoE. Srbija183


Deo 1: Pozadina1. KontekstOvaj skup dobrih praksi za suzbijanje neravnopravnosti i unapređenjeučešća u obrazovanju urađen je u okviru projekta “Unapređenje učešća izastupljenosti etničkih manjinskih grupa u obrazovanju (APREME). Ovuinicijativu, koju je finansirala Evropska Unija i Institut otvorenog društva,osmislio je Kosovski edukacioni centar (KEC), a sprovedena je u petzemalja - Albaniji, Bosni i Herzegovini, Hrvatskoj, Kosovu, i Srbiji.Potrebu za osmišljavanjem i sprovođenjem ovakvog projekta potkrepio ješirok niz dokaza vezano za status i učešće etničkih manjina u obrazovnisektor iz zemalja regiona, i to na sledeći način:(i) Iako su u zakonima i obrazovnoj politici zemalja zapadnog Balkanapriznati i integrisani principi Deklaracija Ujedinjenih nacija iEvropskih konvencija i u njihovim pravnim tekstovimazagarantovano ravnopravno obrazovanje za svu decu (bez obzira napol, etničku pripadnost, ograničenu sposobnost), i dalje postoje, pase čak i uvećavaju, znatne razlike u prilikama i ishodimaobrazovanja između većinskog i manjinskog stanovništva u ovomregionu. Verodostojni izveštaji pokazuju da sveobuhvatne reformeobrazovanja koje su preduzete tokom poslednje dekade još uvek nisuuspele da osiguraju iste obrazovne prilike i kvalitetno obrazovanje zasve građane ovih zemalja, odnosno puno uživanje prava naobrazovanje za manjine i ostalih ranjivih grupa.(ii) Postoji znatna razlika između postojeće obrazovne i politike protivdiskriminacije i njihovog sprovođenja. Osim toga, ove politike neuspevaju da se nose sa mnogim suptilnim i prikrivenim oblicimadiskriminacije između manjinskih i većinskih grupa. Iako etničkemanjine imaju pristup obrazovanju, ipak kvalitet, relevantnost idelotvornost ovakvog obrazovanja je sporna. Ovi problemi, različitetežine i manifestacija, prisutni su u svim ovim zemljama i na svimnivoima obrazovanja. Postoje primeri odvojenih škola kao u Bosni iHerzegovini i na Kosovu: nedovoljna i nepostojeća nastava namanjinskom/većinskom jeziku; nedostatak obrazovnog/nastavnogmaterijala na manjinskom jeziku, a sve to ograničava izbor op[teg istručnog obrazovanja.(iii)Postoji problem nedovoljnog i/ili neadekvatnog učešćazainteresovanih strana u obrazovanju, naročito učenika i roditelja185

koji pripadaju manjinskim grupama. U okviru ovog projekta, učešćeje definisano kao uključenje svih ili svake relevantne grupe (učenika,porodice, nastavnika, ostalih članova lokalne zajednice) u svakuvrstu upravljanja školom ili donošenja odluke. Iako oblici iinstrumenti za učešće učenika i roditelja u obrazovanje postoje (npr.školski odbori, učenička veća, itd.), stvarno učešće ovih aktera uživotu škole više je nominalno i njihov uticaj na školske problemezanemarljiv.Stoga, da bi se obezbedio odgovarajući pristup ovim problemima, naprednavedeni projekat ima za cilj da reši sledeće potrebe:1. Sve veće razlike u obrazovnim prilikama i ishodima uprkos znatnompoboljšanju nacionalnog anti-diskriminacionog zakona izazivazabrinutost zbog stepena ravnopravnosti koja se može ostvariti uškolama po novom obrazovnom sistemu koji je osmišljen u regionuzapadnog Balkana. Iako će sistemske mere i politike verovatnoobezbediti neophodni okvir za smanjenje velike i sistematskediskriminacije, one su daleko od toga da budu dovoljne da se osigurapromena stavova i ponašanja koji će osigurati ravnopravnost uobrazovanju na nivou škole. Imajući u vidu ovo, nema potrebe da seidentifikuju glavni faktori koji sprečavaju promenu vrednosti,stavova i praksi, što bi dovelo do obrazovanja za sve iodgovarajućeg kvaliteta u radu škole.2. Slabo ugledanje na dobre prakse u drugim školama i zajednicama,kako u zemlji tako i u regionu, uprkos tome što takvi primeripostoje.3. Nedovoljan i/ili neadekvatan broj školskih inicijativa da se premosterazlike koje postoje u učešću i zastupljenosti u obrazovanju i ukvalitetu obrazovanja između večinskih i manjinskih grupa. Kao štoje napred istaknuto, ograničene akcije na nivou škole verovatno ćedovesti do propusta u sprovođenju odredbi o ravnopravnosti uobrazovanju.Kao posledica toga, sveukupan cilj APREME intervencije bio je da se dadoprinos izgradnji sveuključivih obrazovnih sistema u zemljama zapadnogBalkana da bi se promovisao ravnopravan pristup kvalitetnom obrazovanjuza sve i da se uspostavi poštovanje etničke raznolikosti. Konkretnije,projekat ima za cilj da unapredi učešće i zastupljenost manjinskih etničkihgrupa u obrazovne sisteme zemalja zapadnog Balkana tako što bi sepromovisale dobre prakse i podržavale lokalne inicijative. U tom smislu,osnovna svrha projekta bila je da se osposobe učenici, nastavnici i roditelji186

da osmisle inicijative koje unapređuju učešće i zastupljenost etničkihmanjina u osnovne (zakonski obavezujuće) škole.Da bi se ostvarili ciljevi projekta, organizovane su i sprovedene sledećeglavne aktivnosti:a. Osmišljeno je i sprovedeno ispitivanje kvaliteta (tj. diskusije safokusnim grupama – vidi Deo 3, Metodologija ispitivanja) da bi sedobila mišljenja roditelja i drugih pripadnika zajednice o sadašnjimpraksama i strategijama uključenja škole-roditelja-zajednice, radistvaranja atmosfere učešća svih aktera u ova pitanja, tj. napora da seroditelji koji pripadaju etničkim manjinama uključe u upravneorgane škole. Pregledana je relevantna literatura i dokumentacija dabi se potkrepili nalazi pri ispitivanju kvaliteta i da bi se obezbediododatni materijal za identifikovanje prioriteta u zastupanju.b. Paralelno s tim sproveden je proces prikupljanja dobrih obrazovnihpraksi da bi se smanjila neravnopravnost i povećao kvalitetobrazovanja. Ovde je uključen pregled raznih vrsta intervencija kojesu inicirane i/ili sprovedene uz učešće zainteresovanih strana(posebno učenika i roditelja) sa ciljem da se unapredi uključenje uobrazovni sistem i kvalitet rada u školi i na nivou lokalne zajednicekao i da se obezbedi mehanizam(zmi) za horizontalno učenje irazmenu primera najboljih praksi, čime bi se podržale održiveinicijative na institucionalnom i lokalnom nivou.c. Posle ovoga, lokalne zajednice su bile uključene u akcije planiranjada se njihovi stavovi o uključenju i kvalitetu pretvore u praktičneprograme na lokalnom nivou.d. Ove lokalne inicijative za unapređenje uključenja i kvalitetakulminirale su regionalnom konferencijom koja je organizovana dase prikažu i razmotre rezultati ovog projekta.e. Veb stranica za ovaj projekat osmišljena je da služi kao sredstvo zastalno izveštavanje o projektnim rezultatima putem mreže kao i zapotrebe šire javnosti.187

2. MetodologijaZadatak koji treba preduzeti u okviru Komponente 3 APREME projekta jeda se prikupe primeri dobre prakse o načinima na koje škole organizuju iohrabruju uključenost roditelja učenika iz etničkih manjinskih porodica.Pored toga, prikupljeni primeri moraju da prikazuju i svaku drugu inicijativukoja olakšava ravnopravan pristup obrazovanju za decu pripadnike etničkihmanjina. Stoga, glavna svrha prikupljanja primera dobrih praksi je da seobezbedi:1 pregled različitih tipova intervencija koje su pokrenute i/ilisprovedene uz učešće zainteresovanih strana (posebno učenika iroditelja) sa ciljem da se unapredi uključenje svih zajednica uobrazovanje i kvalitet rada u školama i na nivou lokalne zajednice;2 mehanizam-(zmi) za horizontalno učenje i razmenu primeranajboljih praksi, čime bi se podržale održive inicijative nainstitucionalnom i lokalnom nivou.2.1. Definisanje koncepta “dobre prakse”Za pristupanje ovakvom zadatku, polazna tačka bila je da se razjasnikoncept “dobre prakse”. Dakle, šta je to “dobra praksa”? Trebalo bi dabudemo skeptični u pogledu sličnog koncepta ‘najboljih praksi’ za kojikreatori politike često misle da se može lako definisati. Merenjadelotvornosti nisu uvek raspoloživa niti pouzdana. Možemo poželeti dakažemo da je ‘dobra praksa’ praksa koja omogućava uvođenje novina da serazvije – ‘prelomna praksa’. To jest da takva praksa ruši barijere i pokrećeproces inovacija. Ona takoreći pokreće kotrljanje kugle. Mogli bismo takođepoželeti da kažemo da je dobra praksa ona praksa koja pokreće pitanja,navodi na razmišljanje / razmatranje i osvetljava određeni aspekt prakse.Ovo bismo mogli da nazovemo ‘interesantnom praksom’.Zatim tu postoji koncept ‘naredne prakse’ koja odgovara na novi izazov ilina izazov koji se pojavljuje na horizontu. Sledeći tekst uzet je iz materijalakoji je izdala Inovaciona jedinica (Innovations Unit) pri Odseku za razvojobrazovanja i veština (Department for Education and Skills) u UjedinjenomKraljevstvu (UK).Ovaj pristup treba da se bazira na konceptima ‘iluminativne ocene’ i‘appreciative inquiry’ (Pristup organizacione promene). Iluminativna ocena(Parlett i Hamilton, 1975) je dobro ustanovljena tradicija u UK i sasvim188

odgovara i našoj svrsi. Ona pretpostavlja da nam je potreban bogat prikazkoji prikazuje karakter prakse i kako ona stvarno funkcioniše, kao i koji supretpostavljeni ciljevi i koristi od date prakse. Ona ne pretpostavlja da sedelotvornost može lako izmeriti ali može dati informacije drugimstručnjacima u struci i kreatorima politike o onome šta je moguće i onajplodonosnijim načinima budućeg razvoja.Appreciative inquiry (pristup organizacione promene) dolazi iz sveta biznisai organizacionih studija i podrazumeva proces u kome ljudi sarađuju da binjihov rad (praksu) učinili vidljivim i da izvuku pouke iz toga. Ovaperspektiva sve više daje informacije o popularnoj praksi ‘učenja lekcija’,ali se na jednak način može primeniti i u našem projektu.2.2. Izvori podatakaZa prikupljanje neophodnih primera dobre prakse, trebalo je da dobijemoopisne izveštaje od ‘pouzdanih izveštača’ – to jest, od ljudi koji su zaista biliuključeni u iniciranje, vođenje i imali koristi od takve prakse; na primer:o direktori školao nastavnici koji su imali svoju ulogu u toj praksio roditelji koji su bili korisnici ili na koje je uticala ovakvapraksao učenici (učeničke organizacije) koji su bili korisnici ili nakoje je uticala ovakva praksa2.3. Prikupljanje podatakaDa bi prikupili primere dobre prakse tim iz svake zemlje organizovao jepoziv za dostavljanje predloga (tender). Informacije o ovom pozivudostavljane su preko pošte ili poštanskih adresa, reklamirane su preko webstranice,relevantnih novina i/ili direktnim slanjem poziva datimstručnjacima koji su se već dokazali kao inovatori u ovoj oblasti rada, itd.Glavni zadatak/odgovornost timova iz ovih zemalja bio je da osigurajudovoljnu dostupnost i odziv na ‘pozive za predloge’ od strane obrazovnihradnika kao i dovoljan broj i kvalitet prikupljenih primera dobre prakse.Dakle, tim iz svake zemlje imao je slobodu da izabere metode dostavljanjakoje su najprikladnije za nacionalno (obrazovno) okruženje.189

2.4. Postupci izboraKao preliminarni korak za kriterijume izbora primera, od škola je zatraženoda počnu proces izbora tako što će odgovoriti na sledeća pitanja:1 čitljivi - jednostavni, jasni i laki za razumevanje prezentacija?2 jednostavni za upravljanje – laki za primenu u praksi?3 adekvatni – odgovarajući za sve uključene zemlje (prilagodljivi nasve zemlje)?4 relevantni – da obuhvataju one aspekte i oblasti neravnopravnostigde bi se mogao ostvariti održivi uticaj tako što bi bio usmeren naobrazovne aktere (obrazovne organe, učenike, roditelje, itd.)?5 Opipljivi – laki za verifikovanje putem posmatranja i merenja?Posle toga škole moraju da odluče da li primeri dobrih praksi koje su oniizabrali obuhvataju razne oblasti kao što su:a. Obrazovna politika, upravljanje i organizacijab. Kurikulum i udžbenici (sadržaj)c. Obrazovni-nastavni procesi (metodi nastave)d. Ocena i samoocena školee. Obrazovna kultura (ethos) i odnosi između grupaf. Partnerstvo između škole i lokalne zajedniceOdluka o izboru predloženog slučaja kao primera dobre prakse zavisi odstepena u kome su oni organizovali sledeće:A. Politika škole, upravljanje i organizacija1 Roditelji koji pripadaju manjinskoj etničkoj grupi/ roditeljskeorganizacije uključene su u definisanje i sprovođenje politike škole2 Učenici koji pripadaju manjinskoj etničkoj grupi/ učeničkeorganizacije uključene su u definisanje i sprovođenje politike škole3 U roditeljskim savetima uključeni su predstavnici etničkih manjina ioni su aktivno uključeni u školski život4 Upravljanje školom vrši se na bazi konsenzusa imajući u viduspecifičnost i interese učenika koji pripadaju manjinskoj etničkojgrupi5 Rukovodstvo škole u svoje vodeće principe ubraja ravnopravnost isveuključivost190

6 Proces donošenja odluka je transparentan, deca koja pripadajumanjinskoj etničkoj grupi uglavnom su obaveštena o odlukama kojeimaju uticaja na njihovo obrazovanjeB. Kurikulum i udžbenici (sadržaj)1 Deca/roditelji koji pripadaju manjinskim etničkim grupama mogu daizaberu predmete koji odražavaju njihove posebne interese/ istoriju/tradiciju2 Deca koja pripadaju etničkim manjinskim grupama imaju pristupudžbenicima na njihovim maternjim jezicima3 Deca koja pripadaju manjinskim etničkim grupama imaju pristupdodatnim nastavnim materijalima koji su napisani na njihovimmaternjim jezicimaC. Obrazovni-nastavni proces4 Nastavnici su obučeni da rade u multikulturalnom okruženju(molimo vas da uzmete u obzir obuku nastavnika koja je završenakako pre zapošjenja tako i tokom rada)5 Deca koja pripadaju manjinskim etničkim grupama imaju priliku dauče na njihovim maternjim jezicima6 Roditelji su uključeni kako u formalne svakodnevne školskeaktivnosti tako i u vannastavne (putovanja, logorovanja, posetemuzejima, itd.)7 Deca koja pripadaju manjinskim etničkim grupama imaju posebnupodršku da nauče jezik većinske zajedniceD. Ocena i samoocena škole1 Deca koja pripadaju manjinskoj etničkoj grupi imaju priliku da buduocenjena na njihovom maternjem jeziku2 Rukovodstvo škole traži da dobije komentare od dece/ roditelja kojipripadaju manjinskim etničkim grupamaE. Partnerstvo između škole i lokalne zajednice1 Roditelji koji pripadaju manjinskim etničkim grupama dobijajupisane izveštaje o uspehu njihove dece2 Pripadnici etničkih zajednica pozivaju se u školu da bi učestvovali u(planiranje, organizaciju, ocenu) međukulturalnih događaja (školske191

predstave u plesu, kuvanju, predstavljanju tradicije manjina,kostimografiji, itd.)3 Pripadnici etničkih zajednica uključeni su u školske projekte kojimase povećava učešće roditelja/ zajednice u školskom životu2.5. Analitički okvirIzabrani primeri dobre prakse nisu opisani uz pomoć komplikovanogpristupa analize podataka, već uz pomoć jednostavnog pristupa, školskognačina razmišljanja i izražavanja. Data je prednost jednostavnoj tematskojanalizi da bi se identifikovale teme, problemi i dileme. U tom cilju, školamaje preporučeno da uzmu u obzir skup naslova kao što su:1 Fokus prakse2 Poreklo / geneza prakse3 Glavni akteri (javne institucije, roditelji, učenici, ostali)4 Opšti i pojedinačni ciljevi viđeni očima raznih ljudi5 Ljudi na koje utiče data aktivnost6 Zapažene koristi od date aktivnosti7 Smetnje i izazovi8 Da li data praksa ima potencijal da se prenese u druge sredine?9 Šta možemo naučiti iz primera dobrih praksi: originalne ideje,metodi sprovođenja, oblici ocene, načini razmišljanja i delovanja ujavnosti, ostalo?10 Pitanja koja treba razmotriti u budućnosti / ključne dileme.192

Deo 2: Primeri dobre prakseA. ALBANIJA193


A.1. Obrazovanje romske dece u Albaniji – jedan primer dobreprakse (Manjola Veizi, majka Romkinja)A. 1.1. Kratak opis kontekstaPoslednjih godina mnoge nevladine organizacije čiji je fokus obrazovanjenastojale su da obezbede pristojne standarde obrazovanja za romsku decu ifinansijski su pomagale romske organizacije kao i romsku zajednicu. Mnogisu razlozi za slab uspeh Roma u školi, ali najuočljivije od njih je teškosiromaštvo. Prosečni mesečni prihod kod Roma mnogo je niži nego koddrugih zajednica i mnoge romske porodice žive u očajnim uslovima. Teškosiromaštvo koje pogađa romske porodice veoma loše utiče i na njihovudecu. Većina njihove dece prinuđena su da rade, uglavnom sakupljajućikonzerve i gvožđe da bi zaradila prihod neophodan za preživljavanje.Ostali faktori koji utiču na pohađanje i/ili napuštanje škole kod pripadnikaromske zajednice su sledeći:1 Migracija ili emigracija - Neka deca romske zajednice ne pohađajuškolu ili napuštaju školu zato što se njihove porodice tokom akademskegodine presele ili odluče da odu u inostranstvo.2 Upis u matične knjige - Druga smetnja koja sprečava romske porodiceda upišu njihovu decu u školu je činjenica da je za njih teško da dobijulična identifikaciona dokumenta zbog činjenice da mnoga romska decanisu upisana u matične knjige posle rođenja.3 Roditelji Romi su slabo obrazovani - Ovo je pre svega jedan od glavnihrazloga zašto romska deca smatraju da je teško da pohađaju školu i nakraju napuštaju školu iako su bila upisana.4 Nedovoljno znanje albanskog jezika - ovo je jedna od teškoća sa kojomse suočavaju romska deca kada počnu da pohađaju školu. Ovaj problemnastaje zbog odsustva časova albanskog jezika u predškolskimustanovama za romsku decu kao i zbog nedostatka nastavnika Romakoji su dobro obučeni da pomognu romskoj deci pri učenju.A. 1.2. Ključni akteriFondacija "Help for Children" (Pomoć za decu), u saradnji sa Ministarstvomobrazovanja iz Albanije, učestvovala je u ovome sa ciljem da uspostavi dvaintegrisana razreda za romsku decu koja su ili napustila školu ili koja nikada195

nisu upisala prvi razred. Ovi razredi otvoreni su u osnovnoj školi “26Nëntori” (u Selitë) u okviru inicijative Ministarstva obrazovanja “Drugašansa”.A. 1.3. Kratak opisCilj napred navedenog projekta bio je da se spreči i suzbije pojavanapuštanja škole kod romske dece, što se dešava usled loših društvenoekonomskihuslova, uz obezbeđenje psiho-socijalne, obrazovne iekonomske podrške za njihove roditelje. Jedan inovativan pristup koji je ovafondacija primenila bilo je deljenje dnevnih porcija hrane ovoj deci poslepohađanja škole. Većina ovih porodica ekstremno je siromašna i skoro svičlanovi porodice su nepismeni. Oni ne pridaju nikakav značaj obrazovanjunjihove dece; njihov prioritet je da ih nahrane. Dajući ove porcije hrane,kojima se bar malo zadovoljavaju dnevne dečje potrebe, njima seobezbeđuje bar mali prihod koji bi ova deca inače morala da zarade radeći,proseći ili sakupljajući konzerve.Ova dva integrisana razreda, koji funkcionišu u okviru vladine politike"Druga šansa", nalaze se u zgradi škole. Ove razrede vode dva nastavnika idva socijalna radnika, a svi oni rade po ugovoru za fondaciju. Svaki razredima po jednog nastavnika i jednog socijalnog radnika.Ovim se obeležava treća godina od kako ova fondacija radi u zoni Selite imnoga deca su jako dobro naučila da čitaju i pišu. Njihovi roditelji Romijako su zadovoljni činjenicom da su njihova deca naučila da čitaju i pišu,budući da oni sami nisu nikada imali priliku da pohađaju školu. Poslečasova socijalni radnici pomažu ovim učenicima da savladaju teškoće sakojima se suočavaju. Na ovaj način oni daju podstreka deci na nastaveškolovanje. Socijalni radnici su odigrali važnu ulogu u ovom projektu zatošto su radili i sa roditeljima ove dece. Oni dobro poznaju ove porodice idobro znaju njihove pojedinačne probleme. Oni igraju veoma pozitivnuulogu kao posrednici između roditelja i školskih institucija jer uključujuroditelje kao aktivne donosioce odluka.Tokom letnjeg raspusta učenici ovih razreda idu u letnje kampove gde imajuprilike da se igraju i uče. Istovremeno, kamp je poslužio ovoj deci kaozaštita od rizika da budu predmet trgovine ljudskim bićima kao i od drugihoblika zloupotrebe. U julu mesecu više od 350 romske dece (uključujući tu idecu iz Selitë i drugih okruga) imali su priliku da provedu mesec danaletnjeg raspusta, tokom koga su bili uključeni u obrazovne i rekreativneaktivnosti.196

A. 1.4. Smetnje i izazovi – Kako ih prevazićiOdvajanje ove dece u dva posebna razreda predstavlja problem. Može seopravdati da starija romska deca koja su napustila školu već 4-5 godina, ilikoja nikada nisu išla u školu, da budu smeštena u posebne razrede.Međutim, u ova dva razreda bilo je i dece od 9-10 godina, koja su mogla daidu u normalne razrede sa drugim učenicima koji nisu Romi, imajući u viduda bi starosna razlika bila samo dve godine (ima mnogo dece koja kasnijeupisuju prvi razred u školi).Uprkos činjenici da su ove porodice dobile porcije hrane, bilo je mnogoroditelja koji su ispisali decu iz škole, naročito devojčice, zato što su bilizabrinuti za njihovu bezbednost. Ovo je posledica činjenice da se devojčiceRomkinje udaju vrlo mlade.Decu koja idu u ove razrede često zadirkuju deca iz drugih razreda. Decakoja nisu Romi, kao i njihovi roditelji, nisu srećni što postoje ovi posebnirazredi u osnovnoj školi “26 Nëntori”. Romska deca idu u školu u grupi i nedruže se sa decom koja nisu Romi. Deca koja nisu Romi žale se da ih gruparomske dece maltretira, naročito zato što su oni mnogo stariji (u ovimromskim razredima ima mnogo dece koji imaju od 13-16 godina).Rešenje za ovaj problem bila je postupna asimilacija mlađe romske dece unormalne razrede. S druge strane, starija deca bi išla u razrede koji se nalazeizvan školske zgrade, zbog činjenice da su ih deca koja nisu Romizadirkivala što su oni išli u drugi razred iako su imali 12-16 godina.Drugo strateško rešenje bilo je otvaranje preškolskog vrtića u kome bi zaromsku decu bili obezbeđeni neophodni didaktički materijali kao i jedanobrok. Ovim rešenjem ostvaren je veliki uspeh: Veći broj odlazaka romskedece u predškolski vrtić.Mnogi roditelji u početku su bili motivisani porcijom hrane a kasnije su slalii stariju decu u ove razrede. Međutim, posle približno dve godine rada saovom decom, koordinatori projekta su zapazili da se motivacija roditeljapromenila. Pošto su zapazili pozitivan napredak koji su ostvarila njihovadeca u školi, roditelji su zatim bili motivisani da šalju decu u školu zbogveština koje su naučili (čitanja i pisanja) a ne samo zbog porcije hrane.Imajući u vidu da većina roditelja nije znala da čita i piše, i činjenica da sunjihova deca ostvarila taj nivo obrazovanja predstavljala je dodatku korist zaučešće u ovom programu. Cilj projekta je da se poveća učešće i promenestavovi prema obrazovanju u zajednici. Ova promena u shvatanju jedna jeod uspeha ovog projekta.Osim toga, priče o romskoj kulturi uvedene su u udžbenike tokom poslednje197

dve godine, čime je umnogome podstaknuta integracija romske dece udruštvo. Promovisanje romske kulture u školskim udžbenicima pomoglo jeromskoj deci da se osećaju manje diskriminisanim i više prihvaćenim odstrane većinskog stanovništva.Drugi aspekt koji vredi pomenuti je obuka školskih nastavnika o kulturnojraznolikosti. Ova aktivnost dovešće do poboljšanja odnosa izmeđunastavnika i učenika Roma. Na žalost, neki nastavnici smatraju da će romskiučenici ostvariti izuzetno slabe rezultate, što se često manifestuje njihovimneuspehom da aktivno uključe ove učenike u rad na času. Ravnopravnopostupanje prema Romima i drugim učenicima ne može se ostaviti u rukama“nastavnikove dobre volje.” Programi obuke za delotvorno uključenjeromske dece u sistem javnog obrazovanja treba da se sprovedu za svenastavnike i socijalne radnike u školama širom zemlje.Uključenje nastavnika/medijatora Roma u javno obrazovanje pomoglo bimnogim romskim učenicima da savladaju jezičke izazove sa kojima sesuočavaju. Osim toga, ove brojke mogle bi da služe kao uzorni primeri zadecu.Na žalost, postoji vrlo mali broj Roma koji su završili univerzitetske studije;međutim, ima mnogo onih koji su završili srednje škole. Kao prvageneracija nastavnika Roma, pojedinci koji su uspešno završili srednjuškolu mogli bi da budu zapošljeni kao nastavnici ili medijatori. Činjenica daće postojati nastavnici Romi u njihovim školama pomoći će romskoj deci dase osećaju sigurnije u njihovom novom akademskom miljeu i da budu višemotivisani da završe studije.A. 1.5. RezultatiUvođenje ove prakse, koje je sprovedeno u osnovnoj školi “26 Nëntori”,olakšalo je pohađanje škole od strane romske dece na postupan ali ipaksiguran način. Osim toga, putem ove prakse, roditelji Romi su takođepodstaknuti da povećaju njihovo učešće i ojačaju njihove uloge kaodonosioca odluka u pogledu obrazovanja njihove dece. Ovo je ostvareno uztesnu saradnju sa pedagoškim osobljem u ovom projektu. Primenapodsticaja delovalo je kao početna i pozitivna iskra; međutim, malo po maloneophodno je da se fokus prebaci direktno na tesnu saradnju sa porodicamaove dece.Napred navedena praksa bila je vro efikasna za privlačenje romske dece uškolu. Ova nova obrazovana generacija zatim će moći da prenese značajobrazovanja na njihovu decu. Ovog puta neće biti potrebno da se koriste198

podsticaji kao što su porcije hrane, koje ostali članovi društva mogu smatratinepravednim imajući u vidu da postoje i mnoge druge porodice koje nisuRomi a koje žive u siromaštvu i takođe im je potrebna takva pomoć.Međutim, u proteklih nekoliko godina, zapažen je porast zahteva za upis uove razrede. Ova šema trebalo bi da navede lokalnu vladu, kao i samu školu,da preduzmu aktivniju ulogu da bi stvorili održivu uslugu koja jeinstitucionalno integrisana u školi.199

A.2. Integracija romske zajednice putem obrazovanja(Arjel Trajani, školski psiholog)A. 2.1. Kratak opis kontekstaOvaj period zove se dekada Roma u mnogim raznim nacionalnim imeđunarodnim organizacijama. U mnogim zemljama sveta postoje raznemarginalizovane zajednice; međutim, smatra se da su neke odnajproblematičnijih manjinske zajednice Egipćana i Roma.Mediji često prikazuju dokumentarne filmove i specijalne emisije ouslovima u kojima ove zajednice žive. Ipak, ja smatram da ono što medijiprikazuju ne prikazuje tačno društveno-ekonomsko stanje sa kojim se ovezajednice suočavaju.Postoje mnoge oblasti u Tirani (kako u samom gradu tako i na periferiji, kaošto su: Shkoza ish –Uzina e Autotraktoreve, Selita, Bregu i Lumit, Allias,Stacioni i Trenit, Breglumas, Tresh, Lugu, Afër Lumit të Lanës tekMarteniteti i Ri) u kojima ove zajednice žive. Većina njih došla je iz drugihgradova kao što su Elbasan, Berat, i Peqin. Oni su napustili njihove rodnegradove zbog činjenice da se izgradnja boljeg života za njih u tim mestimapokazala nemogućom.Ove zajednice klasifikovane su u kategoriju “ljudi u nuždi”. Iako jeAlbanija kao država donela mnoge dobre zakone, oni se ipak tek donekleprimenjuju; kao rezultat toga, obrazovan je veliki broj nacionalnih i lokalnihorganizacija da bi pomogli da se eliminišu problemi sa kojima se ovezajednice suočavaju.Neki ključni problemi sa kojima se ove zajednice suočavaju su:Ekonomska situacija:Njihovo ekonomsko stanje je jako loše. Oni žive u nekoliko prenatrpanihkoliba koje su žurno sklepane plastičnim pločama ili drvenim daskama saporušenim klozetom napolju. Žive u minimalnim životnim uslovima.Njihove jedine aktivnosti od kojih imaju prihode obično su sakupljanjekonzervi, metala, prodaja stare odeće, kao i mnogi drugi poslovi koji su bašteški i rade se u neadekvatnim uslovima.Generalno, jedina osoba koja radi je glava porodice i, u mnogim200

slučajevima, on mnogo pije; ovakvo ponašanje, zajedno sa drugimfaktorima, dovodi do hranitelja porodice koji nije stabilan i koji ne može daizdržava ostale članove porodice. U ovakvim slučajevima, maloletnicimoraju da rade da bi obezbedili svoj opstanak. Često viđamo decu koja tražehranu po kontejnerima za smeće ili prose samo da bi zaradili malo novca.Migracija i emigracijaStatistika pokazuje da kod ovih zajednica postoji veoma veliki brojslučajeva migracije i emigracije. Mnoge porodice Roma i Egipćana otišli suiz svojih rodnih mesta da bi došli u Tiranu, dok su mnogi očevi i mlada decaotišli u inostranstvo da traže prilike za bolji život.Netačan ili nepostojeći upis u matične knjigeVeliki broj stalnih migracija i emigracija kod ovih zajednica često dovodi doproblema sa upisom u matične knjige. Mnogi od njih upisani su u okrugegde su ranije živeli, dok nije upisana adresa gde trenutno žive. Osim toga,mnogi od njih nikada nisu bili upisani u matične knjige imajući u vidučinjenicu da tokom poslednjih 20 godina mnogi Romi i Egipćani nisuupisali njihovu decu pri rođenju.Nizak nivo obrazovanja (stručnog i akademskog)Činjenica da novac ima najveću vrednost za mnoge romske zajednice,zajedno sa njihovim teškim ekonomskim stanjem, dovodi do teškihproblema sa školom. Mnoge porodice šalju njihovu decu da rade, što dovodido velikog broja napuštanja škole kao i do velikog broja slučajeva u kojimadeca nikada nisu ni bila upisana u školu. Ovaj stav dodatno potkrepljujeporodična kultura koja pokazuje malo interesovanja za školu i obrazovanje.Kao rezultat toga nivo njihovog kako stručnog tako i akademskogobrazovanja i dalje je nizak.Pravni problemiSasvim teško ekonomsko stanje sa kojima se ove zajednice suočavajustvaraju okolnosti koje ih često dovode u sukob sa zakonom. Mnogi različitislučajevi ilustruju ove probleme uključujući tu i primere trgovine decom,nasilja i ubistva.Kulturne razlikeOve zajednice imaju sasvim jedinstvenu i fascinantnu kulturu i tradiciju. Sdruge strane, običaji ovih zajednica mogu biti sasvim drugačiji od kulturezemlje u kojoj žive. Ovo može dovesti do negativne dihotomije izmeđuzajednice Roma i Egipćana i lokalnog stanovništva. Osim toga, vredi201

pomenuti da su u mnogim slučajevima devojčice prinuđene da napusteškolu pod izgovorom da su dovoljno stare da se udaju. Ovakvi stavoviduboko su ukorenjeni u kulturi Roma i pokazaće se da je vrlo teško da se topromeni.Visoka stopa nezapošljenostiDruštvo u celini smatra da se pripadnici ovih zajednica najteže zapošljavajukao radnici. Na neki način, ovakav stav postao je samoispunjujućeproročanstvo, imajući u vidu da Romi i Egipćani teže da budu izvantradicionalnih oblika zapošljavanja tako što se uključuju u razne oblike“samozapošljenja”.Nedostatak integracije sa drugim zajednicamaOvo je višegodišnji problem kod zajednica Roma i Egipćana koji je zapaženjoš u vreme komunističkog režima, koji je promovisao dobru politiku zaintegraciju. Ipak, ove zajednice su se razlikovale od drugih zajednica.Početkom 1990-ih ovim zajednicama je data velika sloboda (kao i svimadrugima), ali imajući u vidu činjenicu da Romi generalno zadržavajunomadski način života, idući od mesta do mesta, ostvarenje integracije saostalim stanovništvom i dalje je sumnjivo.Socijalni i porodični problemiImajući u vidu činjenicu da pripadnici ovih zajednica žive u jako teškimživotnim uslovima, oni takođe trpe i neke od najtežih socijalnih problema.Mnoge romske porodice suočavaju se sa razvodima i porodičnim nasiljem.Pošto ove zajednice moraju da se nose sa jako teškim problemima i pošto jaimam dugogodišnje iskustvo u proučavanje njihove situacije, smatram dapostoji nekoliko tehnika i praksi koje su ostvarile napredak u integracijiromske zajednice kao i u poboljšanju njihovih životnih uslova.A. 2.2. Ključni akteriZa podršku napred navedenog projekta, uspostavljeno je čvrsto partnerstvoizmeđu škola, Ministarstva obrazovanja, Regionalnog odseka obrazovanja iraznih nevladinih organizacija koje aktivno rade u ovoj oblasti.A. 2.3. Kratak opisJedna uspešna praksa su integrisani, ili napredni razredi koji su osnovani uraznim naseljima u i oko Tirane. Ovaj projekat bio je zajednička inicijativakoju su pokrenuli Albanska asocijacija pod nazivom SHKEJ (Nacionalna202

asocijacija za obrazovanje za život) i jedna inostrana organizacija zvanaCESAL, u saradnji sa Regionalnom direkcijom za obrazovanje u Tirani.Ovaj projekat imao je za cilj da poboljša nivo obazovanja dece sa ulice kao iostale ugrožene i zapostavljene dece putem finansiranja i otvaranjaintegrisanih razreda u javnim školama. Cilj ove inicijative bio je da se ublažipojava velikog broja napuštanja srednje škole putem saradnje sa javnimsubjektima, institucijama i organizacijama koje rade u istoj obasti.Sve ukupno, pozvano je 60 dece i 50 porodica da učestvuju u ovomprojektu, koje je trebalo da pokažu da imaju decu koja se suočavaju sateškoćama da idu u javne škole ili koja nikada nisu bila upisana u školu.Za ostvarivanje ovih rezultata, preduzete su sledeće aktivnosti:1 Podrška škole u skladu sa programom koji je sačinilo pedagoškoosoblje i na bazi državnog kurikuluma2 Zabavne aktivnosti kao što su igre u školskom dvorištu, umetničke izanatske aktivnosti u razredu, itd., koje imaju za cilj da deci ostavevreme za rekreativne aktivnosti i da razviju njihove talente3 Dopunski časovi za decu koja su izostala iz škole4 Kulturne aktivnosti5 Organizovanje izleta na obalu mora i na istorijska mesta da bi sepromovisalo druženje kod dece6 Sastanci sa roditeljima, koji se organizuju jednom mesečno i imajuza cilj da se podstakne diskusija o raznim pitanjima vezano zapohađanje škole i o značaju obrazovanja da se obezbedi boljabudućnost7 Sastanci sa osobljem, koji se organizuju jednom mesečno i imaju zacilj da se ostvari bolja efikasnost u radu, i da se promoviše diskusijao teškoćama i problemima sa kojima su se suočavali tokomsprovođenja ovog projekta8 Kontakti sa javnim školama putem organizacije nedeljnih sastanakasa direktorima škola, koji imaju za cilj da podstaknu diskusiju onapretku ovog projekta, kao i o potencijalnim rešenjima za problemesa kojima su se suočavali tokom sprovođenja projekta.9Aktivnosti koje su napred opisane mogu se smatrati veoma uspešnimiskustvom budući da su ova deca imala mogućnost da steknu novo znanje ida tako prošire horizonte izvan njihove zajednice.203

Izuzetno je važna i činjenica da ovaj program takođe nastoji da obezbediakademske i obrazovne informacije preko rekreativnih aktivnosti, poseta iigara. Osim toga, u ovaj projekat uključen je i psiholog koji ocenjuje da lideca imaju teškoća u učenju. Za one koji pate od neke vrste ograničenihsposobnosti, on propisuje odgovarajuće mere koje bi trebalo preduzeti da bise osiguralo da deca steknu znanje koje je neophodno da bi prešli u sledećirazred.Osim toga, vredi pomenuti da u slučajevima gde deca ne mogu da završeškolsku godinu, i nisu u godinama da bi išla u prvi razred kao većina drugedece (prema albanskom zakonu svako dete starije od 12 godina ne može dase upiše u prvi razred), rezultati pokazuju da ova deca, preko ovog projekta,uspevaju da nadoknade ono što su propustila. Tokom perioda u kome onaidu u ove integrisane razrede, ona se pripremaju po posebnom programukoji promoviše potpunu nadoknadu časova da bi se eventualno ova decaupisala u stručne kurseve obuke u raznim centrima za stručnu obuku uTirani.Planirano je da ova deca imaju obuku u struci koja će im omogućiti dasteknu neophodne veštine da bi se integrisala u tržište radne snage.U ovom projektu roditelji igraju ključnu ulogu, pošto je osoblje projektavezano ugovorom koji predviđa njihovu stalnu saradnju da bi se njihovadeca podstakla da budu uključena u program a ne da ga napuste. Mnogiroditelji sada prisustvuju sastancima sa nastavnicima i socijalnim radnicima.Tokom ovih sastanaka često se uoče mnogi faktori koji objašnjavajuprobleme sa kojima se sreću romska deca.Istovremeno, treba pomenuti činjenicu da je ovaj program nastavnike ovihrazreda zadužio sa vrlo važnim zadatkom. Oni imaju obavezu da posećujuporodice dece koja ne idu u školu i pošto tako postupaju oni takođepreuzimaju i ulogu socijalnog radnika. Ova praksa pomaže nastavnicima dashvate stanje u kome žive njihovi učenici i isto tako da shvate teškoće sakojima se ova deca suočavaju da bi išla u školu. Pošto imaju bliske kontaktesa roditeljima ostvaruje se bolja saradnja između njih.Program osigurava da se sastanci sa nastavnicima i roditeljima mnogo češćeodržavaju i pomažu u njihovoj komunikaciji, što pomaže da se roditeljiRomi integrišu u školske aktivnosti.Na kraju jednogodišnjeg programa deci se dodeljuju sertifikati koji supriznati od strane Ministarstva obrazovanja i Regionalne direkcije zaobrazovanje u Tirani, koji ovoj deci omogućavaju da se integrišu unormalne razrede u svim javnim školama.A. 2.4.Smetnje i izazovi204

Identifikacija deceOvo je bio jako težak proces pošto su oblasti na koje smo se mi fokusiraliimale visok nivo neformalnosti. Međutim, mi smo odlučili da uključimo onudecu koja su imala teške probleme da idu u školu i onu koja su bila na ivicinapuštanja škole. Dakle, glavni kriterijumi za izbor bili su ekonomsko stanjeporodice i psiho-socijalni uslovi dece.Integracija roditeljaOvo je takođe bilo teško pošto su roditelji navikli da zloupotrebljavaju svojudecu šaljući ih na ulicu da obezbede prihod za porodicu. Drugi problem bioje posvećenost roditelja ovom programu. Rešili smo oba ova problema takošto smo potpisali ugovor sa roditeljima koji ih je obavezivao da aktivnoučestvuju u ovom programu.Integracija školskog osobljaNastavnici u ovim školama morali su da pohađaju posebnu obuku da bimogli da rade na posebnim zadacima kada se radi o nastavi u ovimintegrisanim razredima. Ranije smo istakli da su sva deca imala teškihpsiho-socijalnih problema.Napredak programaNajvažniji izazov bio je napredak programa. Pošto se ovakvi programi radepreko projekata, koje podržavaju donatori, glavna briga bila je održivostintervencije. Zato smo mi mislili da je efikasan način da se reši ovakavproblem bila bliska saradnja sa vladom, sa nadom da bi vlada jednog danapreuzela ovaj program.A. 2.5. Rezultati1/5 dece koja su učestvovala u ovom programu potpuno su povratila školskogradivo, i završila su stručne kurseve obuke; 2/5 su već aktivni učenici ujavnim školama, dok rezultati pokazuju da su većina dece koja su ranije bilanepismena već opismenjena i da su završila predškolski program i da suspremna da se upišu u normalne razrede u javnim školama.Istovremeno, ova deca nisu smeštena u poslednjim klupama razreda, iupravo suprotno, ona su dobro integrisana u razrede. Ovo pokazuje da sunastavnici shvatili da ne treba da bude nikakvih razlika između dece (ovapojava tipičnija je na periferiji) po osnovu kulture, tradicije ili ekonomskogstanja.205

Druga stvar koja je evidentna je da su roditelji postali aktivniji,zainteresovaniji i bolje razumeju zahteve koje postavljaju njihova deca, takošto bolje ocenjuju i prihvataju želje njihove dece da budu kao svi drugi -obrazovani.Imajući u vidu da je ovo uspešna praksa u mnogim evropskim zemljama(koja je uglavnom fokusirana na decu imigranata), i od nedavno sepraktikuje u Albaniji, navodi me da pomislim da ova praksa treba da serazmnoži i raširi i u druge oblasti zemlje i da dobije status nacionalnogprograma koji će imati dovoljno finansijskih i ljudskih resursa, koji će bitiefikasniji u eliminaciji uzroka napuštanja škole kod romske dece i da seeventualno poveća integracija zajednice Roma u mestima u kojima žive.206

A.3. “Kao svi drugi...” (Lulzim Logu)A. 3.1. Opis kontekstaOvo iskustvo fokusira se na najboljim praksama koje otkrivaju pozitivanuticaj saradnje između škole, zajednice i lokalne uprave. Ovaj događaj uzetje iz mog životnog iskustva kada sam se nalazio na funkciji direktora škole.Osim u mojoj školi ja sam bio direktor i u osnovnoj školi u malom graduFierza, u kojoj je bilo mnogo učenika. Škola se nalazila u staroj napuštenojzgradi u kojoj su nekada živeli radnici hidrocentrale Fierza. Ova zgradaadaptirana je za školu od strane opštine i lokalne zajednice. Iako jenastavnica te škole bila pred penzijom ona je bila brižljiva, pasionirana iposvećena obrazovna radnica.Njen razred bio je dobro opremljen uglavnom zahvaljujući doprinosimaroditelja. Njen razred je imao sistem za grejanje, lepe dekoracije i nekolikonastavnih pomagala.Od 14 učenika koji su išli u prvi razred, 4 su bili Romi. Čim sam ja došao urazred, ova grupa od 4 dece privukla mi je pažnju pošto su oni sedeliodvojeno, na kraju razreda, sa dva reda praznih klupa između njih i ostalihučenika, što je izgledalo kao neka granica. "Oni su cigani!" – prošaputala jenastavnica.Odmah sam shvatio da su bili isključeni od ostalog razreda, zanemareni iizloženi predrasudama. Ja sam namerno seo blizu njih i pogledao u njihoveAbc sveske osmehujući se.Zvono je zazvonilo. Tokom odmora zaapazio sam da su drugi učenici vadiliiz torbi čokolade i hranu koju su njihovi roditelji pripremili za njih, dokdeca Romi nisu imali šta da izvade. Poveo sam ih u školsko dvorište, gde jeu uglu pored porušene šupe jedna starica prodavala kese kuvanog kstena.Kupio sam po dva byrek-a za svako dete i kada sam uzeo kese sa kestenom iokrenuo se oni su već završili njihove byrek-e i mogli ste videti samomrvice na njihovom licima. "Bog vas blagoslovio, direktore!" - "Niko nevoli ovu siromašnu decu. Ponekad čak i njihovi roditelji zaborave da dođupo njih u školu" - rekla je starica.Tog dana setio sam se mog detinjstva. Pre mnogo godina, u zgradi u kojojsam ja živeo bila je porodica Roma koja je živela na prvom spratu. Glavaporodice zvao se Qazim. On i njegova žena radili su u zdravstvenom centru.Imali su 6 dece koja su pevala i igrala po ceo dan u njihovoj maloj kuhinji.Tokom praznika oni bi posetili moju porodicu i moja majka bi im dalaslatkiše dok bi Qazim pio rakiju i svirao tarabuku.Jednog dana Qazim se teško razboleo i umro i ekonomsko stanje njegove207

porodice izuzetno se pogoršalo. Deca su počela da ustaju rano ujutro, išla bipo gradu da prose, kradu stvari, a devojčice su na tragičan način postale plentrgovaca ljudskim bićima.Dok sam se sećao ove priče tog dana u školi, počeo sam da razmišljam onačinima kako da pomognem ovoj deci da se osećaju kao svi drugi i da nezavrše na tragičan način. Kakva strategija ovde treba da se primeni? Kojiakteri bi mogli učiniti da ova strategija funkcioniše?! Bilo je potrebno da seuzmu u obzir mnoge stvari i situacija nije uopšte bila laka.Koliko su odgovorni i kakvi su to njihovi roditelji kada su često"zaboravljali da uzmu decu iz škole"? A šta sa nastavnicom čija jeperspektiva "oni su cigani"? Kakva bi bila njena uloga u pomaganju da sesmanje predrasude? Šta sa školskim prostorom, kapacitetom, stručnošću iugledom, koliko bi ona mogla da se uključi u promenjenoj situaciji? Kolikobi lokalna uprava bila spremna i osetljiva da se izbori sa ovom pojavom?Sve ovo su problemi koje treba pažljivo analizirati i tretirati.A. 3.2. Ključni akteriŠkola: Glavni akter bila je škola. Pod školom mislim na celu obrazovnusredinu, direktor škole, sekretar škole kao i učeničko predsedništvo, koji suplaniranjem i kreiranjem obrazovnih aktivnosti stvorili pozitivno nastavnookruženje. Škola koja ima dobro rukovodstvo otvorena je za uključenjezajednice i roditelja jer ih smatra svojim partnerima koji rade na ispunjenjuzajedničkih ciljeva.Lokalna uprava: Osim svoje ljudske i građanske dužnosti izabranipredstavnici imaju i društvenu, političku i institucionalnu odgovornost.Odgovorni predstavnici smatraju da su oni plemenite osobe koje služeinteresima zajednice. Pošto je škola značajna institucija zajednice, ona sefinansijski pomaže iz lokalnih fondova sa ciljem da se očuva i obezbedioptimalno nastavno okruženje. Ova perspektiva podržala je moje ubeđenjeda budem uporan u ovoj oblasti, i sa autoritetom direktora škole kodškolskog osoblja, omogućilo bi pokretanje aktivnosti koje bi sadržavaleobrazovni kao i psihološki i socijalni pristup.Na kraju krajeva pedagogija je kompleksna nauka koja proučava sičućnedetalje, momente, ljude, stavove i ponašanja, kojima se završava radni dan,nedelja, mesec i cela godina i svaka ocena daje uspešne rezultate, isto tako iu očima roditelja i zajednice.Glavni akteri koji su ovde bili uključeni su:208

1 Nastavnik kao ključni akter, koji je igrao odlučujuću ulogu uprocesu2 Roditelji koji su olakšali proces3 Uključenje ostale dece tako što im je pomognuto da promenenjihove predrasude kada su vodili debate i diskusije u razredu;Deca - sa decom je veoma delotvorna tehnika, pošto se decabolje slažu sa drugom decom4 Pripadnici lokalne uprave, koji su svojom brzom intervencijomublažili i poboljšali ekonomsko stanje ovih porodica, time što suobezbedili knjige i odgovarajuću hranu za ovu decu5Generalno, uspostavljena je dobra saradnja između škole i lokalnezajednice.A. 3.3. Kratak opisŠirenje svesti zajednice radi njihovog aktivnijeg i integrisanijeg uključenja uškolski život i u rešavanje njenih osnovnih problema. Razmena raznihiskustava pozitivno utiče na društveno-kulturno vaspitanje i duhovnooplemenjivanje deteta, gde će budući građani biti oslobođeni od kompleksapodele i nezasluženih privilegija.Obuka nastavnika da ocene kakav odnos deca imaju sa njihovim roditeljima,uz primenu tehnika obrazovanja za sve i poštovanja ljudskih prava, na bazidokumenata za zaštitu i poštovanje ljudskih prava i prava grupa u nuždi.Fokusiranje na potrebe učenika čini nastavni proces mnogo prilagodljivijim,podstiče grupni rad kod stručnjaka i stvara multidisciplinarne timoveuključujući tu doktore, socijalne radnike, mlade nastavnike, itd.Obuka nastavnika o programima drugačijeg rada, metodologije bezdirektiva gde učenici treba da istražuju i razvijaju njihovo znanje koristećiširoku lepezu izvora informacija, i poboljšanje komunikacionih veština,uključenje roditelja putem aktivnih komunikacija, sve to garantujeefikasnost ovih aktivnosti.Prvi korak bio je sastanak sa nastavničkim većem, gde je razmotren jedanslučaj, generalizovana su iskustva i organizovana je debata da se prevaziđepredstavljeni problem. Primenjeni pristup nije se bazirao samo nahumanizmu, već je isto tako razmotren kao pravna odgovornost i građanskamisija, pošto su posledice lošeg obrazovanja problem cele zajednice.209

Vođeni su razgovori sa nastavnicom prvog razreda i ovaj novi slučajpredstavljen je kao izazov, lični izazov za završetak njene karijere nadostojanstven način. Ova tehnika motivisala je i podstakla ovu nastavnicuda se na profesionalniji način uključi u rešavanje ovog slučaja tako što ga jeuzela kao kriterijum ili standard ostvarenja. Ovo ostvarenje upravo razlikujevisoko profesionalnog od običnog nastavnika.Organizovali smo posete porodicama dece pri čemu su u njihovim kućamaprikupljene važne informacije dok smo govorili sa roditeljima o nedostatkunjihovog interesovanja za uspeh njihove dece u školi. Izgrađen je kanal zakomunikacije i buduće odnose. Sastanci u školi obično su imali zvaničnu'auru', i stavljali su roditelje u neravnopravni položaj, dok su sastanci uporodici (kod kuće) bili intimniji i otvoreniji, prijateljskiji i neposredniji uizgradnji uzajamnog poštovanja i razmeni odgovarajuće građanskeodgovornosti.Drugi sastanak organizovan je uz prisustvo roditelja i nastavnika i salokalnim predstavnicima iz opštine, gde je tražena intervencija u pogledunjihovog ekonomskog stanja (vlada je garant sprovođenja zakona zapružanje podrške porodicama u nuždi).Organizacija obrazovnih i rekreativnih aktivnosti išla je pod naslovom: "Onisu kao i svi drugi!" sa motom: "Svako treba da ima ravnopravan pristupznanju i životnim prilikama!" Ova aktivnost organizovana je sa decomprvog razreda i njihovih roditelja i imala je za cilj da se razbiju stereotipovipreko prikaza dečjih predstava, koja su, u nekim oblastima, pokazaladodatne vrednosti i talente koje ostali iz grupe nisu imali.Uključenje roditelja Roma u školske roditeljske odbore poslalo je poruku dasu oni odgovorni ne samo za vaspitanje njihove dece za školu već i dapokažu brigu za kvalitet njihovog obrazovanja. Njihov glas ima ključniznačaj za rad škole.Promena klupa za decu u ovom razredu nije bio lak zadatak, ali je to bilo odsuštinskog značaja da se poruše društveni "zidovi" u zajednici i obrazovnojsredini. Deca mogu biti srećna sa malim promenama. Briga i pokazivanjepoštovanja prema njima čini da se oni osećaju važnim u sredini gde žive.Prateći uspeh i pohađanje škole ove dece, i stalno izveštavanje njihovihroditelja dovelo je do veće brige i poverenja roditelja, kao i do zadovoljstvazbog uspeha njihove dece. Ovo je dovelo do većeg poverenja i učešća uobrazovni proces njihove dece.Interesovanje zajednice privuklo je otvaranje računa u banci. Cilj ovoga bioje da se prikupe sredstva da se podrže svakodnevne potrebe ove dece. Ovo210

je ojačalo veze između porodica Roma i drugih pripadnika zajednice.Inovativni pristup:1 Ocena slučaja u malom broju primera da bi se pokrenula većapromena u stavovima i komunikaciji;2 Izbor postupne komunikacije kao dugoročne strategije za sličneprobleme;3 Koordinacija sprovođenja funkcionalne mreže komunikacija izmeđuškole i zajednice;4 Utvrđivanje da su debate i alternativne ideje nužno sredstvo zautiranje puta ka prihvatanju uloge roditelja i zajednice u školskomživotu;5 Preoblikovanje uloge direktora škole kao moderatora a ne kaokomandanta u pedagoškoj praksi;A. 3.4. Smetnje i izazoviIzazovi i problemi koji su zahtevali posebnu pažnju, brigu i posebnoangažovanje uglavnom su bili sledeći:1 Predrasude o predmetu problema, ocena i rešavahje datog problema;2 Shvatanja roditelja Roma o učešću u programu i sledstveno tomeizlaganje riziku obrazovanje njihove dece;3 Teškoće u prihvatanju koncepta ravnopravnosti i uključenja(inkluzije), od strane većine pripadnika zajednice;4 Nedostatak finansijskih sredstava, pomoć u rešavanju problema;5 Lokalna uprava delimično zanemaruje socijalne i ekonomskeprobleme ovih porodica;Savladavanje ovih smetnji zasniva se na veri u principe, iskrenosti ipredstavljanju problema na jednostavan način. Ovde je bitno i stvarno ličnoangažovanje u komunikacijama između strana, istrajnost i strpljenje kao irealni osećaj pri oceni aktivnosti.211

A. 3.5. RezultatiOvaj slučaj, koji je objavljen i o kome se razgovaralo kao o pojavi kojadaleko prevazilazi provincijske granice, a dešava se u lokalnoj zajednici gdeje broj porodica Roma relativno mali, a versko opredeljenje jako homogeno,doveo je do promene mišljenja u zajednici u pogledu prihvatanja promena uponašanju kod roditelja, nastavnika kao i lokalne uprave prema stanjusocijalnih slojeva u nuždi i etničkih manjina.Nastavnici su bili svesniji njihove uloge kao obrazovnih radnika imoderatora za razne socijalne grupe, kao i njihove pedagoške i psihološkeprakse.Humani i transparentan stav kao i stalna podrška zapaženi su tokomsastanka sa roditeljima iz ove zajednice. Preduzete su brojne aktivnosti ikonkretne mere od strane ove grupe na utiranju puta ka normalnomobrazovnom procesu u školi.Deca Romi koja su pomenuta u ovom primeru završila su osnovnu školu sarelativno visokim ocenama.Ovaj slučaj štampan je u novinama kao primer o tome kako bi ovoj pojavitrebalo pristupiti i kako da se izgradi složna zajednica uz poštovanjeljudskih prava.212

B. Bosna i Hercegovina213


B.1. Književno veče sa romskom spisateljicomBili smo obradovani pozivom romske spisateljice Hedine Sijerčić, koja jetih dana došla iz Njemačke u rodno Sarajevo da bi prezentovala svoju novuknjigu bajki na romskom i engleskom jeziku. Zamolili smo je da dođe unašu školu, Osnovnu školu "Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak", koja senalazi u Sarajevu, na Koševskom Brdu.Prije upriličenog druženja u našoj biblioteci, 23.4.2009. napravili smonekoliko panoa na kojima smo prezentovali romske običaje i kulturu, testihove romske pjesme "Đelem, đelem", romske himne, po riječima gospođeSijerčić.Na književno druženje su pozvani svi učenici koji vole pisanu riječ, arazredne starješine su dobile poseban zadatak da animiraju dolazak svihučenika romske nacionalnosti, koji bi u liku i djelu naše gošće, prepoznaliveličanje vrijednosti kulturne baštine Roma kao i važnost učenja, čitanjaknjiževnih dijela, važnost školovanja i stjecanja zvanja.Na početku ovog druženja, od ukupno 16 naših učenika romskenacionalnosti, došlo je njih samo pet, da bi nakon prvog aplauza koji seprolomio iza vrata biblioteke, počeli da ulaze jedan po jedan, stidljivo i tihosjedajući u publiku.Gospođa Hedina je pričala o svom djetinjstvu u romskom naselju Gorici, osvom školovanju u Osnovnoj školi "Hasan Kikić", o borbi da završi srednjuškoli i da upiše fakultet. Podrška njenog oca joj je mnogo značila, te je sveprepreke, kojih je bilo u sredini neprilagođenoj da se otvori za sve one kojinisu iz istog nacionalno miljea, uspješno prebrodila i postala novinar RadioSarajeva. Na tom radiju je bila urednik emisije na romskom jeziku. Zavrijeme rata je boravila u Kanadi i Njemačkoj i tamo je završila i pedagoškifakultet, te se imala čime pohvaliti, a svojim knjigama i prijevodimadokazati da je učenje najvažniji uvjet za čovjekov prosperitet.Naši đaci su bili oduševljeni životnom pričom ove žene, koja plijeni pažnju ipoglede divljenja i svojim fizičkim izgledom, ali i biografijom koja liči naostvarenje "američkog sna". Pokazala im je prijevod "Malog princa" A.S.Egziperija na romski jezik, zbirku romskih narodnih priča i bajki koje ječula od starijih Roma i prvi put ih zapisala, te mnoge druge publikacije.Nakon toga djeca su počela da komuniciraju sa gospođom Hedinom naromskom jeziku, ponoseći se svojom sunarodnjakinjom i želeći da se injima ostvari sličan san. Na kraju susreta su ponosno stajali, vidnozadovoljni za vrijeme izvođenja pjesme "Đelem, đelem", jer su vidjelinajsvjetliji primjer uspješne Romkinje.215

Ovaj susret se višestruko reflektovao na učenike i romske i neromskepopulacije. Romska djeca u počela redovnije da pohađaju nastavu, aneromska su se upoznala sa jednim nepoznatim segmentom romske kulture:vidjeli su da u Bosni i Hercegovini postoji dosta različitih sazvučja koja činebogatstvo naše zemlje.U ovom projektu su učestvovale nastavnice Bosanskog, Hrvatskog, Srpskogjezika i književnosti (Sarić Điđana, Mustafić Behdija, Kobiljak Rašeda) ibibliotekarka u našoj školi (Izeta Čirić), Kao i predstavnica ministarstva zaizbjegla i raseljena lica, gospođa Isma Stanić.216

B.2. Primjer dobre prakse uz učešće u projektu “Unapređenjeuključenosti i zastupljenosti etničkih manjinskih grupa uobrazovanju”JU OŠ “Osman Nakaš” počela je sa svojim radom 30. maja 1967. godinekada je postavljen kamen temeljac za izgradnju škole pod pokroviteljstvom"Vranice", da bi njeno svečano otvaranje bilo 11. septembra 1967. godine,kada je njen prvobitni naziv bio Osnovna škola "Petar Dokić". Osnovnaškola "Osman Nakaš", ime poznatog slikara, minijaturiste iz 16. vijeka, nosiod 1994. godine.Tokom svog postojanja i rada školu je tradicionalno pohađao veliki brojučenika romske nacionalnosti, tako da ćemo kao primjer dobre inkluzivneprakse u radu sa manjinama osvrnuti se na ovu populaciju.Tokom godina svoga rada škola «Osman Nakaš» je bila sigurno utočište zaedukaciju i socijalizaciju romske djece. Trenutno školu pohađa 69 učenikaromske nacionalnosti, što je najveći broj romske djece uključene u jednuškolu u Kantonu Sarajevo. Kada govorimo o ovoj etničkoj manjini trebaimati na umu da i u našoj školi učenici romske nacionalnosti nemaju istoporijeklo i tradiciju, što svakako još više usložnjava rad sa njima. Našuškolu pohađaju tri grupe učenika romske nacionalnosti po mjestu rođenja iporijekla.Većinu učenika čine djeca bosanskih Roma, a ostali imajuporijeklo sa Kosova čiji roditelji su rođeni na Kosovu u prijeratnomperiodu, a djeca rođena u Bosni i Hercegovini te treća grupa jesu djeca kojasu rođena na Kosovu i koja su u Bosnu i Hercegovinu došla u poslijeratnomperiodu.Poteškoće u socijalizaciji i inkluziji ovih učenika proizilaze izneobrazovanosti njihovih roditelja i teških socio-ekonomskih prilika ukojima oni žive, zatim u niskim motivima za školska postignuća i skromnimočekivanjima od budućnosti. Posebna poteškoća u radu sa ovim učenicimajeste jezička barijera, zbog slabog poznavanja Bosanskog jezika koji njimanije maternji jezik.Pored svih ovih nabrojanih poteškoća i kompleksnosti njihove situaciješkola dugi period uspješno radi na njihovoj inkluziji i uključenosti uodgojno-edukativni proces. Većina učenika ove populacije se redovnoupisuje u osnovnu školu, te većina njih i završava osnovnoškolskoobrazovanje, dok manji broj zbog uticaja tradicije, posebno ženske djece nezavrši upisanu školu.217

Naš inkluzivni pristup se ogleda u tome:- radimo na stalnom podizanju svijesti roditelja romske djece ovažnosti obrazovanja (roditeljski sastanci, okrugli stolovi,individualni razgovori)- radimo sa djecom kroz savjetodano-individualni pristup- pomažemo učenicima u obezbjeđivanju sredstava za redovnopraćenje nastave (udžbenici, pribor, užine itd.)- kroz saradnju sa nadležnim Centrom za socijalni rad i nevladinimorganizacijama pružamo pomoć u materijalnim sredstvima(stipendije, doplatci, jednokratne pomoći)- u saradnji sa nevladinim Romskim udruženjima radimo nazadržavanju i pripremanju djece za polazak u osnovnu školu- nastavnici svojim nastavnim umjećima rade na jačanju potencijalasvakog djeteta, a posebno se akcenat stavlja na rad sa Romskomdjecom (individualni pristup, individualni rad, prilagođavanjenastavnih sadržaja)Ove školske godine iz razloga aktuelnosti problemtike manjinskih skupina uškoli je pokrenut «Projekat obrazovanje za mir», kojem je glavni ciljedukacija učenika o etničkim manjinama u Bosni i Hercegovini, tepribližavanje kulture etničkih manjina svim učenicima škole, sa posebnimosvrtom na učenike romske nacionalnosti. Projekat se odvija kroz nekolikoetapa:- prva jeste da se kroz sve nastavne jedinke u kojima postojimogućnost ugrađuju elementi ove problematike radi osvještavanjapojmova multikulturalnosti, tolerancije, raznolikosti, uvažavanja, tesuzbijanje pojave segregacije i diskriminacije. Predmeti koji pružajumogućnost ovakvog rada jesu Bosanski, Hrvatski, Srpski jezik iknjiževnost, muzička kultura, likovna kultura, kultura življenja,strani jezici- drugu etapu čini samostalni rad učenika na pripremi časovaodjeljenske zajednice sa tematikom «Etničke manjine u Bosni iHercegovini»- treća etapa se ostvaruje kroz rad sekcija koje imaju za ciljugrađivanje elemenata tradicije i kulture manjinskih skupina usadržaje koje obrađuju. Rad sekcija u ovom polju prezentira se krozškolske manifestacije218



C.1. Sudjelovanje roditelja romske djece u kreiranju nastavnihplanova i udžbenikaKratak opis sadržajaU današnjem društvu, nacionalne manjine su uvelike stigmatizirane. Smatrase da nisu sposobni postići određeni akademski ili poslovni uspjeh. Posebnosu takvoj vrsti podcjenjivanja i predrasuda podvrgnuti pripadnici romskenacionalne manjine. Smatra se da nisu sposobni napraviti određeni uspjeh uškoli. Istraživanja su pokazala kako se oko 70% romskih učenika uosnovnoj školi „izgubilo“ putem, odnosno da su odustali od školovanja.Društvo prvenstveno krivi roditelje, ali ne i obrazovni sustav koji moždanije prilagođen potrebama nacionalnih manjina. U ovom kratkom prijedloguiznijet ću ideju kako roditelji romske djece mogu pomoći u kreiranjunastavnih planova i udžbenika, prvenstveno stvaranjem vijeća roditelja zaromske nacionalne manjine.Glavne skupineGlavne skupine koje bi trebale biti uključene u ovoj praksi su roditeljiromske djece, kao i sama djeca koja pohađaju osnovnu i srednju školu.Roditelji imaju ključnu ulogu u ovome procesu, naime, oni sami znaju kojeprobleme imaju njihova djeca, pa na njih mogu i ukazati. Iako obrazovanjesamih Roma ovisi o svijesti njihovih roditelja, u posljednje dvije godinepostoji tendencija porasta broja romskih učenika u osnovnim školama.Glavne skupine osim roditelja su i učenici, kojima će sudjelovanje roditeljau donošenju odluka, pomoći u daljnjem školovanju i razvoju njihovihsposobnosti. Nastavnici također trebaju biti aktivno uključeni u ovaj proces.Kratak opis dobre prakseU obrazovanju djece roditelji imaju veliku ulogu. Oni ih potiču na rad, nadaljnje učenje i razvijanje. Iako u školama postoje roditeljska vijeća, rijetkose u njima nalaze roditelji nacionalnih manjina.Stoga bi se roditelji nacionalnih manjina, u ovom slučaju Roma, trebaliorganizirati u vijeća ili savjete, koji bi davali određene prijedloge oškolskom kurikulumu i udžbenicima, a okupljali bi se jednom u tri mjeseca.Ukazivali bi na probleme s kojima se romski učenici susreću svakodnevno uobrazovnom sustavu. To vijeće bi imalo funkciju donošenja određenihodluka i prijedloga koji bi se slali na daljnje razmatranje višim instancama.221

Primjer: roditelji predlažu da se učenicima romske manjine prilagodenastavni materijali. Taj prijedlog se daje školama, kao i nastavnicima kojidonose odluku o tome. Nastavnik može uz udžbenik pripremiti i dodatnenastavne listiće za učenike romske nacionalne manjine kako bi im olakšaoučenje, a može organizirati i dopunsku nastavu gdje bi se nastavnik mogao upotpunosti posvetiti potrebama djeteta.Vijeće roditelja nacionalnih manjina tako može utjecati na stvaranjenastavnog programa i mijenjanje udžbenika. Udžbenici bi trebali biti štoilustrativniji te didaktički prilagođeni potrebama nacionalnih manjina. Osimtoga, veliki problem kod nacionalnih manjina je jezik kojim se svakodnevnokoriste. Romi u Hrvatskoj govornici su Romani Chiba, bajaškog jezika tealbanskog jezika, pa im je hrvatski drugi jezik. Stoga bi trebali uz hrvatskijezik kao obavezni, u školama uvesti i izborni predmet za romske učenikegdje bi razvijali svoj materinji jezik te očuvali kulturu. Roditelji bi moglidjelovati i na tome području (predlaganje izbornih predmeta) da promjeneškolski program.Nadalje, roditelji bi mogli organizirati različite tribine, koje bi ukazivali namanjkavosti školskog programa prema nacionalnim manjinama (primjerice,problem needuciranosti nastavnika u pristupu učeniku, kao i nedostatakindividualnog rada).Ukoliko za to postoje uvjeti, u svakoj školi bi trebao postojati jedanzaposlenik (npr. pedagog, psiholog ili profesor) koji bi se zalagao zapromjene u školskom programu i udžbenicima, a bio bi u konstantnojsuradnji s vijećem roditelja romske nacionalne manjine.Prepreke i izazovi – kako su riješeniKod osnivanja vijeća roditelja romske nacionalne manjine također postojeodređene prepreke i izazovi. Prvo pitanje koje se postavlja je postoji lidovoljan broj roditelja unutar jedne škole koji bi htjeli sudjelovati u takvomvijeću. Naravno, neki to neće htjeti učiniti, ali je zato na samimnastavnicima i školama, ali i cijelom društvu da osvijeste roditelje da jeobrazovanje vrlo važno i da će im djeca samo na takav način uspjeti razvitiu potpunosti svoje vještine i sposobnosti, ali i uspjeti u životu.Slijedeći problem koji se pojavljuje je financijske prirode, odnosno, tko ćefinancirati vijeće roditelja (primjerice kod organiziranja tribina i sl.). Tu bipotporu trebalo dati ministarstvo, ali i same županije i gradovi, kojima je uinteresu da se nacionalne manjine što bolje integriraju u cjelokupno društvo,a djeca u obrazovni sustav.222

Također prepreka bi mogla biti i suradnja sa školama, koja bi se trebala lakoriješiti, prvenstveno razgovorom s ravnateljima.Mogućnost provedbe ove prakse u ostalim školamaOva praksa je jednostavna za provođenje u svim školama u kojima se nalazepripadnici romske nacionalne manjine. Škole trebaju biti mjesto potpunepodrške i osnivanja vijeća roditelja romske nacionalne manjine. Osim toga,nastavnici u čijim razredima se nalaze djeca iz romske nacionalne manjineće sigurno biti zadovoljniji i spremniji na suradnju s vijećem roditelja, jer ćetime olakšati djeci učenje i razvoj njihovih vještina i sposobnosti.Rezultati i dobrobiti za zajednicu• uključivanje roditelja romske nacionalne manjine u život škole• donošenje odluka koje su bitne za uspjeh i napredovanje djece• razvoj vještina, sposobnosti i znanja učenika romske pripadnosti• manji broj učenika koji bi odustajali od škole• educiranost nastavnika o tome koje metode koristiti prilikom radaukoliko je u razredu dijete romske nacionalne manjine kako bi mušto lakše olakšao učenje• udžbenici, kurikulumi te sam rad nastavnika bi uključivao isastavnice manjinske kulture – ostala djeca bi imala iskustvomultikulturalnosti• razbijanje predrasuda o Romima kao pasivnima, neobrazovanima,nespremnima za promjene• povećanje broja obrazovanih Roma, koji će biti konkurentni zatržište rada223

C.2. Razvoj komunikacijskih vještina i uspostava dialoga izmeđuroditelja i nastavnika: radionice za roditelje i nastavnikeKratak opis sadržaja»Sva ljudska bića rađaju se slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima.Ona su obdarena razumom i sviješću pa jedna prema drugima trebajupostupati u duhu bratstva.«Članak 1. Opća deklaracija o pravima čovjekaPrije nego započnemo s praksom rješavanja ovakvog tipa problema, s kojimse danas nažalost sve više susrećemo, ovaj citat treba nekoliko puta naglasitii istaknuti svima onima koji čine našu mrežu edukativnog procesa. Svijest orazličitosti i upravo prihvaćanje takvih različitosti dovodi nas da pokušamoriješiti probleme inkluzije nacionalnih manjina u Hrvatskoj. Želja jeosvrnuti se na položaj Roma u Hrvatskoj, tj. prihvaćanja njih kaonacionalnu manjinu u edukativni proces. U zadnje vrijeme, govorilo se oinkluziji Roma u školstvo, međutim pitanja provedbe su i daljenerazjašnjena. Primjer inkluzije bi bio u Međimurju, gdje su romska djecasmještena u zasebne učionice i tamo pristupaju edukativnom procesu, kolikoto bio dobar početak, opet je pitanje socijalne osjetljivosti u nižimrazredima, gdje bilo kakva odvojenost postaje znak odbacivanja i pridonosimogućnosti izrugivanja. Važno je objasniti roditeljima da je njihovo dijeteindividualac, čije se kognitivne sposobnosti razlikuju od drugih, te naglasitistalnu potrebu rada s djetetom kako u školi, tako i u vlastitom domu.U radionicama s roditeljima potrebno ih je upoznati s životom, kulturom itradicijom nacionalnih manjina, kako bi oni mogli uspješno nastavitikomunikaciju i odgoj svoje djece u duhu tolerancije i prihvaćanjarazličitosti. Primjer takve radionice uključivao bi zajedničko sudjelovanješkolskog psihologa, pedagoga, učitelja, ravnatelja, roditelja i predstavnikanacionalne manjine. Roditelje bi se educiralo kako uspješno komunicirati sdjecom, o prednostima i nedostacima pojedinih odgojnih stilova,sprječavanje sukoba, disciplina djeteta, razvoj poštovanja i tolerancije premadrugima. Primjer dobre prakse za djecu u čijem razredu bi bili i pripadnicinacionalne manjine je prije svega stalno upozoravanje na jednakost irazvijanje svijesti o socijalnoj osjetljivosti svih učenika u razredu. Djecamlađe školske dobi kao i djeca starije školske dobi uočavaju različitosti kojene moraju uvijek biti nužno u negativnom kontekstu, ali utjecaj i odgojroditelja često je ključan po pitanju viđenja tih različitosti, upravo zato je224

potrebno neprestano educiranje i osvještavanje roditelja kao i njihovosudjelovanje i suradnja s drugim subjektima odgojno- obrazovnog procesa.Predlažemo da se organiziraju radionice komunikacijskih vještina koje biojačale i roditelje i nastavnike i uspostavile međusobno povjerenje.Radionice bi uključivale sve roditelje a ne samo roditelje djece nacionalnihmanjina. Roditelji bi imali priliku naučiti jedni druge i učitelje/nastavnike osvojoj kulturi, metodama odgoja te bi podijelili svoje probleme. Uzmoderatora a u nekim slučajevima i prevodioca (radi roditelja koji negovore hrvatski) .Djelotvorna je ona komunikacija kojom postižemo upravo one efekte kojesmo željeli postići. To je vještina koja se stječe i razvija osvještavanjemvlastitog stila komuniciranja i ugrađivanjem novih komunikacijskih alata usvoje komunikacijske navike. Kad naiđemo na 'teškog sugovornika' takomalo je potrebno da komunikacija s njim krene u neželjenom smjeru, atoliko puno energije je potrebno uložiti da ipak postignemo komunikacijskeciljeve i ostvarimo kvalitetnu suradnju. Srećom, možemo osvještavativlastito ponašanje i ugrađivati u njega nove komunikacijske obrasce koji ćenam omogućiti da i s najzahtjevnijim sugovornikom uspješno i 'bezbolno'izađemo na kraj. Sukobi su prirodna pojava i nemoguće je živjeti apsolutnobez sukoba. No, postoje različite vrste sukoba i različiti načini reagiranja nasukobe. Promijenite li svoj doživljaj sukoba i usvojite li odgovarajućekomunikacijske tehnike, vjerojatno ćete s vremenom uočiti kako većinasukoba može biti pokretač uspješne suradnje i put do novih, kvalitetnihishoda.Na radionici će roditelji i nastavnici naučiti kako efikasnije istraživati tuđe izagovarati svoje mišljenje, kako bolje slušati i kako oblikovati djelotvorneporuke. Koje su prepreke uspješnoj komunikaciji i kako ih prevladati, što surazine poruke, kako izbor riječi, glas, slušanje i oblici pitanja utječu naishode u komunikaciji, što hoće teški sugovornici i kako uspostaviti izadržati granicu u odnosima s drugima, što je potrebno za pažljivokonfrontiranje i za suradničko rješavanje sukoba. Kako nastaje sukob i štoga karakterizira. Koji komunikacijski obrasci povećavaju sukob a koji gaublažavaju. Kako koristiti sukobe za poticanje suradnje i promjenu. Štokarakterizira dobru suradnju i kako komunicirati da bi se suradnja ostvarila iodržala. Radionica će im također omogućiti osvještavanje vlastitih i tuđihkomunikacijskih stilova, uočavanje karakterističnih komunikacijskihobrazaca, promjenu vlastitog stila komuniciranja, uspješniju komunikacijumeđu njima. Osvještavanje prepreka u komunikaciji, bolje razumijevanjeponašanja sugovornika, razvijanje vještine preuzimanja vođenja izadržavanja kontrole u razgovoru, razvijanje suradničkog pristupa u225

ješavanju sukoba. Osvještavanje vlastitog i tuđih stilova komuniciranja usukobima, promjenu vlastitog stila i usvajanje djelotvornih tehnika zakomunikaciju s drugima neovisno o njihovom dominantnom stilukomuniciranja.Struktura – radionice bi se održavale u blokovima od 1.5 sat svaki drugitjedan kroz jedno polugodišteGlavne skupine uključene u ovoj praksiRoditelji:Praksa pokazuje da je bitno uključiti sve roditelje u odgojno- obrazovniproces kako bi se približili našem cilju (inkluzija pripadnika nacionalnihmanjina u odgojno- obrazovni proces). Potrebno je kontinuirano organiziratiradionice i sastanke za roditelje.Učitelji/NastavniciŠkola kao institucija mora osigurati uvjete za provođenje edukativnihradionica s roditeljima te osigurati uspješno educiranje djece. Ravnateljiškola trebaju biti zaduženi za organizaciju i provedbu spomenutih radionica.Oni koordiniraju aktivnostima vezanima uz radionice, osiguravaju sredstva iuvjete za realizaciju projekata. Učitelji su glavni nositelji edukacijskogprocesa u školama. Oni su glavni faktor za učinkovitu komunikacijuroditelja, škole i djece u odgojno- obrazovnom procesu. U svom radu trebalibi se oslanjati na savjete i pomoć pedagoga i psihologa.MentoriTakođer smatram da bi se u radionice trebalo uključiti i mentore koji ćepomagati roditeljima i nastavnicima u početnom stadiju upoznavanja imentoriranju radionica. Mentori trebaju imati određena psihološka ipedagoška znanja o djetetu i poznavati različite metode i oblike rada kako biga uspješno integrirali u većinu.Prepreke i izazoviPrva prepreka koja se javlja je motivacija roditelja i nastavnika nasudjelovanju u radionicama. Zato škole moraju poraditi na tome da se kroz226

oditeljske sastanke pojasni i približi roditeljima zašto je to korisno za njih injihovu djecu a nastavnicima kako će im to olakšati rad.Prepreka je također i organizacijske prirode, radionice se moraju organiziratiu primjerno vrijeme kako bi roditelji mogli sudjelovati; u večernjim satimaili preko vikenda. To naravno proizvodi i sljedeći problem a to jemotiviranje nastavnika da svoje ne radno vrijeme provedu na takvimradionicama.Neizbježna prepreka je i financiranje tih aktivnosti. Škole teško iz svogredovitog proračuna mogu izdvojiti sredstva za plaćanje pripreme iprovedbe radionica. Tu bi svakako trebalo tražiti izlaz u prijavi projekta narazličite natječaje poput ovoga ili od lokalnih uprava tražiti sredstva, to bibilo sigurno ostvarivo u regijama s već ustanovljenim problemimamanjinskih učenika. Također sredstva bi se mogla dobiti i od mjerodavnogministarstva ili udruga koje se bave takvom problematikom.227

C.3. Debatom do tolerancijeKratak opis sadržaja:Za osobni razvoj učenika kao cjelovite osobe je važno da činjenice neprihvaćaju kao nešto konačno već da se prema informacijama koje primaju,stavovima i vrijednostima odnose kritički.To se razvija primjenom različitihstrategija poučavanja kritičkog mišljenja. Posebnu pažnju u programuposvećujemo debati kao strategiji poučavanja i argumentirane rasprave.Debata kao vještina argumentirane rasprave odvija se prema utvrđenimpravilima i u određenom vremenskom okviru.Program je ponuđen učenicima od 5. do 8. razreda kao izvannastavnaaktivnost i rad s potencijalno darovitim učenicima. Sastajemo se tjedno dvasata. Tijekom nastavne godine ukupno je predviđeno 70 sati, ali s obziromna veliki interes učenika broj sati je puno veći.• Učenici prezentiraju debatu ostalim učenicima, roditeljima iučiteljima u školi• Sučeljavaju se s debatnim klubovima ostalih škola RH• Sudjeluju na turnirima izvan RH i debatiraju na engleskom jeziku• Sudjeluju na natjecanjima, jer je Ministarstvo znanosti, obrazovanjai sporta debatu uvrstilo u Vremenik natjecanja, susreta i smotri• Učenici debatiraju gotovo na svim školskim i gradskim aktivnostima(Festival znanosti, aktivnosti vezani za eko akcije, prevencijeovisnosti, vršnjačko nasilje ….)• Učenici sudjeluju na zimskim i ljetnim školama demokracijeDebatu možemo promatrati s nekoliko aspekata:a. kao strategiju podučavanja u razvoju kritičkog mišljenja iličnostib. kao strukturiranu raspravuc. kao odgoj za demokraciju i ljudska pravaGlavne skupine uključene u ovoj praksi:Godišnje je preko trideset učenika od 5.do 8.razreda aktivno uključeno uDebatni klub Škole, a publika koja sudjeluje pasivno je na nivou gotovocijele škole.228

Učenici koji debatiraju i učenici koji prate debatu su pripadnici različitihnacionalnih manjina.Kratak opis dobre prakse:Debatom se razvija:• govorništvo,• kritičko mišljenje,• tolerancija,• prihvaćanje drugačijih stavova i mišljenja,• razumijevanje društvenih kontraverzi,• aktivno slušanje,• potiče se samoučenje i samostalno istraživanje,• intelektualna radoznalost• kreativnost• vrednovanje i samovrednovanjeCilj nam je debatom prezentirati problem roditeljima, učiteljima i ostalimučenicima, te ih potaknuti na razmišljanje.Ciljevi programa su:- razvoj kritičkog mišljenja- razvoj tolerancije- razvoj komunikacijskih i socijalnih vještina- razvoj vještine govora- razvoj samopoštovanja- razvoj demokratskog ponašanjaPrepreke i izazovi:Učenici – debatanti nastavljaju se baviti debatom i u srednjoj školi , pa i nafakultetima. Debatanti – srednjoškolci i studenti pripremaju debatanteosnovne škole uz učitelje voditelje.229

Mogućnost provedbe ove prakse ostalim školama:Sve navedeno moguće je provesti u bilo kojoj osnovnoj školi, uz dobruvolju učitelja da se educira o metodici debate.Rezultati i dobrobiti za zajednicu:- Debatom razvija toleranciju- Debatiranje je učenicima zabavno- Debatiranje je sport za um i glas- Kroz debatu učenik kontrolira proces učenja- Debatiranjem se razvijaju vještine potrebne za uspjeh, aintelektualna aktivnost – najučinkovitija prevencija ovisnostiTeze na kojima smo do sada debatirali, a vezane su za toleranciju premanacionalnim manjinama u školama su slijedeće:(Teze su u afirmativnom obliku)Govor mržnje u školama treba kažnjavati. ( Na zadanu tezu debatiralo se naengleskom jeziku u Ljubljani, na međunarodnom turniru)Cenzura interneta je opravdana. ( s posebnim osvrtom na grupe kojepozivaju na nacionalnu mržnju)Facebook poboljšava kvalitetu života (s posebnim osvrtom na grupe kojeimaju nacionalni karakter)Pozitivna diskriminacija je opravdana.Građanski neposluh je opravdan.Mišljenja smo da je ovo primjer dobre prakse u području poticanjasudjelovanja nacionalnih manjina u školama i za razumijevanje istih.Učenici moraju razmisliti, raspraviti, informirati se prije debatiranja, asigurno sve to utječe na njihov stav.230


D.1. Autonomija praktičnog rada u Tehničkoj školi – Nastavabosanskog jezika (Masar Šašivari, nastavnik)D.1.1. Opis konteksta“Ja sam dipl. eng. Masar Šašivari, nastavnik u srednjoj školi „GaniÇavdarbasha” u Prizrenu. Osim drugih predmeta ja predajem i stručnupraksu. Primer koji ovde opisujem govori o načinu korišćenja resursa uobuci učenika koji je i ekonomičan i kreativan. Rutinski rad po kurikulumukoji se ne može ostvariti u sadašnjim uslovima napušten je, i prešlo se naalternativni i mogući način vođenja stručne prakse za drugačije profile utehničkoj školi.Iako ne postoje formalni predstavnici iz bošnjačke zajednice na nivoudirektora ili zamenika direktora škole, rukovodstvo škole ipak postavljaneformalne koordinatore iz razreda u kojima se predaju manjinski jezici.Neformalni koordinatori su veza između direktora škola i nastavnikabosanskog jezika. Ipak, autonomija i inicijativa nastavnika i roditelja suzapaženi zahvaljujući činjenici da se većina problema rešavaju samostalnouz logističku pomoć rukovodstva škole. Isto ovo važi i za praktične časovekoji su ključni primer dobre prakse”.D.1.2. Ključni akteriGlavni akteri ovde su predmetni nastavnici koji predaju stručnu praksu unašoj školi, vlasnici i radnici u radionicama (kola i električni uređaji),roditelji i učenici.1 Broj učenika je 85, uključujući tu X, XI, XII i XIII razred Tehničkeškole u Prizrenu koji uče na bosanskom jeziku.2 Nastavnici: Dipl. eng. Masar Šašivari, dipl. eng. Ećrem Bajrami,dipl. eng. Ruždi Bego i dipl. eng. Sead Saiti.3 Vlasnici i radnici u radionici za popravku kola su Bersim Rahmani,Asan i Dževdo Sagdati (Meclaren), Sabrit Redža, Shenol Ajgjeri.4 Vasnik radionice za popravku električnih uređaja je Remzi Bečiri(Elektro 5)D.1.3. Kratak opisTehnička škola održava nastavu na tri jezika: većina uči na albanskomjeziku dok manji broj uči na turskom i bosanskom jeziku.232

Časovi praktične nastave uglavnom se održavaju u privatnim radionicamagde učenici Bošnjaci uče da popravljaju kola i električne uređaje.Izbor radionica vrši odgovorni nastavnik tako što sa vlasnicima pregovara ouslovima i načinima na koji će se održavati praktični časovi. Uloga roditeljaje da lobiraju kod vlasnika.Ovakav pristup dozvoljava da se manji deo nastave ostavi za rad u školskojradionici koja tehnički nije potpuno opremljena za sve stručne grane.Nastavnici, koji su svi inženjeri, ipak nisu dovoljno pripremljeni da se nosesa stvarnim kvarovima na vozilima ili električnim uređajima, kao što tomogu majstori koji rade u ovim radionicama i svakodnevno se nose s tim.Uključenje učenika u rešavanje konkretnih praktičnih problema dovodi dosticanja samopouzdanja, većeg znanja i veština.Broj učenika koji rade u radionicama nije stalan za svaku akademskugodinu. On zavisi od dinamike rada u radionici.Kontrolu rada i prisustva učenika vrše majstori, nastavnici kao i roditelji.Ova dobra praksa razbija monotoniju da se svaki dan ide u školu i uradionice.Dalji korak napred učinjen je u obuci učenika. Školski kabineti i radioniceviše nisu prenatrpani. Sačuvan je materijal koji je potreban za praktičan rad.Utvrđen je raspored za časove praktičnog rada.D.1.4. Smetnje i izazoviNa početku svake akademske godine postoji dilema o tome u koju radionicuda se šalju učenici. Ovo je rešeno u dogovoru sa roditeljima. Roditeljima jedata mogućnost da daju predloge i izaberu one radionice za koje misle da ćenajviše koristiti njihovoj deci u izabranoj struci. Ovo ne zavisi samo oddobre organizacije i ugleda date radionice već i od udaljenosti od kuće,naročito za slučajeve porodica koje imaju finansijskih teškoća, poverenja umajstore, načina boljeg nadzora učenika, itd.D.1.5. Rezultati; Mogućnost korišćenja ove dobre prakse u drugimškolamaPraktičan rad koji su obavljali učenici bošnjačke zajednice u regionuPrizrena nije specifičan samo za ovu sredinu; sličnih sredina ima i u drugimmestima na Kosovu.Vlasnici radionica voljni su da prime učenike na praktičnu nastavu unjihovim radionicama iz nekoliko razloga: marketing, učenici obavljaju deo233

njihovog posla, roditelji su njihovi prijatelji ili rođaci, iz milosrđa, itd.Zapaženi su dobri rezultati u praktičnoj obuci i vaspitanju učenika. Učenicise osećaju opuštenije u ovim radionicama. Posle završetka trogodišnjeg iličetvorogodišnjeg školovanja oni često dobiju posao u istim radionicama ukojima su obavljali praktičan rad jer se često dešava da steknu poverenjevlasnika. U nekim slučajevima, posle izvesnog perioda, neki učeniciotvaraju sopstvene radionice i nastoje da opstanu na tržištu.234

D.2. Izgradnja ljudskih kapaciteta putem jačanja obrazovnogsistema i akcija koje podržavaju reforme obrazovanja i razvojljudskih resursa (Arjeta Zhubi)D.2.1. Opis konteksta“Zovem se Arjeta Zhubi. Od 2007. godine radim za italijansku organizacijuAVSI. Ja sam odgovorna za društveno-obrazovne aktivnosti koje seodržavaju u sistemu osnovnog obrazovanja i u predškolskim institucijama.Projekat koji se sprovodi ima za cilj da podrži decu sa posebnim potrebama,naročito grupe dece koje pripadaju zajednicama Roma, Aškalija i Egipćana(RAE). Organizacija kurseva za opismenjavanje, podrška u učenju i ostaleslobodne rekreativne aktivnosti, i po prvi put organizacija grupe predškolskedece koja pripadaju RAE zajednici, ima za cilj integraciju ove dece uobrazovni sistem. Uz pomoć napred navedenih aktivnosti i konsultacija saroditeljima iz ove zajednice, deca su podstaknuta da upišu prvi razred iredovno nastave školovanje”.D.2.2. Ključni akteriNeposredno uključeni akteri su deca, učenici, dečji vrtići i nastavnici.Posredno uključeni akteri su:1 Članovi porodice2 Članovi šire porodicePodaci o neposrednim korisnicima:1 115 predškolske dece iz različitih grupa2 27 učenika iz grupe nepismenih3 102 učenika iz grupe koja je obrazovana da pomaže učenicima uučenju teških predmeta4 300 dece različitih godina bilo je uključeno u slobodne rekreativneaktivnosti5 300 članova porodice235

D.2.3. Katak opisCilj – da se da doprinos u smanjenju pojave napuštanja škole, da se učenicikoji su napustili školu vrate i nastave školovanje, da se uključe u posebnerazrede, da se u osnovne škole upiše veći broj dece pripadnika RAEzajednica, i da se smanji broj dece koja prose na ulici, i da se tako jasnoukaže da je njihovo mesto u školskim klupama.Tehnike – nove tehnike koje su preuzete iz drugih iskusnijih zemalja koristese u radu sa ovim posebnim grupama dece. Ove tehnike su:1 Redovne posete porodicama2 Izrada datoteke gde su sadržani svi podaci o detetu i njegovoj/njenojporodici, koja se ažurira svaka 3 meseca od strane dećjih vrtića inastavnika3 Organizacija kombinovanih aktivnosti kao što je pomoć uobrazovnim aktivnostima u školi4 Tromesečne analize na bazi rezultata koji su ostvareni i evidentiranipri redovnim ocenama u dnevnicima nastavnika, sa ciljem da seinterveniše u predmetima gde su rezultati loši5 Podrška u učenju za učenike koji imaju teškoća u učenju, putemorganizovanja dopunskih časovaD.2.4. Smetnje i izazoviVažno je istaći činjenicu da je rad sa ovim marginalizovanim grupamadruštva stvarni izazov. Stanje ovih zajednica pre sprovođenja projekta biloje zaista očajno. Tokom preliminarnog istraživanja saznali smo da su deca izRAE zajednica kao i deca migranata bila smeštena u posebne razrede, što jeonemogućavalo saradnju i komunikaciju ovih grupa sa ostalom decom.Osim toga, nije postojala saradnja niti komunikacija između nastavnika iroditelja ove dece. Druga stvar koja je utvrđena pri ovom istraživanjupokazala je da ocenjivanje ovih učenika nije vršeno na pravičan način.Imajući u vidu sve ove nalaze, uz pomoć ovog projekta izvršili smo pritisakna rukovodioce nadležnih obrazovnih institucija da premeste učenike RAEzajednica u druge razrede. Osim toga, uz pomoć aktivnosti kao što su letnjikampovi (organizovana putovanja za decu različite etničke pripadnosti) kodovih učenika stvorene su prilike za saradnju i komunikaciju.Bilo je puno smetnji od strane roditelja dece iz RAE zajednica koji suoklevali da dozvole njihovoj deci da učestvuju u ovim aktivnostima protivnjihove volje. Ova smetnja prebrođena je preko stalnih poseta porodicamaučenika, gde su osim uspostavljanja čvrste veze između nastavnika i236

oditelja, roditelji bili pozvani da budu vodeći faktor u sprečavanju pojavenapuštanja škole.D.2.5. Rezultati i koristi za zajednicuRezultati su vidljivi i istovremeno mogla je da ih oseti i sama RAEzajednica. Uz pomoć ove prakse omogućena je identifikacija dece ovihzajednica i njima je ponuđena direktna podrška. Osim toga, povećao se ibroj dece iz RAE zajednica koja su se upisala u predškolske institucije. Upoređenju sa ranijim godinama u predškolske aktivnosti redovno učestvujetri generacije dece iz RAE zajednica.Od 2007. godine pa do danas zapaženo je vidljivo poboljšanje situacije kodučenika sa posebnim potrebama. Rezultati su sledeći: ukupno 27 učenika izRAE zajednica vratilo se u redovan obrazovni proces; broj učenika koji suimali teškoća u učenju smanjio se; veći broj dece upisan je u prvi razred;veći broj roditelja učestvuje na redovno organizovane sastanke; roditelji susve svesniji značaja redovnog pohađanja škole njihove dece.Prilike za primenu ove prakse u drugim školamaOva praksa predstavlja model koji se može usvojiti i u svim ostalimgradovima i školama jer je situacija ovih zajednica ista gde god oni žive.Potrebno je da se najpre uspostavi a kasnije i produbi saradnja izmeđunastavnika, roditelja i učenika. Slično tome, potrebno je stvoritiindividualnu datoteku koja sadrži lične podatke učenika, informacije koje bipomogle da se utvrdi njihovo društveno-obrazovno stanje na svaka trimeseca.237

D.3. “Nastavak obrazovanja manjinskih učenika – imperativ zarazvijenije društvo” (Leonora Xërxa)D.3.1. Opis kontekstaGrupa nastavnika osnovne škole “Emin Duraku” uspešno je završilaoriginalnu inicijativu koja je imala za cilj znatno uključenje pripadnikamanjinskih zajednica RAE (Roma, Aškalija i Egipćana), koji žive u regionuškole. Inicijativa je uspešno sprovedena tokom celog ciklusa osnovne škole.Razlog za ovu inicijativu bila je uobičajena pojava napuštanja škole odstrane manjinskih učenika (Roma, Aškalija i Egipćana), naročito napuštanješkole posle završetka četvrtog razreda. Uprkos postojećim propisima iodgovarajućim administrativnim merama, kod ove pojave nije zapažen trendopadanja ili prestanka. Iz tog razloga, inicirane su nekoliko aktivnosti, i svezainteresovane strane (nastavnici, učenici i roditelji, obrazovne institucije,NVO, itd.) bile su mobilisane radi ublažavanja ovog stanja.Sprovedena su dva projekta, koja su se sastojala od aktivnosti koje suorganizovale i koordinasale sve relevantne društvene strukture opštine.Njihov cilj bio je da se proširi svest kod učenika manjinskih zajednica RAE(i njihovih roditelja) o značaju redovnog pohađanja osnovne škole. Putemsistematskih aktivnosti, korisnici su obavešteni o značaju obrazovanja zarazvoj njihove zajednice, za pozitivnu kohabitaciju i uopšte za demokratskirazvoj celokupnog društva. Pristup se sastojao od aktivnijeg uključenjaučenika RAE zajednica u društvene aktivnosti koje su se odvijale u i izvanškole, kao i od organizacije sveobuhvatnih kampanja koje su imale za cilj dase poveća svest učenika (kao i njihovih roditelja i ostale predškolske dece) označaju redovnog obrazovanja i nastavka obrazovnog procesa. Kao rezultattoga, deca i njihove porodice su pre svega shvatile koliko je obrazovanjeznačajno. Osim toga, deca pripadnici manjina uključena su u razne zabavne,sportske i kulturne aktivnosti, zajedno sa njihovim prijateljima iz svihetničkih grupa koja žive zajedno u oblastima koje su uključene u ovajprojekat, sa ciljem da se pokaže prioritet zajedničkog života i istovremenoda se poveća motivacija u tom smislu).D.3.2. Ključni akteriProjektne aktivnosti je isplanirala i koordinisala nastavnica Leonora Xërxa asproveli su ih nastavnici osnovne škole “Emin Duraku” iz Đakovice. Svedruštvene strukture opštine aktivno su učestvovale u ovim aktivnostima.Njihovo učešće imalo je značajan uticaj na planirane rezultate. Učestvovali238

su sledeći akteri:1 Učenici škole “Emin Duraku”2 Predškolska deca koja žive blizu škole3 Roditelji učenika i predškolska deca4 Osoblje škole5 Opštinski predstavnici za obrazovanje6 Predstavnici opštinske kancelarije za manjine i stručnjaci iz raznihoblasti7 Članovi NVO koji rade sa zajednicama RAE8 USHPAK i CRS9 Institut za međunarodne projekte u obrazovanju Univerziteta izCiriha za obrazovanje nastavnikaD.3.3. Kratak opisPozitivna praksa sastojala se od izgradnje funkcionalnih odnosa izmeđunastavnog osoblja i partnera iz zajednice (učenika, i RAE učenika, roditelja,zvaničnika i obrazovnih stručnjaka, NVO, itd.), koji su doprineli da seproširi svest kod manjinskih učenika u školi “Emin Duraku” i takođe kodpredškolske dece pripadnika manjina kao potencijalnih budućih učenika označaju redovnog pohađanja i nastavka osnovne škole. U praksi, brojučenika koji su nastavili školovanje povećao se, kao i broj učenika koji suupisali prvi razred. Ovo ostvarenje omogućila su dva sinhronizovanaprojekta.Cilj ovih projekata bio je da se poveća redovno pohađanje škole od stranemanjinskih učenika u izabranom regionu Đakovice. Cilj je bio da se proširisvest kod učenika i roditelja RAE zajednica o značaju redovnog pohađanjaosnovne škole, kao i da se manjinski učenici aktivno uključe u aktivnosti u iizvan škole.Širenje svesti kod učenika, roditelja i nastavnika (kao i zvaničnika)Sa ciljem da se ima direktan i indirektan uticaj na odluke i ponašanjemanjinskih učenika (i njihovih porodica) organizovane su razne aktivnosti isastanci sa zainteresovanim stranama, koje su se fokusirale na nalaženjemogućnosti da se prevaziđe ova pojava. Na primer, organizovan je sastanak239

sa nastavnicima i učenicima četvrtog razreda i njihovih roditelja. Na drugomsastanku okupili su se nastavnici, roditelji i predstavnici opštinskih struktura(Opštinska direkcija za obrazovanje, Opštinska kancelarija za zajednice,itd). Treći sastanak organizovan je sa učenicima, predstavnicima NVO kojirade sa manjinama, i sa nastavnicima. Razgovori na ovim sastancimafokusirali su se na pojavu napuštanja škole. Učesnici su predložili konkretnepristupe i strategije za poboljšanje situacije. Istovremeno, organizatorikonkretnih aktivnosti takođe su izabrani. U oba slučaja, pripremljeni suodgovarajući posteri i brošure koji promovišu značaj nastavka obrazovanja.Identifikacija i rad sa manjinskim kandidatima (decom) da upišu prvirazredOrganizovane su razne aktivnosti sa ciljem da se poveća broj učenikapripadnika manjina da se upišu prvi put u školu. Posle identifikovanjapotencijalnih kandidata za upis u prvi razred (preko učeničke i opštinskeevidencije), nastavnici i učenici su organizovali sastanke sa porodicama ibudućim učenicima. Posle toga, ova deca su pozvana da budu gosti nanekoliko časova prvog razreda. Ona su takođe pozvana da ravnopravnoučestvuju u nekim sportskim i kulturnim aktivnostima u školi, kao i u nekimekskurzijama koje su organizovane isključivo za njih. Dakle, izabrana decasu imala priliku da upoznaju njihove vršnjake, da savladaju eventualnunelagodnost da budu deo nove sredine, punu nepoznate dece, da uživaju udivnim trenucima za vreme časova i drugih aktivnosti, uključujući tu izabavne aktivnosti. Ovakvo iskustvo dovelo je do konkretnih rezultata(porasta broja novoupisanih učenika u poređenju sa ranijim godinama).Organizacija aktivnosti za učešće manjinskih učenikaDa bi se aktivirala i razvila saradnja između učenika raznih nacionalnosti,kao i da se stvori stimulativna klima za nastavak obrazovanja, grupanastavnika je u saradnji sa učenicima organizovala razne aktivnosti zaučešće ovih učenika. Od ovih aktivnosti mogu se pomenuti otvaranjevideo/foto kluba (uključujući tu osnovnu obuku za tehnike korišćenjakamere), organizacija zajedničkog kulturnog i umetničkog programa,organizacija fudbalskih takmica, ekskurzija i informativnih i zabavnihturneja, i na kraju organizacija izložbe učeničkih fotografija. Tokomsprovođenja ovih aktivnosti posebna pažnja posvećena je povećanju brojaučenika RAE zajednica (uključujući tu učenike od 4.-8. razreda). Oveaktivnosti doprinele su da se smanji broj učenika koji napuštaju osnovnuškolu.240

Priprema i distribucija informativnih materijalaGrupa nastavnika iz škole “Emin Duraku”, u saradnji sa učenicima (i tonaročito sa manjinskim učenicima), pripremila je informativne i promotivnematerijale (crteže, sastave, postere, brošure, fotografije, itd.) sa ciljem da seproširi svest kod učenika da nastave obrazovanje ili da se bez oklevanjaupišu u školu (kao u slučaju predškolske dece). Međutim, ove aktivnostinisu u potpunosti sprovedene zbog nedostatka prostora u školskoj zgradi.D.3.4. Smetnje i izazoviJedan od glavnih izazova bio je nedostatk želje za saradnjom kod nekihroditelja, ali je ovaj izazov prevaziđen zahvaljujući upornosti organizatoraovih aktivnosti. Glavna smetnja bila je nedostatak materijala (ponekad samou ograničenoj količini), što je sprečavalo veće korišćenje vremena i prostora,imajući u vidu činjenicu da je promena ponašanja jedna od najtežih dužnostiza pojedince. Za budućnost, mi predlažemo da se za slične projekteobezbedi više materijala, jer posao koji treba da se obavi je pravi izazov i zaveć uspostavljene institucije.D.3.5 Rezultati i koristi za zajednicuPosle ovih aktivnosti, zapaženo je da se smanjio broj manjinskih učenikakoji napuštaju školu. Do februara 2010. broj učenika koji su napustili školusmanjen je ispod 50% (8 učenika), u poređenju sa akademskom godinom2007/2008. kada je školu napustilo 14 učenika, a u akademskoj 2008-2009.godini školu je napustilo 12 učenika.Takođe, zapažen je i uticaj na broj manjinskih učenika koji se prvi putupisuju u školu. U akademskoj 2009-2010. godini upisano je 39 učenika(zajedno sa predškolskom decom – ukupno 157), u poređenju sa 2007/2008.kada je upisano 34 učenika (zajedno sa predškolskom decom - ukupno 109),i sa 2008/2009. kada je upisano 32 učenika (zajedno sa predškolskomdecom, ukupno 107).Kao što pokazuju ove brojke ostvaren je znatan uticaj, što pokazuje da supotrebni slični pristupi za rešenje ovih problema.Konkretnije, pozitivna praksa sastoji se od:1 Uspostavljanje funkcionalnih odnosa između nastavnika i partnera izzajednice (učenika i RAE dece, roditelja, zvaničnika, obrazovnih241

stručnjaka, NVO, itd.)2 Pojačano širenje svesti kod manjinskih učenika o predmetnoj školi (itakođe kod predškolske manjinske dece koja se smatraju kaopotencijalni kandidati za upis u ovu školu ) i o značaju nastavkaškolovanja posle osnovne škole3 Povećanje broja učenika koji nastavljaju školovanje, i4 Povećanje broja novoupisanih učenika u prvi razred5 Produbljenje pomirenja, saradnje, kohabitacije i aktivnije uključenjemanjina.Tokom ove intervencije ostvarene su dve vrste koristi. Prva se sastojala odkoristi za zajednicu RAE u smislu nastavka školovanja, proširenja svesti irazvoja kod pripadnika ove zajednice. Druga se sastojala od ukupne koristiza društvo u celini, borbi protiv nepismenosti i doprinosa u obrazovnom ikulturnom razvoju kod jedne (više) manjinskih grupa u zajednici.242



E1. Ukljčivanje roditelja u rad škole (Ljubica Njaradi, pedagog)Osnovni podaci o školiOsnovna škola “Petro Kuzmjak” iz Ruskog Krstura (Vojvodina) je naosnovu istraživanja sopstvene obrazovne-vaspitne prakse tj. obrazovnestrukture roditelja i potreba i interesovanja roditelja za određenim temamanjihove edukacije, napravila plan saradnje sa roditeljima i istražila novevidove saradnje sa roditeljima.Od školske 2007/2008. godine saradnja sa roditeljima je realizovana krozpredavanja roditelja stručnjaka pojedinih profesija, za učenike i roditelje,posete učenika roditeljskim kućama i radionicama u cilju profesionalneorijentacije (upoznavanje sa zanimanjima i realizacija nastavnog gradivapojedinih predmeta), kao i kroz učešće roditelja u vanškolskim ivannastavnim aktivnostima (sekcije, manifestacije, promocija uspeha i sl.)Standardni oblici saradnje sa roditeljima• Roditeljski sastanci• Individualni kontakti sa roditeljima• Telefonski kontakti sa roditeljima• Pismene forme kontakata sa roditeljima• Predavanja za roditelje• Saradnja sa savetom roditelja• Školski odborSvi ovi oblici saradnje sa roditeljima evidentirani su i nalaze se udokumentaciji odeljenjskih starešina i stručne službe.Opis dobre prakse – školski plan saradnje sa roditeljimaOpšti ciljevi:1. Unapređivanje saradnje roditelja i škole u najrazličitijim oblastimaškolskog života.2. Traženje novih oblika i vidova saradnje roditelja i aktera u školi.Posebni ciljevi:245

• uključivanje roditelja u proces vaspitanja i obrazovanja dece u školikroz angažovanje roditelja u :nastavnim, vannastavnim ivanškolskim aktivnostima• angažovanje roditelja određenih profesija u : realizaciji pojedinihnastavnih sadržaja, prezentaciji prednosti i nedostataka određenihzanimanja• uključivanje zainteresovanih roditelja u raznovrsne aktivnosti imanifestacije u školi sa akcentom na negovanju nacionalnerusinske tradicije i očuvanju nacionalnog identitetaKratki izveštaji – novi oblici saradnje sa roditeljima u našoj školi1. oblast: Nastava i učenjeUključivanje roditelja u realizaciju :1. redovne nastave2. dodatne nastave3. javnih nastavnih časovaAkteri: roditelji određenih zanimanja, bake i dekeKratak izveštaj o realizovanim aktivnostima:Najinteresantniji vid saradnje sa roditeljima, dekama i bakama su javničasovi iz narodne rusinske tradicije. Priče o tome kako se nekada živelo iradilo kombinovane sa izložbama starih predmeta deci su jako interesantne.Roditelji zainteresovani za zajednički rad sa svojom decom i roditeljistručnjaci su bili angažovani na nastavnim časovima: Likovne kulture,Muzičke kulture, Rusinskog jezika i sl.2. oblast: Resursi lokalne sredineKorišćenje raspoloživih ljudskih/roditeljskih resursa1. Angažovanje roditelja stručnjaka za realizaciju predavanja zaroditelje.2. Angažovanje roditelja stručnjaka za realizaciju predavanja zaučenike.Akteri: roditelji stručnjaci za pojedine oblasti (lekari, psiholozi, sociolozi isl.)246

Kratak izveštaj o realizovanim aktivnostima:Roditelji su se angažovali u realizaciji sledećih predavanja/ edukaciji zadruge roditelje:- Dečije bolesti – roditelj lekar Vesna Nađ- Alkoholizam – roditelj psiholog Jaroslava Edelinski- Tipovi roditelja – roditelj sociolog Helena Pašo PavlovićRoditelji su se angažovali u realizaciji sledećih predavanja/edukaciji zaučenike :- Rad vatrogasnog društva – roditelj vatrogasac Vladimir Štrangar- Adolescencija i odgovorno ponašanje mladih - roditelj psihologJaroslava Edelinski- Kreativna radionica – roditelj umetnik/dizajner Aleksandra Nađ- Žena u rusinskoj literaturi – roditelj bibliotekar Eufemija Čapko- Istorija i značaj pisma i knjige - roditelj bibliotekar MarijaDoroški- Iz bakine kuhinje – roditelj kuvarica Ana Doroghazi- Dečija higijena – roditelj lekar Joakim Baran- Stop nasilju – roditelj sociolog Helena Pašo Pavlović- Informisanje učenika o radu Mesne zajednice – roditelj sekretarmesne zajednice Joakim Nađ- Rad Nacionalnog saveta Rusina – roditelj predsednikNacionalnog saveta Slavko Oros3. oblast: Podrška učenicima u profesionalnoj orijentaciji1. Angažovanje roditelja određenih zanimanja u prezentaciji tihzanimanja učenicima u školi.2. Angažovanje roditelja određenih zanimanja u prezentaciji tihzanimanja učenicima na njihovim radnim mestima, radionicama,preduzećima.Akteri: roditelji određenih zanimanja ( kuvar, mesar, kostimograf...)Kratak izveštaj o realizovanim aktivnostima:U školi su roditelji prezentovali sledeća svoja zanimanja :247

- automehaničar – roditelj Sašo Hardi- kuvar – roditelj Olja Vislavski- marketing – roditelj Slobodan Kostić- lekar – roditelj Jaroslav Kolbas- policajac – roditelj Staniša Marinković- agronom – roditelj Janko PlančakPoseta učenika roditeljima određenih zanimanja na njihovim radnimmestima, radionicama, preduzećima:- auto-škola ,,Kovač,, - roditelj Jaroslav Kovač- cvećar i baštovan – roditelj Blaženka Blagojević- frizer – roditelj Ana Kozar- mesar – roditelj Vladimir Čizmar- tapetarija – roditelj Aleksandar Kočiš- bravar – roditelj Sašo Vislavski- kamenorezac – roditelj Vladimir Malacko- kostimograf – roditelj Tanja Oros- vatrogasac – roditelj Vladimir Štrangar- žena u rusinskoj literaturi – roditelj bibliotekar Eufemija Čapko- istorija i značaj pisma i knjige - roditelj bibliotekar MarijaDoroški4. oblast: Etos (Ugled i promocija škole; Partnerstvo sa roditeljima)Uključivanje roditelja u život i rad škole kroz sledeće aktivnosti:1. vannastavne i vanškolske aktivnosti2. manifestacije i svečanosti3. promocija uspeha učenika.Akteri: zainteresovani roditelji i roditelji članovi Saveta roditeljaKratak izveštaj o realizovanim aktivnostima:1. Roditelji su bili uključeni u sledeće vannastavne i vanškolske aktivnostizajedno sa učenicima i profesorima škole:248

• školske sekcije- radna akcija atletske sekcije- uređenje atletske staze u školi- uređenje mesta za bacanje kugle u školi- uređenje terena za trčanje u šumici blizu sela- zajednički rad učenika i roditelja u maketarskoj sekciji- podrška roditelja na školskoj smotri recitatorske sekcije- fakultativno izučavanje italijanskog jezika- predavač roditeljZdenka Rac za učenike prvog razreda• radna akcija uređenje okoline škole sa roditeljima iz Saveta roditelja• zajednička radna akcija Mesne zajednice, škole, Ekološkog pokretai drugih organizacija u mestu – tri radne subote• likovna kolonija učenika i roditelja• kreativna likovna radionaca za učenike –realizator roditeljAleksandra Nađ• izleti učenika i roditelja• zajednička sportska takmičenja učenika i roditelja u školi• predavanja roditelja za članove Učeničkog parlamenta- Žena u rusinskoj literaturi – roditelj bibliotekar Eufemija Čapko- Istorija i značaj pisma i knjige - roditelj bibliotekar MarijaDoroški2. Uključivanje roditelja u školske manifestacije i svečanosti:- Etno fest – pomoć roditelja u oblačenju dece u narodnu nošnju- Etno dan- Ekološko prelo – izložba likovnih radova roditelja BabinčakLjubomira- Ulične trke- Dan škole- Sveti Sava249

3. Uključivanje roditelja u promociju uspeha učenika i škole:- Svečani program i dodela diploma učenicima završnih razredaosnovne škole- Matursko veče malih maturanataEfekti realizacije akcje1. Veće međusobno uvažavanje i zajednički /timski rad kroz noveoblike saradnje i interesantni produkti zajedničkog rada roditelja idece2. Zadovoljstvo svih aktera uključenih u život i rad škole i prijatnaradna atmosfera3. Lakše opredeljivanje učenika za upis u srednje škole, bolja procenavlastitih sposobnosti i želja u profesionalnoj orijentaciji4. Više zajedničkih akcija i manifestacija roditelja , nastavnika iučenika na negovanju narodne rusinske tradicije i očuvanjunacionalnog identitetaOdrživost akcijeAkcija je održiva – jer dok imamo dece imaćemo i jedan brojzainteresovanih roditelja za vaspitanje dece ne samo u porodici, nego i uškoli.250

E2. Primer saradnje škole i porodica manjinske grupe učenika(Ljiljana Simić, psiholog)Osnovni podaci o školiOsnovna škola „Dušan Danilović“ iz Radljeva je mala seoska škola sa četiriizdvojena odeljenja (četvororazredne škole). Od 2006. godine značajno supoboljšani uslovi rada u školi. Puno se uradilo na jačanju kompetencijanastavnika i poboljšan je kvalitet rada u različitim oblastima. Škola imadobru saradnju sa širom lokalnom zajednicom i roditeljima.Školu pohađa 259 učenika među kojima je skoro četvrtina pripadnikamanjnske grupe. Većina njih živi u selu Kalenić, u naselju Mlaka,smeštenom uz prugu, na obodu Kolubarskog basena. Izjašnjavaju se kaoSrbi, govore srpski jezik i kažu da su rumunskog porekla. Sva deca iz ovognaselja od kuće do škole putuju autobusom i imaju besplatan prevoz.U razvojnom planu škole i školskom programu može se videti da se u školiposebno brine o deci iz manjinske grupe. Predstavnici roditelji ove dece su uSavetu roditelja i u školskom timu za inkluziju.Direktorka škole, Svetlana Maksimović, profesor razredne nastave, dugogodine je radila kao učiteljica u Kaleniću. Veoma dobro poznaje probleme unaselju Mlaka i osoba je u koju stanovnici ovog naselja imaju poverenja. Ideca i roditelji se obraćaju školi kada im je potrebna pomoć, jer znaju da sudobrodošli i da će podršku dobiti i onda kada problem nije u direktnojnadležnosti škole.Opis aktivnostiO čemu je reč: Primer koji ćemo opisati odnosi se na saradnju škole iporodice na povećanju bezbednosti dece u saobraćaju.Da bi se došlo do rešavanja ovog pitanja, koje je u nadležnosti lokalnesamouprave, od strane škole je urađeno sledeće:• organizovani su sastanci sa predstavnicima manjinske zajednice• pružena je pomoć u formulisanju zahteva opštinskoj upravi i tehničkapomoć u izradi i kopiranju pisanog materijala• roditelji su upućeni u proceduru obraćanja nadležnim lokalniminstitucijama• škola je napravila dopis kojim se priključuje zahtevima roditelja251

• formiran je pregovarački tim sačinjen od predstavnika roditelja,manjinske zajednice i škole koji će zastupati manjinsku zajednicu urazgovorima sa lokalnom samoupravom.Tok aktivnosti: Na početku ove priče je, nažalost, teška saobraćajna nesrećau kojoj je poginuo dečak iz naselja koji je pohađao pripremni predškolskiprogram (dakle, nije bio učenik naše škole). Nesreća se desila kada su sedeca vraćala iz škole, prilikom izlaska iz autobusa, na samoj autobuskojstanici koja tu postoji više od dvadeset godina. Prva reakcija roditeljamanjinske grupe je bile da ne dozvole svojoj deci da dolaze u školu.Delegacija roditelja i predstavnika naselja je nakon nekoliko dana posetiladirektorku škole. Došli su sa zahtevom da se stanica pomeri na bezbednijemesto, a svoju decu neće pustiti u školu dok se stanica ne izmesti. Zbogtragičnih okolnosti kojima je iniciran, sastanak je bio mučan, napet i dugo jetrajao. Sastanku su, pored direktorke, prisustvovali i sekretar škole i stručnisaradnik psiholog. Na kraju smo se složilo oko sledećeg:- da izmeštanje stanice nije u nadležnosti škole, već lokalnesamouprave,- da je pitanje bezbednosti učenika zajedničko za roditelje i školu,- da je redovno pohađanje nastave u interesu dece, škole i roditelja,- da će škola pružiti podršku roditeljima u rešavanju ovog problema,- da ova delegacija sa svojim zahtevom treba da se obrati nadležnimorganima lokalne samouprave.Direktorka škole je obavila nekoliko telefonskih razgovora i zakazala imprijem na zvaničnim mestima.Protekla je još jedna sedmica tokom koje su roditelji posetili opštinu, azvanične službe izašle na teren kako bi sagledale mogućnosti da se staničnomesto pomeri. Od starane lokalne uprave data su obećanja da će se problemrešiti na najbolji način i deca su krenula u školu.Prošlo je nekoliko meseci tokom kojih su nadležne službe postavilesaobraćajnu signalizaciju, postavljen je i znak za autobusku stanicu, ali jeona ostala na istom mestu.Izgledalo je da su se stvari vratile u uobičajene tokove, a onda, jednog dana,deca iz naselja ponovo nisu došla u školu. Izuzetak su bile dve učenicešestog razreda koje nisu htele da poslušaju roditelje i ostanu kući. Zamolilismo ih da nam objasne šta se dešava pa smo od njih saznali da se252

prethodnog dana, pri povratku iz škole, desio incident - vozač je pokušaoda izbaci iz autobusa učenika drugog razreda koji kod sebe nije imaomesečnu kartu! Ovaj nemio događaj je ponovo pokrenuo ranije strahove inezadovoljstava, a manjinska zajednica je ponovo reagovala na isti način -nisu dozvolili decu da dođu u školu.Odmah smo telefonom pozvali nekoliko roditelja. Prvo pitanje koje smosvakom od njih postavili bilo je: da li postoji neki problem u školi, kada deciniste dozvolili da dođu u školu? Odgovor je uvek bio negativan, a ondabismo dalje razgovarali o razlozima nedolaska dece. Svi pozvani su pristalida dodju u školu na razgovor.Ovoga puta su došle majke. Priča o nekorektnom vozaču pokrenula jeponovo strah vezan za bezbednost dece na putu od kuće do škole i ponovoje postalo aktuelno pitanje premeštanja autobuske stanice. Majke su bilespremne da čuju i prihvate našu argumentaciju: da je škola stala uz roditeljei podržala zahtev za premeštanje stanice; da odluka o tome nije unadležnosti škole i da škola ne može da utiče na donosioce odluke; da ćeposledice nedolaska dece u školu imati deca i škola, a ne oni koji suodgovorni za ovu situaciju. U razgovoru je od strane roditelja iznetasumnja da opštinske vlasti nisu izašle u susret zahtevu, jer se radi omanjinskoj grupi.Ponovo je direktorka škole pozivala telefonom, od dispečera i direktorasaobraćajnog preduzeća, do saobraćajnog inspektora, urbaniste ipredsednika opštine. Napravljen je sledeći dogovor: deca sutra dolaze uškolu, a predstavnici škole i roditelja idu zajedno u opštinu. Obe strane suispunile dogovor – deca su krenila u školu, odrasli u opštinu.Obišli smo zajedno nekoliko kancelarija, iznosili argumente, zastupalistavove roditelja, razmatrali različite mogućnosti, tražli rešenje. Podnelismo pisani zahtev saobraćajnom inspektoru i na taj zahtev kasnije dobiliodgovor: u skladu sa važećim propisima, stanično mesto se ne možeizmestiti. Ipak, zajedno smo se uverili da je administarcija spora, birokratskeprocedure komplikovane, a da propisi važe za sve – bez obzira da li stemanjinska ili većinska grupa. Naši učenici idu u školu, škola ima dobrusaradnju sa roditeljima manjnske grupe i upravo se dogovaramo o školskojpriredbi koja bi prikazala običaje ove zajednice.Osnovni zaključci i preporukeNa pitanje gde se može primeniti ovo iskustvo, odgovaramo – gde god ikada god postoji neki problem u manjinskoj zajednici. Ako pođemo od toga253

na koje teškoće nailazimo kada želimo da ostvarimo neko pravo, nije namteško da zamislimo koliko je to teže ako postoji jezička barijera, nedovoljnaobaveštenost ili, jednostavno, osećaj da ste drugačiji. Škola može reći da senjene nadležnosti završavaju tamo gde se završava ograda školskogdvorišta, ali takav stav neće doprineti ugledu škole i uskratiće nammogućnost da na širem planu učinimo nešto dobro i korisno za decu kojadolaze iz osetljivih grupa i za njihove porodice. Prvi korak ne tom putu je daih čujemo, da prepoznamo i uvažimo njihove potrebe.A šta smo naučili iz ovog iskustva: Potrebe roditelja treba prepoznati i uvažiti, čak i kada nam izgledajuneopravdane, neosnovane ili iracionlne! Da bi vam drugi verovali, reči pretvorite u dela! Poverenje se izgrađuje kroz saradnju, delujući rame uz rame kaistom cilju, čak i onda kada se cilj kojem smo težili ne ostvari! Škola može biti most koji povezje manjinsku zajednicu sa širomdruštvenom zajednicom i pomaže da se problrmi reše, teškoćeprevaziđu a izgardi razumevanje i poverenje među različitimetničkim grupama!254

E3. Saradnja sa roditeljima u okviru inkluzivnog obrazovnogmodela (Ljiljana Radovanović Tošić, direktorka škole)Osnovni podaci o školiOsnovna škola „Desanka Maksimović“ iz Čokota je najveća prigradskaškola u Nišu. U školi se obrazuje 970 učenika a nastava se izvodi u matičnojškoli u Čokotu i još u 8 izdvojenih odeljenja. U školi je zaposleno 103radnika, od čega 77 nastavnika.Škola je sa dugom tradicijom, počela je sa radom još 1920 godine. Škola jeotvorena za promene i inovacije. U ovoj školskoj godini u školi se realizuje6 projekata.Nastavno osoblje je u stalnom procesu stručnog usavršavanja, i svizaposleni u školi završili mnogobrojne obuke. Ovakvo stručno usavršavanjenastavnika omogućilo je individualizaciju nastave i spremnost da seadekvatno odgovori raznovrsnim obrazovnim potrebama dece.Roditelji su aktivno uključeni u život i rad škole, i napravljena je saradnjana svim nivoima, od individualnih kontakata, preko participacije utimovima, telima i organima škole do stvaranja NVO (Centar za podsticajsaradnje – roditelj - učenik- nastavnik) koja radi pri školi.Opis aktivnostiŠkola je već nekoliko godina uključena u projekte i programe kojipodržavaju razvoj inkluzivnog obrazovnog modela. U toku ove šlolskegodine 53 učenika je uključeno u ovakav obrazovni model. Od tog broja 22su deca romske nacionalnosti. U cilju realizacije ovih aktivnosti iosnaživanja individualizacije nastave, u školi se posebna pažnja poklanjasaradnji sa roditeljima i njihovom uključivanju u proces nastave. Ovaj vidsaradnje sa roditeljima inače nije uobičajena praksa u našim školama.Uključivanje roditelja u proces nastave je postepen i ostvaruje se nanekoliko nivoa: kroz informisanje i komunikaciju sa roditeljima, edukacijuroditelja i uključivanje u timski rad na osmišljavanju individualnih pristupa ipravljenju individualnih obrazovnih planova kada ke to potrebno.Komunikacija škole i roditelja se realizuje na različite načine, preko panoa uškoli, informatora, vebsajta škole i roditeljskih sastanaka.Škola je uvela poseban vid saradnje sa roditeljima. Za sve roditelje čija sudeca uključena u inkluzivni obrazovni program, organizuju se posebni255

oditeljski sastanci, na kojima prisustvuju nastavnici koji su neposrednouključeni u realizaciju obrazovanja dece iz osetljivih grupa i stručna služba irukovodstvo škole. Na sastancima roditelji dobijaju značajne informacije osvim aspektima značajnim za nastavu, koji im omogućuju da ravnopravnoučestvuju u donošenju važnih odluka u vezi sa obrazovanjem njihove dece.Preko roditeljskih sastanaka se daje i podrška roditeljstvu tj. kroz razumljivei očigledne primere i objašnjenja roditelji dobijaju neophpodna znanja oosnovnim karakteristikama dečjeg socijalnog i saznajnog razvoja. Naovakve sastanke roditelji uvek dođu, čak i kada postoje objektivne prepreke,na njima se osećaju ravnopravno i mnogo su otvoreniji nego na uobičajenimsastancima roditelja, gde se oni obično osećaju stigmatizovanim. Na ovajnačin roditelji se istinski uključuju u kreiranje obrazovnog procesa njihovedece i postaju partneri koje škola u potpunosti uvažava.Roditelji govore o reakcijama dece kod kuće, u povoljnim i nepoljnimsituacijama za dete. Jednom rečju, razmenom se dobija slika o celokupnomponašanju deteta u svim situacijama i u školi i kod kuće. Roditeljimeđusobno razgovaraju, razmenjuju svoja iskustva, kažu šta kome pomažeu prevazilaženju teškoća. Ponekad se dogodi da u razgovoru o problemimaneka mama i zaplače, što izazove empatičku reaklciju ostalih osnaživanje ipodršku.Roditelji se uključuju u pravljenje individualnih obrazovnih planova (IOP),jer oni najbolje poznaju svoje dete i njegove obrazovne potrebe. U nastavkuovih roditeljskih sastanaka formiraju se mali timovi za izradu IOP-a, koje popravilu čine učitelj-roditelj- saradnik ili nastavnik- roditelj-saradnik. Poštoje roditelj obavezni učesnik u timu, on daje komentar na postignuća uučenju ili domenu ponašanja na čijoj se promeni radi u prethodnom periodu,sa posebnim osvrtom na aktivnosti koje su doprinosile pozitivnoj promeni.Ukoliko nije došlo do poželjne promene, analiziraju se okolnosti koje suremetile i otežavale realizaciju u prethodnom periodu i predlažu se postupciza njihovo prevazilaženje.Ovakvi roditeljski sastanci moraju biti dobro primljeni i facilitirani od stranečlanova školskog inkluzivnog tima. Sastanci su uvek interaktivni, na njimavlada prijatna i opuštena atmosfera, i stvoren je partnerski odnos gde seravnopravno razmenjuje. Ako se dogodi da neko od roditelja ne ume tačnoda izrazi svoje misli, pomogne im se i budu ohrabreni. Kada ih upoznajemosa nekim novim pojmom, metodom ili pristupom koji će se koristiti u radusa decom, detaljno se obrazlaži kako se nešto sprovodi, šta zahteva ta novametoda, koje su očekivane dobiti za dete i šta su potencijalni rizici iograničenja.256

Dobiti za školu i učenikeŠkola dobija roditelje kao partnere. Dobija kompletniju sliku o detetu usvakoj situaciji. Dobija nove oslonce za rad i učenje dece. Roditelji semeđusobno bolje upoznaju, stvaraju veći stepen međusobnog poverenja,međusobno se osnažuju. Ravnopravniji su i osnaženiji, sa nastavnicima sestvara veći stepen poverenja. Škola dobija na kvalitetu etosa, atmosfere uškoli. Umesto pozicije „Vi i Mi“, dobijemo poziciju „Mi“ zajedno uobrazovanju.Učenici uče u okruženju koje neguje različitosti, uvažava ih i uči ih zapravorealnosti života. Mi smo različiti, ali to ne znači i sukobljeni. Deca izosetljivih grupa su opuštenija, osećaju se prihvaćeno, učestvuju kao i sviostali vršnjaci, i postaju otvorenija. Iz pozicije učenja i sticanja novihveština to je za decu mogućnost da uče u skladu sa svojim interesovanjima isklonostima, da imaju priliku da napreduju prema svom ritmu. Vladaatmosfera saradnje, a ne takmičenja. Deca čak i kada nemaju zadatakspontano pomažu drugovima koji imaju teškoće u učenju, a kada dobijutakav zadatak ponašaju se odgovorno zbog poverene uloge. Na ovakavnačin deca postaju humanija i spremnija da pomognu, da rade u timu irazvijaju partnerski odnos.Naše preporukeNaše iskustvo je da je nužno dobro upoznati i uspostaviti poverenje saroditeljima. Kako? Kroz niz malih koraka u kojima se vidi dobra volja irazumevanje. Ni u jednom trenutku u ovakvoj grupi roditelja ne sme da seoseti neravnopravnost, jer su oni naročito osetljivi na svoj status.Dobro poznavanje roditelja znači i poznavanje materijalnih prilika u kojimaoni žive. Ponekad roditelj ne dolazi u školu ne zato što ne želi, možda nemapara za prevoz, ili nema adekvatnu odeću ili obuću. U takvim situacijama, abilo ih je u nažem iskustvu, odlazi se kod roditelja. Mali tim vodi učitelj ilirazredni starešina deteta koji treba da je bliskiji od ostalih učesnikaobrazovnog procesa.Pored dobrog poznavanja roditelja, nužno je i odlično poznavanjeobrazovnih potreba svakog učenika. Dosije učenika od trenutkaprijavljivanja za upis u 1. razred pa nadalje, treba da sadrži detaljne opisedečijeg ponašanja i postignuća, kako na testovima pred polazak u školu,tako i u opisima ponašanja tokom nastavnog procesado podataka vezanih zaidentite i razvoj.U početku, praktikovanje ovakvog pristupa će možda biti teško, i malo je257

verovatno da će svi zaposleni biti pristalice novog pristupa. Važno je da upočetku bude nekoliko pojedinaca koji istinski veruju u ideju i da je šire dotrenutka kada je prihvati „kritičan broj zaposlenih“- tek onda procespočinje i ne teče uvek jednostavno. Roditeljima koji imaju negativnoiskustvo od ranije potrebno je duže vreme da steknu poverenje. Ali kada gajednom steknu, onda barijere postepeno padaju, poverenje jača i rezultati seostvaruju.Roditelji dece iz osetljivih grupa treba da budu integrisani u rad svih timova,tela ili organa gde učestvuju i ostali roditelji. Na taj način postiže se punaobrazovna i socijalna inkluzija.258

E4. Uključivanje roditelja dece pripadnika nacionalnih manjina unastavu predmeta „narodna tradicija”(Vesna Vujičić, psiholog)Osnovni podaci o školiOsnovna škola „Vuk Karadžić“ radi u matičnoj školi, u Bačkoj Palanci i udva izdvojena odeljenja. Bačka Palanka je mesto u regionu (Vojvodina) gdeživi veći broj manjina.Ukupan broj učenika je 1084, od toga je u matičnoj školi 1048 učenika.Najveći broj učenika je srpske nacionalnosti, a od nacionalnih manjinazastupljeni su Mađari, Slovaci, Romi, Hrvati i Nemci.Nastava se izvodi na srpskom jeziku, a kao izborni predmet postoji slovačkijezik sa elementima nacionalne kulture.Opis aktivnostiU okviru školskog programa postoji više izbornih predmeta. Roditeljiodlučuju koji izborni predmet će pohađati njihovo dete. Na listi izbornihpredmeta je i „Narodna tradicija“. Cilj ovog predmeta je da učenike upoznasa običajima, kulturom naroda koji žive na ovim prostorima.Imajući u vidu multietničnost sredine u kojoj se škola nalazi, učiteljica je, utoku prošle školske godine, isplanirala da uključi roditelje dece pripadnikanacionalnih manjina u nastavu. Roditelji su pismenim putem obavešteni onameri da se deca upoznaju sa tradicijom svih naroda koji žive na prostoruVojvodine i pozvani da uzmu učešće u pripremanju materijala za izvođenjenastave. Roditelji su se uključivali u obradu nekih sadržajaRoditeljima je upućen poziv da zajedno sa decom pripreme prikaz običaja,tradicije i kulture etničke zajednice kojoj pripadaju. Zadaci su biliraznovrsni, od opisivanja različitih običaja, karakterističnih praznika dotipičnih obeležja narodnih rukotvorina. Roditelji su bili pomagači a učenicisu realizovali prikaze.Uključili su se roditelji, pripadnici slovačke, mađarske i hrvatske nacionalnemanjine.• Kada su obrađivani sadržaji koji se tiču običaja vezanih za proslavuBožića ili Uskrsa, od roditelja se tražilo da opišu na koji način se tipraznici tradicionalno proslavljaju kod njih (na pr. kod Mađara,Hrvata ili Slovaka). Napravljeni su panoi sa prikazima različitihnačina proslavljanja Božića i Uskrsa.259

• Kada su specifični praznici u pitanju – roditelji su opisivali praznikekoji su specifični za njihovu kulturu, kao što su sveta Lucija kodHrvata ili Mikulaš kod Mađara, kao i običaje koji su vezani zaproslave tih praznika. I ovi sadržaji su našli svoje mesto na panoimau etno sobi.Pored učešća u pripremi prikaza običaja, roditelji su pozvani da donesu uškolu predmete koji su karakteristični za etničku zajednicu kojoj pripadaju.Od prikupljenih predmeta formirani su etno soba i etno kutak. Etno soba ietno kutak su trajni izložbeni prostori u školi. U etno sobi su izloženikomadi tradicionalnog nameštaja (krevet, kolevka, preslica i sl.), a u etnokutku su izložene narodne rukotvorine (ručni radovi, karakteristični vezovi,muzički instrumenti i sl.). Oba prostora nalaze se na vidnom i dostupnommestu u holu škole i dalje su u funkciji, tj. obogaćuju se novim predmetima.Dobiti od ovakve saradnje sa roditeljimaProces učenja je postao interaktivan - kooperativan u punoj meri. U procespodučavanja su bili uključeni i učiteljica, učenici i roditelji. U ovimaktivnostima (uključeni roditelji) učenici su bili veoma aktivni. Stekli sunova znanja na jedan interesantan način. Ovo je bila prilika da i učiteljicanauči mnogo toga iz narodne tradicije nacionalnih manjina.Na ovaj način se i interesovanje roditelja za druge vidove sarade sa školompovećalo. Roditelji su se uključivali u velikom broju, što govori o njihovomzadovoljstvu ovakvom saradnjom. Imajući u vidu dobiti od ovakve saradnjesa roditeljima ovakva praksa realizacije nastave je nastavljena i ove školskegodine.Ideje i preporuke za buduće aktivnosti• Kao vid proširivanja ove saradnje, roditelji bi mogli da seneposredno uključe u izvođenje samog nastavnog časa na kome seprezentuju običaji i tradicija njihove etničke zajednice. U ovomnašem slučaju roditelji su učestvovali u pripremi materijala za čas,ali su taj materijal izlagala deca.• Bilo bi dobro i kada bi se poziv roditeljima za uključivanje u procesnastave pisao dvojezično (na srpskom i na jeziku nacionalne manjinekojoj pripadaju).260

• Ovakva vrsta aktivnosti mogla bi se primeniti, pored nastavenarodne tradicije, i u predmetima poznavanje prirode i društva, akasnije istorije, u nastavi srpskoj jezika i književnosti, kao i u nastavimuzičke kulture.261

More magazines by this user
Similar magazines