przypadkowej informacji przygody

pamieciprzyszlosc.pl
  • No tags were found...

Na tropie historii – czyli jak opracować relację świadka historii

Na tropie przeszłości Przed Tobą niezwykła przygoda, w której będziesz po trochuhistorykiem, detektywem i dziennikarzem. Twoim zadaniembędzie odkrycie, udokumentowanie oraz ocenienieciekawego wydarzenia z historii Polski, które miało miejscew Twoim najbliższym otoczeniu. Może to być historiadotycząca życia Twojej rodziny, Twojej szkoły, parafii,zakładu pracy Twoich rodziców, lub fakty z życia przypadkowejosoby, którą uda Ci się spotkać. Każdy ma swojąhistorię, każdy może stać się dla Ciebie źródłem informacji.Każdy jest potencjalnym świadkiem historii.Zapraszamy do podjęcia takiej intelektualnej przygody,dzięki której możesz odkryć całkiem zapomniane kartyhistorii.Poniżej przedstawiamy kilka dobrych rad i przestróg, mogących pomóc Ciw zrealizowaniu powyższego celu


Na tropie przeszłości Twoja praca będzie podzielona na cztery główne etapy:1. Wybranie tematuNajpierw znajdź (odkryj) jakieś wydarzenie, jakiś wycinekhistorii, który stanie się przedmiotem Twojego śledztwa.Możesz zacząć od rozmów z najbliższymi – dziadkami, rodzicami,krewnymi. Potem staraj się porównać zdobyte informacjez relacjami innych osób – znajomych, nauczycieli itp.Kopalnią informacji o epoce mogą być domowe archiwa, starefotografie, dokumenty, listy, ciekawe przedmioty, ordery,banknoty itp. Warto również poszukać interesujących lubzagadkowych tematów w gazetach z tamtego czasu, w miejscowejbibliotece na pewno zachowały się jakieś egzemplarze.Rozejrzyj się po miejscowości, w której mieszkasz.Może zainteresuje Cię jakiś stary budynek, pomnik...(ciekawa historia może być ukryta bardzo blisko Ciebie).Następnie poszukaj świadków, będących głównym źródłeminformacji na temat, który Cię zainteresował.2. Przygotowanie do przeprowadzenia wywiaduZanim jeszcze zaczniesz przeprowadzać wywiady ze świadkami,zapoznaj się z dostępną wiedzą na dany temat. Jeżelinikt do tej pory nie zajmował się tą sprawą, powinieneśpoznać okoliczności historyczne towarzyszące temuwydarzeniu. Do tego wystarczy Ci podręcznik lub książkihistoryczne oraz podstawowa literatura zestawiona na końcuniniejszego informatora. Sprawdź, czy nie ma żadnychinformacji na interesujący Cię temat w prasie sprzed lat.


Na tej podstawie postaraj się sformułować kilka podstawowychpytań, na które świadek mógłby udzielić Ci odpowiedzi.Następne pytania nasuną się już podczas samej rozmowyze świadkiem. Po każdej rozmowie Twoja wiedza na danytemat będzie rosła, zatem i pytania będą się zmieniały,będą coraz bardziej sprecyzowane. Jeżeli coś Cię zaciekawilub zaniepokoi, wracaj do tego wątku – staraj się sprawdzić,czy Twoja wiedza jest już pełna.3. Spotkanie ze świadkiemNajważniejszym etapem Twojej pracy jest pozyskanie świadectwa,czyli przeprowadzenie wywiadu ze świadkiem(świadkami). Pamiętaj, aby dokładnie sprawdzić sprzęt,za pomocą którego będziesz rejestrował rozmowę.Na początku przedstaw świadkowi cel swojej pracy, zapytajgo, czy wyraża zgodę na nagranie świadectwa. Nieograniczaj się tylko do wywiadu. Dowiedz się, czy świadekposiada jakieś inne źródła, które mogłyby dostarczyćdodatkowych informacji na interesujący Cię temat. Wartorównież zapytać świadka, czy sam nie zna osób, od którychmógłbyś dowiedzieć się czegoś jeszcze.


Na tropie przeszłości 4. Opracowanie świadectwaOstatnia część Twojej pracy będzie polegać na opracowaniuświadectwa. Na tym etapie będziesz realizował zadaniahistoryka. Oznacza to, że musisz ustalić wiarygodnośćświadka, porównać zeznania poszczególnych świadkówi odnieść je do innych źródeł. Na tej podstawie sammożesz ocenić, ile jest prawdy w poszczególnych świadectwach.Zadaj sobie kilka pytań: czy wszyscy świadkowiebyli zgodni? Czy inne źródła potwierdzają ich opowieści?Czy zgadza się to z funkcjonującą już wiedzą na danytemat? W tym momencie swojej pracy zwróć uwagę na pojęciefaktu historycznego.


Na tropie przeszłości Podczas swojej pracy możesz stanąć przed podstawowymipytaniami dotyczącymi pojęć i sposobów działania.Czym jest historia?To jedno z najtrudniejszych pytań, jakie stawia sobiehistoryk, i bardzo często badacze prezentują różne odpowiedzi.Poniżej przedstawimy Ci jedynie kilka, które znalazłyjuż swoje miejsce w piśmiennictwie historycznym.Słowo „historia” wywodzi się z języka greckiegoi oznacza badanie, przepytywanie naocznego świadka,jak również opowieść o przeszłości. Słowo to, zazwyczajza pośrednictwem łaciny, zakorzeniło się w poszczególnychjęzykach europejskich. Dopiero w czasach nowożytnychwyrazem „historia” zaczęto określać przeszłą rzeczywistośćczy minione wydarzenia.W XIX wieku wybitny niemiecki historyk, Leopoldv. Ranke, mówiąc o historii jako nauce, wskazał, że jejzadaniem jest znalezienie odpowiedzi na pytanie „Wie eseigentlich gewesen” („Jak to właściwie było”), a środkiem,aby to zrobić, jest przeprowadzenie dobrej krytykiźródeł.W XX w. polski teoretyk nauk historycznych, prof. JerzyTopolski, wskazał, że historia to konstruowanie przezhistoryków, z pomocą źródeł i wiedzy pozaźródłowej, obrazówprzeszłości zawartych w ich narracjach. Podkreśliłzatem rolę, jaką w poznawaniu przeszłości odgrywa samhistoryk, bez niego nie byłoby historii jako opowieści.Wskazał przez to, że nasza wiedza o przeszłości opierasię na źródłach, wiedzy pozaźródłowej i na naszych inter-


pretacjach tychże źródeł. Na ostatnim etapie i Ty podejmiesztaką pracę.Co to jest fakt historyczny?Fakt historyczny jest elementem procesu dziejowegoi głównym przedmiotem zainteresowania historyka.W podstawowym rozumieniu pojęcie to będzie oznaczałozdarzenie, które rzeczywiście miało miejsce w przeszłości.W jaki sposób historyk może powiedzieć, że cośnaprawdę się wydarzyło? Otóż historyk zakłada, że jeżelidana informacja została potwierdzona w co najmniej dwóchniezależnych źródłach, to już można mówić o fakcie historycznym(np. jeżeli o godzinie wymarszu 2. pułku piecho-


Na tropie przeszłości ty informuje rozkaz dzienny tego pułku i potwierdza tow swoich pamiętnikach choćby jeden z żołnierzy, to jużmożemy mówić o fakcie historycznym, czyli że rzeczywiście2. p.p. wyruszył o danej godzinie). Jeżeli natomiastnie uda się znaleźć drugiego źródła, które potwierdzałobyinteresującą nas informację, staramy się sprawdzić, czyowa informacja odpowiada realiom historycznym, czy jestprawdopodobna. Jeżeli okoliczności pozwalają namna stwierdzenie, że badane zdarzenie miało lub mogło miećmiejsce w przeszłości, mówimy jedynie o przypuszczeniu.Nieodłącznymi cechami faktu historycznego są czasi miejsce, w których się on dzieje. Pamiętaj, że zawszewpływają one na jego charakter, tempo zmian itp. Czasi miejsce mają również istotne znaczenie dokumentacyjne:jeżeli to możliwe, staraj się jak najbardziej precyzyjnieokreślić te wyznaczniki faktu. Często może się okazać,że nie będziesz mógł dokładnie określić czasu i miejscabadanego wydarzenia, lecz będziesz musiał określić tewyznaczniki w przybliżeniu np. w lecie ’46 r., w KotlinieKłodzkiej, w rejonie Gór Sowich itp.Jest jednak drugie rozumienie faktu. Otóż każde źródło:fotografia, medal, dokument, legitymacja, pamiętnik,kronika, karabin itp. (jednym słowem, zabytek) samow sobie jest już faktem historycznym, niezależnie odtego, jakie informacje w sobie zawiera. Możesz je zatemwykorzystać przy sprawdzaniu prawdziwości uzyskanychinformacji.Pamiętaj jednak, że informacje zawarte w każdym źródlenależy sprawdzić.


10Czym jest źródło historyczne?Historycy wyróżniają bardzo wiele klasyfikacji źródełhistorycznych. Poniżej przedstawimy jedynie dwie najbardziejużyteczne w Twojej pracy.Pierwsza dzieli źródła na pośrednie i bezpośrednie.Źródła pośrednie to takie, w których pośrednikiem w przekazywaniuinformacji jest informator, np. wspomnieniagen. Władysława Andersa pt. „Bez ostatniego rozdziału”informują nas o historii II Korpusu za pośrednictwemautora. Natomiast źródła bezpośrednie nie potrzebująinformatora do przekazania informacji, np. karabin z drugiejwojny światowej będzie informował nas o technicewojennej w tamtym okresie, a wymieniona wyżej książkagen. Andersa bez pośrednictwa autora poinformuje naso tym, w jaki sposób pisano wówczas wspomnienia i będzieświetnym źródłem bezpośrednim, informującym o kulturzepisarskiej polskich elit wojskowych.Drugą klasyfikację wprowadził wspomniany już JerzyTopolski, dzieląc źródła na adresowane i nieadresowane.Źródła adresowane to te, które powstały z myślą o przekazaniuinformacji o przeszłości (np. pamiętniki, wspomnienia,relacje, kroniki). Natomiast źródła nieadresowaneto takie, których odbiorcą był niehistoryk i ich głównąfunkcją nie było dokumentowanie przeszłości (np. urzędowemateriały statystyczne, raporty policji). W tym wypadkuhistoryk pojawia się jako odbiorca wtórny.Źródłem historycznym może być zatem wszystko, coinformuje o przeszłości. Pamiętaj jednak o wielu wymiarachźródeł, z których będziesz korzystał. Nie zawszepodają one informacje wprost, dosłownie, czasem infor-


Na tropie przeszłości 11macja może być ukryta, postaraj się ją dostrzec.Najważniejsze źródło stworzysz sam – będą to relacjeświadków historii, którzy przechowali w swojej pamięciobrazy minionego okresu. Będą to zatem źródłapośrednie i adresowane. Pozostałe kategorie źródełwykorzystasz przy weryfikacji uzyskanych informacji.Pocztówka z Syberii pozwoli Ci upewnić się,gdzie świadek, z którym rozmawiasz byłwywieziony i w jakim okresie. Może zawieraćrównież informacje o życiu na zesłaniu,podstawowych potrzebach, problemach itp.


Na tropie przeszłości 13Najważniejszym źródłem Twojej pracy będą ludzie.To oni przedstawią okoliczności badanego wydarzenia,pozwolą zidentyfikować głównych uczestników, dostarcząpodstawowych informacji, które pozwolą na dalsze poszukiwania.Warto pytać nie tylko o fakty, ale równieżo postawy, odczucia, wszystko, co będziesz mógł późniejwykorzystać do zweryfikowania uzyskanych informacji.Każdy świadek wymaga indywidualnego podejścia, odpowiedniegosposobu rozmowy.Możesz natrafić na bardzo różnych ludzi:→ świadkowie gawędziarze – na pierwsze pytanie gotowisą opowiedzieć wszystko, co pamiętają. Bądź cierpliwy.Nie trzymaj się wówczas sztywno przygotowanych pytań,pozwól, by tok rozmowy sam doprowadził Cię do końca.Jednocześnie nie bądź jedynie biernym słuchaczem. Jeżelicoś wyda Ci się dziwne – pytaj. Jeśli podczas rozmowy pojawiająsię nowe wątki, zawsze je zanotuj i staraj się donich wrócić przy dogodnej okazji. Nie pozostawiaj niedomówień;jeżeli świadek mija się z prawdą, upewnij się,czy jest przekonany o tym, co mówi.→ świadkowie niezaangażowani – nie będą chcieli udzielićżadnych informacji lub będą twierdzili, że już nicnie pamiętają. Warto wówczas spróbować przynajmniej zweryfikowaćz ich pomocą uzyskane już informacje. Możew trakcie rozmowy trafisz na interesujący dla nich temati wtedy otworzą się.→ świadkowie, którzy odpowiedzą jedynie na zadane pytanie,nie dając żadnego punktu zaczepienia na rozszerzeniehistorii. Pamiętaj wówczas, by pytania nie byłyzbyt szczegółowe, aby świadek nie odpowiadał jedynie


14twierdzeniami lub zaprzeczeniami. Staraj się pytać o postawy,przemyślenia, aby świadek bardziej zaangażował sięw opowieść.Pamiętaj jednak, że żaden świadek nie jest źródłemobiektywnym. Pamięć ludzka jest zawodna i dlatego każdarelacja podlega weryfikacji. Ten proces weryfikacji nazywasię krytyką źródła.Osoby na zdjęciu wyglądają jak studenci, comoże sugerować, że pomagają przy odbudowieUniwersytetu Wrocławskiego. Czy było takna pewno? Zawsze staraj się zidentyfikowaćmiejsce na fotografii, często pomocne będą innefotografie lub wycieczka na miejsce zdarzenia.


Na tropie przeszłości 15Na wstępie krytyki źródła weź pod uwagę następującekwestie:→ jaka była relacja między świadkiem a opisywanymiwydarzeniami (czy był uczestnikiem wydarzeń, świadkiem,sprawcą, poszkodowanym, urzędnikiem realizującym polecenia,np. policjantem, żołnierzem).→ pamięć podlega pewnym procesom psychologicznym.Człowiek bardzo często usuwa z pamięci wszystko, co byłozłe, nieuczciwe, przyniosło ból w jego życiu(tzw. mechanizm dysonansu poznawczego – człowiekstara się sobie wytłumaczyć, dlaczego robicoś złego lub dla niego niekorzystnego. Czasamijest w stanie przekonać siebie, że to, co zrobił,wcale nie było takie złe albo wyjaśnia sobie, że robiłcoś dla pieniędzy, z miłości, ze strachu). Czasemzaś cierpienie, strach powodują, że pewne wydarzeniazostają w pamięci na zawsze, często przesłaniająwszystko inne, są wyolbrzymiane.→ czas zawsze działa na niekorzyść przedstawianegoprzez świadka świadectwa. Znaczenie ma tu ulotnośćpamięci oraz zmieniające się okoliczności, dodatkowawiedza o wydarzeniach (zasłyszana, skonfrontowanaz innymi świadkami, zdobyta w opracowaniach na danytemat), wydarzenia następujące później (które mogływpłynąć na ocenę postaw i zachowań).→ ważny jest kontekst historyczny,w którym funkcjonował świadek podczas i pozdarzeniu. Czy następstwa danego zdarzeniadotknęły później świadka lub jego rodzinę, czy teżnie miały większego wpływu na jego późniejsze losy?


Na tropie przeszłości 19Źródła pisaneZazwyczaj wszelkie instytucje posiadają swoje archiwa.Jeżeli wydarzenie dotyczy np. urzędu, szkoły, teatru,drużyny harcerskiej, kościoła, stowarzyszenia, fabryki,warto poszukać archiwum. Jeżeli nie jest to instytucjapaństwowa, to archiwum może znajdować się w domuprywatnym u jednego z pracowników, działaczy itp. Podobniemoże być z archiwami prywatnymi, rodzinnymi itp.Ludzie zazwyczaj bardzo długo przechowują różne papiery,ze względu na sentyment, pamięć lub założenie, że kiedyśmogą się one przydać. Warto pamiętać, że w epoce brakupowszechnego dostępu do komunikacji elektronicznej (telefonu,Internetu itp.) podstawowym środkiem komunikacji naodległość był list, zatem poszukiwania archiwum korespondencyjnegomogą okazać się bardzo owocne. Był to równieżczas, gdy ludzie prowadzili dzienniki, pamiętniki, osobistezapiski itp.Źródłami dokumentowymi mogą być świadectwa szkolne,legitymacje, dyplomy, wezwania, wyroki, ale również bilety,zaproszenia, rachunki itp.Bardzo ważnym źródłem informacji może okazać się dlaCiebie prasa z epoki, szczególnie lokalna, której dziennikarzenajlepiej byli zorientowani w sytuacji miejscowej.Musisz jednak zawsze brać pod uwagę, że prasa mogłaspełniać funkcję propagandową, zatem znalezione taminformacje należy ocenić, czy nie zniekształcają obrazurzeczywistości.Podobnie jak relacje świadków, każde źródło pisanepowinno zostać poddane krytyce – należy określić jegoautentyczność – ustalić, czy jest to oryginał czy kopia,


20Zawsze staraj się czytać i notowaćpodpisy na odwrocie zdjęć. Częstopozwolą Ci one zidentyfikować osobyukazane na fotografii.tekst autorski czy przepisany, czy tekstmógł podlegać poprawkom.Należy ustalić wiarygodność – czyli określić prawdziwośćprzekazywanych przez nie informacji. Ważne sąpowody powstania źródła, czy autor zakładał w momenciepisania jego opublikowanie, czy powstało równoleglez wydarzeniami czy już później, czy powstało bez obawydostania się w niepowołane ręce, czy jest w jakiś sposóbzaszyfrowane, czy powstawało na czyjeś zamówienie?Znaczenie ma cały proces powstawania źródła oraz przekazuinformacji od nadawcy do odbiorcy, którym ostateczniejesteś Ty. Należy wziąć pod uwagę osobowość autora, czyjest opanowany czy emocjonalny, w jaki sposób relacjonujewydarzenie, czy był w nie zaangażowany osobiście, czy byłjedynie obserwatorem.


22Inne materialne źródłaZ badanego przez Ciebie okresu mogą pochodzić jeszczeinne źródła, które dostarczą Ci dodatkowych informacjioraz pozwolą zweryfikować już uzyskane. Nie sposóbwszystkich tutaj wymienić. Wielu świadków może posiadaćodznaki i odznaczenia państwowe, sztandary, proporce,które będą potwierdzały ich działalność. Ważnym źródłemmoże być wyposażenie domowe lub instytucjonalne,np. w wielu kościołach na Dolnym Śląsku możesz znaleźćwyposażenie, które zostało tu przywiezione z KresówWschodnich (obrazy, kielichy, mszały). W wielu gospodarstwachrolnych znajduje się przywiezione przez repatriantówwyposażenie rolnicze. Nawet stara maszyna do pisaniaczy maszyna do szycia może mieć ukrytą w sobie interesującąhistorię. Staraj się pytać o przedmioty pochodzącez tamtego okresu.Pewne zabytki same dostarczą Ci informacji o swojejhistorii. Trzeba się tylko dokładnie przyjrzeć. Sztandar zostałprzerobiony w 1935 r. ze sztandaru Zarządu powiatowegoStronnictwa Ludowego w Stanisławowie. Po wojnieprzeniesiono go do powiatu Chojna. Tam dokonano przeróbeknajpierw na sztandar Stronnictwa Ludowego PowiatuChojna, a po 1949 r. na sztandar Zjednoczonego StronnictwaLudowego. Zwróć uwagę na ślady, które pozostałypo odprutym napisie.


Na tropie przeszłości 23


24Forma pracy jest dowolna. To Ty zdecydujesz, w jaki sposóbchcesz przedstawić wyniki podjętych przez Ciebiedziałań. Może to być tekst pisany, jak również film dokumentalny,pokaz multimedialny czy słuchowisko radiowe.Wszystko zależy od Ciebie i Twojej inwencji twórczej.Pamiętaj jednak, że nie forma jest najważniejsza. Niezależnieod niej, do pracy musisz dołączyć zebrane przezCiebie świadectwa (przepisane wywiady lub nagrania).Pamiętaj, że pozyskane przez Ciebie źródła powinnybyć dokładnie udokumentowane. Zawsze zaznaczaj, ktojest właścicielem źródeł, z których korzystasz, niezależnieod tego, czy jest to osoba prywatna, czy instytucja.Jeżeli do weryfikacji wykorzystujesz dokumenty, fotografie,staraj się zrobić ich kopie, żeby nie zniszczyć cennychpamiątek przeszłości. Możesz je wykorzystać jedyniewówczas, gdy uzyskasz na to zgodę ich właścicieli. Każdeze źródeł dokładnie opisz, zidentyfikuj osoby, miejscei czas.Pamiętaj również, aby dołączyć do pracy metryczkęznajdującą się na końcu tego informatora.Nie zawsze większe zbliżenie na zdjęciu dostarcza więcejinformacji. Czasem szerszy plan pozwala wyciągnąćinformacje, których przekazanie nie było celem autora.Zwróć uwagę na znaki drogowe z prawej strony, nad nimijest rzeźba psa, które pozwala nam zidentyfikować miejsce(róg rynku i ul. Wita Stwosza – kamienica „Pod ZłotymPsem”). Zwróć uwagę również na ubrania, czy jesteśw stanie zauważyć stroje uczniów?


Na tropie przeszłości 25


26Pamiętaj, aby dokładnie poinformować świadków, z którymibędziesz rozmawiał, o celu swojej pracy. Wskaż im, żeświadectwa od nich uzyskane będą udostępniane w przyszłościhistorykom i innym zainteresowanym osobom. Dowiedzsię, czy świadkowie nie mają nic przeciwko temu. Jeżeliw materiałach przez Ciebie zgromadzonych znajdą sięinformacje obciążające, kompromitujące świadków lub ichrodziny, zawsze można wprowadzić inicjały, nie ujawniaćnazwiska świadka. Dowiedz się wówczas, czy świadekchciałby pozostać anonimowy. Na wykorzystanie wszelkichdodatkowych materiałów zawsze staraj się uzyskać zgodęich właścicieli. Niedopuszczalne jest wykorzystanie prywatnychmateriałów bez pozwolenia.Akt Nadania – jest to dokument. Zwróćuwagę, że ma urzędowe pieczątki podpisy,wartość i wiarygodność informacji zawartychw tego typu źródłach jest bardzo duża.


Na tropie przeszłości 27Młody poszukiwaczu historii – do dzieła!Życzymy ciekawych odkryć!Zespół Ośrodka „Pamięć i Przyszłość”


28Dokumenty i literatura, do których warto zajrzećUwaga! Poproś swojego nauczyciela historii, aby pomógłCi wybrać publikacje najbardziej przydatne dla Twojegotematu.Dokumenty:Drogi do niepodległości 1944-1956 / 1980-1989. Nieznane źródłado dziejów najnowszych Polski, wstęp, wybór i opracowanieT. Balbus, Ł. Kamiński, W. Sawicki, K. Szwagrzyk,red W. Wrzesiński, Wrocław 2001.Niemcy w Polsce 1945-1950. Wybór dokumentów, t. 4,red. D. Bockowski, Warszawa 2001.Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle akt KC PZPR 1976-1980: wybór dokumentów, wybór, wstęp i oprac. Ł Kamiński,P. Piotrowski; przedmową opatrzył W. Wrzesiński, Wrocław 2002.P. Raina, Kościół w PRL, t. 1 (1945-1959), Warszawa 1994, t. 2(1960-1974), t. 3 (1975-1989), Poznań 1995-1996.Wysiedlenia Niemców i osadnictwo ludności polskiej na obszarzeKrzyżowa-Świdnica (Kreisau-Schweidnitz) w latach 1945-1948.Wybór dokumentów, red. K. Jonca, Wrocław 1997.Literatura:A. Andrzejewski, Polityka mieszkaniowa, Warszawa 1980.A. Anusz, Kościół obywatelski: formowanie społeczeństwaobywatelskiego w PRL w okresie powstawania niezależnychinstytucji politycznych (1976-1981), Warszawa 2004T. Balbus, Konspiracja dolnośląska AK-Win (1945-1948),Wrocław 2000.B. Biegalski, Wykaz organizacji konspiracyjnych działającychna terenie Środkowego Nadodrza w latach 1945-1956,Zielona Góra 1994.M. Choroś, Ł. Jarczak, Słownik nazw miejscowych Dolnego Śląska.Polsko-niemiecki i niemiecko-polski, Opole 1995.


Na tropie przeszłości 29O. Czarnik, Między dwoma sierpniami. Polska kultura literacka1944-1980, Warszawa 1993.S. Dąbrowski, Ruch ludowy na Dolnym Śląsku 1945-1980,Warszawa – Wrocław 1985Demografia i społeczeństwo Ziem Zachodnich i Północnych1945-1955. Próba bilansu, red. E. Frątczak, Z. Strzelecki,Warszawa 1996.A. Dudek, Państwo i kościół w Polsce 1945-1970, Kraków 1995.J. Eisler. Zarys dziejów politycznych Polski 1944-1989,Warszawa 1992.M. Fik, Kultura polska po Jałcie. Kronika z lat 1944-1981,Warszawa 1991.A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939-1989,Warszawa 2003.Ł. Kamiński, M. Ruchniewicz, J. Tyszkiewicz, Dolny Śląskw latach 1945-2005, [w:] Dolny Śląsk. Monografia historyczna,red. W. Wrzesiński, Wrocław 2006, s. 625-830.E. Kaszuba, Dzieje Śląska po 1945 roku, [w:] Historia Śląska,red. M. Czapliński, Wrocław 2002, s. 426-512.H. Konopka, Religia w szkołach Polski Ludowej. Sprawa nauczaniareligii w polityce państwa (1944-1961), Białystok 1995.Konspiracja i opór w Polsce 1944-1956. Słownik Biograficzny,T. 1-2, Kraków – Warszawa Wrocław 2002-2004.E. Kościk, Osadnictwo wiejskie w południowych powiatach DolnegoŚląska w latach 1945-1949, Wrocław 1982.Kościół na Ziemiach Zachodnich. Ćwierćwiecze polskiejorganizacji kościelnej, Wrocław 1971F. Kusiak, Osadnictwo wiejskie w środkowych i północnychpowiatach Dolnego Śląska w latach 1945-1949, Wrocław 1982.B. Linek, „Odniemczanie” województwa śląskiego w latach 1945-1950 (w świetle materiałów wojewódzkich), Opole 1997.S. Łach, Rola grup operacyjnych w osadnictwie miejskim naZiemiach Odzyskanych po II wojnie światowej, „Słupskie StudiaHistoryczne”, 5 (1997), 151-175.


30A. Marcinkowski, Słownik niemieckich nazw miejscowościDrugiej Rzeczypospolitej pod kontrolą III Rzeszy (1939-1945),Warszawa 2003.Oblicza Marca 1968, red. K. Rokicki, S. Stępień, Warszawa 2004B. Ociepka, Niemcy na Dolnym Śląsku w latach 1945-1970, (ActaUniv. Wratisl. No 1396 Niemcozn. 1) 1992.M. Ordyłowski, Wieś dolnośląska w latach 1945-1956. Władzaa społeczeństwo, Wrocław 1999.Oświata na Dolnym Śląsku, red. A. Smołalski, F. Szafrański,Wrocław-Warszawa 1980A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939-1989,Warszawa 1996.Przesiedlenia ludności polskiej z Kresów Wschodnich do Polski1944-1947, wyb. oprac. i red. S. Ciesielski, Warszawa 1999.Represje wobec Kościoła katolickiego na Dolnym Śląskui Opolszczyźnie 1945-1989, red. S. S. Bogaczewicz,S. Krzyżanowska, Wrocław 2004.W. Roszkowski, Historia Polski 1914-1990 (wiele wydań).G. Strauchold, Polska ludność rodzima Ziem Zachodnichi Północnych. Opinie nie tylko publiczne lat 1944-1948,Olsztyn 1995.J. Swastek, Rządcy archidiecezji wrocławskiej w latach 1945-1995, Wrocław 1998.B. Szaynok, Ludność żydowska na Dolnym Śląsku w latach 1945-1950, Wrocław 2000.K. Szwagrzyk, Winni? – Niewinni? Dolnośląskie podziemieniepodległościowe (1945-1956) w świetle dokumentów sądowych,Wrocław 1999.J. Tomaszewski, Ruch zawodowy na Dolnym Śląsku w latach 1945-1950, Wrocław 1999.Trudne dziedzictwo: tradycje dawnych i obecnych mieszkańcówDolnego Śląska, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold,Wrocław 2006.


Na tropie przeszłości 31J. Tyszkiewicz, Od upadku Festung Breslau do stalinowskiegoWrocławia. Kalendarium 1945-1950, Warszawa – Wrocław 2000.Władze komunistyczne wobec Ziem Odzyskanych po II wojnieświatowej. Materiały z konferencji, red. S. Łach, Słupsk 1997.S. Wójcik, Katechizacja w warunkach systemu totalitarnego.Na przykładzie Administracji Apostolskiej Dolnego Śląskaw latach 1945-1961, Wrocław 1995.Wypędzeni ze Wschodu. Wspomnienia Polaków i Niemców,red. H-J. Bömelburg, R. Stößinger, R. Traby, Olsztyn 2001.Ziemie Odzyskane 1945-2005. Ziemie Zachodnie i Północne. 60 latw granicach państwa polskiego, red. A. Sakson, Poznań 2006.J. Żurko, Rozsiedlenie ludności w ramach akcji „Wisła” w dawnymwojewództwie wrocławskim. Opracowanie materiałów źródłowych,Wrocław 2000.Załączniki (dostępne również na stroniehttp://www.pamieciprzyszlosc.pl):→ Regulamin konkursu→ Metryczka pracy


32©Ośrodek “Pamięć i Przyszłość”, Wrocław 2007Dyrektor Marek Mutortekst i opracowanie: Wojciech Kucharskiredaktor prowadzący: Grzegorz Łużnyprojekt graficzny i skład: Jacek Berbeckikorekta: Katarzyna Kozakiewiczza udostępnienie ikonografii dziękujemy:Zakład Narodowy im. Ossolińskich: strony 5, 11, 14, 21, 24, 27, 31.Muzeum Katyńskie Warszawa: strony 8, 18.Zbiory Ośrodka Pamięć i Przyszłość: strony 11, 18, 20, 26.Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego: strona 22.

More magazines by this user
Similar magazines