Sprawozdanie z konferencji naukowej 'Interdyscyplinarne spotkania ...

pruthenia.pl
  • No tags were found...

Sprawozdanie z konferencji naukowej 'Interdyscyplinarne spotkania ...

Sprawozdania i komunikaty 173Grzegorz ŚwiderskiSprawozdanie z konferencji naukowej „Interdyscyplinarne spotkaniaz historią i kulturą Bałtów – Colloquia Baltica”, Olsztyn 23–24 września2004 roku23–24 września 2004 r. w Ośrodku Badań Naukowych im. WojciechaKętrzyńskiego w Olsztynie odbyła się konferencja naukowa „Interdyscyplinarnespotkania z historią i kulturą Bałtów – Colloquia Baltica”. Jej organizatoramibyli: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiegow Olsztynie, Stowarzyszenie Miłośników Historii i Kultury Prusów „Pruthenia”w Olsztynie, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych UniwersytetuWarmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.Pierwszego dnia, po uroczystym otwarciu konferencji przez dr. hab. GrzegorzaBiałuńskiego oraz przedstawieniu głównych założeń konferencji przezdr. Bogdana A. Radzickiego, można było wysłuchać trzech referatów dotyczącychbadań archeologicznych i historycznych nad Bałtami. Pierwszy referatpt. Korzenie Prusów. Stan i możliwości badań nad dziejami plemion bałtyjskichw starożytności i początkach średniowiecza przedstawił prof. dr hab. WojciechNowakowski (Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego). Autorzaprezentował stan i możliwości badań nad dziejami plemion bałtyjskichw okresie od V w. przed Chrystusem do VII w. po Chrystusie w oparciu o wynikibadań archeologicznych oraz możliwości ich historycznej interpretacji. Przyjęteramy chronologiczne stanowią według autora okres, w którym kształtowałasię znana z kart późnośredniowiecznych źródeł pisanych wspólnotaetniczna określana jako „Prusowie”. Zdaniem autora referatu, interpretacjazjawisk kulturowych, jakie zachodziły w tym okresie na obszarze zajmowanymprzez społeczność „Prusów”, ze względu na braki i ograniczenia wynikającez badań archeologicznych i historycznych jest poważnie utrudnionai nie daje na tyle solidnych podstaw źródłowych, aby jednoznacznie określićprzebieg tego procesu.Jako drugi wygłosił referat dr Wojciech Wróblewski (Instytut ArcheologiiUniwersytetu Warszawskiego). W swoich rozważaniach, zatytułowanychMiędzy faktem a mitem. Prusowie wczesnego średniowiecza w świetle źródeł archeologicznych,autor, po ogólnym omówieniu dotychczasowego stanu badań


174 Sprawozdania i komunikatyarcheologicznych nad dziejami Prusów, ze szczególnym uwzględnieniem okresuwczesnośredniowiecznego, skoncentrował się na przedstawieniu głównych brakówi problemów w dotychczasowym stanie wiedzy o plemionach pruskich i jaćwieskichw okresie wczesnego średniowiecza. Ujął je w pięć najistotniejszychzagadnień: 1) porównanie sytuacji kulturowej panującej na ziemiach zajmowanychprzez kulturę zachodniobałtyjską w schyłkowej fazie starożytnościz sytuacją kulturową panującą na ziemiach zajmowanych przez plemiona pruskiew okresie wczesnego średniowiecza – w obrębie tego zagadnienia zostałyzaprezentowane braki i problemy związane z możliwością wyznaczenia związkówzachodzących pomiędzy poszczególnymi jednostkami kulturowymi odokresu wędrówek ludów po wczesne średniowiecze; 2) badania nad obrządkiempogrzebowym panującym na ziemiach pruskich we wczesnym średniowieczu– tu problemem jest niedostateczne rozpoznanie zagadnienia obrządkupogrzebowego ze szczególnym uwzględnieniem pochówków typu aschenplatz orazpochówków zbiorowych w obrębie osiedli mieszkalnych; 3) kwestia metodycznegopodejścia do badań nad ceramicznymi zabytkami archeologicznymizwiązanymi z plemionami pruskimi – braki w dostatecznym rozpoznaniu chronologiioraz charakteru oddziaływań garncarstwa słowiańskiego na garncarstwopruskie od VII wieku, 4) badania nad fazą E okresu wędrówek ludów wedługchronologii Tischlera, Kemke – daje tu o sobie znać brak w rozpoznaniu ramchronologicznych fazy E z uwzględnieniem najnowszych odkryć; 5) relacje ziempruskich z terenami skandynawskimi – niedostateczne rozpoznanie charakterui zasięgu oddziaływań skandynawskich na ziemiach pruskich et in receptusoraz braki w dokładnym określeniu pochodzenia oddziałujących Skandynawów(wikingowie z Półwyspu jutlandzkiego lub skandynawskiego). W zakończeniuomawiania problemów i braków związanych z dziejami plemionpruskich w okresie wczesnego średniowiecza dr Wróblewski wskazał na potrzebęrozwinięcia badań, dotychczas całkowicie pomijanych, związany z oddziaływaniemFinów zachodnich na plemiona pruskie.W podsumowaniu referatu dr Wróblewski zasygnalizował konieczność zrealizowaniai zrewidowania szeregu zagadnień badawczych, którymi są: 1) narastającapotrzeba prowadzenia coraz bardziej szczegółowych badań archeologicznych;2) stworzenie pełnej syntezy plemion pruskich opracowanejz punktu widzenia analizy zabytków archeologicznych; 3) zdefiniowanie przezarcheologów pojęcia „kultura pruska” bądź „kultury pruskie”, funkcjonującychw okresie wczesnego średniowiecza; 4) określenie chronologii względnejoraz próby określenie chronologii dla poszczególnych stanowisk archeologicznychzwiązanych z Prusami okresu wczesnego średniowiecza i powiązanietych chronologii regionalnych z chronologiami stanowisk z obszaru Skandynawiioraz z obszarem środkowonadreńskiego okresu późnomerowińskiego;


Sprawozdania i komunikaty 1755) weryfikacja ustaleń i hipotez historycznych za pomocą źródeł archeologicznych;6) określenie możliwości wykorzystania źródeł archeologicznych do potwierdzeniabądź zanegowania kontynuacji kulturowej w okresie wędrówekludów i w okresie wczesnego średniowiecza. Autor referatu podkreślił decydującąrolę archeologii przy realizacji tych zadań, a w podsumowaniu postawiłzasadnicze pytanie, związane bezpośrednio z możliwościami interpretacyjnymiźródeł historycznych i archeologicznych z okresu wczesnegośredniowiecza – „Dlaczego zniknęli Estowie i pojawili się Prusowie?”.Kolejny referat, dr. hab. Grzegorza Białuńskiego (Ośrodek Badań Naukowychim. W. Kętrzyńskiego), nosił tytuł: Dzieje Prusów w świetle badań historycznychpo 1945 roku. Autor przedstawił stan badań historycznych nad dziejami Prusówprowadzonych po 1945 r. podkreślając, że ograniczył swoje rozważania, ponieważwcześniejszy stan badań został już opracowany przez Henryka Łowmiańskiego1 . Oprócz omówienia stanu badań, autor referatu zaprezentowałtakże postulaty o charakterze badawczo-organizacyjnym. Pierwszym z postulatówbył projekt stworzenia naukowego ośrodka badawczego zajmującegosię dziejami Prusów. Przy tej okazji prelegent zwrócił uwagę na fakt, że obecnienie ma historyka, który poświęcałby cały swój wysiłek badawczy tylkoPrusom, jak również nie ma historyka, dla którego byłby to główny przedmiotbadań. Drugim ze zgłoszonych postulatów był projekt nadania większego znaczeniainterdyscyplinarności w badaniach nad dziejami Prusów. Według autorareferatu, receptą na niedosyt wywołany bardzo rzadkimi przykładamiwspółpracy naukowców z zakresu archeologii, historii i językoznawstwa oraznieumiejętnym bądź ograniczonym wykorzystywaniem wyników prac z zakresuinnych dyscyplin mogłby zostać zaspokojony, gdyby powstały przynajmniejtrzyosobowe zespoły badawcze (archeolog, historyk i językoznawca).Na zakończenie swjego wystapienia Grzegorz Białuński podsumował współczesnystan badań nad dziejami Prusów jako niezadowalający i stwierdził, że sytuacjazwiązana z tym zagadnieniem nie ulegnie szybkiej poprawie bez powstaniawyspecjalizowanych ośrodków badawczych, wprowadzenia nowych metod badawczychoraz bez pojawienia się nowych badaczy.Drugiego dnia konferencji zostały zaprezentowane dwa komunikaty naukoweoraz jeden referat. Jako pierwszy został wygłoszony przez dr IzabelęLewandowską (Instytut Historii UWM) komunikat naukowy, pt. ProblematykaPrusów w badaniach Instytutu Mazurskiego w Olsztynie. Autorka zaprezentowała zarysdziejów Instytutu Mazurskiego w Olsztynie, dzieląc je na trzy okresy. Wedługdr Lewandowskiej, pierwszy okres działalności Instytutu Mazurskiego w Olsz-——————1H. Łowmiański, Dotychczasowy stan badań dziejów dawnych Prusów, Instytut Mazurski w Olsztynie,Komunikat Działu Informacji Naukowej, Seria Prehistorii i Historii, nr 4, 1947, nr 7–8.


176 Sprawozdania i komunikatytynie przypadł na lata 1945–1948, zaś jego działalność koncentrowała sięw głównej mierze na: gromadzeniu poniemieckich pozostałości bibliotecznychi archiwalnych, organizowaniu biblioteki naukowej, działalności popularyzatorskiej(zainicjowanie wydawania Komunikatów Działu Informacji NaukowejInstytutu Mazurskiego), poruszającej zagadnienia badawcze związanez plemionami pruskimi. Drugi okres działalności Instytutu Mazurskiego, jakoStacji Naukowej Instytutu Zachodniego, przypadł na lata 1948–1953, trzeciokres działalności, jako Stacji Naukowej Polskiego Towarzystwa Historycznego,przypadał na lata 1953–1963, wtedy jego działalność naukowa została ograniczonado spraw regionalnych. W dalszej części wystąpienia dr Lewandowskazaprezentowała badania prowadzone nad plemionami pruskimi przezInstytut Mazurski w Olsztynie, prezentując artykuły autorstwa Emilii Sukertowej-Biedrawiny2 , Henryka Łowmiańskiego 3 i Jerzego Antoniewicza 4 , zamieszczanew Komunikatach Działu Informacji Naukowej Instytutu Mazurskiegooraz omawiając indywidualne badania naukowe pracowników InstytutuMazurskiego – skoncentrowała się tu na dokonaniach Emilii Sukertowej-Biedrawinyi Jerzego Antoniewicza. Cennym uzupełnieniem tej części komunikatubyła prezentacja związanej z badaniami nad Prusami prywatnej korespondencji5 pomiędzy wymienionymi wyżej naukowcami. W podsumowaniudr Lewandowska podkreśliła wkład Emilii Sukertowej-Biedrawiny, JerzegoAntoniewicza oraz Henryka Łowmiańskiego w powojenny rozwój badań naddziejami Prusów w ramach Instytutu Mazurskiego w Olsztynie oraz popularyzacjitego zagadnienia.Drugi komunikat naukowy, pt. W poszukiwaniu końca średniowiecza na Mazurach.Uwagi na marginesie badań wykopaliskowych na przykościelnym cmentarzu w Węgorzewie(Węgoborku) wygłosił mgr Jerzy Marek Łapo (Muzeum Kultury Ludowejw Węgorzewie). We wstępie autor zaprezentował ogólny zarys ruralistycznegoi urbanistycznego rozwoju Węgorzewa, ze szczególnym uwzględnieniemproblematyki sepulkralnej w okresie od późnego średniowiecza po czasy nowożytne.Po omówieniu tego zagadnienia, autor przedstawił wyniki badańarcheologicznych przeprowadzonych na cmentarzu założonym w 1611 r. przy——————2E. S.–B. [Emilia Sukertowa–Biedrawina], Prace badawczo-wykopaliskowe na Mazurach, Instytut Mazurskiw Olsztynie, Komunikat Działu Informacji Naukowej, Seria Prehistorii i Historii, 1950, nr 1–12,s. 101–102.3H. Łowmiański, op. cit.4J. Antoniewicz, Zagadnienie ochrony zabytków archeologicznych w okręgu mazurskim, Instytut Mazurskiw Olsztynie, Komunikat Działu Informacji Naukowej, Seria Prahistorii i Historii, 1946, nr 1–2–3,s. 1–14; idem, Prace nad tworzeniem rezerwatów archeologicznych w woj. olsztyńskim, Instytut Mazurskiw Olsztynie, Komunikat Działu Informacji Naukowej, Seria Prahistorii i Historii, 1949, nr 1–12, s. 77–82.5Zaprezentowana przez dr Izabelę Lewandowską korespondencja Emilii Sukertowej-Biedrawiny,Jerzego Antoniewicza i Henryka Łowmiańskieg pochodzi ze Zbiorów Specjalnych Ośrodka Badań Naukowychim. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie.


Sprawozdania i komunikaty 177kościele pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła w Węgorzewie. Wedługwypowiedzi mgr. Łapo, w obrębie cmentarza odkryto pochówki szkieletoweoraz kaplicę grobową 6 , do której przeniesiono szczątki zmarłych ekshumowanez krypty kościelnej w 1892 r. Wśród pochówków szkieletowych autor wydzieliłdwie fazy chronologiczne. Uczynił to na podstawie ułożenia rąk zmarłychoraz ułożenia grobów względem osi kościoła i kaplicy grobowej z 1892 r.Do fazy starszej zostały zaliczone pochówki charakteryzujące się ułożeniemrąk zmarłych na łonie bądź piersiach i ułożeniem wzdłuż osi kościoła, zaś dofazy młodszej pochówki z ułożeniem rąk na udach i ułożeniem wzdłuż osikaplicy grobowej. Na podstawie analogii w ułożeniu rąk zmarłych z młodszejfazy badanego cmentarza w Węgorzewie oraz z innych cmentarzy z okresu odpołowy XIII do połowy XV w., mgr Łapo wysnuł hipotezę o bardzo długimprzeżywaniu się niektórych elementów tradycji późnośredniowiecznej, czytelnejw obrządku pogrzebowym jeszcze w początkach XVIII w. Jako dodatkowepoparcie tej tezy autor przedstawił przykład dość długiego przeżywaniasię elementów wiary charakterystycznych dla katolicyzmu – kult świętych,na obszarze Węgorzewa objętego od 1525 r. przez luteranizm.Jako trzeci wystąpił dr Letas Palmaitis (Litwa), prezentując referat pt.Nowe badania nad językiem staropruskim. W pierwszej części wystapienia autorzaprezentował historię badań nad językiem staropruskim. Omówił osiągnięciana tym polu Georga Gierullisa, działającego na uniwersytecie królewieckim;Jana Endzelina, działającego w Rydze; Jonasa Kazlauskasa i VytautasaMažiulisa z uniwersytetu w Wilnie oraz Władimira Toporowa z Moskwy.W tej części referatu zostało także zaprezentowane czasopismo „Baltistica”i jego wpływ na rozwój badań nad językami bałtyckimi na uniwersytecie w Wilnie.Jako uzupełnienie prezentacji dotychczasowego dorobku badawczegonad językiem staropruskim, autor referatu przedstawił także dorobek polskichnaukowców: Jana Otrębskiego, Jerzego Kuryłowicza, Jana Safarewicza,Gustawa Leydinga, Stanisława Rosponda, Anny Pospiszylowej, MariiBiolik, Huberta Górnowicza, Rozalii Przybytek. W drugiej części referatudr Palmaitis ukazał współczesny stan badań nad językiem staropruskim i kierunkiich rozwoju, koncentrując się na zaprezentowaniu działalności na-——————6Budowla tego typu nazywana jest także jako ossuarium. Są to zazwyczaj specjalnie przygotowanew ziemi doły bądź budowle drewniane lub murowane, przeznaczone do ponownego grzebania ekshumowanychszczątków ludzkich, pochodzących z likwidowanych cmentarzy lub krypt; inne przykładyossuariów przebadanych archeologicznie, por. J. Chudziakowa, Pochówki z zespołów klasztornych Mogilna,Strzelna i Trzemeszna, woj. bydgoskie, w: Śmierć w dawnej Europie. Zbiór studiów. Acta Universitatis Wratislawiensis,No 1863. Historia CXXIX, 1997, s. 87–105; M. Wiewióra, Osiemnastowieczne ossuarium odkryte przy kościeleNMP w Trzemesznie, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne, z. 286. ArcheologiaXXIII, 1995, s. 141–157; idem, Zespół klasztorny kanoników regularnych w Trzemesznie w świetle badań archeologiczno-architektonicznych,Archaeologia Historica Polona, t. 9, Toruń 2000, s. 258–259, 268–269, plan 11.


178 Sprawozdania i komunikatyukowców: Rozalii Przybytek, Wojciecha Smoczyńskiego, Audrone Kaukiene,Grasiłdy Blažiene, Vytautasa Mažiulisa oraz własnych. W podsumowaniudr Palmaitis zwrócił uwagę na bardzo duże zainteresowanie językiem staropruskimwśród współczesnych badaczy polskich oraz litewskich. Czynnikten, zdaniem autora, może mieć bardzo istotne znaczenie dla rozwoju badańjuż nie tylko językoznawczych, ale także interdyscyplinarnych, z dużymimożliwościami ewolucji w kierunku stworzenia samodzielnej jednostkinaukowej, działającej wieloaspektowo w obrębie kultury pruskiej.Konferencja została zakończona dyskusją panelową zatytułowaną, „DlaczegoPrusowie?”. W tracie dyskusji uczestnicy konferencji starali się zdefiniowaćczynniki skłaniające do poznawania kultury pruskiej oraz dziejówregionalnych. Dodatkowo, poddano dyskusji stan i kierunki rozwoju zainteresowaniakulturą pruską w ujęciu naukowym i popularnonaukowym.Możliwość wieloaspektowego rozpatrywania kultury pruskiej, zauważonaprzez dr. Bogdana A. Radzickiego, jest zarazem przyczyną generowaniadużej ilości różnorodnych czynników skłaniających do poznawania kulturypruskiej lub dziejów regionalnych. Twierdzenie dr. Radzickiego znalazłopełne poparcie w toku dyskusji nad stanem zainteresowania kulturą pruską.Zwrócono tu szczególną uwagę na duże zainteresowanie tym zagadnieniemna płaszczyźnie popularnonaukowej przy stosunkowo słabej akcji propagowaniatego tematu ze strony naukowej. Jako negatywną konsekwencjętego zjawiska wskazano dość częste kreowanie nieprawdziwego obrazu kulturypruskiej w ujęciu popularnym, wynikającą z braku odpowiednio przetworzonychinformacji naukowych. Poruszono tu także problem bardzo słabegopopularyzowania kultury pruskiej i dziejów regionalnych przez szkoły.Dyskusja wykazała, że taki stan rzeczy może ulec zmianie tylko przez długookresowąi dobrze zorganizowaną wspólną działalność edukacyjno-popularyzatorskąlokalnych towarzystw naukowych, jednostek oświatowych i naukowych.Silnie akcentowano brak idei interdyscyplinarności w prowadzonychwspółcześnie badaniach, idei, która w zdecydowany sposób mogłaby wzmocnićefekty podejmowanych badań. Postulowano stworzenie interdyscyplinarnychzespołów badawczych złożonych z: archeologów, historyków, językoznawców,etnologów, socjologów, historyków sztuki i antropologów,prowadzących badania ziem pruskich w okresie od uformowania się ludówbałtyjskich po czasy krzyżackie, z uwzględnieniem przejawów dziedzictwa tejkultury w wiekach późniejszych. Dyskusję panelową podsumował dr WojciechWróblewski wyrażając na zakończenie nadzieję na ponowne spotkaniepodczas kolejnej edycji tej konferencji, w jeszcze większym gronie zainteresowanychtą tematyką naukowców i pasjonatów.


Sprawozdania i komunikaty 179Wspólne zdjêcie organizatorów, autorów referatów i komunikatów naukowych oraz przewodnicz¹cychkonferencji naukowej „Interdyscyplinarne spotkania z histori¹ i kultur¹ Ba³tów – ColloquiaBaltica”, Olsztyn 23–24 wrzeœnia 2004 r. (Od lewej, rz¹d górny: Grzegorz Bia³uñski, WojciechNowakowski, Miros³aw J. Hoffmann; rz¹d œrodkowy: Bogdan A. Radzicki, Letas Palmaitis, WojciechWróblewski; rz¹d dolny: Romuald Odoj, Izabela Lewandowska, Jerzy Marek £apo)Fot. Grzegorz Œwiderski


PRUTHENIATom IOśrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w OlsztynieTowarzystwo „Pruthenia”Olsztyn 2006


PrutheniaPismo poświęcone Prusom i ludom bałtyjskimREDAGUJĄ: Grzegorz Białuński (redaktor), Mirosław J. Hoffman, Bogdan RadzickiISSN 1897–0915OŚRODEK BADAŃ NAUKOWYCH im. WOJCIECHA KĘTRZYŃSKIEGO W OLSZTYNIETOWARZYSTWO „PRUTHENIA”Adres redakcji: 10–402 Olsztyn, ul. Partyzantów 87, Dom Polskitel. (089)-527-66-18Ark. wyd. 12,8; ark. druk. 11,4Przygotowanie do druku: Wydawnictwo Littera, OlsztynDruk: Pracownia Małej Poligrafii OBN, 10–402 Olsztyn, ul. Partyzantów 97


A 181SPIS TREŚCIBogdan Radzicki, Historia i tożsamość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .I. Studia i artykułyWojciech Nowakowski, Korzenie Prusów. Stan i możliwości badań nad dziejami plemionbałtyjskich w starożytności i początkach średniowiecza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Grzegorz Białuński, Stan badań historycznych nad dziejami Prusów po 1945 roku . . . .Izabela Lewandowska, Problematyka Prusów w badaniach Instytutu Mazurskiego w Olsztyniew pierwszych latach powojennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Letas Palmaitis, Nowe badania nad językiem pruskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .II. Materiały i źródłaRobert Klimek, Wały podłużne w Nerwiku, gmina Purda, województwo warmińsko--mazurskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Jerzy Marek Łapo, W poszukiwaniu końca średniowiecza na Mazurach. Uwagi na marginesiebadań wykopaliskowych na przykościelnym cmentarzu w Węgorzewie (Węgoborku) . . .Kazimierz Madela, Jak Prusowie wytwarzali zimno? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .III. KlasykaHenryk Łowmiański, Stan badań nad dziejami dawnych Prusów . . . . . . . . . . . . . .IV. Sprawozdania i komunikatyGrzegorz Świderski, Sprawozdanie z konferencji naukowej „Interdyscyplinarne spotkaniaz historią i kulturą Bałtów – Colloquia Baltica”, Olsztyn 23–24 września 2004 roku . . . .311417995109126140147173

More magazines by this user
Similar magazines