Van Cure Naar Care - From Cure to Care

VAN CURE
NAAR CARE
TRANSITIES
IN DE GEZONDE STAD
UTRECHT
FROM CURE
TO CARE
TRANSITIONS
IN THE HEALTHY CITY
OF UTRECHT
IABR ——— ATELIER UTRECHT: DE GEZONDE STAD
IABR ——— ATELIER UTRECHT: THE HEALTHY CITY

01
GEZONDHEID
van cure
naar care
05
VITALE COALITIES
gezonde verdichting
in Merwede
VAN CURE
NAAR CARE
FROM CURE
TO CARE
02
LABO
gezonde stad
Utrecht
06
RUIMTE
bouwen aan de gezonde stad
in Overvecht
03
TYPOLOGIEËN
atlas van het
collectief zorgwonen
07
PUBLIEKE
INVESTERING
inbreken op de
vastgoedlogica
Deze publicatie bevat de resultaten van het ontwerpend
onderzoek van het IABR–Atelier Utrecht, uitgevoerd door
Architecture Workroom Brussels, De Smet Vermeulen
architecten en MUST Stedebouw. In opdracht van de
IABR en de gemeente Utrecht.
04
GELD
naar een solidaire
gezondheidseconomie
08
AGENDA
de stad als
choreograaf
This publication contains the research by design results
of the IABR–Atelier Utrecht, developed by Architecture
Workroom Brussels, De Smet Vermeulen architecten and
MUST Stedebouw. Commissioned by the IABR and the
Municipality of Utrecht.
Onder redactie van / Edited by:
Els Vervloesem & Rinske Wessels

p. 5
Introductie / Introduction
IABR–Atelier Utrecht: De Gezonde stad / The healthy city
01 ——— p. 11
GEZONDHEID / HEALTH
van cure naar care / from cure to care
05 ——— p. 85
VITALE COALITIES / VITAL COALITIONS
gezonde verdichting in Merwede / healthy densification
in Merwede
02 ——— p. 23
LABO
gezonde stad Utrecht / healthy city Utrecht
06 ——— p. 109
RUIMTE / SPACE
bouwen aan de gezonde stad in Overvecht /
building the healthy city in Overvecht
03 ——— p. 45
TYPOLOGIEËN / TYPOLOGIES
atlas van het collectief zorgwonen / atlas of
collective assisted living
07 ——— p. 141
PUBLIEKE INVESTERING / PUBLIC INVESTMENT
inbreken op de vastgoedlogica / shifting the municipal
real estate logic
04 ——— p. 65
GELD / MONEY
naar een solidaire gezondheidseconomie /
towards an inclusive care economy
08 ——— p. 155
AGENDA
de stad als choreograaf / the city as
choreographer
p. 174
Colofon / Colophon
Beelden credits / Image credits

5
IABR–ATELIER
UTRECHT
DE GEZONDE STAD
IABR–ATELIER
UTRECHT
THE HEALTY CITY
Binnen een halve eeuw wonen er wereldwijd twee maal zoveel mensen in
steden als nu. De stad zal dan echt de motor van de wereldeconomie zijn. Maar
nu al schreeuwen klimaatverandering, de opkomst van nieuwe technologieën,
groeien de migratiestromen en toenemende ongelijkheid om nieuwe oplossingen.
Niemand kan voorspellen wat de toekomst brengt. Maar één ding is zeker: meer
van hetzelfde is niet langer een verstandige optie. En pasklare antwoorden zijn er
ook niet. Wat nu goed lijkt, blijkt wellicht morgen en anders volgend jaar alweer
verouderd. Het gaat er dus om adaptief te zijn, een manier van besturen te ontwikkelen
die weerbaar maakt, wat er ook gebeurt.
Gezondheid en The Next Economy
De zevende editie van de Internationale Architectuur Biennale Rotterdam, IABR–
2016–THE NEXT ECONOMY, neemt de grote uitdagingen van de 21ste eeuw als
uitgangspunt. Centraal staat dat we de toekomst van de stedelijke econo mie zó
moeten vormgeven dat we antwoorden kunnen bieden op de grote stedelijke uitdagingen
– in plaats van problemen als segregatie, werkloosheid, afhankelijkheid
van fossiele brandstoffen, of gezondheidsachterstanden, nog verder te vergroten.
De inrichting en organisatie van stad, infrastructuur en landschap zijn daarbij
belangrijke hefbomen: ze maken het mogelijk om sociale en economische ontwikkelingen
en dynamieken te stimuleren en ruimte te bieden.
Binnen een halve eeuw wonen er wereldwijd twee maal zoveel mensen in
steden als nu. De stad zal dan echt de motor van de wereldeconomie zijn. Maar
nu al schreeuwen klimaatverandering, de opkomst van nieuwe technologieën,
groeiende migratiestromen en toenemende ongelijkheid om nieuwe oplossingen.
Niemand kan voorspellen wat de toekomst brengt. Maar één ding is zeker: meer
van hetzelfde is niet langer een verstandige optie. En pasklare antwoorden zijn er
ook niet. Wat nu goed lijkt, blijkt wellicht morgen en anders volgend jaar alweer
verouderd. Het gaat er dus om adaptief te zijn, een manier van besturen te ontwikkelen
die weerbaar maakt, wat er ook gebeurt.
Gezondheid en The Next Economy
De zevende editie van de Internationale Architectuur Biennale Rotterdam,
IABR–2016–THE NEXT ECONOMY, neemt de grote uitdagingen van de 21ste
eeuw als uitgangspunt. Centraal staat dat we de toekomst van de stedelijke economie
zó moeten vormgeven dat we antwoorden kunnen bieden op de grote
stedelijke uitdagingen – in plaats van problemen als segregatie, werkloosheid,
afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, of gezondheidsachterstanden, nog
verder te vergroten. De inrichting en organisatie van stad, infrastructuur en landschap
zijn daarbij belangrijke hefbomen: ze maken het mogelijk om sociale en

6
7
In de stadsontwikkeling zijn gezondheid en zorg een steeds belangrijkere rol gaan
spelen, ook als het gaat om stedelijke economie en werkgelegenheid. Kijken we
vanuit het perspectief van The Next Economy, dan zijn er vandaag de dag diverse
urgente vraagstukken die om onderzoek vragen. Hoe kunnen we tegen de achtergrond
van toenemende vergrijzing en de wens iedereen langer zelfstandig te
laten wonen, de zorgvraag blijven bedienen en deze tevens betaalbaar houden?
Kunnen er nieuwe zorgarrangementen ontstaan op buurt- en wijkniveau en waar
in de stad kunnen deze voorzieningen het best worden gehuisvest? In steeds
meer onderzoeken wordt de relatie tussen inkomens- en opleidingsniveau enerzijds
en gezondheid en levensverwachting anderzijds bevestigd. Mensen met een
hoog inkomen (meestal ook hoog opgeleid) zijn gemiddeld gezonder en hebben
een significant hogere levensverwachting dan mensen met een lager inkomen.
Gezondheidsbeleid is daarmee ook sociaal beleid. Hoe kunnen we de verschillen
aanpakken en verkleinen?
IABR–Atelier Utrecht: de Gezonde Stad
Om de koppeling tussen gezondheid en stadsontwikkeling te onderzoeken
heeft de Internationale Architectuur Biennale Rotterdam (IABR) samen met
de Gemeen te Utrecht het IABR–Atelier Utrecht: de Gezonde Stad opgezet. Gedurende
anderhalf jaar is onder leiding van Ateliermeester Joachim Declerck
(Architecture Workroom Brussels) ontwerpend onderzoek verricht door de
bureaus De Smet Vermeulen architecten, MUST stedenbouw en Architecture
Workroom Brussels. Met de inzet van ontwerpend onderzoek, en samen met
diverse sectoren van de gemeente en verschillende culturele en maatschappelijke
actoren, is gekeken naar welke innovatieve ruimtelijke ontwikkelingsstrategieën
in Utrecht bij kunnen dragen aan een inclusieve, gezonde stad waarbij de solidariteit
tussen de verschillende generaties, culturen en inkomensgroepen voorop
staat. Liefst strategieën die ook de rest van Nederland en het buitenland kunnen
inspireren.
economische ontwikkelingen en dynamieken te stimuleren en ruimte te bieden.
In de stadsontwikkeling zijn gezondheid en zorg een steeds belangrijkere rol
gaan spelen, ook als het gaat om stedelijke economie en werkgelegenheid. Kijken
we vanuit het perspectief van The Next Economy, dan zijn er vandaag de dag
diverse urgente vraagstukken die om onderzoek vragen. Hoe kunnen we tegen de
achtergrond van toenemende vergrijzing en de wens iedereen langer zelfstandig
te laten wonen, de zorgvraag blijven bedienen en deze tevens betaalbaar houden?
Kunnen er nieuwe zorgarrangementen ontstaan op buurt- en wijkniveau en waar
in de stad kunnen deze voorzieningen het best worden gehuisvest? In steeds
meer onderzoeken wordt de relatie tussen inkomens- en opleidingsniveau enerzijds
en gezondheid en levensverwachting anderzijds bevestigd. Mensen met een
hoog inkomen (meestal ook hoog opgeleid) zijn gemiddeld gezonder en hebben
een significant hogere levensverwachting dan mensen met een lager inkomen.
Gezondheidsbeleid is daarmee ook sociaal beleid. Hoe kunnen we de verschillen
aanpakken en verkleinen?
IABR–Atelier Utrecht: de Gezonde Stad
Om de koppeling tussen gezondheid en stadsontwikkeling te onderzoeken
heeft de Internationale Architectuur Biennale Rotterdam (IABR) samen met
Utrecht en gezond verstedelijken
De bevolking van Utrecht wordt gerekend tot de gezondste van Nederland en
Utrecht huisvest een aantal van de meest innovatieve gezondheidsinstellingen
van Nederland. De gezondheidssector is de op één na grootste werkgever in de
stad en daarmee een belangrijke motor voor huidige en toekomstige welvaart en
welzijn. Maar op het gebied van de gezondheid zijn er ook grote opgaven. Zo zijn
de gezondheidsverschillen tussen verschillende wijken in Utrecht erg groot. Eén
op de vier kinderen in de wijk Kanaleneiland worstelt met overgewicht terwijl in
de wijk Voordorp maar één op de 25 kinderen te dik is. De bewoners van Overvecht
maken de hoogste zorgkosten van Nederland en hun levensverwachting
voor wat betreft als goed ervaren gezondheid is gemiddeld 12 jaar lager dan in de
direct ernaast gelegen wijken Tuindorp, Voordorp en Wittevrouwen.
Het aanpakken van deze gezondheidsverschillen is voor de gemeente dan
ook een absolute prioriteit: ‘bouwen aan een gezonde toekomst’ is niet toevallig
één van de drie beleidsspeerpunten van de gemeentelijke toekomstvisie, en de
gezonde stad staat hoog op de politieke agenda.
de Gemeente Utrecht het IABR–Atelier Utrecht: de Gezonde Stad opgezet. Gedurende
anderhalf jaar is onder leiding van Ateliermeester Joachim Declerck
(Architecture Workroom Brussels) ontwerpend onderzoek verricht door de
bureaus De Smet Vermeulen architecten, MUST stedenbouw en Architecture
Workroom Brussels. Met de inzet van ontwerpend onderzoek, en samen met
diverse sectoren van de gemeente en verschillende culturele en maatschappelijke
actoren, is gekeken naar welke innovatieve ruimtelijke ontwikkelingsstrategieën
in Utrecht bij kunnen dragen aan een inclusieve, gezonde stad waarbij de solidariteit
tussen de verschillende generaties, culturen en inkomensgroepen voorop
staat. Liefst strategieën die ook de rest van Nederland en het buitenland kunnen
inspireren.
Utrecht en gezond verstedelijken
De bevolking van Utrecht wordt gerekend tot de gezondste van Nederland en
Utrecht huisvest een aantal van de meest innovatieve gezondheidsinstellingen
van Nederland. De gezondheidssector is de op één na grootste werkgever in de
stad en daarmee een belangrijke motor voor huidige en toekomstige welvaart en
welzijn. Maar op het gebied van de gezondheid zijn er ook grote opgaven. Zo zijn
de gezondheidsverschillen tussen verschillende wijken in Utrecht erg groot. Eén
op de vier kinderen in de wijk Kanaleneiland worstelt met overgewicht terwijl in
de wijk Voordorp maar één op de 25 kinderen te dik is. De bewoners van Overvecht
maken de hoogste zorgkosten van Nederland en hun levensverwachting
voor wat betreft als goed ervaren gezondheid is gemiddeld 12 jaar lager dan in de
direct ernaast gelegen wijken Tuindorp, Voordorp en Wittevrouwen.
Het aanpakken van deze gezondheidsverschillen is voor de gemeente dan
ook een absolute prioriteit: ‘bouwen aan een gezonde toekomst’ is niet toevallig
één van de drie beleidsspeerpunten van de gemeentelijke toekomstvisie, en de
gezonde stad staat hoog op de politieke agenda.
Een gezonde toekomst moet de stad echter bouwen in een sterk veranderend
krachtenveld binnen de landelijke zorg- en gezondheidssector. Er heeft een decentralisatie
van de zorgopgave plaatsgevonden van het rijk naar de gemeenten.
De gezondheidseconomie consolideert en komt steeds meer in handen van een
paar grote partijen die lokaal nauwelijks waarde toevoegen. Tegelijkertijd veran-

8
9
Een gezonde toekomst moet de stad echter bouwen in een sterk veranderend
krachtenveld binnen de landelijke zorg- en gezondheidssector. Er heeft een decentralisatie
van de zorgopgave plaatsgevonden van het rijk naar de gemeenten.
De gezondheidseconomie consolideert en komt steeds meer in handen van een
paar grote partijen die lokaal nauwelijks waarde toevoegen. Tegelijkertijd verandert
de samenleving en eisen lokale, nieuwe initiatiefnemers hun plek op binnen
de ontwikkeling van de stad. Het veranderende krachtenveld leidt tot veel maatschappelijke
onrust maar biedt tegelijkertijd ook nieuwe kansen.
Daarnaast verwacht Utrecht binnen haar huidige stadsgrenzen flink in inwonertal
te groeien. Het perspectief is een stad die haar aantrekkelijkheid en groei
naar 400.000 inwoners in 2030 koppelt aan een sterke gezondheidseconomie én
aan het terugdringen van de hardnekkige gezondheidsverschillen. Vandaag loopt
Utrecht al voorop in het bouwen aan die gezonde stad, met sociale innovaties
zoals de wijkteams, de gezonde wijkaanpak van Overvecht en andere initiatieven,
waarbij de stad steeds meer als levend laboratorium wordt ingezet.
dert de samenleving en eisen lokale, nieuwe initiatiefnemers hun plek op binnen
de ontwikkeling van de stad. Het veranderende krachtenveld leidt tot veel maatschappelijke
onrust maar biedt tegelijkertijd ook nieuwe kansen.
Daarnaast verwacht Utrecht binnen haar huidige stadsgrenzen flink in inwonertal
te groeien. Het perspectief is een stad die haar aantrekkelijkheid en groei
naar 400.000 inwoners in 2030 koppelt aan een sterke gezondheidseconomie én
aan het terugdringen van de hardnekkige gezondheidsverschillen. Vandaag loopt
Utrecht al voorop in het bouwen aan die gezonde stad, met sociale innovaties
zoals de wijkteams, de gezonde wijkaanpak van Overvecht en andere initiatieven,
waarbij de stad steeds meer als levend laboratorium wordt ingezet.
Nieuwe kansen voor Utrecht Gezonde Stad
De vele werksessies, publieke bijeenkomsten en ontwerpverkenningen die in
het kader van het Atelier Utrecht plaatsvonden, maken duidelijk dat de sociale
en economische uitdagingen waar we voor staan om fysieke ruimte in de stad
vragen. De specifieke ruimtes die gezondheid bevorderen komen in de reguliere
stadsontwikkeling niet automatisch tot stand en bestaande voorzieningen lopen
het risico te worden gesloopt. Als de inrichting van de stad de gezondheid van
haar inwoners en ondernemers moet versterken en faciliteren, dan zijn collectieve
ruimtes voor sociale interactie in de wijken, voor eerstelijnszorg, voor nieuwe,
fragiele initiatieven en startups, echter cruciaal. Het Atelier Utrecht bracht deze
collectieve ‘ruimtevraag’ voor een gezonde stadsontwikkeling in beeld. Het
ontwikkelde strategieën om deze ruimtes binnen publieke en private wijk- en
gebiedsontwikkelingen een plek te geven. Een belangrijke aanbeveling is om
ontmoetingsruimte als voorwaarde te stellen bij grootschalige ontwikkeling en
om leegstaande gebouwen, zoals de in onbruik geraakte scholen in Overvecht, in
te zetten voor lokale sociale initiatieven.
Uitgangspunt van de IABR, ook in de huidige editie, is te werken aan nieuwe
narratieven en nieuwe ontwikkelingsstrategieën voor de stad van de toekomst.
Het IABR–Atelier Utrecht zet precies op dat vlak een belangrijke eerste stap.
Het wijst erop dat het bouwen aan de gezonde toekomst van de stad ook een
nieuwe fase voor de stadsontwikkeling en –planning betekent. Het ontwerpend
onderzoek legt een reeks kansen bloot voor een intensievere afstemming tussen
Nieuwe kansen voor Utrecht Gezonde Stad
De vele werksessies, publieke bijeenkomsten en ontwerpverkenningen die in
het kader van het Atelier Utrecht plaatsvonden, maken duidelijk dat de sociale
en economische uitdagingen waar we voor staan om fysieke ruimte in de stad
vragen. De specifieke ruimtes die gezondheid bevorderen komen in de reguliere
stadsontwikkeling niet automatisch tot stand en bestaande voorzieningen lopen
het risico te worden gesloopt. Als de inrichting van de stad de gezondheid van
haar inwoners en ondernemers moet versterken en faciliteren, dan zijn collectieve
ruimtes voor sociale interactie in de wijken, voor eerstelijnszorg, voor nieuwe,
fragiele initiatieven en startups, echter cruciaal. Het Atelier Utrecht bracht deze
collectieve ‘ruimtevraag’ voor een gezonde stadsontwikkeling in beeld. Het
ontwikkelde strategieën om deze ruimtes binnen publieke en private wijk- en
gebiedsontwikkelingen een plek te geven. Een belangrijke aanbeveling is om
ontmoetingsruimte als voorwaarde te stellen bij grootschalige ontwikkeling en
om leegstaande gebouwen, zoals de in onbruik geraakte scholen in Overvecht, in
te zetten voor lokale sociale initiatieven.
Uitgangspunt van de IABR, ook in de huidige editie, is te werken aan nieuwe
narratieven en nieuwe ontwikkelingsstrategieën voor de stad van de toekomst.
Het IABR–Atelier Utrecht zet precies op dat vlak een belangrijke eerste stap.
Het wijst erop dat het bouwen aan de gezonde toekomst van de stad ook een
nieuwe fase voor de stadsontwikkeling en –planning betekent. Het ontwerpend
onderzoek legt een reeks kansen bloot voor een intensievere afstemming tussen
gemeentelijk beleid en investeringen op het vlak van de volksgezondheid, stadsplanning
en mobiliteit, economie en vastgoed. IABR–Atelier Utrecht pleit tevens
voor een nieuwe rol van de gemeentelijke overheid als choreograaf van een
‘coöperatieve’ stadsontwikkeling. Daarbij zouden diverse actoren met zeer uiteenlopende
investeringsmogelijkheden en ambities betrokken moeten worden
bij gebieds- en wijkontwikkeling. Utrecht heeft de kans om haar groei zó te orkestreren
dat nieuwe synergiën ontstaan tussen de kwaliteiten van de bestaande
stad, het investeringskapitaal (vaak bovenlokaal en sterk) en het sociaal kapitaal
(vaak fragiel en lokaal).
gemeentelijk beleid en investeringen op het vlak van de volksgezondheid, stadsplanning
en mobiliteit, economie en vastgoed. IABR–Atelier Utrecht pleit tevens
voor een nieuwe rol van de gemeentelijke overheid als choreograaf van een
‘coöperatieve’ stadsontwikkeling. Daarbij zouden diverse actoren met zeer uiteenlopende
investeringsmogelijkheden en ambities betrokken moeten worden
bij gebieds- en wijkontwikkeling. Utrecht heeft de kans om haar groei zó te orkestreren
dat nieuwe synergiën ontstaan tussen de kwaliteiten van de bestaande
stad, het investeringskapitaal (vaak bovenlokaal en sterk) en het sociaal kapitaal
(vaak fragiel en lokaal).
De gezonde stad is daarvoor zowel een mobiliserend toekomstverhaal als een
handelingsperspectief. Het werk dat in het Atelier is verzet door ontwerpers, onderzoekers,
experts en bestuursapparaat is een dankbare uitnodiging om verder
te bouwen aan die nieuwe fase van de stadsontwikkeling. In Utrecht, in Nederland
en daarbuiten.
George Brugmans, algemeen directeur IABR
Jeroen Kreijkamp, Wethouder onderwijs en economische zaken
Paulus Jansen, Wethouder wonen, ruimtelijke ordening, sport, dierenwelzijn, vastgoed
Victor Everhard, Wethouder Werk en inkomen, Jeugdzorg en Volksgezondheid

10
De gezonde stad is daarvoor zowel een mobiliserend toekomstverhaal als een
handelingsperspectief. Het werk dat in het Atelier is verzet door ontwerpers, onderzoekers,
experts en bestuursapparaat is een dankbare uitnodiging om verder
te bouwen aan die nieuwe fase van de stadsontwikkeling. In Utrecht, in Nederland
en daarbuiten.
George Brugmans, algemeen directeur IABR
Jeroen Kreijkamp, Wethouder onderwijs en economische zaken
Paulus Jansen, Wethouder wonen, ruimtelijke ordening, sport, dierenwelzijn, vastgoed
Victor Everhard, Wethouder Werk en inkomen, Jeugdzorg en Volksgezondheid
01
GEZONDHEID
van cure
naar care
HEALTH
from cure
to care

13
Onze opvattingen over gezondheid veranderen
voortdurend. Vandaag wordt gezondheid meer dan
ooit als onze eigen verantwoordelijkheid gezien.
Gezond eten en meer bewegen is de boodschap!
Tegelijkertijd zien we vooral in de grote steden toenemende
gezondheidsverschillen opduiken. Dat roept
vragen op. Volstaat het om te wijzen op de eigen verantwoordelijkheid?
Of zijn er nog andere hefbomen
om te werken aan de gezonde stad?
De manier waarop onze steden zijn gebouwd, is
van directe invloed op onze gezondheid. Maar ook
hier zijn we in de loop van de tijd anders tegenaan
gaan kijken. Eeuwenlang was de stadsontwikkeling
gericht op het uitroeien van ziekten en letsel. Dat
gebeurde onder meer door de aanleg van riolering
en drinkwatervoorziening of het vastleggen van
woningbouwvoorschriften. Inmiddels weten we dat
gezondheid meer is dan de afwezigheid van ziekte
en dat het ook een mentale kwestie is. Iemand kan
een aandoening hebben, maar zich toch gezond
voelen en actief participeren in de maatschappij. En
omgekeerd heeft een fysiek gezond iemand die zich
eenzaam voelt en geen zinvolle dagbesteding ervaart,
eerder last van depressies en wordt de kans op hartaandoeningen
vergroot.
Het debat en het denken over de gezonde stad
verschuift, net zoals het gesprek over gezondheid op
dit moment van cure naar care. In plaats van enkel
op het voorkómen van ziekten te focussen, is er meer
aandacht voor gezond voelen en blijven. Dat vraagt
een omslag in ons denken én een andere visie op
stadsontwikkeling. Hoe kan de inrichting van onze
dagelijkse leefomgeving hier een rol in spelen? Welke
partijen zijn hier aan zet? Hoe kunnen we bouwen
aan een gezonde stad waar ouderdom en ziekte niet
langer worden weggestopt, maar deel uitmaken van
ons dagelijks bestaan? Welke kansen liggen er voor
het vergroten van het ‘zelforganiserend vermogen’
van burgers en collectieve solidariteit die een antwoord
bieden op de vraag naar nieuwe vormen van
zorg, welzijn en collectief wonen?
Our beliefs about health are constantly changing.
Today, more than ever before, health is considered
our own responsibility. Eat healthily and exercise
more: that is the message! At the same time, we
increasingly see health disparities popping up,
especially in major cities. This raises questions.
Is pointing out to people that they have their own
responsibilities enough? Or are there other levers
we can use to work on the healthy city?
The way our cities are built directly affects our
health. Over time, however, ideas on this subject
have changed. For centuries, urban development
focused on the eradication of disease and injuries.
This was achieved, for instance, by the construction
of sewers, the provision of water supplies, and
the establishment of house-building laws. Today,
we know that health is more than the absence
of disease, and that it is as much a psychological
matter as anything else. Someone may have a disorder
yet still feel healthy and active, and participate
meaningfully in society and enjoy a good day-today
quality of life. And conversely, a physically
healthy person who feels lonely and has nothing
meaningful to do is more prone to depression and
has an increased risk of heart disease.
The debate and reflection on the healthy city are
shifting, just as the debate about health is currently
changing from cure to care. Rather than just
focusing on the prevention of diseases, we pay
more attention to feeling and staying healthy. This
requires a shift in our thinking as well as a different
perspective on urban development. What role can
the design of our daily living environment play?
Which parties do we expect to address this issue?
How can we build on a healthy city where old age
and illness are part of our daily existence rather
than hidden away? What opportunities are there
to expand people’s capacity for self-organization,
and for collective solidarity, and can these be used
to meet the demand for new forms of care, social
services, and collective living?

14
15
POSITIEVE GEZONDHEID
POSITIVE HEALTH
BANENMOTOR
JOB CREATION
Machteld Huber, arts en onderzoeker aan het Louis
Bolk Instituut, stelt dat gezondheid veel meer is dan de
afwezigheid van ziekte. Zij definieert gezondheid als:
‘Het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te
voeren, in het licht van de sociale, fysieke en emotionele
uitdagingen van het leven.’ Uit haar onderzoek blijkt
dat patiënten erg veel belang hechten aan dimensies
als sociaal-maatschappelijke participa tie en dagelijks
functioneren, terwijl beleidsmakers en verzekeraars gezondheid
vaak verengen tot lichaamsfuncties. Huber pleit
voor een brede en positieve kijk op gezondheid om de
zorg op een hoog en betaalbaar peil te houden.
Machteld Huber, physician and researcher at the Louis
Bolk Institute, has stated that health is much more
than the absence of disease. She defines health as
‘the ability to adapt and to self-manage, in the face of
life’s social, physical and emotional challenges.’ Her
research shows that patients attach a great deal of
importance to dimensions such as sociocultural participation
and daily functioning, whereas policymakers
and health insurers often narrow health down to bodily
functions. Huber argues for a broad and positive view
of health to keep care at a high and affordable level.
Bij gezondheid hoort een gezondheidseconomie. De
gezondheids- en welzijnszorg is met ruim 1,3 miljoen
werkenden de op één na grootste economische sector
van Nederland. 16 procent van alle banen is te vinden in
de zorgsector.
Health is linked to the care economy. The health care
and social services sector employs more than
1.3 million workers and is the second largest economic
sector in the Netherlands. Of all jobs, 16 percent is in
the care sector.
Health according to different stakeholders
Employment by sector in the Netherlands

16 17
STIJGENDE ZORGKOSTEN
RISING CARE COSTS
DE PARTICIPATIEMAATSCHAPPIJ
THE PARTICIPATORY SOCIETY
De kosten van de gezondheidszorg nemen de laatste
jaren steeds verder toe. Niet alleen vergrijzing speelt
hierin een rol, maar ook factoren als onze hogere welvaart,
de verbeterde medische technologie en de stijging
van chronische ziekten. Vandaag zijn in Nederland de
uitgaven voor de zorg opgelopen tot ongeveer 95 miljard
euro per jaar. Dat komt neer op 5.630 euro per hoofd
van de bevolking. Maar liefst 14,5 procent van het bruto
binnenlands product (bbp) gaat naar de zorguitgaven. Dit
aandeel is in Nederland vrijwel gelijk aan dat in België,
Frankrijk en Duitsland. Het Centraal Planbureau rekende
uit dat in 2040 de zorg, bij ongewijzigd beleid, ongeveer
een derde van het bbp zal opslokken.
In recent years, the costs of health care have continued
to rise. This is not only caused by the ageing of
the population but also by other factors such as our
increased prosperity, improved medical technology,
and the increase in chronic diseases. Today, Dutch
care expenditure has risen to about 95 billion euros per
year. That amounts to 5,630 euros per capita. No less
than 14.5 percent of the gross domestic product (GDP)
goes to health care expenditures. The share in the
Netherlands is virtually the same as in Belgium, France,
and Germany. The Dutch Central Bureau of Statistics
calculated that in 2040 – given unchanged policies –
care will swallow up about one third of the Dutch GDP.
Om de zorgkosten binnen de perken te houden, wordt
veel heil verwacht van de omschakeling van de verzorgingsstaat
naar de zogeheten ‘participatiesamenleving’.
De overheid doet een stapje terug en maakt aanspraak
op het ‘zelforganiserend vermogen’ van de burger.
Iedereen die dat kan, wordt geacht verantwoordelijkheid
te nemen voor zijn of haar eigen leven en omgeving. Deze
toegenomen aandacht voor ‘burgerkracht’ en het maatschappelijk
middenveld biedt kansen, maar ook risico’s.
Zo wordt er bijvoorbeeld steeds meer verwacht van mantelzorg.
Dat is niet vanzelfsprekend in een samenleving
die tegelijk individualiseert.
To keep care costs under control, people pin their faith
on the transition from welfare state to so-called ‘participatory
society.’ The government withdraws and makes
an appeal to citizen’s self-managing capacities. Anyone
who can is expected to take responsibility for their own
life and environment. This increased focus on ‘citizen
strength’ and civil society creates opportunities as well
as dangers. The demands made on volunteer aid, for
example, continue to increase. This is not self-evident
in a society that is individualizing at the same time.
Health care expenditures
‘Iedereen is
verantwoordelijk voor
zijn eigen gezondheid.’
(Gezondheidsmonitor Utrecht, 2014 – Health Monitor Utrecht, 2014)
‘Everybody is
responsible
for his own health.’

18
19
GOED ERVAREN GEZONDHEID IN NEDERLAND
EN EUROPA
Hoe is het met onze gezondheid gesteld? In de Europese
Unie ervaren twee op de drie mensen hun gezondheid als
goed tot zeer goed. Nederland staat op de vierde plaats
en doet het bovengemiddeld goed. 75,5 procent van alle
mensen boven de 16 jaar ervaart zijn of haar gezondheid
als (zeer) positief. Ook wat betreft de ervaren gezondheid
van senioren scoort Nederland relatief hoog. Nederland
staat op de vierde plaats, na Ierland, Zweden en het
Verenigd Koninkrijk. 58 procent van de Nederlandse
65-plussers ervaart zijn of haar gezondheid als goed of
zeer goed.
HEALTH PERCEIVED AS GOOD IN
THE NETHERLANDS AND EUROPE
How is our health doing? In the European Union, two
out of three people experience their health as good to
very good. The Netherlands is in fourth place and does
well above average. Of all people over 16, 75.5 percent
experience their health as (very) good. The Netherlands
also scores relatively high with regard to the experienced
health of the elderly. The Netherlands is in fourth
place after Ireland, Sweden, and the United Kingdom.
Some 58 percent of Dutch people over 65 experience
their health as good or very good.
TOENEMENDE GEZONDHEIDSVERSCHILLEN
Achter de goede gemiddelde gezondheidscijfers in
Europa en Nederland schuilt nog een andere waarheid.
Samen met de stijgende inkomensongelijkheid, nemen
ook de gezondheidsverschillen toe. Er is een rechtstreeks
verband tussen inkomen en ervaren gezondheid. Van de
mensen uit de laagste inkomensgroep ervaart slechts 60
procent een goede tot zeer goede gezondheid tegen 78
procent van de hoogste inkomensgroep.
INCREASING HEALTH DISPARITIES
There is another truth hidden behind Europe’s and the
Netherlands’ good average health data. Along with the
rising income inequality, health disparities are also increasing.
There is a direct connection between income
and experienced health. Of people in the lowest income
bracket, only 60 percent experience good or very good
health compared with 78 percent of the highest income
bracket.
European Community Health Indicator: Self-perceived health
Health inequalities increase with income

20
21
HET TABOE OP EENZAAMHEID
THE LONELINESS TABOO
VAN CURE NAAR CARE
FROM CURE TO CARE
Er is een duidelijke link tussen eenzaamheid en gezondheidsproblemen.
Dat gaat van lichamelijke klachten
zoals migraine, slaapstoornissen en maagproblemen
tot depressie en zelfmoordgedachten. Omgekeerd geldt
ook dat wie ziek is, meer kans maakt om te vereenzamen.
Toch blijft eenzaamheid een taboe. Uit recente
cijfers blijkt dat ongeveer 40 procent van de volwassen
Nederlanders vanaf 19 jaar zich sociaal eenzaam voelt.
De afgelopen jaren is het gevoel van eenzaamheid sterk
toegenomen. Eenzaamheid is van alle leeftijden, culturen
en tijden. Betekenisvolle contacten blijken een belangrijk
aandachtspunt te zijn.
There is an obvious link between loneliness and health
problems. They range from physical complaints such as
migraine, sleeping disorders, and gastrointestinal problems
to depression and suicidal thoughts. Conversely,
sick people are also more likely to become lonely. Yet
loneliness remains taboo. Recent data show that about
40 percent of Dutch adults over 19 feel alone socially. In
recent years, this sense of loneliness has increased significantly.
Loneliness is of all ages, cultures, and times.
Meaningful contacts prove to need particular attention.
‘In Nederland denken we met z’n allen
dat we vooruitstrevend bezig zijn, dat we
alles fantastisch geregeld hebben en dat er
in principe overal geld voor is. Maar we zijn
uit het oog verloren waar het eigenlijk om
draait: alledaagse contacten, even bij mekaar
op bezoek gaan, samen iets organiseren, iets
doen met anderen waar je gelukkig van wordt.
Eenzaamheid is in Nederland nog steeds een
van de grootste taboe-onderwerpen.’
(Margreet Melman, Care and Culture, IABR interview, 2016)
Op dit moment gaat 95 procent van het zorgbudget naar
de bestrijding van ziekten. De sterke focus op medicalisering
is noch maatschappelijk wenselijk, noch betaalbaar.
De goede gemiddelde gezondheidscijfers maskeren
toenemende gezondheidsverschillen, vooral in de grote
steden. Om deze gezondheidsverschillen en belangrijke
oorzaken als sociale eenzaamheid aan te pakken, is een
mentale switch van cure naar care nodig. Een bredere
aandacht voor gezondheid met een bijhorende visie op
de invulling en preventie van zorg dient zich in de toekomst
ook te vertalen in de verdeling van het zorgbudget.
Ook op het vlak van gezonde verstedelijking is die
brede aandacht nodig. Een gezonde stad is een stad
die niet enkel op zieke mensen is gericht, maar proactief
werk maakt van een zorgzame woon-, werk- en leefomgeving.
Van cure naar care!
From cure to care
At this time, 95 percent of the care budget goes to the
combatting of disease. This strong focus on medicalization
is neither socially desirable nor affordable.
Good average health figures mask increasing health
disparities, especially in the big cities. To address these
health disparities and their major causes, such as social
loneliness, we need a change of attitude, from cure to
care. In the future, this broader focus on health and the
corresponding perspective on the content of care and
prevention must also be translated into the distribution
of the care budget.
Healthy urbanization also needs this broader focus.
A healthy city is a city that proactively creates a caring
living and working environment, rather than one that
merely focuses on sick people. From cure to care!
‘In the Netherlands we all think we are doing a
good, progressive job, that everything is marvelously
organized and that in principle there is plenty of
money for everything. But we have lost sight of the
things that matter most: everyday contacts, dropping
by for a chat, organizing things together, doing things
with other people that make you happy.
In the Netherlands, loneliness is still one of the
biggest taboos.’

02
LABO
gezonde stad
Utrecht
LABO
healthy city
Utrecht

25
Utrecht is al goed op weg als gezonde stad. Gezondheid
staat sinds jaren hoog op de beleidsagenda. De
stad bezit een hoge concentratie van hoogwaardige
kennisinstellingen, zoals het Utrecht Science Park,
met topinstituten en -bedrijven op het vlak van life
sciences, gezondheid en duurzaamheid. Bovendien
wordt de bevolking van Utrecht gerekend tot een van
de gezondste van Nederland.
Binnen de stad zijn de contrasten echter groot.
De bewoners van de Utrechtse wijk Overvecht maken
bijvoorbeeld de hoogste zorgkosten van Nederland.
Eén op de vier kinderen in de wijk Kanaleneiland
worstelt met overgewicht. In de wijk Voordorp is
maar een op de 25 kinderen te dik. De levensverwachting
bij als goed ervaren gezondheid bedraagt
in Overvecht 12 jaar minder dan in de naastgelegen
wijk Noordoost. De gemeente doet haar best om
deze hardnekkige verschillen aan te pakken, zowel
wat betreft de organisatie van de zorgverlening als de
inrichting van de fysieke leefomgeving. Zo is in Overvecht
pas een alliantie van hulpverleners opgezet
met als doel de gezondheid te verbeteren. Maar
het krachtenveld waarbinnen ze moet opereren is
volop in transitie. Er vindt een decentralisatie van de
zorgopgave plaats van het Rijk naar de gemeenten,
wat besparingen met zich meebrengt, een hogere
druk legt op het ‘zelforganiserend vermogen’ van de
burger en een andere houding vraagt van hulpverleners.
De gezondheidseconomie consolideert en komt
steeds meer in handen van een paar grote partijen.
En tegelijkertijd staan nieuwe initiatiefnemers op die
hun plek opeisen en potentieel ook een belangrijke
bijdrage kunnen leveren aan een gezonde stadsontwikkeling.
Deze maatschappelijke ontwikkelingen brengen
sociale onrust met zich mee, maar creëren ook
kansen. Zeker in een stad als Utrecht die behoort
tot de snelst groeiende gemeenten in Nederland.
Hoe kan de omslag van cure naar care ook vertaald
worden in de ontwikkelingsopgave die deze demografische
groei met zich meebrengt? En op welke
manier kan dit worden gekoppeld aan de vermindering
van gezondheidsverschillen? Utrecht speelt als
gezonde stad een voorlopersrol en bepaalde gevolgen
van de transities in het zorgsysteem tekenen
zich hier sneller én sterker af dan elders. Dat maakt
Utrecht tot een ideaal labo voor ontwerpend onderzoek:
wat zich hier voordoet, is een voorafspiegeling
van wat andere steden en gemeenten nog te wachten
staat.
Utrecht is well on its way to becoming a healthy
city. In recent years, health has been high on the
political agenda. The city has a fair concentration
of high-quality knowledge institutes such as the
Utrecht Science Park, with leading institutes and
companies in the field of life sciences, health,
and sustainability. In addition, the population of
Utrecht is considered one of the healthiest in the
Netherlands.
Within the city itself, however, contrasts are
significant. In the Utrecht district Overvecht, for
instance, people spend more money on care than
anywhere else in the Netherlands. One in four
children in the Kanaleneiland district struggles
with obesity. In the district Voordorp only one in
25 children is overweight. The life expectancy of
people who perceive their health as good is 12 years
lower in Overvecht than it is in the neighboring district
Noordoost. The city is doing its best to address
these persistent differences, both in terms of the
organization of health care and of the design of the
physical environment; an alliance of caregivers in
Overvecht was recently established, for example, in
an effort to improve the health of the inhabitants.
But the force field in which it has to operate is in full
transition. Care tasks are being decentralized, with
the national government transferring responsibilities
to the municipalities. This entails cutbacks and
a different approach by caregivers, while putting
more and more pressure on citizens’ self-management
skills. The care economy is consolidating and
increasingly owned by a few major companies. At
the same time, new initiators that can potentially
make a major contribution to a healthy urban development
require space to do so.
These social developments create social unrest
as well as opportunities. Especially in a city that,
like Utrecht, is among the fastest-growing municipalities
in the Netherlands. How can we translate
the shift from cure to care into the development
task that demographic growth creates? And how
can we connect it to the reduction of health disparities?
As a healthy city, Utrecht is a pioneer and
certain consequences of the transitions of the care
system are evident here earlier and quicker than
elsewhere. This is why Utrecht is an ideal laboratory
for research by design: what happens here foreshadows
what is still in store for other cities and
municipalities.

26
27
GEZONDHEID OP DE POLITIEKE AGENDA
HEALTH ON THE POLITICAL AGENDA
CONCENTRATIE KENNISCENTRA
CONCENTRATION OF KNOWLEDGE CENTERS
Zowel in de regio als in de stad Utrecht wordt door
beleidsmakers al jarenlang geijverd voor een duurzame,
gezonde leefomgeving. Zo is er in de regio recent
het kenniscentrum Healthy Urban Living opgericht.
Daarnaast wil de Economic Board Utrecht innovatie en
samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en
overheden stimuleren om zo tot een ‘groene, gezonde
en slimme regio’ te komen. Verder is ‘Bouwen aan de
gezonde toekomst’ één van de speerpunten uit het
huidige coalitieakkoord ‘Utrecht maken we samen’. Dit
ambitieuze beleid vertaalt zich op verschillende manieren.
Zo is recent met de volksgezondheidsmonitor de gezondheid
van Utrechters uitvoerig in kaart gebracht. En wil
Utrecht zich profileren als gezonde stad met de tweede
fase van de stationsontwikkeling onder de noemer:
a healthy urban boost.
Policymakers in the city and region of Utrecht have
been advocating a sustainable, healthy living environment
for years. Recently, knowledge center Healthy
Urban Living moved to the region. In addition, the
Economic Board Utrecht stimulates innovation and
collaboration among companies, knowledge institutes,
and governments to realize a ‘green, healthy and smart
region.’ ‘Building on the healthy future’ is furthermore
a priority in the current coalition agreement ‘Making
Utrecht together.’ This ambitious policy is translated
in different ways. Recently, the Health Monitor Utrecht
extensively mapped the health of the inhabitants
of Utrecht. Utrecht also wants to present itself as a
healthy city in the context of the second phase of the
station development, under the title ‘A Healthy Urban
Boost.’
In Utrecht bevindt zich een grote concentratie van kennisinstellingen
op het gebied van gezondheid. Zo is er
het Utrecht Science Park waar een groot aantal bedrijven
en kennisinstellingen zich richt op thema’s rond life
sciences, gezondheid en duurzaamheid. Onder meer
de Universiteit Utrecht, de Hogeschool Utrecht en het
Universitair Medisch Centrum Utrecht zijn hier gevestigd.
Daarnaast bevinden zich hier ook onderzoeksinstellingen
als TNO, Deltares, het Hubrecht Instituut, SRON, Merus
Biopharmaceuticals, Genmab, Danone en tal van spinoffs
en startups. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu (RIVM) ligt in buurgemeente Bilthoven.
Utrecht has a major concentration of knowledge
institutes that focus on health. There is the Utrecht
Science Park with a large number of companies and
knowledge institutes that focus on themes around life
sciences, health, and sustainability. The Park houses
the University of Utrecht, the University of Applied
Sciences Utrecht, and the University of Utrecht Medical
Center in addition to research institutes such as
TNO, Deltares, the Hubrecht Institute, SRON, Merus
Biopharmaceuticals, Genmab, Danone, and numerous
other spinoffs and start-ups. The National Institute for
Public Health and the Environment (RIVM) is located in
the neighboring municipality of Bilthoven.

28
29
BANENMOTOR
JOB CREATOR
DEMOGRAFISCHE GROEI
DEMOGRAPHIC GROWTH
Gezondheidszorg is in de regio Utrecht economisch de
grootste sector. Maar liefst 17 procent van de werkgelegenheid,
zo’n 115.500 banen, zijn gerelateerd aan de
gezondheidszorg. Welzijnswerk is niet meegenomen in
deze cijfers, anders zou dit percentage nog hoger liggen.
Het is de bedoeling dat er met de transitie in de zorg
bespaard zal worden. Wat de invloed hiervan zal zijn op
de werkgelegenheid in de zorg, is nog de vraag.
The health care sector is the biggest sector in the
region of Utrecht. As much as 17 percent of employment,
some 115,500 jobs, is health care-related. Social
services are not included in these numbers, otherwise
the percentage would be even higher. The health care
transition is intended to save money. It is unclear at this
stage what that will mean to employment in the care
sector.
Over de afgelopen tien jaar is Utrecht de snelst groeiende
gemeente van Nederland. Naar verwachting zal deze
groei zich de komende jaren voortzetten. De prognose
is dat het aantal inwoners van Utrecht tegen 2030 zal
toenemen van 340.000 tot 400.000. In tegenstelling tot
andere steden is in Utrecht nauwelijks sprake van vergrijzing.
Integendeel, Utrecht is een van de ‘jongste’ steden
van Nederland met een hoog aantal studenten en een
gemiddeld hoogopgeleide bevolking.
Over the past decade, Utrecht has been the fastest-growing
municipality in the Netherlands.
Expectations are that this growth will continue in
the coming years. Prognoses say that the number
of residents in Utrecht will have grown from 340,000
to 400,000 by 2030. Unlike in other cities, the population
of Utrecht is hardly aging on average. On the
contrary, Utrecht is among the ‘youngest’ cities in the
Netherlands with a large number of students and an on
average highly educated population.
Number of jobs by sector
Population forecast

30 31
GEZONDHEIDSVERSCHILLEN
Op het gebied van de gezondheid van haar burgers, gaat
het gemiddeld gezien goed met Utrecht. Maar net als
veel andere grote steden worstelt Utrecht met sociale
ongelijkheid, segregatie en gezondheidsverschillen.
De levensverwachting bij als goed ervaren gezond heid
verschilt sterk per wijk. In Overvecht is dit gemiddeld 60
jaar. Dat is 12 jaar minder dan in de naastgelegen wijk
Noordoost.
Healthy Healthy life life expectancy expectancy
HEALTH DISPARITIES
On average, the health of the inhabitants of Utrecht is
good. But like many other cities, Utrecht struggles with
social inequality, segregation, and health disparities.
The life expectancy of people who perceive their health
as good varies greatly from one district to the next. The
average age in Overvecht is 60. This is 12 years lower
than in the neighboring district Noordoost.
EXPERIMENT:
GEZONDE WIJKAANPAK
Met de decentralisatie van de zorg op 1 januari 2015,
werd de verantwoordelijkheid voor ondersteuning, zorg
en participatie van burgers van het Rijk naar de gemeenten
doorgeschoven. Utrecht sorteerde al voor op deze
belangrijke transitie door als een van de eerste steden in
Nederland te investeren in een ‘Gezonde Wijkaanpak’.
Naast Overvecht, is deze aanpak ook in Ondiep/Zuilen
en Kanaleneiland uitgetest. Binnen de gezonde wijkaanpak
werkt wijkgezondheidswerk samen met partners en
bewoners om bewoners meer bewust te maken van hun
eigen kracht, motivatie en mogelijkheden op het gebied
van gezondheid. De complexiteit van multi-problematieken
(een combinatie van gezondheids-, financiële
en sociale problemen) in deze wijken zorgt voor extra
uitdagingen. De uiteindelijke inzet is breed gericht op
meedoen, leefstijl, leefomgeving en toegankelijke zorg en
ondersteuning.
EXPERIMENT:
HEALTHY NEIGHBORHOODS APPROACH
The decentralization of care introduced on 1 January
2015 meant that the national government transferred
the responsibility for the support, care, and participation
of citizens on to the municipalities. Utrecht
had been anticipating this major transition by investing,
as one of the first cities in the Netherlands, in a
Healthy Neighborhoods Approach. This approach was
tested in Overvecht as well as in Ondiep/Zuilen and in
Kanaleneiland. To realize the Healthy Neighborhoods
Approach, local health care providers collaborate with
partners and inhabitants to make residents more aware
of their own strengths, motivation, and opportunities in
the field of health. The complexity of multiple problems
(combinations of health, financial, and social problems)
creates extra challenges in these neighborhoods. The
ultimate objective broadly focuses on participation,
lifestyle, living environment, and accessible care and
support.
West
69
Leidse Rijn
71
Noordwest
65
Overvecht
60
City
center
70
Noordoost
72
Oost
71
www.buurtteamsutrecht.nl
De Vleuten -
De Meern
71
Zuidwest
63
Zuid
67
better than average in Utrecht
below average in Utrecht
equal to average in Utrecht

32
33
NIEUWE INITIATIEFNEMERS
Utrecht is een rijke voedingsbodem voor nieuwe initiatiefnemers.
Er zijn uiteenlopende, veelbelovende en kansrijke
experimenten terug te vinden van burgers, lokale organisaties
en maatschappelijk geëngageerde ondernemers.
Deze initiatieven tonen het potentieel van vernieuwende
praktijken op het vlak van gezondheid, zowel in ruimtelijk
als sociaal opzicht. Ze demonstreren de mogelijkheden
van alternatieve vormen van stedelijke ontwikkeling.
Hierna laten we een aantal van hen aan het woord:
NEW INITIATORS
Utrecht is a rich breeding ground for new initiators.
It features a wide range of favorable and promising
experiments carried out by citizens, local organizations,
and social entrepreneurs. These initiatives show the potential
of innovative practices in the field of health, both
spatially and socially. They demonstrate the potential of
alternative forms of urban development. Below, some
of them have their say:
Vechtclub XL
‘Vechtclub XL is uitgegroeid tot een brandpunt van ontmoeting en
verbinding. Dit soort knooppunten ontstaat niet vanzelf, maar moet je actief
orkestreren. Wij hebben hier bewust op ingezet door in en rond het gebouw van
Vechtclub XL heel veel ruimte voor publieke functies vrij te houden. Zo hebben
we in het gebouw zelf hele brede en lichte gangen voorzien. Sommige mensen
begrijpen niet dat we zoveel verhuurbare oppervlakte hebben opgegeven.
Zelf zien we dit niet als opgeven, maar meer als toevoegen. We organiseren er
bijvoorbeeld ook markten, modeshows, concerten, tentoonstellingen en allerlei
andere zaken. En het is juist in deze gangen dat ontmoetingen ontstaan en
nieuwe ideeën worden geboren, doordat mensen elkaar tegenkomen en spontaan
gesprekken aanknopen.’
Emilie Vlieger
Meer Merwede
Meer Merwede
‘Wij van MeerMerwede, zien onszelf als een gebiedsontwikkelaar
zonder bezit, maar met verbindend vermogen. Wij zetten ons in voor een
maatschappelijk programma van eisen en zouden graag spelregels opstellen
waarbij net zoals percentages voor sociale huurwoningen ook percentages voor
maatschappelijke functies worden vastgelegd. Op die manier kan meer financiële
ruimte vrijkomen om een school, creatieve broedplaats of sporthal te bouwen.’
‘We at MeerMerwede see ourselves as property developers without
property, but with connective powers. We dedicate ourselves to a social
requirement program and would like to draw up rules to establish
percentages for social functions, just as there are percentages for social
rental housing. That way, more financial space would become available
for the construction of schools, creative breeding grounds, and sports
facilities.’
Het project ‘MeerMerwede’ is een gezamenlijke
gebiedsaanpak. Dat wil zeggen
dat MeerMerwede eigenaren, bewoners,
gemeente, ondernemers en beheerders
verbindt, zodat zij samen kunnen werken
aan de transformatie van deze locatie tot
een leefbaar woon-, werk- en recreatiegebied.
De provincie Utrecht subsidieert
het project. Via bijeenkomsten en
gesprekken brengt MeerMerwede de
wensen en kansen in kaart om ten slotte
een gezamenlijke gebiedsvisie uit te
dragen. Hiermee kunnen partijen, alleen
of samen, sneller stappen zetten. Op
deze manier wil MeerMerwede de transformatie
van de Merwedekanaalzone
versnellen en ondersteunen.
The ‘MeerMerwede’ project constitutes
a joint area approach. That is,
MeerMerwede unites owners, residents,
the municipality, entrepreneurs,
and managers to enable them to work
together and transform this site into an
enjoyable living, working, and recreational
area. The Province of Utrecht is
subsidizing the project. Through meetings
and talks, MeerMerwede maps the
wishes and opportunities to eventually
present a joint vision for the area. This
allows parties, alone or together, to
take steps more rapidly. In this way,
MeerMerwede wants to accelerate
and support the transformation of the
Merwede Canal Zone.
‘Vechtclub XL has developed into a focal point of encounter and
connection. This kind of focal point does not just develop automatically;
you have to actively facilitate it. This is what we have tried to achieve by
opening up lots of space for public functions in and around the Vechtclub
XL building. We provided the building with very wide and light hallways,
for instance. Some people do not understand why we would want to
give up that much rentable space. But we feel we have added space
rather than given it up. We use it to organize markets, for instance, and
fashion shows, concerts, exhibitions, and all sorts of other things. And it
is precisely in these hallways that encounters happen and that new ideas
are born, because it is where people meet and spontaneously strike up
conversations.’
Vechtclub XL is een ontmoetingsplek
in Utrecht, in een voormalig distributiecentrum
op het in onbruik geraakte
OPG-terrein langs het Merwedekanaal.
Het project omvat werkruimte voor
creatieve ondernemers, een restaurant,
moestuin, podium, vergaderplekken en
expositieruimte. De Vechtclub is op eigen
initiatief ontstaan, met minimale financiële
ondersteuning, via crowdfunding, een
bedrijfslening bij Triodosbank, fondsen
en steun van de gemeente. Door middel
van verhuur worden inkomsten gegenereerd
waarvan een deel besteed wordt
aan eigen programmering en kleinschalige
producties.
Jet van Zwieten
Vechtclub XL
Vechtclub XL is a meeting space in
Utrecht, in a former distribution center
on the abandoned OPG grounds
along the Merwede Canal. The project
includes work spaces for creative
entrepreneurs, a restaurant, a kitchen
garden, a stage, conference rooms, and
exhibition space. The Vechtclub was
created by the involved entrepreneurs
with the minimal support of crowdfunding,
a business loan from the Triodos
Bank, different foundations, and the
support of the municipality. The organization
generates a rental income, part
of which is used for programming and
small productions.
www.vechtclubxl.nl
www.meermerwede.nl

34
35
HIK Ontwerpers
‘Ik ben ervan overtuigd dat wij als ontwerpers een belangrijke bijdrage
kunnen leveren aan de gezonde stad. Wij werken samen met bewoners aan het
zelf verbeteren van je leefomgeving. Zo hebben we in een van onze projecten
samen met de bewoners de portieken van hun flats opgeknapt. Doordat mensen
gezamenlijk moeten nadenken over hoe het aan te pakken en uit te voeren,
ontstaat meer sociale cohesie. Waardoor je prettiger woont en op een positieve
manier contact met je buren hebt. Dat is volgens mij ook een onderdeel van
gezond zijn.’
Care & Culture
Klaas Schotanus
HIK ontwerpers
‘I am convinced that we as designers can make a major contribution
to the healthy city. We work with residents to improve their own living
environment. One of our projects, for instance, comprised restoring the
entrance halls of apartment buildings together with their inhabitants.
When you get people to think about planning and carry out work
together, the result is more social cohesion. This makes living in a certain
spot more pleasant and generates positive contacts between neighbors.
I think that is a part of being healthy, too.’
‘Ik ken een prachtig voorbeeld van hoe cultuur aan gezondheid kan
bijdragen. In een collectief woonproject voor mensen met dementie is door een
kunstenaar een nachttuin gemaakt. De bewoners mochten ook ‘s nachts vrij door
de tuin lopen. Na een half jaar bleek dat de gemiddelde bewoner de tuin ’s nachts
drie keer per week bezocht. Daardoor sliepen ze de andere nachten door. Wat als
je het geld voor al die slaapmedicijnen in kunst en cultuur zou stoppen? Er valt
geen groot geld mee te verdienen zoals met medicijnen. Maar wat mij betreft is dit
de essentie waar het over gaat.’
HIK ontwerpt en realiseert publieke
binnen- en buitenruimten. Het werk van
het bureau is divers en multidisciplinair:
dat gaat van tijdelijke interventies in de
publieke ruimte of muurschilderingen tot
en met de organisatie van een festival.
HIK is gevestigd in Overvecht en
ontwikkelt al jaren, samen met bewoners,
participatieprojecten die door de
wijk gedragen worden. Vaak zijn het in
eerste instantie de bewoners die HIK
contacteren met een vraag, in plaats van
omgekeerd. Zo ontstond een aantal jaar
geleden het idee voor een festival dat
onlosmakelijk met de wijk Overvecht verbonden
is en voort borduurt op wat de
wijk te bieden heeft. In samenspraak met
organisaties, ondernemers en bewoners
werd dit idee verder uitgewerkt tot het
Overdreven Festival. Daarnaast zet HIK
zich in voor de uitbouw van een cultuurstrip
in Overvecht.
HIK designs and realizes public
indoor and outdoor spaces. The firm’s
work is diverse and multidisciplinary,
ranging from temporary interventions
in the public space and murals to the
organ ization of a festival. Located in
Overvecht, HIK has been developing
participatory projects supported by the
neighborhood for years. In many cases
the residents thought of something
first and contacted HIK, rather than the
other way around. A couple of years
ago they came up with an idea for a
festival that was inextricably linked to
the Overvecht district and builds on
what the area has to offer. In consultation
with organizations, entrepreneurs,
and residents, the idea was developed
into the Overdreven Festival. In addition,
HIK is dedicated to the extension
of a cultural strip in Overvecht.
‘I know of a wonderful example of how culture can contribute to health.
An artist created a night garden for a collective housing project for people
suffering from dementia. Residents were free to wander through the
garden at night. Six months later, residents visited the garden by night
three times a week on average. As a result, they would sleep through the
other nights. What if you were to put all the money now spent on sleepinducing
drugs into art and culture? There would be no big money to be
made, like with drugs. But for me, this is essentially what it is all about.’
Care & Culture stelt zich ten doel om het
levensgeluk en plezier van (kwetsbare)
ouderen te vergroten. De projecten
richten zich op uiteenlopende doelgroepen.
Naast de ouderen zelf, worden hier
ook schoolkinderen, medewerkers van
zorginstellingen, vrijwilligers of familie
bij betrokken. Met zijn activiteiten voor
een divers publiek, wil Care & Culture
de hoge muren van zorginstellingen
doorbreken en ‘transparanter’ maken.
Ze voorzien in een rondreizend koor
en organiseren kunstateliers en dans-,
theater- en muziekvoorstellingen voor
ouderen. Care & Culture werkt met
verschillende leeftijden, op intieme en
grootse schaal, met jonge en oudere
kunstenaars, met amateurs en professionals.
Margreet Melman
Care & Culture
Care & Culture aims to increase the joy
and happiness of (vulnerable) elderly
people. The projects focus on a variety
of target groups. Apart from the senior
citizens themselves, they involve school
children, the employees of health
care organizations, volunteers, and
family members. Organizing activities
for diverse audiences, Care & Culture
wants to break down the high walls of
health care institutions and make them
more ‘transparent.’ Care & Culture
operates a traveling choir and organizes
art workshops and dance, theater,
and music performances for the elderly.
Care & Culture works with people of
different ages, on an intimate or large
scale, with young and elderly artists,
with amateurs and professionals.

36
37
Wijk & Co
Zorghotel Wartburg
‘Steeds meer mensen moeten gedwongen naar huis nadat ze in het
ziekenhuis zijn geweest, terwijl ze daar nog niet klaar voor zijn. Dat gat tussen
het ziekenhuis en thuis kan soms groot zijn. Soms is dat mentaal. Iemand denkt:
ik weet niet of ik dat nog kan of durf. Soms is dat fysiek. Zeker hier in de stad.
Mensen wonen in een huis zonder lift. Niet iedereen heeft de ruimte om een bed
in zijn huis te plaatsen, met een rolstoel en een rollator erbij. Dus een zorghotel
vormt dan een tussenstap: tussen het ziekenhuis en thuis. Naast de zorgdiensten
in ons hotel kijken we ook wat er thuis nodig is om de terugkeer samen goed voor
te bereiden. Dat is voor het zelfvertrouwen van onze gasten om het thuis weer te
proberen of om bij ons te willen komen, misschien wel het allerbelangrijkste.’
‘More and more people are forced to go home after they have been
hospitalized while they are not ready do to so. That gap between hospital
and home can at times be wide. Sometimes, it is psychological. Someone
may think: “I’m not sure I can still manage, or dare to.” Sometimes
it is physical. Especially here in the city. People have no elevators in
their homes. Not everyone has enough room for an extra bed, with
a wheelchair and a walker as well. In such cases, a care hotel is an
intermediate step between the hospital and the home. In addition to
the care we give in our hotel, we also look at what a house needs to be
prepared for people’s return. This may well be the most important thing
we do for the self-confidence of clients that want to go back home and try
to manage on their own.’
Heleen Engbers
Axion Continu
‘Ik deel graag met u het verhaal van Helga, als een mooi voorbeeld van een
initiatief dat wij mee helpen ondersteunen. Helga is mantelzorger en omdat ze
met haar zieke moeder langs moest bij veel ziekenhuizen en specialisten heeft ze
zelf een logboekje gemaakt. Een A5-klappertje, met tabbladen waar ze informatie
opschrijft en laat opschrijven. Het bijzondere is dat het haar boekje is. Alle andere
patiëntenlogboeken zijn standaard eigendom van de zorgverzekeraar van het
ziekenhuis, de betalende partij of de zorgverlener, en die mag je niet meenemen.
Op die manier kunnen Helga en haar moeder zelf de regie blijven voeren op
dat hele zorgcircus. Helga heeft nu vanuit een fonds wat geld gekregen om de
logboekjes op grotere schaal te laten maken, zodat ook anderen ervan kunnen
profiteren. Ook de artsen en zorgverleners vinden het een superinitiatief en
juichen het van harte toe!’
‘I would like to share Helga’s story with you, as a good example of an
initiative that we help support. Helga is an informal caregiver and
because she had to take her sick mother to many hospitals and specialists
she kept her own log. An A5 ring binder with file tabs in which she and
others write down information. What is special is that the log is hers. All
other patient logs are owned by the insurer of the hospital, the paying
party, or the health care provider, and you are not allowed to take them
with you. This way, Helga and her mother can self-manage the entire
health care circus. Helga has now received some money from a fund
to have the logbooks manufactured on a larger scale so that others can
benefit as well. Doctors and health care providers also think this is a great
initiative and applaud it heartily!’
Gert Beffers
Wijk & Co
Zorghotel de Wartburg richt zich op
zelfstandig wonende ouderen die
na een ziekenhuisverblijf revalidatie
nodig hebben. Ook familie of vrienden
kunnen hier logeren. Tot voor kort had
AxionContinu een revalidatieafdeling
in het Sint Antonius Ziekenhuis van
Overvecht. Naar aanleiding van de
sluiting van dit ziekenhuis ontstond het
plan voor een zorghotel. Dat bevindt
zich in een historisch pand dat voor het
doel volledig is opgeknapt. Het zorghotel
beschikt over een vast behandelteam dat
gespecialiseerd is in ouderengeneeskunde.
Van dit soort hotels zijn er momenteel
maar drie in Nederland. De verwachting
is dat er in de toekomst nog meer zorghotels
zullen worden opgericht om een
vlottere doorstroming van patiënten na
ziekenhuisopname mogelijk te maken.
Care Hotel Wartburg focuses on
independently living senior citizens
that need rehabilitation after a hospital
stay. Family and friends can stay here
as well. Until recently, AxionContinu
had a rehabilitation facility at the Sint
Antonius Hospital in Overvecht. After
this hospital was closed the plan for a
care hotel emerged. It is located in a
historical building that was completely
refurbished for this purpose. The care
hotel has a permanent treatment team
specialized in geriatric medicine. There
or no more than three such hotels in the
Netherlands at this time. Expectations
are that more care hotels will be
established in the future to allow for a
smoother circulation of post-hospitalization
patients.
Wijk & Co voert het sociaal makelaarschap
uit in Utrecht-Noordoost en
Overvecht. Wijk & Co is een samenwerkingsverband
tussen Youké, Al Amal en
Careyn. De organisatie wil een goed werkende,
sociale infrastructuur opzetten die
de ‘samenredzaamheid’ in de Utrechtse
wijken Overvecht en Noordoost stimuleert.
De activiteiten van Wijk & Co zijn
gericht op talentontwikkeling, netwerkvorming
en activering vanuit het willen
en kunnen van (voornamelijk kwetsbare)
bewoners.
Wijk & Co is a social broker founded
in the Utrecht districts Noordoost and
Overvecht. Wijk & Co is a collaboration
between Youké, Al Amal, and
Careyn. The organization’s aim is to
create a properly functioning social
infrastructure to promote people’s
‘together-management skills’ in the
Utrecht districts Noordoost and
Overvecht. Wijk & Co’s activities focus
on talent development, network development,
and activation on the basis
of the wishes and abilities of (mostly
vulnerable) residents.

38
39
BEELDVERSLAG
IMAGE REPORT

40
41
EEN DRIEVOUDIGE
OPGAVE
Utrecht staat voor een grote uitdaging om enerzijds de
grote gezondheidsverschillen aan te pakken en anderzijds
de verdichtingsopgave op een gezonde manier te
realiseren. Om het gezonde verstedelijkingsvraagstuk
voor Utrecht beter te begrijpen, staan we eerst stil bij de
drie transities die op dit moment plaatsvinden en die het
krachtenveld bepalen waarbinnen de gemeente vandaag
moet opereren. Deze transities vormen het vertrekpunt
voor de verkenning van een drieledige opgave voor
Utrecht.
A THREEFOLD
CHALLENGE
Utrecht faces the major challenge of having to address
large health disparities on the one hand, and achieve
a densification task in a healthy way on the other. To
better understand the healthy urbanization issues
Utrecht faces we will first consider the three transitions
that are currently taking place and determine the force
field in which the municipality has to operate. These
transitions are the starting point for the exploration of
Utrecht’s threefold challenge.
beurt op clustering van zorg, bijvoorbeeld door de fusie
van ziekenhuizen en schaalvergroting in de eerstelijnszorg.
Hierdoor wordt de zorg in de wijken steeds minder
toegankelijk. Het gezondheidscentrum ligt voor veel
bewoners op grotere afstand dan de voormalige huisartsenpraktijk.
’s Nachts is er voor heel Utrecht nog maar
één nachtpost, waar je terecht kan voor medicijnen of
een spoedgeval.
OPGAVE 2
De consolidatie van de zorgeconomie heeft een aantal
nadelen, maar biedt ook grote kansen. Want ook verzekeraars
weten dat voorkomen altijd beter is dan genezen.
De vraag is echter hoe deze partijen daaraan een bijdrage
kunnen leveren. Op welke manier kan hun economische
logica beter worden afgestemd op de lokale belangen
van een gezondere, inclusieve stad? En wat zou het dan
precies kunnen opleveren, als we hen inschakelen in een
ontwikkelingsstrategie waar de stad en haar inwoners
beter van worden?
at the clustering of care, for instance through hospital
mergers and upscaling primary care. This means neighborhood
care is increasingly less accessible. Health
centers are located at a greater distance from residents
than family doctors once were. At night, the entire city
of Utrecht relies on two night station, where you can go
for medication or in case of an emergency.
CHALLENGE 2
The consolidation of the care economy has a number
of disadvantages, but offers great opportunities as
well. Insurers are well aware that prevention is always
better than cure. However, the question is how these
parties can contribute to that prevention. How can they
better adjust their economic logic to the local interests
of a healthier, inclusive city? And exactly what are the
potential advantages of asking them to contribute to a
development strategy that would benefit the city and its
inhabitants?
TRANSITIE 1
DECENTRALISATIE VAN DE ZORG
TRANSITION 1
DECENTRALIZATION OF CARE
Een rechtvaardige samenleving manifesteert zich in
goede en toegankelijke gezondheidszorg. Tot voor kort
was de Rijksoverheid hiervoor verantwoordelijk. In een
paar jaar tijd is een groot aantal zorgtaken gedecentraliseerd
naar de gemeenten. Sinds 2015 zijn gemeenten
onder andere verantwoordelijk geworden voor welzijnstaken
zoals beschermd wonen, begeleiden van mensen
met een arbeidsbeperking en jeugdzorg. Iedere gemeente
is daarbij zelf aan zet.
OPGAVE 1
Wij verwachten dat de decentralisatie zal leiden tot
verregaande veranderingen op sociaal, economisch en
ruimtelijk vlak. Ook de aanspraak van beleidsmakers
op het ‘zelforganiserend vermogen’ van burgers zal in
dit geval leiden tot flinke veranderingen. Leidt dit tot
een ieder-voor-zich maatschappij of zijn er alternatieven
denkbaar? Op welke manieren kan zelforganisatie juist
een antwoord bieden op de vraag naar nieuwe vormen
van zorg, welzijn en (collectief) wonen?
TRANSITIE 2
CONSOLIDATIE VAN DE ZORGECONOMIE
Welzijn en gezondheid zijn snel groeiende economische
sectoren in Nederland. In Utrecht is de sector zelfs
de grootste banenmotor. Sinds de invoering van de
Zorgverzekeringswet in 2006 verandert het zorglandschap
razendsnel. De zorgverzekeraars spelen daarbij
een cruciale rol. Door focus op efficiëntie en effectiviteit
is het veelkleurige landschap van zorgverzekeraars
geconsolideerd. Inmiddels wordt de markt gedomineerd
door twee verzekeringsconglomeraten. Door de nadruk
op kostenbeheersing sturen deze verzekeraars op hun
A just society is characterized by good and accessible
health care. Until recently, the national government was
responsible for this. In the past few years, however, it
decentralized a large number of care responsibilities,
transferring them to the municipalities. Since 2015,
municipalities are responsible for, among other things,
social services such as assisted living facilities, the
support of people with employment disabilities, and
youth services. In this respect, each municipality now
makes its own decisions.
CHALLENGE 1
We expect decentralization to lead to profound
changes on social, economic, and spatial levels.
Policymakers’ appeals to citizens’ self-management
skills will therefore lead to substantial changes. Will
this result in an every-man-for-himself society, or are
alternatives conceivable? How can self-management
meet the demand for new forms of care, well-being,
and (collective) living?
TRANSITION 2
CONSOLIDATION IN THE CARE ECONOMY
Social services and health care are the fastest-growing
sectors in the Netherlands. In Utrecht, these sectors
generate more jobs than any other. Since the introduction
of the Health Insurance Act in 2006, the health care
landscape has been changing rapidly. Health insurers
play a crucial role in this. By focusing on efficiency
and effectiveness, the multicolored landscape of
health insurers has been consolidated. The market
is now dominated by two insurance conglomerates.
Emphasizing cost control, these insurers in turn aim
TRANSITIE 3
EMANCIPATIE VAN DE STADSONTWIKKELING
Stadsontwikkeling en gezondheid zijn al eeuwen met
elkaar verbonden. Epidemieën zoals cholera, tuberculose
en pokken werden bestreden met riolering, drinkwatervoorziening
en woningbouwvoorschriften. De stad
werd eerst door filantropen en later door de overheid
ingericht om ziekten en letsel te voorkomen. Inmiddels
weten wij dat gezondheid ook een mentale kwestie is.
Iemand kan een aandoening hebben, maar toch zinvol
blijven participeren in de maatschappij en een kwaliteitsvol
dagelijks leven leiden. En omgekeerd kan iemand
die zich in sociaal isolement bevindt zich erg ongezond
voelen, zonder dat er een aanwijsbare aandoening is.
Het denken over de gezonde stad beweegt daarom van
cure naar care. Hierdoor ontstaan er in de buurten ook
steeds meer bewonersinitiatieven die de ruimte vragen
om zelf een gezonde leefomgeving in te richten. Met
stadslandbouw, buurtwinkels en collectieve huiskamers
geven bewoners steeds meer zelf vorm aan de fysieke
leefomgeving, ten gunste van het welbevinden van de
bewoners. Dit gebeurt momenteel vaak binnen tijdelijke
gebruiksovereenkomsten en op plekken die wachten op
betere economische tijden.
OPGAVE 3
Waar zitten de hefbomen om nieuwe initiatiefnemers
(burgers, lokale organisaties en sociale ondernemers)
verder te emanciperen en ook als motor in te zetten voor
een gezonde reguliere stadsontwikkeling? Welke sociale,
ruimtelijke en economische strategieën kunnen we
inzetten om ervoor te zorgen dat de sociale contacten in
een buurt door dit soort initiatieven toenemen, waardoor
de eenzaamheid vermindert, ook bij de meest kwetsbare
bewoners?
TRANSITION 3
EMANCIPATION OF URBAN DEVELOPMENT
Urban development and health have been connected
for centuries. Epidemics such as cholera, tuberculosis,
and smallpox were combatted by building sewers, providing
clean drinking water, and establishing housing
regulations. First philanthropists and subsequently
governments equipped the city to prevent disease
and injury. Today, we know that health is a psychological
matter as well. Someone may have a disease yet
meaningfully participate in society and lead a fulfilling
everyday life. And conversely, someone living in social
isolation may feel very unhealthy without suffering
from any identifiable disease. That is why ideas about
the healthy city are shifting from cure to care. It is
also why more and more residents’ initiatives that
need space to create their own healthy living environment
are emerging in the neighborhoods. With urban
agriculture, neighborhood shops, and collective living
rooms, residents increasingly design their own physical
environment and this is beneficial to their wellbeing.
Currently, this often takes place through temporary use
agreements and in spaces awaiting better economic
times.
CHALLENGE 3
What can we do to further emancipate new initiators
(citizens, local organizations, and social entrepreneurs)
and allow them to contribute to a healthy regular urban
development? What social, spatial, and economic strategies
can we use to ensure that this type of initiative
increases the social contacts in a neighborhood, reducing
loneliness, even in the most vulnerable residents?

42
43
TESTLOCATIES
Binnen het IABR–Atelier Utrecht zijn twee onderzoekssporen
gevolgd om grip te krijgen op de kritische
succesfactoren voor gezonde verstedelijking. Het eerste
verkende de ruimtelijke en programmatische transformatie
van een aantal locaties en gebouwen die een grote
betekenis hebben voor gezondheid en welzijn in de stad.
Het tweede spoor verkende de veranderingen in de financiering
van gezondheidszorg en de effecten daarvan op
de gezondheidsinfrastructuur en samenleving in Utrecht.
Deze twee onderzoekssporen zijn bij elkaar gekomen
op Testlocaties in Overvecht, de wijk met de zwakste
gezondheidscijfers, en de Merwedekanaalzone, een
overgangsgebied tussen een goed scorend en een slecht
scorend deel van de stad.
TEST SITES
The IABR Atelier Utrecht has been following two
research tracks to try and get the factors that are
critical to the success of healthy urbanization under
control. The first explored the spatial and programmatic
transformation of a number of locations and buildings
that are of great significance to health and wellness
in the city. The second track explored the changes in
the finan cing of Dutch health care and the effect this
has had on Utrecht’s health infrastructure and society.
These two research tracks have been brought together
in test sites in Overvecht, the neighborhood with the
weakest health figures, and the Merwedekanaalzone,
a transition area between a high-performing and a
low-performing part of town.
Dat het ook anders kan blijkt bij de Vechtclub XL,
grotendeels mogelijk gemaakt door crowdfunding en
ondernemers die gedreven worden door waardecreatie in
plaats van winstmarges. Het is een inspirerende ontmoetingsplek
met werkruimte, een restaurant, moestuin,
podium, vergaderplekken en expositieruimten. Durft de
gemeente hier ruimte te geven aan initiatieven zoals de
Vechtclub XL? Kan dit deel van de Merwedekanaalzone
doorontwikkeld worden als een plek die ruimte blijft
bieden voor kwetsbare sociale voorzieningen en ontmoeting?
It does not have to be that way, as is shown by
Vechtclub XL, largely made possible through crowdfunding
and entrepreneurs driven by value creation
rather than profit margins. It is an inspiring meeting
place with working space, a restaurant, kitchen garden,
stage, conference areas, and exhibition spaces. Will the
city dare to make space available for initiatives such as
Vechtclub XL? Is it possible to further develop this part
of Merwedekanaalzone as a place that will continue to
accommodate vulnerable social facilities and encounters?
OVERVECHT
Overvecht heeft met de sportcomplexen, het overdadige
groen en de nabijheid van het buitengebied (Vecht en
Noorderpark) een goede basis voor een gezonde samenleving.
Omdat de wijk is gebouwd in de hoogtijdagen van
de ‘verzorgingsstaat’ kent het ook een concentratie van
zorgvastgoed en maatschappelijke gebouwen. Langs de
Vecht zijn bijvoorbeeld verzorgingstehuizen en ziekenhuizen
gebouwd, in het hart van iedere buurt staat een
schoolgebouw. Door veranderingen in de zorgeconomie
en de schaalvergroting in het onderwijs verdwijnen deze
functies nu in hoog tempo. Juist in deze wijk die een
sterke sociale infrastructuur extra hard nodig heeft.
Door sloop van deze gebouwen dreigt de ruimte voor
zorg, leren en ontmoeten te verschrompelen. Samen met
het verpleeghuis verdwijnt immers ook de biljartzaal, het
sociaal restaurant en de kamer waar verjaardagsfeestjes
georganiseerd kunnen worden. Met de sloop van de
scholen verdwijnen ook de gymzalen waar verenigingen
in de avonduren gebruik van maken. Is het voor de
gemeente nog mogelijk om deze betekenisvolle ontmoetingsplekken
te redden van de sloophamer en volop in te
zetten op hun maatschappelijk potentieel?
MERWEDEKANAALZONE
De transformatie van de Merwedekanaalzone is van een
heel andere orde. Hier ontstaat door het wegtrekken van
de industrie en bedrijvigheid juist ruimte voor nieuwe
functies die het gebied en de omliggende wijken een
gezonde impuls kunnen geven. De bouwplannen die tot
nu toe zijn gerealiseerd, laten deze kans echter nog volledig
liggen. In de zuidpunt van de Merwedekanaalzone zijn
bijvoorbeeld enkele grootschalige complexen gebouwd
met starters- en studentenwoningen die behalve veel
wooneenheden weinig toevoegen aan het gebied.
OVERVECHT
With sports complexes, lush greenery, and the proximity
of rural areas (Vecht and Noorderpark), Overvecht
offers a good foundation for a healthy society. Since the
neighborhood was built in the heyday of the ‘welfare
state,’ it has a relatively high concentration of health
care real estate and social facilities. Nursing homes and
hospitals were built along the Vecht, for instance, and
there is a school building in the heart of each neighborhood.
Due to changes in the care economy and
large-scale mergers of educational institutions, these
facilities are now rapidly disappearing. Especially in this
neighborhood, though it is in particular need of a strong
social infrastructure.
The demolition of these buildings threatens to
reduce the space available for care, learning and
encounters. After all, the billiard room, the social
restaurant, and a space to organize birthday parties
disappear along with the nursing home. Demolition
of the schools means no more gyms for sports clubs
to use in the evenings. Can the municipality still save
these meaningful meeting spaces from demolition and
fully focus on their social potential?
MERWEDEKANAALZONE
The transformation of Merwedekanaalzone is of an
entirely different order. Here, the exodus of industry
and commerce makes room for new functions that
can invigorate the area and the surrounding districts.
However, building plans that have been realized have
so far completely ignored this opportunity. In the
southern tip of Merwedekanaalzone, for instance,
several large-scale complexes with starter and student
dwellings have been built that, other than a number of
residential units, do not add much to the area.

03
TYPOLOGIEËN
atlas van het
collectief zorgwonen
TYPOLOGIES
atlas of collective
assisted living

47
8
6
4 5
3
7
1
2
We worden ons steeds meer bewust van de noodzakelijke
omslag van cure naar care. In 2010 werd
in een nota van de Raad voor Volksgezondheid en
Samenleving gepleit voor een beweging van ziekte /
zorg naar gezondheid / gedrag. Door in te zetten op
preventie zou ook de explosieve toename van zorgkosten
binnen de perken blijven, was het idee. Een
gezonde leefomgeving, dito leefgewoonten en een
laagdrempelige eerstelijnszorg zijn doelstellingen
die we moeten zien te halen. Dit zijn niet zomaar
besparingsmantra’s in tijden van budgettaire krapte,
maar algemeen sociaal wenselijke doelen. Mensen
gezond en zelfredzaam houden, ook op hoge leeftijd,
verhoogt hun levenskwaliteit en gevoel van eigenwaarde.
Ruimtelijk beleid alleen is onvoldoende,
maar wel noodzakelijk om deze doelstellingen te
realiseren.
In de stad zijn verschillende locaties en gebouwen
aanwezig die een grote betekenis hebben voor de
gezondheid en het welzijn van haar inwoners. Dit patrimonium
is vandaag aan verandering onderhevig.
De zorg wordt ‘vermaatschappelijkt’. Het streven is
dat zorg niet langer plaatsvindt achter de hoge muren
van de zorginstelling, maar steeds meer geïntegreerd
wordt in ons dagelijks leven. Mensen worden aangemoedigd
zo lang mogelijk thuis te wonen, zo nodig
met ondersteuning. Het verzorgingshuis uit de jaren
1970 moet plaats maken voor thuis- en mantelzorg.
Dit betekent echter niet dat de vraag naar collectief
wonen en zorg verdwijnt. Ook de vraag naar ruimten
voor ontmoeting is blijvend. Wat komt er in de plaats
van de receptie, de biljartzaal of de gesprekjes op de
gang, wanneer het verpleeghuis vervangen wordt
door serviceflats?
In Utrecht treffen we veel typologieën en organisatievormen
aan, die elk op eigen wijze een
antwoord proberen te geven op de vraag naar vermaatschappelijking.
Samen vormen ze een atlas van
het collectieve (zorg)wonen. Sommige voorbeelden
uit deze atlas zijn eeuwenoud, andere zijn nog toekomstplannen.
Maar ze laten ons stuk voor stuk
stilstaan bij de diverse manieren waarop we onze
dagelijkse (zorg)omgeving kunnen vormgeven. Hoe
wordt het collectieve georganiseerd? Wat is de relatie
tot de stad? Wie zorgt voor wie? En op welke manier
dragen deze voorbeelden bij aan de gewenste vermaatschappelijking
van de zorg? Want bouwen aan
de zorg is bouwen aan de stad.
We are increasingly aware of the necessary transition
from cure to care. In 2010 a memorandum
of the Council for Public Health and Health Care
called for a shift from sickness / care to health /
behavior. The idea was that focusing on prevention
would also keep the explosive growth of health care
costs under control. A healthy living environment,
ditto habits, and accessible primary health care are
the goals we need to achieve. Rather than merely
money-saving mantras in times of budgetary constraints,
these are general, socially desirable goals.
Keeping people healthy and self-reliant, even in
old age, enhances their quality of life and selfes
teem. Though necessary, spatial policy alone is
not enough to achieve these goals.
Various sites and buildings in the city have great
significance to the health and well-being of its inhabitants.
Today, this heritage is subject to change.
Care is being ‘socialized.’ The aim is to increasingly
integrate care into our daily lives rather than have
it take place behind the high walls of health care
facilities. People are encouraged to live in their own
homes for as long as they possible can, with assistance
if necessary. The 1970s ‘home for the elderly’
is being replaced by home care and volunteer aid.
But this does not mean that the demand for collective
living and care will evaporate. And there is an
ongoing demand for meeting spaces as well. What
will replace the reception desk, the billiard room,
and the short conversations in the hallways once
homes for the elderly are replaced by service apartments?
Utrecht has many typologies and organizational
forms that each in their own way try to respond to
the demands of socialization. Together they make
up an Atlas of Collective (Assisted) Living. Some of
the examples in this Atlas are centuries old; others
are still in the future. But each and every one of
them reminds us of the various ways in which we
can design our daily (care) environment. What organization
lies behind the collective aspects of our
lives? How is it related to the city? Who takes care
of whom? And how do these examples contri bute
to the desired socialization of care? For making
(health) care is part of making city.

49
1
De Bruntskameren
1621 — Binnenstad / City Center
De Bruntskameren is een complex van 15
zogenaamde ‘vrijwoningen’ (vrij van huur) die
in 1621 werden gebouwd in opdracht van de
advocaat Frederik Brunt. De kamers werden
bewoond door arme weduwen die naast gratis
onderdak ook voedsel en brandstof kregen.
Dergelijke kamers, gefinancierd door een
weldoener, waren een belangrijke vorm van
opvang voor armere ouderen, in een periode
dat er nog geen sprake was van sociale-verzekeringswetten.
De kamers waren alleen
voor rooms-katholieke armen bestemd; het
hoofdgebouw gebruikte Brunt als speelhuis en
hof voor zijn erfgenamen.
Bruntskameren is a complex of 15 so-called
‘free houses’ (free of rent), built in 1621
by order of attorney Frederik Brunt. The
rooms were inhabited by poor widows who,
in addition to free accommodation, were
also provided with food and fuel. Rooms
like these, funded by a benefactor, were an
important form of care for the elderly poor at
a time when no social security laws existed.
The rooms were reserved for the Roman
Catholic poor; Brunt used the main building
as a playhouse and court for his heirs.
BRUNTENHOF
1.
2.
De kamers werden bewoond door
arme weduwen die naast gratis
onderdak ook voedsel en brandstof
kregen.
The rooms were inhabited by poor
widows who, in addition to free
accommodation, were also provided
with food and fuel.
a Toegangspoort tot de
tuin aan de Schalkwijkstraat
c De gemeenschappelijke
tuin (hof)
———
a Entrance gate to the
garden on Schalkwijkstraat
c The communal garden
(courtyard)
SCHALKWIJKSTRAAT
1. regent’s residence
2. communal courtyard
private outside space
private garden
shared outside space
shared garden
public function
shared by all residents
shared by some residents
later extension
tree
entrance
SCALE: 1/500

51
2
Speyart van Woerden’s hofje / Speyart van
Woerden’s Court
1877 — Binnenstad / City Center
Het Speyart van Woerden’s hofje is een
negentiende-eeuws complex van 17 zogenaamde
‘vrijwoningen’ (vrij van huur) in een
U-vorm rondom een hof, met in het midden
een grote regentenwoning. Het complex werd
gefinancierd uit de nalatenschap van barones
Speyart van Woerden. De woningen werden
kosteloos bewoond ‘om Godes Wil’ door
kinderloze weduwen en ongehuwde vrouwen
van boven de 50 jaar. Dergelijke woningen
dateren van vóór de instelling van diverse
sociale-verzekeringswetten en vormden in die
tijd een belangrijk sociaal vangnet voor armere
ouderen.
Speyart van Woerden’s Court is a nineteenth-century
complex of 17 so-called ‘free
houses’ (free of rent) arranged in a U-shape
around a courtyard with a large regent’s
residence in the middle. The complex was
funded from the legacy of Baroness Speyart
van Woerden. The dwellings were inhabited
free of charge, ‘for the love of God,’ by
childless widows and unmarried women over
50. Such dwellings predate the introduction
of various social security laws and were an
important social safety net for the elderly
poor at the time.
1.
De woningen werden kosteloos
bewoond ‘om Godes Wil’ door
kinderloze weduwen en ongehuwde
vrouwen van boven de 50 jaar.
a Woningen
c Hof met rechts de
regentenwoning
———
a Dwellings
c Courtyard with regent’s
house on the right
2.
The dwellings were inhabited free
of charge, ‘for the love of God,’ by
childless widows and unmarried
women over 50.
KERKSTRAAT
1. regent’s residence
2. communal courtyard
private outside space
private garden
shared outside space
shared garden
public function
shared by all residents
shared by some residents
later extension
tree
entrance
SCALE: 1/500

53
3
Het Park / The Park
1972 — Transwijk
7.
1.
6.
6. 6.
Het gebouw van het voormalig reactiveringscentrum
Albert van Koningsbruggen maakt
deel uit van een zorgcomplex uit de jaren 1970
en is gelegen ten zuiden van het park Transwijk.
In 2002 verhuisden de activiteiten naar
een nieuw gebouw op het terrein en kwam het
oorspronkelijke gebouw leeg te staan.
De eigenaar van dit pand is een zorgverstrekker
die het bestaande gebouw in
de toekomst wil gebruiken als zorghotel
en gezondheidscentrum. Onder het motto
‘zorg in samenhang’ worden deze functies
gecombineerd. In het zorghotel kun je terecht
om te revalideren na een ziekenhuisopname
of wanneer je tijdelijk behoefte hebt aan
meer zorg. Net als in een hotel, ben je ‘even
helemaal weg’. In het gezondheidscentrum
ligt de nadruk op het clusteren van verscheidene
vormen van eerstelijnszorg, zodat de
organisatie voor de zorgverstrekker efficiënter
wordt. Een gevolg van de clustering is wel dat
bepaalde functies, zoals de dokterspraktijk, op
grotere afstand van de cliënt kunnen komen
te liggen.
The building of former ‘reactivation center’
Albert van Koningsbruggen is part of a 1970s
care complex situated south of the Transwijk
Park. In 2002, operations moved to a new
building in the grounds and the original property
was abandoned.
The owner of this building is a health care
provider who will use the existing building as
a care hotel and health center in the future.
With an eye to the provision of ‘coherent
care,’ these functions are combined. You
can go to the care hotel to recover after a
hospital stay, or when you temporarily need
additional assistance. Here, like in a hotel,
you can ‘get away from it all.’ The health
center focuses on the clustering of various
forms of primary health care to create a more
efficient organization for the health care
provider. An unfortunate consequence of
clustering is that certain functions, like family
doctors, are situated at greater distance
from client’s homes.
2.
3.
5.
5.
In het zorghotel kun je terecht om te
revalideren na een ziekenhuisopname
of wanneer je tijdelijk behoefte hebt
aan meer zorg. Net als in een hotel,
ben je ‘even helemaal weg’.
You can go to the care hotel to
recover after a hospital stay, or when
you temporarily need additional
assistance. Here, like in a hotel, you
can ‘get away from it all.’
a Gang in hoogbouw,
huidig in gebruik door
studenten
c Impressie van patio
gepland zorghotel en
gezondheidscentrum
———
a Hallway in high-rise
building, currently
occupied by students
c Impression of patio in
planned care hotel and
health center
4. 4.
1. doctor’s surgery
2. reception
3. care hotel restaurant
4. day care activity room
5. paramedical care
6. medical specialist centre - polyclinic
7. care hotel room
private outside space
private garden
shared outside space
shared garden
public function
shared by all residents
shared by some residents
later extension
tree
entrance
SCALE: 1/500
BENELUXLAAN

55
4
Zuylenstede
1974 — Overvecht
4.
Het centrum Zuylenstede is een van de
vier grote verzorgingshuizen van Overvecht
en dateert uit de naoorlogse periode. In
Nederland heerste op dat moment een groot
woningtekort. Met de bouw van nieuwe
verzorgingshuizen kon een deel van de bestaande
woningen worden vrijgemaakt voor
jonge gezinnen.
In het kader van langer zelfstandig thuis
wonen eist de zorgwet dat bij de categorie
mensen die lichte zorg nodig heeft, wonen en
zorg (administratief) gescheiden worden. In
voormalige verpleeghuizen zoals Zuylenstede
zien we hierdoor een waaier aan woonzorgformules
ontstaan.
De nieuwe zorgwet ging ook gepaard met
een besparingsronde. Verzorgingshuizen die
langdurige zorg aanbieden, zoals Zuylenstede,
moeten op zoek gaan naar alternatieve
financiering en ontwikkelingsmodellen. Niet
alleen om hun aanbod aan zorgwoningen
meer divers te maken, maar ook de bijhorende
collectieve functies zoals het restaurant, de
spelkamer of ontmoetingsruimte, waar de wijk
mede van profiteert, te kunnen financieren.
The Zuylenstede Center is one of four major
homes for the elderly in Overvecht and dates
from the postwar period. The Netherlands
faced a great housing shortage at the time.
The construction of new homes for the
elderly meant part of the existing housing
stock was made available to young families.
In the context of people living in their own
homes for as long as possible, the Health
Care Act requires that living and care are
(administratively) separated with regard to
the category of people in need of ‘light’ assistance.
As a result, we see a whole range
of residential care formulas emerge in former
homes for the elderly such as Zuylenstede.
The new Health Care Act also came
with a round of cutbacks. Homes for the
elderly that offer long-term care, such as
Zuylenstede, will have to go in search of alternative
financing and development models.
Not just to diversify the types of assisted
living units they can supply; but also to be
able to finance the collective functions like
restaurants, games rooms, and meeting
spaces, which neighborhoods also benefit
from.
1.
Verzorgingshuizen die langdurige zorg
aanbieden, zoals Zuylenstede, moeten
op zoek gaan naar alter na tieve
financiering en ontwikkelingsmodellen.
a Zuylenstede, gevel aan
de Vechtoever
c Zuylenstede, voorgevel
———
a Zuylenstede, façade
on the bank of the
Vecht River
c Zuylenstede, front
façade
PERUDREEF
3.
Homes for the elderly that offer longterm
care, such as Zuylenstede, will
have to go in search of alternative
financing and development models.
2.
1. reception
2. shared facilities (restaurant,etcetera)
3. nursing home room
4. assisted living apartment
2.
private outside space
private garden
shared outside space
shared garden
public function
shared by all residents
shared by some residents
later extension
tree
2.
entrance
SCALE: 1/500

57
2.
3.
3.
2.
5
Experimentele flats /
Experimental Apartments
1971 — Overvecht
3.
2.
1.
2.
3.
3.
2.
2.
De experimentele flats in Overvecht zijn
een mooie illustratie van de ruimte voor
maatschappelijk experiment aan het eind
van de jaren 1960. Tekenend hiervoor is de
Adviescommissie Experimentele Woningbouw,
die in 1968 werd ingesteld en projecten op
hun mate van vernieuwing beoordeelde en
– indien goed bevonden – subsidieerde. Het
complex in Overvecht bestaat uit gebouwen
van afwisselend vier en zeven lagen. Op
iedere verdieping zijn vier appartementen georganiseerd
rond een grote centrale hal. Deze
hal is gemeenschapsbezit en kan door de
bewoners per etage voor diverse activiteiten
gebruikt worden. Kinderen spelen er samen,
buren ontmoeten elkaar. Het zorgt voor een
sterkere betrokkenheid en sociale controle bij
zowel kinderen als ouderen.
The experimental apartments in Overvecht
beautifully illustrate the space for social experimentation
that existed in the late 1960s.
Established in 1968, the responsible Advice
Committee Experimental Housing evaluated
projects to ascertain their degree of
innovativeness and funded them if they met
the requirements. The Overvecht complex
consists of four buildings of alternatingly
four and seven layers. On each floor, four
apartments are organized around a large
central hall. This hall is community property
and the residents of each floor can use it for
various activities. It is where children play
together and where neighbors meet. This
creates strong bonds and social control
among both children and grown-ups.
3.
2.
2.
3.
3.
2.
1.
1.
2.
3.
3.
2.
3.
Kinderen spelen er samen, buren
ontmoeten elkaar. Het zorgt voor een
sterkere betrokkenheid en sociale
controle bij zowel kinderen als
ouderen.
It is where children play together and
where neighbors meet. This creates
strong bonds and social control
among both children and grown-ups.
a Spelende kinderen in de
gemeenschappelijke hal
op een verdieping
c Gemeenschappelijke hal
op een verdieping
———
a Children playing in the
communal hall on one
of the floors
c Communal hall on one
of the floors
2.
3.
1. shared entrace hall
2. kitchen
3. living room
AMAZONEDREEF
private outside space
private garden
shared outside space
shared garden
public function
shared by all residents
shared by some residents
later extension
tree
entrance
SCALE: 1/500

59
6
Klopvaart Centraal Wonen / Klopvaart
Central Living
1984 — Overvecht
CUBADREEF
In het project Klopvaart Centraal Wonen is
geëxperimenteerd met verschillende gradaties
van samenwonen en ruimtedelen. Het project
bestaat uit vier clusters, die elk drie ‘huizen’
bevatten. De private wooneenheid bestaat
uit twee à drie kamers. Per verdieping wordt
de keuken en soms het sanitair gedeeld met
de buren. Boven- en onderburen gebruiken
dezelfde traphal. Elke cluster beschikt over
een gemeenschappelijke ruimte met keuken,
wasplaats en fietsenstalling. De tuin wordt
gedeeld met alle bewoners van het project.
Het merendeel van de woningen wordt
bewoond door alleenstaanden. In Klopvaart
kunnen ze samenwonen met anderen en toch
beschikken over een eigen appartement, iets
wat in een standaard appartementengebouw
niet kan.
The project Klopvaart Central Living has
experimented with various degrees of living
together and sharing space. The project consists
of four clusters that each contain three
‘houses.’ Private residential units contain
two to three rooms. Each floor has a shared
kitchen and sometimes shared sanitary
facilities. Upstairs and downstairs neighbors
use the same stairwell. Each cluster has
a communal area with a kitchen, laundry
room, and bicycle storage. The garden is
shared by all the residents of the project.
Most of the houses are occupied by singles.
In Klopvaart, they can live together with
others and still have their own apartment,
something that is not possible in a standard
apartment building.
GRENADADREEF
In Klopvaart kunnen alleenstaanden
samenwonen met anderen en
toch beschikken over een eigen
appartement, iets wat in een standaard
appartementengebouw niet kan.
a Gemeenschappelijke
tuin
c Gemeenschappelijke
ruimte met keuken op
de begane grond
———
a Communal garden
c Communal space with
kitchen on the ground
floor
HAÏTIDREEF
In Klopvaart, singles can live together
with others and still have their own
apartment, something that is not
possible in a standard apartment
building.
3.
2.
2.
3.
1.
1.
3.
2.
3. 3.
2.
3.
2.
1.
1.
3.
3.
1.
1.
2.
1. stairwell
2. kitchen
3. private living room
3. 3.
3. 3.
private outside space
private garden
shared outside space
shared garden
public function
shared by all residents
shared by some residents
later extension
tree
entrance
SCALE: 1/500

61
LANGE SMEESTRAAT
7
Gasthuis Bartholomeus / Bartholomeus
Hospital
1407 — Binnenstad / City Center
PELMOLENWEG
4.
7.
3.
2.
1.
6.
6.
6.
7.
5.
5.
5.
5.
SPRINGWEG
In de gebouwen van het Bartholomeusgasthuis
wordt al sinds 1407 zorg verleend.
Een grondige verbouwing in 1956 illustreert
hoe het liefdadige karakter van het gasthuis
evolueerde naar moderne ouderenzorg.
Vandaag heeft het gasthuis de beschikking
over zowel een verpleegafdeling, een woonzorgcentrum,
servicewoningen als een aantal
zorghotelkamers.
Het gasthuis wil echter meer zijn dan dat.
Door het openstellen van haar faciliteiten
wil het complex een relatie aangaan met de
stadsbewoners. De kapper en de wellness-afdeling
hebben een eigen toegang, op de hoek
met de Springweg. De welzijnsactiviteiten
zijn ook toegankelijk voor omwonenden en
strekken zich uit tot in de serre; opnieuw is
er via de Pelmolenweg een directe toegang.
Daarnaast kunnen verschillende zalen in het
gebouw worden verhuurd. De inkomsten
daaruit worden geïnvesteerd in ‘Het Huis van
de Wijk’ dat op die manier zijn activiteiten
(bijna) gratis kan aanbieden aan mensen met
een smalle beurs. Hierdoor zijn het plekken die
deel uitmaken van de stad.
The buildings of the Bartholomeus Hospital
have been accommodating health care
activities ever since 1407. The charitable
hospital’s thorough renovation in 1956 illustrates
its evolution into a modern care facility
for the elderly.
Today, the hospital has both a nursing
ward and an assisted living facility, as well
as service apartments and a number of care
hotel rooms.
However, the hospital wants to be more
than this. By opening up its facilities, the
complex wants to enter into a relationship
with local residents. The hairdresser and
the wellness facility have private entrances
on the corner of Springweg. The well-being
activities, some of which take place in
the sun room that has a private entrance
on Pelmolenweg, are also open to local
residents. In addition, several spaces in
the building are rented out; the income this
generates is invested in ‘The House of the
Neighborhood,’ which can thus offer its activities
for (almost) free to people with a tight
budget. As a result, these spaces are now
part of the city.
8.
Door het openstellen van haar
faciliteiten wil het complex een relatie
aangaan met de stadsbewoners.
By opening up its facilities, the
complex wants to enter into a
relationship with local residents.
a Smeezaal, voormalige
ziekenzaal van het
gasthuis, vandaag
beschikbaar voor
verhuur
c Het kapsalon
———
a The ‘Smeezaal,’
formerly a hospital
ward and now for rent
c The hairdresser’s
1. reception
2. brasserie Zunte
3. regent’s hall (for rent)
4. sun room (wellbeing activities)
5. wellness
6. kitchen
7. care hotel room
8. assisted living apartment
GEERTEKERKHOF
private outside space
private garden
shared outside space
shared garden
public function
shared by all residents
shared by some residents
later extension
tree
entrance
SCALE: 1/500

DOMINEE MARTIN LUTHER KINGLAAN
63
10.
8
De Wartburg
2012 — Oog in Al
4.
10.
2.
3.
1.
5.
12.
10.
7.
6.
8.
De ligging van het complex in de stad
en de positionering van het gebouw in
zijn omgeving zorgen voor een rustige,
meer private sfeer. De interactie met
andere stadsbewoners is daardoor
echter beperkt.
The location of the complex in the city
and the positioning of the building
in its surroundings provide a quiet,
rather private atmosphere. However,
this limits interaction with local
inhabitants .
De Wartburg is een woon- en zorgcomplex
aan de Martin Luther Kinglaan, een belangrijke
invalsweg van de stad, op de overgang van
Oog in Al naar Kanaleneiland. Het complex,
deels renovatie, deels nieuwbouw, bestaat uit
een zorghotel en een groot aantal serviceflats.
Terwijl het zorghotel gericht is op tijdelijk
verblijf en inzet op de ‘hotelervaring’, vormen
de serviceflats een permanente woonplek.
Zorg en hulp zijn op deze manier voor de
bewoners van de serviceflats zeer dichtbij.
De ligging van het complex in de stad en de
positionering van het gebouw in zijn omgeving
zorgen voor een rustige, meer private sfeer.
De interactie met andere stadsbewoners is
daardoor echter beperkt. De organisatie rond
twee binnentuinen, teruggetrokken van de
openbare weg, verbergt het restaurant waar
ook niet-bewoners welkom zijn.
Wartburg is a residential and care complex
on Martin Luther Kinglaan, one of the city’s
major access roads, on the border between
Oog in Al and Kanaleneiland. The partly renovated,
partly newly built complex consists
of a care hotel and a large number of service
apartments.
Whereas the care hotel focuses on
temporary stays and on the ‘hotel experience,’
the service apartments are permanent
residences. This way, care and assistance
are always close at hand for the inhabitants
of the service apartments. The location of
the complex in the city and the positioning
of the building in its surroundings provide a
quiet, rather private atmosphere. However,
this limits interaction with local inhabitants.
Its organization around two courtyards, set
back from the street, hides the restaurant,
which also welcomes non-residents.
a Restaurant van het
zorghotel beschikbaar
voor verhuur
c Zicht op de ingang van
het zorghotel
———
a Restaurant of the care
hotel, available for rent
c View of the entrance to
the care hotel
9.
11.
1. care hotel reception
2. restaurant
3. kitchen
4. chapel
5. shared living room
6. assisted living apartments reception
7. assisted living apartments cafeteria
8. living room for people with dementia
9. room for person with dementia
10. assisted living apartment
11. care hotel room
12. hairdresser’s salon
KENNEDYLAAN
private outside space
private garden
shared outside space
shared garden
public function
shared by all residents
shared by some residents
later extension
tree
10.
entrance
SCALE: 1/500

65
04
GELD
naar een solidaire
gezondheidseconomie
MonEy
towards an
inclusive care economy

67
Er gaat steeds meer geld om in de zorgeconomie. De
(gezondheids)zorg behoort tot de snelst groeiende
economische sectoren in Nederland. In Utrecht
zijn vele kennisinstellingen en ontwikkelingen van
slimme en praktische toepassingen op het gebied van
de zorg te vinden, waardoor de zorgeconomie hier
zelfs de grootste banenmotor is! De zorgeconomie is
niet alleen erg groot, maar op dit moment ook volop
in transitie.
Enerzijds wordt deze transitie aangejaagd door
een veranderende wetgeving, die direct invloed heeft
op de financiering van de gezondheidszorg. Via de
zorgpremie en belastingen dragen we bij aan het
zorgsysteem. Maar hoe wordt het geld verdeeld? Bij
wie komt het terecht? En waar gaat dit geld precies
naartoe? Hoeveel gaat er naar care, en wat naar cure?
Anderzijds verandert het zorglandschap razendsnel
door de voortgaande consolidatie van de
belangrijkste spelers in de gezondheidseconomie.
Door het nieuwe zorgstelsel en de liberalisering van
de zorgverzekeringsmarkt enkele jaren geleden,
spelen de zorgverzekeraars hierbij een cruciale rol.
Een grote hap uit het zorgbudget passeert via hun
portemonnee. Bovendien drukken zij een belangrijke
stempel op zowel de organisatie als de uitbouw van
de gezondheidsinfrastructuur.
Om echt werk te kunnen maken van de gezonde
stad, is het noodzakelijk om de achterliggende economische
logica’s van het zorgsysteem zorgvuldig in
kaart te brengen, te doorgronden en waar nodig bij
te sturen. Hoe werkt is de gezondheidseconomie?
En wordt de stad met haar inwoners er eigenlijk wel
beter van? Zijn er manieren denkbaar om deze geldstromen
beter in te zetten in het voordeel van een
solidaire, gezonde stad? Want in een gezonde stad
telt niet enkel de financiële, maar ook de maatschappelijke
meerwaarde.
More and more money is involved in the care
economy. (Health) care is one of the fastest-growing
economic sectors in the Netherlands. Because
of the many research institutes in Utrecht and the
development of smart and practical applications
in the care sector, the care economy generates
more jobs here than any other sector! And the care
economy is not only a very large sector, but also one
in full transition.
On the one hand, this transition is fueled by
changing legislation, which directly affects the
funding of health care. We contribute to the care
system through health insurance premiums and
taxes. But how is the money divided? Who gets it?
And where exactly does the money go? How much
is spent on care, and how much on cure?
On the other hand, the care landscape is changing
rapidly due to the ongoing consolidation of the
care economy’s major players. As a result of the
introduction of a new care system and the liberalization
of the health insurance market several years
ago, insurance companies now play a crucial role.
A big chunk of the care budget passes through their
pockets. In addition, they leave significant marks
on both the organization and the development of
the health care infrastructure.
To make a genuinely healthy city it is necessary
to carefully chart the underlying economic logic
of the care system, to understand it and adjust it
if necessary. How fair is our care economy? And
does it do the city and its inhabitants any good at
all? Are there better ways imaginable to use the
money flows to the advantage of a solidary healthy
city? Because in a healthy city, both financial added
value and social added value count.

68
69
PARTICIPANTS
INHABITANT OF UTRECHT
MUNICIPALITY OF UTRECHT
WMO - welfare
INCLUSIVE ECONOMY
volunteers, creatives, non-profit organisations
EXTRACTIVE ECONOMY - HEALTH CARE
ZVW - primary and secondary care
EXTRACTIVE ECONOMY - LONG TERM CARE
WLZ - eldery care home
ONS ZORGLANDSCHAP
Laten we beginnen met de consument, wijzelf. Iedereen
wil passende en effectieve zorg. Om het aanbod goed
af te stemmen op de vraag, zijn er vier verschillende
‘velden’ van waaruit zorg wordt verleend. Ieder veld heeft
een eigen werkterrein, financiering en uitvoeringsorganisatie.
Sommige Nederlanders maken gebruik van één
zo’n veld; veel Nederlanders komen in aanraking met
meerdere velden, zeker als je wat ouder begint te worden
of een chronische aandoening hebt. De verdeling in vier
velden is vastgelegd in de Nederlandse wetgeving.
Het eerste veld valt onder de Zorgverzekeringswet
(ZVW). Deze voorziet in de eerstelijnszorg (huisartsen,
tandartsen, enzovoort) en de tweedelijnszorg (ziekenhuizen).
In het tweede veld worden, via de Wet Langdurige
Zorg (WLZ), de verpleeghuizen gefinancierd. De ZVW
en de WLZ vallen onder de directe verantwoordelijkheid
van de rijksoverheid. De zorgverzekeraars, zorgverleners,
ziekenhuizen en verzorgingshuizen zijn de uitvoerende
organisaties. Dit zijn de partijen waar je mee te maken
krijgt als je een echte ziekte onder de leden hebt.
Het derde veld wordt bepaald door een combinatie
van verschillende wetten, waaronder de Wet
Maatschappelijke Ondersteuning (WMO), de Jeugdwet
en de Participatiewet. De verantwoordelijkheid voor de
uitvoering van de zorg in dit veld heeft de rijksoverheid in
2015 neergelegd bij de gemeenten. De feitelijke uitvoering
van deze drie wetten gebeurt grotendeels door
verschillende gezondheidsorganisaties en hulpverleners,
in opdracht van de gemeenten. Dit zijn de partijen waar je
een beroep op kunt doen als de klachten meer sociaalmaatschappelijk
of geestelijk van aard zijn.
Het vierde veld bestaat uit een bont gezelschap zorgverleners
dat grotendeels een eigen financiering kent. In
Utrecht zijn er bijvoorbeeld een aantal oude stichtingen
die geld ter beschikking stellen aan lokale zorgverleners,
die een specifieke doelgroep bedienen of een bijzondere
doelstelling hebben. In dit veld werken veel non-profit
organisaties en vrijwilligers, hoofdzakelijk gericht op
sociaal-maatschappelijke hulpverlening voor de meest
kwetsbare mensen in de samenleving. Als je moeilijk aansluiting
kunt vinden met de maatschappij of deel uitmaakt
van een specifieke bevolkingsgroep, is er in dit veld vaak
wel een stichting of organisatie te vinden die hulp kan
geven.
OUR CARE LANDSCAPE
Let us start with the consumer, ourselves. Everyone
wants appropriate and effective care. In order to
balance supply and demand, there are four different
‘fields’ that provide care. Each field has its own scope,
funding, and implementing organization. Some Dutch
people use one of those fields; many Dutch people
come into contact with multiple fields, especially those
that are elderly or have chronic conditions. The division
into four fields is anchored in Dutch legislation.
The first field is covered by the Health Insurance Act
(ZVW). It provides primary care (family doctors, dentists,
and so on) and secondary care (hospitals). The
second field consists of nursing homes, their funding
covered by the Long Term Care Act (WLZ). The ZVW
and the WLZ are directly within the national government’s
area of responsibility. Health insurers, care
providers, hospitals, and nursing homes are the implementing
organizations. These are the parties you face
once you are diagnosed as having a serious disease.
The third field is subject to a combination of different
laws, including the Social Support Act (WMO),
the Youth Act, and the Participation Act. The national
government transferred the responsibility for the implementation
of care in this field to the municipalities in
2015. The municipalities have consigned the actual implementation
of these three acts to various health care
and social services organizations. These are the parties
you can turn to when your problems are of a social or
psychological nature.
The fourth field consists of a motley crew of care
providers that largely have their own funding. Utrecht,
for example, has a number of ancient foundations that
make funds available to local care providers that cater
to a specific target group or have a specific objective.
This field includes a large number of non-profit organizations
and volunteers that mainly focus on social
assistance for society’s most vulnerable members. If
you have difficulty connecting with society or belong to
a specific population group, this field will often include
a foundation or organization that can provide assistance.

———
Het zorgsysteem is
georganiseerd in vier
kwadranten rondom de
burger.
———
The care system is
organized in four
quadrants around the
citizen.
70
71
Municipality of Utrecht
CONTRIBUTION
SALARY
?
Jeugdwet
Participatiewet
ZVW
WLZ
HEALTH INSURANCE
DAYCARE
MENTAL
HEALTH CARE
SOCIAL
DISTRICT TEAM
DOMESTIC HELP
SOCIAL
ACTIVITIES
DE TUSSENVOORZIENING
LEGER DES HEILS
DE RADING
YOUKÉ
INCLUSIO
LOKALIS
BUURTTEAMS
SOCIAL YOOUTH & FAMILY
AXIONCONTINU
TZORG
CAREYN
TSN THUISZORG
THUISHULP ZORGZAAM
STICHTING ZORGWACHT
KLEURRIJK ZORG
DE RIJNHOVEN
CAREYN
BUURTZORG NL
GENERA NER
DENTISTS
PHYSIOTHERAPISTS
PSYCHOLOGISTS
PHARMACISTS
SOCIAL WORKERS
HOME CARE
PRIMARY CARE
SECONDARY CARE
ST. ANTONIUSZIEKENHUIS
UMC UTRECHT
WILHELMINA KINDERZIEKENHUIS
DIAKONESSENHUIS
LADYFIT
JOHAN VAN DRONGELENSTICHTING
Ridderlijke Duitse Orde
Balije van Utrecht
U-CENTRAAL
CARE AGENCY
STICHTING NOODHULP UTRECHT
ELDERY CAREHOMES
ACHMEA
CARE AGENCY
K.F. HEINFONDS
Karl Friedrich Hein started
foundation in 1938
AL AMAL
STICHTING PRESENT
HANDJE HELPEN
SODA PRODUCTIONS
AXIONCONTINU
VECHT EN IJSSEL
CAREYN
ADDITIONAL
EVERT ZOUDENBACH HUIS
Evert Zoudenbach founded
orphanage in Utrecht 1491
STICHTING ME’KAAR
LEGER DES HEILS

———
De verdeling van het
Utrechtse zorgbudget.
———
The distribution of
Utrecht’s care budget.
72
73
OA. GRANTS
U-centraal
...
BURGER CENTRAAL?
CITIZEN CENTRAL?
WMO
JEUGDWET
———
De budgetten voor
de verschillende
types zorg zijn niet
gelijkwaardig verdeeld.
Hoewel de focus
van cure naar care
beweegt, gaat het
grootste deel naar de
eerstelijnszorg en de
ziekenhuizen.
———
The budgets for the
different types of care
are not distributed
equally. Though the
focus is shifting from
cure to care, the bulk
of the budget goes
to primary care and
hospitals.
average
contribution care
total
€ 5075
Health insurance
€ 1211
16%
8%
27%
49%
3%
13%
70%
14%
health insurance
companies
BASIC SUPPORT
BUURTTEAMS SOCIAL
ADDITIONAL SUPPORT
TASKS CENTRAL MUNICIPALITY
BASIC SUPPORT
BUURTTEAMS YOUTH & FAMILY
ADDITIONAL YOUTH SUPPORT
YOUTH PROTECTION
90-95%
is spend on
health care
BUURTTEAM SOCIAL
DOMESTIC HELP
SOCIAL ACTIVITIES
DAYCARE
MENTAL
HEALTHCARE
OA. GRANTS
BUURTEAMS
YOUTH & FAMILY
Inclusio
AxionContinu
TZorg
Careyn
TSN Thuiszorg
Lister
De Tussenvoorziening
...
Altrecht
GGMD
NOAGG
Vervolghuis
Wegloophuis
...
Wijk&Co
Doenja
Vooruit
Me’kaar
Welzaam
...
Lokalis
Youké
Lijn 5
De Rading
Timon
Intermetzo
Reynaerde
Leger des Heils
SGJ
Primary care
Secondary care
UMC
WKZ
St. Antonius
Diakonessenhuis
11%
50%
Het zorglandschap is rondom ons georganiseerd én
wordt door ons betaald. Het kan dus niet anders dan dat
wij, de burgers, centraal staan in de zorgeconomie. Maar
is dat wel zo? Wie komen er in beeld als je bekijkt waar
het belastinggeld en de zorgpremies naar toe gaan?
Waar wordt het geld uitgegeven?
De zorgpremies en overheidsbijdragen worden
als volgt over de vier velden verdeeld. Ruim 60
procent van het nationale zorgbudget gaat naar de
Zorgverzekeringswet. En 50 procent daarvan (dus ruim
30 procent van het totale zorgbudget) gaat naar de
tweedelijnszorg, vooral de ziekenhuizen. Slechts 11
procent gaat naar de eerstelijnszorg, terwijl deze wel in
de frontlinie van de gezonde stad staat. Dit is namelijk het
eerste aanspreekpunt voor de burger, waar met minimale
middelen maximale zorg verleend moet worden om te
voorkomen dat iedereen voor een wissewasje bij een
duur ziekenhuis langs gaat.
Ook de langdurige zorg heeft een groot aandeel:
27 procent van het nationale zorgbudget gaat hier naar
toe. Als je daar het aandeel van de eerstelijns- en tweedelijnszorg
bij optelt, is 89 procent van de zorgkosten al
belegd in twee velden. Het deel waar de laatste tijd veel
om te doen is de zorgtaken die naar de gemeenten
zijn verschoven beslaat slechts 10 procent van het
nationale zorgbudget. Juist de thuiszorg, wijkverpleging
en jeugdhulpverlening zijn de instanties die het dichtst
bij de burger staan en het meest direct bijdragen aan
een gezond gevoel en het gevoel dat je goed behandeld
wordt als hulpbehoevende. Kijkend naar de geldstromen
kan dus in ieder geval geconcludeerd worden dat
het deel van de zorgeconomie waarmee de burger het
meeste contact heeft, de gemeentelijke hulpverlening en
de eerstelijnszorg, het moet doen met slechts 20 procent
van de beschikbare middelen. Als je er zo naar kijkt, staat
de burger dus een stuk minder centraal bij de verdeling
van het geld.
The care landscape is organized around us and paid for
by us. So naturally we, the citizens, are central to the
care economy. Or are we? Who enter the picture once
you begin to follow the tax money and the health care
premiums? Where is the money spent?
Health care premiums and government contributions
are distributed among the four fields as follows.
Over 60 percent of the national care budget goes to
the Health Insurance Act. And 50 percent of this (that
is, over 30 percent of the total care budget) goes to
secondary care, mainly to hospitals. Only 11 percent
goes to primary care, while this is the frontline of the
healthy city. After all, this is the first point of contact for
citizens; where minimal resources must yield maximum
care to prevent everyone from flocking to the expensive
hospitals for mere futilities.
Long-term care has a major share as well: 27 percent
of the national care budget. Add to that the shares of
primary and secondary care and 89 percent of the care
budget is already invested in two fields. The share that
has recently been the subject of much debate – the
care responsibilities that have been transferred to the
municipalities – covers a mere 10 percent of the national
care budget. Home care, district nursing, and youth
services in particular are institutions that are closest
to citizens and that contribute most directly to their
sense of health and the expectation that when in need
of assistance, they will be treated well. In any case,
considering the monetary flows we can conclude that
the part of the care economy citizens have the most
contact with – municipal assistance and primary care
– have to make do with only 20 percent of the available
resources. From this perspective, citizens are not quite
central when it comes to the distribution of money.
Mental health care
8%
Income-related
contribution
€ 1577
WLZ-contribution
€ 1029
funded by contribution
ZVW
62%
Medication
District nursing
Hospital transport
Education
Additional
14%
7%
2%
3%
5%
Personal payments
€ 369
Health allowance
-€ 297
personal
payments
WLZ
27%
Nursing homes
Careyn
AxionContinu
Vecht en IJssel
Taxes
€ 1186
funded by
taxes
WMO
JEUGDWET
7%
3%
Health providers
including buurtteams
ADDITIONAL
1%

———
90 procent van de
zorgverzekeringen
is in handen van vier
grote zorgverzekeraars.
Achmea is de grootse
verzekeraar en heeft
jaarlijks een premieomzet
van 20 miljard euro.
———
Four major insurers
own 90 percent of all
health insurance companies.
With an annual
premium income of 20
billion, Achmea is the
largest insurer.
74
75
———
Fusies en verhuizingen
van de Utrechtse
ziekenhuizen.
———
Mergers and relocations
of hospitals in
Utrecht.
ONVZ
ZORG EN ZEKERHEID
100% ABN AMRO
5% PRIVATE SHAREHOLDERS
ENO
ASR
MENZIS
DSW
32%
ACHMEA
30% RABOBANK
INTERNATIONAL
HEALTH INSURANCE
4 large companies own 90% of
the total health insurance market!
CZ
RETIREMENT
& LIFE
DAMAGE &
EARNINGS
VGZ
90-95%
is spend on health care
HEALTH CARE
€ 20 billion
premium revenue
PRIMARY CARE
SECONDARY CARE
66% of Achmea revenue comes from
health insurance premiums.
CONSOLIDATIE VAN KAPITAAL
CAPITAL CONSOLIDATION
FUND MANAGEMENT
ACHMEA
48mln
Investments for its
own account and risk
———
Syntrus Achmea is
de vastgoedtak van
Achmea. Vanaf 2008
investeert Syntrus
Achmea in zorgvastgoed.
18mln
Investments on behalf
of policyholders
87mln
Investments
Syntrus Achmea
———
Syntrus-Achmea is
Achmea’s real estate
division. Syntrus-
Achmea has been
investing in health
care real estate since
2008.
Dutch Residential Fund
Properties: 100 + participation Vesteda
Investors: 27
Value: € 595,5 million
Dutch Office Fund
Properties: 20
Investors: 26
Value: € 253,1 million
Dutch Retail Property Fund
Properties: 68
Investors: 27
Value: € 595,5 million
Dutch Health Care Property Fund
Properties: 11
Investors: 16
Value: € 183,9 million
Dutch Industrial Property Fund
Properties: 11
Investors: 21
Value: € 60,5 million
1992 1998 2005 2008 2015
Zorgappartementen Overbos Heemstede
Gezondheidscentrum Zeehos Katwijk
Woonzorgcomplex De Reigers Rotterdam
Ina Boudier Bakkerlaan
Leidscheveer
Woonzorgcomplex Bezaanjachtplein
Levensloopbestendige woningen Het nieuwe Bernardus
Newtonlaan
Kantoorgebouw Rijnsweerd
Nieuw Vreeswijk
Woonzorgcomplex Boerenerf Apeldoorn
Verpleegcomplex Zutphen
Zorgcomplex Maasziekenhuis Boxmeer
Om de zorgeconomie gezond te houden, is enkele jaren
geleden besloten om de zorgverzekeringsmarkt te liberaliseren.
Zorgverzekeraars worden zo gemotiveerd op prijs
te concurreren en tegelijkertijd de gezondheidszorg effectiever
te maken. Voor de burger levert dit louter voordelen
op, is het idee. De premies zijn laag en de zorg is van het
hoogste niveau. Wie zich laat leiden door de jaarlijkse
premiecompetitie denkt misschien dat de liberalisering
een succes is. Wie beter kijkt, ziet echter dat de liberalisering
vooral goed is geweest voor de consolidatie van
kapitaal bij een klein aantal grote verzekeraars.
De ZVW (62 procent) en de WLZ (27 procent) zijn
samen goed voor 89 procent van het nationale zorgbudget.
Vrijwel al het geld binnen deze twee ‘velden’ gaat via
de zorgverzekeraars. Dit lijkt nog een divers speelveld
met 53 verschillende zorgpolissen. Maar net als in de
markt van de mobiele telefonie zijn er in de verzekeringswereld
allemaal verschillende maatschappijen die met
elkaar concurreren, terwijl ze in feite onderdeel uitmaken
van één bedrijf. Ruim 90 procent van de zorgverzekeringsmarkt
is in handen van vier grote verzekeraars.
Een mooi voorbeeld voor de consolidatie in de
verzekeringsmarkt is Achmea. Met merken als Zilveren
Kruis, FBTO, Avéro, Interpolis en OZF is Achmea zonder
meer de grootste met een marktaandeel van 32 procent.
Achmea doet meer dan alleen maar zorgverzekeringen,
maar het is met 66 procent van de omzet wel de kurk
waar het bedrijf op drijft. Met een omzet van 20 miljard
euro mag Achmea gerekend worden tot de grotere
bedrijven van Nederland, vergelijkbaar met multinational
Heineken. Ter vergelijking: de trots van de Nederlandse
hightech economie, ASML, heeft een omzet van 5,9
miljard. Voor zorgverzekeraars geldt dat zij 90-95 procent
van de inkomsten uitgeven aan vergoedingen en finan-
Several years ago, the decision was made to liberalize
the health insurance market to keep the care economy
sound. This motivates health insurers to compete by
price while making health care more efficient. The idea
was that this would bring citizens nothing but advantages,
with premiums down and the quality of care
up. Those who are guided by the annual premium rat
race may think liberalization is a success. Those who
look again will notice that liberalization has turned out
particularly well for the capital consolidation of a small
number of large insurers.
The ZVW (62 percent) and the WLZ (27 percent)
together account for 89 percent of the national health
care budget. Almost all of the money in these two
‘fields’ goes to health insurers. With 53 different health
care policies, theirs may look like a varied playing field.
However, as in the mobile phone market, the world of
health insurance consists of different, competing companies
that are in fact part of a single company. Over 90
percent of the health insurance market is controlled by
four big companies.
Achmea is a good example of consolidation in the
insurance market. With brands like Zilveren Kruis,
FBTO, Avéro, Interpolis, and OZF, Achmea is undoubtedly
the largest with a market share of 32 percent.
Achmea insures more than just health care, but representing
66 percent of turnover it is the mainstay of
the business. With its 20 billion euro turnover, Achmea
can be counted among the larger companies in the
Netherlands, similar to multinational Heineken. For
comparison: ASML, the pride and joy of the Dutch
high-tech economy, has a turnover of 5.9 billion. Health
insurers spend 90 to 95 percent of revenues on the
fees and funding of care. Between 5 and 10 percent is

76
77
ciering van zorg. Tussen de 5 en 10 procent blijft hangen,
als buffer. Jaarlijks houdt Achmea dus 0,6 tot 1,3 miljard
over. Een deel daarvan komt terug in de vorm van premieverlaging.
Een ander deel wordt vastgehouden als
strategische reserve voor onvoorziene situaties.
Door de consolidatie van kapitaal is de macht van
de zorgverzekeraar groot. Ze sturen al jaren op schaalvergroting
en efficiency bij zorgverleners. Zelfstandige
huisartsen worden gestimuleerd samen te gaan
met andere disciplines in grote gezondheidscentra.
Ziekenhuizen worden gedwongen te fuseren en te investeren
in groter en moderner vastgoed waar efficiëntere
gezondheidszorg geleverd kan worden. Dit heeft ertoe
geleid dat er steeds minder regionale ziekenhuizen zijn
en mensen steeds verder moeten reizen voor tweedelijns
gezondheidszorg. Ook in Utrecht heeft de voortgaande
consolidatie geleid tot samenvoegingen en verhuizingen
van ziekenhuizen. Maar ook de eerstelijnszorg dreigt
steeds verder weg te raken van de buurten waar de
zorgbehoefte het grootst is. Door de schaalvergroting
van individuele praktijken naar gezondheidscentra wordt
de afstand tussen de zorgverlener en de burger steeds
groter. De 338.000 inwoners van Utrecht zijn buiten
kantooruren, ’s nachts en in het weekeinde allemaal
aangewezen op twee centrale huisartsenposten, beide in
een ziekenhuis. De kans dat de patiënt de dienstdoende
arts kent, is erg klein bij deze centrale huisartsenposten,
terwijl persoonlijk contact toch eigenlijk de essentie van
de eerstelijnszorg is.
rake off, used as a buffer. Annually, Achmea takes 0.6 to
1.3 billion. Some of that money is returned in the form of
premium reductions. Another part is kept as a strategic
reserve for unforeseen situations.
The consolidation of capital gives health insurers a lot
of power. They have been focusing on scale increase and
efficiency in health care providers for many years now.
Independent family doctors are encouraged to merge with
other disciplines in large health centers. Hospitals are
forced to merge and invest in larger and more modern real
estate in which they will be able to provide more efficient
health care. As a result, there are fewer regional hospitals
and people increasingly have to travel longer to access
secondary health care. In Utrecht the ongoing consolidation
also led to mergers and relocations of hospitals. But
primary health care, too, is threatening to slip away from
the neighborhoods in which the need for care is greatest.
Due to the upscaling of individual practices into health
care centers, the gap between health care providers and
citizens continues to widen. Outside office hours and at
night and on weekends, the 338,000 inhabitants of Utrecht
all depend on two central medical stations, both in hospitals.
The probability that the patient knows the doctor on
duty is very small in such central medical stations, whereas
personal contact is actually supposed to be the essence of
primary care.
Take Care Now!
Avéro Achmea
C4Me
Ik!
Kettlitz Wulfse
Select & Go
YouCare
De Friesland
Kiemer
FBTO
Interpolis
OZF Achmea
Pro Life
Studenten Goed Verzekerd
Zilveren Kruis Achmea
IZZ
Univé
Univé ZEKUR
Zorgverzekeraar UMC
VGZ
Bewuzt
Besured
IZA Cura
IZA
Achmea Agis
Avéro Achmea
De Friesland
FBTO
Interpolis
OZF Achmea
Zilveren Kruis Achmea
IZZ
Univé
Zorgverzekeraar UMC
VGZ IZA
VGZ
Cares Gouda
Achmea
National Academic
Promovendum
VGZ
INTERNATIONAL
De Goudse
INSURANCE
ACHMEA
RETIREMENT
& LIFE
DAMAGE &
EARNINGS
CZ
CZdirect
Delta Lloyd
OHRA
Azivo
Anderzorg
HEMA
OWM CZ Groep
CZ Delta Lloyd
OHRA
Azivo
Menzis
CZ
Menzis
DSW
ONVZ
Zorg en Zekerheid
ASR
Eno
HEALTH CARE
ACHMEA
Menzis
PMA
DSW
Stad Holland
Anno12
DSW
Stad Holland
Anno12
ONVZ
ONVZ
PNOzorg
VvAA
AZVZ
Zorg en Zekerheid
Zorg en Zekerheid
Beter Dichtbij
De Amersfoortse
ASR
Ziekenfondsen
Private institution that insured members
against the cost of medical care
Ziekenfondsenbesluit
Mandatory health insurance
Health insurance
Mandatory health insurance with
additional packages
Ditzo
Energiek
Salland
Eno
19th century 1941
2006
658 ziekenfondsen > 204 ziekenfondsen
30 insurers
1940
1942
2016
9 insurers
Future
2 insurers
———
De ontwikkeling van
de zorgverzekering:
van 658 ziekenfondsen
naar 9 zorgverzekeraars.
———
The development of
health insurance: from
658 health insurance
funds to 9 health insurance
companies.

———
Financieringsmodel
voor zorg en verblijf in
een verzorgingshuis of
bij zorg aan huis.
———
Funding model for care
and stay in a nursing
home vs. home care.
78
79
DECENTRALISATIE VAN DE ZORG
DECENTRALIZED HEALTH CARE
CIZ
INDICATION
WLZ
ACHMEA CARE AGENCY
RESIDENCE
CARE
budget
per day
NURSING HOME CARE HOTEL /
TEMPORARY STAY
CONTRIBUTION
ELDERY PEOPLE
WITH DEMENTIA
H
ZVW
HEALTH INSURANCE
RESIDENCE
CARE
CONTRIBUTION
REHABILITATION
ELDERY PEOPLE
H
budget
per indication
assistance from
informal caregiver
suitable house
ZVW
HEALTH INSURANCE
SERVICE-
APARTEMENTS
RENT
CARE
HOME CARE
care at home
WMO
MUNICIPALITY
OF UTRECHT
SOCIAL ACTIVITIES
DOMESTIC HELP
PGB PGB
De schaalvergroting in de zorgeconomie is vooral ontstaan
door het streven naar meer efficiency. Tegelijkertijd
stuurt de overheid op schaalverkleining. Veel zorgtaken
worden immers neergelegd bij de gemeenten. Wie wordt
hier beter van?
Het zorgsysteem is sinds 2015 ingericht op het zo lang
mogelijk thuis wonen van hulpbehoevenden. De hulp en
ondersteuning wordt georganiseerd door de gemeenten.
Zij kunnen namelijk beter inspelen op lokale verschillen
en specifieke doelgroepen. De gemeenten zorgen voor
thuishulp, maatschappelijke opvang en dagbesteding. In
Utrecht wordt nu bijvoorbeeld gewerkt met buurtteams
die eerste aanspreekpunt zijn voor buurtbewoners die
minder goed de weg weten te vinden in het zorglandschap.
Deze decentralisatie gaat echter ook gepaard met
bezuinigingen, waardoor mensen steeds vaker een
beroep moeten doen op hun eigen sociale omgeving
voor hulp en ondersteuning. Zieke mensen met een laag
‘zorgzwaartepakket’ worden bijvoorbeeld niet langer
opgenomen in een verpleeghuis, maar krijgen zorg aan
huis. Dat gaat vaak via twee routes: enerzijds gezondheidszorg
via de ZVW, anderzijds hulp in de huishouding
via de WMO. Ook de financiering van de revalidatiezorg
(bijvoorbeeld ouderen die uit het ziekenhuis komen
en aanvullende zorg nodig hebben) is veranderd. Het
verpleegtehuis krijgt (sinds 2013) een vergoeding per
indi catie in plaats van per dag, waardoor hulpbehoevenden
sneller naar huis worden gestuurd. Dit vraagt steeds
meer van de sociale omgeving en mantelzorgers. Maar
het vraagt ook om steeds meer aanpassingen aan de
woning om thuis verzorgd te worden.
Het effect van deze maatregelen grijpt ook in op de
ruimtelijke structuur van de stad. Omdat mensen langer
thuis kunnen wonen en minder snel opgenomen worden
voor behandelingen, zijn er veel minder verzorgingshuizen
nodig. Als gevolg daarvan zijn de afgelopen jaren heel
veel verzorgingshuizen verdwenen. Vaak waren dit bijzondere
gebouwen in een wijk met een goed functionerend
aanbod van functies, waarvan ook de wijk profiteerde.
Door de sloop of herbestemming van verzorgingshuizen
zijn veel buurtrestaurants, spelkamers en ontmoetingsruimten
niet langer in de wijken te vinden. En juist in een
zorglandschap waar vaker een beroep moet worden
gedaan op sociale netwerken is erg veel behoefte aan
een goede infrastructuur die deze netwerken faciliteert.
In the care economy, upscaling is mainly generated by
the pursuit of greater efficiency. But the government is
downsizing as well. It delegates many care tasks to the
municipalities. Who benefits from this?
Since 2015, the care system is organized to ensure
people in need of assistance can continue to live in
their own homes for as long as possible. Assistance
and support are organized by the municipalities. After
all, they are better able to respond to local differences
and specific target groups. Municipalities provide
home care, social services, and day care. In Utrecht,
for instance, neighborhood teams are the primary point
of contact for local residents who struggle to find their
way around the care landscape.
However, this decentralization comes with cutbacks
as well. As a result, people increasingly have to rely on
their own social networks for assistance and support.
Sick people with a ‘low-level-of-care package,’ for
instance, are no longer admitted to nursing homes
but receive home care. In many cases, this involves
two routes: health care, on the one hand, is covered
by the ZVW, and domestic care, on the other, by the
WMO. The funding of rehabilitation care (for instance
for elderly people who are discharged from hospital
and need additional care) has also changed. Since 2013
nursing homes are compensated for each indication
rather than for each day and as a result, people in need
of assistance are sent home sooner than before. Not
only is this asking more and more of social networks
and volunteers; ensuring people can be taken care of in
their own homes also requires more and more adaptations
to their houses.
The consequences of these measures also affect
the spatial structure of the city. Because people can
continue to live in their own homes for longer and are
admitted for treatment less often, fewer homes for the
elderly are needed. As a result, the number of homes
for the elderly has dwindled in recent years. These
buildings often had a special position in their neighborhood,
with a successful range of activities that the
neighborhood benefited from as well. The demolition or
redevelopment of homes for the elderly has meant that
many neighborhood restaurants, games rooms, and
meeting spaces have disappeared from the neighborhood.
And especially a care landscape that expects
people to appeal to their social networks is very much
in need of a well-developed infrastructure that facilitates
these networks.

———
De buurtteams. Inclusio
is onderdeel van multinational
Facilicom.
———
The neighborhood
teams. Inclusio is part
of the multinational
Facilicom.
80
81
RUIMTE VOOR NIEUWE INITIATIEVEN?
SPACE FOR NEW INITIATIVES?
Jeugdwet
BUURTTEAM
YOUTH & FAMILY
51 - 200
LOGISTICS
HOSPITALITY
INDUSTRY
EDUCATION
BE
NL
HEALTH CARE
GOVERNANCE
30.000
GB
BUSINESS
SERVICES
RETAIL
HOUSING
Sinds 1 januari 2015 zijn de gemeenten verantwoordelijk
voor de maatschappelijke ondersteuning van de inwoners
van hun gemeente. Met het kleine budget (7 procent van
de totale zorguitgaven) organiseert de gemeente Utrecht
de welzijnszorg in de stad. De gemeente sluit daarvoor
contracten af met zorgaanbieders en verleent subsidies
aan stichtingen en vrijwilligersorganisaties. Utrecht loopt
hier voorop, omdat er in het verleden al kleinschalige
buurtorganisaties waren die bijdragen leverden aan de
maatschappelijke ondersteuning. Nu de gemeente ook
verantwoordelijk is geworden voor de financiering van
deze ondersteuning, is de verleiding echter groot om bij
de aanbesteding te kiezen voor het type zekerheid dat
alleen door grote bedrijven gegeven kunnen worden.
Het bedrijf Incluzio heeft in Utrecht bijvoorbeeld de
aanbesteding gewonnen om de Buurtteams te leveren.
Incluzio is een groot bedrijf met 1.000 werknemers en
opereert in heel Nederland. Bovendien is Incluzio weer
onderdeel van het Engelse bedrijf Facilicom, dat met
30.000 werknemers een grote speler is op het gebied
van beveiliging, hulpverlening, logistiek, schoonmaak
etc. Kortom, grote bedrijven weten zelfs in de kleinste
poriën van het gedecentraliseerde zorglandschap door te
dringen.
Since 1 January 2015, municipalities are responsible for
the social support of the inhabitants of their municipality.
The municipality of Utrecht organizes the well-being
of the city on a small budget (7 percent of the total care
expenditure). To that end, it closes contracts with care
providers and awards grants to foundations and volunteer
organizations. In this respect Utrecht is a pioneer,
because in the past there were already small neighborhood
organizations that contributed to the social
support in the city. Now that the municipality is also
responsible for the funding of this support, however,
they are greatly tempted to contract the work out to
businesses that offer the kind of security only very large
firms seem to be able to offer.
In Utrecht, for instance, the company Incluzio has
won the contract to supply the neighborhood teams.
Incluzio is a big company with 1,000 employees operating
across the Netherlands. Incluzio is furthermore part
of the English company Facilicom, which with 30,000
employees is a major player in the fields of security,
logistics, cleaning, and so on. In short, big companies
succeed in penetrating even the tiniest capillaries of the
decentralized care landscape.
SOCIAL
ENTERPRISE
COMMUNITY
CENTERS
PROJECT MANAGEMENT
DISTRICT COMPANIES
BUURTTEAM
SOCIAL
1.000
DOMESTIC HELP
SCHIEDAM
REMOTE
HEALTH CARE

82
83
CONCLUSIE
CONCLUSION
VAN EXTRACTIEF NAAR GENERATIEF
FROM EXTRACTIVE TO GENERATIVE
De extractieve krachten zijn overal in de gezondheidseconomie
voelbaar. Schaalvergroting en consolidatie
van kapitaal leiden tot doelstellingen als efficiency en
schaalvergroting die steeds verder af komen te staan van
een gezonde wijk. Lokaal geld wordt geconsolideerd bij
grote bedrijven die op internationaal niveau opereren en
beleggen in goed renderende, internationale portefeuilles.
Dit kan ook anders. Er zijn modellen denkbaar die het
rendement voor de belegger garanderen en tegelijkertijd
waarde toevoegen aan de steden en wijken, waar de
mensen wonen die de premies betalen. Op basis van
deze analyse zien wij in ieder geval al twee grote kansen:
Extractive forces are felt across the care economy.
Increase in scale and consolidation of capital lead to
goals such as efficiency and centralization that are ever
further removed from a healthy neighborhood. Local
money is consolidated in major companies that operate
internationally and invest their money in profitable
international portfolios. It does not have to be that way.
We can imagine models that guarantee the investors’
return and at the same time add value to the cities and
neighborhoods where the people who pay the premiums
live. On the basis of this analysis, we see two
major opportunities to begin with:
EXTRACTIVE ECONOMY
focused on financial gain
Traditional mainstream
participants (companies,
institutes, ...)
HEALTHY
PEOPLE
INVESTMENT
1. Investeer in de gezonde stad
Iedere verzekeraar moet zijn kapitaal beleggen om
te laten renderen. Achmea heeft bijvoorbeeld een
deel van zijn beleggingsportefeuille ondergebracht
bij Syntrus-Achmea dat op dit moment een van de
grote investeerders is bij bouwprojecten in Nederland.
Opvallend is dat in de beleggingsportefeuille nog
relatief weinig aandacht is voor beleggingsfondsen
die bijdragen aan een gezonde stad. Pas sinds 2008
heeft Syntrus-Achmea een Health Care Property
Fund dat investeert in zorgvastgoed. Daarvoor werd
vooral geïnvesteerd in vastgoed dat snel rendement
oplevert, maar niet noodzakelijk bijdraagt aan een
gezonder leefklimaat in de stad. Als grote investeerder
in de stad, ook in Utrecht, kan Syntrus-Achmea een
doorslaggevende bijdrage leveren aan een gezondere
leefomgeving. Dit is goed voor de bewoners van de
stad en uiteindelijk ook voor de verzekeraar, omdat
gezondere mensen minder zorgkosten zullen
declareren.
2. Kies voor lokale netwerken
Om een gezonde verstedelijking te realiseren, moet
de gemeente bijdragen aan het creëren van een
evenwichtiger speelveld tussen de grote spelers en
de kleine initiatiefnemers. Lokale initiatieven zijn de
drijvende kracht achter de sociale structuur in de stad
en kunnen de motor zijn voor een gezonde stadsontwikkeling.
Durf dus als gemeente te kiezen voor lokale
netwerken. Geef huisartsen die bewust diep in een
probleemwijk willen zitten de ruimte. Dit gebeurt al in
Overvecht, maar de huisartsen moeten hier nog te veel
tegenkrachten overwinnen. Kies ook voor de eigen
kracht van Utrecht bij de aanbesteding van buurtteams.
Zoals al is gebeurd bij de aanbesteding van het
buurtteam Jeugd & Gezin waar de organisatie Lokalis
de opdracht kreeg. Er zijn veel lokale initiatieven die
heel goed ingebed zijn in de sociaal-maatschappelijke
context van een wijk. Maak dus gebruik van de
rijke voedingsbodem aan lokale organisaties die in de
wijken zijn ontstaan en de stad als geen ander kennen.
1. Invest in the healthy city
Every insurer has to invest capital to maximize its
value. Achmea, for instance, has invested part of
its portfolio with Syntrus-Achmea, at this time one
of the major investors in building projects in the
Netherlands. Strikingly, its investment portfolio still
shows relatively little attention to investment funds
that contribute to a healthy city. Only since 2008
does Syntrus-Achmea have a Health Care Property
Fund that invests in care real estate. Previously,
the company mainly invested in funds that yielded
quick returns, but did not necessarily contribute to a
healthier urban living environment. Syntrus-Achmea,
a major investor in cities including Utrecht, can make
a decisive contribution to a healthier living environment.
This is good for the people in the city and
will in the long run be good for the insurer as well,
because healthier people declare fewer care costs.
2. Choose local networks
To realize a healthy urbanization, municipalities must
contribute to the creation of a more balanced playing
field for the major players and small initiatives. Local
initiatives are the driving force behind the social
structure of the city and can be the motor of healthy
urban development. Municipalities must fearlessly
opt for local networks. Give family doctors who
choose to commit to problem areas the space they
need. This is already happening in Overvecht, but
the family doctors here have to overcome too many
opposing forces. Opt for the strength of Utrecht itself
when contracting out neighborhood teams, like as
when the organization Lokalis was assigned to
organize the neighborhood team Youth & Family.
There are many local initiatives that are well-embedded
in the social context of a neighborhood. So use
that rich stratum of local organizations that have
developed in the neighborhoods and know the city
better than anyone.
MUNICIPALITY
OF UTRECHT
New initiatives
(social entrepreneurship,
cooperatives, ...)
focused on social capital
GENERATIVE ECONOMY
IDEALS
SOCIAL CAPITAL
SOCIAL
STRUCTURE

05
VITALE COALITIES
gezonde verdichting
in Merwede
VITAL COALITIONS
healthy densification
in Merwede

87
Utrecht is in trek. Met een verwachte groei naar
40.000 inwoners in bestaand stedelijk gebied zijn
er genoeg investeerders die op zoek zijn naar goed
renderende beleggingen in vastgoed en gebiedsontwikkeling.
Zeker in een centraal gelegen gebied
als de Merwedekanaalzone, vlakbij de binnenstad
en het Centraal Station. De afgelopen jaren, toen de
vastgoedontwikkeling stokte door toedoen van de
economische crisis, is de Merwedekanaalzone ook
ontdekt als binnenstedelijke experimenteerruimte
voor verschillende creatieve ondernemers en buurtorganisaties.
Op het eerste gezicht hebben deze twee
groepen een tegengesteld belang. Maar door tussenkomst
van het initiatief ‘MeerMerwede’ hebben ze
elkaar gevonden in een verrassende coalitie. Het gemeenschappelijke
doel is het bij elkaar brengen van
partijen die zowel bestaande als nieuwe kwaliteiten
kunnen inbrengen in de Merwedekanaalzone.
Door de coalitie MeerMerwede en de grootschalige
ontwikkelingsopgave van 4.000 tot 6.000
woningen is de Merwedekanaalzone een interessante
proeftuin. Kan het gebied binnen deze grote
verdichtings opgave gezond verstedelijken? Kunnen
partijen met totaal verschillende agenda’s bij elkaar
gebracht worden om plannen te maken, die bijdragen
aan een groter maatschappelijk dividend
op het vlak van gezondheid? Aan de hand van een
verkenning van de huidige plannen, de coalities
en gemaakte afspraken in de Merwedekanaalzone,
gaan we op zoek naar een aantal strategische kansen
voor verschillende spelers om gezondheid beter te
borgen. We bekijken de toekomstige kansen vanuit
het perspectief van de belegger, de gemeente en de
lokale initiatiefnemer, en leggen zo potentiële kruisverbanden
bloot. Daarbij proberen we ook nog een
antwoord te vinden op de prangende vraag: is verdichten
wel zo gezond?
Utrecht is popular. Given a projected growth of
40,000 residents in the existing urban area, there
are plenty of investors ready to take on profitable
investments in real estate and land development
– especially in a centrally located district such
as the Merwede Canal Zone, near the city center
and Central Station. In recent years, with property
development coming to a halt owing to the
economic crisis, various creative entrepreneurs
and neighborhood organizations have discovered
the Merwede Canal Zone as a space for urban
experiments. At first glance the two groups have
conflicting interests. However, they found each
other in a surprising coalition mediated by the
‘MeerMerwede’ initiative. The common goal is to
bring together parties that can contribute existing
and new qualities to the Merwede Canal Zone.
The MeerMerwede coalition and the major challenge
of creating 4,000 to 6,000 dwellings make
the Merwede Canal Zone an interesting testing
ground. Can healthy urbanization take place in
the area, given the size of the densification task?
Can parties with totally different agendas come
together to make plans that contribute to greater
social dividend in terms of health? On the basis
of an exploration of current plans, coalitions, and
agreements created in the Merwede Canal Zone, we
are looking for a number of strategic opportunities
for different players to better safeguard health. We
are looking at future opportunities from the perspectives
of the investor, the municipality, and local
initiators to lay bare potential cross connections.
In addition, we are also trying to find an answer to
the pressing question: Is densification actually all
that healthy?

88
89
2O16
+
2O3O
60.000
340.000 400.000
MUNICIPALITY
STATION SQUARE
BUS STATION
STAD VAN SNELLE GROEI EN
GROTE VERSCHILLEN
Op dit moment heeft Utrecht bijna 339.000 inwoners.
Tegen 2030 hoopt de stad ruimte te bieden aan 400.000
inwoners. Procentueel gezien is Utrecht daarmee een
van de snelste groeiers van Nederland. De afgelopen
decennia is de bevolkingsgroei vooral gerealiseerd in
suburbane woonwijken aan de randen van de stad. De
toekomstige groei zal echter voornamelijk plaatsvinden
in bestaand stedelijk gebied, met een stedelijk woonmilieu.
Dit sluit goed aan op de woonwensen van jonge
en hoogopgeleide bevolkingsgroepen die nu op Utrecht
afkomen. De Merwedekanaalzone biedt, met een geschatte
capaciteit van 4.000 tot 6.000 woningen en als
veelbelovend binnenstedelijk gebied, enorme kansen om
de verdichtingsopgave én een aantrekkelijk binnenstedelijk
leefmilieu te realiseren.
Utrecht is niet alleen een snelle groeier, het is ook
nog eens een gezonde groeier. De bevolking van Utrecht
behoort tot de gezondste van Nederland. Binnen de
stad zijn de contrasten echter groot. Uitgerekend de
Merwedekanaalzone ligt op dit moment op de scheidslijn
tussen gezond en ongezond Utrecht, helder van elkaar
gescheiden door het moeilijk oversteekbare kanaal en de
naastgelegen industrieterreinen. De verdichting van deze
zone biedt dus ook grote kansen om de historische barrière
van de kanaalzone te slechten en de wijken met een
gezondheidsachterstand uit hun isolement te halen.
CITY OF RAPID GROWTH AND
GREAT DISPARITY
Today, Utrecht has nearly 339,000 inhabitants. By 2030
the city hopes to be able to accommodate 400,000
inhabitants. In percentages, this makes Utrecht one of
the fastest-growing cities in the Netherlands. In recent
decades, population growth was achieved mainly in
suburban residential areas on the outskirts of the city.
However, future growth will mainly take place in existing
urban areas, in urban residential environments. This sits
well with the housing needs of the young and highly
educated population that is now drawn to Utrecht.
The Merwede Canal Zone, a promising inner-city area
with an estimated capacity of 4,000 to 6,000 dwellings,
offers huge opportunities to both accomplish the
densification task and realize an attractive inner-city
environment.
Besides being a rapid grower, Utrecht is also a
healthy grower. The population of Utrecht is among the
healthiest in the Netherlands. But there are large contrasts
within the city. The Merwede Canal Zone, of all
places, currently represents the dividing line between
healthy and unhealthy Utrecht, clearly separated by the
hard-to-cross Canal and the adjacent industrial estates.
The densification of this zone therefore also creates
major opportunities to overcome the historical barrier of
the Canal zone and to break the isolation of the neighborhoods
that are lagging behind in terms of health.
AVERAGE
NO DATA LOCATION FOR DENSIFICATION
% of the population with a
moderate/bad health experience
JAARBEURS
VILLA JONGERIUS
———
De gemiddelde gezondheidservaring
per
buurt en de binnenstedelijke
locaties in
Utrecht die voor verdichting
in aanmerking
komen.
———
Average health experience
by neighborhood
and the inner-city
locations in Utrecht
eligible for densification.
MUNICIPALITY
BPD / ASR
DEFENSE
location
WILHELMINA
dock
VECHTCLUB
KONDOR WESSELS
MN SERVICES
T

+
2O3O
60.000
0 400.000
90
91
NIEUWE COALITIES
NEW COALITIONS
DATA LOCATION FOR DENSIFICATION
ulation with a
health experience
JAARBEURS
MUNICIPALITY
MUNICIPALITY
BPD / ASR
PUBLIC TRANSPORT
MUNICIPALITY
DEFENSE
location
STATION SQUARE
BUS STATION
VILLA JONGERIUS
WILHELMINA
dock
VECHTCLUB
KONDOR WESSELS
MN SERVICES
De Merwedekanaalzone heeft een turbulent verleden.
Het kanaal werd in 1892 gegraven ten behoeve van
de opkomende industriële economie in Amsterdam en
Utrecht. Na de opening van het Amsterdam-Rijnkanaal
in 1952 verloor het gebied zijn economische waarde
voor watergebonden bedrijvigheid. Met de bouw
van de uitbreidingswijken op Kanaleneiland kreeg de
Merwedekanaalzone in de jaren 1960 een tweede leven
als strategisch gelegen locatie voor op de stad gerichte
distributiebedrijven. Inmiddels zijn deze bedrijven
grotendeels verhuisd naar beter bereikbare plekken aan
de randen van Utrecht. Sinds 2006 vallen er steeds meer
gaten in de zone, die geleidelijk worden opgevuld door
gevestigde partijen als beleggers en ontwikkelaars met
grondposities. Een deel van de voorlopig minder rendabele
gebieden zijn vandaag in gebruik genomen door
nieuwe lokale initiatiefnemers voor een tijdelijke invulling
of creatieve broedplaats. De Merwedekanaalzone wacht
op een derde leven.
Wat gebeurt er als de economie weer helemaal
aantrekt? Wordt het dan opnieuw business as usual?
Hoe kan Utrecht op deze nieuwe ruimtelijke opgave
sturen en vanuit maatschappelijke en ruimtelijke ambities
denken, in plaats van enkel vanuit grondposities?
De Merwedekanaalzone is een interessant testgebied
om de kracht van nieuwe coalities verder te onderzoeken.
Kan er een nieuw evenwicht worden bereikt tussen
grote investeerders en lokale partijen die uitgaan van de
kracht van de plek? Is de coalitie een kansrijk vehikel
voor het realiseren van doelstellingen die bijdragen aan
een gezonder Utrecht? En staat gezonde verstedelijking
in de Merwedekanaalzone niet op gespannen voet
met het streven naar hoge dichtheden, als gevolg van
de groeiambities van de stad Utrecht? In de volgende
drie casussen kijken we achtereenvolgens vanuit het
perspectief van de belegger, de gemeente en de lokale
initiatiefnemer naar het gebied. Vervolgens verkennen we
telkens welke alternatieve strategieën kunnen worden
ingezet om gezondheid in de toekomst beter te borgen in
de gebiedsontwikkeling.
The Merwede Canal Zone has a turbulent past. The
Canal was dug in 1892 for the benefit of the emerging
industrial economy in Amsterdam and Utrecht. The
zone lost its economic value for water-related economic
activity after the opening of the Amsterdam-Rijn
Canal in 1952. The construction of urban extensions in
Kanaleneiland gave the Merwede Canal Zone a second
lease on life in the 1960s, when it became a strategic
location for city-oriented distribution companies. Today,
most of these companies have moved to more accessible
locations on the outskirts of Utrecht. Since 2006,
more and more properties in the zone are being abandoned
and gradually replaced by established parties
such as investors and developers who own land. New,
local initiators now use some of the temporarily less
profitable areas, either for provisional purposes or as
creative breeding grounds. The Merwede Canal Zone is
awaiting a third lease on life.
What will happen when the economy recovers fully?
Will it be business as usual? How can Utrecht control
this new spatial task and consider it from the perspective
of social and spatial ambitions rather than merely
that of land ownership? The Merwede Canal Zone is an
interesting testing ground for the further investigation
of the strength of new coalitions. Can major investors
and local parties that believe in the strength of the area
achieve a new balance? Is the coalition a promising
vehicle for the realization of objectives that contribute
to a healthier Utrecht? And is the healthy urbanization
of the Merwede Canal Zone at odds with the pursuit of
high densities that result from the growth ambitions of
the city of Utrecht? In the following three cases we will
look at the area from the perspective of, successively,
the investor, the municipality, and the local initiator.
Next we will explore what alternative strategies can be
used to better safeguard health in future area development.
AANTJES VASTGOED &
CHRIS VAN WIJK
IMMO SELEKT
AMSTERDAM
MOBACH
———
Eigendommen en
ontwikkellocaties in de
Merwedekanaalzone.
———
Properties and development
sites in the
Merwede Canal Zone.
CITY MAX
TWOGETHER
HANSTEEN
BPD

92
93
Defense location
Wilhelmina dock
Vechtclub
City Campus Max
Twogether
NATIONAL GOVERNMENT
VAN VLIET-SITE
OPG-SITE
?
?
SOLD
SOLD
SOLD
SOLD
SOLD
MUNICIPALITY OF UTRECHT
UTRECHTSE VASTGOED
ORGANISATIE
MUNICIPALITY OF UTRECHT
UTRECHTSE VASTGOED
ORGANISATIE
VERHUURD
DEVELOPED
DEVELOPED
DEVELOPED
DEVELOPED
25% apartments
private sector
(100-125)
75% dwellings
(300-375)
51 apartments
private sector
116 rental apartment
61 small rental apartments
55 three-room rental apartment
261 small apartments
private sector
728 social housing
apartments
54 small apartments
private sector
106 social housing
apartments
97 rental apartments
———
Bestaande ontwikkelingen
en betrokken
partijen in de Merwedekanaalzone.
———
Existing developments
and stakeholders in
the Merwede Canal
Zone.

———
Bestaand systeem
waarbij de zorgverzekeraar
rendement
behaalt uit vastgoedinvesteringen.
———
Existing system by
which the health
insurer produces a
return from real estate
investments.
STICHTING STUDENTEN
HUISVESTING
JEBBER SYNTRUS ACHMEA BPD
94
95
CASUS 1
HET PERSPECTIEF VAN DE BELEGGER
CASE 1
THE INVESTOR’S PERSPECTIVE
———
Nieuw systeem waarbij
de zorgverzekeraar
investeert in een
gezonde stad.
———
New system by which
the health insurer
invests in a healthy
city.
LOWER COSTS
HEALTHY PEOPLE
RENT
SOCIAL HOUSING
32%
ACHMEA
RENT
PRIVATE SECTOR
RENTAL HOUSING
STICHTING STUDENTEN
HUISVESTING
RENT
RETIREMENT
& LIFE
HEALTH CARE
PURCHASE
INVESTMENT
NON-RENTAL
HOUSING
RENT
INTERNATIONAL
CAPITAL
DAMAGE &
EARNINGS
JEBBER SYNTRUS ACHMEA BPD
PURCHASE
INVESTMENT
PROGRAM OF
REQUIREMENTS
social spacing
and less
profitable living
arrangements
Het project ‘Twogether’ met 260 starterswoningen is
sinds 2014 in aanbouw. In een stad als Utrecht, waar veel
afgestudeerden op zoek zijn naar hun eerste zelfstandige
woonruimte, zijn starterswoningen een gegarandeerd
succes. Ontwikkelaar BPD ontwikkelt dit project voor
eigen risico. Een groot deel van de woningen is afgenomen
door bedrijf Jebber ten behoeve van de sociale
verhuur. Een ander, groot deel is gekocht door Syntrus-
Achmea dat de woningen verhuurt in de vrije sector. Het
resterende deel wordt door BPD direct verkocht aan
bewoners. In deze eerste casus richten we ons op de
positie van de belegger. Hoe kan die een rol spelen bij
een gezonde gebiedsontwikkeling?
Bij de ontwikkeling van een alternatieve strategie
leggen we indirect de verbinding met de herkomst van
het belegd vermogen van Syntrus-Achmea: de zorgverzekeraar
Achmea. Iedereen is het er over eens dat het
onwenselijk is als een belegger met geld van zorgpremies
investeert in een sigarettenfabrikant. Maar wat als we nog
een stap verder durven zetten, en deze belegger vragen
om ook proactief te investeren in een gezondere stad?
Immers, hoe meer er geïnvesteerd wordt in een gezonde
stad, hoe gezonder de mensen en hoe lager de zorgkosten.
Het rendement van de belegging komt dus niet
alleen binnen via de opbrengstenkant van het vastgoed,
maar ook via de (lagere) kostenkant van de verzekeraar.
Concreet zou dit betekenen dat Syntrus-Achmea
ook investeert in elementen die de gezondheid van de
bewoners en de stad bevorderen. Het meest kansrijk
is het realiseren van overmaat in het vastgoed. Neem
bijvoorbeeld het project met de starterswoningen, dat nu
uitsluitend bestaat uit individuele, private woningen. Het
project had beter uit de verf kunnen komen, als er meer
aandacht was besteed aan collectiviteit en de relatie met
de buurt. Dat kan simpelweg door in het project bijvoorbeeld
een collectieve ontmoetingsruimte te integreren.
Financieel gezien levert zo’n ruimte, gericht op sociaal
en maatschappelijk gebruik, minder rendement op door
de lagere huurprijzen. Maar het maatschappelijk rendement
van het complex zou in dat geval aanzienlijk hoger
kunnen zijn. Er woont namelijk een grote concentratie van
jonge, getalenteerde studenten en starters die behoefte
heeft aan collectieve werk- , ontmoetings- en leerplekken,
of die zwakkere bevolkingsgroepen in de omgeving
vooruit zouden kunnen helpen. Wie zich bewust is van
het feit dat eenzaamheid een van de grootste problemen
is voor de volksgezondheid, weet dat zo’n relatief kleine
ingreep al bijdraagt aan een gezondere stad.
The project ‘Twogether’ comprises 260 starter homes
and has been under construction since 2014. In a city
like Utrecht, where many graduates are looking for
their first independent homes, starter homes are a
guaranteed success. Developer BPD is developing this
project at its own risk. A company called Jebber has
purchased a large number of the dwellings for social
housing purposes. Yet another large number of dwellings
was acquired by Syntrus-Achmea, which rents out
houses in the private sector. BPD will sell the remainder
directly to residents. In this first case, we will focus on
the position of the investor. What role can the investor
play in the healthy development of an area?
When developing an alternative strategy, we
indi rectly established a link with the origin of Syntrus-
Achmea’s invested capital: health insurer Achmea.
Everyone agrees that it is undesirable for such an
investor to invest premium money in the tobacco
industry. But why not take things a step further and ask
this investor to proactively invest in a healthier city?
After all, the more money invested in a healthy city, the
more healthy the people, and the lower the care costs.
The returns on the investment are produced by income
from the real estate as well as by the (lower) costs of
the insurer.
In concrete terms this would mean that Syntrus-
Achmea also invests in elements that improve the
health of the inhabitants and of the city. The most
promising is the realization of excess in real estate.
Take, for example, the project with the starter homes,
which currently only consists of individual, private
dwellings. The project might have been more successful
if more attention had been paid to collectivity and
the relationship with the neighborhood. An easy way
to do this, for example, is by integrating a collective
meeting space in the project. Financially such a space,
meant for social and communal use, would reduce the
returns because of its low rent. However, the social
return of the complex could be significantly higher in
such a case. After all, the complex is home to a significant
concentration of young, talented students and
starters that need collective places to work, meet, and
study, or that can help vulnerable population groups
in the area. Anyone aware of the fact that loneliness is
one of the biggest public health problems today knows
that even such a relatively small intervention already
contributes to a healthier city.
SOCIAL HOUSING
PRIVATE SECTOR
RENTAL HOUSING
NON-RENTAL
HOUSING
EXCESS
SOCIAL AREAS
SOCIAL VALUE
HEALTHY ENVIRONMENT

———
Het project ‘Twogether’
in aanbouw.
———
The ‘Twogether’ project
under construction.
96
97
CASUS 2
CASE 2
HET PERSPECTIEF VAN DE GEMEENTE
THE MUNICIPALITY’S PERSPECTIVE
Het Defensieterrein, direct naast de Jaarbeurs, wacht al
langere tijd op ontwikkeling. Ook op deze locatie heeft
BPD de ontwikkelrechten verworven. Belangrijke financiële
partner in deze gebiedsontwikkeling is ASR, een
Utrechtse verzekeraar. In deze casus willen wij ons vooral
richten op de rol van de gemeente, als eigenaar van de
grond.
In de huidige situatie stuurt de gemeente op maximale
grondopbrengst. Om te weten wat de grond waard
is, werkt de gemeente met residuele grondprijsberekeningen.
Dat wil zeggen dat de gemeente, in dit geval
samen met de ontwikkelende partijen, onderzoekt wat
er gebouwd kan worden, om zo de verwachte kosten
en opbrengsten te bepalen. Het plan wordt net zo lang
geoptimaliseerd totdat er een grondprijs betaald kan
worden, die voor de gemeente voldoende is. Dit leidt tot
druk op de sociaal-maatschappelijke ruimte. De gemeenteraad
voelde dit al aankomen en heeft daarom moties
ingediend, die eisen dat er zeker rekening moet worden
gehouden met een gezonde en duurzame toekomst bij
de ontwikkeling van het Defensieterrein.
Als alternatieve strategie doen we de suggestie dat de
gemeente bij de verdere ontwikkeling van dit gebied niet
enkel vanuit grondposities of financiële onderhandelingen
denkt, maar ook de benodigde ruimtelijke en maatschappelijke
visie ontwikkelt. En dat liefst in coproductie met
diverse partijen, zoals vandaag al deels gebeurt bij het
MeerMerwede-initiatief. Vervolgens kan deze visie op
uiteenlopende manieren vertaald worden, afhankelijk van
de doelstellingen en de betrokken partijen. Eén manier
om deze doelstellingen te halen, zou bijvoorbeeld de
instelling van een bonusregeling kunnen zijn. Dan zouden
ontwikkelende partijen bijvoorbeeld meer ruimte krijgen
om vastgoed te realiseren voor dezelfde grondprijs, op
voorwaarde dat ze mee investeren in de specifiek omschreven
doelen voor een gezonde stad. Ook de schaal
van het gebied en de grootte van de verdichtingsopgave
biedt mogelijkheden. Niet over het hele gebied hoeft
eenzelfde klassiek verdienmodel te worden uitgerold: zo
ontstaat ruimte voor zowel een gedifferentieerde aanpak
als een experiment. De winst die op de ene plek (extra)
wordt verdiend, kan elders worden geïnvesteerd. Op
die manier ontstaat vanzelf een drive om op bepaalde
plekken in hoger dichtheden te bouwen, waarmee in
één beweging de strategische verdichtingsdoelstelling
én de ambitie voor gezonde verstedelijking kan worden
gerealiseerd.
The defense terrain right next to the Jaarbeurs has
been awaiting development for a long time. The BPD
has acquired the rights to develop this site as well. Its
most important financial partner in this area development
is ASR, a Utrecht insurer. In this case we primarily
want to focus on the role of the municipality, as the
owner of the land.
In the current situation the municipality pursues
maximum proceeds from the sale of land. To decide
what the land is worth the municipality works with
residual land price calculations. This means that the
municipality, in this case together with the developing
parties, investigates what can be built on the land to
determine anticipated costs and revenues. Plans are
optimized until the outcome is a land price that the
municipality considers appropriate. This has led to
pressure on the social space. The City Council anticipated
this and filed motions to demand that the
development of the defense terrain would safeguard a
healthy and sustainable future.
As an alternative strategy, we suggest that the municipality
should not base its considerations concerning
the further development of this area on land ownership
or financial negotiations alone, but should also develop
the necessary spatial and social vision. And this preferably
in co-production with various parties, similar to
what we already see happening to some extent in the
MeerMerwede initiative. There are different ways to
translate this vision, depending on the objectives and
the stakeholders. One way to achieve these goals is by
setting up a bonus scheme. Developing parties would,
for instance, be given more space to realize property
for the same land price, provided that they invest in
specifically defined goals for a healthy city. The scale
of the area and the size of the densification task offer
opportunities as well. It is not necessary to roll out one
and the same classic earning model over the entire
area: it is possible to make room for both a differentiated
approach and for experiments. The (extra) profit
earned in one area can be invested elsewhere. This
automatically creates a drive to build at higher densities
in some places, thus realizing strategic densification
goals and the ambition to achieve healthy urbanization
in one fell swoop.

———
Het Defensieterrein
wacht op ontwikkeling.
———
The defense terrain is
awaiting development.
98
99
CASUS 3
CASE 3
HET PERSPECTIEF VAN DE LOKALE
INITIATIEFNEMERS
THE LOCAL
INITIATORS’ PERSPECTIVE
In de Merwedekanaalzone is door de leegstand van
industrieel vastgoed ruimte ontstaan voor allerlei vormen
van tijdelijk gebruik. In afwachting van de grote transformatie
hebben verschillende lokale initiatiefnemers
met relatief kleine investeringen nieuwe bestemmingen
gegeven aan bestaande gebouwen. Het meest in het oog
springend is de Vechtclub XL, een inspirerende ontmoetingsruimte
voor (creatieve) ondernemers, buurtbewoners
en mensen uit Utrecht. In deze laatste casus gaan we na
op welke manier lokale initiatiefnemers blijvend betrokken
worden bij een gezonde stadsontwikkeling.
Vechtclub XL huurt het vastgoed op basis van een
tijdelijk huurcontract van de eigenaar van het pand,
de gemeente Utrecht. De ondernemers van Vechtclub
XL hebben zowel commerciële als maatschappelijke
doelstellingen, waarbij het hergebruik van bestaand
ruimtelijk en sociaal kapitaal voorop staat. De gemeente
ziet Vechtclub XL als een belangrijke aanjager voor de
toekomstige ontwikkeling van de Merwedekanaalzone
en vraagt daarom een relatief bescheiden huur voor het
complex. Voor de huur en de investeringen die nodig
waren om het complex te renoveren en gebruiksklaar te
maken, heeft Vechtclub XL via crowdfunding geld opgehaald
en een lening afgesloten bij de Triodosbank.
In deze laatste alternatieve strategie verkennen we op
welke manier succesvolle tijdelijke functies, die bijdragen
aan een gezonde stad, door zouden kunnen groeien
naar een meer ‘permanente tijdelijkheid’. Naarmate
de tijd vordert, worden goede tijdelijke functies steeds
professioneler en kunnen ze ook de stap zetten van
tijdelijk beheer naar ontwikkeling van een complex of een
gebied. Door de steeds sterkere verbinding met de stad
groeit ook het aantal sympathisanten en medeondernemers
waardoor er een sprong kan worden gemaakt van
crowdfunding naar aandeelhouderschap. Bij de grondwaardebepaling
kan de gemeente vooruitgang boeken
door de huidige prijzen die op tijdelijkheid zijn gebaseerd,
opnieuw te berekenen naar prijzen die passen bij een
definitieve bestemming. De hoofdprijs zullen ze echter
nooit krijgen. De ideële doelstellingen van ondernemingen
als Vechtclub XL drukken immers de winstmarges.
Maar het maatschappelijk rendement dat via een gezondere
samen leving terugkomt, is misschien wel veel meer
waard.
The vacant industrial properties in the Merwede Canal
Zone have created space for all kinds of temporary
use. In anticipation of the great transformation, various
local initiators have come up with new uses for existing
buildings by making relatively small investments. The
most striking is the Vechtclub XL, an inspiring meeting
place for (creative) entrepreneurs, local residents, and
people from the rest of Utrecht. In this last case, we
examine how local initiators can become more permanently
involved in a healthy urban development.
On the basis of a temporary lease, Vechtclub XL
rents the property from the owner of the building, the
municipality of Utrecht. The entrepreneurs of Vechtclub
XL have both commercial and social objectives, most
importantly the reuse of existing spatial and social
capital. The municipality considers Vechtclub XL a key
driver for the future development of the Merwede Canal
Zone and therefore asks a relatively modest rent for the
complex. To raise the rent and the investments necessary
to renovate and turnkey the complex, Vechtclub
XL used crowdfunding and secured a loan from the
Triodos Bank.
In this last alternative strategy, we explore how successful
temporary functions that contribute to a healthy
city could achieve a more ‘permanent temporariness.’
As time goes by, good temporary functions grow more
professional and can move forward from temporary
management to the development of a complex or an
area. As their connection to the city grows, the number
of sympathizers and fellow entrepreneurs grows too,
which means they can close the gap between crowdfunding
and shareholders. During the ground valuation,
the municipality can book progress by recalculating
current prices, which are based on temporality, to fit a
final use. However, they will never make a lot of money
this way. The idealistic goals of enterprises such as
Vechtclub XL reduce the profit margins. But the social
return that comes back through a healthier society may
well be worth much more.

———
De Vechtclub XL geeft
een impuls aan de
Merwedekanaalzone.
———
Vechtclub XL boosts
the Merwede Canal
Zone.
100
101

———
Bestaand systeem
waarbij de gemeente
Utrecht grond gunt aan
een ontwikkelpartij.
———
Existing system by
which the municipality
of Utrecht allocates
land to a developing
party.
PURCHASE
RESIDUAL VALUE
COST
PROFIT
TEMPORARY
USE
LAND SALE /
REALIZATION
102
103
———
Leeg terrein aan de
Europalaan dat klaar
ligt voor ontwikkeling.
Verborgen kwalitei ten
in de Merwedekanaalzone.
———
Vacant lot on
Europalaan ready for
development.
Hidden qualities of the
Merwede Canal Zone.
CROWDFUNDING
LOAN
TRIODOS BANK
LOAN
MUNICIPALITY OF
UTRECHT
DEVELOPMENT
PROGRAM OF
REQUIREMENTS
VECHTCLUB XL
RENT
DEVELOPER
AND INVESTOR
RENT
CREATIEVEN
RESIDUAL VALUE
COST
PROFIT
PURCHASE
TEMPORARY
USE
LAND SALE /
REALIZATION
RESIDENT
RIVIERENBUURT
CULTURAL
ENTREPRENEUR
RESIDENT
KANALENEILAND
VECHTCLUB XL
DEVELOPMENT
PROGRAM OF
REQUIREMENTS
SUPPORTERS
INVESTMENT
PARTICIPATION
VECHTCLUB XXL
SOCIAL VALUE
RENT
PURCHASE
RENT
RENT
DWELLINGS CREATIVE SOCIAL SPACES
WORKSPACES
EXCESS
———
Nieuw systeem waarbij
de gemeente aanvullende
eisen stelt omtrent
het maatschappelijke
programma.
———
New system by which
the municipality
imposes additional
demands with regard
to social programs.

104
105
CONCLUSIE
VERDICHTEN IS GEZOND
De bovenstaande casussen laten zien dat verdichting
en de bijhorende grote bouwopgave een belangrijke
motor kan zijn voor het maken van een gezondere
stad. Door te verdichten kan er ruimtelijk, financieel
en sociaal kapitaal worden vrijgemaakt, dat elkaar zo
verder versterkt. Verdichten maakt het noodzakelijk dat
partijen in de stadsontwikkeling meer met elkaar samenwerken,
waardoor gebruik wordt gemaakt van elkaars
sterke punten. Dat is de grote belofte die de coalitie
MeerMerwede in zich heeft. Verdichten leidt ook tot meer
mensen in de stad waardoor er een groter draagvlak
ontstaat voor voorzieningen in de directe woonomgeving.
En de nabijheid van voorzieningen zet aan tot gezonde
verplaatsingen. Je bent immers minder geneigd om de
auto te nemen. Wonen, werken, winkelen en ontspannen
op fiets- en wandelafstand stimuleert bovendien lokale
economische en sociale netwerken. En, niet onbelangrijk,
verdichting vergroot het draagvlak voor financieel onrendabele
ontmoetingsruimten die van cruciaal belang zijn in
een maatschappij die beweegt van cure naar care en dus
steeds meer belang heeft bij goed functionerende sociale
netwerken. Kortom, verdichten is gezond.
CONCLUSION
DENSIFICATION IS HEALTHY
The above cases show that densification and the
corresponding large building task can be an important
motor for the creation of a healthier city. Densification
can release spatial, financial, and social capital flows
that can further reinforce each other. Densification
forces parties in urban development to collaborate
more closely and make use of each other’s strengths.
This is the great promise of the MeerMerwede coalition.
Densification also leads to more people in the
city, resulting in greater support for facilities in the
direct living environment. And the proximity of facilities
encourages healthy movement. After all, you’re less
likely to take the car. Living, working, shopping, and
relaxing at cycling and walking distance additionally
stimulate local economic and social networks. And, last
but not least, densification increases the support for
financially unprofitable meeting places that are crucially
important to a society that is shifting from cure to care
and therefore attaches more and more importance to
well-functioning social networks. In short, densification
is healthy.
MIXING GROUPS AND
HOUSING TYPES
SPENDING 1% PER DWELLING ON
NON-PROFITABLE SOCIAL SPACES
INCREASE THE SUPPORT FOR FACILITIES
AROUND THE CORNER
STRENGTHENING SOCIAL NETWORKS,
MULTIPLYING SOCIAL CAPITAL
PROMOTING HEALTHY MOVEMENT
AND PUBLIC TRANSPORTATION

106
107
———
Nieuw ontwikkelsysteem
met nieuwe
coalities.
———
New development
system with new
coalitions.
MUNICIPALITY
OF UTRECHT
HEALTH INSURANCE
COMPANY
RESIDUAL VALUE
PURCHASE
PROFIT
TEMPORARY
USE
COST
SALE /
REALIZATION
CAPITAL
RESIDENT
RIVIERENBUURT
CULTURAL
ENTREPRENEUR
RESIDENT
KANALENEILAND
INVESTOR
SOCIAL VALUE
VECHTCLUB XL
RENT
DISCOUNT PRI C E OF LAND
PROGRAM OF REQUIREMENTS
SUPPORTERS
INVESTMENT
PARTICIPATION
INVESTMENT
VECHTCLUB XXL
P R O F IT
HEALTY PEOPLE
RENT
PURCHASE
RENT
RENT
DWELLINGS CREATIVE
WORKSPACES
SOCIAL
SPACES
SOCIAL NETWORKS
HEALTHY ENVIRONMENT
———
De Stadstuin is een
bloeiende werk- en
ontmoetingsplaats.
———
The Stadstuin is a thriving
work and meeting
place.

06
RUIMTE
bouwen aan de gezonde stad
in Overvecht
SPACE
building a healthy
city in Overvecht

111
Overvecht is een naoorlogse hoogbouwwijk in
Utrecht. De wijk is gebouwd in de hoogtijdagen
van de verzorgingsstaat volgens de principes van
de modernistische stedenbouw. Om stedelingen
te bevrijden uit de donkere buurten van de negentiende-eeuwse
industriestad, werden wijken
ontworpen met veel licht, lucht, ruimte en groen.
Ook in Overvecht is er opvallend veel open ruimte,
met parken en sportvoorzieningen. Het platteland is
vlakbij. Een gezonde wijk zou je denken.
Toch scoort Overvecht laag op het vlak van gezondheid.
De wijk kent een opeenstapeling van
sociaal-economische problemen. Meer inwoners
dan gemiddeld in Utrecht hebben het moeilijk om
rond te komen, voelen zich uitgesloten, of voelen
zich niet thuis in de wijk. Volgens sommigen ligt dat
aan de architectuur van dergelijke hoogbouwwijken.
Anderen wijzen op het gebrek aan beheer, het wegvallen
van voorzieningen en de beperkte investering
in de sociale omgeving. Maar wie goed kijkt, ziet dat
in de gaten en kieren van deze universeel geplande
wijk, bewoners en gebruikers hun eigen stad creëren.
Alleen is dat voor de buitenwereld niet altijd zichtbaar.
Een gezond Overvecht begint daarom bij een
trots Overvecht. Een gezonde wijk biedt haar inwoners
ruimte om sociaal en economisch vooruit te
komen. Dat is een grote uitdaging. Vandaag is de wijk
vooral ingericht op de maat van de auto. Voordeuren
liggen ver van elkaar. Je ziet niet echt een centrum.
Als je zelf iets wil beginnen – sociaal, cultureel of
economisch – dan is daar maar weinig ruimte voor.
Daarnaast heeft Overvecht ook veel zorgvoorzieningen.
Maar blijft dat in de toekomst zo? Het ziekenhuis
maakt plaats voor gezinswoningen met tuin. De
transities in de gezondheidszorg dwingen de verzorgingshuizen
tot transformatie. Zal voor de bijhorende
biljartzaal, het sociaal restaurant en de ontmoetingszaal
gezocht moeten worden naar een nieuwe plek?
Voor een gezond Overvecht is een ondernemende
stedenbouw nodig die de verschillende opgaven
zoals gezondheid, werk, integratie en mobiliteit in
één ontwerpvraag samenvoegt. Het is een stedenbouw
die de bestaande sociale netwerken inzet als
motor voor stadsontwikkeling. Als Utrecht gezonder
wil worden, dan moet Overvecht het verschil maken.
Overvecht is a postwar high-rise district in Utrecht.
Built in the heyday of the welfare state, the neighborhood
was constructed according to modernist
urban planning principles. To free urbanites from
the dark recesses of the nineteenth-century industrial
city, designs for residential areas included
plenty of light, air, space, and greenery. Overvecht
also has a striking amount of open space, with
parks and sports facilities. The countryside is
nearby. A healthy neighborhood, or so one would
think.
Yet Overvecht scores low in terms of health.
The area faces an accumulation of socioeco nomic
problems. Compared to the Utrecht average, more
people find it hard to make ends meet, feel excluded,
or do not feel at home in the neighborhood.
According to some, the architecture of such highrise
districts is to blame. Others fault the lack of
management, the loss of facilities, or the limited
investment in the social environment. On closer
inspection, however, residents and users seem to
create their own city in the nooks and crannies of
this universally planned neighborhood. Though
this is not immediately visible to outsiders.
A healthy Overvecht must therefore start with a
proud Overvecht. A healthy neighborhood offers its
residents room for social and economic improvement.
This is a major challenge. The neighborhood
is currently mainly organized on the scale of the
automobile. Front doors are far apart. There is no
discernible center. If someone wants to set up an
enterprise – social, cultural, or commercial – there
is not much room to do so. On the other hand,
Overvecht has many health care facilities. But will
they still be here in the future? The hospital is being
replaced by single-family dwellings with gardens.
Transitions in health care are forcing nursing
homes to transform as well. Will the nursing homes’
billiards room, social restaurant, and meeting
space need to be relocated?
A healthy Overvecht requires an enterprising
urban development that integrates various challenges
with regard to health, employment, social
inclusion, and mobility in a single design commission.
This urban design uses existing social
networks to power urban development. If Utrecht
wants to become healthier, Overvecht has to make
the difference.

112
113
Het hart van Overvecht is een winkelcentrum.
Mensen uit de wijk en mensen van buiten de wijk komen er winkelen,
meestal met de auto.
Maar in een echt centrum doe je meer dan dat.
The heart of Overvecht is a shopping mall.
People from the neighborhood and beyond come to shop there, mostly by car.
But a real heart is about more than shopping.

114
115
Vóór de crisis was er een plan voor een stevige herontwikkeling.
Naast het winkelcentrum kwamen veel woningen
en de auto’s gingen onder de grond.
De publieke ruimte werd beter.
Het was wel een duur plan.
Er moest veel aangekocht, gesloopt en nieuw gebouwd worden.
En ondergronds parkeren is erg duur.
Het plan werd stopgezet.
outdoor parking lot
garage or underground car park
Before the crisis, a substantial redevelopment plan existed.
Lots of housing was planned next to the shopping mall and car parks were
situated underground.
This improved the public space.
It was an expensive plan, though.
It required a lot of purchasing, demolishing, and new building.
And underground parking is very costly.
The plan was phased out.
houses
apartments
offices and facilities
vacant offices and facilities

116
117
THE ONTWERPGARAGE
THE REUZENHAL
ARTIST COLLECTIVE DAS SPECTRUM
Maar toch bewoog er iets.
Mensen uit de wijk en mensen van buiten de wijk trokken
in de leegstaande gebouwen en gingen aan de slag.
Yet something moved.
People from the neighborhood and beyond moved into the vacant
buildings and went to work.

118
119
Er kwamen kunstenaarsateliers, een skatepiste, een danszaal, en zelfs een festival:
het Overdreven Festival.
Daar was niet veel geld voor nodig.
En het bracht leven in het Hart van Overvecht.
They created artist’s studios, a skating rink, a dance hall, and even a
festival: the Overdreven Festival.
This did not take a lot of money.
And it brought the heart of Overvecht back to life.

120
121
Hoe staan de zaken nu?
De gebruikers van de Reuzenhal, het Spectrum en de gebruikers van de andere panden
willen graag blijven. Met een langlopend contract kunnen ze toekomstplannen maken.
Een hoge huur in een nieuw pand kunnen ze niet betalen.
Hun lage huur is voor de stad niet genoeg. De stad heeft veel kosten gemaakt en wil
daar iets voor terug.
En het winkelcentrum moet investeren, of het verliest zijn klanten.
How are things today?
The occupants of the Reuzenhal, Das Spectrum, and the other properties
would like to stay. Given a long-term lease, they can make plans for the future.
They cannot afford high rents in new buildings.
The city is not happy with the low rents they pay. It has gone to great expense
and wants something in return.
And the shopping mall has to invest, or it will lose its customers.
outdoor parking lot
garage or underground car park
houses
apartments
offices and facilities
vacant offices and facilities

122
123
Is er een andere ontwikkeling denkbaar,
waarbij de pioniers, de stad en de grote investeerders samenwerken?
Dan kunnen ze het Hart van Overvecht zo ontwikkelen, dat iedereen er beter van
wordt. Niet eerst alles slopen.
Wat er staat en goed gebruikt kan worden, blijft.
En dan aanvullen met wat Overvecht nog mist.
Zorgen dat ook het financiële plaatje klopt.
Dichtheid is gezond. Meer mensen in de wijk betekent betere voorzieningen.
En Overvecht kan dichter bebouwd worden en toch groen blijven.
Zo zou het eruit kunnen zien:
Is another kind of development imaginable, one in which pioneers,
the city, and big investors work together?
Together they can develop the heart of Overvecht in a way that benefits
everyone. No need to knock everything down first.
If existing buildings can still be used, they stay.
And they are supplemented with what Overvecht is still lacking.
Make sure the money side is solid.
Density is healthy. More people in the neighborhood means better
facilities.
And Overvecht can be compacted, but stay green all the same.
This is what it could look like:
outdoor parking lot
garage or underground car park
houses
apartments
offices and facilities
vacant offices and facilities

124
125
1.
De zuidkant aan de gracht is groen.
Daar kunnen moestuinen en kassen komen waar je zelf je groenten kweekt.
The south side along the canal is green.
There is room here for kitchen gardens and greenhouses so people can
grow their own vegetables.

126
127
2.
Naast het winkelcentrum staan een paar woningbouwblokken met een binnentuin.
Dat vullen we aan, tot je een samenhangend patroon hebt.
De fiets zetten we dicht bij huis. Fietsen door de wijk is nog zo gezond.
En de bus of de trein is ook dichtbij.
Wat verder, achter de Reuzenhal, bouwen we een garage voor als je een auto hebt.
Adjacent to the shopping mall are a couple of residential blocks
with a courtyard.
They are complemented by two new blocks to form a coherent pattern.
Bikes are parked close to home. Cycling across the neighborhood is very
healthy.
And trains and buses are close by as well.
Farther along, behind the Reuzenhal, we will build a garage for people
who own cars.

128 129
3.
In en rond het winkelcentrum vind je een bibliotheek,
ruimte voor buurtinitiatieven en een paar lokale winkels.
Het moeten niet alleen de grote winkelketens zijn. Maar er is meer mogelijk.
Bovenop het centrum komen woningen, dat is het belangrijkste. Dan brandt het
licht ook als de winkels dicht zijn.
De straten en de winkelgalerijen vormen samen één geheel.
Klein wonen, maar ruimte delen:
een daktuin, een paar logeerkamers, een grote eetkamer of een hobbyruimte.
Co-housing heet dat. En dat bovenop het grote winkelcentrum!
In and around the shopping mall there are a library, space for community
initiatives, and a few local shops. Big chain store outlets alone are not
enough. But there is more.
The dwellings built on top of the shopping mall are of major importance.
They ensure that the lights are on, even when the shops are closed.
The streets and the shopping arcades form a coherent fabric.
Living small, but sharing space: a roof garden, a couple of guest rooms,
a large dining room, or hobby space.
It is called co-housing. And all of this is on top of the large shopping mall!

130
131
4.
Het zorgwonen van de toekomst trekt
zich niet langer terug uit de stad. Niet iedereen heeft
(dezelfde) zorg nodig, maar niemand kan zonder anderen.
Beneden maken we daarom ruimte voor ontmoeting en zorg.
Een dokterspraktijk, een fysiotherapeut, een kapper.
Niet alleen voor bewoners, de hele buurt kan er terecht. Er zijn feestzaaltjes
voor als er een verjaardag is, tuinkamers, een fietsenwerkplaats. Mensen die veel zorg
nodig hebben, wonen op de eerste verdieping. Daarboven komen gezinnen en mensen die
minder hulp nodig hebben. Ouderen, jongeren en kinderen komen elkaar tegen in de lift.
Of beneden, bij de fietsen, bij de dokter, in de tuin.
The assisted living of the future no longer retreats from the city.
Not everyone needs (the same) care, but no man is an island, either.
Downstairs, therefore, are spaces for encounter and care.
A doctor’s surgery, a physiotherapist, a hairdresser.
Not exclusively for residents, but open to the entire neighborhood.
There are party venues to celebrate birthdays, sun rooms, a bicycle workshop.
People that need a lot of care live on the second floor. Above that live families and people
that require less help. Old and young people run into each other in the elevator.
Or downstairs, at the bicycles, at the doctor’s, in the garden.

132
133
large families
small families
assisted living for elderly people
long-term care and care-hotel
Om de benedenverdieping met buurtvoorzieningen te kunnen bouwen,
zijn veel flats nodig. Want als je groot bouwt, wordt het betaalbaar en heb je
genoeg ruimte om te delen.
Als je langs de Vecht fietst, zie je de skyline van Overvecht.
De toren van het ziekenhuis verdwijnt. Torens in Hart van Overvecht maken dat
weer goed.
To be able to have a ground floor with community facilities, it is necessary
to build a lot of apartments. Because building big means building
affordably and having enough space to share.
Cycling along the Vecht River, one can see the Overvecht skyline.
The tower of the hospital is gone. Towers at the heart of Overvecht make up
for that.

134
135
FORECOURT
BOWLS COURT
GARAGE FOR TEMPORARY
INTERVENTIONS
5.
Er is maar één publieke ruimte.
Die wordt gedeeld door voetgangers, fietsers en auto’s.
Goede oversteekplaatsen en een compacte parkeerruimte
zijn daarom belangrijk.
Mensen van buiten de wijk doen hun boodschappen met de auto.
Maar als je niet ver woont, ga je te voet of met de fiets.
PARK
There is only one public space.
It is shared by pedestrians, cyclists, and cars.
Good road crossings and compact parking spaces are therefore important.
People from beyond the neighborhood do their shopping by car.
But people who live nearby come on foot or by bicycle.

136
137
Een ondergrondse garage bouwen we niet meer.
Dat is te duur, en als de auto’s weg zijn kan je er niets meer mee doen.
Maar een parkeerplein zonder auto’s is gewoon een plein.
Hier met dat festival!
Our plans do not include an underground car park.
It is too expensive and when the cars are gone, it is of no use to anyone.
But a parking lot without cars is simply a square.
A good spot for a festival!

138
139
6.
Van de parkeerruimte maken we een plein.
Het winkelcentrum en de Reuzenhal zijn overburen.
Een esplanade in het midden, want oversteken is de regel.
Aan de Einsteindreef komt een voorplein, met woningen aan beide kanten
en een jeu-de-boulesbaan. Een nieuwe stek voor de wekelijkse markt.
De garage krijgt een tijdelijke invulling en een parkje voor de deur.
Winkelgangers hoeven niet meteen weer de auto in.
Bewoners die het park De Watertoren te veraf vinden, hebben groen voor de deur.
The parking space is turned into a square.
The shopping mall and the Reuzenhal are opposite neighbors.
There is an esplanade in the middle, to make it easier to cross the street.
On Einsteindreef a forecourt is created with dwellings on either side
and a bowls court. A new location for the weekly market.
The garage has temporary occupants and a small park in front.
Rather than return to their cars immediately, shoppers have other options.
Residents that find park De Watertoren too distant have greenery right
outside their doors.

140
141
slot / conclusion
Een gezonde stad is breder dan ‘een stad die niet ziek is’.
Je wijk zelf kunnen sturen en zin geven, ook al heeft die wijk een gebrek:
dat is een gezonde wijk.
Die gezonde wijk zorgt voor fysiek, geestelijk en sociaal welbevinden.
Daar hebben we iedereen die om de stad geeft voor nodig.
A healthy city is more than ‘a city that is not sick.’
People being able to manage and give meaning to their own neighborhood
even though it is flawed: that is what makes a healthy neighborhood.
That healthy neighborhood creates physical, mental, and social well-being.
We need everyone who cares about the city to help us realize it.
07
PUBLIEKE
INVESTERING
inbreken op de
vastgoedlogica
PUBLIC
INVESTMENT
shifting the municipal
real estate logic

142
143
Overvecht beschikt over een goede basisuitrusting
voor een gezonde samenleving. Om de doelen van
de verzorgingsstaat te realiseren, is destijds sterk
geïnvesteerd in de bouw van maatschappelijke voorzieningen
in en rond de wijk. In het hart van iedere
buurt staat een schoolgebouw. Langs de Vecht zijn
verzorgingshuizen en ziekenhuizen gebouwd. Door
veranderingen in de zorgeconomie en de schaalvergroting
in het onderwijs dreigen deze gebouwen
nu in hoog tempo te verdwijnen. En dat in een wijk
die kampt met grote gezondheidsverschillen, waar
een sterke sociale infrastructuur dus extra hard
nodig is!
Wanneer de gemeente dezelfde koers blijft
varen, en de huidige sloopacties laat voortduren,
zal de ruimte voor zorg, leren en ontmoeten verder
verschrompelen. Samen met het verpleeghuis
verdwijnen de bijhorende collectieve ontmoetingsruimten
mee onder de sloophamer. Met de fusie
van de scholen worden nieuwe, grotere en beter
uitgeruste schoolgebouwen gebouwd. Dat is positief,
maar tegelijk worden de oude schoolgebouwtjes
zonder veel nadenken afgeschreven. Ze zijn een post
in de boekhouding van de gemeente. Meer niet. De
opbrengst van de vrijgekomen terreinen is al meegerekend
in de bouwkosten van de nieuwe scholen.
Maar door de buurtschooltjes te slopen, doek je in
één beweging de bijhorende sociale netwerken op.
Denk bijvoorbeeld aan de gymzalen waar verenigingen
in de avonduren gebruik van maken.
Kan het ook anders? Neem nu de buurtschooltjes.
Door de scholenfusies komen er verschillende kleine
gebouwen vrij in het hart van de buurt. Dankzij hun
strategische ligging hebben deze gebouwen veel potentie
om opnieuw gebruikt te worden. In sommige
gevallen gaat het om architecturale pareltjes. Ze
liggen op plekken waar de afgelopen decennia fragiele,
maar waardevolle sociale netwerken zijn gegroeid.
Is het voor de gemeente nog mogelijk om deze
betekenisvolle ontmoetingsplekken te redden van de
sloophamer en volop in te zetten op hun maatschappelijke
potentieel?
Overvecht meets the basic requirements for a
healthy society. To realize the goals of the welfare
state, authorities invested vigorously in the construction
of social facilities in and around the
district. There is a school building in the center
of every neighborhood. There are homes for the
elderly and hospitals along the Vecht River. Today
these buildings threaten to disappear rapidly as
the result of changes in the health care economy
and the increase in scale in education. And this in
a district that faces huge disparities in health and
where a strong social infrastructure is therefore
sorely needed!
If the municipality stays its course and continues
its demolition operations, spaces for (health)
care, learning, and meeting will continue to wither
away. Once the home for the elderly goes, so do
its collective meeting spaces crumble under the
sledge-hammer. As schools merge, newer, larger,
and better equipped schools are built. This is positive,
but at the same time the old school buildings
are written off without much thought. They are a
mark in the municipalities’ books, no more. The
proceeds of the sale of the vacated land have been
balanced with the cost of building the new schools.
However, demolishing small neighborhood schools
shuts down the accompanying social networks in
one fell swoop. Think of the gyms that clubs use in
the evenings.
Are there alternatives? Take, for instance, the
small neighborhood schools. School mergers leave
several small buildings abandoned at the heart of
the neighborhood. Thanks to their strategic location,
these buildings have a lot of reuse potential. In
some cases, they are architectural gems. They are in
places where fragile, but valuable social networks
grew in past decades. Is it still possible for the municipality
to save these important meeting places
from demolition and fully focus on their social
potential?
4

144
145
Overvecht is a
residential district on
the outskirts of Utrecht.
It’s an area comprising
various neighborhood
units that consist of
compact housing blocks,
each with their own
facilities. Overvecht is
therefore actually a
district made up of
various mini-districts.
Each mini-district is
surrounded by green.
The green zones
provide air, light, and
space.
Meanwhile in Loewie’s classroom
Good morning children,
I have great news! At
the end of this school
year we’re going to
move to a new school.
A much bigger one!
Tonight there’s an
information evening for
your parents. Do you
have any questions?
That same evening
Oh!
Dear parents, as the director
of this school I am proud to
announce that we’ll soon be
moving to a new, larger school
location! The new location is
located on the outskirts of
Overvecht . . .
That’s twice
as far
away!!
Loewie and his parents live in one of
these neighborhood units. It takes Loewie
just two minutes to walk to school. His
grandmother lives nearby. She has an
apartment on the tenth floor of the
building adjoining the school with a beautiful
view of the neighborhood. Loewie drops by
every afternoon to have sandwiches and
soup with his grandmother.
Hmm
The school of
our youngest is
moving, too.
The architect shows the plans and says that in
addition to Loewie’s school, the Jacobus School and
the school on Cheopsdreef are also moving to the
new location.
Loewie’s grandmother Mona once went to the same primary school. Mona
moved to Overvecht when she was six years old. She has fond memories
of the district. Mona had a lot of friends because many young families
moved to Overvecht in the late 1960s. By now, most of her peers have
moved away, to districts like Houten and Leidsche Rijn.
Loewie’s school
Jacobus School
?
school on Cheopsdreef

146 147
Next day, half past twelve:
Loewie tells his grandmother the big news about the school move.
Our school is going to
move, grandma! We’re
moving into a larger,
new building, along with
two other neighborhood
schools!
Oh, this is
big news!
From her apartment, Mona
watches the abandoned
school building slowly
deteriorate. The windows
are cracked, the weeds
between the paving stones
in the playground grow
higher and higher, and the
school gates hang rusty
and crooked.
Mona herself is failing as
well. Recently, she’s been
getting more and more
confused. She misses having
lunch with her grandson.
She only sees Loewie in the
weekends now.
Where have
the children
gone?
The new school is far
away from here. I’ll have
to ride my bike! Mom
told me I’ll eat lunch
at school. So no more
eating soup at your
place, grandma.
That’s too
bad, Loewie.
Eight months later . . .
The new school is a fact.
During a festive gathering, Loewie and his
classmates solemnly meet on the playground one
last time. Now they will move to the new school
for good.
Mona’s home caregiver visits her every Friday.
Hello Mona,
how are
you?
I’m all right.
But it’s such a shame
that the school has
been abandoned. It
may sound crazy,
but I miss the sound
of children playing.
Now that the school
is gone, there’s not
much going on here.
There used to be a
small neighborhood
library in the school,
but that’s long gone,
too.
Pupils say goodbye to their old
school by painting messages on the
walls.
What will
happen to the
school building
now?
Nothing, even the
sports hall is no
longer in use. But I
did hear that it might
be sold and probably
be demolished, like the
school on Irisdreef.
Oh

And what will
they build in
its place?
My neighbor, who
volunteers at community
center ‘De Pijl’, says that
the city will probably sell
the land to a developer.
148
149
Loewie gets to his grandmother Mona and greets the home caregiver.
Aha, there is
Loewie! Hello
young man.
Come on Loewie,
let’s take the car
to go shopping at
the mall.
So there will be
new housing?
I do think they demolish a lot
in Overvecht: remember those
apartment buildings in South
Overvecht a couple of years ago?
Yes, but with
the school gone
it will be really
boring here!
Hello, ma’am!
Meanwhile, Loewie cycles from his new school to his grandmother’s house. They go shopping together once a month. But
the bike ride is rather complicated. It takes Loewie ten minutes to get there from his new school. And he has to cross
the same dangerous road he has to cross to get to school and back.
Loewie’s school
At the shopping center
Look grandma, the Reuzenhal! Our
class visited ‘De Dansers’ this week.
They have a large ballroom and
professional dancers taught us how to
dance. That was so much better than
going to school!
Ah, I see that the
festival will take place
along the Culture Strip
this summer. That’s
where the Reuzenhal
is! And there’s even a
theater and a creative
market!
Yes, dancing is a
lot of fun! When I
was your age, I took
dancing lessons in
the sports hall of the
hospital.
Mona
Thankfully, the large photographs on
the sides of the apartment buildings help
him find his way. He knows he has to
turn at the picture of the beach.
Grandma, look,
a poster of
the Overdreven
Festival! My
friends from
school are all
going.
If I’m feeling
good enough this
summer we’ll go
together and check
it out. Come on,
we have shopping
to do!
I want to go,
grandma!
Mona and Loewie continue their shopping at the mall.
ToooT
TOOOT!!

150
151
Several weeks later on a fine spring day:
At the entrance of her apartment building, Mona runs into the
neighbor that is volunteering at community center ‘De Pijl’ and he has
good news for her.
It’s a beautiful day, isn’t
it? Have you heard the
news about the school? A
group of friends from the
neighborhood submitted an
application to the municipality
to use the vacant school
building.
One week later:
From her house, Mona can see a lot of activity
going on around the former school building.
Mona is curious and goes to check out the
school building.
Hi Mona!
That’s great news!
What are their
plans?
They want to organize
activities for the
neighborhood. They’ve
already scheduled a
repair café next week!
So the school
won’t be
demolished
after all?
I see. Are
they also
planning
something
for the
school’s
sports hall?
Not anytime soon. The
municipality was able to
fund the bigger, new
school on the outskirts
of Overvecht by selling
land elsewhere in the
district to a developer.
The developer wants
to build a large new
housing complex there,
so the old school
building can be saved,
at least for a while.
Yes, I’ve heard that the sporting activities
that now take place in the sports hall
of the hospital will be moved here. The
hospital and unfortunately also the
sports hall are being demolished . . .
The sports hall of the hospital
Good day ma’am,
welcome to our new
community center! Please
have a look around.
One month later, summer has come and so
has the Overdreven Festival. After taking
several yoga classes, Mona feels fit enough
to take her grandson Loewie to the festival
on the Culture Strip. They have a great
time!
I certainly will.
I used to go
to school here!
Inside the former school building, Mona meets a
second volunteer.
Hello, would you be
interested in taking
a yoga workshop? It
will take place next
Tuesday afternoon in
the sports hall.
That sounds interesting,
I really do need to get
more exercise. I’ll give it
a try, I have plenty of
time anyway.
The school’s sports hall
Hmm. And does this
group of friends
have to pay for the
use of the school
building?
No, they get to
use it for free. But
they’re responsible
for its management
and upkeep.
Oh, that
sounds great!
THE END

152
153
1960 2016 2025 2025
Overvecht is a postwar residential district in Utrecht that dates from the
heyday of the welfare state. It has been conceived in total accordance with the
principles of modernist urbanism. These centered on people’s health. The
area comprises several neighborhood units that consist of compact residential
blocks, each with their own facilities.
BLOCKS
PLAN - From afar, all neighborhood units or neighborhoods look alike. But if
you look closer, they are all different. Urban developer C. Hanekroot designed
a new composition for each neighborhood unit, geared to the particulars of the
housing program, the characteristics of the location, and clues taken from the
environment. Schools, shops, or community centers are located at the heart of
each neighborhood.
NOW - Due to policy changes and the global financialization of the housing
sector, corporations are pressured to sell a portion of their housing stock to the
market. Small neighborhood facilities also face discontinuance. To finance
new, merged schools at the edges of the neighborhood, the proceeds of the
sale of small neighborhood schools are used. It hardly occurs to anyone that
the old school buildings could potentially fulfill a social function.
BUSINESS AS USUAL - In the absence of policy changes, the current trend
of selling housing blocks to the private market and replacement by
single-family dwellings will be continued. Without a policy that prioritizes social
value in urban development, the demolition of small neighborhood schools
and other small-scale facilities will also continue. This leads to loss of identity
for the neighborhood units and to the impoverishment of the shared social
space.
ALTERNATIVES - How can local initiators, the city, and the major investors
work together to develop a city that benefits everyone? Rather than demolish
everything first, preserve existing buildings and facilities that are still usable
and only build what is still lacking. Neighborhood schools can be kept as
meaningful meeting spaces for the neighborhood. Implementing cross-sector
funding and taking social value into account, the city can let go of classic real
estate logic and focus on public investment.
Each neighborhood unit is encircled by green zones. To free the city dwellers
from the dark neighborhoods of the nineteenth-century industrial city,
neighborhood designs included plenty of light, air, space, and greenery.
Overvecht, too, has a striking amount of open space with parks and sports
facilities.
VOIDS
NOW - When small-scale facilities disappear from both the heart and the
BUSINESS AS USUAL - If the city fails to assess the large open spaces in
21 edges of the 21 neighborhoods, the green zones lose their function and
21 21
Overvecht at their true value in the future, there is a risk that the green zones
21
PLAN - To make the neighborhoods stand out clearly, they are separated by
green zones. These strips of green are meant as slow traffic connections to the
parks and recreational facilities on the outskirts of the district. Primary schools
and other special buildings are either accessed by the green zones or located
in them. This way, children could safely reach their schools through the
22
greenery.
significance as slow traffic connections for pedestrians and cyclists. An
additional trend is the design of more monotonous and limited green spaces.
The existing initiative to establish an urban farm in Gagelpark is a great way to
counter this development.
will be further privatized and covered by classic housing projects. In the event
that the demolition of smaller facilities in and around the various
neighborhoods continues unabatedly, the green zones may degenerate into
monotonous, meaningless traffic areas.
ALTERNATIVES - Strategic densification means open spaces elsewhere can
be preserved and protected. The quality of that open space can be further
enhanced, for example by the creation of allotment gardens or the
improvement of the hiking and biking tracks. Take back the traffic space from
the car. Make sure that social facilities are available along the green zones to
create a vibrant network of local services and public, shared space.
Overvecht was built in two stages. South Overvecht was developed after a
plan by urban developers W. Wissing and K.F.G. Spruit. North Overvecht was
designed by C. Hanekroot in accordance with slightly modified principles. The
Overvecht district as a whole was encircled by a green edge in which various
large and small facilities were located. These targeted both the district and the
rest of the city.
EDGES
PLAN - The sketch plan for Overvecht shows a green edge around the district,
with different details on each side. Most of the sports fields are penciled in
along Gageldijk, with groves along the Vecht River and greenery on the
northern edge. Clusters of facilities to serve both Overvecht and the rest of the
city are planned along the access roads. This side also features a hospital and
nurses’ accommodations.
NOW - Overvecht is currently rich in care facilities. The larger ones are often
located on the outskirts. However, health care transitions force nursing homes
and hospitals to transform. Locally, the St Antonius Hospital and the nurses’
accommodations are being demolished and replaced by single-family
dwellings even today. Other facilities located on the outskirts and owned by
the city are up for sale as well.
BUSINESS AS USUAL - When demolishing is the only option considered with
regard to the existing care facilities, both these facilities and social functions
like their billiard rooms, social restaurants, swimming pools and meeting
spaces will also disappear from the neighborhood. Without a strategic
densification vision for the city, chances are that the green outskirts will be
further privatized to accommodate Utrecht’s projected population growth.
Existing sports facilities may also yield to this pressure.
ALTERNATIVES - The many, sometimes dated care complexes located at the
edges of Overvecht are not all ready for demolition. Alternative funding and
development models are conceivable in which virtually depreciated buildings
like nursing homes provide financial opportunities to preserve collective living
and communal facilities. The original plans for Overvecht form an excellent
starting point for determining where high-rise buildings with small footprints
can be added to preserve the small-scale facilities in the neighborhood units.

155
08
AGENDA
de stad als
choreograaf
AGENDA
the city as
choreographer

156
157
EXTRACTIVE ECONOMY
focused on financial gain
Traditional mainstream
parties (market parties,
institutions, ...)
GOVERNMENT
New initiators
(social entrepreneurs,
citizens' initiatives, ...)
linked to social capital
INCLUSIVE ECONOMY
CREATION OF
A MORE
EQUAL FIELD
Als gezonde stad bezit Utrecht veel ruimtelijk, sociaal
en financieel kapitaal. De casestudies in Merwede
en Overvecht tonen het potentieel van de huidige
basisinfrastructuur, zowel voor de nieuw te bouwen
als voor de bestaande stad. Ook kent Utrecht veel
nieuwe initiatiefnemers: burgers, lokale organisaties,
kleinschalige verenigingen en sociaal-innovatieve
ondernemers die zich actief willen bemoeien met de
inrichting van hun gezonde stad. Tot slot profiteert
Utrecht als een van de meest aantrekkelijke steden
van Nederland van een positief investeringsklimaat.
Het komt er nu op aan om dit kapitaal op zo’n manier
in te zetten dat de waarde die wordt gecreëerd, terugvloeit
naar de stad en (al) haar inwoners.
Om die ambitie waar te maken, is het noodzakelijk
om actief samen te werken met de uiteenlopende
partijen die kunnen bijdragen aan gezonde verstedelijking:
van buurtorganisaties tot multinationale
ondernemingen. De gemeente heeft als taak om
hier als choreograaf op te treden en alle individuele
dansers in een gezamenlijke choreografie te passen.
Dat betekent dat zowel de grote, meer gevestigde
partijen als kleine partijen met elkaar in contact
dienen te worden gebracht om nieuwe ontwikkelen
verdienmodellen te bedenken. Dat gebeurt niet
vanzelf. Dit vereist de creatie van een horizontaler
speelveld tussen de markt, de overheid en de civil
society.
De verwachting is dat Utrecht tegen 2030 zal
groeien van 340.000 naar 400.000 inwoners. De
voorspelde demografische groei brengt een grote
bouwopgave mee voor de stad. Naast de gekende
voordelen van verdichting, creëert deze bouwopgave
potentieel nieuwe ademruimte voor de gezonde stad.
Hier liggen kansen om dat horizontale speelveld in
de praktijk te brengen. Cruciaal is daarbij om binnen
de gegarandeerde financiële winsten marges in te
bouwen om ook te voorzien in collectieve ruimten
die geen of minder winst opbrengen. Deze col lectieve
ruimten dienen verschillende doelen: van
plekken voor de ontplooiing van lokaal initiatief of
een ontmoetingsruimte tot wijkvoorzieningen. Maar
allen staan ze in het teken van minder cure en meer
care!
As a healthy city, Utrecht has a lot of spatial, social,
and financial capital. Case studies in Merwede and
Overvecht show the potential of the current infrastructure,
both for the existing city and the city yet
to be built. Utrecht also has many new initiators:
citizens, local organizations, small associations,
and socio-innovative entrepreneurs who want to
be actively involved in the establishment of their
healthy city. Last but not least, as one of the most
attractive cities in the Netherlands, Utrecht enjoys
a positive investment climate. It is now a matter of
using this capital to create value that will return to
the city and (all) its inhabitants.
To realize this ambition, it is necessary that
the various parties that can contribute to healthy
urbanization, from neighborhood groups to multinational
companies, actively work together. It is up
to the municipality to act as a choreographer and
direct the individual dancers in a group choreography.
That means bringing the large, more
established parties and the smaller parties into
contact with each other, so that they can create new
development and earning models. This will not
happen by itself. It requires the creation of a more
level playing field for the market, the government,
and civil society.
By 2030, the population of Utrecht is expected
to grow from 340,000 to 400,000 inhabitants. This
predicted demographic growth means the city faces
a major construction challenge. In addition to the
known advantages of densification, this can potentially
provide the healthy city with new breathing
space and create opportunities to actually realize a
level playing field. It is crucially important to allow
financial margins for the provision of collective
spaces that generate less or no profit within the
guaranteed profits. Such collective spaces serve
various purposes: from places for the development
of local initiatives or meeting spaces to neighborhood
facilities. All of these contribute to less cure
and more care!

Jeugdwet
HOSPITALITY
PROJECT MANAGEMENT
BE
SCHIEDAM
large families
small families
NL
GB
assisted living for elderly people
long-term care and care-hotel
DISTRICT COMPANIES
HOUSING
158
159
#1
KANSEN
VOOR U
OPPORTUNITIES
FOR U
Zorg voor
een gezonde basis
Een zorgzame stad vraagt om een goede basis. Zet in
op voldoende publieke exterieurs en vooral interieurs
waar sociale netwerken zich laagdrempelig, zichtbaar en
vindbaar kunnen ontwikkelen.
Create
healthy foundations
A caring city requires a proper foundation. Focus on
sufficient public outdoor and especially indoor space,
where accessible, visible, and easy-to-find social
networks can develop.
> 02
LABO
Benut, activeer en versterk lokale initiatieven,
want ze zijn de drijvende kracht
achter de sociale structuur in de stad en
kunnen de motor zijn voor een gezonde
stadsontwikkeling.
Breng de eerstelijnszorg dichter bij
huis, vooral in wijken met gezondheidsachterstanden.
Geef huisartsen die
bewust diep in een probleemwijk
willen zitten de ruimte. Dit gebeurt al in
Overvecht, maar de huisartsen moeten
hier nog te veel tegenkrachten overwinnen.
> 02
LABO
Use, activate, and strengthen local
initiatives, because they are the driving
force behind the social structure of
the city and can fuel a healthy urban
development.
Bring primary care closer to the people,
especially in neighborhoods that lag
behind in terms of health. Give family
doctors that choose to commit to
problem areas the space they need.
This is already happening in Overvecht,
although family doctors still have to
overcome many opposing forces.
BUURTTEAM
YOUTH & FAMILY
51 - 200
LOGISTICS
INDUSTRY
SOCIAL
ENTERPRISE
EDUCATION
HEALTH CARE
GOVERNANCE
30.000
COMMUNITY
CENTERS
RETAIL
BUSINESS
SERVICES
> 04
GELD
Kies ook voor de eigen kracht van
Utrecht bij de aanbestedingen van buurtteams.
Dat is bijvoorbeeld al gebeurd
bij de aanbesteding van het buurtteam
Jeugd & Gezin, waar de organisatie
Lokalis de opdracht heeft gekregen.
> 04
MonEy
Opt for the strength of Utrecht itself
when contracting neighborhood teams.
A good example of this is the contract
for the Youth & Family neighborhood
team, which was given to the organization
Lokalis.
BUURTTEAM
SOCIAL
1.000
DOMESTIC HELP
REMOTE
HEALTH CARE
> 03
TYPOLOGIEËN
Creëer meer ruimte voor experiment rond
nieuwe collectieve (zorg)woonvormen.
Put hiervoor ook inspiratie uit het eigen
rijke verleden. Durf vooruit te blikken
en te pionieren door investeringen aan
te moedigen rond nieuwe vormen van
zorgwonen.
> 03
TYPOLOGIES
Create more space for experiments in
new collective (assisted) living arrangements.
Remember to draw inspiration
from Utrecht’s rich past. Look ahead
without fear and innovate by encouraging
investments in new forms of
assisted living.
> 06
RUIMTE
Denk bij nieuwe stadsontwikkelingen
niet enkel aan wonen. Om nieuwe wijken
een stuk gezonder te maken, is het
belangrijk om voldoende ruimte en middelen
te investeren in maatschappelijke
voorzieningen. Dat gaat van een ontmoetingsplek,
een ruimte voor kleinschalig
ondernemerschap of een fietsbrug tot
voldoende straatbanken in de buurt van
ouderenhuisvesting.
> 06
SPACE
New urban developments are about
more than housing. To make new neighborhoods
a lot healthier, it is important
to invest sufficient space and resources
in social facilities. This ranges from
meeting places and spaces for small
businesses and bicycle bridges to
plenty of street furniture in areas with a
lot of housing for the elderly.

PURCHASE
PROFIT
TEMPORARY
USE
COST
DWELLINGS
LAND SALE /
REALIZATION
CREATIVE
WORKSPACES
SOCIAL SPACES
large families
small families
assisted living for elderly people
long-term care and care-hotel
160
161
#2
KANSEN
VOOR U
OPPORTUNITIES
FOR U
Creëer overmaat
Dit is de maat van het collectieve, het onverwachte, het
nog ongekende. Wat groter is dan de huidige vraag,
creëert marge voor nieuwe samenlevingsvormen en voorziet
in de behoeften van een snel groeiende bevolking.
Create surplus
This is the collective standard, that of the unex pected,
the as yet unknown. That which is in excess of the
current demand creates margins for new living arrangements
and meets the needs of a rapidly growing
population.
VECHTCLUB XL
RESIDUAL VALUE
RENT
PURCHASE
DEVELOPMENT
PROGRAM OF
REQUIREMENTS
SUPPORTERS
VECHTCLUB XXL
RENT
INVESTMENT
PARTICIPATION
RESIDENT
RIVIERENBUURT
RESIDENT
KANALENEILAND
RENT
EXCESS
CULTURAL
ENTREPRENEUR
SOCIAL VALUE
> 05
VITALE COALITIES
Creëer overmaat in vastgoedontwikkeling
door een maatschappelijk programma
van eisen op te leggen. Ruimten die
gericht zijn op maatschappelijk rendement
leveren doorgaans minder financieel
rendement op. Ze ontstaan dus niet
vanzelf, maar ze leveren wel een
belangrijke bijdrage aan de gezonde
stad.
> 05
VITAL COALITIONS
Create surplus in real estate development
by imposing a social requirement
program. On average, spaces focused
on social returns yield less of a finan cial
profit. They do not develop automati
cal ly, but they do make a major
con tribution to the healthy city.
> 06
RUIMTE
Zet deze overmaat actief in om nieuwe
samenlevingsvormen en draagvlak voor
buurtvoorzieningen te creëren. Door
te verdichten (via compacte torens
of aanvulling van het huidige woonweefsel)
wordt het betaalbaar en kansrijk
om ruimte en voorzieningen te delen.
Ouderen, senioren, gezinnen, jongeren
en kinderen wonen samen, komen elkaar
tegen bij de ingang of in de lift en helpen
elkaar waar nodig.
> 06
SPACE
Actively use this surplus to create new
types of living arrangements as well
as support for neighborhood services.
Densification (by building compact
towers or supplementing the current
residential fabric) makes sharing
spaces and facilities affordable and
promising. The elderly, seniors, families,
youths, and children live together, meet
each other at the entrance or in the
elevator and help each other out when
necessary.
?
> 06
RUIMTE
Benut het potentieel van grootschalige
afgeschreven of onderbenutte complexen.
Dat gaat van winkelcentra of
distributiecentra tot loodsen, magazijnen
en hallen. Dergelijke grootschalige
en vaak flexibele structuren zijn heel
geschikt voor allerlei buurtfuncties: van
bibliotheek, feestzaal, clublokaal of werkatelier
tot artistiek tijdelijk invulproject.
> 06
SPACE
Make use of the potential of large written-off
or underused complexes. These
range from shopping malls or distribution
centers to sheds, warehouses,
and halls. Such large and often flexible
structures are ideal for all kinds of
neighborhoods functions: from library
to party center, from club house and
workshop to temporary art project.
> 02
LABO
De toegevoegde waarde van overmaat
komt soms uit onverwachte hoek. Ook
een overmaatse gang of ruime entreehal
biedt veel kansen. Als plek waar een
markt of tentoonstelling georganiseerd
kan worden. Maar ook als plek voor
spontane ontmoetingen.
> 02
LABO
The added value created by surplus
sometimes comes from unex pected
sources. An oversized hallway or
spacious entrance creates many opportunities.
It can accommodate a market
or an exhibition, but it is also the place
where people meet spontaneously.

162
163
#3
KANSEN
VOOR U
OPPORTUNITIES
FOR U
Verover de
verkeersruimte op de auto
De visie ‘Utrecht aantrekkelijk en bereikbaar’ is cruciaal
voor de gezonde stad: ruim baan voor de voetganger,
nieuwe routes met korte reistijden voor de fietser, een
kwaliteitssprong voor het OV, minder doorgaand autoverkeer
door de stad en slimmere logistiek in de stad.
Reclaim
traffic space from the car
The vision ‘Attractive and Accessible Utrecht’ is crucial
to the healthy city: make room for pedestrians, create
new routes that ensure shorter travel times for cyclists,
greatly improve the quality of public transportation, discourage
through car traffic, and apply smarter logistics
in the city.
> 06
RUIMTE
Stimuleer gezond bewegen, of wandelen,
fietsen en het OV, door de inrichting van
de publieke ruimte en de kwaliteit van
bus- en tramhaltes te verbeteren.
> 06
RUIMTE
Denk aan parkeerpleinen als alternatief
voor dure ondergrondse parkeerruimte.
Een parkeerplein zonder auto’s is
gewoon een plein. Daar kunnen allerlei
activiteiten georganiseerd worden van
een jeu-de-boulesbaan tot een festival of
markt.
> 06
SPACE
Encourage healthy movement –
walk ing, cycling, and using public
transportation – by improving the
quality of public space and that of bus
and tram stations.
> 06
SPACE
Think of parking plazas as alternatives
for expensive underground parking
spaces. A parking plaza without cars
is just a square. It can accommodate
a wide range of activities, from jeu de
boules to festivals and markets.
> 08
AGENDA
Overbrug de kloof tussen ambitieuze
beleidsintenties op het vlak van de
aantrekkelijke en bereikbare stad en de
realiteit van beperkende regelgeving.
Bij een autoluwe stad volstaan de oude
parkeernormen niet langer wanneer
nieuwbouwprojecten worden gebouwd.
> 08
AGENDA
Bridge the gap between ambitious
policy intentions concerning the attractive
and accessible city and the reality
of restrictive regulations. A car-free city
means the old parking standards will
not cover the needs of new developments.

48mln
18mln
87mln
the total health insurance market!
PURCHASE
is spend on health care
Dutch Residential Fund
Properties: 100 + participation Vesteda
Investors: 27
Value: € 595,5 million
Dutch Retail Property Fund
Properties: 68
Investors: 27
Value: € 595,5 million
Dutch Office Fund
Properties: 20
Investors: 26
Value: € 253,1 million
ENO
Dutch Health Care Property Fund
Properties: 11
Investors: 16
Value: € 183,9 million
Dutch Industrial Property Fund
Properties: 11
Investors: 21
Value: € 60,5 million
1992 1998 2005 2008 2015
PROFIT
TEMPORARY
USE
COST
DWELLINGS
LAND SALE /
REALIZATION
CREATIVE
WORKSPACES
Zorgappartementen Overbos Heemstede
Gezondheidscentrum Zeehos Katwijk
Woonzorgcomplex De Reigers Rotterdam
SOCIAL SPACES
Ina Boudier Bakkerlaan
Leidscheveer
Woonzorgcomplex Bezaanjachtplein
Levensloopbestendige woningen Het nieuwe Bernardus
Newtonlaan
Kantoorgebouw Rijnsweerd
Nieuw Vreeswijk
Woonzorgcomplex Boerenerf Apeldoorn
Verpleegcomplex Zutphen
Zorgcomplex Maasziekenhuis Boxmeer
164
165
#4
KANSEN
VOOR U
OPPORTUNITIES
FOR U
Koester
zelforganisatie
Daag professionele marktpartijen uit om iets anders te
ontwikkelen dan het generieke woningaanbod. Koester
spontane zelforganisatie en breng haar innovatieve organisatievormen
(co-housing, coöperatieven, land trusts,
zorghotels, enzovoort) onder de aandacht van investeerders.
Cherish
self-organization
Challenge professional commercial parties to develop
something other than generic housing. Cherish spontaneous
self-organization and bring its innovative
organization forms (co-housing, cooperatives, land
trusts, care hotels, and so on) to the attention of investors.
FUND MANAGEMENT
ACHMEA
Investments
Syntrus Achmea
Investments on behalf
of policyholders
Investments for its
own account and risk
HEALTH INSURANCE
4 large companies own 90% of
PRIMARY CARE
SECONDARY CARE
MENZIS
CZ
ZORG EN ZEKERHEID
DSW
ONVZ
90-95%
ASR
VGZ
100% ABN AMRO
32%
ACHMEA
5% PRIVATE SHAREHOLDERS
30% RABOBANK
RETIREMENT
& LIFE
HEALTH CARE
INTERNATIONAL
€ 20 billion
premium revenue
DAMAGE &
EARNINGS
66% of Achmea revenue comes from
health insurance premiums.
> 04
GELD
Stimuleer kapitaalkrachtige investeerders
om een bijdrage te leveren aan
een gezondere leefomgeving. Vooral de
zorgverzekeraars komen hierbij in beeld.
Dit is goed voor de bewoners van de
stad en uiteindelijk ook voor de verzekeraar,
omdat gezondere mensen minder
zorgkosten zullen declareren.
> 04
MonEy
Encourage wealthy investors to contribute
to a healthier living environment.
This is where health insurers in particular
enter the picture. This is good for
the city and will eventually be good for
the insurer as well, because healthier
people declare fewer health costs.
> 06
RUIMTE
Koester lokale initiatiefnemers en
tijdelijke initiatieven die actief bijdragen
aan de gezonde stad. Bied hen meer
zekerheid in de vorm van langlopende
en/of duidelijke contracten zodat ze
toekomstplannen kunnen maken. Een
hoge huur in een nieuw pand kunnen ze
niet betalen. Houd hier rekening mee bij
herontwikkeling.
> 06
SPACE
Cherish local initiators and temporary
initiatives that actively contribute to the
healthy city. Offer them more security in
the form of long-term or clear contracts
so they can make plans for the future.
They cannot afford the high rents in
new buildings. Keep this in mind when
you redevelop.
VECHTCLUB XL
RESIDUAL VALUE
DEVELOPMENT
PROGRAM OF
REQUIREMENTS
SUPPORTERS
INVESTMENT
PARTICIPATION
VECHTCLUB XXL
RESIDENT
RIVIERENBUURT
CULTURAL
ENTREPRENEUR
RESIDENT
KANALENEILAND
SOCIAL VALUE
> 02
LABO
> 04
GELD
Laat succesvolle tijdelijke initiatieven
doorgroeien. Naarmate de tijd vordert,
worden goede tijdelijke functies steeds
professioneler en kunnen ze ook de stap
maken van tijdelijk beheerder naar actief
betrokken partij bij de ontwikkeling van
een complex of een gebied. Door de
steeds sterkere verbinding met de stad,
groeit ook het aantal sympathisanten en
mede-ondernemers waardoor de stap
gezet kan worden van crowdfunding naar
aandeelhouderschap.
> 02
LABO
> 04
MonEy
Allow successful temporary initiatives
to grow. As time goes by, good
temporary functions become more
professional and initiators will be able
to change from ‘temporarily managers’
into ‘stakeholders involved in the
development of a complex or a region.’
As their connection to the city grows,
the number of sympathizers and fellow
entrepreneurs will also grow, which will
allow them to switch from crowdfunding
to shareholders.
RENT
PURCHASE
RENT
RENT
EXCESS

166
167
#5
KANSEN
VOOR U
OPPORTUNITIES
FOR U
Behoud
door ontwikkeling
Wees zorgzaam met leegkomende gebouwen. Financieel
afgeschreven betekent nog niet maatschappelijk
afgeschreven. Onttrek ze aan de onverbiddelijke vastgoedlogica
en waardeer ze als experimenteerruimte voor
nieuwe samenlevingsvormen.
Preservation
by development
Be careful with vacant buildings. The fact that they are
written off financially does not mean they are written off
socially as well. Extract them from the forbidding real
estate logic and valuate them as experimental spaces
for new living arrangements.
> 06
RUIMTE
Laat de pioniers, de stad en de grote
investeerders samenwerken om samen
te ontwikkelen, op een manier waar
iedereen beter van wordt. Niet eerst alles
slopen. Wat er staat en goed gebruikt
kan worden, blijft. En dan aanvullen met
wat nog mist.
> 06
SPACE
Have the pioneers, the city, and the
large investors work together to
develop in a way that benefits everybody.
Do not demolish everything first.
Existing property that is still useful can
stay. Supplement it with what is still
lacking.
> 03
TYPOLOGIEËN
Gun de vele, soms verouderde zorgcomplexen
een tweede of derde leven
aangepast aan de noden van vandaag.
Alternatieve financierings- en ontwikkelingsmodellen
zijn denkbaar waarbij
financieel afgeschreven gebouwen zoals
verzorgingshuizen maatschappelijk
worden ingezet om tegen een voordelige
prijs collectieve woon- en buurtvoorzieningen
te blijven aanbieden.
> 03
TYPOLOGIES
Allow the many, sometimes outdated
care complexes a second or third
life tailored to the needs of today.
Alternative financing and development
models are imaginable in which financially
buildings such as nursing homes
are used to preserve social housing and
neighborhood facilities in an economical
manner.
> 07
PUBLIEKE INVESTERING
Ga behoedzaam om met buurtgebouwen
die al decennialang een sociale
functie vervullen in een wijk. Een goed
voorbeeld zijn de buurtscholen. Vaak
zijn ze strategisch gelegen en vormen ze
een brandpunt van sociale netwerken.
Door fusie of uit efficiëntie overwegingen
worden dit soort gebouwen steeds
vaker bedreigd door sloop. Benut het
maatschappelijk potentieel van deze
betekenisvolle ontmoetingsplekken.
> 07
PUBLIC INVESTMENT
Tread gently with regard to buildings
that have been fulfilling social functions
in the neighborhood for many decades.
Neighborhood schools are a good
example. These are often strategically
located and a focal point of social networks.
Owing to mergers and efficiency
considerations, these buildings are
increasingly threatened by demolition.
Be sure to use the social potential of
such significant meeting places.

169
BEELDVERSLAG
IMAGE REPORT

170
171
2015
OCT
NOV DEC
JAN FEB
MAR APR
MAY JUN
JUL
AUG
fieldtrip
Werkspoorterrein
Overvecht
Kanaleneiland
Merwede kanaalzone Utrecht Underground fietstocht o.l.v. Rene
de Kam
Buurtteam Hoograven /
Tolsteeg
Vechtclub XL
Utrechts archief
Lombok / Oog in Al
Zorgtehuis Winklerlaan 365
(Careyn)
Hetty Linden (thema-directeur
gezondheid)
Marzouka Boulaghbage
(Al Amal)
José Manshanden (thema-directeur
sociaal)
Emile Revier (POSAD)
Guus de Hollander (PBL)
Sandra Beenen (wonen en
zorg Gemeente U)
Monique de Koning
(Gezonde wijk Overvecht)
Linda Offermans (buurtteam
Hoograven)
Healthy Urban Boost
Uitbreiding stationsgebied
interview
presentation
Peter Steijn (themadirecteur
stedelijke ontwikkeling)
Kracht van U
Eveline Paalvast (AORTA)
Ruud Nijveld (stads-makelaar
Gemeente U)
Vincent de Waal (Hoge
school Utrecht)
Paul Vreeken (nieuwe ruimte-lijke
strategie gemeente U)
Johannes Bongers
(Fazzination)
Lady Fit
Pieter Hooimeijer
(Universiteit Utrecht)
Habiba Chrifi (U-Centraal)
Martin Mulder
(Stads-ontwikkeling
Gemeente U)
Marianne Linde (TNO)
Han Schraders
(stedenbouw gemeente U)
Edsard Kylstra
(Erfgoed Gemeente U)
Abdelkader Tahrioui
(Attifa Zorg)
research by
design
werkplan IABR-Projectatelier
Utrecht: Gezonde stad
PITCH IABR-Projectatelier
Utrecht (Temp // XML // MUST
Stedebouw // Bovenbouw //
DeSmetVermeulen // TRANS)
Startmeeting design teams
AWB // MUST Stedebouw
// DeSmetVermeulen
architecten
Interne werksessie
AWB // MUST Stedebouw
// DeSmetVermeulen
architecten
Interne werksessie
AWB // MUST Stedebouw
// DeSmetVermeulen
architecten
Interne werksessie
AWB // MUST Stedebouw
// DeSmetVermeulen
architecten
workshop /
atelier
verkennende IABR
workshop
verkennende workshop
werkgroep Gemeente U
workshop werkgroep
Gemeente U
workshop decentralisatie
zorg (Petra van Wezel /
Monique de Koning)
werkatelier #1
KICK-OFF
werkatelier #2
urban meeting

172
173
SEP
OCT
2016
NOV DEC
JAN
FEB
MAR APR
...
fieldtrip
Overvecht Merwede kanaalzone Shoppingcenter Overvecht de Stadstuin
zorghotel de Wartburg
o.l.v. Heleen Engbers
fietstoch Overvecht o.l.v.
Liesbeth Maats
scholen Overvecht
Reuzenhal Rosendael voormalig Sint-Antonius
ziekenhuis
Zuylenstede
Het Park o.l.v. Huub
Albreghs
Emilie Vlieger
(MeerMerwede)
Jet van Zwieten
(Vechtclub XL)
interview /
presentation
Renée Heijnen (Adviseur Culturele
zaken gemeente U)
Marije van Bork
(HIK-ontwerpers)
Huub Albreghs
(AxionContinu)
Gert Beffers
(Wijk&co)
Klaas Schotanus
(HIK-ontwerpers)
Arno van Rijssen (Planeconoom
Gemeente U)
RIVM symposium
Gezondheid (Bilthoven)
Liesbeth Maats
(wijkadviseur Overvecht)
Heleen Engbers
(AxionContinu)
Margreet Melman
(Care&Culture)
research by
design
Interne werksessie
AWB // MUST
// DeSmetVermeulen
architecten
verslag fase 1
IABR-Projectatelier Utrecht:
Gezonde Verstedelijking
Interne werksessie
AWB // MUST
// DeSmetVermeulen
architecten
tentoonstellingsconcept
IABR-Projectatelier Utrecht:
Gezonde Verstedelijking
Interne werksessie
AWB // MUST
// DeSmetVermeulen
architecten
Interne werksessie
IABR // AWB // MUST
// DeSmetVermeulen
architecten
Interne werksessie
AWB // MUST
// DeSmetVermeulen
architecten
Choreografie voor de
gezonde stad.
Artikel Martin Woestenburg
Blauwe Kamer
IABR-2016-THE NEXT
ECONOMY
(22 april - 10 juli)
IABR-2016 Projectatelier Utrecht -
De gezonde stad
PUBLICATIE
AWB // MUST
// DeSmetVermeulen architecten
workshop /
atelier
werkatelier #3 werkatelier #4 werkatelier #5 werkatelier #6
IABR-2016-THE NEXT
ECONOMY - Utrechtdag
(18 mei)
urban meeting
Machteld Huber
(Institute for Positive Health)
Maarten Hajer
(Hoofd Curator IABR-2016)
Stefan Devoldere (waarnemend
Vlaams Bouwmeester)
Urban Meeting # 1
De gezonde stad & de mens
Urban Meeting # 2
De gezonde stad & the next economy
Urban Meeting # 3
De gezonde stad & samenwerken
Urban Meeting # 4
De gezonde stad

174
175
COLOFON / CREDITS
De Internationale Architectuur Biennale Rotterdam (IABR)
doet permanent onderzoek naar de toekomst van de
stad. Belangrijk middel dat zij daarbij inzet is het Atelier:
langlopende en bestuurlijk verankerde onderzoeksen
ontwikkelingstrajecten. Daarbij wordt ontwerpend
onderzoek ingezet om bestaande stedenbouwkundige
opgaven, in binnen- en buitenland, op een innovatieve
manier op te lossen. Van paradigmaverandering, capacity
building, strategische visies en actieplannen tot
uitgewerkte pilot-projecten, toolboxes for governance
en alternatieve (financiële) ontwikkelingsmodellen: de
resultaten zijn altijd concreet, effectief en toepasbaar.
De resultaten van de Ateliers vormen belangrijke ankerpunten
bij de tweejaarlijkse manifestatie van de IABR en
worden vervolgens gebruikt bij het werken aan de lokale
opgave: implementatie is immers altijd het doel.
Het IABR–Atelier Utrecht: De Gezonde Stad is opgezet
in het kader van IABR–2016–THE NEXT ECONOMY, van
22 april tot 10 juli 2016 in de Fenixloods II te Rotterdam.
De IABR-Ateliers worden door de IABR uitgevoerd
als leadpartner van het Rijk en in het kader van de Actie
Agenda Architectuur en Ruimtelijk Ontwerp (AAARO) van
het Ministerie van Infrastructuur en Milieu.
The International Architecture Biennale Rotterdam
(IABR) conducts ongoing research into the future of
the city. Its most important research tool is the Atelier:
an administratively anchored long-term research and
development trajectory in which research by design
is used to innovatively complete urban planning tasks
at home and abroad. From paradigm shifts, capacity
building, strategic visions and actions plans to elaborate
pilot projects, toolboxes for governance, and
alternative (financial) development models: results are
always concrete, effective, and applicable. The results
of the Ateliers are important anchors during the biannual
manifestation of the IABR and are subsequently used
to work on local tasks: implementation is always the
objective.
The IABR–Atelier Utrecht: the Healthy City has
been set up in the context of IABR–2016–THE NEXT
ECONOMY, open from April 22 till July 10, 2016 in the
Fenixloods II, Rotterdam.
The IABR initiates and produces the Ateliers as
a lead partner for the Regional and Local Design
Dialogue Program, within the framework of the Ministry
of Infrastructure and the Environment’s Action Agenda
for Architecture and Spatial Design.
Opdrachtgevers / Commissioners
IABR en de gemeente Utrecht / IABR and the Municipality
of Utrecht
Stuurgroep / Steering group
Peter Steijn (Themadirecteur Healthy Urban Living,
Gemeente Utrecht / Healthy Urban Living Director,
Municipality of Utrecht)
Hetty Linden (Themadirecteur Volksgezondheid,
Gemeente Utrecht / Public Health Director, Municipality
of Utrecht)
Marianne Lensink (Hoofd Stedenbouw, Gemeente
Utrecht / Head Urban Planning, Municipality of Utrecht)
George Brugmans (Algemeen Directeur, IABR en iabr/UP /
Executive Director, IABR and iabr/UP)
Werkgroep Gemeente Utrecht / Workgroup
Municipality of Utrecht
Ton Lindhout (Projectleider / Project management)
Hester van Gent (Stedenbouwkundige / Urban Planner)
Anne Marie Gout (Procesmanager Gezondheidsbevordering
/ Process Manager Health)
Renee Heijnen (Beleidsadviseur Cultuur / Policy Advisor
Cultural Affairs)
Hans Krüse (Ecologisch Adviseur/ Ecological Advisor)
Edsard Kylstra (Senior Adviseur Erfgoed / Senior Advisor
Heritage)
Frederik Leenders (Adviseur Strategie en Duurzaamheid /
Advisor Strategy and Sustainability)
Astrid Renne (Adviseur Economische Zaken / Advisor
Economics)
Arno van Rijssen (Senior Planeconoom / Senior
Economist)
Han Schraders (Stedenbouwkundige / Urban planner)
iabr/UP
Rinske Wessels (Projectleider Urban Projects / Project
Manager Urban Projects)
Marieke Francke (Programmamanager Urban Projects /
Program Manager Urban Projects)
Ontwerpend Onderzoek / Research by Design
Ateliermeester / Lead Designer:
Joachim Declerck (Architecture Workroom Brussels)
Ontwerpend onderzoek / Research by design:
De Smet Vermeulen architecten (Paul Vermeulen, Ruth
Kennivé, Benjamin Eggermont), MUST stedebouw
(Wouter Veldhuis, Sanneke van Wijk), Architecture
Workroom Brussels (Els Vervloesem, Sis Pillen)
Lokale Partner / Local Partner
Architectuurcentrum AORTA (Eveline Paalvast,
Rianne Pruis, Lindy Schuin)
Extern Advies / Consultancy
Huub Albreghs (AxionContinu), Gert Beffers (Wijk&Co),
Marije van Bork (HIK ontwerpers), Johannes Bongers
(Fazzination and Stalingrad Hybrid Workspace), Leon
Borlee (Gemeente Utrecht / Municipality of Utrecht),
Jeroen Blokland (netwerk 55+), Wim Beelen (Gemeente
Utrecht / Municipality of Utrecht), Olivier Beens
(Kracht van Utrecht), Ronald Camstra (Mitros), Ulrike
Centmayer (Gemeente Utrecht / Municipality of Utrecht),
Habiba Chrifi (U-Centraal), Stefan Devoldere (Vlaams
Bouwmeester / Flemish Government Architect), Karin
Diederen (Gemeente Utrecht / Municipality of Utrecht),
Marianne van Dijk (Meedoen naar Vermogen), Heleen
Engbers (AxionContinu), Dirk van Haastrecht (Kracht van
Utrecht), Moyra Haaxma (VC Utrecht and netwerk 55+),
Guus de Hollander (PBL), Linn den Hollander (ZIMICH
and Theater Stefanus), Pieter Hooimeijer (Universiteit
Utrecht / University of Utrecht), Marianne Houkamp
(DOK030 and voedseltuin Overvecht), Machteld Huber
(Louis Bolk Instituut), Rahiba Ibrahima (Stichting Al Amal),
Jan Janssens (ACO), Inneke de Kam (Careyn), Estefanía
Laney (Gemeente Utrecht / Municipality of Utrecht),
Jos Kloppenborg (Kracht van Utrecht), Rick de Kogel
(Gemeente Utrecht / Municipality of Utrecht), Jeroen
Koning (Gemeente Utrecht / Municipality of Utrecht),
Monique de Koning (Gemeente Utrecht / Municipality of
Utrecht), Jan Korff de Gidts (Kracht van Utrecht), Rik Kors
(Gemeente Utrecht / Municipality of Utrecht), Marianne
Linde (TNO), Liesbeth Maats (Gemeente Utrecht /
Municipality of Utrecht), Margreet Melman (Care&Culture),
José Manshanden (Gemeente Utrecht / Municipality of
Utrecht), Martin Mulder (Gemeente Utrecht / Municipality
of Utrecht), Ruud Nijveld (Stadsmakelaar Utrecht),
Linda Offermans (Buurtteam Hoograven/Tolsteeg), Rien
Platteschorre (Careyn), Emile Revier (POSAD), Jasper
Riedeman (Stichting Circus DIEDOM), Boudewijn Rijff
(Vechtclub XL), Lex Roseboom (Gemeente Utrecht /
Municipality of Utrecht), Eric Rossen (Gemeente Utrecht
/ Municipality of Utrecht), Mark Sanders (Universiteit
Utrecht / University of Utrecht and Sustainable Finance
Lab), Klaas Schotanus (HIK ontwerpers), Rein Sohilait
(SALUTI), Theo Stauttener (Stadskwadraat), Els Swerts
(COSBO), Abdelkader Tahrioui (Attifa zorg), Maarten Tas
(Stimuleringsfonds Creatieve Industrie / Creative Industry
Fund), Emilie Vlieger (Meer Merwede), Paul Vreeken
(Gemeente Utrecht / Municipality of Utrecht), Vincent
de Waal (Hogeschool Utrecht / University of Applied
Sciences Utrecht), Petra van Wezel (Volte), Raymond
van de Wiel (Sophie’s Kunstprojecten), Edo Wiersma (De
Stadstuin Utrecht), Marjan Wertwijn (Gemeente Utrecht
/ Municipality of Utrecht), Martin Wisselink (Gemeente
Utrecht / Municipality of Utrecht), Yvonne Witter (Aedes-
Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg), Jet van Zwieten
(Vechtclub XL)
Publicatie / Publication
Teksten / Text:
Architecture Workroom Brussels
De Smet Vermeulen Architecten
MUST Stedebouw
Redactie / Editors:
Els Vervloesem (AWB)
Rinske Wessels (iabr/UP)
Grafisch ontwerp / Graphic Design:
Gestalte / Grafische vormgeving
Tekstredactie en vertaling / Copy-editing and Translation:
D’Laine Camp, Gerda ten Cate, Maria van Tol
(InOtherWords translation & editing)
Drukwerk / Printing:
Veenman +
Oplage / Print Run:
500
Uitgever / Publisher:
IABR

176
BEELDEN CREDITS / IMAGE CREDITS
01 Gezondheid / Health
Grafieken hertekend wdoor / Charts redrawn by:
Ellen Verbiest
Bronvermelding per grafiek / Citation per graph:
p.6: Louis Bolk Instituut, Factsheet Gezondheidsconcept
Huber et al. Versie 30102013, 2013 / Louis Bolk Institute,
Factsheet Health concept Huber et al. version 30102013,
2013
p.7: Stichting Lisa, werkgelegenheidsregister / employment
register
p.8: Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) / Statistics
Netherlands
p.10: EU-SILC, Eurostat (zelfgerapporteerde gezondheid /
self-reported health), 2013
p.11: Eurostat
p.13: Menzis, Bas Leerink, Raad van Bestuur / Board of
Directors
02 Labo
p.6: Gemeente Utrecht / Economic Board Utrecht /
Healthy Urban Boost / Healthy Urban Living
p.11: Buurtteams Utrecht
p.12: Emilie Vlieger: vliegerprojecten.nl
p.13: Jet van Zwieten: jetvanzwieten.nl
p.14: Klaas Schotanus: HIK-ontwerpers
p.15: Margreet Melman: careculture.nl
p.16: Heleen Engbers: Foto alumna
p.17: Gert Beffers: wijkenco.nl
p.18–19: Utrecht: Sis Pillen
Grafieken p. 8, 9 en 10 hertekend / Charts p. 8, 9 and 10
redrawn by: Ellen Verbiest
Bronvermelding per grafiek / Citation per graph:
p.8: PAR
p.9: Gemeente Utrecht, Utrecht bij de hand 2014, p. 2 /
City of Utrecht, Utrecht at hand 2014, p.2
p.10: Gemeente Utrecht, Utrechts gezondheidsprofiel,
Volksgezondheidsmonitor Utrecht, 2014, p. 7 / City of
Utrecht, health profile Utrecht, Health monitor Utrecht,
2014, p.7
03 Typologieën / Typologies
p.7: Het Utrechts Archief / The Utrecht Archives
p.9: Het Utrechts Archief en Rijksdienst voor cultureel
erfgoed / The Utrecht Archives and National Agency for
Cultural Heritage
p.11: Axion Continu
p.13: De Smet Vermeulen architecten
p.15: www.experimentele-flats.nl
p.17: www.klopvaart.nl
p.19: Bartholomeus Gasthuis
p.21: Axion Continu
Bronnen voor kaarten en teksten / Sources for maps
and texts:
p.7: Thoomes, W. Hofjes in Utrecht. (1986).
Utrecht: Stichting Matrijs
p.9: De Oostkrant, december 2012, p.3
p.11: Axion Continu, Het Park: alle ruimte voor uw herstel
p.13: ‘All-inclusive, Nieuw en betaalbaar woonserviceproduct
in verzoringshuizen’ Platform 31, Aedes-Actiz
Kenniscentrum Wonen-Zorg en Actiz. Den Haag/Utrecht,
januari 2015 (www.vechtenijssel.nl)
p.15: Urban Fabric, Steenhuis Onderzoek. Tien naoorlogse
wijken van Utrecht: cultuurhistorisch onderzoek en
ruimtelijke analyse Utrecht NaOorlogse wijken, (2006).
Utrecht: Dienst Stadsontwikkeling, gemeente Utrecht
(www.experimentele-flats.nl)
p.17: www.klopvaart.nl
p.19: www.bartholomeusgasthuis.nl
p.21: Axion Continu, Alle ruimte voor uw herstel:
Zorghotel De Wartburg
04 Geld / Money
MUST Stedebouw
05 Vitale coalities / Vital coalitions
Schema’s / Schemes: MUST Stedebouw
Foto’s / Photos: Sis Pillen
06 Ruimte / Space
De Smet Vermeulen architecten
07 Publieke investering / Public investment
Architecture Workroom Brussels
08 Agenda
Architecture Workroom Brussels
De Smet Vermeulen architecten
MUST Stedebouw
p.7: Margreet Melman: careculture.nl,
Gert Beffers: wijkenco.nl
p.9: Emilie Vlieger: vliegerprojecten.nl,
Jet van Zwieten: jetvanzwieten.nl
p.11: Foto workshop: Sis Pillen
p.13: Jet van Zwieten: jetvanzwieten.nl
p.17: Foto’s workshops: Sis Pillen
Foto’s / Photos Urban Meeting: Rinske Wessels
01
HEALTH
from cure
to care
02
LABO
healthy city
Utrecht
03
TYPOLOGIES
atlas of collective
assisted living
04
MonEy
towards an
inclusive care economy
05
VITAL COALITIONS
healthy densification
in Merwede
06
SPACE
building the healthy
city in Overvecht
07
PUBLIC
INVESTMENT
shifting the municipal
real estate logic
08
AGENDA
the city as
choreographer

De bevolking van Utrecht wordt gerekend tot de gezond ste
van Nederland. Echter, binnen de stad zijn de contrasten
groot. De gemeente doet haar best om de hardnekkige
verschillen in gezondheid en levensverwachting aan te
pakken, maar het krachtenveld waarbinnen ze moet
ope re ren is volop in transitie. Er vindt een decentra li satie
van de zorgopgave plaats van het Rijk naar de gemeenten.
De gezondheidseconomie consolideert en komt steeds
meer in handen van een aantal grote partijen die lokaal
nauwelijks waarde toevoegen. En daarbij verwacht Utrecht
dat de stad binnen haar huidige stadsgrenzen tot 2030 zal
groeien van 330.000 naar 400.000 inwoners, met als gevolg
een ingrijpende verdichting van bestaand stedelijk gebied.
Om te onderzoeken hoe gezondheid en stadsontwikkeling
aan elkaar zijn te koppelen, heeft de Internationale
Architectuur Biennale Rotterdam (IABR) samen met de gemeente
Utrecht het IABR–Atelier Utrecht: De Gezonde Stad
opgezet. Het Atelier heeft onderzocht welke inno va tieve
ruimtelijke ontwikkelingsstrategieën kunnen bijdragen aan
een inclusieve, gezonde stad waarbij de solidariteit tussen
de verschillende generaties, culturen en inkomensgroepen
voorop staat. Niet alleen zijn de ruimtelijke en programmatische
transformaties in de stad in relatie tot gezondheid
en welzijn verkend, maar ook de veranderingen in de
financiering van de gezondheidszorg. Om de gevolgen van
deze verkenningen in beeld te brengen en te bekijken waar
kansen liggen voor een gezonder Utrecht, is ingezoomd
op een aantal strate gische testlocaties in twee wijken:
Overvecht, de wijk met de zwakste gezondheids cijfers, en
Merwedekanaalzone, een overgangsgebied tussen een
goed en een slecht presterend deel van de stad.
Het resultaat is een serie kansrijke scenario’s op weg naar
de Gezonde Stad, waarbij verdichting wordt ingezet als
motor. Door het aantal plekken voor ontmoeting te vergroten,
kunnen sociale netwerken worden versterkt en
daarmee ook de zelfstandigheid van bewoners. Nabijheid
zet aan tot gezonde mobiliteit. Wonen, werken, winkelen
en ontspannen op fiets- en wandelafstand stimuleren
bovendien lokale economische en maatschappelijke
betrokkenheid. Naast ruimtelijke kansen ligt er voor de
gemeentelijke overheid de kans om een nieuwe rol als
choreograaf van een ‘coöperatieve’ stadsontwikkeling op
zich te nemen, waarbij diverse actoren met zeer uiteenlopende
investeringsmogelijkheden en ambities worden
betrokken bij gebieds- en wijkontwikkeling.
Het IABR–Atelier Utrecht: De Gezonde Stad levert daarmee
inzichten op die ook de rest van Nederland en het buitenland
kunnen inspireren.
Deze publicatie bevat de resultaten van het ontwerpend
onderzoek van het IABR–Atelier Utrecht, uitgevoerd door
Architecture Workroom Brussels, De Smet Vermeulen
architecten en MUST Stedebouw. In opdracht van de IABR
en de gemeente Utrecht.
The population of Utrecht is among the healthiest in the
Netherlands. There are, however, marked differences
inside the city. Utrecht is doing its best to address such
persistent differences in health and life expectancy, but
has to operate in a force field that is in full transition. The
national government is delegating care tasks to municipalities.
The consolidating health economy is passing into
the hands of a few large parties that add little local value.
In addition, the city of Utrecht expects its population to
grow from 330,000 today to 400,000 in 2030 within the
current city limits, which will result in a significant densification
of its existing urban territory.
To examine how health and urban development issues
can be coupled, the International Architecture Biennale
Rotterdam (IABR) and the city of Utrecht have established
IABR–Atelier Utrecht: The Healthy City. The
Atelier investigated what innovative spatial development
strategies can contribute to the creation of an inclusive,
healthy city that prioritizes solidarity between different
generations, cultures, and income groups. The Atelier
focused on both spatial and programmatic transformations
in the city as related to health and well-being, and
on changes in the funding of health care. To visualize the
results of its explorations and to define where the opportunities
for a healthier Utrecht lie, the Atelier zoomed
in on a number of strategic test sites in two areas of
Utrecht: Overvecht, the area with the weakest health
statistics and Merwede Canal Zone, a transitional area
between well- and poorly performing parts of the city.
The result comprises a number of promising scenarios
that use densification as a catalyst to achieve a healthy
city. Increasing the number of places for social encounter
will strengthen social networks and thus the residents’
independence. Proximity encourages healthy mobility
and, in addition, living, working, shopping, and relaxing
all within walking or cycling distance stimulates local
economic and social networks. Besides spatial opportunities,
municipal authorities are given an opportunity to
position themselves as choreographers of a ‘cooperative’
urban development and to involve a variety of actors with
very different investment potentials and ambitions in area
and neighborhood development.
The IABR Atelier Utrecht: The Healthy City provides insights
that can also inspire other cities in the Netherlands
and abroad.
This publication contains the research by design results
of the IABR–Atelier Utrecht, developed by Architecture
Workroom Brussels, De Smet Vermeulen architecten and
MUST Stedebouw. Commissioned by the IABR and the
Municipality of Utrecht.
Edited by:
Els Vervloesem and Rinske Wessels
Onder redactie van:
Els Vervloesem en Rinske Wessels