Bioquímica Estructural y Metabólica - OCW Universidad de Cantabria
Bioquímica Estructural y Metabólica - OCW Universidad de Cantabria
Bioquímica Estructural y Metabólica - OCW Universidad de Cantabria
¡Convierta sus PDFs en revista en línea y aumente sus ingresos!
Optimice sus revistas en línea para SEO, use backlinks potentes y contenido multimedia para aumentar su visibilidad y ventas.
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea.<br />
Origen <strong>de</strong>l nitrógeno <strong>de</strong> la urea. Transaminasas. Glutaminasa. Glutamato<br />
<strong>de</strong>hidrogenasa. Glutamina sintetasa. Ciclo <strong>de</strong> la glucosa-‐alanina. Ciclo <strong>de</strong><br />
la urea. Regulación <strong>de</strong>l ciclo <strong>de</strong> la urea. Rutas <strong>de</strong> <strong>de</strong>gradación y <strong>de</strong>s:no<br />
<strong>de</strong> las ca<strong>de</strong>nas <strong>de</strong> los aminoácidos. Coenzimas transportadoras <strong>de</strong> restos<br />
monocarbonados. Aminoácidos glucogénicos y cetogénicos. Des:nos<br />
metabólicos <strong>de</strong> los aminoácidos. Degradación <strong>de</strong> la fenilalanina.<br />
Fenilcetonuria, :rosinemias, alcaptonuria. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos<br />
<strong>de</strong> ca<strong>de</strong>nas ramificadas. Patología asociada.<br />
Javier León Serrano
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Moléculas <strong>de</strong> excreción <strong>de</strong>l amoníaco/amonio en animales terrestres<br />
1. El amoníaco es una base fuerte y podría producir un cambio <strong>de</strong> pH.<br />
NH 4 + NH 3 + H + pK’ = 9,3<br />
A pH fisiológico (7,4) la concentración <strong>de</strong> NH 4 + es casi 100 veces la <strong>de</strong>l NH3 , que es la forma neutra,<br />
permeable a membranas.<br />
Formas <strong>de</strong> excreción<br />
<strong>de</strong> amonio en<br />
animales terrestres.<br />
Javier León Serrano<br />
Urea Ácido úrico<br />
Mamíferos,<br />
:burones.<br />
Rep:les,<br />
aves.<br />
Friedrich Wöhler (1800-‐1882)<br />
Sinte\zó por primera vez una molécula consi<strong>de</strong>rada «orgánica» como la urea a<br />
par:r <strong>de</strong> moléculas «inorgánicas» (cianuro potásico y sulfato amónico).
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Catabolismo <strong>de</strong> aminoácidos<br />
Proteína intracelular<br />
DEGRADACION<br />
DE PROTEÍNAS<br />
Proteína <strong>de</strong> la dieta Aminoácidos<br />
DIGESTIÓN<br />
Biosíntesis <strong>de</strong> AA, nucleó:dos<br />
y otras aminas biológicas<br />
Urea<br />
(producto <strong>de</strong><br />
excreción <strong>de</strong>l<br />
nitrógeno).<br />
Carbamil-‐fosfato<br />
CICLO<br />
DE LA<br />
UREA<br />
NH 4 +<br />
Asp<br />
Fumarato<br />
co 2<br />
Javier León Serrano<br />
SÍNTESIS DE PROTEÍNAS (TRADUCCIÓN)<br />
Esqueletos carbonados<br />
α-‐cetoácidos<br />
CICLO<br />
DE<br />
KREBS<br />
Oxalacetato<br />
Glucosa<br />
GLUCONEO-‐<br />
GÉNESIS<br />
Ace:l-‐CoA<br />
Cuerpos<br />
cetónicos
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
1. El amonio (-‐> NH 3 ) es tóxico, sobre todo para el tejido nervioso.<br />
2. El amonio se convierte en urea en el hígado.<br />
El amonio se ha <strong>de</strong> transportar al hígado en una forma dis:nta <strong>de</strong> NH 4 +<br />
AA Glu Gln y Ala Gln y Ala NH + SANGRE<br />
4 Urea<br />
TEJIDOS HÍGADO<br />
Enzimas clave <strong>de</strong>l metabolismo <strong>de</strong>l grupo amino<br />
• Transaminasas o aminotransferasas: pue<strong>de</strong>n transferir grupos aminos entre aminoácidos.<br />
• Glutaminasa: genera NH 4 + y glutamato a par:r <strong>de</strong> Gln.<br />
• Glutamato <strong>de</strong>hidrogenasa: produce NH 4 + y α-‐CG a par:r <strong>de</strong> Glu en una reacción <strong>de</strong> <strong>de</strong>saminación<br />
oxida:va. En hígado. Reversible.<br />
• Glutamina sintetasa: incorpora NH 4 + en Glutamato.<br />
CINCO ENZIMAS DEL CICLO DE LA UREA:<br />
• La Carbamil-‐fosfato sintetasa: con<strong>de</strong>nsa CO 2 y NH 4 + para dar carbamil-‐fosfato.<br />
Javier León Serrano
3. Glutaminasa<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Reacciones bioquímicas que generan amonio<br />
1. Aminotransferasas + glutamato <strong>de</strong>hidrogenasa (GDH)<br />
Menos<br />
importantes<br />
NH 3+<br />
Aminotransferasas<br />
R-‐CH + α-‐CG α-‐ceto-‐AA + Glu<br />
COO –<br />
Glu + NAD + α-‐CG + NADH + Glutamato <strong>de</strong>hidrogenasa<br />
+ NH +<br />
4<br />
(<strong>de</strong>aminación oxida:va)<br />
Gln + H 2 O Glu + NH 4 +<br />
4. Desaminación directa (Ser-‐<strong>de</strong>hidratasa y Thr <strong>de</strong>hidratasa)<br />
Ser Piruvato + NH 4 +<br />
Thr α-‐cetobu:rato + NH 4 +<br />
5. Aminoácido oxidasa<br />
(suelen usar α-‐CG y son<br />
específicas para el AA)<br />
AA + O 2 + H 2 O α-‐cetoAA + H 2 O 2 + NH 4 +<br />
Javier León Serrano
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Reacciones <strong>de</strong> transaminación: aminotransferasas, transaminasas<br />
NH 3 + O<br />
H — C — COO – + C — COO –<br />
R 1<br />
H<br />
–2 O3 P<br />
H O<br />
C<br />
R 2<br />
H<br />
H<br />
Aminotransferasa<br />
o transaminasas<br />
CH 2 OH<br />
H<br />
Piridoxina (Vit B 6 )<br />
Javier León Serrano<br />
O NH 3 +<br />
C ― COO – + H ― C ― COO –<br />
Fosfato <strong>de</strong> Piridoxal (PLP) Fosfato <strong>de</strong> Piridoxamina (PMP)<br />
Grupo prosté:co <strong>de</strong> las transaminasas, unido<br />
covalentemente a una Lys <strong>de</strong>l centro ac:vo.<br />
H<br />
R 1<br />
–2 O3 P<br />
NH 2<br />
CH 2<br />
H<br />
R 2
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Mecanismo enzimádco <strong>de</strong> las aminotransferasas es <strong>de</strong>l dpo “ping-‐pong”<br />
ENZ-‐PLP-‐C<br />
H<br />
ENZ-‐PLP-‐C<br />
–2 O3 P<br />
H O<br />
C<br />
H<br />
O<br />
Aminoácido 1<br />
Glutamato<br />
O<br />
H 2 O<br />
ENZ-‐PLP-‐C<br />
Fosfato <strong>de</strong> Piridoxal (PLP) Fosfato <strong>de</strong> Piridoxamina (PMP)<br />
H<br />
Javier León Serrano<br />
–2 O3 P<br />
NH 2<br />
CH 2<br />
+<br />
N<br />
H<br />
ENZ-‐PMP-‐C<br />
ENZ-‐PMP-‐C-‐<br />
H<br />
+<br />
N<br />
H<br />
R 1<br />
C<br />
H<br />
COO –<br />
α-‐Cetoácido 1<br />
NH 2<br />
α-‐Cetoglutarato<br />
CH 2 ― CH 2 ― COO –<br />
C ― COO –<br />
H
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Hay dos transaminasas que informan <strong>de</strong> la salud <strong>de</strong>l hígado y corazón<br />
GPT / ALT<br />
Ala + α-‐cetoglutarato Piruvato + Glutamato<br />
GPT: Glutamato-‐Piruvato Transaminasa = ALT: Alanina Transaminasa.<br />
Más específica <strong>de</strong> daño hepá:co.<br />
GOT / AST<br />
Asp + α-‐cetoglutarato Oxalacetato + Glutamato<br />
GOT: Glutamato-‐Oxalacetato Transaminasa = AST: Aspartato Transaminasa.<br />
Valores normales en sangre: 2-‐40 mU /ml. Pue<strong>de</strong> llegar a 1.000 en casos <strong>de</strong> hepa::s<br />
viral, cirrosis, isquemia cardíaca, hepatotoxicidad.<br />
Javier León Serrano
COO<br />
+<br />
H3N -‐ CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
COO<br />
Glutamato<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
+ H 2 O<br />
Regulación alostérica<br />
ADP GTP<br />
Glutamato Dehidrogenasa<br />
(GDH)<br />
–<br />
NAD(P) + NAD(P)H + H +<br />
Javier León Serrano<br />
– O<br />
COO<br />
C<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
+ NH 4 +<br />
COO<br />
(Matriz mitocondrial, hígado,<br />
reversible, pue<strong>de</strong> usar NAD+ o NADP + α-‐ Cetoglutarato<br />
)<br />
Suma <strong>de</strong> las reacciones <strong>de</strong> aminotransferasas y GDH:<br />
Aminoácido + NAD + α-‐cetoácido + NH 4 (mitoc)+ NADH + H +<br />
Glutamina<br />
+<br />
H3N H 2 N<br />
COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
C<br />
O<br />
+<br />
H 2 O<br />
UREA<br />
NH 4 +<br />
Glutaminasa<br />
(Matriz mitocondrial, hígado)<br />
+<br />
H3N COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
COO<br />
Glutamato
+<br />
H3N COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
COO<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
ATP ADP<br />
Glutamina Sintetasa<br />
+ H3 N<br />
P<br />
O<br />
COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
C<br />
O<br />
Glutamato γ-‐Glutamil fosfato Glutamina<br />
12 subunida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> x 50 kDa.<br />
Citosólica.<br />
Javier León Serrano<br />
NH 4 + Pi<br />
• Gln sintetasa (GS) y Glutamato <strong>de</strong>hidrogenasa (GDH) presentes en todos los organismos.<br />
• GS: citosólica.<br />
• GDH: mitocondrial.<br />
• Glutaminasa en todos los tejidos, más abundante en intes:no, hígado, riñón, cerebro (astrocitos).<br />
+<br />
H3N H 2 N<br />
COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
C<br />
O
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Regulación alostérica <strong>de</strong> la Gln Sintetasa<br />
Regulación<br />
covalente<br />
Glutamato<br />
NH 4 + ATP<br />
–<br />
Glutamina<br />
Carbamil-‐fosfato<br />
Javier León Serrano<br />
Gln Sintetasa<br />
ADP + Pi<br />
AMP CTP<br />
Nucleóddos <strong>de</strong> pirimidina<br />
–<br />
Carbamil-‐fosfato sintetasa II<br />
Gly<br />
Ala
NH 4 +<br />
(INT)<br />
Bacterias<br />
AA<br />
α-‐Cetoglutarato<br />
Transa-‐<br />
minasas<br />
Glutamina<br />
Glutamina<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Transporte <strong>de</strong> N al hígado<br />
NH +<br />
4 + ATP<br />
Glutamato Glutamina<br />
Gln Sintetasa<br />
α-‐cetoácido<br />
ADP+ Pi+ H2O NH 4 +<br />
Glutaminasa<br />
Glutamato Glutamina<br />
GLUCOSA<br />
Gln Sintetasa<br />
NH 4 +<br />
Glutamato α-‐Cetoglutarato<br />
Glutamato DH<br />
Piruvato<br />
Transaminasa<br />
Alanina Asp<br />
Transa-‐<br />
minasas<br />
GLUCOSA<br />
AA<br />
SANGRE<br />
Piruvato Alanina<br />
Transaminasas<br />
Glutamato α-‐cetoglutarato<br />
Transaminasas<br />
Cetoácido Aminoácido<br />
Javier León Serrano<br />
CICLO DE<br />
LA UREA<br />
OAA<br />
+<br />
Glutamato<br />
PROTEÍNAS<br />
MAYORÍA<br />
DE<br />
TEJIDOS<br />
UREA<br />
HÍGADO<br />
MÚSCULO
NH 4 +<br />
(INT)<br />
Bacterias<br />
AA<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Transaminasas con marcadores <strong>de</strong> daño hepádco<br />
α-‐Cetoglutarato<br />
Transa-‐<br />
minasas<br />
Glutamina<br />
NH +<br />
4 + ATP<br />
Glutamato Glutamina<br />
Gln Sintetasa<br />
α-‐cetoácido<br />
ADP+ Pi+ H2O NH 4 +<br />
Gln Sintetasa<br />
Glutaminasa<br />
Glutamato Glutamina<br />
NH 4 +<br />
Glutamato α-‐Cetoglutarato<br />
Glutamato DH<br />
Piruvato<br />
Transaminasa<br />
Alanina Asp<br />
Transa-‐<br />
minasas<br />
GLUCOSA<br />
AA<br />
GPT / ALT<br />
Ala + α-‐cetoglutarato Piruvato + Glutamato<br />
GPT: Glutamato-‐Piruvato Transaminasa = ALT: Alanina Transaminasa.<br />
Más específica <strong>de</strong> daño hepá:co.<br />
GOT / AST<br />
Asp + α-‐cetoglutarato Oxalacetato + Glutamato<br />
Javier León Serrano<br />
CICLO DE<br />
LA UREA<br />
OAA<br />
+<br />
Glutamato<br />
MAYORÍA<br />
DE<br />
TEJIDOS<br />
UREA<br />
HÍGADO
Transaminasa<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Asp<br />
NH 4 +<br />
Glutamato α-‐Cetoglutarato<br />
Glutamato DH<br />
Transaminasa<br />
Piruvato ALANINA<br />
GLUCOSA<br />
GLUCOSA<br />
MÚSCULO<br />
Ciclo <strong>de</strong> la glucosa-‐alanina<br />
α-‐Cetoglutarato<br />
Gluconeogénesis<br />
SANGRE<br />
Javier León Serrano<br />
CICLO<br />
DE LA<br />
UREA<br />
Piruvato ALANINA<br />
Glucólisis Transaminasa<br />
Glutamato α-‐ cetoglutarato<br />
Transaminasa<br />
Cetoácido Aminoácido<br />
UREA<br />
HÍGADO<br />
PROTEÍNAS
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Concentración <strong>de</strong> amonio en sangre: 30-‐60 µM. Supone el 2-‐3% <strong>de</strong>l nitrogéno excretado en orina (85% es urea,<br />
30 g/24 h; el resto crea:nina, crea:na y ácido úrico).<br />
• A concentraciones mayores <strong>de</strong> amonio (> 0.2 mM): visión borrosa, pérdida <strong>de</strong> conciencia, letargia, lesiones<br />
cerebrales, coma...<br />
• El mal funcionamiento <strong>de</strong>l ciclo <strong>de</strong> la urea, por <strong>de</strong>ficiencia en alguna <strong>de</strong> sus enzimas o por patología<br />
hepá:ca (por ejemplo, cirrosis alcohólica), produce hiperamonemia.<br />
POSIBLES CAUSAS:<br />
1) Bajan los niveles <strong>de</strong> α-‐cetoglutarato al empujar la reacción <strong>de</strong> la GluDH hacia la formación <strong>de</strong> Glu y la <strong>de</strong> la<br />
Gln sintetasa hacia formación <strong>de</strong> Gln (ambas enzimas abundantes en tejido nervioso).<br />
Baja la ac:vidad <strong>de</strong>l ciclo <strong>de</strong> Krebs Baja la producción <strong>de</strong> ATP en la neurona.<br />
2) Baja la relación NADH/NAD + Baja la producción <strong>de</strong> ATP.<br />
Glutamina<br />
3) Bajan los niveles <strong>de</strong> glutamato al acelerar la síntesis <strong>de</strong> Gln por la Gln Sintetasa Baja la concentración <strong>de</strong>l<br />
neurotransmisores glutamato y su <strong>de</strong>rivado gamma-‐aminobu:rato (GABA).<br />
4) El exceso <strong>de</strong> Gln es tóxico para astrocitos.<br />
Posibles causas <strong>de</strong> la toxicidad <strong>de</strong>l amonio<br />
NH 4 +<br />
Gln Sintetasa<br />
↓ Glutamato<br />
NAD +<br />
Javier León Serrano<br />
NH 4 +<br />
Glutamato DH<br />
+ NADH<br />
↓ α-‐ Cetoglutarato<br />
+ + H+
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
¿De dón<strong>de</strong> viene el nitrógeno que entra en el ciclo <strong>de</strong> la urea?<br />
Uno <strong>de</strong> los dos nitrógenos <strong>de</strong> la urea viene <strong>de</strong>l NH 4 + libre y el otro <strong>de</strong>l –NH2 <strong>de</strong>l<br />
aspartato.<br />
1. Reacciones <strong>de</strong> transaminación por transaminasas + glutamato <strong>de</strong>hidrogenasa:<br />
NH 3+<br />
R -‐ CH + α-‐Cetoglutrato (α-‐CG) α-‐ceto-‐AA + Glu<br />
COO –<br />
Reacción <strong>de</strong> la glutamato <strong>de</strong>hidrogenasa (<strong>de</strong>aminación oxida:va):<br />
Glu + NAD + α-‐CG + NADH + + NH 4 +<br />
2. Reacción <strong>de</strong> la glutaminasa:<br />
Gln + H 2 O Glu + NH 4 +<br />
Glu + OAA α-‐CG + Asp<br />
Javier León Serrano<br />
GOT / AST
HO<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Ciclo <strong>de</strong> la Urea (1)<br />
(Ciclo <strong>de</strong> la ornidna, Ciclo <strong>de</strong> Krebs-‐Henseleit)<br />
Carbamil fostato sintetasa I (CPSI, mitocondrial)<br />
¿Por qué se necesitan dos ATPs si sólo hay un fosfato en el carbamil-‐fosfato?<br />
C<br />
O<br />
O –<br />
Bicarbonato<br />
+<br />
NH 4 + +<br />
2 ATP<br />
Javier León Serrano<br />
Pi + H +<br />
2ADP<br />
P<br />
O C<br />
O<br />
NH 2<br />
Carbamil-‐fosfato
Orn<br />
P O<br />
O<br />
C<br />
Carbamil-‐P<br />
Entrada a la mitocondria<br />
Salida al citosol<br />
HN<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
NH 2<br />
O<br />
C NH 2<br />
CH 2<br />
H 2 N CH COO –<br />
Citrulina<br />
+ H 3 N<br />
Ciclo <strong>de</strong> la Urea (2)<br />
H 3 N +<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
H2N CH2 CH COO –<br />
Ornidna<br />
COO –<br />
CH2<br />
CH<br />
COO –<br />
ATP<br />
Aspartato<br />
Arginino-‐succinato<br />
sintetasa<br />
Javier León Serrano<br />
OrniQna<br />
Transcarbamilasa<br />
Pi<br />
AMP + PPi<br />
2 Pi<br />
HN<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
O<br />
C NH 2<br />
CH 2<br />
H 2 N CH COO –<br />
Citrulina<br />
HN<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
– OOC<br />
NH<br />
C<br />
H 2 N CH COO –<br />
CH 2<br />
Arginin-‐succinato<br />
CH COO –<br />
NH 2 +
HN<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
– OOC<br />
NH<br />
C<br />
H 2 N CH COO –<br />
CH 2<br />
CH<br />
NH 2 +<br />
Arginin-‐succinato<br />
+ NH3<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
COO –<br />
CH 2<br />
H 2 N CH COO –<br />
Ornidna<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
+<br />
Ciclo <strong>de</strong> la Urea (3)<br />
Arginino-‐Succinato<br />
Liasa<br />
O<br />
NH 2<br />
C<br />
UREA<br />
NH 2<br />
– OOC<br />
Javier León Serrano<br />
H 2 O<br />
CH<br />
HC<br />
Fumarato<br />
COO –<br />
HN<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
Arginina<br />
NH 2<br />
C<br />
H 2 N CH COO –<br />
NH 2 +<br />
Excrección.<br />
(No po<strong>de</strong>mos metabolizarla, aunque muchas<br />
bacterias :enen ureasa).
Otras rutas<br />
biosintédcas:<br />
• Glucosa.<br />
• Bases.<br />
• Hormonas.<br />
• etc.<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Proteínas <strong>de</strong> la dieta<br />
(Requerimiento: 50-‐60 g/día<br />
para 70 Kg peso)<br />
Pool <strong>de</strong><br />
aminoácidos<br />
~ 100 g<br />
Urea en orina<br />
~ 30-‐40 g /día<br />
Javier León Serrano<br />
DEGRADACIÓN<br />
Y<br />
EXCRECIÓN<br />
SÍNTESIS<br />
~ 300 g<br />
DEGRADACIÓN<br />
~ 300 g<br />
EXCESO DE<br />
PROTS. DIETA<br />
Proteína<br />
dsular
1. 0,5 a 2 L <strong>de</strong> orina/día.<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Composición <strong>de</strong> la orina<br />
2. Urea es el 85-‐90% <strong>de</strong>l nitrógeno en orina (20-‐35 g/24 h).<br />
3. Amonio es 2-‐3% (0,7-‐1 g).<br />
4. El resto <strong>de</strong> compuestos nitrogenados (10%): amonio, crea:nina, ácido úrico.<br />
5. Componentes nitrogenados: Urea (20-‐35 g/24 h) >> NH 4 + > crea:nina ><br />
> úrico >> otros componentes orgánicos no nitrogenados*.<br />
* Componentes no nitrogenados <strong>de</strong> la orina: *Aminoácidos (1-‐3 g) >><br />
cuerpos cetónicos, glucosa, proteínas (muy poco).<br />
Javier León Serrano
Urea N 2 COH 4<br />
Orn Citrulina Arg Urea<br />
Ácido úrico N 4 C 5 O 3 H 4<br />
Orn Citrulina Arg<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Moléculas <strong>de</strong> excrección <strong>de</strong>l nitrógeno proce<strong>de</strong>nte <strong>de</strong>l catabolismo<br />
Javier León Serrano<br />
Amonio, NH 4 +<br />
Urea N 2 COH 4<br />
Lehning<br />
er<br />
BIOCHEMIST<br />
RY
Citosol<br />
Urea<br />
Arginasa<br />
BALANCE (sin tener en cuenta el fumarato)<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
H 2 O<br />
Balance <strong>de</strong>l ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Orni:na<br />
Arginina<br />
Fumarato Arg-‐succinato<br />
liasa<br />
Arginin-‐Succinato<br />
Arg-‐succinato sintetasa<br />
ATP<br />
Aspartato<br />
Citrulina<br />
NH 4 + + HCO3 – + Asp + 3ATP 4– + H2 O <br />
urea + fumarato + 2ADP 3– + 2Pi + PPi + AMP 2– + 5H +<br />
Javier León Serrano<br />
Carbamil-‐fosfato<br />
HCO –<br />
3 Sintetasa I<br />
+<br />
Carbamil-‐P<br />
NH +<br />
4 2AT<br />
P<br />
Orni:na<br />
OrniQna<br />
transcarbamilasa<br />
Citrulina<br />
Mitocondria<br />
2 Pi + H 2 O se gastan 4 ATPs en total por urea.
AMINOÁCIDOS<br />
+ NH4<br />
Carbamil-‐P<br />
Orni:na<br />
UREA<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Relaciones entre el ciclo <strong>de</strong> la urea y el ciclo <strong>de</strong> los ácidos tricarboxílicos (1)<br />
Citrulina<br />
UREA<br />
Arginina<br />
CO 2<br />
Arginin-‐<br />
Succinato<br />
Aspartato<br />
Fumarato<br />
1 Fumarasa: isozimas citosólica y mitocondrial.<br />
2 Malato <strong>de</strong>hidrogenasa: isozimas citosólica y mitocondrial.<br />
Malato + NAD + OAA + NADH + H + ; NADH 2,5 ATPs<br />
BALANCE GLOBAL DE LA SÍNTESIS DE UREA = 4 -‐ 2,5 = 1,5 ATP<br />
3 GOT/AST aminotransferase.<br />
Javier León Serrano<br />
α-‐cetoglutarato<br />
1<br />
3<br />
Oxalacetato<br />
2<br />
Malato<br />
H 2 O<br />
Glutamato<br />
NADH<br />
MITO-‐CONDRIA<br />
Aspartato<br />
Oxalacetato<br />
Malato
CICLO<br />
UREA<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Relaciones entre el ciclo <strong>de</strong> la urea y el ciclo <strong>de</strong> los ácidos tricarboxílicos (2)<br />
Aspartato<br />
3<br />
Oxalacetato<br />
2<br />
Malato<br />
1<br />
H2O Fumarato<br />
NADH<br />
Aspartato<br />
Glu<br />
Javier León Serrano<br />
Malato<br />
Fumarato<br />
Oxalacetato<br />
H 2 O<br />
1 Fumarasa: isozimas citosólica y mitocondrial.<br />
α-‐ceto-‐Glu<br />
NADH<br />
CICLO DE<br />
KREBS<br />
Succinato<br />
Ace:l-‐CoA<br />
2 Malato <strong>de</strong>hidrogenasa: isozimas citosólica y mitocondrial.<br />
3 GOT/AST aminotransferase.<br />
Lanza<strong>de</strong>ra Aspartato-‐Malato.<br />
Ciclo <strong>de</strong> Krebs-‐TCA.<br />
1<br />
2<br />
3<br />
Citrato<br />
Succinil-‐CoA<br />
Isocitrato<br />
a-‐Cetoglutarato<br />
CO 2<br />
CO 2
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Regulación <strong>de</strong>l ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
• Inducción <strong>de</strong> enzimas por dieta rica en proteína.<br />
• Regulación alostérica <strong>de</strong> la CPSI.<br />
AcedlCoA<br />
CH 3<br />
C<br />
O<br />
SCoA<br />
COO –<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
H 2 N CH COO –<br />
Glutamato<br />
Arginina<br />
+<br />
N-‐ AceQl-‐Glutamato<br />
Sintasa<br />
HS-‐CoA<br />
CH 3<br />
C<br />
Javier León Serrano<br />
O<br />
COO –<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
HN CH COO –<br />
N-‐ Acedl-‐ Glutamato<br />
+<br />
HCO –<br />
3 + NH4 +<br />
CPS-‐I H2N C O P<br />
2ATP 2ADP<br />
+ Pi<br />
O<br />
Carbamil-‐fosfato<br />
Urea
Gln Glu + NH 4 +<br />
NH 4 + urea<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
El ciclo <strong>de</strong> la urea está compardmentalizado en la célula y en el hígado<br />
Citosol<br />
Urea<br />
Arginasa<br />
Arginina<br />
Fumarato Arg-‐succinato<br />
liasa<br />
Arginin-‐Succinato<br />
Arg-‐succinato sintetasa<br />
ATP<br />
Aspartato<br />
Citrulina<br />
SANGRE portal<br />
(<strong>de</strong>l intes:no).<br />
Glutaminasa<br />
Ciclo urea<br />
H 2 O<br />
Orni:na<br />
Javier León Serrano<br />
HCO 3 –<br />
+<br />
NH 4 +<br />
Orni:na<br />
Carbamil-‐fosfato<br />
Sintetasa I<br />
Carbamil-‐P<br />
2ATP<br />
OrniQna<br />
transcarbamilasa<br />
Citrulina<br />
Mitocondria<br />
Glutamina<br />
sintetasa<br />
SANGRE<br />
(al resto <strong>de</strong> tejidos).<br />
Glu + NH 4 + Gln
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Enfermeda<strong>de</strong>s metabólicas <strong>de</strong>l ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Nombre Déficit enzimádco Otras caracterísdcas<br />
1) Deficiencia en CPS<br />
(Hiperamonemia I)<br />
2) Deficiencia en OTC<br />
(Hiperamonemia :po II)<br />
CPS I Glicina en plasma aumentada.<br />
Orn Transcarbamilasa<br />
(OTC)<br />
Glutaminia en plasma aumentada<br />
Ligada al X. Retraso mental.<br />
3) Citrulinemia Arginino succinato sintetasa Gln y Citrulina aumentadas en plasma.<br />
Citrulina en orina aumentada. Rara.<br />
4) Arginino succinato aciduria Arginino succinato liasa Arginin-‐ succinato en plasma y orina. Rara.<br />
5) Argininemia Arginasa Arginina elevada en plasma.<br />
Urea<br />
Arginasa<br />
H 2 O<br />
Orni:na<br />
Arginina<br />
Fumarato Arg-‐succinato<br />
liasa<br />
Arginin-‐Succinato<br />
Arg-‐succinato sintetasa<br />
ATP<br />
Citrulina<br />
Citosol<br />
Aspartato<br />
Javier León Serrano<br />
HCO 3 –<br />
+<br />
NH 4 +<br />
Orni:na<br />
Carbamil-‐fosfato<br />
Sintetasa I<br />
Carbamil-‐P<br />
2ATP<br />
OrniQna<br />
transcarbamilasa<br />
Citrulina<br />
Mitocondria
Pentosas-‐<br />
-‐fosfato<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Catabolismo <strong>de</strong> los esqueletos carbonados <strong>de</strong> los aminoácidos<br />
Gly, Ala, Ser<br />
Cys, Trp<br />
Cetogénicos y glucogénicos:<br />
Ile, Phe, Tyr, Trp<br />
Sólo glucogénicos:<br />
Gly, Ala, Val, Pro,<br />
Ser, Thr<br />
Cys, Met,<br />
Asp, Asn, Glu, Gln<br />
His, Arg<br />
Sólo cetogénicos: Leu, Lys<br />
Phe, Tyr<br />
Val, Ile, Thr, Met<br />
Asn, Asp<br />
Glucógeno<br />
Glucosa<br />
Piruvato<br />
Javier León Serrano<br />
Ácidos<br />
Grasos<br />
Malato<br />
Fumarato<br />
Succinato<br />
NADH<br />
+<br />
CO 2<br />
+<br />
H 2 O<br />
Ace:l CoA<br />
OAA<br />
Ciclo <strong>de</strong><br />
Krebs<br />
Succinil-‐CoA<br />
Lys, Leu<br />
Ile, Phe, Tyr, Trp<br />
Citrato<br />
Isocitrato<br />
α-‐ceto-‐glutarato<br />
Glu<br />
Arg, His, Gln, Pro
CO 2<br />
Bio:na:<br />
Cofactor<br />
transportador <strong>de</strong><br />
carboxilos.<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Transportadores <strong>de</strong> restos monocarbonados: 1) Biodna<br />
NH 2<br />
Lys<br />
ENZIMA<br />
La bio:na es la coenzima <strong>de</strong> enzimas (carboxilasas) importantes:<br />
Propionil-‐CoA carboxilasa:<br />
Propionil-‐CoA D-‐me:lmalonil-‐CoA (catabolismo <strong>de</strong> Val, Ile, Met, Thr y <strong>de</strong> ácidos grasos impares).<br />
Piruvato carboxilas:<br />
Piruvato Oxalacetato (Gluconeogénesis).<br />
AceQl-‐CoA carboxilasa:<br />
Ace:l-‐CoA Malonil-‐CoA (síntesis <strong>de</strong> AG).<br />
Javier León Serrano<br />
O = C<br />
H<br />
N<br />
N<br />
COO –
N H<br />
N<br />
5<br />
H<br />
CH 2<br />
10N<br />
H<br />
Dihidrofolato<br />
(DHF, FH2)<br />
1<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Transportadores <strong>de</strong> restos monocarbonados: 2) Tetrahidrofolato<br />
5 10<br />
Pteridina P-‐ aminobenzoato Glutamato<br />
H<br />
N<br />
5<br />
N<br />
H<br />
H<br />
H<br />
CH2 10 N<br />
H<br />
Tetrahidrofolato (THF, FH4)<br />
H<br />
CH 2<br />
N<br />
C<br />
O H<br />
N 10 -‐formil-‐<br />
tetrahidrofolato<br />
CH 3<br />
CH 2<br />
CH<br />
Javier León Serrano<br />
C<br />
H<br />
CH2 N<br />
H<br />
H<br />
CH2 N<br />
O H<br />
H<br />
CH2 N<br />
CH 2<br />
HN<br />
El tetrahidrofolato es un transportador <strong>de</strong><br />
fragmentos monocarbonados con diferentes<br />
estados <strong>de</strong> oxidación <strong>de</strong>l átomo <strong>de</strong> carbono.<br />
N 5 -‐me:l-‐tetrahidrofolato (poco usado)<br />
transfiere<br />
– CH 3<br />
N 5 ,N 10 -‐me:lén-‐tetrahidrofolato<br />
transfiere<br />
transfiere<br />
N 5 ,N 10 -‐metenil-‐tetrahidrofolato<br />
N 5 -‐formil-‐tetrahidrofolato<br />
transfiere<br />
– CH 2 – OH<br />
– C = O<br />
H
H 3 N +<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Transportadores <strong>de</strong> restos monocarbonados: 3) S-‐a<strong>de</strong>nosilmedonina, AdoMet<br />
+<br />
H3N PPi + Pi<br />
COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
+ S<br />
CH 3<br />
COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
S<br />
CH 3<br />
Medonina<br />
CH 2<br />
+<br />
OH OH<br />
P<br />
P<br />
P<br />
ATP<br />
CH 2<br />
MeQonina a<strong>de</strong>nosil<br />
transferasa<br />
OH OH<br />
R R-‐CH 3<br />
Varias MeQl-‐transferasas<br />
S-‐A<strong>de</strong>nosil me:onina (AdoMet): transfiere me:los.<br />
Javier León Serrano<br />
+<br />
H3N COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
S<br />
CH 2<br />
OH OH<br />
S-‐A<strong>de</strong>nosil homocisteína
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Transportadores <strong>de</strong> restos monocarbonados: 4) Cobalamina<br />
Descubierta en estudios <strong>de</strong> anemia perniciosa en 1926.<br />
Estructura <strong>de</strong> la ciano-‐B12 resuelta por Dorothy Crowfoot Hodgkin.<br />
Se presenta en dos formas que par:cipan en dos rutas <strong>de</strong>l<br />
metabolismo humano.<br />
Javier León Serrano<br />
Catabolismo AA y AG<br />
Síntesis <strong>de</strong> Met y <strong>de</strong> AdoMet<br />
Dorothy Crowfoot Hodgkin (1910-‐1994). Premio Nobel <strong>de</strong> Química en 1964.<br />
«For her <strong>de</strong>termina:ons by X-‐ray techniques of the structures of important<br />
biochemical substances» (sobre todo Penicilina y Vit. B12).<br />
Berg, Tymoczko and Stryer. Biochemistry, 7ª ed. W.H. Freeman, 2011.
CH 3<br />
+<br />
H3N COO –<br />
CH<br />
+ S<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
CH 3<br />
S-‐A<strong>de</strong>nosil medonina (AdoMet)<br />
H<br />
CH2 N<br />
H<br />
PPi + Pi<br />
ATP<br />
+<br />
H3N <strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Regeneración <strong>de</strong> AdoMet (requiere Medl-‐cobalamina)<br />
COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
S<br />
R R-‐CH 3<br />
Varias MeQl-‐transferasas<br />
CH3 Medonina Cobalamina<br />
Medl-‐Cobalamina<br />
Vit B12<br />
CH 2<br />
OH OH<br />
MeQonina a<strong>de</strong>nosil<br />
transferasa<br />
MeQonina Sintasa<br />
Javier León Serrano<br />
H 3 N +<br />
5N-‐me:l-‐THF THF (Tetrahidrofolato)<br />
COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
S<br />
CH 2<br />
OH OH<br />
S-‐A<strong>de</strong>nosil homocisteína<br />
AdoMet<br />
hidrolasa<br />
+<br />
H3N COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
SH<br />
Homocisteína<br />
H 2 O<br />
A<strong>de</strong>nosina
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Fase final <strong>de</strong> la <strong>de</strong>gradación <strong>de</strong> Trp, Ile, Val y Met (requiere 5’<strong>de</strong>oxia<strong>de</strong>nosil-‐cobalamina)<br />
Val<br />
Ile<br />
Thr<br />
Met<br />
CH 3 — CH 2 — C — SCoA<br />
ATP + CO 2<br />
CH 3<br />
O<br />
– OOC — CH — C — SCoA<br />
– OOC — CH — C — SCoA<br />
CH 3<br />
O<br />
– OOC — CH2 — CH 2 — C — SCoA<br />
Propionil-‐CoA<br />
Propionil-‐CoA carboxilasa (BioQna)<br />
D-‐Medl-‐malonil-‐CoA<br />
MeQl-‐malonil-‐CoA epimerasa<br />
O<br />
L –Medl-‐malonil-‐CoA<br />
Me?l-‐malonil-‐CoA mutasa<br />
(5’ Deoxia<strong>de</strong>nosil-‐Cobalamina)<br />
O<br />
ADP + Pi<br />
Succinil-‐CoA<br />
Javier León Serrano<br />
AG <strong>de</strong> ca<strong>de</strong>na impar
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Vitaminas y metabolismo<br />
Javier León Serrano<br />
Más relacionados<br />
con el metabolismo<br />
<strong>de</strong> glúcidos.<br />
Más relacionados<br />
con el metabolismo<br />
<strong>de</strong> aminoácidos.
Fosfatos <strong>de</strong> pentosa<br />
Gly, Ala, Ser<br />
Cys, Trp<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Cinco aminoácidos se <strong>de</strong>gradan a piruvato<br />
Asn, Phe, Tyr<br />
Val, Ile, Thr, Met<br />
Asn, Asp<br />
Glucógeno<br />
Glucosa<br />
Piruvato<br />
Javier León Serrano<br />
Ácidos<br />
Grasos<br />
OAA<br />
Malato<br />
Fumarato<br />
Succinato<br />
NADH<br />
+<br />
CO 2<br />
+<br />
H 2 O<br />
Ace:l CoA<br />
Ciclo <strong>de</strong><br />
Krebs<br />
Succinil-‐CoA<br />
Lys, Leu<br />
Ile, Phe, Tyr, Trp<br />
Citrato<br />
Isocitrato<br />
α-‐ceto-‐glutarato<br />
Glu<br />
Arg, His, Gln, Pro
Ser<br />
Serina hidroximeQl<br />
transferasa<br />
Gly<br />
NAD +<br />
Glicina sintasa*<br />
NADH + H +<br />
COO –<br />
|<br />
H 2 N — CH<br />
|<br />
CH 2 — OH<br />
COO –<br />
|<br />
CH 2<br />
|<br />
NH 3 +<br />
HCO 3 – + NH4 +<br />
PLP<br />
THF<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
PLP<br />
Serina <strong>de</strong>shidratasa<br />
H 2 O<br />
N 5 N 10 me:len-‐<br />
tetrahidrofolato<br />
N 5, N 10 -‐me:len-‐<br />
tetrahidrofolato<br />
*Glicina sintasa = Enzima <strong>de</strong> rotura <strong>de</strong> glicina.<br />
Cinco aminoácidos se <strong>de</strong>gradan a piruvato<br />
THF<br />
NH 4<br />
N 5 ,N 10 -‐me:lén-‐tetrahidrofolato<br />
CH 2<br />
H<br />
CH2 N<br />
H<br />
Javier León Serrano<br />
COO –<br />
|<br />
C = O<br />
|<br />
CH 3<br />
Piruvato<br />
Cys<br />
Acetoace:l-‐CoA<br />
Transaminasaminas.<br />
(P.e.: ALT)<br />
9 reacciones<br />
4<br />
reacciones<br />
Ala<br />
Trp
Fosfatos <strong>de</strong> pentosa<br />
Gly, Ala, Ser<br />
Cys, Trp<br />
Asn, Phe, Tyr<br />
Val, Ile, Thr, Met<br />
* Seis con la Orn.<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Cinco* aminoácidos se <strong>de</strong>gradan a α-‐cetoglutarato<br />
Asn, Asp<br />
Glucógeno<br />
Glucosa<br />
Javier León Serrano<br />
Ácidos<br />
Grasos<br />
Piruvato Ace:l CoA<br />
Malato<br />
Fumarato<br />
Succinato<br />
NADH<br />
+<br />
CO 2<br />
+<br />
H 2 O<br />
OAA<br />
Ciclo <strong>de</strong><br />
Krebs<br />
Succinil-‐CoA<br />
Lys, Leu<br />
Ile, Phe, Tyr, Trp<br />
Citrato<br />
Isocitrato<br />
α-‐ceto-‐glutarato<br />
Glu<br />
Arg, His, Gln, Pro
Fosfatos <strong>de</strong> pentosa<br />
Gly, Ala, Ser<br />
Cys, Trp<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Asn, Phe, Tyr<br />
Val, Ile, Thr, Met<br />
Asn y Asp se <strong>de</strong>gradan a oxalacetato<br />
Asn, Asp<br />
Glucógeno<br />
Glucosa<br />
Javier León Serrano<br />
Ácidos<br />
Grasos<br />
Piruvato Ace:l CoA<br />
Malato<br />
Fumarato<br />
Succinato<br />
NADH<br />
+<br />
CO 2<br />
+<br />
H 2 O<br />
OAA<br />
Lys, Leu<br />
Ile, Phe, Tyr, Trp<br />
Ciclo <strong>de</strong><br />
Krebs<br />
Succinil-‐CoA<br />
Citrato<br />
Isocitrato<br />
α-‐ceto-‐glutarato<br />
Glu<br />
Arg, His, Gln, Pro
+<br />
H3N H 2 N<br />
COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
C<br />
O<br />
H 2 O<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Asn y Asp se <strong>de</strong>gradan a oxalacetato<br />
NH 4 +<br />
α-‐KG Glu<br />
Asn Asp Oxalacetato<br />
Asparaginasa Transaminasa<br />
Javier León Serrano<br />
COO –<br />
C<br />
CH 2<br />
O<br />
COO –
Fosfatos <strong>de</strong> pentosa<br />
Gly, Ala, Ser<br />
Cys, Trp<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Cuatro aminoácidos se <strong>de</strong>gradan a succinil-‐CoA<br />
Asn, Phe, Tyr<br />
Val, Ile, Thr, Met<br />
Asn, Asp<br />
Glucógeno<br />
Glucosa<br />
Piruvato<br />
Javier León Serrano<br />
Ácidos<br />
Grasos<br />
Malato<br />
Fumarato<br />
NADH<br />
+<br />
CO 2<br />
+<br />
H 2 O<br />
OAA<br />
Succinato<br />
Ace:l CoA<br />
Ciclo <strong>de</strong><br />
Krebs<br />
Succinil-‐CoA<br />
Lys, Leu<br />
Ile, Phe, Tyr, Trp<br />
Citrato<br />
Isocitrato<br />
α-‐ceto-‐glutarato<br />
Glu<br />
Arg, His, Gln, Pro
CH3 – CH2 – CO – COO<br />
α-‐cetobu:rato<br />
–<br />
NH 4<br />
H 2O<br />
Met<br />
Thr<br />
5 reacciones<br />
Thr<br />
<strong>de</strong>shidratasa<br />
(PLP)<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Cuatro aminoácidos se <strong>de</strong>gradan a succinil-‐CoA<br />
Val<br />
CH3 – CH2 – CO – S – CoA<br />
Propionil-‐CoA<br />
Ile<br />
7 reacciones<br />
CO 2<br />
6 reacciones<br />
Bio:na<br />
Ace:l-‐CoA<br />
Javier León Serrano<br />
CH 3<br />
– OOC — CH — C — SCoA<br />
O<br />
Me:l-‐<br />
malonil-‐CoA<br />
Desaminación directa (Ser-‐<strong>de</strong>hidratasa y Thr <strong>de</strong>hidratasa)<br />
Ser Piruvato + NH 4 +<br />
– OOC — CH2 — CH 2 — C — SCoA<br />
Succinil-‐CoA<br />
Thr<br />
Thr<br />
<strong>de</strong>shidratasa<br />
α-‐cetobu:rato + NH +<br />
4<br />
O
Val, Ile, Thr, Met<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Fase final <strong>de</strong> la <strong>de</strong>gradación <strong>de</strong> Met, Trp, Ile, Val (pero no Leu)<br />
CH 3 — CH 2 — C — SCoA<br />
ATP + CO 2<br />
CH 3<br />
O<br />
– OOC — CH — C — SCoA<br />
– OOC — CH — C — SCoA<br />
CH 3<br />
O<br />
– OOC — CH2 — CH 2 — C — SCoA<br />
Javier León Serrano<br />
Propionil-‐CoA<br />
Propionil-‐CoA carboxilasa (BioQna)<br />
D-‐Medl-‐malonil-‐CoA<br />
MeQl-‐malonil-‐CoA epimerasa<br />
O<br />
L –Medl-‐malonil-‐CoA<br />
Me?l-‐malonil-‐CoA mutasa<br />
(5’ Deoxia<strong>de</strong>nosil-‐Cobalamina)<br />
O<br />
ADP + Pi<br />
Succinil-‐CoA<br />
AG impares
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
a) Síntesis <strong>de</strong> Met y regeneración <strong>de</strong> AdoMet<br />
S-‐A<strong>de</strong>nosil me:onina (AdoMet)<br />
R<br />
S-‐A<strong>de</strong>nosil homocisteína<br />
PPi + Pi<br />
ATP<br />
Resumen <strong>de</strong> las reacciones en las que interviene la cobalamina<br />
+<br />
H3N COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
S<br />
CH 3<br />
MeQonina a<strong>de</strong>nosil<br />
transferasa<br />
Me:onina<br />
b) Degradación <strong>de</strong> propionil-‐CoA<br />
CH 3 — CH 2 — CO — SCoA<br />
CH 3<br />
– OOC — CH — CO — SCoA<br />
– OOC — CH — CO — SCoA<br />
CH 3<br />
– OOC — CH2 — CH 2 — CO — SCoA<br />
Succinil CoA<br />
Cobalamina<br />
MeQonina Sintasa<br />
Javier León Serrano<br />
Medl-‐<br />
Cobalamina<br />
5N-‐me:l-‐THF THF<br />
Propionil CoA<br />
D-‐Me:l Malonil CoA<br />
L -‐Me:l Malonil CoA<br />
MeQl Malonil CoA Mutasa<br />
5’ Desoxia<strong>de</strong>nosil-‐Cobalamina<br />
R-‐CH 3<br />
Homocisteína<br />
( Depleccion <strong>de</strong> Me:l-‐H4folato si ausencia d B12)<br />
AdoMet<br />
hidrolasa<br />
Ácidos grasos impares<br />
Val, Ile, Thr, Met<br />
+<br />
H3N COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 2<br />
SH
Fosfatos <strong>de</strong> pentosa<br />
Gly, Ala, Ser<br />
Cys, Trp<br />
Asn, Phe, Tyr<br />
Val, Ile, Thr, Met<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Seis aminoácidos se <strong>de</strong>gradan a acedl-‐CoA<br />
Asn, Asp<br />
Glucógeno<br />
Glucosa<br />
Piruvato<br />
Javier León Serrano<br />
Ácidos<br />
Grasos<br />
Malato<br />
Fumarato<br />
Succinato<br />
NADH<br />
+<br />
CO 2<br />
+<br />
H 2 O<br />
Ace:l CoA<br />
OAA<br />
Ile<br />
Trp<br />
Leu<br />
Ciclo <strong>de</strong><br />
Krebs<br />
Succinil-‐CoA<br />
Citrato<br />
Lys, Leu<br />
Phe, Tyr, Trp<br />
Acetoace:l-‐CoA<br />
Tiolasa<br />
Isocitrato<br />
α-‐ceto-‐glutarato<br />
Glu<br />
Arg, His, Gln, Pro
Val<br />
Ile<br />
Ala<br />
Trp<br />
Piruvato<br />
14<br />
reacciones<br />
6 reacciones<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Seis aminoácidos se <strong>de</strong>gradan a acedl-‐CoA<br />
Propionil-‐CoA<br />
9<br />
reacciones<br />
Lys<br />
Aceto-‐ace:l-‐CoA<br />
Ace:l-‐CoA<br />
6<br />
reacciones<br />
Enfermedad gené:ca común al<br />
catabolismo <strong>de</strong> Val, Ile y Leu.<br />
Javier León Serrano<br />
Leu<br />
Aceto-‐acetato<br />
Succinil-‐CoA<br />
5<br />
reacciones<br />
5 enfermeda<strong>de</strong>s<br />
gené:cas.<br />
Phe<br />
Tyr<br />
Fumarato
Fenilalanina<br />
NH 2<br />
CH 2 — CH — COO –<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Degradación <strong>de</strong> la fenilalanina y drosina (1)<br />
La Dihidrobiopterina es un coenzima <strong>de</strong> las oxidasas <strong>de</strong> función mixta<br />
NH 2<br />
N<br />
H 2<br />
H N<br />
CH 2 — CH—COO –<br />
N<br />
NAD+ Dihidrobiopterina<br />
reductasa<br />
H<br />
N<br />
N<br />
H<br />
O OH<br />
NAD<br />
Tetrahidro-‐<br />
biopterina<br />
+ + H +<br />
+ O2 Fenilalanina hidroxilasa<br />
(Reacción irreversible)<br />
O H<br />
5, 6, 7, 8 Tetrahidrobiopterina 7, 8 Dihidrobiopterina<br />
Javier León Serrano<br />
NADH + H +<br />
RH R-‐OH<br />
O 2<br />
NADH<br />
+ H 2 O<br />
Oxidasa <strong>de</strong><br />
función mixta<br />
H 2 O<br />
HO<br />
Tirosina<br />
HO<br />
NH 2<br />
CH 2 — CH — COO –<br />
NH 2<br />
CH 2 — CH — COO –
Fenilalanina<br />
NH 2<br />
CH 2 — CH — COO –<br />
Piruvato<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Fenilcetonuria (PKU)<br />
Transminasa<br />
Fenilalanina hidroxilasa<br />
• 1934: Asbjorn Fölling (en Oslo) <strong>de</strong>tecta fenilpiruvato en la orina <strong>de</strong> dos gemelos con retraso mental.<br />
Posteriormente, se encuentran más posi:vos en gemelos, lo que sugiere el carácter gené:co <strong>de</strong> la enfermedad.<br />
• Autosómica recesiva. En la población general la frecuencia es <strong>de</strong> 1 cada 15.000 habitantes. Unas 20 mutaciones<br />
diferentes.<br />
• Hasta que se estableció el screening neonatal los enfermos <strong>de</strong> fenilcetonuria representaban un 1% <strong>de</strong> los<br />
internos <strong>de</strong> ins:tuciones psiquiátricas (IQ medio 53%).<br />
• La base molecular <strong>de</strong>l retraso mental <strong>de</strong> los enfermos PKU es <strong>de</strong>sconocida.<br />
Ala<br />
• SE PUEDE CORREGIR SI SE DIAGNOSTICA PERINATALMENTE con tratamiento: dieta pobre (pero no carente) <strong>de</strong><br />
Phe IQ medio 93%.<br />
Javier León Serrano<br />
HO<br />
Tirosina<br />
O<br />
CH 2 — C — COO –<br />
NH 2<br />
CH 2 — CH — COO –<br />
Fenilpiruvato<br />
(se acumula en sangre y orina).
Phe hidroxilasa<br />
(Tetrahidrobiopterina)<br />
Phe<br />
Fenilcetonuria<br />
Cis<br />
Trans<br />
– OOC<br />
HO<br />
HC<br />
HC<br />
Tirosina<br />
COO –<br />
O<br />
C — CH 2 — C — CH 2 — COO –<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Aminotransferasa<br />
Javier León Serrano<br />
Dioxigenasa<br />
(vitamina C)<br />
p-‐Hidroxifenilpiruvato<br />
CH 2 — COO –<br />
Maleil Acetoacetato Alcaptonuria<br />
Ácido Homogen{sico<br />
CH<br />
HC<br />
O<br />
Degradación <strong>de</strong> fenilalanina y drosina (1)<br />
Isomerasa<br />
C — CH 2 — C — CH 2 — COO –<br />
O<br />
O<br />
Fumaril Acetoacetato<br />
NH 2<br />
CH 2 — CH — COO –<br />
αCG Glu<br />
Tirosinemia II<br />
Homogensitato oxidasa<br />
Fumarilacetato hidrolasa<br />
Tirosinemia I<br />
(drosinosis)<br />
HO<br />
HO<br />
OH<br />
O<br />
CH 3 — C — CH 2 — COO –<br />
Acetoacetato<br />
– OOC<br />
CH<br />
HC<br />
COO –<br />
Fumarato<br />
O<br />
CH 2 — CH — COO –<br />
Tirosinemia <strong>de</strong>l<br />
recién nacido
HC<br />
HC<br />
COO –<br />
C — CH 2 — C — CH 2 — COO –<br />
O<br />
O<br />
Maleil Acetoacetato<br />
Nature Genedcs, 1996.<br />
Volume 14, number 1, page 19.<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Alcaptonuria<br />
Tyr<br />
Oxidasa<br />
Alcaptonuria<br />
Javier León Serrano<br />
CH 2 — COO –<br />
Ácido Homogen{sico<br />
Oxidación<br />
espontánea<br />
Compuesto <strong>de</strong><br />
color negro<br />
The molecular basis of alkaptonuria<br />
José M. Fernán<strong>de</strong>z-‐Cañón* ,1 , Begoña Granadino* ,2 , Daniel Beltrán-‐Valero <strong>de</strong> Bernabé 2 , Mónica Renedo 3 , Elena Fernán<strong>de</strong>z-‐Ruiz 3 , Miguel A.<br />
Peñalva 1 & Sandago Rodríguez <strong>de</strong> Córdoba 2<br />
1 Departamento <strong>de</strong> Microbiología Molecular.<br />
2 Departamento <strong>de</strong> Inmunología, Centro <strong>de</strong> Inves:gaciones Biológicas, Consejo Superior <strong>de</strong> Inves:gaciones Cien\ficas, Velázquez 144, 28006-‐Madrid, Spain.<br />
3 Unidad <strong>de</strong> Biología Molecular, Hospital <strong>de</strong> la Princesa, <strong>Universidad</strong> Autónoma <strong>de</strong> Madrid, 28006-‐Madrid, Spain.<br />
*J.M.F.-‐C. & B.G. contributed equally to this work.<br />
Correspon<strong>de</strong>nce should be addressed to M.A.P.<br />
e-‐mail: cibma15@cc.csic.es
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Resumen <strong>de</strong> enfermeda<strong>de</strong>s <strong>de</strong>l catabolismo <strong>de</strong> la Phe<br />
Albinismo<br />
Melanina<br />
Fenilalanina<br />
Tirosina<br />
p-‐hidroxifenilpiruvato<br />
Ac. Homogen\sico<br />
Alcaptonuria<br />
Maleil acetoacetato<br />
Fumaril acetoacetato<br />
Fumarato Acetoacetato<br />
Javier León Serrano<br />
Fenilcetonuria (PKU)<br />
Tirosinemia II<br />
Tirosinemia transitoria RN<br />
Tirosinemia I
H 3 N +<br />
COO<br />
CH<br />
CH 3 — CH<br />
CH 3<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Enfermeda<strong>de</strong>s congénitas <strong>de</strong> la <strong>de</strong>gradación <strong>de</strong> aminoácidos ramificados (1)<br />
S-‐CoA<br />
C<br />
CH 3 — CH<br />
CH 3<br />
O<br />
Valina Isoleucina Leucina<br />
COO<br />
C<br />
CH 3 — CH<br />
CH 3<br />
O<br />
α Cetoisovalerato α Ceto β Medl<br />
Budrato<br />
CoASH<br />
NAD+<br />
CO 2<br />
NADH+H+<br />
S-‐CoA<br />
C<br />
CH 3 — CH<br />
CH 2<br />
CH 3<br />
α-‐ Cetoácido ramificado DH<br />
= <strong>de</strong>carboxilasa + transaceQlasa<br />
+ lipoilDH<br />
(complejo similar a PirDH)<br />
Isobudril CoA 2-‐Me-‐ Budril CoA Isovaleril CoA<br />
O<br />
H 3 N +<br />
COO<br />
CH<br />
CH 3 — CH<br />
CH 2<br />
CH 3<br />
COO<br />
C<br />
CH 3 — CH<br />
CH 2<br />
CH 3<br />
O<br />
Javier León Serrano<br />
S-‐CoA<br />
C<br />
CH 2<br />
CH 3 — CH<br />
CH 3<br />
α CetoIsocaproato<br />
O<br />
H 3 N +<br />
COO<br />
CH<br />
CH 2<br />
CH 3 — CH<br />
CH 3<br />
COO<br />
C<br />
CH 2<br />
CH 3 — CH<br />
CH 3<br />
O<br />
Aminoácido ramificado<br />
Aminotransferasa.<br />
(Músculo, riñón, SNC, tejido<br />
adiposo).<br />
Orina en<br />
jarabe<br />
<strong>de</strong> arce
SCoA<br />
C<br />
CH 3 — CH<br />
CH 3<br />
O<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
CH 3<br />
Javier León Serrano<br />
CH 3 — CH<br />
Isobudril CoA 2-‐Medl-‐Budril CoA Isovaleril CoA<br />
FADH 2<br />
C<br />
CH 3 — C<br />
S-‐CoA<br />
CH 2<br />
O<br />
CH 3<br />
Medlacrilil CoA Tiglil CoA β-‐ Medl crotonill CoA<br />
Propionil CoA Ace:l CoA Acetoacetato<br />
Succinil CoA<br />
Degradación <strong>de</strong> aminoácidos alifádcos ramificados (2)<br />
Val Ile Leu<br />
FADH 2<br />
– OOC — CH2 — CH 2 — C — SCoA<br />
O<br />
SCoA<br />
C<br />
CH 3 — CH<br />
CH 2<br />
C<br />
CH 3 — C<br />
O<br />
S-‐CoA<br />
CH<br />
O<br />
FADH 2<br />
SCoA<br />
C<br />
CH 2<br />
CH 3<br />
C<br />
CH 3 — C<br />
O<br />
S-‐CoA<br />
CH 3<br />
Complejo Acil-‐CoA DH (FAD)<br />
O
Val, Ile, Thr, Met<br />
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Fase final <strong>de</strong> la <strong>de</strong>gradación <strong>de</strong> Met, Trp, Ile, Val (pero no Leu)<br />
Succinil-‐CoA<br />
CH 3 — CH 2 — C — SCoA<br />
ATP + CO 2<br />
CH 3<br />
O<br />
– OOC — CH — C — SCoA<br />
– OOC — CH — C — SCoA<br />
CH 3<br />
O<br />
– OOC — CH2 — CH 2 — C — SCoA<br />
Javier León Serrano<br />
Propionil-‐CoA<br />
Propionil-‐CoA carboxilasa (BioQna)<br />
D-‐Medl-‐malonil-‐CoA<br />
MeQl-‐malonil-‐CoA epimerasa<br />
O<br />
L –Medl-‐malonil-‐CoA<br />
Me?l-‐malonil-‐CoA mutasa<br />
(5’ Deoxia<strong>de</strong>nosil-‐Cobalamina)<br />
O<br />
AG impares<br />
Aci<strong>de</strong>mia<br />
medlmalónica
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
Resumen <strong>de</strong> enfermeda<strong>de</strong>s congénitas <strong>de</strong>l<br />
catabolismo <strong>de</strong> aminoácidos alifádcos ramificados<br />
Val, Leu, Ile<br />
Alfa-‐cetoácidos<br />
Acil-‐CoA<br />
Propionil-‐CoA<br />
Me:l malonil-‐CoA<br />
Succinil-‐CoA<br />
Javier León Serrano<br />
Jarabe <strong>de</strong> Arce<br />
(«orina con olor a jarabe <strong>de</strong> arce»).<br />
Aci<strong>de</strong>mia medlmalónica
<strong>Bioquímica</strong> <strong>Estructural</strong> y <strong>Metabólica</strong><br />
TEMA 17. Degradación <strong>de</strong> aminoácidos y ciclo <strong>de</strong> la urea<br />
BIBLIOGRAFÍA<br />
• Lehninger Principles of Biochemistry. 5ª ed. Freeman, 2009. Cap 18.<br />
• Mark’s Basic Medical Biochemistry. A clinical approach. 3ª ed. LWW., 2008. Caps 38, 39, 40.<br />
• Feduchi y cols. <strong>Bioquímica</strong>: conceptos esenciales. Panamericana, 2011. Cap 15.<br />
• Berg, Tymoczko and Stryer. Biochemistry. 7ª ed. WH. Freeman, 2011. Cap 23.<br />
• Voet and Voet. Biochemistry. 4ª ed. Wiley, 2011. Cap 26.<br />
• Baynes and Dominiczak. <strong>Bioquímica</strong> Médica. 3ª ed. Elsevier, 2011. Cap 19.<br />
• GarreÜ and Grisham. Biochemistry. 4ª ed. 2009. Cap 25.<br />
Javier León Serrano