Monitoreo de la población de ballenas jorobadas en ... - Yaqu Pacha
Monitoreo de la población de ballenas jorobadas en ... - Yaqu Pacha
Monitoreo de la población de ballenas jorobadas en ... - Yaqu Pacha
¡Convierta sus PDFs en revista en línea y aumente sus ingresos!
Optimice sus revistas en línea para SEO, use backlinks potentes y contenido multimedia para aumentar su visibilidad y ventas.
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
1. Introducción:<br />
<strong>Monitoreo</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong><br />
<strong>en</strong> el Área Marina <strong>de</strong>l Parque Nacional Machalil<strong>la</strong><br />
Comparación <strong>de</strong> los resultados <strong>de</strong> <strong>la</strong> investigación<br />
durante <strong>la</strong>s temporadas 2000, 2001 y 2002<br />
Informe Preliminar<br />
E<strong>la</strong>borado por: María José Barragán P.<br />
Diciembre 2002<br />
Durante 1996 <strong>la</strong> zona <strong>de</strong>l área marina <strong>de</strong>l PNM fue <strong>de</strong>scrita como un área <strong>de</strong> reproducción<br />
<strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> gracias a los registros y primeros estudios <strong>de</strong> algunas investigadoras<br />
(D<strong>en</strong>kinger, 1996; Scheidat, 2000, Castro 2000), qui<strong>en</strong>es iniciaron un proceso <strong>de</strong> carácter<br />
ci<strong>en</strong>tífico que se ha mant<strong>en</strong>ido sin interrupción hasta <strong>la</strong> temporada 2002. Las<br />
investigaciones que se han realizado <strong>de</strong>s<strong>de</strong> <strong>en</strong>tonces han servido como base para <strong>la</strong> toma <strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>cisiones re<strong>la</strong>cionadas con el manejo <strong>de</strong>l recurso ball<strong>en</strong>a jorobada por parte <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />
autorida<strong>de</strong>s que manejan el área <strong>de</strong>l Parque Nacional Machalil<strong>la</strong> (PNM).<br />
Durante <strong>la</strong> temporada 2001, investigadores <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> que permanecieron <strong>en</strong> el campo<br />
fueron testigo <strong>de</strong>l gran y cada vez más creci<strong>en</strong>te movimi<strong>en</strong>to turístico que acudió a <strong>la</strong> zona<br />
<strong>de</strong>l PNM atraído por <strong>la</strong> propaganda y difusión <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong>l “whale watching”. Las<br />
autorida<strong>de</strong>s, usuarios, investigadores que trabajamos <strong>en</strong> el PNM apoyamos y solicitamos<br />
que <strong>la</strong>s autorida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> los ministerios y otros organismos <strong>de</strong>l estado que ti<strong>en</strong><strong>en</strong> directa<br />
jurisdicción sobre el recurso ball<strong>en</strong>a <strong>jorobadas</strong> tom<strong>en</strong> acciones para regu<strong>la</strong>r esta actividad.<br />
Durante los meses <strong>de</strong> julio, agosto y septiembre <strong>de</strong>l 2001, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> formó parte <strong>de</strong> un<br />
grupo interdisciplinario que trabajó <strong>en</strong> los lineami<strong>en</strong>tos para construir el “Reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to<br />
Nacional <strong>de</strong> Observación <strong>de</strong> Ball<strong>en</strong>as”. Recién <strong>en</strong> abril <strong>de</strong>l 2002 este reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to estuvo<br />
listo, con <strong>la</strong> firma <strong>de</strong> los tres Ministros <strong>de</strong> Gobierno, cuyas carteras <strong>de</strong> estado ti<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
jurisdicción sobre <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> (Ministerio <strong>de</strong> Def<strong>en</strong>sa Nacional, Ministerio <strong>de</strong><br />
Turismo y Ministerio <strong>de</strong> Ambi<strong>en</strong>te).<br />
Este reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to conti<strong>en</strong>e información que no es necesariam<strong>en</strong>te <strong>la</strong> más completa, a pesar<br />
<strong>de</strong> que hubo co<strong>la</strong>boración por parte <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> y otras instituciones para modificar,<br />
cambiar y mejorar este Reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to. Actualm<strong>en</strong>te se espera que este reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to sea <strong>la</strong><br />
primera herrami<strong>en</strong>ta legal para manejar <strong>de</strong> una manera a<strong>de</strong>cuada a <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong>.<br />
El Reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>en</strong> el Ecuador m<strong>en</strong>ciona <strong>en</strong>tre otras<br />
cosas los puertos ecuatorianos autorizados para que botes <strong>de</strong> observación zarp<strong>en</strong> para<br />
realizar <strong>la</strong> actividad.<br />
Si embargo, se incluy<strong>en</strong> puertos <strong>en</strong> los que poco o nada se conoce acerca <strong>de</strong> los grupos <strong>de</strong><br />
<strong>ball<strong>en</strong>as</strong> que se <strong>en</strong>cu<strong>en</strong>tran <strong>en</strong> estas zonas. Recién <strong>en</strong> el año 2001, se inició <strong>la</strong> investigación
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
simultánea sobre <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong>s zonas marinas <strong>de</strong> Manabí y<br />
Esmeraldas (Brtnik, 2001 <strong>en</strong> prep.; Barragán, 2001, <strong>en</strong> prep.).<br />
Esta investigación pret<strong>en</strong><strong>de</strong> analizar a <strong>de</strong>talle los grupos <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong>s dos<br />
zonas <strong>de</strong> reproducción <strong>en</strong> el Ecuador. Es necesario por lo tanto mant<strong>en</strong>er el programa <strong>de</strong><br />
monitoreo <strong>de</strong> <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong> Machalil<strong>la</strong> para complem<strong>en</strong>tar <strong>la</strong><br />
información recopi<strong>la</strong>da <strong>en</strong> los años 2001 y 2002 y apoyar <strong>de</strong> esta manera <strong>la</strong> toma <strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>cisiones por parte <strong>de</strong> autorida<strong>de</strong>s.<br />
El PNM y sus usuarios utilizarán <strong>la</strong> información para conci<strong>en</strong>ciarse sobre <strong>la</strong> importancia <strong>de</strong><br />
utilizar correctam<strong>en</strong>te este recurso <strong>de</strong>l que <strong>de</strong>p<strong>en</strong><strong>de</strong> actualm<strong>en</strong>te <strong>la</strong> mayor parte <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />
pob<strong>la</strong>ción. Actualm<strong>en</strong>te <strong>la</strong> Educación Ambi<strong>en</strong>tal es reconocido como una herrami<strong>en</strong>ta<br />
imprescindible para <strong>la</strong> conservación <strong>de</strong> los recursos naturales <strong>de</strong>l p<strong>la</strong>neta.<br />
La educación necesariam<strong>en</strong>te <strong>de</strong>be incluir diversos <strong>en</strong>foques y activida<strong>de</strong>s que logr<strong>en</strong> <strong>en</strong> el<br />
ser humano <strong>la</strong> sufici<strong>en</strong>te s<strong>en</strong>sibilidad para <strong>en</strong>t<strong>en</strong><strong>de</strong>r <strong>la</strong> importancia <strong>de</strong> <strong>la</strong> conservación y<br />
protección <strong>de</strong> los recursos naturales <strong>de</strong> los que vive. Las activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> Educación<br />
Ambi<strong>en</strong>tal <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>das <strong>en</strong> años anteriores con <strong>la</strong>s escue<strong>la</strong>s, y colegios <strong>de</strong> <strong>la</strong>s localida<strong>de</strong>s<br />
han sido importantes y básicas para lograr cambios <strong>en</strong> <strong>la</strong> actitud <strong>de</strong> los pob<strong>la</strong>dores, <strong>de</strong> los<br />
más jóv<strong>en</strong>es sobre todo.<br />
Durante el año 2001, <strong>la</strong>s insta<strong>la</strong>ciones <strong>de</strong> <strong>la</strong> Is<strong>la</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> P<strong>la</strong>ta que fue el c<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> operaciones<br />
<strong>de</strong> los investigadores <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> para evaluar el impacto <strong>de</strong>l turismo <strong>en</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />
(Brtnik, 2000), fueron restauradas por <strong>la</strong> administración <strong>de</strong>l PNM con el apoyo financiero<br />
<strong>de</strong> una ONG <strong>de</strong> apoyo local.<br />
Esta nueva infraestructura pret<strong>en</strong><strong>de</strong> dar apoyo logístico a <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s turísticas que se<br />
<strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>n durante todo el año <strong>en</strong> <strong>la</strong> Is<strong>la</strong>, sirvi<strong>en</strong>do <strong>de</strong> lugar <strong>de</strong> reunión <strong>de</strong> los turistas, sitio<br />
<strong>de</strong> <strong>de</strong>scanso, pero asimismo podría constituirse <strong>en</strong> un lugar i<strong>de</strong>al para <strong>la</strong> implem<strong>en</strong>tación <strong>de</strong><br />
un pequeño c<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> interpretación sobre <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong>l PNM.<br />
Este espacio visitado por miles <strong>de</strong> turistas al año, podría ser utilizado como una herrami<strong>en</strong>ta<br />
educativa muy útil que se ori<strong>en</strong>taría hacia <strong>la</strong> difusión, educación e interpretación <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />
información g<strong>en</strong>erada por <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> <strong>de</strong>s<strong>de</strong> 1996, año <strong>de</strong> inicio <strong>de</strong> sus activida<strong>de</strong>s <strong>en</strong> <strong>la</strong><br />
zona.<br />
2. Objetivo G<strong>en</strong>eral:<br />
Continuar con <strong>la</strong> caracterización <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong>l Área Marina <strong>de</strong>l<br />
Parque Nacional Machalil<strong>la</strong> para prop<strong>en</strong><strong>de</strong>r a un manejo sust<strong>en</strong>table y a <strong>la</strong>rgo p<strong>la</strong>zo <strong>de</strong>l<br />
recurso.<br />
3. Objetivos Específicos:
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
3.1. Estimar el tamaño <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción que se <strong>en</strong>cu<strong>en</strong>tra <strong>en</strong> el área marina <strong>de</strong>l<br />
Parque Nacional Machalil<strong>la</strong>.<br />
3.2. Investigar el uso <strong>de</strong>l hábitat con énfasis <strong>en</strong> i<strong>de</strong>ntificar zonas <strong>de</strong> crianza.<br />
3.3. Investigar <strong>la</strong>s migraciónes a lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong> <strong>la</strong> costa ecuatoriana con énfasis <strong>en</strong> <strong>la</strong>s<br />
migraciónes <strong>en</strong>tre el AMPNM y el Cantón Atacames.<br />
4. Área <strong>de</strong> Estudio:<br />
5. Metodología:<br />
La metodología con <strong>la</strong> que se trabajó durante esta temporada se resume <strong>en</strong> dos fases:<br />
5.1. Fase <strong>de</strong> campo:<br />
•Recorridos diarios <strong>en</strong> <strong>la</strong> zona, con botes comerciales <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> (método<br />
estándar)<br />
•Datos recolectados por dia:<br />
•Hora <strong>de</strong> salida / hora <strong>de</strong> regreso a puerto<br />
•Hora <strong>de</strong> inicio y fin <strong>de</strong> cada observación<br />
•Esfuerzo: tiempo <strong>de</strong> búsqueda <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> por el investigador (<strong>en</strong> horas)<br />
•Datos recolectados por grupo:<br />
•Fotos <strong>de</strong> <strong>la</strong> co<strong>la</strong> y aleta dorsal <strong>de</strong> cada animal<br />
•Posición geográfica (GPS)<br />
•Tamaño <strong>de</strong>l grupo<br />
•Composición <strong>de</strong>l grupo<br />
•Comportami<strong>en</strong>to<br />
5. 2. Fase <strong>de</strong> análisis<br />
Manabí<br />
Guayas<br />
Área <strong>de</strong> Estudio<br />
Esmeraldas<br />
∗Descripción <strong>de</strong>l área <strong>de</strong> reproducción: (comparación/años)<br />
N<br />
S
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
-Pres<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> crías<br />
-Comportami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> cortejo<br />
-Formación <strong>de</strong> grupos<br />
-Ocupación<br />
∗Estimación <strong>de</strong>l tamaño <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción:<br />
-I<strong>de</strong>ntificación <strong>de</strong> los animales a través <strong>de</strong> <strong>la</strong> co<strong>la</strong><br />
-Cálculo # pob<strong>la</strong>cional a través <strong>de</strong>l método“captura – recaptura“<br />
∗Uso <strong>de</strong>l hábitat<br />
-Reconocer áreas preferidas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />
-Reconocer áreas preferidas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s crías<br />
6. Resultados obt<strong>en</strong>idos:<br />
6.1. Datos básicos <strong>de</strong>l trabajo <strong>de</strong> campo<br />
Área Machalil<strong>la</strong> 2001 Machalil<strong>la</strong> 2002<br />
Temporada 04/07/01 – 02/10/01 29/07/02-13/10/02<br />
Días 87 65<br />
Recorridos 149 82<br />
Esfuerzo 240 248,43<br />
Avistami<strong>en</strong>tos 235 115<br />
Ball<strong>en</strong>as 571 346<br />
Crías 36 34<br />
Adultos 535 312<br />
6. 2. Dinámica <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción:<br />
6.2.1. Composición grupal (comparación <strong>en</strong>tre temporadas)<br />
Temporada 2001:<br />
•Promedio <strong>de</strong>l tamaño <strong>de</strong>l grupo:<br />
2,57 animales por grupo<br />
•Variedad:<br />
1 - 11 animales por grupo<br />
•Promedio <strong>de</strong>l tamaño <strong>de</strong> grupo con cría:<br />
3,16 animales por grupo<br />
•Variedad:<br />
2 –11 animales por grupo
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
Temporada 2002:<br />
•Promedio <strong>de</strong>l tamaño <strong>de</strong>l grupo:<br />
3.0087 animales por grupo<br />
•Variedad:<br />
1 – 11 animales por grupo<br />
•Promedio <strong>de</strong>l tamaño <strong>de</strong> grupo con cría:<br />
3.5 animales por grupo<br />
•Variedad:<br />
2 – 8 animales por grupo<br />
6.2.2. Cambios <strong>en</strong> el tamaño <strong>de</strong>l grupo durante <strong>la</strong> temporada 2001<br />
Temporada 2001<br />
# Composición grupal<br />
25.6.-<br />
8.7.<br />
•Promedio <strong>de</strong>l tamaño grupal (inicio <strong>de</strong> temporada): 2.09 animales/grupo<br />
•Mediados <strong>de</strong> temporada: se formaron grupos pequeños; promedio <strong>de</strong> 2.60<br />
animales/grupo<br />
•Grupos mas gran<strong>de</strong>s: observados a finales <strong>de</strong> temporada,promedio máximo <strong>de</strong> 2.84<br />
animales/grupo<br />
Temporada 2002:<br />
9.7.-<br />
22.7.<br />
23.7.-<br />
5.8.<br />
Tamaño grupal<br />
6.8.-<br />
19.8<br />
Fecha<br />
20.8.-<br />
2.9.<br />
3.9.-<br />
17.9<br />
18.9.-<br />
2.10.<br />
# promedio<br />
individuos
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
# individuos<br />
Temporada 2001:<br />
Variación <strong>en</strong> el número <strong>de</strong> individuos<br />
23.7.-5.8. 6.8.-19.8 20.8.-2.9. 3.9.-17.9 18.9.-2.10. 3.10.-17.10.<br />
Fecha<br />
6.2.3. Formación <strong>de</strong> grupos:<br />
35%<br />
Tamaño grupal<br />
Promedio <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />
•El 49% <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> observadas formaron grupos <strong>de</strong> dos animales<br />
•16% <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> observadas estuvieron so<strong>la</strong>s<br />
•35% <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> observadas formaron grupos <strong>de</strong> 3 o mas animales.<br />
16%<br />
49%<br />
1<br />
2<br />
3 ó +
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
Temporada 2002:<br />
Temporada 2001:<br />
Composición <strong>de</strong> grupos<br />
42%<br />
Tamaño grupal<br />
6.2.4. Cambios <strong>en</strong> <strong>la</strong> formación d e grupos:<br />
Formación <strong>de</strong> grupos<br />
•Ball<strong>en</strong>as solitarias y grupos <strong>de</strong> dos animales se observaron más frecu<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>te a<br />
inicios <strong>de</strong> temporada.<br />
•Grupos gran<strong>de</strong>s, <strong>de</strong> 3 o más animales han sido observados durante toda <strong>la</strong> temporada,<br />
con cierta constancia<br />
14%<br />
44%<br />
jul ago sep<br />
Meses<br />
1<br />
2<br />
3 o más<br />
1<br />
2<br />
3
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
Temporada 2002:<br />
Composición grupal<br />
14<br />
12<br />
10<br />
8<br />
6<br />
4<br />
2<br />
0<br />
Temporada 2001:<br />
6.2.5. Abundancia <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong>:<br />
•Promedio <strong>de</strong> <strong>la</strong> abundancia:<br />
2,4 animales por hora<br />
•Variedad:<br />
0,0 – 11 animales por hora<br />
•Promedio <strong>de</strong> <strong>la</strong> abundancia <strong>de</strong> crías:<br />
0,15 crías por hora<br />
•Variedad:<br />
0,0 – 2 crías por hora<br />
Temporada 2002:<br />
•Promedio <strong>de</strong> <strong>la</strong> abundancia:<br />
1.4 animales por hora<br />
•Variedad:<br />
0.0 – 11 animales por hora<br />
•Promedio <strong>de</strong> abundancia <strong>de</strong> crías:<br />
0.150064 crías por hora<br />
•Variedad:<br />
0.0 – 0.10 crías por hora<br />
Formación <strong>de</strong> grupos<br />
9.7-22.7. 23.7-5.8. 6.8.-19.8. 20.8.-2.9. 3.9.-17.9. 18.9.-31.9. 3.10.-17.10.<br />
Meses<br />
1<br />
2<br />
3 o +
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
whales/hour<br />
Whales/hour<br />
Semanas Esmeraldas<br />
(<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora)<br />
2001 2001<br />
AMPNM<br />
(<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora)<br />
Esmeraldas<br />
(<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora)<br />
AMPNM<br />
(<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora)<br />
6.8 – 19.8 - 1.9 2.1 3.2<br />
20.8 – 2.9 2.9 1.7 3.3 1.5<br />
3.9 – 17.9 1.7 0.8 2.8 2.1<br />
5<br />
4.54<br />
4<br />
3.5<br />
3<br />
32<br />
2.5<br />
21<br />
1.50<br />
1<br />
0.5<br />
0<br />
16.7.-<br />
22.7.<br />
2.7.-<br />
8.7.<br />
23.7.-<br />
29.7.<br />
9.7.-<br />
15.7.<br />
30.7.-<br />
5.8.<br />
6.8.-<br />
12.8.<br />
13.8.-<br />
19.8.<br />
Esm PNM<br />
20.8.-<br />
26.8.<br />
27.8.-<br />
2.9.<br />
3.9.-<br />
9.9.<br />
16.7.- 23.7.- 30.7.- 6.8.- 13.8.-<br />
Date (2000 and 2001 season PNM)<br />
22.7. 29.7. 5.8. 12.8. 19.8.<br />
10.9.-<br />
17.9.<br />
20.8.-<br />
26.8.<br />
Date (Esm and PNM 2001 season)<br />
18.9.-<br />
27.9.<br />
27.8.-<br />
2.9.<br />
3.9.-<br />
9.9.<br />
2000<br />
2001<br />
10.9.-<br />
17.9.
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
6.2.6. Comparación abundancia temporadas 2000, 2001 y 2002<br />
(animales observados por hora)<br />
Abundancia<br />
3.5<br />
3.0<br />
2.5<br />
2.0<br />
1.5<br />
1.0<br />
0.5<br />
0.0<br />
6.2.7. Comparación <strong>de</strong> abundancia temporadas 2000, 2001 y 2002<br />
(crías observados por hora)<br />
Abundancia<br />
Temporada 2001<br />
9.7-22.7.<br />
0.35<br />
0.30<br />
0.25<br />
0.20<br />
0.15<br />
0.10<br />
0.05<br />
0.00<br />
23.7-5.8.<br />
23.7-5.8.<br />
6.8.-19.8.<br />
6.8.-19.8.<br />
20.8.-2.9.<br />
Análisis temporadas<br />
3.9.-17.9.<br />
Fechas<br />
18.9.-31.9.<br />
3.10.-17.10.<br />
6.2.8. Cambios <strong>en</strong> <strong>la</strong> abundancia<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
Esfuerzo<br />
Comparación temporadas (crías)<br />
20.8.-2.9.<br />
3.9.-17.9.<br />
Fechas<br />
18.9.-31.9.<br />
3.10.-17.10.<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
Esfuerzo<br />
b/h 2000<br />
b/h2001<br />
b/h 2002<br />
esfuerzo 2000<br />
esfuerzo 2001<br />
esfuerzo 2002<br />
c/h 2000<br />
c/h2001<br />
c/h 2002<br />
esfuerzo 2000<br />
esfuerzo 2001<br />
esfuerzo 2002
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
•La abundacia aum<strong>en</strong>tó hacia <strong>la</strong> mitad <strong>de</strong> julio y agosto con un máximo <strong>de</strong> 3,3 animales por<br />
hora.<br />
•A partir <strong>de</strong> esta fecha <strong>la</strong> abundancia disminuyó a principios <strong>de</strong> septiembre con un mínimo<br />
<strong>de</strong> 1,5 animales por hora.<br />
•A finales <strong>de</strong> <strong>la</strong> temporada <strong>la</strong> abundancia aum<strong>en</strong>tó ligeram<strong>en</strong>te, pero no llegó a los valores<br />
<strong>de</strong> inicios <strong>de</strong> <strong>la</strong> temporada (2,1 <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora)<br />
Temporada 2002:<br />
<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora<br />
<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora<br />
2<br />
1.8<br />
1.6<br />
1.4<br />
1.2<br />
1<br />
0.8<br />
0.6<br />
0.4<br />
0.2<br />
0<br />
25.6.-<br />
8.7.<br />
9.7.-<br />
22.7.<br />
23.7.-<br />
5.8.<br />
Abundancia temporada<br />
6.8.-19.8 20.8.-<br />
2.9.<br />
Fecha<br />
Abundancia temporada 2002<br />
3.9.-17.9 18.9.-<br />
2.10.<br />
9.7-22.7. 23.7-5.8. 6.8.-19.8. 20.8.-2.9. 3.9.-17.9. 18.9.-<br />
31.9.<br />
Fechas<br />
3.10.-<br />
17.10.<br />
b/h<br />
b/h 2002
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
6.2.9. Abundancia <strong>de</strong> crías temporadas 2000, 2001 y 2002<br />
Crías/hora<br />
Crías/hora<br />
# crías/hora<br />
Abundancia <strong>de</strong> crías temporada 2000<br />
23.7.-5.8. 6.8.-19.8. 20.8.-2.9. 3.9.-17.9. 18.9.-31.9.<br />
0.25<br />
0.20<br />
0.15<br />
0.10<br />
0.05<br />
0.00<br />
2000 2000 2000 2000 2000<br />
Fechas<br />
Abundancia <strong>de</strong> crías temporada 2001<br />
23.7-5.8. 6.8-19.8 20.8-2.9. 3.9-17.9 18.9.-2.10.<br />
2001 2001 2001 2001 2001<br />
Fechas<br />
Abundancia <strong>de</strong> crías temporada 2002<br />
23.7-5.8. 6.8.-19.8. 20.8.-2.9. 3.9.-17.9. 18.9.-<br />
31.9.<br />
Fecha<br />
3.10.-<br />
17.10.<br />
6.3. Comportami<strong>en</strong>to y su re<strong>la</strong>ción con <strong>la</strong> actividad turística:<br />
Serie1<br />
Serie1<br />
c/h 2002
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
6.3.1. Reacción inicial <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> a <strong>la</strong> pres<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> botes.<br />
Los cambios <strong>en</strong> el comportami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> analizados se re<strong>la</strong>cionan con <strong>la</strong>s<br />
activida<strong>de</strong>s registradas antes y durante <strong>la</strong> observación, t<strong>en</strong>i<strong>en</strong>do como principales categorías<br />
<strong>la</strong> <strong>de</strong> acercarse o no acercarse a <strong>la</strong> embarcación por parte <strong>de</strong> los grupos <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />
12<br />
Tipos <strong>de</strong> actividad registrados<br />
54<br />
24<br />
Acercan<br />
39 Alejan/no se acercan<br />
81<br />
Navegan<br />
Inmersión<br />
Actividad <strong>de</strong> superficie<br />
El número <strong>de</strong> comportami<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> “acercami<strong>en</strong>tos”registrados es m<strong>en</strong>or que el <strong>de</strong><br />
“alejami<strong>en</strong>to/no acercami<strong>en</strong>to”. Es <strong>en</strong>tonces c<strong>la</strong>ro que <strong>la</strong> actitud <strong>de</strong> evasión a los botes <strong>de</strong><br />
observación es mayor que <strong>la</strong> <strong>de</strong> acercarse a los mismos, aunque <strong>en</strong> este año ha habido<br />
algunas (4 o 5) situaciones <strong>de</strong> acercami<strong>en</strong>to extremo por parte <strong>de</strong> algunas <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> a <strong>la</strong>s<br />
embarcaciones.<br />
Vemos <strong>en</strong> <strong>la</strong> figura 5 que <strong>en</strong> <strong>la</strong> mayoría <strong>de</strong> los casos, <strong>la</strong> actividad más registrada es <strong>la</strong> <strong>de</strong><br />
navegación, tomando <strong>en</strong> cu<strong>en</strong>ta que <strong>en</strong> <strong>la</strong> mayoría <strong>de</strong> los casos <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> estuvieron<br />
navegando, po<strong>de</strong>mos p<strong>en</strong>sar que <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> superficie, g<strong>en</strong>eralm<strong>en</strong>te re<strong>la</strong>cionadas<br />
con cortejo y/o apareami<strong>en</strong>to, no se dieron <strong>en</strong> <strong>la</strong> misma medida, reduciéndose así <strong>la</strong><br />
posibilidad <strong>de</strong> apareami<strong>en</strong>to exitoso.<br />
6.3.2. Tipo y frecu<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> ma<strong>la</strong>s maniobras registradas durante <strong>la</strong><br />
observación.<br />
No cuantificado<br />
Se pue<strong>de</strong> hacer una apreciación g<strong>en</strong>eral según <strong>la</strong> experi<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> <strong>la</strong> investigadora <strong>en</strong> el<br />
campo (Barragán, comm. pers.) e i<strong>de</strong>ntificar <strong>la</strong>s principales situaciones.<br />
- Exceso <strong>de</strong> botes alre<strong>de</strong>dor <strong>de</strong> un mismo grupo <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />
- Demasiado tiempo <strong>de</strong> observación con un mismo grupo<br />
- Botes que realizan actividad <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> manera temporal acce<strong>de</strong>n al grupo a altas<br />
velocida<strong>de</strong>s (pescadores artesanales)<br />
- División <strong>de</strong> grupos por parte <strong>de</strong> embarcaciones con actividad temporal (pescadores<br />
artesanales<br />
- Zarpes <strong>de</strong> embarcaciones simultáneas: no permite observaciones difer<strong>en</strong>ciadas
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
Frecu<strong>en</strong>cias<br />
35<br />
30<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
A<strong>de</strong><strong>la</strong>ntemi<strong>en</strong>to<br />
Tiempo<br />
observación<br />
excesivo<br />
Frecu<strong>en</strong>cias <strong>de</strong> actitu<strong>de</strong>s negativas durante <strong>la</strong> observación<br />
Interposición<br />
<strong>en</strong>tre grupos<br />
Más <strong>de</strong> tres<br />
botes<br />
Lado<br />
equivocado<br />
Categorías<br />
6.3.3. Número <strong>de</strong> embarcaciones durante los avistami<strong>en</strong>tos<br />
# Observaciones<br />
35<br />
30<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
# <strong>de</strong> botes por observación<br />
Muy cerca<br />
1 2 3 > 3<br />
Categorías (# botes)<br />
Muy rápido<br />
Serie1<br />
No<br />
especificado<br />
Serie1<br />
El número <strong>de</strong> registros <strong>de</strong> botes observando un grupo <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> nos muestra que<br />
observaciones realizadas por uno y dos embarcaciones simultáneam<strong>en</strong>te manti<strong>en</strong><strong>en</strong> un<br />
cierto equilibrio, observaciones realizadas por tres botes simultáneam<strong>en</strong>te fueron<br />
registradas <strong>en</strong> m<strong>en</strong>or número, pero lo que más l<strong>la</strong>ma <strong>la</strong> at<strong>en</strong>ción y preocupa al mismo<br />
tiempo es que el registro <strong>de</strong> más <strong>de</strong> tres embarcaciones observando <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />
simultáneam<strong>en</strong>te es también numeroso, tomando <strong>en</strong> cu<strong>en</strong>ta que el reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to impi<strong>de</strong> esta<br />
situación.
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
6.3.4. Tiempo <strong>de</strong> duración <strong>de</strong> los avistami<strong>en</strong>tos<br />
# <strong>de</strong> registros<br />
Porc<strong>en</strong>taje<br />
30<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
9<br />
10<br />
Duración <strong>de</strong> observaciones<br />
23 23 24<br />
1-10 11-20 21-30 31-40 41-50 51-60 > 60<br />
8.04<br />
Categorías (minutos)<br />
10<br />
Perman<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> botes <strong>en</strong> observación (%)<br />
8.92<br />
20.53 20.53 21.42<br />
8.92<br />
13<br />
11.6<br />
1-10 11-20 21-30 31-40 41-50 51-60 > 60<br />
Categorías (minutos)<br />
Serie1<br />
Serie1<br />
En ambos casos observamos que <strong>la</strong> mayoría <strong>de</strong> observaciones se ubican <strong>en</strong> los rangos <strong>de</strong> 21<br />
a 50 minutos <strong>de</strong> observación, lo que significa que se triplica el tiempo permitido <strong>de</strong><br />
observación, causando por lo tanto mayor efecto <strong>en</strong> el cambio <strong>de</strong> actividad <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> y<br />
por lo mismo un impacto mayor.
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
6.4. Fotoi<strong>de</strong>ntificación y reavistami<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>en</strong>tre<br />
temporadas:<br />
Registro: 1<br />
Danie<strong>la</strong> Rosero<br />
Julio 2000<br />
Registro: 2<br />
María José Barragán<br />
Agosto 2001
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
7. Conclusiones y recom<strong>en</strong>daciones:<br />
7.1. Investigación:<br />
Des<strong>de</strong> 1996 <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> ha <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>do monitoreos <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>la</strong> zona <strong>de</strong>l Área Marina <strong>de</strong>l Parque Nacional Machalil<strong>la</strong>. Los resultados <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />
investigaciones han sido utilizadas para tomar medidas <strong>de</strong> conservación y para justificar <strong>la</strong><br />
toma <strong>de</strong> <strong>de</strong>cisiones <strong>de</strong> <strong>la</strong>s autorida<strong>de</strong>s con re<strong>la</strong>ción a su manejo y al uso sust<strong>en</strong>table <strong>de</strong>l<br />
recurso por parte <strong>de</strong> <strong>la</strong>s pob<strong>la</strong>ciones locales.<br />
Un proceso <strong>de</strong> carácter ci<strong>en</strong>tífico se ha mant<strong>en</strong>ido sin interrupción <strong>de</strong>s<strong>de</strong> <strong>en</strong>tonces hasta <strong>la</strong><br />
temporada 2002, s<strong>en</strong>tando <strong>la</strong>s bases <strong>de</strong> <strong>la</strong> información ci<strong>en</strong>tíficam<strong>en</strong>te válida con un gran<br />
peso <strong>en</strong> el compon<strong>en</strong>te social y económico <strong>de</strong> <strong>la</strong> región.<br />
7.2. Turismo:<br />
Durante <strong>la</strong>s temporadas 2001 y 2002 el crecimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad turística fue evi<strong>de</strong>nte y<br />
<strong>la</strong>s observaciones y registro <strong>de</strong> datos que pudimos t<strong>en</strong>er muestran una variación <strong>en</strong> <strong>la</strong>s<br />
actitu<strong>de</strong>s y comportami<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> con re<strong>la</strong>ción a los botes <strong>de</strong> observación.<br />
El “Reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to <strong>de</strong> Observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> y otros mamíferos marinos” diseñado y<br />
construido con <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> técnicos <strong>de</strong> varios sectores (incluy<strong>en</strong>do a biólogos <strong>de</strong><br />
<strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>) ha sido un instrum<strong>en</strong>to legal que <strong>de</strong> alguna manera ha servido para t<strong>en</strong>er un<br />
marco legal para apoyar cualquier actividad <strong>de</strong> control que se realizó durante <strong>la</strong>s<br />
activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>en</strong> los años 2001 y 2002.<br />
Lam<strong>en</strong>tablem<strong>en</strong>te el control y vigi<strong>la</strong>ncia por parte <strong>de</strong> <strong>la</strong>s autorida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> <strong>la</strong> marina no fue lo<br />
sufici<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>te exhaustivo para verificar que <strong>la</strong>s disposiciones <strong>de</strong> este reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to se<br />
cump<strong>la</strong>n.<br />
7.3. Aspectos legales:<br />
En el mes <strong>de</strong> noviembre <strong>de</strong> 2002, el Subsecretario <strong>de</strong>l Ministerio <strong>de</strong>l Ambi<strong>en</strong>te <strong>de</strong>l Litoral,<br />
Ing. Héctor Ayón me convocó como repres<strong>en</strong>tante <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> para participar <strong>en</strong> una<br />
reunión técnica <strong>de</strong> evaluación <strong>de</strong> <strong>la</strong> temporada <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> 2002.<br />
Patricia Brtnik (<strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>), Fernando Félix (Fundación Ecuatoriana <strong>de</strong> Mamíferos<br />
Marinos, FEMM) y María José Barragán (<strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>) participamos <strong>en</strong> esta reunión y<br />
pres<strong>en</strong>tamos los resultados <strong>de</strong> nuestras investigaciones <strong>en</strong> <strong>la</strong>s zonas <strong>de</strong> Esmeraldas, Salinas<br />
y Machalil<strong>la</strong> respectivam<strong>en</strong>te.<br />
Se <strong>en</strong>vió a <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> Alemania el Informe Técnico preparado para el Ministerio <strong>de</strong><br />
Turismo por <strong>la</strong>s tres personas repres<strong>en</strong>tantes <strong>de</strong> <strong>la</strong>s instituciones que trabajan con<br />
investigación <strong>de</strong> mamíferos acuáticos <strong>en</strong> <strong>la</strong> zona.<br />
El objetivo <strong>de</strong> esta reunión y <strong>de</strong> <strong>la</strong> <strong>en</strong>trega <strong>de</strong>l Informe <strong>de</strong> <strong>la</strong> Temporada 2002 fue el <strong>de</strong><br />
evaluar y dar com<strong>en</strong>tarios para <strong>la</strong> modificación, correcciones o cambios que pudieran
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
hacerse al Reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to <strong>de</strong> Observación <strong>de</strong> Ball<strong>en</strong>as y otros mamíferos marinos que ya<br />
existe.<br />
El proceso <strong>de</strong> evaluación está <strong>en</strong> proceso con <strong>la</strong>s nuevas autorida<strong>de</strong>s <strong>de</strong>l Ministerio <strong>de</strong><br />
Ambi<strong>en</strong>te <strong>en</strong> el nuevo Gobierno <strong>de</strong> Ecuador.<br />
7.4. Manejo:<br />
El principal objetivo <strong>de</strong> realizar esta evaluación anual es <strong>en</strong> primer lugar comprobar que <strong>la</strong><br />
actividad se está realizando bajo los parámetros dispuestos <strong>en</strong> el reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to, cosa que se<br />
probó que <strong>en</strong> algunos caso no suce<strong>de</strong>. Asimismo se pret<strong>en</strong><strong>de</strong> corregir ciertas <strong>de</strong>fici<strong>en</strong>cias<br />
que el m<strong>en</strong>cionado reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to ti<strong>en</strong>e y proponer cambios o <strong>en</strong>mi<strong>en</strong>das al mismo.<br />
Con re<strong>la</strong>ción al manejo <strong>de</strong>l recurso ball<strong>en</strong>a jorobada po<strong>de</strong>mos <strong>de</strong>cir que con los resultados<br />
<strong>de</strong> dos años <strong>de</strong> monitoreo <strong>en</strong> <strong>la</strong>s dos áreas <strong>de</strong> reproducción <strong>de</strong>l Ecuador (Esmeraldas y<br />
Machalil<strong>la</strong>), no se ha podido comprobar aún que los individuos <strong>de</strong> <strong>la</strong>s dos zonas se<br />
movilic<strong>en</strong> librem<strong>en</strong>te <strong>en</strong>tre el<strong>la</strong>s.<br />
No se ha t<strong>en</strong>ido registros <strong>de</strong> individuos <strong>en</strong> <strong>la</strong>s dos zonas, lo que hasta el mom<strong>en</strong>to pue<strong>de</strong><br />
darnos <strong>la</strong> i<strong>de</strong>a <strong>de</strong> que <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> que permanec<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>la</strong>s dos zonas grupos “específicos”<br />
para cada uno.<br />
Este resultado <strong>en</strong> este caso se re<strong>la</strong>ciona directam<strong>en</strong>te con el principio <strong>de</strong> manejo que <strong>la</strong>s<br />
autorida<strong>de</strong>s <strong>de</strong>b<strong>en</strong> t<strong>en</strong>er, pues <strong>en</strong> este caso, cada grupo recibe in<strong>de</strong>p<strong>en</strong>di<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>te presión<br />
turística específica que no es at<strong>en</strong>uada <strong>de</strong> ninguna manera, como suce<strong>de</strong>ría <strong>en</strong> el caso <strong>en</strong><br />
que <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> se movilizaran <strong>en</strong>tre <strong>la</strong>s zonas.<br />
De esta manera, <strong>la</strong> presión que ti<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>de</strong> Machalil<strong>la</strong> es acumu<strong>la</strong>tiva para esta<br />
zona y lo propio para <strong>la</strong>s <strong>de</strong> Esmeraldas.<br />
Sin embargo, los datos <strong>de</strong> abundancia para ambas zonas durante los años 2001 y 2002<br />
muestran una constante variación <strong>en</strong> <strong>la</strong> abundancia <strong>de</strong> individuos: disminuye <strong>en</strong> Machalil<strong>la</strong><br />
y aum<strong>en</strong>ta <strong>en</strong> Esmeraldas, durante los mismos períodos <strong>en</strong> ambos años. Ver resultados.<br />
Esto podría ser un posible efecto <strong>de</strong>l <strong>de</strong>sp<strong>la</strong>zami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> individuos <strong>de</strong> <strong>la</strong> zona <strong>de</strong> Machalil<strong>la</strong><br />
don<strong>de</strong> <strong>la</strong> presión turística es mayor, hacia Esmeraldas don<strong>de</strong> <strong>la</strong> presión aun se manti<strong>en</strong>e<br />
baja.<br />
Sin embargo, los valores <strong>de</strong> abundancia no pue<strong>de</strong>n probar dicho <strong>de</strong>sp<strong>la</strong>zami<strong>en</strong>to, por lo que<br />
es necesario continuar el monitoreo <strong>en</strong> ambas zonas para po<strong>de</strong>r registrar fotográficam<strong>en</strong>te a<br />
<strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>en</strong> <strong>la</strong>s dos zonas <strong>de</strong> reproducción.<br />
7.5. Participación institucional:
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
Es importante m<strong>en</strong>cionar que <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> <strong>en</strong> todos los procesos <strong>de</strong><br />
p<strong>la</strong>nificación y <strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> activida<strong>de</strong>s <strong>en</strong> el Parque Nacional Machalil<strong>la</strong> se han<br />
<strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>do <strong>en</strong> directa coordinación con <strong>la</strong> Jefatura <strong>de</strong> Área <strong>de</strong>l Parque.<br />
De esta manera he asistido a <strong>la</strong>s reuniones <strong>de</strong> <strong>la</strong>s instituciones que apoyan al PNM (Grupo<br />
Asesor Técnico <strong>de</strong>l Parque Nacional Machali<strong>la</strong>, GAT) durante todos los meses <strong>de</strong>l año,<br />
incluso, los meses que no correspon<strong>de</strong>n a <strong>la</strong> temporada <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>, esto principalm<strong>en</strong>te<br />
porque creemos que es importante y necesario permanecer <strong>en</strong> contacto con <strong>la</strong>s comunida<strong>de</strong>s<br />
que están directa o indirectam<strong>en</strong>te re<strong>la</strong>cionadas con el recurso, no solo <strong>en</strong> <strong>la</strong> temporada <strong>de</strong><br />
<strong>ball<strong>en</strong>as</strong> (3 o 4 meses al año) sino por períodos prolongados durante todo el año, a lo <strong>la</strong>rgo<br />
<strong>de</strong> los cuales, <strong>la</strong> comunidad se va s<strong>en</strong>sibilizando con el diario contacto con nuestro<br />
personal.<br />
7.6. S<strong>en</strong>sibilización/capacitación/educación:<br />
A pesar <strong>de</strong> todos los esfuerzos que hemos realizado para conci<strong>en</strong>ciar a <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />
necesidad <strong>de</strong> utilizar el recurso “ball<strong>en</strong>a jorobada” <strong>de</strong> una manera sust<strong>en</strong>table, ha habido<br />
casos <strong>de</strong> acciones <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> no autorizadas, lo que ha provocado que<br />
ciertas embarcaciones que no han sido capacitadas hayan <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>do activida<strong>de</strong>s mal<br />
conducidas.<br />
Se <strong>de</strong>sarrolló durante el 2002 una serie <strong>de</strong> capacitaciones y talleres auspiciados por el<br />
Ministerio <strong>de</strong> Turismo, dirigidos a qui<strong>en</strong>es se re<strong>la</strong>cionan con <strong>la</strong> operación turística <strong>de</strong><br />
observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> (capitanes, guías naturalistas, operadores) <strong>de</strong> <strong>la</strong>s localida<strong>de</strong>s <strong>de</strong><br />
Puerto Cayo, Machalil<strong>la</strong>, Puerto López y Sa<strong>la</strong>ngo. Todo fue <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>do con el objeto <strong>de</strong><br />
incluir a toda <strong>la</strong> comunidad re<strong>la</strong>cionada con <strong>la</strong> actividad turística <strong>de</strong> observación <strong>de</strong><br />
<strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>en</strong> el proceso continuo y constante <strong>de</strong> capacitación <strong>en</strong> el manejo <strong>de</strong>l recurso.<br />
El proceso <strong>de</strong> s<strong>en</strong>sibilización y conci<strong>en</strong>ciación ambi<strong>en</strong>tal <strong>de</strong> pescadores artesanales,<br />
estudiantes, guías naturalistas, guardaparques ha sido <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>da durante todo el año <strong>de</strong><br />
manera sistemática, financiada <strong>en</strong> parte por otros proyectos <strong>de</strong> investigación<br />
complem<strong>en</strong>tario, durante todo el año y no so<strong>la</strong>m<strong>en</strong>te <strong>en</strong> temporada <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />
Con esto se ha logrado que el tema “conservación y protección” se exti<strong>en</strong>da a <strong>la</strong> mayoría <strong>de</strong><br />
especies y ambi<strong>en</strong>tes marinos con todos sus hábitat y especies y no so<strong>la</strong>m<strong>en</strong>te a <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />
jorobads, esto <strong>en</strong> virtud <strong>de</strong> que son organismos que forman parte <strong>de</strong> un todo y no son <strong>en</strong>tes<br />
ais<strong>la</strong>dos <strong>de</strong> los sistemas marinos.<br />
Asimismo, <strong>en</strong> co<strong>la</strong>boración con empresarios privados <strong>de</strong> <strong>la</strong> zona se dieron los primeros<br />
pasos para <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>r activida<strong>de</strong>s educativas para los turistas, pues creemos que es<br />
importante crear una conci<strong>en</strong>cia ambi<strong>en</strong>tal <strong>en</strong> aquel<strong>la</strong>s personas que visitan <strong>la</strong> zona para ver<br />
<strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />
Los dueños (Enrique A<strong>la</strong>rcón y Alegría P<strong>la</strong>za) <strong>de</strong> un bar/restaurante/hostal <strong>de</strong> <strong>la</strong> localidad<br />
<strong>de</strong> Puerto López (Yubarta) nos apoyaron con <strong>la</strong> i<strong>de</strong>a original para <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>r estas<br />
acciones. Nos brindaron <strong>la</strong>s facilida<strong>de</strong>s logísticas para dar char<strong>la</strong>s informativas y <strong>de</strong>
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
s<strong>en</strong>sibilización a turistas que se <strong>en</strong>contraban <strong>en</strong> el pueblo y con <strong>en</strong>tusiasmo fueron parte <strong>de</strong><br />
<strong>la</strong> actividad.<br />
Las char<strong>la</strong>s fueron <strong>de</strong> carácter popu<strong>la</strong>r, y tuvieron cont<strong>en</strong>idos muy básicos sobre los<br />
ambi<strong>en</strong>tes marinos, los organismos más repres<strong>en</strong>tativos <strong>de</strong> estos ambi<strong>en</strong>tes, información<br />
sobre <strong>la</strong>s tortugas marinas, y por su puesto sobre <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong>, como tema<br />
principal, <strong>en</strong>focando aspectos <strong>de</strong> su biología, ecología, am<strong>en</strong>azas y posibles soluciones a<br />
los problemas causados <strong>en</strong> parte por una ma<strong>la</strong> práctica <strong>de</strong>l turismo.<br />
La metodología utilizada para estas char<strong>la</strong>s fue el uso <strong>de</strong> material audiovisual: proyección<br />
<strong>de</strong> imág<strong>en</strong>es (sli<strong>de</strong>s), proyección <strong>de</strong> vi<strong>de</strong>os, audición <strong>de</strong> música y cantos <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> y<br />
discusiones abiertas para respon<strong>de</strong>r inquietu<strong>de</strong>s <strong>de</strong>l público.<br />
Esta experi<strong>en</strong>cia nos permitió asumir una realidad que es <strong>en</strong> parte causante <strong>de</strong>l mal manejo<br />
<strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad tur ística <strong>de</strong> <strong>la</strong> zona y <strong>de</strong> otras con <strong>la</strong> misma realidad. La <strong>de</strong>sinformación <strong>de</strong><br />
los turistas muchas veces causa que realic<strong>en</strong> prácticas que afectan al recurso ball<strong>en</strong>a<br />
jorobada. La ignorancia <strong>de</strong> <strong>la</strong> exist<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> normas y regu<strong>la</strong>ciones con re<strong>la</strong>ción al <strong>de</strong>sarrollo<br />
<strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad provoca que los turistas, at<strong>en</strong>t<strong>en</strong> contra su propia seguridad y con el manejo<br />
sust<strong>en</strong>table <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />
Por falta <strong>de</strong> presupuesto no pudimos ampliar este tipo <strong>de</strong> activida<strong>de</strong>s a más localida<strong>de</strong>s y<br />
tampoco realizar activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> índole educativa que atraiga a los turistas.<br />
Nuestro objetivo es el <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>r ev<strong>en</strong>tos masivos <strong>en</strong> los que el turista apr<strong>en</strong>da, se eduque,<br />
conozca qué pue<strong>de</strong> hacer para ayudar a <strong>la</strong> conservación <strong>de</strong> los recursos y sobre todo apoyar<br />
al <strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> investigación que <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>mos.<br />
7.7. Información:<br />
La información recopi<strong>la</strong>da con re<strong>la</strong>ción a <strong>la</strong>s comparaciones <strong>en</strong>tre <strong>la</strong>s pob<strong>la</strong>ciones <strong>de</strong><br />
<strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong> Machalil<strong>la</strong> y Esmeraldas es un gran paso <strong>en</strong> el esfuerzo por<br />
caracterizar a <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>de</strong>l Ecuador.<br />
Inicialm<strong>en</strong>te, <strong>en</strong> el 2001 se inició este estudio <strong>de</strong> comparación, con los datos <strong>de</strong>l 2002<br />
pudimos t<strong>en</strong>er más información comparativa <strong>de</strong> individuos <strong>en</strong>tre <strong>la</strong>s dos áreas, pero sería <strong>en</strong><br />
el 2003 que t<strong>en</strong>dríamos datos sufici<strong>en</strong>tes para hacer confiables los resultados sobre <strong>la</strong>s<br />
posibles interacciones <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>en</strong>tre Esmeraldas y Machalil<strong>la</strong> y viceversa. (Tesis <strong>de</strong><br />
Lic<strong>en</strong>ciatura <strong>de</strong> María José Barragán y <strong>de</strong> Doctorado <strong>de</strong> Patricia Brtnik).<br />
7.8. Co<strong>la</strong>boración externa:<br />
A<strong>de</strong>más actualm<strong>en</strong>te hay interés <strong>de</strong> g<strong>en</strong>te que trabaja <strong>en</strong> Salinas por participar <strong>de</strong> un<br />
“monitoreo “ asociado con <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>, <strong>en</strong> este se haría un seguimi<strong>en</strong>to sistemático y<br />
consecutivo, aplicando el mismo esfuerzo que nosotros estamos aplicando <strong>en</strong> <strong>la</strong>s zonas <strong>de</strong><br />
Machalil<strong>la</strong> y Esmeraldas, para obt<strong>en</strong>er información sobre <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>de</strong> Salinas.
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
Mant<strong>en</strong>er el programa <strong>de</strong> investigación es básico para po<strong>de</strong>r contar con <strong>la</strong> información<br />
sistemática <strong>de</strong> varios años <strong>de</strong> investigación que nos pue<strong>de</strong> mostrar <strong>la</strong>s <strong>la</strong> situación real <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />
pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> y su re<strong>la</strong>ción con <strong>la</strong> comunidad. De esta manera se<br />
garantiza complem<strong>en</strong>tar <strong>la</strong> información recopi<strong>la</strong>da <strong>en</strong> años anteriores y apoyar así <strong>la</strong> toma<br />
<strong>de</strong> <strong>de</strong>cisiones por parte <strong>de</strong> autorida<strong>de</strong>s.<br />
7.9. Difusión/interpretación:<br />
Durante el año 2001, <strong>la</strong>s insta<strong>la</strong>ciones <strong>de</strong> <strong>la</strong> Is<strong>la</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> P<strong>la</strong>ta, c<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> operaciones <strong>de</strong> los<br />
investigadores <strong>de</strong> Machalil<strong>la</strong>, fueron restauradas por <strong>la</strong> administración <strong>de</strong>l PNM con el<br />
apoyo financiero <strong>de</strong> una ONG <strong>de</strong> apoyo local.<br />
Por solicitud <strong>de</strong> <strong>la</strong> Jefatura <strong>de</strong> Área <strong>de</strong>l Parque Nacional Machalil<strong>la</strong>, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> fue<br />
i<strong>de</strong>ntificada como <strong>la</strong> ONG más apropiada para establece un pequeño “C<strong>en</strong>tro <strong>de</strong><br />
Interpretación” <strong>en</strong> <strong>la</strong> sa<strong>la</strong> que existe <strong>en</strong> <strong>la</strong> Is<strong>la</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> P<strong>la</strong>ta.<br />
Por dificulta<strong>de</strong>s <strong>de</strong> comunicación y logísticas, el año pasado no fue posible realizar esta<br />
actividad. Creo que es muy importante retomar <strong>la</strong> i<strong>de</strong>a y ejecutar<strong>la</strong> <strong>en</strong> el año 2003 como<br />
parte <strong>de</strong> <strong>la</strong> difusión y comunicación que el proyecto <strong>de</strong>be incluir <strong>de</strong>ntro <strong>de</strong> <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s<br />
que <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong> para los miles <strong>de</strong> b<strong>en</strong>eficiarios que visitan <strong>la</strong> is<strong>la</strong> durante <strong>la</strong> temporada <strong>de</strong><br />
ball<strong>en</strong>a y fuera <strong>de</strong> el<strong>la</strong>.<br />
Está sería una herrami<strong>en</strong>ta educativa muy útil que apoyará <strong>la</strong>s iniciativa <strong>de</strong> conservación y<br />
protección <strong>de</strong> los recursos a <strong>la</strong>rgo p<strong>la</strong>zo.<br />
7.10. Conclusiones sobre <strong>la</strong> actividad turística <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />
7.10.1. Sobre <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>:<br />
a. La pres<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> embarcaciones provoca:<br />
- Cambios <strong>en</strong> el comportami<strong>en</strong>to g<strong>en</strong>eral <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />
1/3 <strong>de</strong> grupos <strong>en</strong> Esmeraldas, 50% <strong>de</strong> grupos con cría,<br />
- Cambios <strong>en</strong> <strong>la</strong> dirección <strong>de</strong> los grupos (evitar embarcaciones): reacciones más<br />
observadas<br />
- Cambios <strong>en</strong> <strong>la</strong> actividad: <strong>de</strong> viaje l<strong>en</strong>to a rápido; cambio <strong>de</strong> actividad <strong>de</strong> superficie a<br />
viaje<br />
b. Número <strong>de</strong> embarcaciones:<br />
- El # <strong>de</strong> botes ti<strong>en</strong>e influ<strong>en</strong>cia <strong>en</strong> el cambio <strong>de</strong> comportami<strong>en</strong>to<br />
- 3 botes observando el mismo grupo provoca un 50% más <strong>de</strong> perturbación <strong>en</strong> el<br />
grupo<br />
c. Tamaño grupal e influ<strong>en</strong>cia:<br />
- La influ<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> <strong>la</strong>s embarcaciones se re<strong>la</strong>ciona con el tamaño grupal: grupos <strong>de</strong> dos<br />
animales son los más influ<strong>en</strong>ciados. Si p<strong>en</strong>samos que son parejas <strong>en</strong> apareami<strong>en</strong>to,<br />
<strong>la</strong> influ<strong>en</strong>cia será mayor.
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
d. Conclusiones g<strong>en</strong>erales:<br />
Reconocer influ<strong>en</strong>cias negativas, ayuda <strong>de</strong> <strong>en</strong>contrar formas <strong>de</strong> evitar los mismos <strong>en</strong> tiempo<br />
y así evitar cambios a <strong>la</strong>rgo p<strong>la</strong>zo.<br />
Los impactos serán mayores <strong>en</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> que ti<strong>en</strong><strong>en</strong> activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> cortejo que <strong>en</strong> aquel<strong>la</strong>s<br />
que se <strong>en</strong>cu<strong>en</strong>tran viajando<br />
Los cambios <strong>de</strong> comportami<strong>en</strong>to se pue<strong>de</strong>n c<strong>la</strong>sificar como a corto y a <strong>la</strong>rgo p<strong>la</strong>zo.<br />
- Cambios a corto p<strong>la</strong>zo: aum<strong>en</strong>to <strong>en</strong> velocidad, cambio <strong>de</strong> dirección para evitar<br />
embarcaciones y cambio <strong>en</strong> el comportami<strong>en</strong>to.<br />
- Cambios a <strong>la</strong>rgo p<strong>la</strong>zo: se mi<strong>de</strong>n con el pasar <strong>de</strong>l tiempo y son más graves. Evitar<br />
llegar a <strong>la</strong> zona <strong>de</strong> reproducción, aum<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> mortalidad <strong>de</strong> <strong>la</strong>s crías, reducción <strong>de</strong><br />
<strong>la</strong> frecu<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> <strong>la</strong> reproducción, disminución <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción son los principales.<br />
7.10.2. Sobre <strong>la</strong>s regu<strong>la</strong>ciones exist<strong>en</strong>tes, el control y los inc<strong>en</strong>tivos.<br />
• El actual reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to <strong>en</strong> realidad conti<strong>en</strong>e todos los elem<strong>en</strong>tos necesarios para realizar<br />
una operación segura y responsable, por lo que no requiere modificaciones a sus<br />
disposiciones. Sin embargo, ya que esta es una actividad dinámica se necesita que <strong>la</strong><br />
Comisión cu<strong>en</strong>te siempre con información actualizada que le permita hacer ajustes a <strong>la</strong><br />
regu<strong>la</strong>ción exist<strong>en</strong>te <strong>en</strong> el caso <strong>de</strong> ser necesario.<br />
• Las mejoras <strong>de</strong>b<strong>en</strong> ir <strong>en</strong>caminadas al control <strong>en</strong> tierra para evitar que embarcaciones no<br />
autorizadas y que no cump<strong>la</strong>n con los requisitos establecidos por <strong>la</strong> DIGMER para<br />
turismo zarp<strong>en</strong>. Así mismo, se requiere <strong>de</strong> control <strong>en</strong> el mar para que <strong>la</strong>s embarcaciones<br />
cump<strong>la</strong>n <strong>la</strong>s disposiciones <strong>en</strong> lo refer<strong>en</strong>te a <strong>la</strong> maniobra <strong>de</strong> aproximación, distancia,<br />
tiempo <strong>de</strong> observación y número <strong>de</strong> embarcaciones alre<strong>de</strong>dor <strong>de</strong> un mismo grupo <strong>de</strong><br />
<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>. Ante <strong>la</strong> falta <strong>de</strong> personal sufici<strong>en</strong>te, es necesario explorar <strong>la</strong> posibilidad <strong>de</strong> que<br />
Organizaciones No Gubernam<strong>en</strong>tales apoy<strong>en</strong> <strong>en</strong> esta <strong>la</strong>bor.<br />
• La Comisión para <strong>la</strong> Observación <strong>de</strong> Ball<strong>en</strong>as está <strong>en</strong> <strong>la</strong> obligación <strong>de</strong> promover y<br />
financiar investigación ci<strong>en</strong>tífica a fin <strong>de</strong> g<strong>en</strong>erar su propia información con fines <strong>de</strong><br />
manejo. Los principales aspectos a ser incluidos <strong>de</strong>b<strong>en</strong> ser: estudios para conocer el<br />
impacto <strong>de</strong> los botes <strong>en</strong> el comportami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>, estudios <strong>de</strong> capacidad <strong>de</strong><br />
carga, uso <strong>de</strong>l hábitat, mortalidad inducida por activida<strong>de</strong>s humanas, <strong>en</strong>tre otras. Ante <strong>la</strong><br />
falta <strong>de</strong> a<strong>de</strong>cuada información ci<strong>en</strong>tífica, <strong>la</strong> Comisión está obligada a observar el<br />
principio precaute<strong>la</strong>torio y tomar medidas que van <strong>en</strong> b<strong>en</strong>eficio primero <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />
• Se recomi<strong>en</strong>da evaluar perman<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>te los mecanismos <strong>de</strong> control implem<strong>en</strong>tados.<br />
• La estimu<strong>la</strong>ción a través <strong>de</strong> inc<strong>en</strong>tivos fiscales y <strong>de</strong> un reconocimi<strong>en</strong>to público a los<br />
operadores turísticos (capitanes, motoristas) que cumpl<strong>en</strong> responsablem<strong>en</strong>te <strong>la</strong><br />
actividad, <strong>de</strong>be ser consi<strong>de</strong>rada. Así como a qui<strong>en</strong>es mejor<strong>en</strong> sus embarcaciones, us<strong>en</strong><br />
tecnologías más limpias a <strong>de</strong>sarroll<strong>en</strong> alguna innovación <strong>en</strong> b<strong>en</strong>eficio <strong>de</strong>l ambi<strong>en</strong>te.
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
• Decretar <strong>la</strong> obligatoriedad para todos los capitanes y guías que hagan <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación<br />
<strong>de</strong> <strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a una actividad comercial; participar <strong>en</strong> cursos <strong>de</strong> <strong>la</strong> capacitación.<br />
• Decretar <strong>la</strong> obligatoriedad <strong>de</strong> un permiso sin <strong>la</strong> cual ninguna embarcación está<br />
permitida <strong>de</strong> hacer <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />
• Reducir los puertos <strong>de</strong> salidas a: Salinas, Puerto López, Puerto Cayo y Sua.<br />
• Incluir los Municipios (aparte <strong>de</strong> <strong>la</strong> marina) <strong>en</strong> el control <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />
observación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />
• Evaluar informes anuales sobre <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> lo cual<br />
incluye números <strong>de</strong> operadoras y embarcaciones. La responsabilidad <strong>de</strong> esta actividad<br />
<strong>de</strong>bería <strong>de</strong>finirse, pero siempre <strong>de</strong>bería tratarse <strong>de</strong> mant<strong>en</strong>er <strong>la</strong> iniciativa <strong>de</strong> <strong>la</strong> comisión<br />
que originalm<strong>en</strong>te se formó, a<strong>de</strong>más <strong>de</strong> una participación externa <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tantes<br />
municipales y actores principales.<br />
• Decretar <strong>la</strong> obligatoriedad para todas <strong>la</strong>s embarcaciones <strong>de</strong> llevar a bordo un guía o<br />
biólogo (con <strong>la</strong>s excepciones <strong>de</strong> localida<strong>de</strong>s como Súa <strong>en</strong> don<strong>de</strong> aún no se cu<strong>en</strong>tan con<br />
guías formados para realizar <strong>la</strong> actividad), los cuales <strong>de</strong>b<strong>en</strong> hacer informes anuales<br />
sobre <strong>la</strong> situación <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación y <strong>la</strong>s contrav<strong>en</strong>ciones <strong>de</strong> <strong>la</strong>s reg<strong>la</strong>s.<br />
• Regu<strong>la</strong>r <strong>la</strong> cantidad <strong>de</strong> <strong>la</strong>s embarcaciones que sal<strong>en</strong> diario a observar <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> basados<br />
<strong>en</strong> un criterio <strong>de</strong> “presión <strong>de</strong> grupo/embarcación” re<strong>la</strong>cionando el tipo <strong>de</strong><br />
comportami<strong>en</strong>to que muestran <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>en</strong> pres<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> botes (más <strong>de</strong> 2 o 3<br />
simultáneam<strong>en</strong>te).<br />
• T<strong>en</strong>er turnos rotativos <strong>de</strong> salida <strong>de</strong> embarcaciones para evitar <strong>la</strong> sobrecarga <strong>de</strong> botes <strong>en</strong><br />
los mismos grupos <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>, garantizando el uso <strong>de</strong> rutas alternativas para cada<br />
embarcación.<br />
• Reducir <strong>la</strong> duración <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación a un máximo <strong>de</strong> media hora.<br />
• Reducir <strong>la</strong> duración <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación <strong>de</strong> grupos con cría a un máximo <strong>de</strong> unos 15<br />
minutos.<br />
• Reducir <strong>la</strong> cantidad <strong>de</strong> <strong>la</strong>s embarcaciones que observan simultáneam<strong>en</strong>te a un solo<br />
grupo, a un máximo <strong>de</strong> 3 botes.<br />
• Informar a los turistas sobre los reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> y <strong>la</strong>s<br />
activida<strong>de</strong>s ilegales y peligrosas <strong>de</strong> embarcaciones no autorizadas a realizar <strong>la</strong> actividad.<br />
Difundir información promocional <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad m<strong>en</strong>cionando <strong>la</strong> necesidad <strong>de</strong> utilizar<br />
embarcaciones autorizadas. Esto <strong>de</strong>be ser política <strong>de</strong> gobierno, <strong>de</strong>ntro <strong>de</strong> los programas<br />
<strong>de</strong> difusión turística nacional e internacional a través <strong>de</strong> todas sus campañas realizadas<br />
<strong>en</strong> el país y fuera <strong>de</strong> él.
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
7.10.3. Capacitación:<br />
Las activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> capacitación han incluido temas sobre <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> observación <strong>de</strong><br />
<strong>ball<strong>en</strong>as</strong> y su correcto manejo, con suger<strong>en</strong>cias para una observación responsable. Entre los<br />
puntos tratados po<strong>de</strong>mos m<strong>en</strong>cionar los más repres<strong>en</strong>tativos:<br />
I. Al avistar un grupo <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>:<br />
• A unos 450 metros <strong>de</strong> distancia: evitar exceso <strong>de</strong> velocidad o cambios abruptos <strong>de</strong><br />
velocidad.<br />
II. El acercami<strong>en</strong>to a un grupo <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>: a una distancia m<strong>en</strong>or a 200 metros<br />
• Bajar <strong>la</strong> velocidad<br />
• Seguir un curso paralelo al <strong>de</strong> <strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a<br />
• Adaptar <strong>la</strong> velocidad a <strong>la</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a<br />
III. El Acercami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> varias embarcaciones: a 100 metros o m<strong>en</strong>os<br />
• Todas <strong>la</strong>s embarcaciones <strong>de</strong>b<strong>en</strong> mant<strong>en</strong>erse a unos 100m <strong>de</strong> distancia, a los <strong>la</strong>do <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />
ball<strong>en</strong>a, <strong>de</strong> manera que no se le corte el camino ni <strong>la</strong>s <strong>en</strong>cierr<strong>en</strong>.<br />
• Cuando una embarcación se <strong>en</strong>cu<strong>en</strong>tra <strong>de</strong>ntro <strong>de</strong> los 100m <strong>de</strong> distancia, <strong>la</strong>s <strong>de</strong>más<br />
embarcaciones se manti<strong>en</strong><strong>en</strong> fuera <strong>de</strong> esta área <strong>de</strong> 100m.<br />
• La embarcación <strong>de</strong>ntro <strong>de</strong> los 100m <strong>de</strong>be reducir su tiempo <strong>de</strong> observación a unos 15<br />
minutos.<br />
IV. No int<strong>en</strong>tar acercarse a más <strong>de</strong> 30m<br />
• No acercarse a mas <strong>de</strong> 30m<br />
• Si <strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a se acerca, el motor se <strong>de</strong>be poner <strong>en</strong> neutro o apagarlo.<br />
V. No int<strong>en</strong>tar seguir a <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />
• Observar el comportami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a, si hay un cambio <strong>en</strong> el comportami<strong>en</strong>to o<br />
si <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> tratan <strong>de</strong> alejarse, no se <strong>de</strong>be seguir<strong>la</strong>s.<br />
8. Agra<strong>de</strong>cimi<strong>en</strong>tos:<br />
Quiero manifestar mi agra<strong>de</strong>cimi<strong>en</strong>to a <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>-Alemania por hacer posible el<br />
<strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> esta investigación a lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong> 7 temporadas, financiando y apoyando nuestro<br />
trabajo. Al Ministerio <strong>de</strong>l Ambi<strong>en</strong>te y específicam<strong>en</strong>te al Parque Nacional Machalil<strong>la</strong><br />
(PNM) por autorizar <strong>la</strong> investigación <strong>de</strong>ntro <strong>de</strong> área marina protegida. A <strong>la</strong> Jefa <strong>de</strong> Área <strong>de</strong>l<br />
PNM (Sol Damerval) y a todos los(<strong>la</strong>) guardaparques por el apoyo. A todos los<br />
propietarios, administradores(as), capitanes <strong>de</strong> embarcaciones y tripu<strong>la</strong>ntes <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />
operadoras turísticas <strong>de</strong> <strong>la</strong> localidad (Ball<strong>en</strong>as <strong>de</strong> <strong>la</strong> P<strong>la</strong>ta, Bosque Marino, Ecuador<br />
Amazing, Exploramar Diving, Luz <strong>de</strong> Luna, Machalil<strong>la</strong> Tours, Mantarraya, Pacífico,<br />
Piqueros Patas Azules, Sercapez ) por brindarnos <strong>la</strong> facilidad <strong>de</strong> trabajar a bordo <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />
embarcaciones turísticas que operan <strong>en</strong> <strong>la</strong> zona. A los Guías Naturalistas <strong>de</strong>l Parque<br />
Nacional Machalil<strong>la</strong> por su apoyo <strong>en</strong> el trabajo <strong>de</strong> campo. A <strong>la</strong>s voluntarias (Lotta, María,<br />
C<strong>la</strong>udia y X<strong>en</strong>ia) que trabajaron <strong>en</strong> <strong>la</strong> recopi<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> datos <strong>en</strong> el campo por <strong>la</strong> invalorable<br />
ayuda. A Patricia Brtnik, investigadora <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>, colega y amiga, por compartir su<br />
información y datos <strong>de</strong> <strong>la</strong> zona <strong>de</strong> Esmeraldas. Muchas gracias a todos. Su ayuda y<br />
co<strong>la</strong>boración ha sido fundam<strong>en</strong>tal <strong>en</strong> el <strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> este trabajo.
Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />
9. Literatura citada:<br />
Barragán, M.J. 2003. Migraciones <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> (Megaptera novaeangliae) <strong>en</strong>tre<br />
<strong>la</strong>s zonas <strong>de</strong> reproducción <strong>en</strong> Ecuador. Tesis previa a <strong>la</strong> obt<strong>en</strong>ción <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />
Lic<strong>en</strong>ciatura. Pontificia Universidad Católica <strong>de</strong>l Ecuador. En prep.<br />
Brtnik, P. 2000. La influ<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> “whale watching” al comportami<strong>en</strong>to <strong>de</strong><br />
<strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a jorobada (Megaptera novaeangliae) <strong>en</strong> el Parque Nacional<br />
Machalil<strong>la</strong>. Tesis <strong>de</strong> Masterado. Universidad Tuebing<strong>en</strong>.<br />
Castro, C., González, J. 2002. Pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>la</strong> Ball<strong>en</strong>a Jorobada Megaptera novaeangliae,<br />
Ba<strong>la</strong><strong>en</strong>opteridae, <strong>en</strong> el Parque Nacional Machalil<strong>la</strong>. Tesis pres<strong>en</strong>tada<br />
como requisito para optar el título <strong>de</strong> Doctor <strong>en</strong> Biología. Universidad<br />
C<strong>en</strong>tral <strong>de</strong>l Ecuador. Facultad <strong>de</strong> Filosofía, Letras y Ci<strong>en</strong>cias <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />
Educación. Escue<strong>la</strong> <strong>de</strong> Biología.<br />
D<strong>en</strong>kinger, J., Pairoa-Riofrío, C., Scheidat, M. 1997. Humpback Whales (Megaptera<br />
novaeagliae) breeding off the coast of Manabí, Ecuador. Proceedings of<br />
the 11 th Annual Confer<strong>en</strong>ce of the European Cetacean Society (ECS) in<br />
Stralsund, Germany.<br />
Scheidat, M., Castro, C., D<strong>en</strong>kinger, J., Gonzáles, J., A<strong>de</strong>lung, D. 2000. A breeding<br />
area for humpback whales (Megaptera novaeagliae) off Ecuador.<br />
J.Cetacean Res.Manage. 2(3):165-171. 2000.<br />
Scheidat, M. 2001. Abundance, Habitat Use, Behavior and Managem<strong>en</strong>t of the Humpback<br />
Whales (Megaptera novaeangliae) in the Machalil<strong>la</strong> National Park,<br />
Ecuador. Dissertation. Zur Er<strong>la</strong>ngung <strong>de</strong>s Doktorgra<strong>de</strong>s <strong>de</strong>r<br />
Mathematisch-Naturwiss<strong>en</strong>schaftlich<strong>en</strong> Fakultät. Der Christian-<br />
Albrechts-Universität, Zu Kiel.