14.05.2013 Visualizaciones

Monitoreo de la población de ballenas jorobadas en ... - Yaqu Pacha

Monitoreo de la población de ballenas jorobadas en ... - Yaqu Pacha

Monitoreo de la población de ballenas jorobadas en ... - Yaqu Pacha

SHOW MORE
SHOW LESS

¡Convierta sus PDFs en revista en línea y aumente sus ingresos!

Optimice sus revistas en línea para SEO, use backlinks potentes y contenido multimedia para aumentar su visibilidad y ventas.

Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

1. Introducción:<br />

<strong>Monitoreo</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong><br />

<strong>en</strong> el Área Marina <strong>de</strong>l Parque Nacional Machalil<strong>la</strong><br />

Comparación <strong>de</strong> los resultados <strong>de</strong> <strong>la</strong> investigación<br />

durante <strong>la</strong>s temporadas 2000, 2001 y 2002<br />

Informe Preliminar<br />

E<strong>la</strong>borado por: María José Barragán P.<br />

Diciembre 2002<br />

Durante 1996 <strong>la</strong> zona <strong>de</strong>l área marina <strong>de</strong>l PNM fue <strong>de</strong>scrita como un área <strong>de</strong> reproducción<br />

<strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> gracias a los registros y primeros estudios <strong>de</strong> algunas investigadoras<br />

(D<strong>en</strong>kinger, 1996; Scheidat, 2000, Castro 2000), qui<strong>en</strong>es iniciaron un proceso <strong>de</strong> carácter<br />

ci<strong>en</strong>tífico que se ha mant<strong>en</strong>ido sin interrupción hasta <strong>la</strong> temporada 2002. Las<br />

investigaciones que se han realizado <strong>de</strong>s<strong>de</strong> <strong>en</strong>tonces han servido como base para <strong>la</strong> toma <strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>cisiones re<strong>la</strong>cionadas con el manejo <strong>de</strong>l recurso ball<strong>en</strong>a jorobada por parte <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

autorida<strong>de</strong>s que manejan el área <strong>de</strong>l Parque Nacional Machalil<strong>la</strong> (PNM).<br />

Durante <strong>la</strong> temporada 2001, investigadores <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> que permanecieron <strong>en</strong> el campo<br />

fueron testigo <strong>de</strong>l gran y cada vez más creci<strong>en</strong>te movimi<strong>en</strong>to turístico que acudió a <strong>la</strong> zona<br />

<strong>de</strong>l PNM atraído por <strong>la</strong> propaganda y difusión <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong>l “whale watching”. Las<br />

autorida<strong>de</strong>s, usuarios, investigadores que trabajamos <strong>en</strong> el PNM apoyamos y solicitamos<br />

que <strong>la</strong>s autorida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> los ministerios y otros organismos <strong>de</strong>l estado que ti<strong>en</strong><strong>en</strong> directa<br />

jurisdicción sobre el recurso ball<strong>en</strong>a <strong>jorobadas</strong> tom<strong>en</strong> acciones para regu<strong>la</strong>r esta actividad.<br />

Durante los meses <strong>de</strong> julio, agosto y septiembre <strong>de</strong>l 2001, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> formó parte <strong>de</strong> un<br />

grupo interdisciplinario que trabajó <strong>en</strong> los lineami<strong>en</strong>tos para construir el “Reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to<br />

Nacional <strong>de</strong> Observación <strong>de</strong> Ball<strong>en</strong>as”. Recién <strong>en</strong> abril <strong>de</strong>l 2002 este reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to estuvo<br />

listo, con <strong>la</strong> firma <strong>de</strong> los tres Ministros <strong>de</strong> Gobierno, cuyas carteras <strong>de</strong> estado ti<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

jurisdicción sobre <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> (Ministerio <strong>de</strong> Def<strong>en</strong>sa Nacional, Ministerio <strong>de</strong><br />

Turismo y Ministerio <strong>de</strong> Ambi<strong>en</strong>te).<br />

Este reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to conti<strong>en</strong>e información que no es necesariam<strong>en</strong>te <strong>la</strong> más completa, a pesar<br />

<strong>de</strong> que hubo co<strong>la</strong>boración por parte <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> y otras instituciones para modificar,<br />

cambiar y mejorar este Reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to. Actualm<strong>en</strong>te se espera que este reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to sea <strong>la</strong><br />

primera herrami<strong>en</strong>ta legal para manejar <strong>de</strong> una manera a<strong>de</strong>cuada a <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong>.<br />

El Reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>en</strong> el Ecuador m<strong>en</strong>ciona <strong>en</strong>tre otras<br />

cosas los puertos ecuatorianos autorizados para que botes <strong>de</strong> observación zarp<strong>en</strong> para<br />

realizar <strong>la</strong> actividad.<br />

Si embargo, se incluy<strong>en</strong> puertos <strong>en</strong> los que poco o nada se conoce acerca <strong>de</strong> los grupos <strong>de</strong><br />

<strong>ball<strong>en</strong>as</strong> que se <strong>en</strong>cu<strong>en</strong>tran <strong>en</strong> estas zonas. Recién <strong>en</strong> el año 2001, se inició <strong>la</strong> investigación


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

simultánea sobre <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong>s zonas marinas <strong>de</strong> Manabí y<br />

Esmeraldas (Brtnik, 2001 <strong>en</strong> prep.; Barragán, 2001, <strong>en</strong> prep.).<br />

Esta investigación pret<strong>en</strong><strong>de</strong> analizar a <strong>de</strong>talle los grupos <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong>s dos<br />

zonas <strong>de</strong> reproducción <strong>en</strong> el Ecuador. Es necesario por lo tanto mant<strong>en</strong>er el programa <strong>de</strong><br />

monitoreo <strong>de</strong> <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong> Machalil<strong>la</strong> para complem<strong>en</strong>tar <strong>la</strong><br />

información recopi<strong>la</strong>da <strong>en</strong> los años 2001 y 2002 y apoyar <strong>de</strong> esta manera <strong>la</strong> toma <strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>cisiones por parte <strong>de</strong> autorida<strong>de</strong>s.<br />

El PNM y sus usuarios utilizarán <strong>la</strong> información para conci<strong>en</strong>ciarse sobre <strong>la</strong> importancia <strong>de</strong><br />

utilizar correctam<strong>en</strong>te este recurso <strong>de</strong>l que <strong>de</strong>p<strong>en</strong><strong>de</strong> actualm<strong>en</strong>te <strong>la</strong> mayor parte <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

pob<strong>la</strong>ción. Actualm<strong>en</strong>te <strong>la</strong> Educación Ambi<strong>en</strong>tal es reconocido como una herrami<strong>en</strong>ta<br />

imprescindible para <strong>la</strong> conservación <strong>de</strong> los recursos naturales <strong>de</strong>l p<strong>la</strong>neta.<br />

La educación necesariam<strong>en</strong>te <strong>de</strong>be incluir diversos <strong>en</strong>foques y activida<strong>de</strong>s que logr<strong>en</strong> <strong>en</strong> el<br />

ser humano <strong>la</strong> sufici<strong>en</strong>te s<strong>en</strong>sibilidad para <strong>en</strong>t<strong>en</strong><strong>de</strong>r <strong>la</strong> importancia <strong>de</strong> <strong>la</strong> conservación y<br />

protección <strong>de</strong> los recursos naturales <strong>de</strong> los que vive. Las activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> Educación<br />

Ambi<strong>en</strong>tal <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>das <strong>en</strong> años anteriores con <strong>la</strong>s escue<strong>la</strong>s, y colegios <strong>de</strong> <strong>la</strong>s localida<strong>de</strong>s<br />

han sido importantes y básicas para lograr cambios <strong>en</strong> <strong>la</strong> actitud <strong>de</strong> los pob<strong>la</strong>dores, <strong>de</strong> los<br />

más jóv<strong>en</strong>es sobre todo.<br />

Durante el año 2001, <strong>la</strong>s insta<strong>la</strong>ciones <strong>de</strong> <strong>la</strong> Is<strong>la</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> P<strong>la</strong>ta que fue el c<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> operaciones<br />

<strong>de</strong> los investigadores <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> para evaluar el impacto <strong>de</strong>l turismo <strong>en</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />

(Brtnik, 2000), fueron restauradas por <strong>la</strong> administración <strong>de</strong>l PNM con el apoyo financiero<br />

<strong>de</strong> una ONG <strong>de</strong> apoyo local.<br />

Esta nueva infraestructura pret<strong>en</strong><strong>de</strong> dar apoyo logístico a <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s turísticas que se<br />

<strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>n durante todo el año <strong>en</strong> <strong>la</strong> Is<strong>la</strong>, sirvi<strong>en</strong>do <strong>de</strong> lugar <strong>de</strong> reunión <strong>de</strong> los turistas, sitio<br />

<strong>de</strong> <strong>de</strong>scanso, pero asimismo podría constituirse <strong>en</strong> un lugar i<strong>de</strong>al para <strong>la</strong> implem<strong>en</strong>tación <strong>de</strong><br />

un pequeño c<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> interpretación sobre <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong>l PNM.<br />

Este espacio visitado por miles <strong>de</strong> turistas al año, podría ser utilizado como una herrami<strong>en</strong>ta<br />

educativa muy útil que se ori<strong>en</strong>taría hacia <strong>la</strong> difusión, educación e interpretación <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

información g<strong>en</strong>erada por <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> <strong>de</strong>s<strong>de</strong> 1996, año <strong>de</strong> inicio <strong>de</strong> sus activida<strong>de</strong>s <strong>en</strong> <strong>la</strong><br />

zona.<br />

2. Objetivo G<strong>en</strong>eral:<br />

Continuar con <strong>la</strong> caracterización <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong>l Área Marina <strong>de</strong>l<br />

Parque Nacional Machalil<strong>la</strong> para prop<strong>en</strong><strong>de</strong>r a un manejo sust<strong>en</strong>table y a <strong>la</strong>rgo p<strong>la</strong>zo <strong>de</strong>l<br />

recurso.<br />

3. Objetivos Específicos:


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

3.1. Estimar el tamaño <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción que se <strong>en</strong>cu<strong>en</strong>tra <strong>en</strong> el área marina <strong>de</strong>l<br />

Parque Nacional Machalil<strong>la</strong>.<br />

3.2. Investigar el uso <strong>de</strong>l hábitat con énfasis <strong>en</strong> i<strong>de</strong>ntificar zonas <strong>de</strong> crianza.<br />

3.3. Investigar <strong>la</strong>s migraciónes a lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong> <strong>la</strong> costa ecuatoriana con énfasis <strong>en</strong> <strong>la</strong>s<br />

migraciónes <strong>en</strong>tre el AMPNM y el Cantón Atacames.<br />

4. Área <strong>de</strong> Estudio:<br />

5. Metodología:<br />

La metodología con <strong>la</strong> que se trabajó durante esta temporada se resume <strong>en</strong> dos fases:<br />

5.1. Fase <strong>de</strong> campo:<br />

•Recorridos diarios <strong>en</strong> <strong>la</strong> zona, con botes comerciales <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> (método<br />

estándar)<br />

•Datos recolectados por dia:<br />

•Hora <strong>de</strong> salida / hora <strong>de</strong> regreso a puerto<br />

•Hora <strong>de</strong> inicio y fin <strong>de</strong> cada observación<br />

•Esfuerzo: tiempo <strong>de</strong> búsqueda <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> por el investigador (<strong>en</strong> horas)<br />

•Datos recolectados por grupo:<br />

•Fotos <strong>de</strong> <strong>la</strong> co<strong>la</strong> y aleta dorsal <strong>de</strong> cada animal<br />

•Posición geográfica (GPS)<br />

•Tamaño <strong>de</strong>l grupo<br />

•Composición <strong>de</strong>l grupo<br />

•Comportami<strong>en</strong>to<br />

5. 2. Fase <strong>de</strong> análisis<br />

Manabí<br />

Guayas<br />

Área <strong>de</strong> Estudio<br />

Esmeraldas<br />

∗Descripción <strong>de</strong>l área <strong>de</strong> reproducción: (comparación/años)<br />

N<br />

S


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

-Pres<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> crías<br />

-Comportami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> cortejo<br />

-Formación <strong>de</strong> grupos<br />

-Ocupación<br />

∗Estimación <strong>de</strong>l tamaño <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción:<br />

-I<strong>de</strong>ntificación <strong>de</strong> los animales a través <strong>de</strong> <strong>la</strong> co<strong>la</strong><br />

-Cálculo # pob<strong>la</strong>cional a través <strong>de</strong>l método“captura – recaptura“<br />

∗Uso <strong>de</strong>l hábitat<br />

-Reconocer áreas preferidas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />

-Reconocer áreas preferidas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s crías<br />

6. Resultados obt<strong>en</strong>idos:<br />

6.1. Datos básicos <strong>de</strong>l trabajo <strong>de</strong> campo<br />

Área Machalil<strong>la</strong> 2001 Machalil<strong>la</strong> 2002<br />

Temporada 04/07/01 – 02/10/01 29/07/02-13/10/02<br />

Días 87 65<br />

Recorridos 149 82<br />

Esfuerzo 240 248,43<br />

Avistami<strong>en</strong>tos 235 115<br />

Ball<strong>en</strong>as 571 346<br />

Crías 36 34<br />

Adultos 535 312<br />

6. 2. Dinámica <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción:<br />

6.2.1. Composición grupal (comparación <strong>en</strong>tre temporadas)<br />

Temporada 2001:<br />

•Promedio <strong>de</strong>l tamaño <strong>de</strong>l grupo:<br />

2,57 animales por grupo<br />

•Variedad:<br />

1 - 11 animales por grupo<br />

•Promedio <strong>de</strong>l tamaño <strong>de</strong> grupo con cría:<br />

3,16 animales por grupo<br />

•Variedad:<br />

2 –11 animales por grupo


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

Temporada 2002:<br />

•Promedio <strong>de</strong>l tamaño <strong>de</strong>l grupo:<br />

3.0087 animales por grupo<br />

•Variedad:<br />

1 – 11 animales por grupo<br />

•Promedio <strong>de</strong>l tamaño <strong>de</strong> grupo con cría:<br />

3.5 animales por grupo<br />

•Variedad:<br />

2 – 8 animales por grupo<br />

6.2.2. Cambios <strong>en</strong> el tamaño <strong>de</strong>l grupo durante <strong>la</strong> temporada 2001<br />

Temporada 2001<br />

# Composición grupal<br />

25.6.-<br />

8.7.<br />

•Promedio <strong>de</strong>l tamaño grupal (inicio <strong>de</strong> temporada): 2.09 animales/grupo<br />

•Mediados <strong>de</strong> temporada: se formaron grupos pequeños; promedio <strong>de</strong> 2.60<br />

animales/grupo<br />

•Grupos mas gran<strong>de</strong>s: observados a finales <strong>de</strong> temporada,promedio máximo <strong>de</strong> 2.84<br />

animales/grupo<br />

Temporada 2002:<br />

9.7.-<br />

22.7.<br />

23.7.-<br />

5.8.<br />

Tamaño grupal<br />

6.8.-<br />

19.8<br />

Fecha<br />

20.8.-<br />

2.9.<br />

3.9.-<br />

17.9<br />

18.9.-<br />

2.10.<br />

# promedio<br />

individuos


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

# individuos<br />

Temporada 2001:<br />

Variación <strong>en</strong> el número <strong>de</strong> individuos<br />

23.7.-5.8. 6.8.-19.8 20.8.-2.9. 3.9.-17.9 18.9.-2.10. 3.10.-17.10.<br />

Fecha<br />

6.2.3. Formación <strong>de</strong> grupos:<br />

35%<br />

Tamaño grupal<br />

Promedio <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />

•El 49% <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> observadas formaron grupos <strong>de</strong> dos animales<br />

•16% <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> observadas estuvieron so<strong>la</strong>s<br />

•35% <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> observadas formaron grupos <strong>de</strong> 3 o mas animales.<br />

16%<br />

49%<br />

1<br />

2<br />

3 ó +


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

Temporada 2002:<br />

Temporada 2001:<br />

Composición <strong>de</strong> grupos<br />

42%<br />

Tamaño grupal<br />

6.2.4. Cambios <strong>en</strong> <strong>la</strong> formación d e grupos:<br />

Formación <strong>de</strong> grupos<br />

•Ball<strong>en</strong>as solitarias y grupos <strong>de</strong> dos animales se observaron más frecu<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>te a<br />

inicios <strong>de</strong> temporada.<br />

•Grupos gran<strong>de</strong>s, <strong>de</strong> 3 o más animales han sido observados durante toda <strong>la</strong> temporada,<br />

con cierta constancia<br />

14%<br />

44%<br />

jul ago sep<br />

Meses<br />

1<br />

2<br />

3 o más<br />

1<br />

2<br />

3


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

Temporada 2002:<br />

Composición grupal<br />

14<br />

12<br />

10<br />

8<br />

6<br />

4<br />

2<br />

0<br />

Temporada 2001:<br />

6.2.5. Abundancia <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong>:<br />

•Promedio <strong>de</strong> <strong>la</strong> abundancia:<br />

2,4 animales por hora<br />

•Variedad:<br />

0,0 – 11 animales por hora<br />

•Promedio <strong>de</strong> <strong>la</strong> abundancia <strong>de</strong> crías:<br />

0,15 crías por hora<br />

•Variedad:<br />

0,0 – 2 crías por hora<br />

Temporada 2002:<br />

•Promedio <strong>de</strong> <strong>la</strong> abundancia:<br />

1.4 animales por hora<br />

•Variedad:<br />

0.0 – 11 animales por hora<br />

•Promedio <strong>de</strong> abundancia <strong>de</strong> crías:<br />

0.150064 crías por hora<br />

•Variedad:<br />

0.0 – 0.10 crías por hora<br />

Formación <strong>de</strong> grupos<br />

9.7-22.7. 23.7-5.8. 6.8.-19.8. 20.8.-2.9. 3.9.-17.9. 18.9.-31.9. 3.10.-17.10.<br />

Meses<br />

1<br />

2<br />

3 o +


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

whales/hour<br />

Whales/hour<br />

Semanas Esmeraldas<br />

(<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora)<br />

2001 2001<br />

AMPNM<br />

(<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora)<br />

Esmeraldas<br />

(<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora)<br />

AMPNM<br />

(<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora)<br />

6.8 – 19.8 - 1.9 2.1 3.2<br />

20.8 – 2.9 2.9 1.7 3.3 1.5<br />

3.9 – 17.9 1.7 0.8 2.8 2.1<br />

5<br />

4.54<br />

4<br />

3.5<br />

3<br />

32<br />

2.5<br />

21<br />

1.50<br />

1<br />

0.5<br />

0<br />

16.7.-<br />

22.7.<br />

2.7.-<br />

8.7.<br />

23.7.-<br />

29.7.<br />

9.7.-<br />

15.7.<br />

30.7.-<br />

5.8.<br />

6.8.-<br />

12.8.<br />

13.8.-<br />

19.8.<br />

Esm PNM<br />

20.8.-<br />

26.8.<br />

27.8.-<br />

2.9.<br />

3.9.-<br />

9.9.<br />

16.7.- 23.7.- 30.7.- 6.8.- 13.8.-<br />

Date (2000 and 2001 season PNM)<br />

22.7. 29.7. 5.8. 12.8. 19.8.<br />

10.9.-<br />

17.9.<br />

20.8.-<br />

26.8.<br />

Date (Esm and PNM 2001 season)<br />

18.9.-<br />

27.9.<br />

27.8.-<br />

2.9.<br />

3.9.-<br />

9.9.<br />

2000<br />

2001<br />

10.9.-<br />

17.9.


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

6.2.6. Comparación abundancia temporadas 2000, 2001 y 2002<br />

(animales observados por hora)<br />

Abundancia<br />

3.5<br />

3.0<br />

2.5<br />

2.0<br />

1.5<br />

1.0<br />

0.5<br />

0.0<br />

6.2.7. Comparación <strong>de</strong> abundancia temporadas 2000, 2001 y 2002<br />

(crías observados por hora)<br />

Abundancia<br />

Temporada 2001<br />

9.7-22.7.<br />

0.35<br />

0.30<br />

0.25<br />

0.20<br />

0.15<br />

0.10<br />

0.05<br />

0.00<br />

23.7-5.8.<br />

23.7-5.8.<br />

6.8.-19.8.<br />

6.8.-19.8.<br />

20.8.-2.9.<br />

Análisis temporadas<br />

3.9.-17.9.<br />

Fechas<br />

18.9.-31.9.<br />

3.10.-17.10.<br />

6.2.8. Cambios <strong>en</strong> <strong>la</strong> abundancia<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

Esfuerzo<br />

Comparación temporadas (crías)<br />

20.8.-2.9.<br />

3.9.-17.9.<br />

Fechas<br />

18.9.-31.9.<br />

3.10.-17.10.<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

Esfuerzo<br />

b/h 2000<br />

b/h2001<br />

b/h 2002<br />

esfuerzo 2000<br />

esfuerzo 2001<br />

esfuerzo 2002<br />

c/h 2000<br />

c/h2001<br />

c/h 2002<br />

esfuerzo 2000<br />

esfuerzo 2001<br />

esfuerzo 2002


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

•La abundacia aum<strong>en</strong>tó hacia <strong>la</strong> mitad <strong>de</strong> julio y agosto con un máximo <strong>de</strong> 3,3 animales por<br />

hora.<br />

•A partir <strong>de</strong> esta fecha <strong>la</strong> abundancia disminuyó a principios <strong>de</strong> septiembre con un mínimo<br />

<strong>de</strong> 1,5 animales por hora.<br />

•A finales <strong>de</strong> <strong>la</strong> temporada <strong>la</strong> abundancia aum<strong>en</strong>tó ligeram<strong>en</strong>te, pero no llegó a los valores<br />

<strong>de</strong> inicios <strong>de</strong> <strong>la</strong> temporada (2,1 <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora)<br />

Temporada 2002:<br />

<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora<br />

<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>/hora<br />

2<br />

1.8<br />

1.6<br />

1.4<br />

1.2<br />

1<br />

0.8<br />

0.6<br />

0.4<br />

0.2<br />

0<br />

25.6.-<br />

8.7.<br />

9.7.-<br />

22.7.<br />

23.7.-<br />

5.8.<br />

Abundancia temporada<br />

6.8.-19.8 20.8.-<br />

2.9.<br />

Fecha<br />

Abundancia temporada 2002<br />

3.9.-17.9 18.9.-<br />

2.10.<br />

9.7-22.7. 23.7-5.8. 6.8.-19.8. 20.8.-2.9. 3.9.-17.9. 18.9.-<br />

31.9.<br />

Fechas<br />

3.10.-<br />

17.10.<br />

b/h<br />

b/h 2002


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

6.2.9. Abundancia <strong>de</strong> crías temporadas 2000, 2001 y 2002<br />

Crías/hora<br />

Crías/hora<br />

# crías/hora<br />

Abundancia <strong>de</strong> crías temporada 2000<br />

23.7.-5.8. 6.8.-19.8. 20.8.-2.9. 3.9.-17.9. 18.9.-31.9.<br />

0.25<br />

0.20<br />

0.15<br />

0.10<br />

0.05<br />

0.00<br />

2000 2000 2000 2000 2000<br />

Fechas<br />

Abundancia <strong>de</strong> crías temporada 2001<br />

23.7-5.8. 6.8-19.8 20.8-2.9. 3.9-17.9 18.9.-2.10.<br />

2001 2001 2001 2001 2001<br />

Fechas<br />

Abundancia <strong>de</strong> crías temporada 2002<br />

23.7-5.8. 6.8.-19.8. 20.8.-2.9. 3.9.-17.9. 18.9.-<br />

31.9.<br />

Fecha<br />

3.10.-<br />

17.10.<br />

6.3. Comportami<strong>en</strong>to y su re<strong>la</strong>ción con <strong>la</strong> actividad turística:<br />

Serie1<br />

Serie1<br />

c/h 2002


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

6.3.1. Reacción inicial <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> a <strong>la</strong> pres<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> botes.<br />

Los cambios <strong>en</strong> el comportami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> analizados se re<strong>la</strong>cionan con <strong>la</strong>s<br />

activida<strong>de</strong>s registradas antes y durante <strong>la</strong> observación, t<strong>en</strong>i<strong>en</strong>do como principales categorías<br />

<strong>la</strong> <strong>de</strong> acercarse o no acercarse a <strong>la</strong> embarcación por parte <strong>de</strong> los grupos <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />

12<br />

Tipos <strong>de</strong> actividad registrados<br />

54<br />

24<br />

Acercan<br />

39 Alejan/no se acercan<br />

81<br />

Navegan<br />

Inmersión<br />

Actividad <strong>de</strong> superficie<br />

El número <strong>de</strong> comportami<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> “acercami<strong>en</strong>tos”registrados es m<strong>en</strong>or que el <strong>de</strong><br />

“alejami<strong>en</strong>to/no acercami<strong>en</strong>to”. Es <strong>en</strong>tonces c<strong>la</strong>ro que <strong>la</strong> actitud <strong>de</strong> evasión a los botes <strong>de</strong><br />

observación es mayor que <strong>la</strong> <strong>de</strong> acercarse a los mismos, aunque <strong>en</strong> este año ha habido<br />

algunas (4 o 5) situaciones <strong>de</strong> acercami<strong>en</strong>to extremo por parte <strong>de</strong> algunas <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> a <strong>la</strong>s<br />

embarcaciones.<br />

Vemos <strong>en</strong> <strong>la</strong> figura 5 que <strong>en</strong> <strong>la</strong> mayoría <strong>de</strong> los casos, <strong>la</strong> actividad más registrada es <strong>la</strong> <strong>de</strong><br />

navegación, tomando <strong>en</strong> cu<strong>en</strong>ta que <strong>en</strong> <strong>la</strong> mayoría <strong>de</strong> los casos <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> estuvieron<br />

navegando, po<strong>de</strong>mos p<strong>en</strong>sar que <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> superficie, g<strong>en</strong>eralm<strong>en</strong>te re<strong>la</strong>cionadas<br />

con cortejo y/o apareami<strong>en</strong>to, no se dieron <strong>en</strong> <strong>la</strong> misma medida, reduciéndose así <strong>la</strong><br />

posibilidad <strong>de</strong> apareami<strong>en</strong>to exitoso.<br />

6.3.2. Tipo y frecu<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> ma<strong>la</strong>s maniobras registradas durante <strong>la</strong><br />

observación.<br />

No cuantificado<br />

Se pue<strong>de</strong> hacer una apreciación g<strong>en</strong>eral según <strong>la</strong> experi<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> <strong>la</strong> investigadora <strong>en</strong> el<br />

campo (Barragán, comm. pers.) e i<strong>de</strong>ntificar <strong>la</strong>s principales situaciones.<br />

- Exceso <strong>de</strong> botes alre<strong>de</strong>dor <strong>de</strong> un mismo grupo <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />

- Demasiado tiempo <strong>de</strong> observación con un mismo grupo<br />

- Botes que realizan actividad <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> manera temporal acce<strong>de</strong>n al grupo a altas<br />

velocida<strong>de</strong>s (pescadores artesanales)<br />

- División <strong>de</strong> grupos por parte <strong>de</strong> embarcaciones con actividad temporal (pescadores<br />

artesanales<br />

- Zarpes <strong>de</strong> embarcaciones simultáneas: no permite observaciones difer<strong>en</strong>ciadas


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

Frecu<strong>en</strong>cias<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

A<strong>de</strong><strong>la</strong>ntemi<strong>en</strong>to<br />

Tiempo<br />

observación<br />

excesivo<br />

Frecu<strong>en</strong>cias <strong>de</strong> actitu<strong>de</strong>s negativas durante <strong>la</strong> observación<br />

Interposición<br />

<strong>en</strong>tre grupos<br />

Más <strong>de</strong> tres<br />

botes<br />

Lado<br />

equivocado<br />

Categorías<br />

6.3.3. Número <strong>de</strong> embarcaciones durante los avistami<strong>en</strong>tos<br />

# Observaciones<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

# <strong>de</strong> botes por observación<br />

Muy cerca<br />

1 2 3 > 3<br />

Categorías (# botes)<br />

Muy rápido<br />

Serie1<br />

No<br />

especificado<br />

Serie1<br />

El número <strong>de</strong> registros <strong>de</strong> botes observando un grupo <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> nos muestra que<br />

observaciones realizadas por uno y dos embarcaciones simultáneam<strong>en</strong>te manti<strong>en</strong><strong>en</strong> un<br />

cierto equilibrio, observaciones realizadas por tres botes simultáneam<strong>en</strong>te fueron<br />

registradas <strong>en</strong> m<strong>en</strong>or número, pero lo que más l<strong>la</strong>ma <strong>la</strong> at<strong>en</strong>ción y preocupa al mismo<br />

tiempo es que el registro <strong>de</strong> más <strong>de</strong> tres embarcaciones observando <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />

simultáneam<strong>en</strong>te es también numeroso, tomando <strong>en</strong> cu<strong>en</strong>ta que el reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to impi<strong>de</strong> esta<br />

situación.


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

6.3.4. Tiempo <strong>de</strong> duración <strong>de</strong> los avistami<strong>en</strong>tos<br />

# <strong>de</strong> registros<br />

Porc<strong>en</strong>taje<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

9<br />

10<br />

Duración <strong>de</strong> observaciones<br />

23 23 24<br />

1-10 11-20 21-30 31-40 41-50 51-60 > 60<br />

8.04<br />

Categorías (minutos)<br />

10<br />

Perman<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> botes <strong>en</strong> observación (%)<br />

8.92<br />

20.53 20.53 21.42<br />

8.92<br />

13<br />

11.6<br />

1-10 11-20 21-30 31-40 41-50 51-60 > 60<br />

Categorías (minutos)<br />

Serie1<br />

Serie1<br />

En ambos casos observamos que <strong>la</strong> mayoría <strong>de</strong> observaciones se ubican <strong>en</strong> los rangos <strong>de</strong> 21<br />

a 50 minutos <strong>de</strong> observación, lo que significa que se triplica el tiempo permitido <strong>de</strong><br />

observación, causando por lo tanto mayor efecto <strong>en</strong> el cambio <strong>de</strong> actividad <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> y<br />

por lo mismo un impacto mayor.


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

6.4. Fotoi<strong>de</strong>ntificación y reavistami<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>en</strong>tre<br />

temporadas:<br />

Registro: 1<br />

Danie<strong>la</strong> Rosero<br />

Julio 2000<br />

Registro: 2<br />

María José Barragán<br />

Agosto 2001


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

7. Conclusiones y recom<strong>en</strong>daciones:<br />

7.1. Investigación:<br />

Des<strong>de</strong> 1996 <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> ha <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>do monitoreos <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>la</strong> zona <strong>de</strong>l Área Marina <strong>de</strong>l Parque Nacional Machalil<strong>la</strong>. Los resultados <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

investigaciones han sido utilizadas para tomar medidas <strong>de</strong> conservación y para justificar <strong>la</strong><br />

toma <strong>de</strong> <strong>de</strong>cisiones <strong>de</strong> <strong>la</strong>s autorida<strong>de</strong>s con re<strong>la</strong>ción a su manejo y al uso sust<strong>en</strong>table <strong>de</strong>l<br />

recurso por parte <strong>de</strong> <strong>la</strong>s pob<strong>la</strong>ciones locales.<br />

Un proceso <strong>de</strong> carácter ci<strong>en</strong>tífico se ha mant<strong>en</strong>ido sin interrupción <strong>de</strong>s<strong>de</strong> <strong>en</strong>tonces hasta <strong>la</strong><br />

temporada 2002, s<strong>en</strong>tando <strong>la</strong>s bases <strong>de</strong> <strong>la</strong> información ci<strong>en</strong>tíficam<strong>en</strong>te válida con un gran<br />

peso <strong>en</strong> el compon<strong>en</strong>te social y económico <strong>de</strong> <strong>la</strong> región.<br />

7.2. Turismo:<br />

Durante <strong>la</strong>s temporadas 2001 y 2002 el crecimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad turística fue evi<strong>de</strong>nte y<br />

<strong>la</strong>s observaciones y registro <strong>de</strong> datos que pudimos t<strong>en</strong>er muestran una variación <strong>en</strong> <strong>la</strong>s<br />

actitu<strong>de</strong>s y comportami<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> con re<strong>la</strong>ción a los botes <strong>de</strong> observación.<br />

El “Reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to <strong>de</strong> Observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> y otros mamíferos marinos” diseñado y<br />

construido con <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> técnicos <strong>de</strong> varios sectores (incluy<strong>en</strong>do a biólogos <strong>de</strong><br />

<strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>) ha sido un instrum<strong>en</strong>to legal que <strong>de</strong> alguna manera ha servido para t<strong>en</strong>er un<br />

marco legal para apoyar cualquier actividad <strong>de</strong> control que se realizó durante <strong>la</strong>s<br />

activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>en</strong> los años 2001 y 2002.<br />

Lam<strong>en</strong>tablem<strong>en</strong>te el control y vigi<strong>la</strong>ncia por parte <strong>de</strong> <strong>la</strong>s autorida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> <strong>la</strong> marina no fue lo<br />

sufici<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>te exhaustivo para verificar que <strong>la</strong>s disposiciones <strong>de</strong> este reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to se<br />

cump<strong>la</strong>n.<br />

7.3. Aspectos legales:<br />

En el mes <strong>de</strong> noviembre <strong>de</strong> 2002, el Subsecretario <strong>de</strong>l Ministerio <strong>de</strong>l Ambi<strong>en</strong>te <strong>de</strong>l Litoral,<br />

Ing. Héctor Ayón me convocó como repres<strong>en</strong>tante <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> para participar <strong>en</strong> una<br />

reunión técnica <strong>de</strong> evaluación <strong>de</strong> <strong>la</strong> temporada <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> 2002.<br />

Patricia Brtnik (<strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>), Fernando Félix (Fundación Ecuatoriana <strong>de</strong> Mamíferos<br />

Marinos, FEMM) y María José Barragán (<strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>) participamos <strong>en</strong> esta reunión y<br />

pres<strong>en</strong>tamos los resultados <strong>de</strong> nuestras investigaciones <strong>en</strong> <strong>la</strong>s zonas <strong>de</strong> Esmeraldas, Salinas<br />

y Machalil<strong>la</strong> respectivam<strong>en</strong>te.<br />

Se <strong>en</strong>vió a <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> Alemania el Informe Técnico preparado para el Ministerio <strong>de</strong><br />

Turismo por <strong>la</strong>s tres personas repres<strong>en</strong>tantes <strong>de</strong> <strong>la</strong>s instituciones que trabajan con<br />

investigación <strong>de</strong> mamíferos acuáticos <strong>en</strong> <strong>la</strong> zona.<br />

El objetivo <strong>de</strong> esta reunión y <strong>de</strong> <strong>la</strong> <strong>en</strong>trega <strong>de</strong>l Informe <strong>de</strong> <strong>la</strong> Temporada 2002 fue el <strong>de</strong><br />

evaluar y dar com<strong>en</strong>tarios para <strong>la</strong> modificación, correcciones o cambios que pudieran


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

hacerse al Reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to <strong>de</strong> Observación <strong>de</strong> Ball<strong>en</strong>as y otros mamíferos marinos que ya<br />

existe.<br />

El proceso <strong>de</strong> evaluación está <strong>en</strong> proceso con <strong>la</strong>s nuevas autorida<strong>de</strong>s <strong>de</strong>l Ministerio <strong>de</strong><br />

Ambi<strong>en</strong>te <strong>en</strong> el nuevo Gobierno <strong>de</strong> Ecuador.<br />

7.4. Manejo:<br />

El principal objetivo <strong>de</strong> realizar esta evaluación anual es <strong>en</strong> primer lugar comprobar que <strong>la</strong><br />

actividad se está realizando bajo los parámetros dispuestos <strong>en</strong> el reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to, cosa que se<br />

probó que <strong>en</strong> algunos caso no suce<strong>de</strong>. Asimismo se pret<strong>en</strong><strong>de</strong> corregir ciertas <strong>de</strong>fici<strong>en</strong>cias<br />

que el m<strong>en</strong>cionado reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to ti<strong>en</strong>e y proponer cambios o <strong>en</strong>mi<strong>en</strong>das al mismo.<br />

Con re<strong>la</strong>ción al manejo <strong>de</strong>l recurso ball<strong>en</strong>a jorobada po<strong>de</strong>mos <strong>de</strong>cir que con los resultados<br />

<strong>de</strong> dos años <strong>de</strong> monitoreo <strong>en</strong> <strong>la</strong>s dos áreas <strong>de</strong> reproducción <strong>de</strong>l Ecuador (Esmeraldas y<br />

Machalil<strong>la</strong>), no se ha podido comprobar aún que los individuos <strong>de</strong> <strong>la</strong>s dos zonas se<br />

movilic<strong>en</strong> librem<strong>en</strong>te <strong>en</strong>tre el<strong>la</strong>s.<br />

No se ha t<strong>en</strong>ido registros <strong>de</strong> individuos <strong>en</strong> <strong>la</strong>s dos zonas, lo que hasta el mom<strong>en</strong>to pue<strong>de</strong><br />

darnos <strong>la</strong> i<strong>de</strong>a <strong>de</strong> que <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> que permanec<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>la</strong>s dos zonas grupos “específicos”<br />

para cada uno.<br />

Este resultado <strong>en</strong> este caso se re<strong>la</strong>ciona directam<strong>en</strong>te con el principio <strong>de</strong> manejo que <strong>la</strong>s<br />

autorida<strong>de</strong>s <strong>de</strong>b<strong>en</strong> t<strong>en</strong>er, pues <strong>en</strong> este caso, cada grupo recibe in<strong>de</strong>p<strong>en</strong>di<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>te presión<br />

turística específica que no es at<strong>en</strong>uada <strong>de</strong> ninguna manera, como suce<strong>de</strong>ría <strong>en</strong> el caso <strong>en</strong><br />

que <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> se movilizaran <strong>en</strong>tre <strong>la</strong>s zonas.<br />

De esta manera, <strong>la</strong> presión que ti<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>de</strong> Machalil<strong>la</strong> es acumu<strong>la</strong>tiva para esta<br />

zona y lo propio para <strong>la</strong>s <strong>de</strong> Esmeraldas.<br />

Sin embargo, los datos <strong>de</strong> abundancia para ambas zonas durante los años 2001 y 2002<br />

muestran una constante variación <strong>en</strong> <strong>la</strong> abundancia <strong>de</strong> individuos: disminuye <strong>en</strong> Machalil<strong>la</strong><br />

y aum<strong>en</strong>ta <strong>en</strong> Esmeraldas, durante los mismos períodos <strong>en</strong> ambos años. Ver resultados.<br />

Esto podría ser un posible efecto <strong>de</strong>l <strong>de</strong>sp<strong>la</strong>zami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> individuos <strong>de</strong> <strong>la</strong> zona <strong>de</strong> Machalil<strong>la</strong><br />

don<strong>de</strong> <strong>la</strong> presión turística es mayor, hacia Esmeraldas don<strong>de</strong> <strong>la</strong> presión aun se manti<strong>en</strong>e<br />

baja.<br />

Sin embargo, los valores <strong>de</strong> abundancia no pue<strong>de</strong>n probar dicho <strong>de</strong>sp<strong>la</strong>zami<strong>en</strong>to, por lo que<br />

es necesario continuar el monitoreo <strong>en</strong> ambas zonas para po<strong>de</strong>r registrar fotográficam<strong>en</strong>te a<br />

<strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>en</strong> <strong>la</strong>s dos zonas <strong>de</strong> reproducción.<br />

7.5. Participación institucional:


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

Es importante m<strong>en</strong>cionar que <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> <strong>en</strong> todos los procesos <strong>de</strong><br />

p<strong>la</strong>nificación y <strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> activida<strong>de</strong>s <strong>en</strong> el Parque Nacional Machalil<strong>la</strong> se han<br />

<strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>do <strong>en</strong> directa coordinación con <strong>la</strong> Jefatura <strong>de</strong> Área <strong>de</strong>l Parque.<br />

De esta manera he asistido a <strong>la</strong>s reuniones <strong>de</strong> <strong>la</strong>s instituciones que apoyan al PNM (Grupo<br />

Asesor Técnico <strong>de</strong>l Parque Nacional Machali<strong>la</strong>, GAT) durante todos los meses <strong>de</strong>l año,<br />

incluso, los meses que no correspon<strong>de</strong>n a <strong>la</strong> temporada <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>, esto principalm<strong>en</strong>te<br />

porque creemos que es importante y necesario permanecer <strong>en</strong> contacto con <strong>la</strong>s comunida<strong>de</strong>s<br />

que están directa o indirectam<strong>en</strong>te re<strong>la</strong>cionadas con el recurso, no solo <strong>en</strong> <strong>la</strong> temporada <strong>de</strong><br />

<strong>ball<strong>en</strong>as</strong> (3 o 4 meses al año) sino por períodos prolongados durante todo el año, a lo <strong>la</strong>rgo<br />

<strong>de</strong> los cuales, <strong>la</strong> comunidad se va s<strong>en</strong>sibilizando con el diario contacto con nuestro<br />

personal.<br />

7.6. S<strong>en</strong>sibilización/capacitación/educación:<br />

A pesar <strong>de</strong> todos los esfuerzos que hemos realizado para conci<strong>en</strong>ciar a <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

necesidad <strong>de</strong> utilizar el recurso “ball<strong>en</strong>a jorobada” <strong>de</strong> una manera sust<strong>en</strong>table, ha habido<br />

casos <strong>de</strong> acciones <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> no autorizadas, lo que ha provocado que<br />

ciertas embarcaciones que no han sido capacitadas hayan <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>do activida<strong>de</strong>s mal<br />

conducidas.<br />

Se <strong>de</strong>sarrolló durante el 2002 una serie <strong>de</strong> capacitaciones y talleres auspiciados por el<br />

Ministerio <strong>de</strong> Turismo, dirigidos a qui<strong>en</strong>es se re<strong>la</strong>cionan con <strong>la</strong> operación turística <strong>de</strong><br />

observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> (capitanes, guías naturalistas, operadores) <strong>de</strong> <strong>la</strong>s localida<strong>de</strong>s <strong>de</strong><br />

Puerto Cayo, Machalil<strong>la</strong>, Puerto López y Sa<strong>la</strong>ngo. Todo fue <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>do con el objeto <strong>de</strong><br />

incluir a toda <strong>la</strong> comunidad re<strong>la</strong>cionada con <strong>la</strong> actividad turística <strong>de</strong> observación <strong>de</strong><br />

<strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>en</strong> el proceso continuo y constante <strong>de</strong> capacitación <strong>en</strong> el manejo <strong>de</strong>l recurso.<br />

El proceso <strong>de</strong> s<strong>en</strong>sibilización y conci<strong>en</strong>ciación ambi<strong>en</strong>tal <strong>de</strong> pescadores artesanales,<br />

estudiantes, guías naturalistas, guardaparques ha sido <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>da durante todo el año <strong>de</strong><br />

manera sistemática, financiada <strong>en</strong> parte por otros proyectos <strong>de</strong> investigación<br />

complem<strong>en</strong>tario, durante todo el año y no so<strong>la</strong>m<strong>en</strong>te <strong>en</strong> temporada <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />

Con esto se ha logrado que el tema “conservación y protección” se exti<strong>en</strong>da a <strong>la</strong> mayoría <strong>de</strong><br />

especies y ambi<strong>en</strong>tes marinos con todos sus hábitat y especies y no so<strong>la</strong>m<strong>en</strong>te a <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />

jorobads, esto <strong>en</strong> virtud <strong>de</strong> que son organismos que forman parte <strong>de</strong> un todo y no son <strong>en</strong>tes<br />

ais<strong>la</strong>dos <strong>de</strong> los sistemas marinos.<br />

Asimismo, <strong>en</strong> co<strong>la</strong>boración con empresarios privados <strong>de</strong> <strong>la</strong> zona se dieron los primeros<br />

pasos para <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>r activida<strong>de</strong>s educativas para los turistas, pues creemos que es<br />

importante crear una conci<strong>en</strong>cia ambi<strong>en</strong>tal <strong>en</strong> aquel<strong>la</strong>s personas que visitan <strong>la</strong> zona para ver<br />

<strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />

Los dueños (Enrique A<strong>la</strong>rcón y Alegría P<strong>la</strong>za) <strong>de</strong> un bar/restaurante/hostal <strong>de</strong> <strong>la</strong> localidad<br />

<strong>de</strong> Puerto López (Yubarta) nos apoyaron con <strong>la</strong> i<strong>de</strong>a original para <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>r estas<br />

acciones. Nos brindaron <strong>la</strong>s facilida<strong>de</strong>s logísticas para dar char<strong>la</strong>s informativas y <strong>de</strong>


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

s<strong>en</strong>sibilización a turistas que se <strong>en</strong>contraban <strong>en</strong> el pueblo y con <strong>en</strong>tusiasmo fueron parte <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong> actividad.<br />

Las char<strong>la</strong>s fueron <strong>de</strong> carácter popu<strong>la</strong>r, y tuvieron cont<strong>en</strong>idos muy básicos sobre los<br />

ambi<strong>en</strong>tes marinos, los organismos más repres<strong>en</strong>tativos <strong>de</strong> estos ambi<strong>en</strong>tes, información<br />

sobre <strong>la</strong>s tortugas marinas, y por su puesto sobre <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong>, como tema<br />

principal, <strong>en</strong>focando aspectos <strong>de</strong> su biología, ecología, am<strong>en</strong>azas y posibles soluciones a<br />

los problemas causados <strong>en</strong> parte por una ma<strong>la</strong> práctica <strong>de</strong>l turismo.<br />

La metodología utilizada para estas char<strong>la</strong>s fue el uso <strong>de</strong> material audiovisual: proyección<br />

<strong>de</strong> imág<strong>en</strong>es (sli<strong>de</strong>s), proyección <strong>de</strong> vi<strong>de</strong>os, audición <strong>de</strong> música y cantos <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> y<br />

discusiones abiertas para respon<strong>de</strong>r inquietu<strong>de</strong>s <strong>de</strong>l público.<br />

Esta experi<strong>en</strong>cia nos permitió asumir una realidad que es <strong>en</strong> parte causante <strong>de</strong>l mal manejo<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad tur ística <strong>de</strong> <strong>la</strong> zona y <strong>de</strong> otras con <strong>la</strong> misma realidad. La <strong>de</strong>sinformación <strong>de</strong><br />

los turistas muchas veces causa que realic<strong>en</strong> prácticas que afectan al recurso ball<strong>en</strong>a<br />

jorobada. La ignorancia <strong>de</strong> <strong>la</strong> exist<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> normas y regu<strong>la</strong>ciones con re<strong>la</strong>ción al <strong>de</strong>sarrollo<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad provoca que los turistas, at<strong>en</strong>t<strong>en</strong> contra su propia seguridad y con el manejo<br />

sust<strong>en</strong>table <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />

Por falta <strong>de</strong> presupuesto no pudimos ampliar este tipo <strong>de</strong> activida<strong>de</strong>s a más localida<strong>de</strong>s y<br />

tampoco realizar activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> índole educativa que atraiga a los turistas.<br />

Nuestro objetivo es el <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>r ev<strong>en</strong>tos masivos <strong>en</strong> los que el turista apr<strong>en</strong>da, se eduque,<br />

conozca qué pue<strong>de</strong> hacer para ayudar a <strong>la</strong> conservación <strong>de</strong> los recursos y sobre todo apoyar<br />

al <strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> investigación que <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>mos.<br />

7.7. Información:<br />

La información recopi<strong>la</strong>da con re<strong>la</strong>ción a <strong>la</strong>s comparaciones <strong>en</strong>tre <strong>la</strong>s pob<strong>la</strong>ciones <strong>de</strong><br />

<strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> <strong>de</strong> Machalil<strong>la</strong> y Esmeraldas es un gran paso <strong>en</strong> el esfuerzo por<br />

caracterizar a <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>de</strong>l Ecuador.<br />

Inicialm<strong>en</strong>te, <strong>en</strong> el 2001 se inició este estudio <strong>de</strong> comparación, con los datos <strong>de</strong>l 2002<br />

pudimos t<strong>en</strong>er más información comparativa <strong>de</strong> individuos <strong>en</strong>tre <strong>la</strong>s dos áreas, pero sería <strong>en</strong><br />

el 2003 que t<strong>en</strong>dríamos datos sufici<strong>en</strong>tes para hacer confiables los resultados sobre <strong>la</strong>s<br />

posibles interacciones <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>en</strong>tre Esmeraldas y Machalil<strong>la</strong> y viceversa. (Tesis <strong>de</strong><br />

Lic<strong>en</strong>ciatura <strong>de</strong> María José Barragán y <strong>de</strong> Doctorado <strong>de</strong> Patricia Brtnik).<br />

7.8. Co<strong>la</strong>boración externa:<br />

A<strong>de</strong>más actualm<strong>en</strong>te hay interés <strong>de</strong> g<strong>en</strong>te que trabaja <strong>en</strong> Salinas por participar <strong>de</strong> un<br />

“monitoreo “ asociado con <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>, <strong>en</strong> este se haría un seguimi<strong>en</strong>to sistemático y<br />

consecutivo, aplicando el mismo esfuerzo que nosotros estamos aplicando <strong>en</strong> <strong>la</strong>s zonas <strong>de</strong><br />

Machalil<strong>la</strong> y Esmeraldas, para obt<strong>en</strong>er información sobre <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>de</strong> Salinas.


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

Mant<strong>en</strong>er el programa <strong>de</strong> investigación es básico para po<strong>de</strong>r contar con <strong>la</strong> información<br />

sistemática <strong>de</strong> varios años <strong>de</strong> investigación que nos pue<strong>de</strong> mostrar <strong>la</strong>s <strong>la</strong> situación real <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> y su re<strong>la</strong>ción con <strong>la</strong> comunidad. De esta manera se<br />

garantiza complem<strong>en</strong>tar <strong>la</strong> información recopi<strong>la</strong>da <strong>en</strong> años anteriores y apoyar así <strong>la</strong> toma<br />

<strong>de</strong> <strong>de</strong>cisiones por parte <strong>de</strong> autorida<strong>de</strong>s.<br />

7.9. Difusión/interpretación:<br />

Durante el año 2001, <strong>la</strong>s insta<strong>la</strong>ciones <strong>de</strong> <strong>la</strong> Is<strong>la</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> P<strong>la</strong>ta, c<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> operaciones <strong>de</strong> los<br />

investigadores <strong>de</strong> Machalil<strong>la</strong>, fueron restauradas por <strong>la</strong> administración <strong>de</strong>l PNM con el<br />

apoyo financiero <strong>de</strong> una ONG <strong>de</strong> apoyo local.<br />

Por solicitud <strong>de</strong> <strong>la</strong> Jefatura <strong>de</strong> Área <strong>de</strong>l Parque Nacional Machalil<strong>la</strong>, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong> fue<br />

i<strong>de</strong>ntificada como <strong>la</strong> ONG más apropiada para establece un pequeño “C<strong>en</strong>tro <strong>de</strong><br />

Interpretación” <strong>en</strong> <strong>la</strong> sa<strong>la</strong> que existe <strong>en</strong> <strong>la</strong> Is<strong>la</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> P<strong>la</strong>ta.<br />

Por dificulta<strong>de</strong>s <strong>de</strong> comunicación y logísticas, el año pasado no fue posible realizar esta<br />

actividad. Creo que es muy importante retomar <strong>la</strong> i<strong>de</strong>a y ejecutar<strong>la</strong> <strong>en</strong> el año 2003 como<br />

parte <strong>de</strong> <strong>la</strong> difusión y comunicación que el proyecto <strong>de</strong>be incluir <strong>de</strong>ntro <strong>de</strong> <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s<br />

que <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong> para los miles <strong>de</strong> b<strong>en</strong>eficiarios que visitan <strong>la</strong> is<strong>la</strong> durante <strong>la</strong> temporada <strong>de</strong><br />

ball<strong>en</strong>a y fuera <strong>de</strong> el<strong>la</strong>.<br />

Está sería una herrami<strong>en</strong>ta educativa muy útil que apoyará <strong>la</strong>s iniciativa <strong>de</strong> conservación y<br />

protección <strong>de</strong> los recursos a <strong>la</strong>rgo p<strong>la</strong>zo.<br />

7.10. Conclusiones sobre <strong>la</strong> actividad turística <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />

7.10.1. Sobre <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>:<br />

a. La pres<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> embarcaciones provoca:<br />

- Cambios <strong>en</strong> el comportami<strong>en</strong>to g<strong>en</strong>eral <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />

1/3 <strong>de</strong> grupos <strong>en</strong> Esmeraldas, 50% <strong>de</strong> grupos con cría,<br />

- Cambios <strong>en</strong> <strong>la</strong> dirección <strong>de</strong> los grupos (evitar embarcaciones): reacciones más<br />

observadas<br />

- Cambios <strong>en</strong> <strong>la</strong> actividad: <strong>de</strong> viaje l<strong>en</strong>to a rápido; cambio <strong>de</strong> actividad <strong>de</strong> superficie a<br />

viaje<br />

b. Número <strong>de</strong> embarcaciones:<br />

- El # <strong>de</strong> botes ti<strong>en</strong>e influ<strong>en</strong>cia <strong>en</strong> el cambio <strong>de</strong> comportami<strong>en</strong>to<br />

- 3 botes observando el mismo grupo provoca un 50% más <strong>de</strong> perturbación <strong>en</strong> el<br />

grupo<br />

c. Tamaño grupal e influ<strong>en</strong>cia:<br />

- La influ<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> <strong>la</strong>s embarcaciones se re<strong>la</strong>ciona con el tamaño grupal: grupos <strong>de</strong> dos<br />

animales son los más influ<strong>en</strong>ciados. Si p<strong>en</strong>samos que son parejas <strong>en</strong> apareami<strong>en</strong>to,<br />

<strong>la</strong> influ<strong>en</strong>cia será mayor.


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

d. Conclusiones g<strong>en</strong>erales:<br />

Reconocer influ<strong>en</strong>cias negativas, ayuda <strong>de</strong> <strong>en</strong>contrar formas <strong>de</strong> evitar los mismos <strong>en</strong> tiempo<br />

y así evitar cambios a <strong>la</strong>rgo p<strong>la</strong>zo.<br />

Los impactos serán mayores <strong>en</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> que ti<strong>en</strong><strong>en</strong> activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> cortejo que <strong>en</strong> aquel<strong>la</strong>s<br />

que se <strong>en</strong>cu<strong>en</strong>tran viajando<br />

Los cambios <strong>de</strong> comportami<strong>en</strong>to se pue<strong>de</strong>n c<strong>la</strong>sificar como a corto y a <strong>la</strong>rgo p<strong>la</strong>zo.<br />

- Cambios a corto p<strong>la</strong>zo: aum<strong>en</strong>to <strong>en</strong> velocidad, cambio <strong>de</strong> dirección para evitar<br />

embarcaciones y cambio <strong>en</strong> el comportami<strong>en</strong>to.<br />

- Cambios a <strong>la</strong>rgo p<strong>la</strong>zo: se mi<strong>de</strong>n con el pasar <strong>de</strong>l tiempo y son más graves. Evitar<br />

llegar a <strong>la</strong> zona <strong>de</strong> reproducción, aum<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> mortalidad <strong>de</strong> <strong>la</strong>s crías, reducción <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong> frecu<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> <strong>la</strong> reproducción, disminución <strong>de</strong> <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción son los principales.<br />

7.10.2. Sobre <strong>la</strong>s regu<strong>la</strong>ciones exist<strong>en</strong>tes, el control y los inc<strong>en</strong>tivos.<br />

• El actual reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to <strong>en</strong> realidad conti<strong>en</strong>e todos los elem<strong>en</strong>tos necesarios para realizar<br />

una operación segura y responsable, por lo que no requiere modificaciones a sus<br />

disposiciones. Sin embargo, ya que esta es una actividad dinámica se necesita que <strong>la</strong><br />

Comisión cu<strong>en</strong>te siempre con información actualizada que le permita hacer ajustes a <strong>la</strong><br />

regu<strong>la</strong>ción exist<strong>en</strong>te <strong>en</strong> el caso <strong>de</strong> ser necesario.<br />

• Las mejoras <strong>de</strong>b<strong>en</strong> ir <strong>en</strong>caminadas al control <strong>en</strong> tierra para evitar que embarcaciones no<br />

autorizadas y que no cump<strong>la</strong>n con los requisitos establecidos por <strong>la</strong> DIGMER para<br />

turismo zarp<strong>en</strong>. Así mismo, se requiere <strong>de</strong> control <strong>en</strong> el mar para que <strong>la</strong>s embarcaciones<br />

cump<strong>la</strong>n <strong>la</strong>s disposiciones <strong>en</strong> lo refer<strong>en</strong>te a <strong>la</strong> maniobra <strong>de</strong> aproximación, distancia,<br />

tiempo <strong>de</strong> observación y número <strong>de</strong> embarcaciones alre<strong>de</strong>dor <strong>de</strong> un mismo grupo <strong>de</strong><br />

<strong>ball<strong>en</strong>as</strong>. Ante <strong>la</strong> falta <strong>de</strong> personal sufici<strong>en</strong>te, es necesario explorar <strong>la</strong> posibilidad <strong>de</strong> que<br />

Organizaciones No Gubernam<strong>en</strong>tales apoy<strong>en</strong> <strong>en</strong> esta <strong>la</strong>bor.<br />

• La Comisión para <strong>la</strong> Observación <strong>de</strong> Ball<strong>en</strong>as está <strong>en</strong> <strong>la</strong> obligación <strong>de</strong> promover y<br />

financiar investigación ci<strong>en</strong>tífica a fin <strong>de</strong> g<strong>en</strong>erar su propia información con fines <strong>de</strong><br />

manejo. Los principales aspectos a ser incluidos <strong>de</strong>b<strong>en</strong> ser: estudios para conocer el<br />

impacto <strong>de</strong> los botes <strong>en</strong> el comportami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>, estudios <strong>de</strong> capacidad <strong>de</strong><br />

carga, uso <strong>de</strong>l hábitat, mortalidad inducida por activida<strong>de</strong>s humanas, <strong>en</strong>tre otras. Ante <strong>la</strong><br />

falta <strong>de</strong> a<strong>de</strong>cuada información ci<strong>en</strong>tífica, <strong>la</strong> Comisión está obligada a observar el<br />

principio precaute<strong>la</strong>torio y tomar medidas que van <strong>en</strong> b<strong>en</strong>eficio primero <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />

• Se recomi<strong>en</strong>da evaluar perman<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>te los mecanismos <strong>de</strong> control implem<strong>en</strong>tados.<br />

• La estimu<strong>la</strong>ción a través <strong>de</strong> inc<strong>en</strong>tivos fiscales y <strong>de</strong> un reconocimi<strong>en</strong>to público a los<br />

operadores turísticos (capitanes, motoristas) que cumpl<strong>en</strong> responsablem<strong>en</strong>te <strong>la</strong><br />

actividad, <strong>de</strong>be ser consi<strong>de</strong>rada. Así como a qui<strong>en</strong>es mejor<strong>en</strong> sus embarcaciones, us<strong>en</strong><br />

tecnologías más limpias a <strong>de</strong>sarroll<strong>en</strong> alguna innovación <strong>en</strong> b<strong>en</strong>eficio <strong>de</strong>l ambi<strong>en</strong>te.


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

• Decretar <strong>la</strong> obligatoriedad para todos los capitanes y guías que hagan <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a una actividad comercial; participar <strong>en</strong> cursos <strong>de</strong> <strong>la</strong> capacitación.<br />

• Decretar <strong>la</strong> obligatoriedad <strong>de</strong> un permiso sin <strong>la</strong> cual ninguna embarcación está<br />

permitida <strong>de</strong> hacer <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />

• Reducir los puertos <strong>de</strong> salidas a: Salinas, Puerto López, Puerto Cayo y Sua.<br />

• Incluir los Municipios (aparte <strong>de</strong> <strong>la</strong> marina) <strong>en</strong> el control <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

observación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>.<br />

• Evaluar informes anuales sobre <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> lo cual<br />

incluye números <strong>de</strong> operadoras y embarcaciones. La responsabilidad <strong>de</strong> esta actividad<br />

<strong>de</strong>bería <strong>de</strong>finirse, pero siempre <strong>de</strong>bería tratarse <strong>de</strong> mant<strong>en</strong>er <strong>la</strong> iniciativa <strong>de</strong> <strong>la</strong> comisión<br />

que originalm<strong>en</strong>te se formó, a<strong>de</strong>más <strong>de</strong> una participación externa <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tantes<br />

municipales y actores principales.<br />

• Decretar <strong>la</strong> obligatoriedad para todas <strong>la</strong>s embarcaciones <strong>de</strong> llevar a bordo un guía o<br />

biólogo (con <strong>la</strong>s excepciones <strong>de</strong> localida<strong>de</strong>s como Súa <strong>en</strong> don<strong>de</strong> aún no se cu<strong>en</strong>tan con<br />

guías formados para realizar <strong>la</strong> actividad), los cuales <strong>de</strong>b<strong>en</strong> hacer informes anuales<br />

sobre <strong>la</strong> situación <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación y <strong>la</strong>s contrav<strong>en</strong>ciones <strong>de</strong> <strong>la</strong>s reg<strong>la</strong>s.<br />

• Regu<strong>la</strong>r <strong>la</strong> cantidad <strong>de</strong> <strong>la</strong>s embarcaciones que sal<strong>en</strong> diario a observar <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> basados<br />

<strong>en</strong> un criterio <strong>de</strong> “presión <strong>de</strong> grupo/embarcación” re<strong>la</strong>cionando el tipo <strong>de</strong><br />

comportami<strong>en</strong>to que muestran <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>en</strong> pres<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> botes (más <strong>de</strong> 2 o 3<br />

simultáneam<strong>en</strong>te).<br />

• T<strong>en</strong>er turnos rotativos <strong>de</strong> salida <strong>de</strong> embarcaciones para evitar <strong>la</strong> sobrecarga <strong>de</strong> botes <strong>en</strong><br />

los mismos grupos <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>, garantizando el uso <strong>de</strong> rutas alternativas para cada<br />

embarcación.<br />

• Reducir <strong>la</strong> duración <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación a un máximo <strong>de</strong> media hora.<br />

• Reducir <strong>la</strong> duración <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación <strong>de</strong> grupos con cría a un máximo <strong>de</strong> unos 15<br />

minutos.<br />

• Reducir <strong>la</strong> cantidad <strong>de</strong> <strong>la</strong>s embarcaciones que observan simultáneam<strong>en</strong>te a un solo<br />

grupo, a un máximo <strong>de</strong> 3 botes.<br />

• Informar a los turistas sobre los reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> <strong>la</strong> observación <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> y <strong>la</strong>s<br />

activida<strong>de</strong>s ilegales y peligrosas <strong>de</strong> embarcaciones no autorizadas a realizar <strong>la</strong> actividad.<br />

Difundir información promocional <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad m<strong>en</strong>cionando <strong>la</strong> necesidad <strong>de</strong> utilizar<br />

embarcaciones autorizadas. Esto <strong>de</strong>be ser política <strong>de</strong> gobierno, <strong>de</strong>ntro <strong>de</strong> los programas<br />

<strong>de</strong> difusión turística nacional e internacional a través <strong>de</strong> todas sus campañas realizadas<br />

<strong>en</strong> el país y fuera <strong>de</strong> él.


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

7.10.3. Capacitación:<br />

Las activida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> capacitación han incluido temas sobre <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> observación <strong>de</strong><br />

<strong>ball<strong>en</strong>as</strong> y su correcto manejo, con suger<strong>en</strong>cias para una observación responsable. Entre los<br />

puntos tratados po<strong>de</strong>mos m<strong>en</strong>cionar los más repres<strong>en</strong>tativos:<br />

I. Al avistar un grupo <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>:<br />

• A unos 450 metros <strong>de</strong> distancia: evitar exceso <strong>de</strong> velocidad o cambios abruptos <strong>de</strong><br />

velocidad.<br />

II. El acercami<strong>en</strong>to a un grupo <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong>: a una distancia m<strong>en</strong>or a 200 metros<br />

• Bajar <strong>la</strong> velocidad<br />

• Seguir un curso paralelo al <strong>de</strong> <strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a<br />

• Adaptar <strong>la</strong> velocidad a <strong>la</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a<br />

III. El Acercami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> varias embarcaciones: a 100 metros o m<strong>en</strong>os<br />

• Todas <strong>la</strong>s embarcaciones <strong>de</strong>b<strong>en</strong> mant<strong>en</strong>erse a unos 100m <strong>de</strong> distancia, a los <strong>la</strong>do <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

ball<strong>en</strong>a, <strong>de</strong> manera que no se le corte el camino ni <strong>la</strong>s <strong>en</strong>cierr<strong>en</strong>.<br />

• Cuando una embarcación se <strong>en</strong>cu<strong>en</strong>tra <strong>de</strong>ntro <strong>de</strong> los 100m <strong>de</strong> distancia, <strong>la</strong>s <strong>de</strong>más<br />

embarcaciones se manti<strong>en</strong><strong>en</strong> fuera <strong>de</strong> esta área <strong>de</strong> 100m.<br />

• La embarcación <strong>de</strong>ntro <strong>de</strong> los 100m <strong>de</strong>be reducir su tiempo <strong>de</strong> observación a unos 15<br />

minutos.<br />

IV. No int<strong>en</strong>tar acercarse a más <strong>de</strong> 30m<br />

• No acercarse a mas <strong>de</strong> 30m<br />

• Si <strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a se acerca, el motor se <strong>de</strong>be poner <strong>en</strong> neutro o apagarlo.<br />

V. No int<strong>en</strong>tar seguir a <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong><br />

• Observar el comportami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a, si hay un cambio <strong>en</strong> el comportami<strong>en</strong>to o<br />

si <strong>la</strong>s <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> tratan <strong>de</strong> alejarse, no se <strong>de</strong>be seguir<strong>la</strong>s.<br />

8. Agra<strong>de</strong>cimi<strong>en</strong>tos:<br />

Quiero manifestar mi agra<strong>de</strong>cimi<strong>en</strong>to a <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>-Alemania por hacer posible el<br />

<strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> esta investigación a lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong> 7 temporadas, financiando y apoyando nuestro<br />

trabajo. Al Ministerio <strong>de</strong>l Ambi<strong>en</strong>te y específicam<strong>en</strong>te al Parque Nacional Machalil<strong>la</strong><br />

(PNM) por autorizar <strong>la</strong> investigación <strong>de</strong>ntro <strong>de</strong> área marina protegida. A <strong>la</strong> Jefa <strong>de</strong> Área <strong>de</strong>l<br />

PNM (Sol Damerval) y a todos los(<strong>la</strong>) guardaparques por el apoyo. A todos los<br />

propietarios, administradores(as), capitanes <strong>de</strong> embarcaciones y tripu<strong>la</strong>ntes <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

operadoras turísticas <strong>de</strong> <strong>la</strong> localidad (Ball<strong>en</strong>as <strong>de</strong> <strong>la</strong> P<strong>la</strong>ta, Bosque Marino, Ecuador<br />

Amazing, Exploramar Diving, Luz <strong>de</strong> Luna, Machalil<strong>la</strong> Tours, Mantarraya, Pacífico,<br />

Piqueros Patas Azules, Sercapez ) por brindarnos <strong>la</strong> facilidad <strong>de</strong> trabajar a bordo <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

embarcaciones turísticas que operan <strong>en</strong> <strong>la</strong> zona. A los Guías Naturalistas <strong>de</strong>l Parque<br />

Nacional Machalil<strong>la</strong> por su apoyo <strong>en</strong> el trabajo <strong>de</strong> campo. A <strong>la</strong>s voluntarias (Lotta, María,<br />

C<strong>la</strong>udia y X<strong>en</strong>ia) que trabajaron <strong>en</strong> <strong>la</strong> recopi<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> datos <strong>en</strong> el campo por <strong>la</strong> invalorable<br />

ayuda. A Patricia Brtnik, investigadora <strong>de</strong> <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong>, colega y amiga, por compartir su<br />

información y datos <strong>de</strong> <strong>la</strong> zona <strong>de</strong> Esmeraldas. Muchas gracias a todos. Su ayuda y<br />

co<strong>la</strong>boración ha sido fundam<strong>en</strong>tal <strong>en</strong> el <strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> este trabajo.


Organización para <strong>la</strong> Conservación <strong>de</strong> Mamíferos Acuáticos <strong>en</strong> Sudamérica, <strong>Yaqu</strong> <strong>Pacha</strong><br />

9. Literatura citada:<br />

Barragán, M.J. 2003. Migraciones <strong>de</strong> <strong>ball<strong>en</strong>as</strong> <strong>jorobadas</strong> (Megaptera novaeangliae) <strong>en</strong>tre<br />

<strong>la</strong>s zonas <strong>de</strong> reproducción <strong>en</strong> Ecuador. Tesis previa a <strong>la</strong> obt<strong>en</strong>ción <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

Lic<strong>en</strong>ciatura. Pontificia Universidad Católica <strong>de</strong>l Ecuador. En prep.<br />

Brtnik, P. 2000. La influ<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> <strong>la</strong> actividad <strong>de</strong> “whale watching” al comportami<strong>en</strong>to <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong> ball<strong>en</strong>a jorobada (Megaptera novaeangliae) <strong>en</strong> el Parque Nacional<br />

Machalil<strong>la</strong>. Tesis <strong>de</strong> Masterado. Universidad Tuebing<strong>en</strong>.<br />

Castro, C., González, J. 2002. Pob<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>la</strong> Ball<strong>en</strong>a Jorobada Megaptera novaeangliae,<br />

Ba<strong>la</strong><strong>en</strong>opteridae, <strong>en</strong> el Parque Nacional Machalil<strong>la</strong>. Tesis pres<strong>en</strong>tada<br />

como requisito para optar el título <strong>de</strong> Doctor <strong>en</strong> Biología. Universidad<br />

C<strong>en</strong>tral <strong>de</strong>l Ecuador. Facultad <strong>de</strong> Filosofía, Letras y Ci<strong>en</strong>cias <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

Educación. Escue<strong>la</strong> <strong>de</strong> Biología.<br />

D<strong>en</strong>kinger, J., Pairoa-Riofrío, C., Scheidat, M. 1997. Humpback Whales (Megaptera<br />

novaeagliae) breeding off the coast of Manabí, Ecuador. Proceedings of<br />

the 11 th Annual Confer<strong>en</strong>ce of the European Cetacean Society (ECS) in<br />

Stralsund, Germany.<br />

Scheidat, M., Castro, C., D<strong>en</strong>kinger, J., Gonzáles, J., A<strong>de</strong>lung, D. 2000. A breeding<br />

area for humpback whales (Megaptera novaeagliae) off Ecuador.<br />

J.Cetacean Res.Manage. 2(3):165-171. 2000.<br />

Scheidat, M. 2001. Abundance, Habitat Use, Behavior and Managem<strong>en</strong>t of the Humpback<br />

Whales (Megaptera novaeangliae) in the Machalil<strong>la</strong> National Park,<br />

Ecuador. Dissertation. Zur Er<strong>la</strong>ngung <strong>de</strong>s Doktorgra<strong>de</strong>s <strong>de</strong>r<br />

Mathematisch-Naturwiss<strong>en</strong>schaftlich<strong>en</strong> Fakultät. Der Christian-<br />

Albrechts-Universität, Zu Kiel.

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!