01.11.2014 Visualizaciones

Avances y Obstáculos en la Participación Política de las ... - Sidoc

Avances y Obstáculos en la Participación Política de las ... - Sidoc

Avances y Obstáculos en la Participación Política de las ... - Sidoc

SHOW MORE
SHOW LESS

¡Convierta sus PDFs en revista en línea y aumente sus ingresos!

Optimice sus revistas en línea para SEO, use backlinks potentes y contenido multimedia para aumentar su visibilidad y ventas.

<strong>Avances</strong> y<br />

Obstáculos <strong>en</strong> <strong>la</strong><br />

Participación<br />

Política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

Mujeres:<br />

Ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> Género<br />

<strong>en</strong> los Partidos Políticos<br />

Xiomara Bú<br />

N° 2<br />

Colección: Bu<strong>en</strong>as Prácticas y Lecciones Apr<strong>en</strong>didas


<strong>Avances</strong> y<br />

Obstáculos <strong>en</strong> <strong>la</strong><br />

Participación<br />

Política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

Mujeres:<br />

Ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> Género<br />

<strong>en</strong> los Partidos Políticos<br />

Xiomara Bú


© Programa <strong>de</strong> <strong>la</strong>s Naciones Unidas para el Desarrollo (PNUD).<br />

Ag<strong>en</strong>cia Sueca <strong>de</strong> Cooperación Internacional para el Desarrollo,<br />

(ASDI).<br />

Programa <strong>de</strong> Gobernabilidad.<br />

“Políticas para <strong>la</strong> Equidad <strong>de</strong> Género”.<br />

Coordinadora Unidad <strong>de</strong> Gobernabilidad Democrática, PNUD-Honduras:<br />

Rocío Tábora.<br />

Sistematización:<br />

Xiomara Bú<br />

Edición G<strong>en</strong>eral y <strong>de</strong> Estilo:<br />

Xiomara Bú y Marize<strong>la</strong> Turcios<br />

Coordinadora <strong>de</strong> Comunicación:<br />

Cinthya Velásquez<br />

Diseño:<br />

Focus<br />

Diagramación:<br />

Mariane<strong>la</strong> González<br />

Impresión y Reproducción:<br />

Corporación y Publicidad Flores<br />

Esta publicación pue<strong>de</strong> ser reproducida total o parcialm<strong>en</strong>te, <strong>en</strong> cualquier<br />

forma o por cualquier medio electrónico, mecánico, fotocopiado o <strong>de</strong> otro<br />

tipo, siempre y cuando se cite <strong>la</strong> fu<strong>en</strong>te.<br />

Las i<strong>de</strong>as y opiniones expuestas <strong>en</strong> este docum<strong>en</strong>to son <strong>de</strong> exclusiva responsabilidad<br />

<strong>de</strong>l autor y no reflejan, necesariam<strong>en</strong>te, <strong>la</strong> visión ni <strong>la</strong> opinión <strong>de</strong>l<br />

Programa <strong>de</strong> <strong>la</strong>s Naciones Unidas para el Desarrollo (PNUD).


Índice<br />

7 Sig<strong>la</strong>s<br />

9 Pres<strong>en</strong>tación<br />

11 Introducción<br />

13 Metodología Aplicada<br />

15 Anteced<strong>en</strong>tes<br />

17 Logros <strong>en</strong> <strong>la</strong> participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

mujer <strong>en</strong> Honduras:<br />

21 Los principales aportes <strong>de</strong>l PNUD<br />

<strong>en</strong> el marco <strong>de</strong> <strong>la</strong> Cooperación ASDI/PNUD<br />

25 El proceso <strong>de</strong> formu<strong>la</strong>ción <strong>de</strong>l II PIEG como<br />

fuerte efecto sinérgico<br />

26 El proceso <strong>de</strong> Construcción <strong>de</strong> <strong>la</strong>s Ag<strong>en</strong>das<br />

<strong>de</strong> Género <strong>de</strong> los Partidos Políticos, <strong>la</strong><br />

Ag<strong>en</strong>da Inter-partidaria y su p<strong>la</strong>n operativo<br />

37 Análisis <strong>de</strong> <strong>la</strong>s dificulta<strong>de</strong>s <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

implem<strong>en</strong>tación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>en</strong> base a<br />

<strong>en</strong>trevistas individuales<br />

41 Reflexiones Finales<br />

44 Conclusiones<br />

45 Recom<strong>en</strong>daciones G<strong>en</strong>erales<br />

5


47 Recom<strong>en</strong>daciones específicas a los ejes <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong> Ag<strong>en</strong>da Inter partidaria<br />

50 Actoras/actores c<strong>la</strong>ves <strong>en</strong> <strong>la</strong> consulta para<br />

<strong>la</strong> construcción <strong>de</strong>l Proceso <strong>de</strong> E<strong>la</strong>boración<br />

<strong>de</strong> Ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> Género <strong>en</strong> los Partidos<br />

Políticos, <strong>en</strong> el marco <strong>de</strong>l Programa <strong>de</strong><br />

Gobernabilidad<br />

51 Bibliografía<br />

6


Sig<strong>la</strong>s<br />

ANAMMH: Alianza Nacional <strong>de</strong> Mujeres Municipalistas <strong>de</strong> Honduras.<br />

ASDI: Ag<strong>en</strong>cia Sueca <strong>de</strong> Cooperación Internacional para el<br />

Desarrollo.<br />

CIM: Comisión Interamericana <strong>de</strong> Mujeres.<br />

DC: Partido Democracia Cristiana.<br />

FAFH: Fe<strong>de</strong>ración <strong>de</strong> Asociaciones Fem<strong>en</strong>inas <strong>de</strong> Honduras.<br />

INAM: Instituto Nacional <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer.<br />

PL: Partido Liberal <strong>de</strong> Honduras.<br />

PN: Partido Nacional <strong>de</strong> Honduras.<br />

PINU: Partido Innovación y Unidad.<br />

PEG: Política <strong>de</strong> Equidad <strong>de</strong> Género.<br />

II PIEG: Segundo P<strong>la</strong>n <strong>de</strong> Igualdad y Equidad <strong>de</strong> Género.<br />

PNUD: Programa <strong>de</strong> <strong>la</strong> Naciones Unidas para el Desarrollo.<br />

SPF: Sociedad Fem<strong>en</strong>ina Panamericana.<br />

UD: Partido Unificación Democrática.<br />

7


Pres<strong>en</strong>tación<br />

Esta colección <strong>de</strong> cua<strong>de</strong>rnos sistematiza <strong>la</strong>s bu<strong>en</strong>as prácticas y<br />

lecciones apr<strong>en</strong>didas <strong>en</strong> el marco <strong>de</strong>l Programa <strong>de</strong> Gobernabilidad<br />

ASDI/PNUD <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>do durante más <strong>de</strong> una década. El interés<br />

principal <strong>de</strong> este programa es que los y <strong>la</strong>s hondureñas avanc<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> el ejercicio <strong>de</strong> sus <strong>de</strong>rechos y <strong>de</strong>beres <strong>en</strong> un Estado <strong>de</strong>mocrático<br />

capaz <strong>de</strong> implem<strong>en</strong>tar políticas y acciones para <strong>la</strong> participación<br />

ciudadana, <strong>la</strong> igualdad, <strong>la</strong> equidad <strong>de</strong> género, <strong>la</strong> mo<strong>de</strong>rnización <strong>de</strong>l<br />

Estado, <strong>de</strong>sc<strong>en</strong>tralización, seguridad ciudadana, protección <strong>de</strong> los<br />

<strong>de</strong>rechos humanos, justicia y cohesión social.<br />

El público lector, a lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong> esta colección <strong>de</strong> docum<strong>en</strong>tos, podrá<br />

conocer el impacto y trasc<strong>en</strong>d<strong>en</strong>cia <strong>de</strong>l mo<strong>de</strong>lo <strong>de</strong> cooperación<br />

ASDI/PNUD <strong>en</strong> Honduras; <strong>la</strong> modalidad, método <strong>de</strong> operación, proyectos<br />

y sub proyectos <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>dos, actores/as c<strong>la</strong>ves involucrados/as<br />

y logros alcanzados <strong>en</strong> tres áreas prioritarias: Gobernabilidad<br />

Democrática, Seguridad y Derechos Humanos y Género.<br />

A partir <strong>de</strong> <strong>la</strong> experi<strong>en</strong>cia y lecciones apr<strong>en</strong>didas con el Mo<strong>de</strong>lo <strong>de</strong><br />

Cooperación ASDI/PNUD, se ha concebido <strong>la</strong> construcción <strong>de</strong> un<br />

mo<strong>de</strong>lo i<strong>de</strong>al para iniciar nuevas cooperaciones, y garantizar <strong>la</strong> sost<strong>en</strong>ibilidad<br />

<strong>de</strong> lo logrado a <strong>la</strong> fecha <strong>en</strong> materia <strong>de</strong> gobernabilidad<br />

<strong>de</strong>mocrática.<br />

Las lecciones apr<strong>en</strong>didas y los retos id<strong>en</strong>tificados <strong>en</strong> este proceso<br />

ori<strong>en</strong>tan hacia nuevas estrategias <strong>de</strong> apoyo a <strong>la</strong> Gobernabilidad,<br />

que conduc<strong>en</strong> a <strong>la</strong> profundización <strong>de</strong>mocrática y el fortalecimi<strong>en</strong>to<br />

<strong>de</strong>l sistema <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tación política, articu<strong>la</strong>dos con formas <strong>de</strong><br />

participación <strong>de</strong> <strong>la</strong> ciudadanía para <strong>la</strong> transformación <strong>de</strong>mocrática<br />

<strong>de</strong>l país.<br />

A lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong> estos años son muchas <strong>la</strong>s personas que han aportado<br />

<strong>en</strong> este proceso, con aciertos y errores, avances y retrocesos,<br />

pero siempre con <strong>la</strong> convicción y compromiso con el fortalecimi<strong>en</strong>to<br />

<strong>de</strong> una <strong>de</strong>mocracia <strong>de</strong> ciudadanía que posibilite <strong>la</strong> reducción <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

9


pobreza, el logro <strong>de</strong> los Objetivos <strong>de</strong>l Mil<strong>en</strong>io, y una conviv<strong>en</strong>cia <strong>en</strong><br />

paz con pl<strong>en</strong>o goce <strong>de</strong> los <strong>de</strong>rechos humanos.<br />

Para el futuro, <strong>de</strong>bemos p<strong>en</strong>sar estrategias <strong>de</strong> apoyo a <strong>la</strong> gobernabilidad<br />

<strong>de</strong> Honduras que favorezcan nuevos tiempos, <strong>de</strong> cons<strong>en</strong>sos,<br />

<strong>de</strong> construcción <strong>de</strong> mayorías plurales para gobernar y para<br />

transformar el país, con pl<strong>en</strong>a consci<strong>en</strong>cia que ello implica cambios<br />

<strong>en</strong> <strong>la</strong> cultura política y un trabajo sost<strong>en</strong>ido con varias g<strong>en</strong>eraciones.<br />

Agra<strong>de</strong>cemos profundam<strong>en</strong>te al Pueblo y Gobierno Sueco, por el<br />

apoyo brindado a través <strong>de</strong> <strong>la</strong> Ag<strong>en</strong>cia Sueca <strong>de</strong> Cooperación Internacional<br />

para el Desarrollo (ASDI), particu<strong>la</strong>rm<strong>en</strong>te por toda <strong>la</strong><br />

confianza <strong>de</strong>positada <strong>en</strong> Honduras y el PNUD durante estos años.<br />

También a <strong>la</strong> Coordinadora <strong>de</strong> <strong>la</strong> Unidad <strong>de</strong> Gobernabilidad Democrática<br />

Msc. Rocío Tábora y su equipo, por <strong>la</strong> conducción y compromiso<br />

<strong>en</strong> <strong>la</strong> implem<strong>en</strong>tación <strong>de</strong> este complejo programa <strong>en</strong> el<br />

marco <strong>de</strong> los principios y valores <strong>de</strong>l Sistema <strong>de</strong> Naciones Unidas.<br />

Jose Egur<strong>en</strong><br />

Oficial a cargo PNUD Honduras<br />

10


Introducción<br />

El docum<strong>en</strong>to “<strong>Avances</strong> y Obstáculos <strong>en</strong> <strong>la</strong> Participación Política<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s Mujeres: Ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> Género <strong>en</strong> los Partidos Políticos”,<br />

forma parte <strong>de</strong> <strong>la</strong> colección <strong>de</strong> experi<strong>en</strong>cias exitosas ejecutadas <strong>en</strong><br />

el marco <strong>de</strong>l Programa <strong>de</strong> Gobernabilidad ASDI/PNUD.<br />

Esta experi<strong>en</strong>cia se originó como parte <strong>de</strong>l proyecto “Promoción <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong> P<strong>la</strong>nificación Estratégica para <strong>la</strong> Equidad <strong>de</strong> Género y <strong>la</strong> Participación<br />

Ciudadana”, cuyo objetivo es:<br />

Promover una <strong>de</strong>mocracia firme y estable a <strong>la</strong> pob<strong>la</strong>ción<br />

tradicionalm<strong>en</strong>te excluida, mujeres y jóv<strong>en</strong>es,<br />

para que t<strong>en</strong>gan <strong>la</strong> oportunidad <strong>de</strong> participar<br />

<strong>en</strong> el proceso <strong>de</strong>mocrático y al<strong>en</strong>tar <strong>la</strong> expresión<br />

<strong>de</strong> sus i<strong>de</strong>as, visión y mejorar su capacidad <strong>de</strong><br />

vida.<br />

El público lector, a lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong>l docum<strong>en</strong>to podrá conocer los resultados<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> sistematización e id<strong>en</strong>tificar los factores que facilitaron<br />

<strong>la</strong> formu<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>en</strong> cada uno <strong>de</strong> los partidos políticos,<br />

así como el cons<strong>en</strong>so que llevó a construir <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da inter-partidaria<br />

y su p<strong>la</strong>n operativo, el rol que jugaron el Instituto Nacional <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer<br />

(INAM), <strong>la</strong>s mujeres lí<strong>de</strong>res <strong>de</strong> cada uno <strong>de</strong> los partidos políticos,<br />

<strong>la</strong>s organizaciones <strong>de</strong> <strong>la</strong> sociedad civil, el movimi<strong>en</strong>to feminista y<br />

los organismos <strong>de</strong> <strong>la</strong> cooperación que conjuntam<strong>en</strong>te con el PNUD,<br />

articu<strong>la</strong>ron y armonizaron sus contribuciones a fin <strong>de</strong> concretizar lo<br />

establecido <strong>en</strong> el Conv<strong>en</strong>io <strong>de</strong> Cooperación ASDI / PNUD.<br />

El contexto histórico, <strong>en</strong> que se <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong> el proceso <strong>de</strong> construcción<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género permitirá a <strong>la</strong>s y los lectores, tomar<br />

conci<strong>en</strong>cia <strong>de</strong>l <strong>de</strong>bate que se estaba g<strong>en</strong>erando a <strong>la</strong>s puertas <strong>de</strong>l<br />

proceso electoral que se avizoraba <strong>en</strong> noviembre <strong>de</strong>l 2009. De igual<br />

manera t<strong>en</strong>drán los elem<strong>en</strong>tos para compr<strong>en</strong><strong>de</strong>r cómo los acontecimi<strong>en</strong>tos<br />

<strong>de</strong>l 28 <strong>de</strong> junio, repercutieron <strong>en</strong> el paso que se estaba<br />

<strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>ndo por <strong>la</strong>s mujeres lí<strong>de</strong>res <strong>de</strong> los partidos políticos así<br />

como <strong>en</strong> <strong>la</strong> formu<strong>la</strong>ción <strong>de</strong>l II P<strong>la</strong>n <strong>de</strong> Igualdad y Equidad <strong>de</strong> Género,<br />

PIEG 2010-2022, bajo <strong>la</strong> responsabilidad <strong>de</strong>l INAM. Sin embargo,<br />

el Golpe <strong>de</strong> Estado puso <strong>en</strong> evid<strong>en</strong>cia <strong>la</strong> fragilidad <strong>de</strong>l sistema<br />

<strong>de</strong>mocrático y paralizó <strong>la</strong> iniciativa asumida; <strong>de</strong> tal manera que <strong>en</strong><br />

11


el proceso electoral <strong>de</strong> noviembre <strong>de</strong>l 2009 <strong>la</strong>s acciones p<strong>la</strong>smadas<br />

<strong>en</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das y <strong>la</strong>s expectativas, así como el número <strong>de</strong> escaños<br />

a ser ocupados por <strong>la</strong>s mujeres, tanto <strong>en</strong> el ámbito local como <strong>en</strong> el<br />

nivel c<strong>en</strong>tral no llegaron a concretizarse.<br />

El ba<strong>la</strong>nce crítico que se realiza <strong>en</strong> el docum<strong>en</strong>to permite reconstruir<br />

<strong>la</strong> memoria histórica, rep<strong>la</strong>ntear estrategias y seña<strong>la</strong>r los retos p<strong>en</strong>di<strong>en</strong>tes.<br />

El contexto político actual urge <strong>de</strong> un proceso <strong>de</strong> incid<strong>en</strong>cia<br />

política y <strong>de</strong> iniciar nuevas re<strong>la</strong>ciones <strong>de</strong> cooperación con países donantes,<br />

que permita a <strong>la</strong>s mujeres lí<strong>de</strong>res <strong>de</strong> los partidos continuar<br />

con <strong>la</strong>s tareas p<strong>en</strong>di<strong>en</strong>tes <strong>en</strong>tre el<strong>la</strong>s: <strong>la</strong> reforma a los estatutos <strong>de</strong><br />

sus respectivos partidos, vigi<strong>la</strong>ncia y cumplimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong>l II PIEG, construcción<br />

<strong>de</strong> un li<strong>de</strong>razgo interg<strong>en</strong>eracional don<strong>de</strong> <strong>la</strong>s y los jóv<strong>en</strong>es<br />

sean incluidas/os como sujetos políticos, a fin <strong>de</strong> alcanzar <strong>la</strong> <strong>de</strong>mocracia<br />

firme y estable para una bu<strong>en</strong>a gobernanza.<br />

La ciudadanía, <strong>la</strong> sociedad civil, el gobierno y <strong>la</strong>s nuevas cooperaciones<br />

que se inici<strong>en</strong>, <strong>de</strong>berán abonar sus mejores esfuerzos para<br />

que los logros <strong>de</strong> <strong>la</strong> cooperación ASDI/PNUD sean sost<strong>en</strong>ibles y se<br />

llegue alcanzar el objetivo <strong>de</strong>seable.<br />

12


Metodología Aplicada<br />

Reconstrucción <strong>de</strong>l Proceso<br />

El proceso <strong>de</strong> sistematización, parte <strong>de</strong> <strong>la</strong> reconstrucción histórica<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> e<strong>la</strong>boración <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género <strong>de</strong> cada uno <strong>de</strong> los<br />

partidos políticos, t<strong>en</strong>i<strong>en</strong>do <strong>en</strong> cu<strong>en</strong>ta los avances que <strong>la</strong>s mujeres<br />

habían logrado antes <strong>de</strong> insertarse <strong>en</strong> el proyecto que el PNUD impulsó<br />

a través <strong>de</strong>l fortalecimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong>l Instituto Nacional <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer<br />

(INAM).<br />

La reconstrucción histórica, da cu<strong>en</strong>ta <strong>de</strong> los logros alcanzados por<br />

<strong>la</strong>s mujeres antes <strong>de</strong>l 28 <strong>de</strong> junio, mom<strong>en</strong>to <strong>en</strong> el cual el país <strong>en</strong>tra<br />

<strong>en</strong> crisis y <strong>la</strong> <strong>de</strong>mocracia que se pret<strong>en</strong>día consolidar se ve erosionada,<br />

así como resquebrajados los niveles <strong>de</strong> gobernabilidad y el<br />

surgimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> una po<strong>la</strong>rización <strong>de</strong> <strong>la</strong> ciudadanía. Po<strong>la</strong>rización que<br />

no mermó con <strong>la</strong> realización <strong>de</strong>l proceso electoral, sino todo lo contrario,<br />

permeó <strong>la</strong>s estructuras partidarias y <strong>la</strong> conci<strong>en</strong>cia ciudadana.<br />

Las mujeres políticas que se inscribieron <strong>en</strong> el reto <strong>de</strong> construir sus<br />

propias ag<strong>en</strong>das y p<strong>la</strong>nes operativos; <strong>de</strong> cons<strong>en</strong>suar al interior <strong>de</strong> sus<br />

partidos, medidas y acciones ori<strong>en</strong>tadas a increm<strong>en</strong>tar <strong>la</strong> cantidad y<br />

calidad <strong>de</strong> su participación, se <strong>en</strong>contraron con esquemas político<br />

partidarios patriarcales que por una parte les daba <strong>la</strong> bi<strong>en</strong>v<strong>en</strong>ida a<br />

los nichos <strong>de</strong> po<strong>de</strong>r, pero que a <strong>la</strong> par les g<strong>en</strong>eraba los obstáculos<br />

para transitar al espacio público <strong>de</strong>l ejercicio <strong>de</strong>l po<strong>de</strong>r. Hecho que<br />

se evid<strong>en</strong>ció <strong>en</strong> el proceso electoral (noviembre 2009), don<strong>de</strong> <strong>la</strong>s expectativas<br />

<strong>de</strong> increm<strong>en</strong>tar su participación política, aspirando a 364<br />

cargos popu<strong>la</strong>res, no tuvieron los resultados esperados.<br />

La metodología aplicada ti<strong>en</strong>e <strong>la</strong>s sigui<strong>en</strong>tes fases:<br />

a) Recolección y revisión <strong>de</strong> <strong>la</strong> docum<strong>en</strong>tación exist<strong>en</strong>te.<br />

13


) E<strong>la</strong>boración <strong>de</strong> los instrum<strong>en</strong>tos metodológicos<br />

requeridos a lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong>l proceso.<br />

c) Realización <strong>de</strong> <strong>en</strong>trevistas a <strong>la</strong>s mujeres participantes<br />

<strong>en</strong> e<strong>la</strong>boración <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das y los p<strong>la</strong>nes,<br />

sea <strong>en</strong> su rol <strong>de</strong> proporcionar asist<strong>en</strong>cia técnica,<br />

así como <strong>en</strong> el rol <strong>de</strong> tomadoras <strong>de</strong> <strong>de</strong>cisión.<br />

d) Realización <strong>de</strong> un conversatorio con <strong>la</strong>s y los informantes<br />

c<strong>la</strong>ves <strong>de</strong> los partidos políticos que fueron<br />

participes <strong>en</strong> <strong>la</strong> construcción <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das.<br />

e) Análisis sobre <strong>la</strong> información recolectada.<br />

f) Explicación e interpretación para arribar a <strong>la</strong>s<br />

conclusiones y recom<strong>en</strong>daciones.<br />

Para conocer cuáles fueron <strong>la</strong>s expectativas que t<strong>en</strong>ían <strong>la</strong>s mujeres<br />

<strong>de</strong> cada uno <strong>de</strong> los partidos políticos, sobre <strong>la</strong> construcción y revisión<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género se utilizó el abordaje individual que<br />

se complem<strong>en</strong>tó con un conversatorio <strong>en</strong> un espacio <strong>de</strong> libertad<br />

y sin metodología cerrada, lo que propicio <strong>la</strong> reconstrucción <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

memoria colectiva.<br />

14


Anteced<strong>en</strong>tes 1<br />

Contexto Político e Institucional<br />

<strong>de</strong>l Proceso <strong>de</strong> construcción <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

Ag<strong>en</strong>das, P<strong>la</strong>nes <strong>de</strong> Género y el II P<strong>la</strong>n<br />

<strong>de</strong> Igualdad <strong>de</strong> Oportunida<strong>de</strong>s PIEG<br />

2010.<br />

“Las activida<strong>de</strong>s que se <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>n <strong>en</strong> el espacio público supon<strong>en</strong><br />

reconocimi<strong>en</strong>to, y éste está íntimam<strong>en</strong>te re<strong>la</strong>cionado con lo que se<br />

l<strong>la</strong>ma po<strong>de</strong>r. El po<strong>de</strong>r ti<strong>en</strong>e que ser repartido, ha <strong>de</strong> constituir un<br />

pacto, un sistema <strong>de</strong> re<strong>la</strong>ciones <strong>de</strong> po<strong>de</strong>r, una red <strong>de</strong> distribución.<br />

Don<strong>de</strong> quiera que haya po<strong>de</strong>r ti<strong>en</strong>e que haber un sistema <strong>de</strong> pactos,<br />

un sistema <strong>de</strong> difusión dinámica <strong>de</strong> ese po<strong>de</strong>r”. Amoros, Celia:<br />

Mujer, feminismo; igualdad y difer<strong>en</strong>cia.<br />

El <strong>de</strong>bate sobre <strong>la</strong> participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> los espacios<br />

<strong>de</strong> po<strong>de</strong>r a través <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género y exig<strong>en</strong>cias <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

cuotas <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tación, a fin <strong>de</strong> concretizar sus <strong>de</strong>rechos como<br />

sujetas políticas, sigue si<strong>en</strong>do un <strong>de</strong>bate actual para alcanzar el ejercicio<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> ciudadanía activa y global <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> nuestro país.<br />

El po<strong>de</strong>r político y <strong>la</strong> repres<strong>en</strong>tación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres continúa si<strong>en</strong>do<br />

<strong>de</strong>ficitario; <strong>la</strong> paridad <strong>en</strong>tre los hombres y <strong>la</strong>s mujeres es una realidad<br />

progresiva, tal como lo reflejan los informes <strong>de</strong> <strong>de</strong>sarrollo humano, o<br />

bi<strong>en</strong> a través <strong>de</strong> <strong>la</strong>s evaluaciones no sólo <strong>en</strong> Honduras sino <strong>en</strong> América<br />

Latina, don<strong>de</strong> se muestran los avances <strong>en</strong> materia <strong>de</strong> marcos legales a<br />

favor <strong>de</strong> <strong>la</strong> igualdad, <strong>de</strong> <strong>la</strong> participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres y <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

equidad <strong>de</strong> género, así como <strong>en</strong> materia educativa. En el pres<strong>en</strong>te siglo<br />

<strong>en</strong> casi todos los campos y <strong>en</strong> puestos <strong>de</strong> toma <strong>de</strong> <strong>de</strong>cisión, y <strong>en</strong> el<br />

ámbito empresarial <strong>la</strong>s mujeres están ganando espacios, sin embargo<br />

existe “un techo <strong>de</strong> hierro” <strong>en</strong> el cual <strong>la</strong>s mujeres no logran avanzar, y<br />

esto se evid<strong>en</strong>cia <strong>en</strong> el tema <strong>de</strong> <strong>la</strong> participación política partidaria.<br />

15


En el ámbito <strong>de</strong> <strong>la</strong> crisis <strong>de</strong> los partidos políticos, no solo <strong>de</strong> Honduras<br />

sino <strong>en</strong> muchos países <strong>de</strong> América Latina, se hace vital <strong>la</strong> urg<strong>en</strong>te<br />

transformación <strong>de</strong> sus estructuras; ello lleva implícito <strong>la</strong> apuesta<br />

por <strong>la</strong> inclusión <strong>de</strong> <strong>la</strong> participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres, equidad<br />

<strong>en</strong> su repres<strong>en</strong>tación y el acceso a igualdad <strong>de</strong> oportunida<strong>de</strong>s.<br />

Honduras asistió a este proceso con <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres<br />

políticas <strong>de</strong> los partidos a <strong>la</strong> fecha exist<strong>en</strong>tes, apoyadas por dos<br />

proyectos <strong>de</strong>l PNUD. Esto permitió articu<strong>la</strong>r el proceso <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rnización<br />

<strong>de</strong> los partidos políticos, <strong>la</strong> transversalización <strong>de</strong>l <strong>en</strong>foque<br />

<strong>de</strong> género y con ello el fortalecimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong>s capacida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

mujeres participantes <strong>en</strong> <strong>la</strong> incid<strong>en</strong>cia política y <strong>en</strong> los procesos <strong>de</strong><br />

negociación y resolución <strong>de</strong> conflictos; con el fin <strong>de</strong> increm<strong>en</strong>tar <strong>la</strong><br />

cuota <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tación política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mismas y parale<strong>la</strong>m<strong>en</strong>te <strong>la</strong><br />

transformación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s estructuras <strong>de</strong> sus propios partidos.<br />

Esta tarea se reforzó a través <strong>de</strong> los <strong>de</strong>bates para obt<strong>en</strong>er un cons<strong>en</strong>so<br />

básico que permitiera <strong>la</strong> construcción <strong>de</strong> una ag<strong>en</strong>da mínima<br />

interpartidaria, así como <strong>la</strong> participación <strong>en</strong> <strong>la</strong> formu<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> un<br />

segundo P<strong>la</strong>n <strong>de</strong> Igualdad <strong>de</strong> Oportunida<strong>de</strong>s, a través <strong>de</strong> los ejes<br />

programáticos <strong>de</strong> <strong>la</strong> política.<br />

En otras pa<strong>la</strong>bras, estaban abiertos varios espacios <strong>de</strong> formación y<br />

discusión para <strong>la</strong> equidad <strong>de</strong> género, con el INAM, con los partidos,<br />

con <strong>la</strong> sociedad civil, con el Movimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> Mujeres que proveyeron<br />

<strong>de</strong> un marco sinérgico para <strong>la</strong> formu<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das y los p<strong>la</strong>nes<br />

<strong>de</strong> género.<br />

En el pres<strong>en</strong>te siglo fortalecer el li<strong>de</strong>razgo y <strong>la</strong><br />

participación activa <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> el ámbito<br />

público, mediante el reconocimi<strong>en</strong>to y <strong>la</strong> legitimación<br />

<strong>de</strong> su ciudadanía difer<strong>en</strong>ciada, sigue si<strong>en</strong>do<br />

un reto con s<strong>en</strong>tido <strong>de</strong> urg<strong>en</strong>cia.<br />

El contexto político que se ha v<strong>en</strong>ido <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>ndo <strong>en</strong> el país, muestra<br />

altos y bajos <strong>en</strong> <strong>la</strong> inclusión <strong>de</strong> <strong>la</strong> participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres.<br />

Al siglo XXI, no se ha logrado pasar <strong>de</strong> <strong>la</strong>s <strong>de</strong>c<strong>la</strong>raciones formales<br />

sobre equidad <strong>de</strong> género y mucho m<strong>en</strong>os se ha alcanzado <strong>la</strong> transformación<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s estructuras partidarias que permitan <strong>la</strong> inclusión <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género.<br />

Los avances que hasta <strong>la</strong> fecha se ti<strong>en</strong><strong>en</strong> han sido posibles por <strong>la</strong> lucha<br />

reivindicativa <strong>de</strong> los movimi<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> mujeres, <strong>en</strong>tre los años set<strong>en</strong>tas y<br />

och<strong>en</strong>tas y su incid<strong>en</strong>cia <strong>en</strong> los tomadores <strong>de</strong> <strong>de</strong>cisión. Lo mismo pue<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>cirse <strong>de</strong> <strong>la</strong> apertura <strong>de</strong> espacios e instituciones como <strong>en</strong> el caso<br />

particu<strong>la</strong>r <strong>de</strong>l Instituto Nacional <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer (INAM), que ha logrado institucionalizar<br />

progresivam<strong>en</strong>te el <strong>en</strong>foque <strong>de</strong> género <strong>en</strong> su mandato.<br />

16


Logros <strong>en</strong> <strong>la</strong><br />

participación política <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong> mujer <strong>en</strong> Honduras:<br />

2<br />

• La mayoría <strong>de</strong> los grupos organizados surg<strong>en</strong> como <strong>en</strong><strong>la</strong>ces <strong>de</strong><br />

organizaciones internacionales pro-sufragistas como <strong>la</strong> Comisión<br />

Interamericana <strong>de</strong> Mujeres (CIM) y <strong>la</strong> Sociedad Fem<strong>en</strong>ina<br />

Panamericana (SFP) organizada <strong>en</strong> 1946.<br />

• Creación <strong>de</strong>l Comité Fem<strong>en</strong>ino Hondureño ligado a <strong>la</strong> Comisión<br />

Interamericana <strong>de</strong> Mujeres, con <strong>la</strong> finalidad <strong>de</strong> luchar para<br />

<strong>la</strong> obt<strong>en</strong>ción <strong>de</strong> los <strong>de</strong>rechos políticos <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> 1947.<br />

• Petición <strong>de</strong>l Comité Fem<strong>en</strong>ino Hondureño al Congreso Nacional,<br />

para que este organismo instituya los <strong>de</strong>rechos políticos<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer <strong>en</strong> 1948.<br />

• Organización <strong>de</strong> <strong>la</strong> Fe<strong>de</strong>ración <strong>de</strong> Asociaciones Fem<strong>en</strong>inas <strong>de</strong><br />

Honduras (FAFH), <strong>en</strong>focada hacia el logro <strong>de</strong> los <strong>de</strong>rechos civiles<br />

y políticos <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> 1951.<br />

• Participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres increm<strong>en</strong>tada <strong>de</strong>s<strong>de</strong> el<br />

acceso al sufragio <strong>en</strong> 1954, cuando se les reconocieron sus<br />

<strong>de</strong>rechos políticos, y se emitió el <strong>de</strong>creto legis<strong>la</strong>tivo número<br />

17


30 <strong>de</strong>l 26 <strong>de</strong> <strong>en</strong>ero <strong>de</strong> ese año, durante el gobierno <strong>de</strong> Juan<br />

Manuel Gálvez, año <strong>en</strong> el cual aparec<strong>en</strong> varias mujeres como<br />

aspirantes a regidoras y a otros cargos <strong>de</strong> elección popu<strong>la</strong>r.<br />

• Participación, por primera vez, <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> el ejercicio<br />

<strong>de</strong>l sufragio <strong>en</strong> el año <strong>de</strong> 1956. Es importante resaltar que a<br />

partir <strong>de</strong> este año se increm<strong>en</strong>ta <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres<br />

<strong>en</strong> el ámbito político-social. No obstante, es hasta el año<br />

1965 que se da el nombrami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> primera ministra para<br />

<strong>la</strong> Secretaría <strong>de</strong> Trabajo y Seguridad Social. De este año a <strong>la</strong><br />

actualidad han sido nombradas para el cargo <strong>de</strong> ministras a 15<br />

mujeres <strong>en</strong> 9 periodos electorales, fr<strong>en</strong>te a más <strong>de</strong> 90 ministros<br />

<strong>en</strong> los mismos periodos.<br />

• “Entre 1957 hasta 2005 han habido 91 mujeres diputadas propietarias<br />

fr<strong>en</strong>te a 941 hombres diputados. En este contexto se<br />

crea <strong>la</strong> Comisión <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer <strong>en</strong> el Congreso Nacional <strong>en</strong> marzo<br />

<strong>de</strong> 1991.” 1<br />

• Durante el periodo <strong>de</strong>l 1994-1997, bajo el gobierno presidido<br />

por el Dr. Carlos Roberto Reina, se dan luchas que se inscrib<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> un contexto regional y global <strong>de</strong> reivindicación <strong>de</strong> los<br />

<strong>de</strong>rechos <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres. Estos procesos se llevan a cabo <strong>en</strong><br />

<strong>la</strong> ar<strong>en</strong>a <strong>de</strong> Naciones Unidas, durante varias décadas, lo que<br />

permite avanzar <strong>en</strong> <strong>la</strong> formu<strong>la</strong>ción y aprobación <strong>de</strong> marcos legales<br />

y <strong>de</strong> políticas públicas a nivel internacional <strong>en</strong> materia <strong>de</strong><br />

igualdad y equidad <strong>de</strong> género. De esta manera, los gobiernos<br />

adoptan y se compromet<strong>en</strong> con <strong>la</strong>s Conv<strong>en</strong>ciones <strong>de</strong> Derechos<br />

Humanos <strong>de</strong> <strong>la</strong>s Mujeres y, especialm<strong>en</strong>te, con <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das<br />

emanadas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s Confer<strong>en</strong>cias Internacionales <strong>de</strong> El Cairo<br />

sobre Pob<strong>la</strong>ción y Desarrollo, <strong>la</strong> P<strong>la</strong>taforma <strong>de</strong> Acción Mundial<br />

<strong>de</strong> Beijing y los Objetivos <strong>de</strong> Desarrollo <strong>de</strong>l Mil<strong>en</strong>io. En 1997 se<br />

pres<strong>en</strong>ta <strong>la</strong> primera mujer como candidata a <strong>la</strong> presid<strong>en</strong>cia <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong> República por el Partido Nacional: profesora Nora <strong>de</strong> Melgar.<br />

• Creación <strong>de</strong>l Instituto Nacional <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer (INAM), <strong>en</strong> un esfuerzo<br />

conjunto <strong>en</strong>tre organizaciones feministas y <strong>de</strong> mujeres<br />

con el gobierno. Se creó como <strong>en</strong>te rector y normador <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

políticas públicas <strong>de</strong> género <strong>en</strong> el país, función que ha sido<br />

<strong>de</strong>sempeñada <strong>de</strong> forma coordinada con <strong>la</strong>s Secretarías <strong>de</strong> Estado<br />

<strong>en</strong> 1998. En el marco <strong>de</strong>l cumplimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> este rol, se inicia<br />

<strong>la</strong> formu<strong>la</strong>ción e institucionalización <strong>de</strong> políticas <strong>de</strong> Estado<br />

con <strong>en</strong>foque <strong>de</strong> género.<br />

• Orig<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>la</strong> Alianza Nacional <strong>de</strong> Mujeres Municipalistas <strong>de</strong><br />

Honduras (ANAMMH), como resultado <strong>de</strong> <strong>la</strong> Asociación <strong>de</strong><br />

Alcal<strong>de</strong>sas <strong>de</strong> Honduras creada <strong>en</strong> 1999. Originalm<strong>en</strong>te <strong>la</strong><br />

membrecía era exclusiva para alcal<strong>de</strong>sas electas, sin embargo<br />

1 P<strong>la</strong>n <strong>de</strong> Igualdad y Equidad <strong>de</strong> Género <strong>de</strong> Honduras (PIEG).<br />

18


posteriorm<strong>en</strong>te al 18 <strong>de</strong> febrero 2000, se amplía a funcionarias<br />

municipales y regidoras. El mayor avance se produjo <strong>en</strong> el año<br />

2000, cuando se aprobó <strong>la</strong> Ley <strong>de</strong> Igualdad <strong>de</strong> Oportunida<strong>de</strong>s<br />

(<strong>de</strong>creto número 34-2000). También <strong>la</strong>s diversas organizaciones<br />

feministas y <strong>de</strong> mujeres realizaron <strong>la</strong> primera marcha mundial<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> 16 <strong>de</strong> los 18 <strong>de</strong>partam<strong>en</strong>tos.<br />

• En el 2001, se organiza el “Foro <strong>de</strong> Mujeres Políticas para <strong>la</strong><br />

integración C<strong>en</strong>troamericana, capítulo Honduras”. El foro ti<strong>en</strong>e<br />

como objetivo pres<strong>en</strong>tar problemáticas como <strong>la</strong> feminización<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> pobreza y organización <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> el área <strong>de</strong> integración<br />

c<strong>en</strong>troamericana. El mismo año se crea <strong>la</strong> comisión<br />

inter-institucional para el seguimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> Ley contra <strong>la</strong> Viol<strong>en</strong>cia<br />

Doméstica.<br />

• En el 2002, se promulgó <strong>la</strong> Política Nacional <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer: Primer<br />

P<strong>la</strong>n <strong>de</strong> Igualdad <strong>de</strong> Oportunida<strong>de</strong>s 2002-2007, mediante<br />

<strong>de</strong>creto ejecutivo 015-2002, cumpliéndose <strong>de</strong> esa manera con<br />

<strong>la</strong> promesa <strong>de</strong> campaña electoral <strong>de</strong>l 2001.<br />

• En el 2004, <strong>de</strong> manera coordinada con el Instituto Nacional <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong> Mujer, surge <strong>la</strong> Asociación <strong>de</strong> Mujeres Políticas <strong>de</strong> Honduras.<br />

Esta nace como “<strong>la</strong> concertación <strong>de</strong> volunta<strong>de</strong>s <strong>de</strong> mujeres<br />

<strong>de</strong> los difer<strong>en</strong>tes partidos políticos <strong>de</strong> Honduras consci<strong>en</strong>tes<br />

<strong>de</strong> los problemas que atraviesa el género fem<strong>en</strong>ino <strong>en</strong><br />

el ámbito político, cultural, económico y social” y se pres<strong>en</strong>ta<br />

nuevam<strong>en</strong>te una mujer como candidata a <strong>la</strong> presid<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

República <strong>en</strong> <strong>la</strong>s elecciones internas <strong>de</strong>l Partido Liberal, Gabrie<strong>la</strong><br />

Núñez. En el mismo año se dio una reforma a <strong>la</strong> Ley<br />

Electoral, <strong>en</strong> <strong>la</strong> que se fijó un mínimo <strong>de</strong> participación <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

mujer <strong>de</strong> un 30%, <strong>en</strong> <strong>la</strong> elección <strong>de</strong> cargos directivos <strong>de</strong> los<br />

partidos políticos, integrantes titu<strong>la</strong>res y supl<strong>en</strong>tes <strong>de</strong>l Congreso<br />

Legis<strong>la</strong>tivo, gobiernos municipales y el par<strong>la</strong>m<strong>en</strong>to C<strong>en</strong>tro<br />

Americano.<br />

19


Tasas <strong>de</strong> participación política<br />

En cuanto a participación política electoral, a partir<br />

<strong>de</strong>l año 2000 aum<strong>en</strong>tó el porc<strong>en</strong>taje <strong>de</strong> mujeres<br />

que accedieron a cargos <strong>de</strong> elección popu<strong>la</strong>r y<br />

lograron un mayor li<strong>de</strong>razgo d<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> <strong>la</strong>s Organizaciones<br />

Políticas. De igual manera, se increm<strong>en</strong>tó<br />

el número <strong>de</strong> mujeres que participaron como<br />

<strong>de</strong>legadas y observadoras <strong>en</strong> <strong>la</strong>s elecciones<br />

2006-2010. En promedio, según datos proporcionados<br />

por el Informe <strong>de</strong> Desarrollo Humano<br />

2006, <strong>la</strong>s Organizaciones Políticas pres<strong>en</strong>taron<br />

un 26.1% <strong>de</strong> candidatas a diputadas, ganando<br />

32 <strong>de</strong> <strong>la</strong>s 128 diputaciones, lo que significa un<br />

increm<strong>en</strong>to <strong>de</strong>l 18% <strong>de</strong> mujeres <strong>en</strong> el Congreso<br />

Nacional, <strong>en</strong> comparación con <strong>la</strong>s elecciones <strong>de</strong>l<br />

2001. En el 2006, 24.2% <strong>de</strong> los Diputados son<br />

mujeres y siete <strong>de</strong> los trece miembros <strong>de</strong> <strong>la</strong> directiva<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> Asamblea Legis<strong>la</strong>tiva. (PNUD, 2006).<br />

Para el período 2010-2014 exist<strong>en</strong> 25 diputadas<br />

propietarias, lo que equivale al 19.63%, mi<strong>en</strong>tras<br />

que <strong>la</strong>s diputadas supl<strong>en</strong>tes repres<strong>en</strong>tan un porc<strong>en</strong>taje<br />

más alto 37.8%.<br />

En <strong>la</strong> legis<strong>la</strong>tura 2006-2009, <strong>la</strong> repres<strong>en</strong>tación <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong>s mujeres fue <strong>de</strong>l 24.22% a nivel <strong>de</strong> propietarias<br />

y <strong>en</strong> <strong>la</strong>s elecciones <strong>de</strong>l 2009, bajó <strong>la</strong> participación<br />

al 19.63%, registrándose un retroceso <strong>de</strong> 4.59%,<br />

sumado a más <strong>de</strong> 50 candidaturas <strong>de</strong> mujeres<br />

que r<strong>en</strong>unciaron a sus postu<strong>la</strong>ciones porque consi<strong>de</strong>raron<br />

que el proceso electoral no garantizaba<br />

transpar<strong>en</strong>cia. En <strong>la</strong>s elecciones <strong>de</strong>l 2001 y <strong>de</strong>l<br />

2005, <strong>la</strong> mayoría <strong>de</strong>l electorado fueron mujeres,<br />

según datos <strong>de</strong>l Tribunal Supremo Electoral. En<br />

este mismo periodo se registró un aum<strong>en</strong>to sustantivo<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> <strong>la</strong><br />

pob<strong>la</strong>ción electoral <strong>de</strong> 1,732.841 a 2,016.088.<br />

Asimismo, <strong>de</strong>s<strong>de</strong> 1981 a 2005, solo 84 mujeres<br />

fueron electas diputadas propietarias fr<strong>en</strong>te a 772<br />

diputados propietarios. A nivel <strong>de</strong> diputados supl<strong>en</strong>tes<br />

se eligieron a 730 hombres y a 126 mujeres.<br />

(INAM, 2008). PIEG II, Pág.44.<br />

20


Los principales aportes <strong>de</strong>l<br />

PNUD <strong>en</strong> el marco <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

Cooperación ASDI/PNUD<br />

3<br />

El Programa <strong>de</strong> Gobernabilidad <strong>de</strong>l PNUD implem<strong>en</strong>tó <strong>en</strong> los años<br />

2007 al 2009, los proyectos: Apoyo a los Partidos Políticos y Fortalecimi<strong>en</strong>to<br />

<strong>de</strong>l INAM; logrando los sigui<strong>en</strong>tes resultados:<br />

a) Evaluación <strong>de</strong> <strong>la</strong> Política Nacional <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer: Primer<br />

P<strong>la</strong>n Nacional <strong>de</strong> Igualdad <strong>de</strong> Oportunida<strong>de</strong>s<br />

2002/2007.<br />

b) Capacitadas mujeres lí<strong>de</strong>res <strong>de</strong> los cinco partidos<br />

políticos sobre herrami<strong>en</strong>tas para <strong>la</strong> participación<br />

eficaz <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> los procesos <strong>de</strong> toma <strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>cisiones y <strong>de</strong> campaña política.<br />

c) Revisión participativa <strong>de</strong> <strong>la</strong>s políticas <strong>de</strong> género<br />

<strong>de</strong> los cinco partidos.<br />

d) Formu<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> una ag<strong>en</strong>da interpartidaria y <strong>de</strong><br />

una ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> género para cada partido, con<br />

sus respectivos p<strong>la</strong>nes operativos anuales (2009)<br />

y con una a<strong>de</strong>cuada vincu<strong>la</strong>ción a los p<strong>la</strong>nes <strong>de</strong><br />

mo<strong>de</strong>rnización y el II PIEG.<br />

Adicionalm<strong>en</strong>te, <strong>en</strong> el periodo 2009-2010 se implem<strong>en</strong>tó el proyecto<br />

Promoción <strong>de</strong> <strong>la</strong> P<strong>la</strong>nificación Estratégica para <strong>la</strong> Equidad<br />

<strong>de</strong> Género y <strong>la</strong> Participación Ciudadana <strong>de</strong> <strong>la</strong>s Mujeres con tres<br />

compon<strong>en</strong>tes, <strong>en</strong>tre ellos el abordaje a mujeres lí<strong>de</strong>res a fin <strong>de</strong> que<br />

cu<strong>en</strong>t<strong>en</strong> con mayores capacida<strong>de</strong>s para <strong>la</strong> incid<strong>en</strong>cia <strong>en</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das<br />

y <strong>de</strong>bates estratégicos territoriales, logrando <strong>la</strong> inclusión <strong>de</strong>l<br />

<strong>en</strong>foque <strong>de</strong> género.<br />

En dicho contexto se inscribe <strong>la</strong> promoción <strong>de</strong> <strong>la</strong> participación política<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres y <strong>la</strong> inclusión <strong>de</strong>l <strong>en</strong>foque <strong>de</strong> equidad, <strong>en</strong> <strong>la</strong>s estructuras<br />

y practicas partidarias <strong>de</strong> los cinco partidos, con <strong>la</strong> participación<br />

<strong>de</strong> los contactos <strong>de</strong> género y repres<strong>en</strong>tantes <strong>de</strong>l Instituto Nacional <strong>de</strong><br />

21


<strong>la</strong> Mujer y <strong>de</strong>l PNUD. El objetivo establecido fue el <strong>de</strong> “contribuir al<br />

fortalecimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> capacida<strong>de</strong>s institucionales <strong>de</strong> <strong>la</strong>s organizaciones<br />

políticas y <strong>de</strong> sus autorida<strong>de</strong>s, li<strong>de</strong>res y li<strong>de</strong>resas sobre el <strong>en</strong>foque <strong>de</strong><br />

equidad <strong>de</strong> género, a fin <strong>de</strong> lograr una a<strong>de</strong>cuada implem<strong>en</strong>tación <strong>de</strong><br />

dicho <strong>en</strong>foque y <strong>la</strong> correcta aplicación <strong>de</strong> <strong>la</strong> Ley Electoral y <strong>de</strong> Organizaciones<br />

Políticas, <strong>en</strong> lo que respecta a <strong>la</strong> igualdad <strong>de</strong> oportunida<strong>de</strong>s<br />

políticas para <strong>la</strong>s mujeres, a través <strong>de</strong> <strong>la</strong> adopción <strong>de</strong> estrategias,<br />

mecanismos y herrami<strong>en</strong>tas que promuevan y fortalezcan <strong>la</strong> participación<br />

social y política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres”.<br />

Asist<strong>en</strong>cia Técnica brindada por PNUD:<br />

• El apoyo técnico <strong>de</strong> PNUD fue c<strong>la</strong>ve para construir<br />

una ag<strong>en</strong>da interpartidaria, especialm<strong>en</strong>te porque<br />

<strong>la</strong> asist<strong>en</strong>cia técnica se inscribía <strong>en</strong> el marco <strong>de</strong><br />

una estrategia g<strong>en</strong>eral <strong>de</strong>l área <strong>de</strong> gobernabilidad<br />

y se <strong>en</strong>marcaba <strong>en</strong> los sigui<strong>en</strong>tes compon<strong>en</strong>tes: I)<br />

El apoyo al II PIEG, lo cual posibilitó un fuerte soporte<br />

sinérgico. II) El trabajo con <strong>la</strong>s comisiones<br />

políticas <strong>de</strong> los partidos, el que buscó articu<strong>la</strong>r el<br />

trabajo específico con <strong>la</strong>s mujeres. III) El apoyo al<br />

Tribunal Supremo Electoral (TSE), don<strong>de</strong> se articu<strong>la</strong>ron<br />

dos aspectos fundam<strong>en</strong>tales: el análisis<br />

<strong>de</strong> participación política y el proceso <strong>de</strong> creación<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> unidad <strong>de</strong> género.<br />

22


• En re<strong>la</strong>ción a <strong>la</strong> asist<strong>en</strong>cia técnica brindada a los<br />

partidos políticos para <strong>la</strong> formu<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> los P<strong>la</strong>nes<br />

Operativos, no obstante a que <strong>la</strong> misma es<br />

valorada por <strong>la</strong>s personas participantes, esta sistematización<br />

<strong>en</strong>contró que los tiempos, formas y<br />

<strong>en</strong>foques utilizados por <strong>la</strong> consultora 2 <strong>de</strong>l PNUD:<br />

I) G<strong>en</strong>eralizó los p<strong>la</strong>nes para todos los partidos<br />

y <strong>de</strong>jó por fuera los problemas y <strong>en</strong>foques individuales<br />

que <strong>de</strong>s<strong>de</strong> <strong>la</strong> mirada <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>de</strong><br />

cada uno <strong>de</strong> los partidos, estos v<strong>en</strong>ían <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>ndo.<br />

Dicha g<strong>en</strong>eralización se da a raíz <strong>de</strong> un <strong>en</strong>foque<br />

metodológico y conceptual que no facilitó<br />

retomar <strong>la</strong> historicidad <strong>de</strong> reflexión <strong>de</strong> cada partido,<br />

pues el proceso g<strong>en</strong>eralizó un solo patrón <strong>de</strong><br />

p<strong>la</strong>nificación. II) La asist<strong>en</strong>cia técnica al estar sujeta<br />

a los tiempos <strong>de</strong> una consultoría externa no<br />

permitió acompañar a los partidos y a <strong>la</strong>s mujeres<br />

especialm<strong>en</strong>te <strong>en</strong> los tiempos y ritmos requeridos<br />

por el<strong>la</strong>s. III) El <strong>en</strong>foque instrum<strong>en</strong>tal y adaptación<br />

<strong>de</strong> herrami<strong>en</strong>tas hechas por <strong>la</strong> consultora, no<br />

permitió un diálogo más profundo y un abordaje<br />

integral con <strong>en</strong>foque <strong>de</strong> género, particu<strong>la</strong>rm<strong>en</strong>te<br />

<strong>en</strong> el tema <strong>de</strong> medios <strong>de</strong> comunicación y su aprovechami<strong>en</strong>to.<br />

• Las participantes expresan que <strong>la</strong> mayor problemática<br />

se observa a <strong>la</strong> hora <strong>de</strong> implem<strong>en</strong>tar los<br />

p<strong>la</strong>nes y darles seguimi<strong>en</strong>to.<br />

2 Si bi<strong>en</strong> es cierto el proceso <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>do por <strong>la</strong> consultoría, marcó <strong>la</strong>s <strong>de</strong>bilida<strong>de</strong>s<br />

partidarias al punto <strong>de</strong> valorar cuantitativam<strong>en</strong>te los avances <strong>de</strong> los<br />

partidos, esta calificación es producto <strong>de</strong> <strong>la</strong>s percepciones y carece <strong>de</strong> un<br />

análisis que dé cu<strong>en</strong>ta <strong>de</strong> <strong>la</strong> causa estructural que subyace <strong>en</strong> <strong>la</strong> base. Las<br />

ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> cada uno <strong>de</strong> los Partidos Políticos, ti<strong>en</strong>d<strong>en</strong> a t<strong>en</strong>er una apropiación<br />

<strong>de</strong> su problemática más <strong>de</strong> carácter epidérmico. Por consigui<strong>en</strong>te<br />

<strong>la</strong> construcción <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das partidarias así como <strong>la</strong> interpartidaria fue<br />

un paso necesario pero insufici<strong>en</strong>te. La falta <strong>de</strong> priorización <strong>de</strong> los ejes<br />

y <strong>la</strong> estrategia p<strong>la</strong>nteada <strong>en</strong> el afán <strong>de</strong> homog<strong>en</strong>izar <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da partidaria<br />

<strong>la</strong>s posicionó insufici<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>te <strong>en</strong> el uso <strong>de</strong> herrami<strong>en</strong>tas instrum<strong>en</strong>tales<br />

y procedimi<strong>en</strong>tos, para dirigir <strong>la</strong>s acciones <strong>de</strong> incid<strong>en</strong>cia política <strong>en</strong> sus<br />

propios partidos y tomadores <strong>de</strong> <strong>de</strong>cisión (varones), proceso que a raíz <strong>de</strong>l<br />

28 <strong>de</strong> junio queda completam<strong>en</strong>te paralizado.<br />

23


• Las participantes si<strong>en</strong>t<strong>en</strong> que al interior <strong>de</strong> sus<br />

partidos existe una resist<strong>en</strong>cia no expresada verbalm<strong>en</strong>te,<br />

pero percibida <strong>en</strong> <strong>la</strong>s acciones.<br />

• La previa historia <strong>de</strong> <strong>la</strong> e<strong>la</strong>boración <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das<br />

<strong>de</strong> género <strong>de</strong> cada uno <strong>de</strong> los partidos políticos<br />

y los avances que <strong>la</strong>s mujeres habían logrado<br />

antes <strong>de</strong> insertarse <strong>en</strong> el proyecto <strong>de</strong> PNUD, permitieron<br />

articu<strong>la</strong>r el apoyo al proceso <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rnización<br />

<strong>de</strong> los partidos.<br />

• Fue necesario g<strong>en</strong>erar un proceso <strong>de</strong> s<strong>en</strong>sibilización<br />

d<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> los Partidos Políticos y <strong>en</strong> <strong>la</strong>s Sociedad<br />

Civil con el afán <strong>de</strong> obt<strong>en</strong>er un alineami<strong>en</strong>to<br />

estratégico y posicionar a <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> una legítima<br />

repres<strong>en</strong>tatividad, no obstante aun exist<strong>en</strong><br />

retos importantes <strong>en</strong> este mismo ámbito, pues los<br />

hombres aun no se han apropiado <strong>de</strong> <strong>la</strong> verda<strong>de</strong>ra<br />

dim<strong>en</strong>sión <strong>de</strong>l <strong>en</strong>foque <strong>de</strong> género.<br />

• Hay problemas <strong>de</strong> s<strong>en</strong>sibilización, don<strong>de</strong> los<br />

hombres no <strong>en</strong>ti<strong>en</strong>d<strong>en</strong> o reprochan <strong>la</strong> at<strong>en</strong>ción a<br />

<strong>la</strong>s mujeres con capacitaciones y talleres específicos<br />

y especializados.<br />

24


El proceso <strong>de</strong> formu<strong>la</strong>ción<br />

<strong>de</strong>l II PIEG como fuerte<br />

efecto sinérgico<br />

4<br />

Antes <strong>de</strong>l 28 <strong>de</strong> junio <strong>de</strong> 2009, el INAM y <strong>la</strong>s mujeres <strong>de</strong> los partidos<br />

políticos, habían realizado gestiones y acciones <strong>de</strong> incid<strong>en</strong>cia<br />

política con el propósito <strong>de</strong> lograr <strong>la</strong> aprobación <strong>de</strong>l II PIEG, y lograr<br />

que los tomadores <strong>de</strong> <strong>de</strong>cisión se s<strong>en</strong>sibilizaran y progresivam<strong>en</strong>te<br />

permities<strong>en</strong> cambios estructurales al interior <strong>de</strong> los partidos. A<br />

pesar <strong>de</strong> todas <strong>la</strong>s dificulta<strong>de</strong>s que <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong>fr<strong>en</strong>taban, <strong>de</strong>s<strong>de</strong><br />

sus mismos partidos se había logrado:<br />

• Posicionar ante <strong>la</strong>s autorida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> los partidos<br />

políticos el tema <strong>de</strong> equidad e igualdad <strong>de</strong> género<br />

y <strong>la</strong>s respectivas ag<strong>en</strong>das; no obstante <strong>la</strong> aprobación<br />

<strong>de</strong>l II PIEG no se logró sino hasta el pres<strong>en</strong>te<br />

año 2010.<br />

• E<strong>la</strong>borar <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> género interpartidaria, bajo<br />

<strong>la</strong> estructura <strong>de</strong> nueve ejes estratégicos incluy<strong>en</strong>do<br />

<strong>la</strong> vincu<strong>la</strong>ción con el II PIEG.<br />

• Labor <strong>de</strong> incid<strong>en</strong>cia y cabil<strong>de</strong>o <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>de</strong><br />

los partidos políticos para obt<strong>en</strong>er presupuesto y<br />

ejecutar sus p<strong>la</strong>nes.<br />

25


5<br />

El proceso <strong>de</strong> Construcción<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s Ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> Género<br />

<strong>de</strong> los Partidos Políticos,<br />

<strong>la</strong> Ag<strong>en</strong>da Inter-partidaria<br />

y su p<strong>la</strong>n operativo<br />

Descripción <strong>de</strong> <strong>la</strong> Asist<strong>en</strong>cia Técnica<br />

brindada<br />

Previo a <strong>la</strong> inserción <strong>de</strong>l Proyecto <strong>de</strong>l PNUD, <strong>la</strong>s mujeres <strong>de</strong> los cinco<br />

partidos políticos tuvieron un proceso <strong>de</strong> capacitación política<br />

por parte <strong>de</strong> <strong>la</strong> Fundación Ebert (<strong>de</strong>s<strong>de</strong> el 2006 incluy<strong>en</strong>do 2008), y<br />

<strong>de</strong>l C<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> Derechos <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer (CDM) logrando avances <strong>en</strong> sus<br />

ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género.<br />

El trabajo <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género <strong>de</strong> los partidos políticos, se<br />

vincu<strong>la</strong> a <strong>la</strong> interv<strong>en</strong>ción que se <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong> con <strong>la</strong> implem<strong>en</strong>tación <strong>de</strong><br />

los p<strong>la</strong>nes <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rnización t<strong>en</strong>di<strong>en</strong>tes a promover partidos <strong>de</strong>mocráticos,<br />

repres<strong>en</strong>tativos e incluy<strong>en</strong>tes.<br />

El proceso fue contextualizado <strong>en</strong> el marco <strong>de</strong> <strong>la</strong> crisis que sufr<strong>en</strong><br />

los partidos políticos, <strong>la</strong> baja credibilidad, <strong>la</strong> <strong>de</strong>bilidad institucional<br />

y el increm<strong>en</strong>to a <strong>la</strong> incertidumbre que podría conducir a retrocesos<br />

fr<strong>en</strong>te a los logros que a <strong>la</strong> fecha han t<strong>en</strong>ido <strong>la</strong>s mujeres políticas <strong>en</strong><br />

Honduras, por consigui<strong>en</strong>te se volvió <strong>de</strong> naturaleza impostergable<br />

g<strong>en</strong>erar un proceso <strong>de</strong> s<strong>en</strong>sibilización d<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> los Partidos Políticos<br />

y <strong>en</strong> <strong>la</strong> Sociedad Civil con el afán <strong>de</strong> obt<strong>en</strong>er un alineami<strong>en</strong>to<br />

estratégico y posicionar <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> una legitima repres<strong>en</strong>tatividad.<br />

26


“En el 2008 se hicieron varios talleres solo para<br />

mujeres, <strong>de</strong>spués se fueron incorporando varones<br />

hasta abrir espacios conjuntos <strong>de</strong> trabajo,<br />

como talleres específicos <strong>de</strong> masculinidad”. “Los<br />

últimos cuatro meses hicimos varias reuniones,<br />

por ejemplo cuando vino <strong>la</strong> directora <strong>de</strong>l PNUD<br />

a nivel regional <strong>de</strong> América Latina, tuvo reuniones<br />

con políticos <strong>de</strong> altos niveles, y allí se exigía que<br />

estuvieran un hombre y una repres<strong>en</strong>tante mujer<br />

para t<strong>en</strong>er <strong>la</strong> oportunidad <strong>de</strong> discutir diversos temas,<br />

no solo <strong>de</strong> li<strong>de</strong>razgo fem<strong>en</strong>ino sino también<br />

<strong>de</strong> reformas políticas, o <strong>de</strong> asuntos c<strong>la</strong>ves, tratando<br />

<strong>de</strong> alcanzar una condición m<strong>en</strong>os discriminativa<br />

respecto a los hombres” Antonel<strong>la</strong> Spada,<br />

Oficial <strong>de</strong> Programa. PNUD.<br />

En <strong>la</strong> conducción <strong>de</strong>l proceso <strong>de</strong> evaluación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong><br />

género <strong>de</strong> los Partidos Políticos <strong>de</strong> Honduras, se implem<strong>en</strong>taron<br />

difer<strong>en</strong>tes abordajes metodológicos, si<strong>en</strong>do relevante <strong>la</strong> apropiación<br />

<strong>de</strong>l instrum<strong>en</strong>to diseñado por <strong>la</strong> CEPAL para evaluar “<strong>la</strong> Transformación<br />

productiva: 20 años <strong>de</strong>spués: viejos problemas, nuevas<br />

oportunida<strong>de</strong>s” 3<br />

Los criterios para <strong>la</strong> evaluación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género <strong>en</strong> los<br />

partidos políticos fueron los sigui<strong>en</strong>tes:<br />

a) El marco legal internacional.<br />

b) El marco constitucional.<br />

3 El Instrum<strong>en</strong>to fue adaptado a <strong>la</strong> necesidad <strong>de</strong> evaluar el grado <strong>de</strong><br />

pres<strong>en</strong>cia <strong>de</strong>l factor éxito <strong>en</strong> el proceso concertado para el <strong>de</strong>sarrollo,<br />

con el propósito <strong>de</strong> propiciar una reflexión estructurada <strong>en</strong> torno a un<br />

tema que conlleva complejidad. De esa metodología se aplicó un test<br />

con treinta y cinco preguntas y se utilizo <strong>la</strong> esca<strong>la</strong> <strong>de</strong> 1 a 10, don<strong>de</strong><br />

el número 1 es el m<strong>en</strong>or grado <strong>de</strong> pres<strong>en</strong>cia y el 10 el máximo, para<br />

medir <strong>la</strong>s percepciones que <strong>la</strong>s participantes t<strong>en</strong>ían sobre <strong>la</strong> situación<br />

actual <strong>de</strong> Honduras <strong>en</strong> dicha materia. Dichas percepciones se analizaron<br />

tomando <strong>en</strong> cu<strong>en</strong>ta cuatro esc<strong>en</strong>arios: Realización, Organización,<br />

Viol<strong>en</strong>cia y Parálisis. Para <strong>la</strong> evaluación <strong>de</strong> <strong>la</strong> calidad <strong>de</strong> los acuerdos<br />

políticos se proporcionó un cuestionario para conocer <strong>la</strong> percepción <strong>de</strong><br />

los y <strong>la</strong>s participantes. Y <strong>en</strong> re<strong>la</strong>ción a <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género <strong>de</strong> cada<br />

partido político se utilizó un nuevo instrum<strong>en</strong>to metodológico que tomó<br />

<strong>en</strong> cu<strong>en</strong>ta <strong>la</strong>s categorías previstas <strong>en</strong> el PIEG.<br />

27


c) El marco electoral y <strong>de</strong> <strong>la</strong>s organizaciones políticas.<br />

d) Las políticas <strong>de</strong> equidad <strong>de</strong> género <strong>de</strong> los partidos<br />

políticos.<br />

e) La evaluación <strong>de</strong> <strong>la</strong> Política Nacional <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer:<br />

Primer P<strong>la</strong>n Nacional <strong>de</strong> Igualdad <strong>de</strong> Oportunida<strong>de</strong>s<br />

2002/2007<br />

Los resultados anteriores fueron discutidos <strong>en</strong> pl<strong>en</strong>arias llegando<br />

a cons<strong>en</strong>suar <strong>la</strong> necesidad <strong>de</strong> construir una ag<strong>en</strong>da interpartidaria.<br />

La Percepción <strong>de</strong> <strong>la</strong>s Participantes<br />

sobre el Proceso <strong>de</strong> Construcción <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

Ag<strong>en</strong>das y los P<strong>la</strong>nes Operativos<br />

En <strong>la</strong>s percepciones <strong>de</strong> <strong>la</strong>s lí<strong>de</strong>res <strong>de</strong> los partidos políticos sobre<br />

el proceso <strong>de</strong> formu<strong>la</strong>ción <strong>en</strong> implem<strong>en</strong>tación <strong>de</strong> Políticas y P<strong>la</strong>nes<br />

<strong>de</strong> Equidad se pue<strong>de</strong> observar cierta consonancia y afinidad <strong>en</strong> el<br />

camino y los procesos tomados para alcanzar <strong>la</strong> meta <strong>de</strong> aum<strong>en</strong>tar<br />

<strong>la</strong> participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer. Para po<strong>de</strong>r analizar <strong>la</strong>s percepciones<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s li<strong>de</strong>res políticas, se ha dividido <strong>la</strong> línea <strong>de</strong> tiempo <strong>en</strong><br />

cinco etapas, cada una marcando un mom<strong>en</strong>to importante <strong>en</strong> el<br />

<strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> <strong>la</strong>s políticas <strong>de</strong> género <strong>de</strong>s<strong>de</strong> su inicio y/o mom<strong>en</strong>tos<br />

<strong>de</strong> importancia política <strong>en</strong> el país, llegando hasta <strong>la</strong> actualidad y <strong>en</strong><br />

los p<strong>la</strong>nes a futuro. A continuación se <strong>de</strong>tal<strong>la</strong>n estas cinco etapas,<br />

don<strong>de</strong> los partidos coincid<strong>en</strong> y se difer<strong>en</strong>cian:<br />

28


1. Trabajo inicial <strong>en</strong> el diseño <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das.<br />

Es <strong>la</strong> etapa <strong>de</strong> inicio don<strong>de</strong> hay reuniones d<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> cada partido<br />

y se comi<strong>en</strong>za a trabajar con otras organizaciones. Se realiza<br />

actividad interpartidaria.<br />

2. Asist<strong>en</strong>cia técnica <strong>de</strong> PNUD para <strong>la</strong> revisión <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

ag<strong>en</strong>das y e<strong>la</strong>boración <strong>de</strong> p<strong>la</strong>nes operativos.<br />

Las políticas pasan a ser p<strong>la</strong>nes operativos. Se hac<strong>en</strong> los análisis<br />

<strong>de</strong> partido y se avanza <strong>en</strong> una ag<strong>en</strong>da interpartidaria. Llega<br />

<strong>la</strong> hora <strong>de</strong> implem<strong>en</strong>tar los p<strong>la</strong>nes y darles seguimi<strong>en</strong>to.<br />

3. Ag<strong>en</strong>das más Golpe <strong>de</strong> Estado/Sucesión.<br />

El Golpe <strong>de</strong> Estado afecta <strong>de</strong> forma distinta a cada partido. En<br />

este tiempo se pier<strong>de</strong> el trabajo <strong>en</strong> el <strong>en</strong>foque <strong>de</strong> género <strong>en</strong><br />

cada partido político. Se <strong>de</strong>ti<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>la</strong> mayoría <strong>de</strong> activida<strong>de</strong>s<br />

re<strong>la</strong>cionadas con el tema. Uno <strong>de</strong> los partidos más afectados<br />

por este ev<strong>en</strong>to es el PINU. Sus esfuerzos se tras<strong>la</strong>dan a <strong>la</strong> posibilidad<br />

<strong>de</strong> conducta para insta<strong>la</strong>r una asamblea y a <strong>la</strong> lucha<br />

contra el Golpe <strong>de</strong> Estado. El <strong>de</strong>bate se c<strong>en</strong>tra <strong>en</strong> <strong>la</strong> participación<br />

o no <strong>en</strong> p<strong>la</strong>nil<strong>la</strong>s <strong>de</strong> <strong>la</strong>s elecciones ya programadas por el<br />

gobierno <strong>de</strong> turno.<br />

4. Ag<strong>en</strong>das más Proceso Electoral 2009.<br />

Resaltan los problemas que todavía exist<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>la</strong> implem<strong>en</strong>tación<br />

<strong>de</strong> los p<strong>la</strong>nes operativos <strong>de</strong> equidad. Se hac<strong>en</strong> obvias <strong>la</strong>s<br />

molestias por parte <strong>de</strong> los lí<strong>de</strong>res <strong>de</strong> los partidos políticos. Hay<br />

falta <strong>de</strong> financiami<strong>en</strong>to para <strong>la</strong>s candidaturas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres;<br />

poca solidaridad <strong>de</strong> género y <strong>en</strong> el caso <strong>de</strong>l Partido Liberal una<br />

preocupación por <strong>la</strong> forma <strong>en</strong> que son escogidas <strong>la</strong>s mujeres<br />

aspirantes a ser electas. En el PINU hay una reducción <strong>en</strong> <strong>la</strong>s<br />

cuotas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s p<strong>la</strong>nil<strong>la</strong>s por el l<strong>la</strong>mado a no participar <strong>en</strong> el proceso<br />

electoral que hace “<strong>la</strong> Resist<strong>en</strong>cia”.<br />

5. Pres<strong>en</strong>te/Futuro.<br />

En <strong>la</strong> actualidad se reconoce que falta un <strong>la</strong>rgo camino que recorrer,<br />

sobre todo, para transformar <strong>la</strong>s estructuras partidarias;<br />

que existe <strong>de</strong>bilidad <strong>en</strong> el Tribunal Supremo Electoral, que no<br />

ve<strong>la</strong> por <strong>la</strong> igualdad <strong>de</strong> género ni por el cumplimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> los<br />

requisitos según <strong>la</strong> ley. Se precisa trabajar <strong>en</strong> <strong>la</strong>s reformas a <strong>la</strong><br />

Ley Electoral y retomar <strong>la</strong> i<strong>de</strong>a <strong>de</strong> una oficina y organización a<br />

nivel interpartidario.<br />

29


Percepciones <strong>en</strong> común <strong>de</strong> <strong>la</strong>s lí<strong>de</strong>res <strong>de</strong> cada Partido Político,<br />

sobre el proceso <strong>de</strong> formu<strong>la</strong>ción e implem<strong>en</strong>tación<br />

<strong>de</strong> políticas y p<strong>la</strong>nes <strong>de</strong> equidad.<br />

Descripción <strong>de</strong>l<br />

Proceso<br />

Trabajo interno inicial<br />

<strong>en</strong> <strong>la</strong> e<strong>la</strong>boración <strong>de</strong><br />

ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género.<br />

Asist<strong>en</strong>cia técnica<br />

PNUD para <strong>la</strong> revisión<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das y<br />

e<strong>la</strong>boración <strong>de</strong> los<br />

p<strong>la</strong>nes.<br />

Ag<strong>en</strong>das más Golpe<br />

<strong>de</strong> Estado/Sucesión.<br />

Ag<strong>en</strong>das más Proceso<br />

Electoral 2009.<br />

Pres<strong>en</strong>te/ Futuro<br />

PERCEPCIONES<br />

• Conformamos como grupo al interior <strong>de</strong><br />

nuestro partido.<br />

• E<strong>la</strong>boramos un p<strong>la</strong>n <strong>de</strong> incid<strong>en</strong>cia.<br />

• Incursionamos <strong>en</strong> ese espacio.<br />

• Aprovechamos el proceso <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rnización.<br />

• Hubo apr<strong>en</strong>dizaje básico sobre como hab<strong>la</strong>r<br />

<strong>en</strong> público y <strong>en</strong>fr<strong>en</strong>tarse a los medios sociales<br />

<strong>de</strong> comunicación (esc<strong>en</strong>arios <strong>de</strong>sconocidos).<br />

• Realizamos el diagnóstico <strong>de</strong> género <strong>de</strong><br />

nuestro partido.<br />

• Tomamos conci<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> lo mal que estábamos.<br />

• E<strong>la</strong>boramos el p<strong>la</strong>n <strong>de</strong> equidad e int<strong>en</strong>tamos<br />

implem<strong>en</strong>tarlo.<br />

• Continuamos <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>ndo nuestras ag<strong>en</strong>das.<br />

• Desarrol<strong>la</strong>mos un trabajo a nivel nacional<br />

con <strong>la</strong>s mujeres (disponibilidad <strong>de</strong> recursos).<br />

• Avanzamos <strong>en</strong> una ag<strong>en</strong>da interpartidaria.<br />

• Un mom<strong>en</strong>to muy difícil.<br />

• Enfr<strong>en</strong>tamos nuestras autorida<strong>de</strong>s. (Guerra<br />

increíble, correligionarios machistas).<br />

• Verbalm<strong>en</strong>te nos apoyaban, pero luego nos<br />

<strong>de</strong>sautorizaban.<br />

• Autorida<strong>de</strong>s <strong>de</strong>l partido se sintieron am<strong>en</strong>azadas,<br />

p<strong>en</strong>saron que estábamos organizando<br />

otro partido.<br />

• Las bases no se opusieron tanto.<br />

• Nos dic<strong>en</strong> que somos “peleonas”.<br />

• Hemos avanzado, estamos más posicionadas.<br />

• Falta un <strong>la</strong>rgo camino sobre todo <strong>en</strong> <strong>la</strong>s<br />

estructuras partidarias.<br />

• Gran <strong>de</strong>bilidad <strong>en</strong> el tribunal electoral que<br />

no ve<strong>la</strong> por <strong>la</strong> igualdad <strong>de</strong> género ni por el<br />

cumplimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> requisitos según <strong>la</strong> ley.<br />

• Hemos crecido <strong>en</strong> conocimi<strong>en</strong>to y estrategia<br />

(m<strong>en</strong>os confrontativas).<br />

• Es una prioridad que se apruebe <strong>la</strong> política<br />

<strong>de</strong> género <strong>en</strong> <strong>la</strong> conv<strong>en</strong>ción (llevamos 3<br />

años).<br />

30


Pres<strong>en</strong>te/ Futuro<br />

• Más capacitación.<br />

• Trabajar <strong>en</strong> <strong>la</strong>s reformas electorales.<br />

• Avanzar <strong>en</strong> <strong>la</strong> organización multipartidaria<br />

con <strong>la</strong> Comisionada <strong>de</strong> Asuntos <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer<br />

tomando como base el grupo interpartidario<br />

que trabajó con PNUD.<br />

• Estamos reuniéndonos con los magistrados<br />

sobre temas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s reformas, qui<strong>en</strong>es toman<br />

nuestro trabajo como si fuera <strong>de</strong> ellos (m<strong>en</strong>cionado<br />

como critica).<br />

• No po<strong>de</strong>mos irnos solo con <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> género.<br />

No po<strong>de</strong>mos hacer so<strong>la</strong>s (cada qui<strong>en</strong><br />

con su partido) <strong>la</strong>s reformas electorales.<br />

• Necesitamos t<strong>en</strong>er un grupo interpartidario<br />

que ayu<strong>de</strong> a reforzar <strong>la</strong>s leyes <strong>en</strong> el tribunal<br />

electoral.<br />

• Necesitamos t<strong>en</strong>er un grupo inter-partidario<br />

que vele por <strong>la</strong> aplicación <strong>de</strong> <strong>la</strong> ley, principalm<strong>en</strong>te<br />

cuando se elig<strong>en</strong> <strong>la</strong>s comisiones <strong>de</strong><br />

cada partido por los movimi<strong>en</strong>tos internos<br />

durante <strong>la</strong>s elecciones primarias.<br />

• Trabajar <strong>la</strong> autoestima <strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer.<br />

• Trabajar <strong>la</strong> masculinidad.<br />

• Ganarnos los medios <strong>de</strong> comunicación.<br />

• Cuidar <strong>la</strong> aplicación <strong>de</strong> <strong>la</strong> ley electoral y el<br />

financiami<strong>en</strong>to.<br />

31


Ag<strong>en</strong>da Interpartidaria<br />

Las Políticas <strong>de</strong> Equidad <strong>de</strong> Género <strong>de</strong> los difer<strong>en</strong>tes partidos políticos<br />

se c<strong>en</strong>tran <strong>en</strong> su mayoría <strong>en</strong> los mismos temas: disminución <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong> discriminación <strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer, campañas y p<strong>la</strong>nes <strong>de</strong> capacitación<br />

política, social, y cultural tanto para hombres como mujeres, organización<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres d<strong>en</strong>tro <strong>de</strong>l partido, y <strong>la</strong> creación <strong>de</strong> órganos<br />

regu<strong>la</strong>dores (Comité <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer, Secretaría <strong>de</strong> Equidad <strong>de</strong> Género,<br />

Comisión <strong>de</strong> Equidad <strong>de</strong> Género).<br />

El trabajo realizado por <strong>la</strong>s mujeres lí<strong>de</strong>res políticas a lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong><br />

todo el proceso <strong>de</strong> revisión y formu<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> sus ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género,<br />

posibilitó un nivel <strong>de</strong> converg<strong>en</strong>cia <strong>en</strong>tre <strong>la</strong>s mujeres <strong>de</strong> los difer<strong>en</strong>tes<br />

partidos políticos, que llevó a <strong>la</strong> construcción <strong>de</strong> <strong>la</strong> Ag<strong>en</strong>da<br />

Interpartidaria. Los temas más relevantes <strong>en</strong> <strong>la</strong> converg<strong>en</strong>cia fueron<br />

los sigui<strong>en</strong>tes:<br />

• Estructuras tradicionales <strong>de</strong> los partidos políticos<br />

y <strong>de</strong> <strong>la</strong>s organizaciones gubernam<strong>en</strong>tales.<br />

• Distribución <strong>de</strong> responsabilidad y ejercicio <strong>de</strong>l<br />

po<strong>de</strong>r <strong>en</strong> torno a <strong>la</strong> familia y crianza <strong>de</strong> hijos e<br />

hijas.<br />

• Costos para aspirar a un cargo público.<br />

• Escasez <strong>de</strong> tiempo para capacitarse <strong>en</strong> <strong>la</strong> toma<br />

<strong>de</strong> <strong>de</strong>cisiones para ejecutar ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong>l <strong>de</strong>sarrollo.<br />

32


El nivel <strong>de</strong> cons<strong>en</strong>so permitió <strong>de</strong>finir el ¿para qué? <strong>de</strong> una Ag<strong>en</strong>da<br />

Interpartidaria y <strong>en</strong> qué contribuirían a superar los obstáculos que<br />

<strong>en</strong>fr<strong>en</strong>tan <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> el ámbito <strong>de</strong> <strong>la</strong> participación política.<br />

La ag<strong>en</strong>da política interpartidaria <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres<br />

contribuirá a:<br />

• Fortalecer <strong>la</strong> <strong>de</strong>mocracia y repres<strong>en</strong>tatividad,<br />

como mecanismo para <strong>la</strong> consolidación <strong>de</strong>l estado<br />

<strong>de</strong> <strong>de</strong>recho <strong>en</strong> Honduras, basado <strong>en</strong> <strong>la</strong> justicia,<br />

<strong>la</strong> libertad y <strong>la</strong> equidad <strong>en</strong>tre hombres y mujeres.<br />

• Transformar <strong>la</strong>s re<strong>la</strong>ciones <strong>de</strong> po<strong>de</strong>r <strong>en</strong>tre mujeres<br />

y hombres al interior y fuera <strong>de</strong> los partidos, al<br />

habilitar<strong>la</strong>s para participar <strong>en</strong> <strong>la</strong> toma <strong>de</strong> <strong>de</strong>cisiones<br />

partidarias y públicas.<br />

• Eliminar toda forma <strong>de</strong> marginación y discriminación<br />

que impida que <strong>la</strong> mujer t<strong>en</strong>ga una mayor<br />

participación numérica <strong>en</strong> <strong>la</strong> vida política <strong>de</strong>l partido<br />

y <strong>de</strong>l país, pues cualquier <strong>de</strong>sigualdad social<br />

o discriminatoria se consi<strong>de</strong>ra at<strong>en</strong>tatoria <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

dignidad humana y será motivo <strong>de</strong> lucha.<br />

• Propiciar <strong>la</strong> realización <strong>de</strong> alianzas estratégicas<br />

con <strong>la</strong>s mujeres <strong>de</strong> todos los partidos políticos<br />

para asegurar el cumplimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> ley.<br />

33


• Garantizar una mayor participación <strong>de</strong>l li<strong>de</strong>razgo<br />

fem<strong>en</strong>ino <strong>en</strong> el trabajo <strong>de</strong> posicionami<strong>en</strong>to <strong>en</strong> <strong>la</strong>s<br />

activida<strong>de</strong>s estratégicas y operativas <strong>de</strong> cada<br />

partido.<br />

• Desarrol<strong>la</strong>r conci<strong>en</strong>cia ciudadana acerca <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

importancia <strong>de</strong> <strong>la</strong> participación pl<strong>en</strong>a <strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer,<br />

para el <strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong>l proceso <strong>de</strong> transformación<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> sociedad a <strong>la</strong> que aspiramos.<br />

• Disponer <strong>de</strong>l apoyo especializado profesional y<br />

tecnológico para <strong>la</strong> investigación y <strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong>l<br />

cont<strong>en</strong>ido <strong>de</strong> <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da.<br />

“La ag<strong>en</strong>da interpartidaria posibilitaría, a través <strong>de</strong> un proceso <strong>de</strong><br />

incid<strong>en</strong>cia política, el logro <strong>de</strong> compromisos puntuales con una participación<br />

activa <strong>de</strong> todos los partidos y <strong>de</strong>l Congreso Nacional. Al<br />

mismo tiempo contribuiría al s<strong>en</strong>tido <strong>de</strong> integralidad <strong>de</strong>l II PIEG”.<br />

Doris García, Ex Ministra <strong>de</strong>l INAM<br />

En lo anterior coinci<strong>de</strong> <strong>la</strong> Lic<strong>en</strong>ciada K<strong>en</strong>ia Irías, cuyo trabajo con<br />

<strong>la</strong>s mujeres políticas para <strong>la</strong> construcción <strong>de</strong> sus ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género,<br />

ha t<strong>en</strong>ido como objetivo principal “crear una p<strong>la</strong>taforma para<br />

incidir <strong>en</strong> crear mejores condiciones <strong>de</strong> <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres<br />

<strong>en</strong> <strong>la</strong>s estructuras políticas y dar respuesta al tema <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tatividad”<br />

(Antonel<strong>la</strong> Spada, Oficial <strong>de</strong> Programa, PNUD.)<br />

34


En <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da interpartidaria son relevantes los sigui<strong>en</strong>tes aspectos:<br />

• Establecer el mecanismo <strong>de</strong> alternabilidad para<br />

que <strong>la</strong> p<strong>la</strong>nil<strong>la</strong> que<strong>de</strong> integrada por 50% <strong>de</strong> hombres<br />

propietarios y 50% mujeres propietarias,<br />

igual se aplica a <strong>la</strong> supl<strong>en</strong>cia.<br />

• Reformar los artículos 105 y 81 <strong>de</strong> <strong>la</strong> Ley <strong>de</strong> Igualdad<br />

<strong>de</strong> Oportunida<strong>de</strong>s.<br />

• Que los partidos políticos reg<strong>la</strong>m<strong>en</strong>t<strong>en</strong> sus estatutos,<br />

a fin <strong>de</strong> incorporar los requisitos <strong>de</strong> participación<br />

y procedimi<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> selección <strong>de</strong> precandidatos<br />

a cargos <strong>de</strong> elección popu<strong>la</strong>r y <strong>de</strong><br />

dirección <strong>de</strong>l partido; así como <strong>la</strong> obligatoriedad<br />

<strong>de</strong> divulgar, con <strong>la</strong> <strong>de</strong>bida ante<strong>la</strong>ción, <strong>la</strong> integración<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s p<strong>la</strong>nil<strong>la</strong>s.<br />

• Crear, al interior <strong>de</strong> los partidos políticos, una comisión<br />

especial <strong>de</strong> equidad <strong>de</strong> género.<br />

• Revisar y modificar los estatutos, para asegurar<br />

el financiami<strong>en</strong>to establecido y garantizar <strong>la</strong> participación<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> el porc<strong>en</strong>taje que les<br />

correspon<strong>de</strong>.<br />

• Exigir el cumplimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> multa que establece<br />

<strong>la</strong> ley.<br />

• Integrar un organismo auxiliar <strong>de</strong> vigi<strong>la</strong>ncia para<br />

que los <strong>en</strong>tes <strong>en</strong>cargados <strong>de</strong> cumplir con <strong>la</strong> igualdad<br />

<strong>de</strong> género y los porc<strong>en</strong>tajes <strong>de</strong> participación<br />

fem<strong>en</strong>ina lo hagan conforme a ley.<br />

35


6<br />

Análisis <strong>de</strong> <strong>la</strong>s dificulta<strong>de</strong>s <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

implem<strong>en</strong>tación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das<br />

<strong>en</strong> base a <strong>en</strong>trevistas individuales<br />

La e<strong>la</strong>boración <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género <strong>en</strong> cada uno <strong>de</strong> los partidos<br />

políticos hasta el logro <strong>de</strong> una ag<strong>en</strong>da interpartidaria, se instaló <strong>en</strong> diversos<br />

esc<strong>en</strong>arios, expresándose <strong>en</strong> difer<strong>en</strong>tes niveles. Los procesos<br />

que <strong>de</strong>berían acop<strong>la</strong>rse para lograr <strong>la</strong> a<strong>de</strong>cuada integración <strong>de</strong> los<br />

partidos, pres<strong>en</strong>tan un distanciami<strong>en</strong>to <strong>en</strong>tre los miembros <strong>de</strong> cada<br />

partido y am<strong>en</strong>azas que podían socavar el rol tradicional y conducción<br />

<strong>de</strong> los partidos políticos, in<strong>de</strong>p<strong>en</strong>di<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>te <strong>de</strong>l grado <strong>de</strong> empo<strong>de</strong>rami<strong>en</strong>to<br />

que hayan logrado <strong>la</strong>s mujeres al interior <strong>de</strong>l mismo.<br />

Los objetivos a alcanzarse <strong>en</strong> el marco <strong>de</strong>l proyecto <strong>de</strong>l PNUD pro<br />

fortalecimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong>l INAM, lograron <strong>en</strong>cauzar dos procesos que <strong>en</strong><br />

su inicio no se dieron <strong>en</strong> forma in<strong>de</strong>p<strong>en</strong>di<strong>en</strong>te y había que lograr su<br />

articu<strong>la</strong>ción. Nos referimos al trabajo que v<strong>en</strong>ía realizándose <strong>de</strong>s<strong>de</strong><br />

el INAM, <strong>en</strong> materia <strong>de</strong> li<strong>de</strong>razgo y repres<strong>en</strong>tatividad <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres<br />

y el proceso <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rnización que convocaba a los partidos políticos<br />

al proceso reformista, don<strong>de</strong> <strong>la</strong> repres<strong>en</strong>tatividad era parte <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da.<br />

Un proceso impulsado por el PNUD y aceptado <strong>en</strong> <strong>la</strong> emerg<strong>en</strong>cia<br />

coyuntural <strong>de</strong>l proceso electoral, no fue sufici<strong>en</strong>te para que no<br />

emergieran <strong>la</strong>s contradicciones al interior y <strong>la</strong> gama <strong>de</strong> acuerdos o<br />

<strong>de</strong>sacuerdos don<strong>de</strong> <strong>la</strong> solución <strong>de</strong>bía <strong>de</strong> v<strong>en</strong>ir <strong>de</strong> los mismos partidos,<br />

sumándose a ello <strong>la</strong> abogacía vía acción afirmativa, a fin <strong>de</strong><br />

que <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> sus partidos contaran con asignación presupuestaria<br />

para el <strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> sus acciones (véase el caso <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

<strong>de</strong>uda política cuyo porc<strong>en</strong>taje para <strong>la</strong>s mujeres es proporcional a <strong>la</strong><br />

<strong>de</strong>uda <strong>en</strong> su totalidad, si<strong>en</strong>do esta muy limitada, pues consta <strong>de</strong> 5<br />

lempiras por voto obt<strong>en</strong>ido, <strong>de</strong>jando esto prácticam<strong>en</strong>te relegados<br />

a los partidos minoritarios).<br />

El impacto <strong>de</strong> una ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> mujeres interpartidaria, también levantó<br />

sospecha ante <strong>la</strong> posible conformación <strong>de</strong> un partido político<br />

integrado solo por mujeres.<br />

Se evid<strong>en</strong>ció aun más el estado <strong>en</strong> que se insta<strong>la</strong>n <strong>la</strong>s mujeres como<br />

sujeto social, que han logrado <strong>la</strong> reinvindicación <strong>de</strong> sus <strong>de</strong>rechos,<br />

buscando alianzas tanto a lo interno <strong>de</strong> sus partidos como <strong>de</strong> manera<br />

interpartidaria, sin lograr los cambios sustantivos <strong>de</strong>seados, ocurri<strong>en</strong>do<br />

que <strong>la</strong>s mismas alianzas se <strong>de</strong>svanec<strong>en</strong> sin funcionar como<br />

36


tales, sin llegar a solidificarse. En esas alianzas se expresa el <strong>de</strong>seo<br />

pero no el compromiso, se <strong>en</strong>uncian los <strong>de</strong>sacuerdos pero no hay<br />

confianza, se teme al protagonismo <strong>de</strong> una i<strong>de</strong>ología que no satisfaga<br />

al resto y finalm<strong>en</strong>te no hay presupuesto para dar un giro distinto.<br />

En este contexto <strong>la</strong> mujer no ha <strong>de</strong>v<strong>en</strong>ido como sujeto político, pues<br />

<strong>en</strong> primer lugar no se le reconoce su autonomía, y por <strong>en</strong><strong>de</strong> porta<br />

una ciudadanía incompleta como dio a conocer <strong>la</strong> oficial <strong>de</strong> programas<br />

<strong>de</strong>l INAM, K<strong>en</strong>ia Irías a lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong> <strong>la</strong> <strong>en</strong>trevista:<br />

El tema <strong>de</strong>l ejercicio <strong>de</strong> <strong>la</strong> ciudadanía pl<strong>en</strong>a <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

mujer <strong>en</strong> <strong>la</strong> participación política no es una prioridad<br />

<strong>de</strong> interés, más bi<strong>en</strong> hay una compet<strong>en</strong>cia<br />

<strong>de</strong>sleal fr<strong>en</strong>te a eso, participar <strong>en</strong> política <strong>en</strong> esta<br />

sociedad hondureña <strong>en</strong>fr<strong>en</strong>ta condiciones que<br />

obstaculizan el ejercicio pl<strong>en</strong>o <strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer y no<br />

es una cuestión <strong>de</strong>magógica, es real, sobre todo<br />

el cuestionami<strong>en</strong>to a <strong>la</strong> vida privada <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres…<br />

Entonces ese manejo <strong>de</strong> <strong>la</strong> vida privada<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer es un obstáculo para que ésta pueda<br />

seguir y asumir el puesto político.<br />

37


38<br />

De ahí <strong>la</strong> sospecha o miedo <strong>de</strong> que <strong>la</strong> ruptura <strong>de</strong> los <strong>la</strong>zos <strong>de</strong> subordinación<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres políticas, se convierta <strong>en</strong> una am<strong>en</strong>aza, y<br />

<strong>la</strong>s vuelva capaces <strong>de</strong> competir, <strong>en</strong> igualdad <strong>de</strong> condiciones, <strong>en</strong> el<br />

juego <strong>de</strong>l po<strong>de</strong>r. L<strong>la</strong>ma sobremanera <strong>la</strong> at<strong>en</strong>ción que <strong>la</strong> <strong>de</strong>sacreditación<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer, el acuse <strong>de</strong> su no capacidad y falta <strong>de</strong> tiempo o bi<strong>en</strong><br />

el mo<strong>de</strong>lo patriarcal a través <strong>de</strong> su expresión <strong>en</strong> el machismo, más<br />

agudizado <strong>en</strong> el ámbito rural, y fortalecido por los contextos culturales<br />

y el conservadurismo político. Es esta mirada <strong>la</strong> que no logra dar<br />

cu<strong>en</strong>ta <strong>de</strong> <strong>la</strong>s verda<strong>de</strong>ras limitaciones que social y culturalm<strong>en</strong>te les<br />

han sido impuestas a <strong>la</strong>s mujeres. Lo interesante <strong>de</strong>l caso es que <strong>en</strong><br />

<strong>la</strong> lógica <strong>de</strong> <strong>la</strong> negación, <strong>la</strong>s mujeres asum<strong>en</strong> y tratan <strong>de</strong> <strong>en</strong>trar a <strong>la</strong>s<br />

ag<strong>en</strong>das reservadas a los varones <strong>en</strong> el mundo <strong>de</strong> <strong>la</strong> política, <strong>la</strong>stimosam<strong>en</strong>te<br />

sin socavar <strong>la</strong>s verda<strong>de</strong>ras limitaciones que <strong>la</strong> sociedad les<br />

ha impuesto como reproductoras y cuidadoras. De alguna manera<br />

esta dicotomía resta fuerza a <strong>la</strong> abogacía que individualm<strong>en</strong>te realizan<br />

<strong>la</strong>s mujeres al interior <strong>de</strong> sus propios partidos como lo manifestaron<br />

durante el conversatorio y <strong>en</strong>trevistas particu<strong>la</strong>res, pues <strong>en</strong> el<br />

<strong>de</strong>cir <strong>de</strong> el<strong>la</strong>s, <strong>la</strong>s mujeres con posesión <strong>de</strong> difer<strong>en</strong>tes i<strong>de</strong>ologías se


<strong>en</strong>cu<strong>en</strong>tran <strong>en</strong> un mundo <strong>en</strong> que ti<strong>en</strong><strong>en</strong> una historia <strong>en</strong> común, y una<br />

discriminación por razón <strong>de</strong> sexo y género. Por otra parte fuera <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

converg<strong>en</strong>cia que da fuerza a <strong>la</strong> lucha reivindicadora, no se logra afirmar<br />

una ética solidaria <strong>en</strong>tre <strong>la</strong>s mismas mujeres. No se concretan los<br />

pactos <strong>en</strong>tre el<strong>la</strong>s y el valor <strong>de</strong> <strong>la</strong> solidaridad queda aus<strong>en</strong>te, <strong>de</strong> igual<br />

manera no reconoce <strong>la</strong> <strong>la</strong>bor <strong>de</strong> los movimi<strong>en</strong>tos <strong>de</strong> mujeres que han<br />

apostado a <strong>la</strong> participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mismas.<br />

39


7<br />

Reflexiones Finales<br />

• A lo <strong>la</strong>rgo <strong>de</strong>l proceso <strong>de</strong> construcción <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género,<br />

se ha <strong>de</strong>ve<strong>la</strong>do <strong>la</strong> hegemonía <strong>de</strong> un sistema cerrado <strong>en</strong><br />

<strong>la</strong>s estructuras <strong>de</strong> los partidos políticos por <strong>la</strong> pres<strong>en</strong>cia <strong>de</strong>l<br />

mo<strong>de</strong>lo patriarcal y <strong>la</strong> cultura que se legitima, principalm<strong>en</strong>te<br />

<strong>en</strong> los partidos mayoritarios; y una semi apertura <strong>en</strong> los partidos<br />

minoritarios, afectada por <strong>la</strong> cuestión <strong>de</strong> presupuesto<br />

asignado al tema.<br />

• Las mujeres políticas no logran su repres<strong>en</strong>tación <strong>en</strong> <strong>la</strong>s posiciones<br />

<strong>de</strong> “alto po<strong>de</strong>r”. Este hecho no resulta agradable ya<br />

que muchas mujeres que incursionan <strong>en</strong> el mundo <strong>de</strong> <strong>la</strong> política<br />

quedan relegadas a repres<strong>en</strong>taciones intermedias <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

organización y cuando llegan, <strong>la</strong>m<strong>en</strong>tablem<strong>en</strong>te ca<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>la</strong>s<br />

trampas que <strong>la</strong> estructura misma les proporciona, al inscribir<strong>la</strong>s<br />

<strong>en</strong> aquellos lugares <strong>de</strong>s<strong>de</strong> don<strong>de</strong> muy difícilm<strong>en</strong>te van a<br />

llegar a puestos significativos <strong>de</strong> po<strong>de</strong>r pese a <strong>la</strong> alternancia y<br />

al 30% <strong>de</strong> <strong>la</strong> cuota <strong>de</strong> participación; por otro <strong>la</strong>do los relevos<br />

g<strong>en</strong>eracionales sigu<strong>en</strong> obstaculizados, no solo por <strong>la</strong> v<strong>en</strong>ta <strong>de</strong><br />

imag<strong>en</strong> y el uso <strong>de</strong> los medios <strong>de</strong> comunicación al mom<strong>en</strong>to<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>nzar una campaña electoral, sino también por obstáculos<br />

que sigu<strong>en</strong> limitando a <strong>la</strong>s mujeres al <strong>de</strong>cir que no cu<strong>en</strong>tan con<br />

<strong>la</strong> aprobación y permiso <strong>de</strong> <strong>la</strong> pareja, para participar o asumir<br />

algún cargo y, no m<strong>en</strong>os importante, el presupuesto para po<strong>de</strong>r<br />

cubrir <strong>la</strong> <strong>de</strong>manda <strong>de</strong> una campaña electoral.<br />

• Hay que revisar <strong>la</strong> realidad <strong>de</strong> los hechos, pues si bi<strong>en</strong> es cierto<br />

que a <strong>la</strong> fecha <strong>la</strong>s mujeres han v<strong>en</strong>ido <strong>de</strong>sempeñándose <strong>en</strong><br />

puestos <strong>de</strong> po<strong>de</strong>r, habría que calificar <strong>la</strong> calidad <strong>de</strong> los mismos,<br />

y estadísticam<strong>en</strong>te es un hecho que <strong>la</strong> proporción es<br />

irrisoria y sirve <strong>de</strong> fachada únicam<strong>en</strong>te <strong>en</strong> el mom<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

elecciones. Muchas mujeres que aparec<strong>en</strong> nunca llegan a ejercer<br />

los puestos obt<strong>en</strong>idos, pues se da lugar el “transvestismo<br />

político” <strong>en</strong> el cual <strong>la</strong> mujer al lograr el cargo es sustituida por<br />

un varón, <strong>de</strong>bido a los “pactos perversos” y “trampas <strong>de</strong> po<strong>de</strong>r”.<br />

40


• En el afán <strong>de</strong> lograr el 50%, parti<strong>en</strong>do <strong>de</strong> que no fuera el 30<br />

% y que lográramos incidir <strong>en</strong> <strong>la</strong> ley, qué pasa si <strong>la</strong>s mujeres<br />

se inscrib<strong>en</strong> y luego r<strong>en</strong>uncian y pasan a ser un “el”. Por<br />

otra parte, hay puestos <strong>en</strong> los que no aplican el 30%, esos<br />

vacios nos <strong>en</strong>trampan, situación es el mismo li<strong>de</strong>razgo <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

mujeres como una visión feminista y ver esto como <strong>de</strong>ja <strong>de</strong> ser<br />

un asunto solo <strong>de</strong> mujeres, que se pueda nuclear a todas <strong>la</strong>s<br />

áreas.<br />

• También se puso <strong>de</strong> manifiesto que <strong>la</strong> baja repres<strong>en</strong>tatividad<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> el po<strong>de</strong>r, no sólo <strong>de</strong>be quedarse <strong>en</strong> <strong>la</strong> <strong>de</strong>scripción<br />

<strong>de</strong>l f<strong>en</strong>óm<strong>en</strong>o empírico, sino que <strong>de</strong>be irse a <strong>la</strong>s causas<br />

mismas <strong>de</strong>l f<strong>en</strong>óm<strong>en</strong>o social. Es un <strong>en</strong>tramado complejo<br />

don<strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres políticas ti<strong>en</strong><strong>en</strong> que afinar el ejercicio <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

crítica e introyectar valores éticos que <strong>la</strong>s habilit<strong>en</strong> y les permitan<br />

ser sujetas <strong>de</strong> <strong>de</strong>rechos más allá <strong>de</strong> los cambios “cosméticos”.<br />

Una imag<strong>en</strong> sin conci<strong>en</strong>cia crítica y sin i<strong>de</strong>al dificulta<br />

alcanzar dominio y po<strong>de</strong>r, sobre todo, consi<strong>de</strong>rando el valor e<br />

importancia <strong>de</strong> <strong>la</strong> tecnología <strong>en</strong> el actual mundo político.<br />

• Las capacitaciones que <strong>de</strong>berían programarse para <strong>la</strong>s mujeres<br />

<strong>en</strong> el afán <strong>de</strong> promover su participación política <strong>de</strong>b<strong>en</strong><br />

ser aquel<strong>la</strong>s que pot<strong>en</strong>ci<strong>en</strong> <strong>la</strong>s capacida<strong>de</strong>s para luchar contra<br />

los conv<strong>en</strong>cionalismos establecidos. Las mujeres mismas <strong>de</strong>b<strong>en</strong><br />

pot<strong>en</strong>ciar li<strong>de</strong>razgos y <strong>de</strong>rribar los obstáculos que hemos<br />

d<strong>en</strong>ominado objetivos como son <strong>la</strong> falta <strong>de</strong> recursos económicos,<br />

el doble o triple trabajo que realizan, <strong>la</strong> falta <strong>de</strong> apoyo<br />

estatal y partidista que sutilm<strong>en</strong>te <strong>la</strong>s excluye <strong>de</strong>l núcleo <strong>de</strong>l<br />

po<strong>de</strong>r. Retos que a difer<strong>en</strong>cia <strong>de</strong> los hombres, <strong>en</strong> su gran mayoría,<br />

se insta<strong>la</strong>n <strong>en</strong> un espacio seguro. Naturalm<strong>en</strong>te asumido<br />

y simbólicam<strong>en</strong>te protegido.<br />

• Una segunda argum<strong>en</strong>tación nos <strong>de</strong>ve<strong>la</strong> el ámbito culturalsimbólico<br />

sagrado y dicotómicam<strong>en</strong>te establecido bajo <strong>la</strong> re<strong>la</strong>ción<br />

sexo – género, don<strong>de</strong> se legitima <strong>la</strong> construcción <strong>de</strong> roles<br />

que teje a veces <strong>la</strong> discriminación so<strong>la</strong>pada o evid<strong>en</strong>te contra<br />

aquel<strong>la</strong>s mujeres transgresoras <strong>de</strong>l ord<strong>en</strong> natural, factor que se<br />

evid<strong>en</strong>ció <strong>en</strong> el <strong>de</strong>cir <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> el ámbito rural.<br />

• El discurso que se legitimó <strong>en</strong> <strong>la</strong> mo<strong>de</strong>rnidad re<strong>de</strong>finió <strong>la</strong> exclusión<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>de</strong>l mundo <strong>de</strong> <strong>la</strong> política. La re<strong>la</strong>ción <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

mujer con <strong>la</strong> política ha sido <strong>de</strong> exclusión y <strong>de</strong> inclusión sesgada,<br />

<strong>en</strong> un mundo <strong>de</strong> inseguridad, <strong>de</strong> los peligros y riesgos que<br />

sólo los hombres pued<strong>en</strong> asumir, al m<strong>en</strong>os que estas se arm<strong>en</strong><br />

<strong>de</strong> acompañantes para transitar por los lugares lejanos o sean<br />

sujetas <strong>de</strong> selección o apadrinadas por varones históricam<strong>en</strong>te<br />

reconocidos <strong>en</strong> <strong>la</strong> política.<br />

41


• El tema <strong>de</strong>l ejercicio <strong>de</strong> <strong>la</strong> ciudadanía pl<strong>en</strong>a <strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer <strong>en</strong> <strong>la</strong><br />

participación política no es una prioridad <strong>de</strong> interés, más bi<strong>en</strong><br />

hay una compet<strong>en</strong>cia <strong>de</strong>sleal pues todavía hay condiciones<br />

que obstaculizan el ejercicio pl<strong>en</strong>o <strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer como es el<br />

cuestionami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> vida privada <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres, tanto <strong>en</strong> el<br />

ámbito urbano como rural.<br />

• Es lógico <strong>en</strong>tonces, asumir que <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da interpartidaria es<br />

una propuesta p<strong>en</strong>sada para superar <strong>la</strong> baja repres<strong>en</strong>tatividad<br />

y participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres, así como el posicionami<strong>en</strong>to<br />

<strong>de</strong>l II PIEG 2010-2022, pero a pesar <strong>de</strong> esa bu<strong>en</strong>a<br />

int<strong>en</strong>ción carece <strong>de</strong> una red constituida por <strong>la</strong>s mismas mujeres,<br />

que les permita realizar una doble tarea <strong>la</strong> <strong>de</strong> pot<strong>en</strong>ciar<br />

cuadros y reclutar futuras li<strong>de</strong>resas procurando <strong>la</strong> inclusión <strong>de</strong>l<br />

<strong>en</strong>foque interg<strong>en</strong>eracional lo cual conllevaría al rep<strong>la</strong>nteami<strong>en</strong>to<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> abogacía <strong>de</strong>l 50% <strong>en</strong> materia <strong>de</strong> cuota, (lo cual no<br />

fue muy aceptado por algunas personas e incluso se p<strong>la</strong>nteo<br />

que lo mejor sería ir <strong>de</strong> manera proporcional por año aum<strong>en</strong>tando<br />

aproximadam<strong>en</strong>te un 5% cada elección, situación que<br />

significaría que para llegar al 50%, se t<strong>en</strong>dría que esperar un<br />

aproximado <strong>de</strong> 16 años). Urge <strong>de</strong>mocratizar y proponer <strong>la</strong><br />

creación <strong>de</strong> nuevas formas <strong>de</strong> re<strong>la</strong>ción para evitar los prejuicios<br />

que <strong>de</strong>s<strong>de</strong> <strong>la</strong>s posturas autocráticas, son más evid<strong>en</strong>tes<br />

<strong>en</strong> el discurso <strong>de</strong> los varones, pero no aus<strong>en</strong>tes <strong>en</strong> el <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

mujeres, prejuicios que hay que erradicar para po<strong>de</strong>r fortalecer<br />

li<strong>de</strong>razgos jóv<strong>en</strong>es <strong>de</strong> hombres y mujeres, por otra parte urge<br />

el involucrami<strong>en</strong>to <strong>de</strong> los hombres <strong>en</strong> los procesos <strong>de</strong> <strong>de</strong>mocratización<br />

con <strong>en</strong>foque <strong>de</strong> género a fin <strong>de</strong> superar el <strong>en</strong>foque<br />

reduccionista e inapropiado que los hombres ti<strong>en</strong><strong>en</strong> cuando se<br />

hab<strong>la</strong> <strong>de</strong> “género”.<br />

• En suma, pareciera que el discurso y marcos legales político<br />

partidarios aún cuando retoma el discurso <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres y sus<br />

propuestas, evitan a su vez, que el sistema estructural y rígido<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> estructura <strong>de</strong>l partido, así como los pactos <strong>en</strong>tre hombres<br />

no se <strong>de</strong>sequilibr<strong>en</strong>, comp<strong>en</strong>sándo<strong>la</strong>s con lo que parecieran<br />

espacios públicos donados. Todo lo anterior son tareas que<br />

ameritan un espacio <strong>de</strong> reflexión e intercambio <strong>en</strong> un contexto<br />

político distinto al que acompañó <strong>la</strong> construcción <strong>de</strong> <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da<br />

política e interpartidariam<strong>en</strong>te que a titulo <strong>de</strong> conclusiones y<br />

recom<strong>en</strong>daciones se propon<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>la</strong> sigui<strong>en</strong>te sección.<br />

42


Conclusiones<br />

8<br />

Sobre <strong>la</strong> relevancia <strong>de</strong>l tema para <strong>la</strong><br />

<strong>de</strong>mocracia <strong>de</strong>l país<br />

• El recorrido histórico pone <strong>en</strong> evid<strong>en</strong>cia el reto <strong>de</strong> tratar <strong>de</strong><br />

fortalecer el li<strong>de</strong>razgo y <strong>la</strong> participación activa <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres<br />

<strong>en</strong> el ámbito público, mediante el reconocimi<strong>en</strong>to y <strong>la</strong> legitimación<br />

<strong>de</strong> su ciudadanía difer<strong>en</strong>ciada, por lo tanto, es necesario<br />

transformar <strong>la</strong>s estructuras <strong>de</strong> los partidos políticos, lo que lleva<br />

implícito <strong>la</strong> apuesta a <strong>la</strong> inclusión <strong>de</strong> <strong>la</strong> participación política<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres, equidad <strong>en</strong> su repres<strong>en</strong>tación y el acceso a<br />

igualdad <strong>de</strong> oportunida<strong>de</strong>s.<br />

• Las mujeres políticas que se inscribieron <strong>en</strong> el reto <strong>de</strong> construir<br />

sus propias ag<strong>en</strong>das y p<strong>la</strong>nes operativos se <strong>en</strong>contraron<br />

con esquemas políticos partidarios rígidos, coordinados hegemónicam<strong>en</strong>te<br />

por los hombres. Los esquemas por un <strong>la</strong>do les<br />

daban una bi<strong>en</strong>v<strong>en</strong>ida a los nichos <strong>de</strong> po<strong>de</strong>r, pero al mismo<br />

tiempo les g<strong>en</strong>eraba los obstáculos para transitar al espacio<br />

público <strong>de</strong>l ejercicio <strong>de</strong>l po<strong>de</strong>r.<br />

• El <strong>de</strong>bate sobre <strong>la</strong> participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> los<br />

espacios <strong>de</strong> po<strong>de</strong>r, a través <strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género y exig<strong>en</strong>cias<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s cuotas <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tación, a fin <strong>de</strong> concretizar<br />

sus <strong>de</strong>rechos como sujetas políticas, sigue si<strong>en</strong>do un <strong>de</strong>bate<br />

actual para alcanzar el ejercicio <strong>de</strong> <strong>la</strong> ciudadanía activa y global<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> nuestro país.<br />

• Aunque a partir <strong>de</strong>l año 2000 aum<strong>en</strong>tó el porc<strong>en</strong>taje <strong>de</strong> mujeres<br />

<strong>en</strong> cargos <strong>de</strong> elección popu<strong>la</strong>r y <strong>en</strong> temas <strong>de</strong> li<strong>de</strong>razgo d<strong>en</strong>tro<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s Organizaciones Políticas, el crecimi<strong>en</strong>to ha sido l<strong>en</strong>to,<br />

irregu<strong>la</strong>r y no comparable con el porc<strong>en</strong>taje <strong>de</strong> los hombres.<br />

• La crisis que surgió a razón <strong>de</strong> los ev<strong>en</strong>tos <strong>de</strong>l 28 <strong>de</strong> junio <strong>de</strong><br />

2009 puso <strong>en</strong> paro <strong>la</strong>s activida<strong>de</strong>s re<strong>la</strong>cionadas con los temas<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das y p<strong>la</strong>nes operativos <strong>de</strong> género.<br />

43


9<br />

Recom<strong>en</strong>daciones<br />

G<strong>en</strong>erales<br />

• Retomar <strong>la</strong> i<strong>de</strong>a <strong>de</strong> una oficina a nivel interpartidario, para<br />

mant<strong>en</strong>er actualizados los niveles <strong>de</strong> comunicación y apoyo<br />

logístico.<br />

• A<strong>de</strong>cuar <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da interpartidaria a <strong>la</strong>s necesida<strong>de</strong>s reales <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong>s mujeres <strong>de</strong> los partidos políticos, evitando así una homologación<br />

que suprima los retos difer<strong>en</strong>ciados al interior <strong>de</strong> los<br />

mismos.<br />

• Reforzar el trabajo <strong>de</strong> s<strong>en</strong>sibilización dirigido a los lí<strong>de</strong>res <strong>de</strong><br />

partido, ya que es un problema expresado por <strong>la</strong>s participantes.<br />

• Los p<strong>la</strong>nes operativos <strong>de</strong>b<strong>en</strong> incluir <strong>la</strong> problemática <strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer<br />

<strong>en</strong> términos <strong>de</strong> viol<strong>en</strong>cia, machismo, falta <strong>de</strong> apoyo <strong>en</strong> el cuidado<br />

<strong>de</strong> sus hijos, etc.<br />

• Para próximos proyectos se <strong>de</strong>berá prestar más at<strong>en</strong>ción a <strong>la</strong>s<br />

singu<strong>la</strong>rida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> cada partido e incluir<strong>la</strong>s.<br />

• En el marco <strong>de</strong> <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> gobernabilidad <strong>de</strong>l PNUD, es importante<br />

que se siga articu<strong>la</strong>ndo los esfuerzos <strong>de</strong> apoyo a <strong>la</strong><br />

socialización e implem<strong>en</strong>tación <strong>de</strong>l II PIEG, el apoyo al TSE,<br />

el apoyo a procesos <strong>de</strong> diálogo, concertación y el trabajo con<br />

los partidos políticos para promover <strong>la</strong> temática <strong>de</strong> género y <strong>la</strong><br />

paridad <strong>en</strong> <strong>la</strong> participación.<br />

• Un elem<strong>en</strong>to fundam<strong>en</strong>tal es garantizar el manejo conceptual<br />

y <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> género<br />

incluy<strong>en</strong>do <strong>la</strong> reforma <strong>de</strong>l TSE.<br />

• En el apoyo <strong>de</strong> <strong>la</strong> unidad <strong>de</strong>l TSE, será fundam<strong>en</strong>tal garantizar<br />

el rol fiscalizador y garante <strong>de</strong>l cumplimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> <strong>la</strong> ley electoral<br />

que le correspon<strong>de</strong>, así como apoyar el acceso a <strong>la</strong> información<br />

sobre participación política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres y el cumplimi<strong>en</strong>to<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> ley electoral.<br />

44


• Dado que el tema <strong>de</strong> <strong>la</strong> crisis política no es un asunto cerrado, es<br />

importante <strong>de</strong>sarrol<strong>la</strong>r un cuerpo conceptual y metodológico para<br />

visibilizar y mant<strong>en</strong>er activa <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> género <strong>en</strong> el contexto<br />

<strong>de</strong> crisis, especialm<strong>en</strong>te <strong>de</strong>mostrando que <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

mujeres y <strong>la</strong> equidad <strong>de</strong> género, son parte fundam<strong>en</strong>tal <strong>de</strong> <strong>la</strong> resolución<br />

<strong>de</strong> los conflictos y <strong>la</strong> profundización <strong>de</strong>mocrática.<br />

• Se recomi<strong>en</strong>da seguir fortaleci<strong>en</strong>do los procesos <strong>de</strong> <strong>de</strong>mocratización,<br />

a fin <strong>de</strong> favorecer <strong>la</strong> participación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>de</strong><br />

los partidos políticos, diseñando estrategias que permitan <strong>la</strong><br />

inclusión interg<strong>en</strong>eracional, el relevo g<strong>en</strong>eracional y el li<strong>de</strong>razgo<br />

propositivo <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres jóv<strong>en</strong>es.<br />

• Invertir <strong>en</strong> los procesos <strong>de</strong> auditoría social a fin <strong>de</strong> hacer cumplir<br />

lo establecido <strong>en</strong> <strong>la</strong> ley electoral y <strong>la</strong>s reformas que se vayan<br />

logrando.<br />

• Invertir <strong>en</strong> procesos <strong>de</strong> abogacía e incid<strong>en</strong>cia política <strong>en</strong> los<br />

grupos <strong>de</strong> mujeres organizadas <strong>en</strong> todos los ámbitos, t<strong>en</strong>i<strong>en</strong>do<br />

como prioridad el ámbito rural.<br />

• Habilitar a <strong>la</strong>s mujeres, para pasar <strong>de</strong>l activismo y <strong>de</strong> <strong>la</strong> insta<strong>la</strong>ción<br />

acrítica <strong>en</strong> <strong>la</strong> temática <strong>de</strong> género, a una verda<strong>de</strong>ra<br />

apropiación teórica conceptual y práctica para garantizar el<br />

cumplimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong> sus <strong>de</strong>rechos.<br />

• Acompañar los procesos <strong>de</strong> sistematización y <strong>la</strong> visibilización<br />

<strong>de</strong> sus logros, aprovechando el <strong>de</strong>sarrollo <strong>de</strong> los sistemas informáticos<br />

y <strong>de</strong> <strong>la</strong> tecnología vig<strong>en</strong>te.<br />

• Promover espacios para capacitar a <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> el manejo<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> imag<strong>en</strong> personal y <strong>la</strong> apropiación <strong>de</strong>l discurso político,<br />

para evitar cambios <strong>de</strong> carácter cosmético.<br />

• Inducir <strong>en</strong> los difer<strong>en</strong>tes procesos <strong>de</strong> capacitación, el manejo<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong>s técnicas par<strong>la</strong>m<strong>en</strong>tarias.<br />

• E<strong>la</strong>borar una línea <strong>de</strong> base don<strong>de</strong> se monitoree el cumplimi<strong>en</strong>to<br />

<strong>de</strong> los <strong>de</strong>rechos <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> materia <strong>de</strong> sus <strong>de</strong>rechos<br />

civiles y políticos con énfasis <strong>en</strong> <strong>la</strong> docum<strong>en</strong>tación registral.<br />

• Que el PNUD, <strong>en</strong> materia <strong>de</strong> gobernabilidad, g<strong>en</strong>ere espacios<br />

<strong>de</strong> diálogo, <strong>de</strong>bate y concertación bajo un <strong>en</strong>foque integral <strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>rechos humanos, para que <strong>la</strong>s mujeres políticas <strong>de</strong> los difer<strong>en</strong>tes<br />

partidos construyan progresivam<strong>en</strong>te <strong>en</strong>tornos sost<strong>en</strong>ibles<br />

para el <strong>de</strong>bate y r<strong>en</strong>dición <strong>de</strong> cu<strong>en</strong>tas sobre los logros que<br />

se vayan logrando con <strong>la</strong> implem<strong>en</strong>tación <strong>de</strong>l II PIEG.<br />

45


10<br />

Recom<strong>en</strong>daciones específicas<br />

a los ejes <strong>de</strong> <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da<br />

interpartidaria<br />

En base a <strong>la</strong> docum<strong>en</strong>tación recopi<strong>la</strong>da, pudimos reconstruir el<br />

punto <strong>de</strong> partida y colocarnos ante los retos ya p<strong>la</strong>nteados para<br />

el año 2009, vimos avances <strong>en</strong> <strong>la</strong>s propuestas partidistas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s<br />

mujeres, así como logros <strong>en</strong> <strong>la</strong> interlocución y establecimi<strong>en</strong>to <strong>de</strong><br />

cons<strong>en</strong>sos <strong>en</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das partidistas. Sin embargo, el análisis a <strong>la</strong><br />

fecha nos muestra que a pesar <strong>de</strong> los logros <strong>en</strong> el marco <strong>de</strong> <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da<br />

interpartidaria, quedaban aún muchos aspectos cruciales <strong>en</strong> sus<br />

nueve (9) ejes estratégicos, que ameritan una mayor discusión y<br />

apropiación por parte <strong>de</strong> cada una <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres y ver <strong>de</strong> qué manera<br />

incidir <strong>en</strong> <strong>la</strong> estructura <strong>de</strong> su partido. Posiblem<strong>en</strong>te <strong>la</strong> discusión<br />

hubiese proseguido si no se hubiese dado <strong>la</strong> situación política <strong>de</strong>l<br />

28 <strong>de</strong> junio <strong>de</strong> 2009, don<strong>de</strong> todo lo logrado se <strong>de</strong>tuvo, pero revisar<br />

este proceso <strong>de</strong>s<strong>de</strong> nuestro actuar hoy, pone <strong>en</strong> el tapete un <strong>de</strong>bate<br />

mayor para volver a pactar o al m<strong>en</strong>os establecer mínimos <strong>de</strong> acción<br />

para lograr constituir y consolidar una red <strong>de</strong> mujeres políticas<br />

que li<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da interpartidaria, previo a su revisión.<br />

En el sigui<strong>en</strong>te apartado se revisan los nueve ejes <strong>de</strong> dicha ag<strong>en</strong>da<br />

y <strong>de</strong>stacan algunos aspectos que <strong>de</strong>berían volverse a discutir, para<br />

lograr <strong>la</strong> coher<strong>en</strong>cia <strong>de</strong>bida y <strong>de</strong> alguna manera <strong>la</strong> armonización <strong>de</strong><br />

criterios, esta vez fundam<strong>en</strong>tada <strong>en</strong> una postura más reflexiva <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong>s sujetas <strong>de</strong> <strong>de</strong>recho- <strong>la</strong>s mujeres políticas.<br />

Una vez revisados cada uno <strong>de</strong> los cuadros <strong>de</strong> <strong>la</strong> ag<strong>en</strong>da interpartidaria,<br />

recom<strong>en</strong>damos revisar los sigui<strong>en</strong>tes aspectos:<br />

Ejes Estratégicos<br />

Eje estratégico 1<br />

Aspectos recom<strong>en</strong>dados para revisión<br />

Debe <strong>de</strong>finirse el cons<strong>en</strong>so <strong>de</strong> modificar los<br />

estatutos que no es lo mismo que el mejorami<strong>en</strong>to<br />

<strong>de</strong> los mismos, a fin <strong>de</strong> que lo que se logre como<br />

producto, sean los estatutos reformados con <strong>la</strong><br />

inclusión <strong>de</strong> los requerimi<strong>en</strong>tos que han establecido<br />

<strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> <strong>la</strong>s ag<strong>en</strong>das partidarias.<br />

46


Eje estratégico 2<br />

Eje estratégico 3<br />

Eje estratégico 4:<br />

Eje estratégico 5<br />

Eje estratégico 6:<br />

Eje estratégico 7<br />

Eje estratégico 8<br />

Eje estratégico 9<br />

Debe revisarse el producto que se <strong>de</strong>sea, bajo una<br />

lógica <strong>de</strong> resultados y <strong>en</strong> cuanto al área <strong>de</strong> responsables<br />

<strong>de</strong>l sexto punto se <strong>de</strong>be ac<strong>la</strong>rar ¿A qué se<br />

refier<strong>en</strong> con mujeres <strong>en</strong> sus actuales expresiones?<br />

Lo que se <strong>de</strong>be lograr es <strong>la</strong> pot<strong>en</strong>cialización <strong>de</strong><br />

capacida<strong>de</strong>s, habilida<strong>de</strong>s y <strong>de</strong>strezas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s sujetas<br />

<strong>de</strong> <strong>de</strong>recho y <strong>en</strong> su p<strong>la</strong>n <strong>de</strong> capacitación, tomar <strong>en</strong><br />

cu<strong>en</strong>ta <strong>la</strong>s <strong>de</strong>mandas <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mismas mujeres, y evitar<br />

<strong>la</strong> duplicación <strong>de</strong> esfuerzos sobre todo cuando<br />

organizaciones no gubernam<strong>en</strong>tales han v<strong>en</strong>ido li<strong>de</strong>rando<br />

procesos <strong>de</strong> capacitación, <strong>de</strong> igual manera<br />

el trabajo <strong>de</strong>l movimi<strong>en</strong>to feminista <strong>en</strong> el país.<br />

Para lograr el inciso número tres, es necesaria <strong>la</strong><br />

realización <strong>de</strong> acciones <strong>de</strong> incid<strong>en</strong>cia política y<br />

gestión <strong>de</strong> recursos vía proyectos.<br />

Para lograr el producto cuatro es necesario habilitar<br />

sus capacida<strong>de</strong>s difer<strong>en</strong>ciadas así como precisar <strong>en</strong><br />

el sistema <strong>de</strong> monitoreo, sus indicadores cualitativos<br />

y cuantitativos.<br />

Obsérvese el uso <strong>de</strong>l término “valor <strong>de</strong> <strong>la</strong> mujer” y<br />

“valores morales”: si no hay <strong>en</strong>foque <strong>de</strong> <strong>de</strong>rechos<br />

¿<strong>de</strong> que valores estamos hab<strong>la</strong>ndo?, el uso mal<br />

compr<strong>en</strong>dido <strong>de</strong> esta frase podría ser contraproduc<strong>en</strong>te.<br />

Con los productos esperados, muchas veces<br />

los valores que establece una sociedad como <strong>la</strong><br />

nuestra no han permitido el avance <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres<br />

y se <strong>de</strong>be recordar que PNUD solo <strong>de</strong>be facilitar el<br />

proceso, pero son <strong>la</strong>s mujeres sujetas <strong>de</strong> <strong>de</strong>rechos<br />

<strong>la</strong>s que <strong>de</strong>b<strong>en</strong> llevar <strong>la</strong> iniciativa y realizar <strong>la</strong>s <strong>de</strong>mandas<br />

<strong>de</strong> igualdad <strong>de</strong> oportunida<strong>de</strong>s.<br />

El termino abst<strong>en</strong>ción queda muy estrecho, se necesita<br />

reconocer <strong>la</strong>s causas o multicausalida<strong>de</strong>s <strong>de</strong><br />

orig<strong>en</strong> cultural, económico y social, que no permit<strong>en</strong><br />

<strong>la</strong> participación <strong>de</strong> <strong>la</strong>s mujeres <strong>en</strong> <strong>la</strong> política, y <strong>en</strong><br />

refer<strong>en</strong>cia a otro aspecto <strong>de</strong>l eje ¿Qué significado<br />

ti<strong>en</strong>e <strong>la</strong> frase “mujer <strong>de</strong> éxito”? ¿Cómo se pue<strong>de</strong><br />

cualificar a una mujer para <strong>en</strong>trar <strong>en</strong> el mundo <strong>de</strong> <strong>la</strong><br />

política?<br />

Mas que <strong>la</strong> creación, es <strong>la</strong> incorporación <strong>de</strong>l ejercicio<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> auditoria social; y <strong>en</strong> re<strong>la</strong>ción a construir un<br />

código <strong>de</strong> ética a nivel interpartidario, <strong>de</strong>be primero<br />

t<strong>en</strong>erse a nivel interno <strong>de</strong> cada partido, no solo para<br />

at<strong>en</strong><strong>de</strong>r o revisar expedi<strong>en</strong>tes <strong>en</strong> <strong>la</strong> búsqueda <strong>de</strong><br />

acciones <strong>de</strong> discriminación, sino con una visión más<br />

integral y no reduccionista que permita <strong>la</strong> solución<br />

<strong>de</strong> conflictos <strong>en</strong>tre otras acciones.<br />

Los productos esperados <strong>de</strong>b<strong>en</strong> ser re<strong>de</strong>finidos a<br />

fin <strong>de</strong> lograr el nivel <strong>de</strong> coher<strong>en</strong>cia e impacto <strong>de</strong>seado<br />

y <strong>la</strong> incorporación <strong>de</strong> <strong>la</strong> equidad <strong>de</strong> género,<br />

<strong>en</strong> su compleja dim<strong>en</strong>sión. No <strong>de</strong>be reducirse a <strong>la</strong><br />

categoría <strong>de</strong> aspecto.<br />

47


11<br />

Actoras/actores c<strong>la</strong>ves<br />

<strong>en</strong> <strong>la</strong> consulta<br />

Actoras/actores c<strong>la</strong>ves <strong>en</strong> <strong>la</strong> consulta<br />

para <strong>la</strong> construcción <strong>de</strong>l Proceso <strong>de</strong><br />

E<strong>la</strong>boración <strong>de</strong> Ag<strong>en</strong>das <strong>de</strong> Género <strong>en</strong><br />

los Partidos Políticos, <strong>en</strong> el marco <strong>de</strong>l<br />

Programa <strong>de</strong> Gobernabilidad<br />

Alejandra Flores<br />

Ana María Pineda<br />

Ana María Tello<br />

Antonel<strong>la</strong> Spada<br />

B<strong>la</strong>nca Lidia Cabañas<br />

David Matamoros<br />

Doris García<br />

Elizabeth Urbina<br />

Emma Sabonge<br />

Guadalupe Jerezano<br />

Honorina Rodríguez<br />

Jessica Sánchez<br />

Julia García<br />

K<strong>en</strong>ia Irías<br />

Lilian Castañeda<br />

Lour<strong>de</strong>s Torres<br />

Marize<strong>la</strong> Turcios<br />

Olga Aguirre<br />

Rocío Rosero<br />

Rocío Tábora<br />

48


Bibliografía<br />

Ag<strong>en</strong>da Interpartidaria. 2009 – 2010. INAM, 2008.<br />

Ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> Género <strong>de</strong>l Partido Nacional <strong>de</strong> Honduras.<br />

Ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> Género <strong>de</strong>l Partido Liberal <strong>de</strong> Honduras.<br />

Ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> Género <strong>de</strong>l Partido Innovación y Unidad <strong>de</strong> Honduras.<br />

Ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> Género <strong>de</strong>l Partido Unificación Democrática.<br />

Ag<strong>en</strong>da Partido Demócrata Cristiano <strong>de</strong> Honduras.<br />

Bloque temático <strong>de</strong> Igualdad y Mainstreaming <strong>en</strong> Políticas Públicas.<br />

Comp<strong>en</strong>dio <strong>de</strong> Leyes Sobre Derechos <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer. INAM, 2000.<br />

CEPAL, 2004- Caminos hacia <strong>la</strong> Equidad <strong>de</strong> Género <strong>en</strong> América Latina<br />

y el Caribe.<br />

C<strong>en</strong>tro <strong>de</strong> Derechos <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer, Feministas <strong>en</strong> Resist<strong>en</strong>cia.<br />

Democratic Governance Rea<strong>de</strong>r PNUD 2007.<br />

Docum<strong>en</strong>to Taller Panamá. Antonel<strong>la</strong> Spada, PNUD, Honduras 27 –<br />

29 <strong>de</strong> Octubre, Panamá 2009.<br />

Entrevistas realizadas <strong>en</strong> <strong>la</strong> e<strong>la</strong>boración <strong>de</strong> este docum<strong>en</strong>to.<br />

Fortalecimi<strong>en</strong>to y Participación Democrática <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer. Xiomara<br />

Bu, 2002.<br />

Integrando Políticas, Ag<strong>en</strong>das y P<strong>la</strong>nes Operativos <strong>de</strong> género <strong>de</strong><br />

<strong>la</strong>s Organizaciones Políticas <strong>de</strong> Honduras. INAM-PNUD.<br />

II P<strong>la</strong>n <strong>de</strong> Igualdad y Equidad <strong>de</strong> Género <strong>de</strong> Honduras, INAM, 2010-<br />

2022.<br />

49


La Ciudad <strong>de</strong>l Conocimi<strong>en</strong>to <strong>en</strong> Género. PNUD.<br />

Mujeres <strong>en</strong> <strong>la</strong> política: América Latina y Caribe ti<strong>en</strong><strong>en</strong> que avanzar<br />

<strong>en</strong> equidad <strong>de</strong> género.<br />

Observatorio <strong>de</strong> Género y Equidad: Honduras participación, política<br />

exige nuevos resultados.<br />

Principales Resultados Alcanzados <strong>en</strong> el tema <strong>de</strong> Género <strong>en</strong> 2009<br />

por PNUD y <strong>la</strong> Ag<strong>en</strong>da Económica <strong>de</strong> Mujeres (PNUD-<br />

UNIFEM).<br />

Propuesta <strong>de</strong> política <strong>de</strong> Equidad <strong>de</strong> Género, pres<strong>en</strong>tado por el<br />

Comité <strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer Nacionalista <strong>de</strong>l Partido Nacional <strong>de</strong><br />

Honduras.<br />

Promoción <strong>de</strong> <strong>la</strong> Participación Política <strong>de</strong> <strong>la</strong>s Mujeres a nivel local<br />

(N°00055573 ejecución 2007- cierre 1st Q2008).<br />

Partido Liberal <strong>de</strong> Honduras/ Consejo C<strong>en</strong>tral Ejecutivo- Secretaria<br />

<strong>de</strong> <strong>la</strong> Mujer Ag<strong>en</strong>da <strong>de</strong> <strong>la</strong>s Mujeres 2009.<br />

Partidos Políticos pres<strong>en</strong>tan avances <strong>en</strong> políticas <strong>de</strong> Equidad <strong>de</strong><br />

Género Taller Comunidad Práctica <strong>de</strong> Género.<br />

Redacción La Pr<strong>en</strong>sa 10 <strong>de</strong> junio <strong>de</strong> 2009. 364 Mujeres aspiran a<br />

cargos popu<strong>la</strong>res.<br />

Sistematización <strong>de</strong> Instancias Exist<strong>en</strong>tes y Recom<strong>en</strong>daciones <strong>de</strong><br />

cara a <strong>la</strong> creación <strong>de</strong> <strong>la</strong> Red <strong>de</strong> Mujeres Interpartidaria.<br />

Jessica Marie<strong>la</strong> Sánchez, 2008.<br />

UNIFEM Comunicado <strong>de</strong> Pr<strong>en</strong>sa.<br />

50


www.undp.un.hn

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!