20.12.2013 Visualizaciones

Caratula Cusco.cdr - ILLA

Caratula Cusco.cdr - ILLA

Caratula Cusco.cdr - ILLA

SHOW MORE
SHOW LESS

¡Convierta sus PDFs en revista en línea y aumente sus ingresos!

Optimice sus revistas en línea para SEO, use backlinks potentes y contenido multimedia para aumentar su visibilidad y ventas.

,,Aa -aPAchuqalla.Huk sutinqa chukuru. Llulla sutinqaqataycha. Comadreja.Achuqalla.(s). Aycha mikhuq. Yaqa quwisayaylla, tuta puriykachaq sallqacha.(s). Aycha mikhuq. Yaqa quwisayaylla, tuta puriykachaq sallqacha.Huk sutinqa chukuru. Llulla sutinqaqataycha. Comadreja.35


Ministro de EducaciónJavier Sota NadalVice Ministro de Gestión PedagógicaIdel Vexler TalledoDirector Nacional de Educación Bilingüe InterculturalModesto Gálvez RíosRuraq:Nonato Rufino Chuquimamani ValerYanapaqkuna:Carmen Gladis Alosilla MoralesBertha Año HuamánVictoria Choque ValerIrma Alosilla MoralesKati Leonisa Chuquimamani TorresÑawinchaspa Allichachiq:Dr. Rodolfo Cerrón-PalominoAllichaq:Nonato Rufino Chuquimamani ValerSiq’ ikuna huqarimuq:Lupo R. Chuquimamani TorresGary L. Chuquimamani TorresWakichiq:Mónica Isela Ramírez VigoTítulo del Diccionario:Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu QullawQhichwa Simipi.Biblioteca:Educación PrimariaISBN: 9972-881-32-6Hecho en el Depósito Legal:BNP: 2005-3382Impreso en:Corporación Gráfica Navarrete S.A.Programa de Educación en ÁreasRurales (PEAR)-Convenio dePréstamo Nª7176-PEcMinisterio de Educación - 2005Derechos Reservados.Lima - Perú


QALLARIY SIMIYachakuq qhari warmi wawakuna,Qhari warmi yachachiqkuna,Tayta mamakuna,Runa simi rimaqkuna,Llapan kamachikuqkuna:Kay qillqasqapa sutinmi QHICHWAPI SIMI PIRWA, nillasunmantaqmi SIMI QULLQAnispapas, SIMI TAQI nispapas. Kaypim tarikun rimasqanchik simikuna, kay simipirwata ñawinchaspa mayqan simitapas qillqasunchik, kaqtaq simikunapayuyaynintapas hap’isunchik.¿Imapaqtaq allin kay simi pirwari?Mayqan simitaña qillqayta munaspapas, kay simi pirwata qhawaykuspaqillqasunchik, kaqtaq mayqan simipa yuyayninta mana yachaspapas, kay simipirwapi chay simita maskaspa yuyayninta tarisunchik. Kay simi pirwata sapap’unchaw apaykachaspa ari mana pantaspaqa qillqasunchik.Qhichwa simitari, ¿llapanchikchu kikillanta rimanchik?Mayqan simitapas runaqa manam kikintachu rimanchik. Wawakunaqa manakuraq runakunahinachu rimanku, qullqiyuqkunaqa mana wakchakunahinachurimanku, huk llaqta runakunaqa mana wak llaqta runahinachu rimanku;sapankanchikpas huk niraq wawa simita rimanchik. Chay rimasqanchikqallaqtallanchikpi allin uyarikun, hukkunapaqqa mana. Ñuqanchikqa taytamamanchikpa yachachisqan simita rimakuchkasunchik, ichaqa simi pirwapakamachikusqanta qillqasunchikqa. Chayqa hinallapuni mayqan simipipas.Qhichwapa mayqan wawa simintaña rimaspapas, huk niraqllata qillqaspaqa llapanqhichwa runakuna qillqanakuyta atinchik. Chayhina kaptinqa allin kallpayuq llaqtakasunchik, siminchikpas wiñarinqa kastilla simi kikin, inglés simipihinaqillqasqayuq, alemán simihina qillqasqayuq kasunchik.Kay SIMI PIRWAqa runa simipi qillqaspa huklla kananchikpaqmi. QillqakamuntaqR.M. 1218-ED-85 yupayniyuq kamachikuypa achahalanwan. Kaqtaqmikallpachawanku 1608 watapiraq tayta kura Diego Gonzalez Holguinpa simi pirwaqillqasqan. Kallantaqmi «musuq simikunapas», chaykunatapas kawsaykunapaqarimuptinhina sutiyallasunchiktaq.Qillqaqkuna.


INTRODUCCIÓN EN ESPAÑOLP R E S E N T A C I Ó NComo se sabe, los estudios lexicográficos relacionados con las lenguasindígenas del Perú antiguo, particularmente el quechua y el aimara, se iniciantempranamente, según lo atestiguan los tratados léxicos monumentales deGonzález Holguín (1608) y Ludovico Bertonio (1612), respectivamente. Sinembargo, tales auspicios conllevaban al mismo tiempo el germen de unaselección idiomática que, a la par que entronizaba unas variedades, postergabaen el olvido a otras. En efecto, tanto en el quechua como en el aimara se privilegióuna variedad por encima de las demás, en atención a criterios políticos,culturales y religiosos, optándose por el dialecto cuzqueño, en el primer caso, ypor la variedad lupaqueña, en el otro. Desde entonces las variedadespostergadas, tanto quechuas como aimaras, iniciaron un penoso camino desupervivencia, extinguiéndose en el trayecto muchas de ellas sin dejar rastrosy debatiéndose otras ante la amenaza de una muerte anunciada. Tuvimos queesperar el siglo XX para que tal situación de desamparo se remediara en parte,gracias a los registros léxicos de los miembros del Colegio de Propaganda FIDEdel Perú, materializados en el Vocabulario Políglota Incaico (1905), y con la seriede seis diccionarios quechuas editados por el Ministerio de Educación y elInstituto de Estudios Peruanos (1976). Hemos inaugurado un nuevo siglo, y, noobstante ello, no parece que hayamos aprendido la lección: muchas variedadesquechuas y aimaras permanecen ignoradas aún, huérfanas de toda descripción,y lo que es peor, en peligro de inminente desaparición.Dentro de tal contexto, es un gran acierto el esfuerzo de la Dirección deEducación Bilingüe por alentar y fomentar el acopio léxico del quechua y delaimara, puesto ahora de manifiesto con la presente serie de diccionariosbilingües que, en el caso de la primera lengua mencionada, no se circunscribe ala variedad cuzqueña únicamente, y, en el caso del aimara, retoma una viejatradición lexicográfica poco más que olvidada. Quienes prepararon talesmateriales, conviene destacarlo, no son lexicógrafos entrenados en el oficio sinoeducadores bilingües, enamorados de su lengua nativa, y comprometidos conla defensa idiomática y la reivindicación de la cultura ancestral andina. Lo queno debe llamar a sorpresa, puesto que nadie mejor que el profesor de aula quetrabaja en las escuelas rurales para comprender las virtudes y potencialidadesque encierra el saber tradicional andino depositado en el tesoro léxico denuestros idiomas originarios. Después de todo, no es difícil constatar que, enmateria de lexicografía andina, muchas veces han sido simples aficionadosquienes nos legaron, arrancándolos del olvido total, léxicos y glosarios que enmuchos casos constituyen hoy día la única documentación que tenemos paraalgunas de nuestras lenguas.Los vocabularios que ahora se presentan son diccionarios escolaresparcialmente ilustrados, de carácter bilingüe unidireccional: quechua-castellano


y aimara-castellano. Como tales, su extensión es reducida (un promedio de 2,000palabras), pues procuran recoger el léxico básico y general, y la finalidad quepersiguen es educativa obviamente. Van dirigidos especialmente a profesores yalumnos, buscando reforzar, en el contexto del aula (que secularmente privilegiaal castellano), el manejo de la lengua ancestral que, en el mejor de los casos,cuando no se la conoce plenamente, va siendo avasallada por el bilingüismosustitutorio a favor de la lengua dominante. En tal sentido, los diccionariosconstituyen una herramienta de consulta necesaria y obligada al servicio de laeducación bilingüe impartida en los centros de enseñanza, ya que, aparte deinformar y transmitir conocimientos, responden a la realidad lingüística y dialectalinmediatas, es decir al uso de la lengua tal como ésta se da en el contexto regionaly comunitario andinos.Ciertamente, un diccionario, como el que acabamos de caracterizar en líneasgenerales, debe tener algunas propiedades que hagan efectiva y práctica lafinalidad que persigue. Sin embargo, aunque convencidos de ello, es legítimoreconocer que, sin desmerecer los méritos intrínsecos que puedan tener, losvocabularios que ahora se ponen en manos de sus destinatarios se definen mejorpor la naturaleza más bien híbrida de su configuración. En efecto, por un lado,tanto la selección léxica, que no se circunscribe al vocabulario básico, como laestructura de las definiciones, que no siempre son sencillas, hacen de estosdiccionarios instrumentos de consulta más ambiciosos, pues consignan nosolamente el léxico general sino también el referido a la cultura andina. En esteúltimo aspecto, no sólo los vocabularios recogen el uso del léxico socializado ycorriente sino también el elaborado, ya sea como glosario especializado paraalgunas disciplinas (gramática, matemáticas), o como un intento por depurar lalengua, dentro de un proyecto de reivindicación lingüístico-cultural (así, porejemplo, la nomenclatura de los días de la semana o la de los meses del año). Deesta manera, los diccionarios, algunos en mayor medida que otros, sinproponérselo, tienen un sesgo enciclopedista, lo que también se deja ver en losejemplos proporcionados para contextualizar el uso del lexema introducido, yaque en muchos casos se incorporan, so pretexto de la ilustración, otros tantoscontenidos de orden cultural eminentemente andinos, en la forma de fábulas,moralejas, recetas medicinales, e incluso poesías. En cuanto a las definiciones,éstas se hacen en lengua nativa, incluso allí donde el simple equivalentecastellano (más aún tratándose de hispanismos) hubiera bastado. Debido a estadecisión de emplear la lengua nativa como metalenguaje definitorio se llegamuchas veces, innecesariamente, a complicar la definición, antes que asimplificarla.Siendo así, conviene entonces preguntarse si todo ello podría haberseevitado, procurando ser más coherentes con el tipo de diccionario que se teníaen mente, o, mejor aún, revirtiendo la interrogante, si no podrá existir algunajustificación que no sólo explique sino avale la decisión tomada. Al respecto,creemos que hay razones que no sólo dan cuenta de dicha práctica sino que, almismo tiempo, la justifican en parte al menos. Nos referimos al esfuerzo poradecuar la lengua de entrada como metalenguaje para las definiciones de los


Qhichwa - Qhichwa


- Para la fiesta del Corpus Christi llevantubérculos asados de achira al Cuzco.Aa - aAchalay. (r). Sumaq p’acha churakuypas,uyanchikta mayllakuspa llimp’ikuypas,q’apaqkunawan hawikuypas; wasipasimapas sumaqyachiy. Adornar.- Sipaskunaqa ñawraq llimp’i t’ikawanmichukunkuta achalanku.- Las jóvenes adornan sus sombreros condiversos colores de flores.Achanqaray. (s). Watan watan payllamantakawsaq hatun yuraqpas pukapas t’ika.Begonia.- Ñawpaqqa sipaskunapas warmikunapasachanqaray yurapa t’ikanwanmiachalakuqku.- Antiguamente tanto las jóvenes comolas señoras se adornaban con begonias.Achka. (s). Chanin, sinchi, mana pisichu,mana yupay atiy kawsaykuna. Mucho(s),bastante, harto.- Achka hak’akllukunam chay t’uqupiqapuñusqa.- En ese agujero dormían muchos pitos.Achiwa. (s). Llanthukunapaq k’aspichakunamanima awasqapas watasqa. Sombrilla,quitasol.- Kunan p’unchawqa awasaqmi, mana ruphaykuwananpaqqaachiwata sayaykachipuway.- Hoy día tejeré; hazme el favor de tendermela sombrilla para protegerme del sol.Achiyuti. (s). Yunkakunapi wiñaq kichkaqarachapi puka ruruchayuq yura. Achiyutiruruwanqa mikhunata pukayachinchik;yunka runakunaqa qarankutapas imaapaykachanankutapas chay ruruchawanllimp’inku. Achiote.- Aychataqa achiyuti tupachisqawan kankanapaqhawirqusunchik.- Vamos a untar la carne con achiote preparadopara asarla.Achikyay. (r). Intipas ninapas sansapas,illapapas rirpupas, unupas, huk kawsaykunapak’anchayninpas. Brillar, alumbrar,aclarar el día.- Ñan purikuq runaqa sansapa achikyaynintarikuspa tuta, chay wasiman chayasqa.- El viajero, viendo el brillo de las brasas,llegó a esa casa.Achira. (s). Munay t’ikayuq, hatuchaqrapiyuq papahina hatun mikhuna saphiyuqyuracha. Achira, tubérculo de esta planta.- Kurpus raymipaqqa Qusquman achirawatyasqata apamunku.Achuqalla. (s). Aycha mikhuq. Yaqa quwisayaylla, tuta puriykachaq sallqacha. Huksutinqa chukuru. Llulla sutinqa qataycha.Comadreja.9


- Punkuta allinta wichq’aychik, paqtataqachuqalla quwitapas runtutapas suwarqukunman.- Cierren bien la puerta; la comadreja puederobar los cuyes o los huevos.- Tayta Jacintoqa sara kamchatawan tunastawanmikhusqanmantam aka ch’akiwanyaqalla wañurqun.- Don Jacinto casi se muere por haber comidotostado y tuna.Aka tanqa. (s). Akamanta rump’uta ruraspatanqaq yana urucha. Escarabajo.- Aka tanqa uruchaqa tarpunapaqmi rikhurimun.- El escarabajo abunda en épocas desembrío.Akllakuna. (s). Inkakunapa kawsayninpachapi riqsisqa wasikunapi awaq, puchkaq,tukuy ima yachaq akllasqa warmikuna.Escogidas, acllas.Achuqcha. (s). Yunkakunapi arwispa wiñaqyura; rurunqa mikhuna. Caigua.- Achuqchataqa ruqututahina hunt’achispamwayk’unapas mikhunapas.- Las caiguas se preparan y se comen rellenascomo el rocoto.- Akllakunaqa mana aqha rurayllatachuyachaq kasqaku, paykunaqa tukuy imakamayta yachaq kasqaku.- Las acllas no solamente sabían hacer chichasino aprendían toda clase de oficios.Akllay. (r). Achkamanta hukkunallamuhuchay, allinninlla maskay, munakusqanhurquy. Seleccionar, escoger.- Kuru papantaqa khuchipaq akllasunchik,ñut’untataq ch’uñupaq.- Escogeremos las papas agusanadas paralos chanchos y las menudas, para elchuño.Alwirhas. (s). Hawas sayay rurun mikhunatarpusqa yuracha. Arveja.Aka. (s). 1. Runakunapa mikhusqankupapuchunta uqutinta wisch’usqa. Heces fecales,excremento. 2. Uywakuna mikhusqankupapuchun, chakrapaq allin. Guano.1. Akapiqa ch’uspi huñukun.- En el excremento se juntan las moscas.2. Chakrakuna wanunapaqqa llama akapunimancha allin.- Para abonar las chacras no hay mejorguano que el de la llama.Aka ch’aki. (s). Ch’aki mikhuykuna mikhusqamantaakakuy mana atiy. Estreñimiento.- Alwirhastaqa hamk’apipas mut’ipipasmikhullanchik.- Las arvejas las comemos tanto en tostadocomo en mote.Allachu. (s). K’aspimanta kutichayuq, q’illaymantachuntayuq papa allana. Hukkunaqaruk’ana ninku, chayqa aspinapaqallin kaptin. Azadón, escarbador.- Papa aspiqmi risunchik, allachutaaparqamuy.- Iremos a escarbar papas; por favortráeme el azadón.10


Allay. (r). Allachuwan imapas hurquy, yurakunaaspiy, allpa wayayachiy. Escarbar,aflojar, cosechar tubérculos.- Panacháy, papayta allaysirqamuway,watyatapas mikhusunchikmi.- Hermanita, ayúdame a escarbar mis papas;ahí comeremos huatia.Allpa. (s). Pacha mamanchik. Sarusqanchik.Chaypi ima yurakunapas wiñan, chaypiima kawsaqkunapas mana kawsaqkunapastiyanchik. Tierra, planeta tierra; terreno.- Allpaqa tukuy imata urichipuwanchik;kaqtaq uywakunatapas mirachipuwanchik,chayraykum Pacha Mama ninchik.- El suelo produce de todo para nosotros,también reproduce animales; por ello ledecimos «Madre Tierra».Allqu. (s). 1. Runapa wasinpi tiyaq uywa.Payqa kanikuspa wasitapas huk uywakunatapasqhawan. Perro(a). 2. Manachanin runata chayhinata sutiyanku.Malvado.1. Allquqa tuta kanikuspa atuqta ayqichin.- El perro espanta de noche al zorroladrando.2. Chay Marianochaqa manam runachu,chayqa allqum.- Ese Marianito no merece llamarse gente,ése es un malvado.Allqa. (s). Uywapas, ima kawsaqpas iskayllimp’iyuq. Imapas mana tukusqa. Qullusqa.Moteado, de dos colores, manchado, inconcluso.- Yana yuraq llimp’iyuq wakataqa allqawaka ninchik.- A las vacas de dos colores les llamamosmoteadas.- Allqamariqa iskay llimp’iyuq: yanawanyuraqwan.- El dominico también tiene dos colores:negro y blanco.Allqamari. (s). Wallpa sayay pisqu, yanawasayuq yuraq qhasquyuq. Huk sutinqaaqchi. Dominico, alcamari.- Allqamariqa kuruchakunata mikhuspakawsan.- El alcamari se alimenta de gusanos.Allquchakuy. (r). Hukkunata mana kallpayuqtarikuspapas, mana atiqta rikuspapaspaymanta millay asikuypas, paysarunchaypas. Burlarse.- Qullqiyuqkunaqa wakchakunata allquchakun.- Los adinerados se burlan de los pobres.Allwiy. (r). Ima p’acha awanapaqpask’aspikunapi q’aytu wakichiy. Urdir paratejer.- Paqarinqa hamunkipunim lliklla awanaypaqmiallwiysirquwanki.- Ven mañana de todas maneras; quieroque me ayudes a urdir para tejer unamanta.11


Ama. (p). Kamachikuspa «mana» niy. Noprohibitivo.- Paraptinqa ama hamunkichu.- Si llueve, ¡no vengas!Amachay. (r). Pisi kallpa runatapas, uywatapas,hukkawsaqkunatapas; millaykunamantapas,kallpayuqkunamantapas, allqumantapas,ima mana allinkunamantapashark’akuy. Defender, apaciguar, proteger, amparar.- Watukuq runatataq allquhap’irqunman, amachay.- Cuidado que el perro muerda al visitante,¡defiéndelo!- Vacunakunaqa unquykunamanta amachawanchik.- Las vacunas nos protegen de las enfermedades.Amaru. (s). Kanirqukuspa wañuchikuqhatun mach’aqway. Serpiente.- Qusqu llaqtapiqa kaqmi huk amarukancha.- En el Cuzco había un aposento destina-do a las serpientes.Amawta. (s). Ancha yachaysapa runa.Tukuy ima atiq, tukuy ima yachaq. Sabio,filósofo.- Inkakunataqa kamachikunankupaqamawtakunam yanapaqku.- Los sabios ayudaban a gobernar a losIncas.Ancha. (p). Imapas llasaq kaptin, achkakaptin, mana qasi qasillachu. Huk simikunat’ikrachiq. Mucho, demasiado, en sumo grado.- Manuel masichanchikqa ancha sumaqsunquyuqpuni.- Nuestro compañero Manuel es muy buenagente.Anchiy. (r). Ancha llakisqa kaspa sasawansamay. Huk simipiqa llakikuy. Suspirar, tenerpena.- Ñuqapas kaypi kakuchkaptiy, ¿imallamantataqanchichkankiri?- Estando yo aquí presente, ¿por quésuspiras?Anchuy. (r). Huk hawamanta wak hawamanhurquy. Karunchay. Alejar, apartar, retirar.- ¡Chay machasqa runata anchuchiy kaymanta!- ¡Retiren de aquí a ese hombre borracho!Anka. (s). Wallpa sayay, aycha mikhuq,phawaq sallqa pisqu. Águila.- Chiwchikunata allinta qhawankichik, ankataqaparqunman.- ¡Cuíden bien a los pollitos! No vaya a llevárselosel águila.Amikuy. (r). Kikillanta kawsaspapas,rikuspapas, mikhuspapas mana hunt’asqakay. Hastiarse, hartarse.- Hatun llaqtapiqa amiwanña sapa p’unchawfideo mikhuylla.- En la ciudad me hastía comer fideos todoslos días.Amu. (s). Mana rimay atiq runa. Mudo,callado.- ¿Maytaq chay amu masiykiri?- ¿Y dónde está ese mudo como tú?12


Anqara. (s). Hatun matimanta (purumanta)p’ukuman rikch’akuq mayllakunapaqpasima mikhuykuna mayllanapaqpas apaykachana.Batea de mate o poro.- ¡Wawáy, anqarapi p’ukukunata mayllarqamuy!- ¡Hijo mío, ve a lavar los platos en la bateade mate!- A ese niño mentiroso lo reprendieronfuertemente.Añas. (s). Misi sayaylla khuchihina sinqayuqmillay asna hisp’aq sallqacha. Zorrino.- Tisis unquyniyuq runakunapaqqa añasaychas ancha allin.- Dicen que la carne del zorrino es muy buenapara los enfermos de tuberculosis.Añaychay. (s). 1. Imataña chaskispapas tukuysunquwan rimaspa kutichiy. Agradecer.2. Tukuy sunquwan rimasqakuna. Agradecimiento,gratitud.1. ¡Allipuni waturikuwanki, anchatapuniañaychayki!- ¡Qué bien que me visitaste! Te lo agradezcomuchísimo.2. Chay añaychayniykiqa allinmi.- Tu agradecimiento estuvo bien.Anqas. (s). Achka unupa llimp’in, hanaqpachapa sut’i p’unchawpi llimp’inman rikch’akuq.Azul.- Mana parananpaqqa hanaq pachapasanqas llimp’im churakun.- Cuando no va a llover, hasta el cielo sepone de color azul.Anta. (s). Puka q’illuman rikch’akuq q’illay.Cobre.- Tintaya qhuyamantaqa kay anta sutiyuqq’illaytam hurqunku.- De la mina de Tintaya extraen el metalllamado cobre.Antara. (s). Chunka kimsayuq tuquruchakunamantarurasqa phukuspa munay waqachinakawsay. Huk sutinqa Siku. Zampoña.- Antarata waqachispam saqra tusuytaqatusunku.- La diablada la bailan tocando la zampoña.Anyay. (r). Phiñakuspa rimapayay. Millaymantayuyay hap’ichiy. Reñir, reprender.- Chay llullakuq irqitaqa allin allinta anyaykuspasaqipunku.Añu. (s). Uqaman rikch’akuq wayk’uspamikhuna q’illu ruru. Mashua.- Añutaqa wayk’uspa qasapi qasachispamikhuna.- La mashua cocida se la hace congelary se come.Apachita. (s). Huk hatun wayq’umantawak hatun wayq’uman wasapana q’asa.Chaypi rumi qutu kan. Apacheta. Cruceromás alto del camino y la parte más baja deuna montaña.- Sayk’uyniyki qhipananpaqqa apachitapihuk rumichata saqinki.- Dejarás una piedrecita en el cruceropara que tu cansancio se quede allí.Apanquray. (s) Tukuy hawaman puriy atiq,kanikuq mama quchapi tiyaq mikhunakawsaq. Cangrejo.- Mama qucha patapiqa apanquray chupitammikhunku, ¡aychanqa misk’illaña!- En la costa, cerca al mar se come caldode cangrejo, ¡qué deliciosa es sucarne!13


Apasanqa. (s). Hatun kusi kusi, kanikuq,millwayuq hatun uru. Hukkunaqa qampuqampu ninku. Parananpaq t’uqunmantalluqsimun. Araña grande, tarántula.- Apasanqaqa parananpaqmi t’uqunmantalluqsimun.- La tarántula sale de su agujero anunciandola lluvia.Apinquya. (s). Tintínman rikch’akuqyunkakunapi arwikuspa wiñaq rump’umisk’i ruru. Granadilla.- Apinquya ruruqa qhuñaman rikch’akuqmikhuyniyuqmi.- La granadilla tien la parte comestibleflemosa.Apay. (r). Kaymantapas chaymantapas wakhawaman imapas hurquy, pusay, q’ipiy. Llevar.- Kay qillqasqata kuraq wawqiykimanaparquy.- Por favor, llévale este escrito a tu hermanomayor.Api. (s). 1. Sara kutasqamantapas wakkutasqamantapas mikhuna. Mazamorra.2. Unuyasqapas, mana ch’akisqapas. Húmedo,desleído, mojado.1. Sara apiqa allin hap’ikuqmi.- La mazamorra de maíz alimenta bien.2. Ususiykiqa api p’achayuqmi chayamusqa;chayraykutaq kunanqa unquchkan.- Tu hija había llegado con la ropa mojada;por eso está enferma.Apichu. (s). Papaman rikch’akuq yunkakunapiuriq misk’i mikhuna saphicha.Kallantaq khumara sutiyuq wak apichupas.Camote.Apu. (s). Ñuqanchik rikuq taytacha, anchamunayniyuq, imamantapas amachawanchikpasmuchuchiwanchikpas. Dios tutelar,señor, espíritu.- Apu Awsanqatiqa ancha munayniyuqmi.- El dios Ausangate es muy poderoso.Aqchi. (s). Yana wasayuq yuraq qhasquyuqwallpa sayay pisqu. Huk sutinqa allqamari.Alcamari, dominico, chinalinda.- Aqchi aychaqa sunqu unquykunatashampin.- La carne del alcamari cura la epilepsia,así dicen.- Apichuqa q’illupas yuraqpas kullipas(sanipas) kallanmi.- Hay camotes amarillos, blancos ymorados.14


Aqha. (s). Saramantapas, siwaramantapas,qañiwamantapas, rumumantapas,ch’uñumantapas t’impusqa puqusqa upyana.Huk sutinqa aswa. Chicha.- Ñawpaqqa aqhata mikhunawan kuskamupyana kaq, manam machanapaqchu,chayqa ch’akiyllapaqmi kaq.- Antiguamente la chicha acompañaba alos alimentos. No era para emborracharse,sino para apagar la sed.Aranway. (s). Uywakunatapas sallqakunatapasrimachispa yachachikuq willakuy.Fábula.- Atuqmantawan Wallatamantawan aranwayqapichus maychus kasqanchik yupaychaytayachachiwanchik.- La fábula de la zorra y de la huallata nosenseña a respetar nuestras identidades.Arariwa. (s). Tarpuy pachamanta pallaypachakama chakra qhawaq runa. Guardiánde chacras.- Sapanka chakrayuqmi arariwamanqahuk wachu papata qun.- Cada dueño de chacra paga al guardiánun camellón de papas.Arí. (p). Imatapas atikunmi niy, riki niy. Sí.- Paqarinri, ¿hamunkichu? - Arí hamusaqmi.- Y mañana ¿vendrás? - Sí vendré.Armakuy. (r). Quchapipas mayupipasllapan kurpunchik mayllakuy. Bañarse.- Armakuspaqa qhachqa rumichawanmithupakuna.- Al bañarse hay que rasparse con piedrecitasásperas.Aqsu. (s). 1. Ñawpa warmi p’acha. Saya,túnica. 2. Tayta kurapa hawa p’achan. Sotana.1. Qhipa wiñay warmikunaqa manaña aqsutariqsinkuchu.- Las muchachas de la actualidad ya noconocen la saya.2. Tayta kurapas aqsuyuqmi kaq.- Los sacerdotes usaban sotanas.Aqu. (s). Mayupipas huk allpakunapipastiyaq rumi kutasqa. Ch’uya mana allpayuq,mana t’uruyuq. Huk sutinqa t’iyu.Arena.- Aqu allpaqa chiri, chayraykutaq mikhuykunaqapisillata urin.- Los terrenos arenosos son «fríos»; poresto producen poco.Asiy. (r). Imataña uyarispapas, imatañarikuspapas anchata kusikuy; khullachisqapas¡ha ha hay! niy. Reír.- Machulanta uyarispas irqichakunaqaanchata asikunku.- Dicen que al escuchar al abuelo los niñosse reían muchísimo.Asna. (s). Imapas sinchi millay q’apayniyuq.Olor desagradable.- Añaspa hisp’aykusqanqa millayta asnan.- El almizcle del zorrino huele muy mal.Asnapa. (s). Sumaq q’apayniyuq mikhunamanchurana yurachakuna. Hierbas aromáticas.- Llaqtakunapiqa yuyukunata rantiptinchikasnapawan yapawanchik.- En los pueblos, si compramos verduras,nos agregan con hierbas aromáticas.15


- Esa tu perra trasladó sus crías a otramadriguera.Astawan. (p). Huktawanpas huk chikantawanpasimatapas mañarikuy. Más.- Kay ulluku chupichaqa misk’ipuni kasqa,¡astawan yapaykuway!- Esta sopa de olluco está muy rica, ¡auméntameun poquito más!Atipay. (r). Imapas llalliy, mana rurachikuqtarurarquy. Vencer, lograr, ganar, superar,conquistar.- Phawaspaqa atiparquykim.- Te gané en la carrera.Asnu. (s). 1. Kawallumanta pisipacha sayayniyuq,q’ipi apaq tawa chaki uywa.Asno, burro. 2. Imatapas mana yachay atiqrunatam chayhinata sutiyanku. Personapoco inteligente, bruto.1. Asnuqa huk kintal kuraq papatam q’ipin.- El burro carga más de un quintal de papas.2. ¡Yaw asnu runa, chayqa manam lluq’imakichu!- ¡Oye bruto! Esa no es la mano izquierda.Atuq. (s). 1. Allqu sayay uywakuna mikhuqyana q’illu millwayuq sallqacha. Zorro. 2. Anchayukakuq runatam chayhinata sutiyanku.Engañador, embustero.1. Atuqtaqa tuqllaman ch’unchullkunatachuraspam hap’ina.- Colocando las tripas (del ganado) en lastrampas se coge al zorro.2. Chay runaqa atuqhina yukakuqmi.- Esa persona es embustera.Astay. (r). Huk hawamanta wak hawamanimakunapas apaykachay. Trasladar, acarrear.- Chay allquykiqa wak t’uqumanmi uñankunataastarqusqa.Awa. (s). P’achakuna ruranapaq k’aspikuna.Telar.- Awa k’aspikuna ukhupiqa tarikun takarpukuna.- Entre los componentes del telar se encuentran las estacas.16


Away. (r). Awa sutiyuq k’aspikunapi q’aytutaallwispa wak q’aytuwan minispa p’achakunaruray. Tejer en telar.- Hatun taytayqa wayitata awan, hatun mamaytaqllikllata awan, mamayqa millwatapuchkan, ñuqataq q’aytuta kururuni.- Mi abuelo teje bayeta, mi abuela tejeuna manta, mi mamá hila lana, y yo ovilloel hilo.- Machachikuq unukunam runapa hatunawqanqa.Paymi wakchayachiwasunchikpas,paymi wañuchiwasunchikpas.- Los más grandes enemigos del hombreson los tragos. Ellos nos empobrecerány nos matarán.Aya. (s). Wañusqa runapa ukhun. Cadáver,difunto.- Ayataqa anchata waqaspam wantupunku.- Llorando mucho se llevaron al cadáver.Aycha. (s).Runakunapa, uywakunapa tullunmuyuriq hunt’aq. Rurukunapa mikhunan.Carne, pulpa.- Challwa aychaqa ancha misk’ipuni.- La carne del pescado es muy deliciosa.Ayllu. (s). 1. Taytantin mamantin awichunkunantinwawakuna. Familia. 2. Achka runayuqallpa. Comunidad.1. Ayllu sutiyqa Mamani.- Yo soy de la familia Mamani.2. Ñuqaqa kani Kiswar Pampa ayllumanta.- Yo soy de la Comunidad de KishuarPampa.Awki. (s). 1. Inkakunapa allin qhawarisqayachaysapa wayna churin. Príncipe, auqui.2. Yachaysapa machu runa. Anciano consejero.3. Ancha munayniyuq urqukunapitiyaq apu. Espíritu de los cerros.1. Inka awkikunaqa yachaysapataq kallpasapataqkarqanku.- Los auquis de la época de los incas fueronmuy sabios y forzudos.2. Mana allin kawsaykuna kaptinqa awkinchikkunatatapurikusunchik.- Frente a las fatalidades de la vida consultemosa nuestros ancianos.3. Sinchita ch’akirin, awkikunatach ari phiñachinku.- Hay mucha sequía, seguramente hanofendido a los espíritus de los cerros.Awqa. (s). Chiqnikuq runa, wak ayllu, manamunakuq, millay runa. Enemigo, adversario.Ayni. (s). Imapas kutichinallapaq quy,mañay. Préstamo recíproco.- Yunta turuykita aynillapi iskay p’unchawpaqmañaykuway.- Préstame tu par de toros por dos díascon cargo de reciprocidad.Aypay. (r). 1. Ima rakisqapas llapanmantaripachiy. Distribución equitativa que alcanzapara todos. 2. Hamuq runamanpasayqiqmanpas qayllay. Dar alcance. 3. Imamunasqanchikpas tariy. Alcanzar o lograralgo.1. Kay lapischakunata rakirquy, llapanmanmiaypachinki.- Distribuye estos lápices, pero haz alcanzara todos.2. Mamayki chaqay chimpaña hamuchkan,ayparquy wawa.17


- Tu mamá ya viene al frente, dále alcance.3. Ñuqaqa hampikuq mamamanmi aypasaq.- Yo lograré ser enfermera.Ayqiy. (r). Huk hawamanta wak hawamanriy. Runamantapas allqumantapas imamillay kawsaymantapas karunchay. Qispiy.Alejarse, escapar, huir.- Chay millay masichaykimantaqa ayqinaykim.- Debes alejarte de ese mal amigo.Aysay. (r). 1. Allqutapas llamatapas sach’atapasqaqatapas imatapas waskhawanwataspa chutay. Jalar, conducir,halar, tirar, atraer. 2. Wawata makinmantapurichiy. Conducir.1. Llamata aysaspa llaqtata riy.- Ve al pueblo jalando la llama.2. Wawata makinmanta aysay.- Conduce al niño de las manos.Ayrampu. (s). Puka t’ikayuq waraqu (kichka).Ruruchan ukhupi puka misk’i muhuchayuq.Cacto medicinal, airampo.- Ayrampu ruru hampi unuqa muru unquyhampinapaqmi allin.- El mate del fruto del airampo es buenopara curar muchas enfermedades.18


CHch - chChaka. (s). 1. Rumimantapas k’ullumantapassimp’amantapas cementomantapasq’illaymantapas chimpanapaq mayu patapichurasqa. Puente. 2. Iskaynin phakanchikpahuñukuynin. Entrepierna.1. Anta llaqtaman chimpanapaqqa karqanmihuk isku chaka.- Para llegar al pueblo de Anta había unpuente de cal.2. Chaka tulluymi nanawan.- Me duele el ilíaco.Chakakuy. (r). Mikhusqanchikpas, maytañayaykuspapas mana kuyuripuy atiy. Atorarse,atragantarse.- Allquqa waqtan tulluwanmi chakachikusqa.- El perro se había atorado con una costilla.Chaki. (s). Runakunapas uywakunapaschay patapi sayanchik, chaywantaq purinchik.Pie, pata.- Runaqa iskay chakimanta purin, wik’uñaqatawa chakimanta phawan.- La gente camina con dos pies, las vicuñascorren con cuatro patas.Chakata. (s). K’aspimantapas q’illaymantapaskuruspi churasqa. Cruz.- Taytachanchik Jesúsqa chakatapiwañusqa.- Nuestro Señor Jesucristo murió enla cruz.Chaki taklla. (s). Chakmanapaqpas papatarpunapaqpas k’aspimanta q’illay chuntayuqqharipa llamk’anan. Arado de pie.- Chakmay pachapi qhariqa chaki takllawanllamk’an, warmitaq ch’ampataaysan.- Durante la época del barbecho el hombretrabaja con el arado de pie, mientrasque la mujer jala los terrones.19


Chakra. (s). 1. Mikhuy rurukuna tarpusqaallpa. Chacra, terreno de sembrío. 2.Tarpusqa mikhuykuna. Sementera, cultivos,sembrío.1. Mamanchik Candelariapa p’unchawninpiqachakra watukuqmi tusuyniyuqrinchik.- En el día de la Virgen de la Candelariavisitamos las chacras bailando.2. Ñuqaqa sara chakrayuq, añu chakrayuqmikani.- Yo soy propietario de chacras de maízy de mashua.Chakmay. (s). (r). 1. Chakrapaq allpa llamk’asqa.Barbecho. 2. Chaki takllawan ch’ampakunatahurquspa wachukuna ruray. Barbechar,roturar.1. Chakmaypi tarpusqaqa paray watapiallinta urin.- Las siembras en barbechos durante losaños lluviosos es muy bueno.2. Iskay qhari chakman, huk warmitaqch’ampata aysan. Chay kimsa runakunapallamk’asqanmi masa sutiyuq.- Dos varones que barbechan con el aradode pie y una mujer que arregla losterrones; el trabajo de estas tres personasse conoce con el nombre de yunta.Chakuy. (r). Sallqa kawsaqkuna hap’iy. Cazar.- Paqarinmi k’ita quwi chakuq risunchik.- Mañana iremos a cazar cuyes silvestres.Chala. (s). Mama qucha qaylla q’uñiallpakuna. Región natural de la costa.- Chala runakunaqa utkuta tarpuspa apichutatarpuspa kawsanku.- Los costeños viven sembrando y cosechandoel algodón y el camote.Challwa. (s). Mayukunapipas mamaquchapipas quchakunapipas kawsaqsallqapas, uywasqapas. Pez, pescado.- Titiqaqa quchapiqa qarachi sutiyuq challwachamkan.- En el Lago Titicaca hay pececillos llamadoscarachi.20


- Ima qurisqatapas anchata yupaychakuspachaskikuna.- Cualquier obsequio se recibe con muchoagradecimiento.Chatu. (s). Chayqa kastilla simimantamañakusqa. Sañumanta rurasqa hukrinrichayuq unu aysanapaq apaykachana.Tacho para jalar agua, cántaro.- Kay sasawi yurachata hampi chatupit’impurqachimuy.- Haz hervir esta ramita de sasahui en eltacho de remedios.- El chairo con tripas gordas es muyagradable.Chikchi. (s). Hanaqmanta uraykamuq yuraqqasasqa rump’uchakuna. Granizo, granizada.- Sinchita ruphamuchkan; ch’isiniqmanchikchinqach ari.- Está soleando muy fuerte; seguramentemás tarde ha de granizar.Chawa. (s). Wayk’usqa ima mikhuykunapasmanaraq chayasqa. Hukkunaqa hankuninku. Crudo.- Kay papaqa chawaraqmi kasqa; hukchikantawan t’impuchimuyraq.- Estas papas están aún algo crudas;hazlas hervir un tantito más.Chawpin. (s). Imataña iskayman phatmaspapashuk kuskan. Su centro, punto medio.- Wawaqa mancharikuspa chawpi mayupiwaqayta qallarin.- La niña asustada empezó a llorar en mediodel río.Chay. (s). Imapas uyariq runapa qayllanpikaq. Ese, esa.Chikchipa. (s). Munay q’apayniyuq mikhunamanchurana yuracha. Chicchipa, hierbaaromática.- Yuyu hawch’aqa chikchipasapachawayk’ukun.- El ají de nabo se cocina con bastantechicchipa.- Chay wawaqa ancha yachayniyuqmikasqa.- Esa criatura tenía muchos conocimientos.Chayasqa. (s). Ima mikhunapas allin wayk’usqa,mana chawachu. Cocido.- Kay watyaqa mana chayasqachu, wayk’unkiraqchaari.- Estas guatias no están bien asadas, tendrásque volver a cocerlas.Chayru. (s). Papayuq, ch’uñuyuq, phatakunayuq,ch’unchullniyuq, yuyukunayuqmikhuna. Chairo, chupe de chuño.- Wira ch’unchullniyuq chayruqa misk’illaña.22


Chillina. (s). Tuquru tullukunapa chawpinpimisk’i llamp’u wira. Médula, tuétano.- Mula chillinaqa chaki k’utuypaq chaninhampim kaq kasqa.- El tuétano de mula es un excelente remediocontra la artritis.Chillpa. (s). Imapas mana urmananpaq churasqarumipas k’ulluchapas imapas. Cuña.- Karru payllamanta mana phawarinanpaqqarumiwan chillpana.- Para que el carro no ruede solo, hay queponerle una cuña de piedra.Chimpay. (r). 1. Mayutapas urqutapaskaymanta chaqayman riy. Cruzar.2. Imamanpaspimanpas qayllay. Acercarse.1. Mayutaqa yuyaywanpuni chimpanki,chaytaq lluchk’awaq.- Debes cruzar el río con mucho cuidado,no vayas a resbalarte.2. Wawaqa suti taytanman chimpaykun.- La niña se acercó a su padrino debautismo.China. (s). Wachaq uywakunapas sallqakunapas.Huknin yurakunapas. Hembra.- Wakayqa chinachatam wachapuwasqa.- Mi vaca había parido una cría hembra.Chinkay. (r). 1. Runapas uywapas maychuskananmanta karunchan. Extraviarse.2. Mana kapuq, mana tarikuq. Desaparecer,perder(se).1. Ch’umpi llamaykum uñanta chinkachimusqa.- Nuestra llama marrón ha extraviado asu cría.2. Ñawpaqqa kay llaqtakunapi achka wanakukaq; kunanqa chinkapuchkan.- Durante los años anteriores en estospueblos había bastante guanaco; ahoraestá desapareciendo.Chiqan. (s). Mana llullachu. Mana q’iwiq’iwichu. Verdad, recto.- Mamayqa chiqan rimaytapuni yachachiwan.- Mi mamá me enseña a decir siempre laverdad.Chiqniy. (r). Huk kawsaqkunata manamunay. Odiar.- Qilla wawakunataqa supaytam chiqnini.- A los niños ociosos los odio terriblemente.Chiraw. (s). Ch’akiriy pacha. Chay pachapiqamana paranchu, aswanpas wayran, rit’in,qasan. Ch’akiy pacha. Mes de frío y sequía.- Ch’uñutaqa chirawpi chaninta ruranchik,kaqtaq chay pachapi aruwitapas rurallanchiktaq.- Durante los meses secos se preparamuy bien el chuño; también en ese tiempose elabora el adobe.Chiri. (s). Wayrapa phukuyninpas, qasapakhatatatachiyninpas. Frío.- Chiri hawas mikhuyqa ch’unchullninchiktakhipuchin.- Las comidas frías de habas producenoclusión intestinal.Chita. (s). Mamanpa mana ñuñuchisqanuñacha. Animalito criado con biberón.- ¡Chita ñuñuchiytaqa ama qunqankichikchu!- No se olviden de dar de mamar a lacría abandonada.Chiwaku. (s). Kapuli rakraq, kuruchakunarakraq hak’akllu sayay yana uqi pisqu. Tordo.- Kapuli rurutaqa ñawpaqta chiwakuraqmimallin; chaymantañam ñuqanchikqa.- El tordo prueba primero el capulí, luegonosotros.Chiwchi. (s). Runtumanta chayraq lluqsiqwallpa uñapas, huk pisquchakunapauñanpas. Mallqu. Pollo.- Chiwchichakunataqa mut’i muk’uchawanmiuywanchik.- A los pollitos se les cría dándoles de comermote mascado.23


- Chukullitaqa kay p’unchawkuna manañawarmikunaqa churakunkuchu.- En estos días las mujeres ya no acostumbranusar la mantilla del tocado.Chuchuqa. (s). Sara t’impu ch’akichisqa.Chochoca, maíz cocido y seco.- Sara chuchuqataqa watan watanpaswaqaychayta atillanchikmi.- La chochoca de maíz se puede guardarpor varios años.Chukcha. (s). Runapa umanpi wiñaq ch’awar.Puqusqa chuqllupa umanpi ch’umpiñañu aysakuqkuna. Pelo humano y animal,pelo del choclo.- Runapa chukchanqa sapa kuti rutuna;sarapa chukchanqa mana rutunachu.- El pelo de las personas hay que recortarloscada vez; los pelos del choclo, no.Chukcha k’utu. (s). Ñañu ukhullayuq raprayuqurucha. Hukkunaqa q’ara tisi nispapastisi tisi nispapas ninku. Libélula.Chukuru. (s). Chay sutiwan achuqallatariqsillankutaq. Comadreja.- Chukuruqa pakallamanta runata qhawan.- La comadreja observa a las personassin ser visto.Chullpa. (s). Wasikunamanta aswan hatunsayayniyuq rumimanta pirqasqa ñawpa runakunapaaya wasin. Chullpa, tumba antigua.- Sillustanipi ñawpa chullpakuna kachkanraq,chaypis ayataqa pakapuqku.- En Sillustani todavía existen tumbas antiguas;dicen que en ellas sepultaban asus muertos.- Chukcha k’utupa aychanta mikhuspaqapayhina phawaq kanki.- Si comes la carne de la libélula podrásvolar como ella.Chukchu. (s). Ruphaymanta khatatatay.Terciana, paludismo, malaria.- Antimanta yunkaman yaykuq runakunataqachukchu unquy hap’in.- A los andinos que bajan a la selva lesda la enfermedad de la terciana.Chukulli. (s). Quyakunapa, ñust’akunapa,pallakunapa tawaman pataraspaumankuman churakunanku p’acha. Mantillapara tocado, chuculli.24


Chulluy. (r). Imapas unuyay, apiyay. Remojarse,derretirse, volverse líquido.- Rit’ipas ch’uñupas chullunmi. Rit’iqaruphaywan unuman tukun, ch’aki ch’uñutaqunupi apiyan.- Así como la nevada, el chuño tambiénse remoja. La nieve se derrite conel calor del sol, y el chuño seco se vuelveblando en el agua.- Allin sara chuqlluqa chunka iskayniyuqaysakuyniyuqmi.- Una buena mazorca de choclo presentadoce hileras de maíz.Chumpi. (s). Waratapas pulliratapaswiksaman watanapaq llimp’i llimp’i q’aytumantapallayniyuq awasqa. Faja, correa.- Runaqa raymi p’unchawkunapi munaypallayniyuq chumpikunata churakun.- Durante los días de fiesta la gente lucefajas muy bonitas.Chuqu. (s). 1. Imapas yaqa allakuqpihinatukuspa sayaq. Ñawch’iyuq kawsay. Cono,objeto que termina en punta. 2. Rutusqa mikhuykunasayachisqa. Ñawpiyuq kawsay.Cono mocho, gavilla parada.Chunka. (s). Isqun yupayman huk yapasqa.Diez, decena.- Maki ruk’ananchikpas chaki ruk’ananchikpaschunkapunim.- Las personas tenemos diez dedos, tantoen las manos como en los pies.Chupa. (s). 1. Uywakunapa sallqakunapasikinmanta ñañulla warkukuq. Rabo, cola.2. Urqukunapa pampapi tukukuynin. Colina,cumbre.1. Wallpataqa chupanmantam hap’ina.- A las gallinas hay que cogerlas de la cola.2. Rufinochapa mamanqa Minas Chupapimtiyan.- La mamá de Rufinito vive en la Colinade Minas.Chuqllu. (s). Sarapa, kinuwapa, siwaraparurun. Mazorca.1. Wayna Pikchu urquqa huk chuqupitukun.- El cerro Huayna Picchu termina en uncono mochado.2. Hawastapas siwaratapas rutuspaqachuqu chuquta sayachina.- Al cosechar las habas o la cebada, selas hace parar en forma de conos.Churay. (r). Imatapas maymanpas waqaychay.Poner, guardar.- P’isaqqa kimsa runtullata churan.- La perdiz solamente pone tres huevos.Churi. (s). Qharipa qhari wawan. Hijo devarón.- Ñuqaqa tayta Fabianpa churinmi kani.- Yo soy hijo de don Fabián.Churiyay. (r). Qhari warmipi wawatakaman, urqu uywapas sallqapas chinapikaqllataq. Procrear.- Jesucristoqa manas San Josépa churiyasqanchu.25


- Dicen que Jesucristo no fue procreadopor San José.Churpuy. (r). Wayk’ukunapaq q’unchamanunuyuq manka churay. Hast’ay. Poner la olla.- Mankata churpuykuspa sarata lawapaqkutarquy.- Una vez puesta la olla al fogón, mueleel maíz para preparar mazamorra.Chusi. (s). Puñuspa qatakunapaq millwamantaawasqa p’acha. Qatana. Frazada.- Paqucha millwamanta awasqa chusiqaancha q’uñillañam.- Las frazadas tejidas de lana de alpacason muy calentadoras.- Yamt’ataqa kallpawan chutaspam t’iranchik.- Los arbustos para la leña se arrancanjalándolos con mucha fuerza.Chuwa. (s). Mikhuy qarakunapaqpasmanka kirpanapaqpas sañu allpamantarurasqa. P’uku. Plato de arcilla.- Punupiqa allpamanta rurasqa chuwakunapich’aquta pitunku; kaqtaq chuwapimikhuytapas qaranakunku.- En Puno preparan la barbotina de chacoen platos de barro; también en platosde barro se sirven las comidas.Chuwi. (s). Alwirhas sayay wawakunapapukllanan mana mikhuna sallqa rurucha.Canicas, bolitas, semillas redondas.Chutay. (r). Imatapas kallpawan aysay.Jalar, estirar.- ¡Hakuchu chuwispi pukllaykamusunchik!- ¡Vamos, te invito a jugar canicas!26


- Waka umantaqa unaytam chhallchachina.- Hay que hervir la cabeza de la vaca porbuen tiempo.CHHchh - chhChhachu. (s). 1. Thanta p’achayuq runa.Wathasqa p’acha. Andrajoso, remendado. 2.Millwan t’ikraq asnu. Burro que muda el pelo.1. Qilla runaqa chhachullapuni purin.- La gente ociosa siempre anda andrajosa.2. Chhachu asnuman allinta mikhuchimunki.- Al burro que muda de pelo le darás buenacomida.Chhaku. (s). Rakhu millwapas, mana ñut’ukutasqapas (chhanqa chhanqa). Grueso enlanas o en molienda.- Chhaku millwataqa qatana awanapaqpuchkasunchik.- Hilaremos lana gruesa para tejer unafrazada.- Kay kinuwa kutasqaqa chhakum kasqa.- Esta harina de quinua está mal molida.Chhalluy. (r). Mankapas qispipas p’akiy.Quebrar vidrio o cerámica.- Pisquchakunata wach’ispa t’uqupa qispintachhallurqamusqaku.- Al hondear pajaritos habían quebradoel vidrio de la ventana.Chhapa. (s). Siwara pilasqapa, trigo pilasqapaqaran. Cáscara de la cebada, del trigo;afrecho.- Siwara chhapataqa quwiman qaraykuy.- Dales a los cuyes el afrecho de la cebada.Chhapchiy. (r). Kallpawantaq sinchitakuyuchispataq imapas wayrachiy. Thalay.Sacudir, agitar.- Kay qatanakunataqa hawapi chhapchirqamuy.- Sacude estas frazadas afuera.- Chay wutillacha hampitaqa chhapchirispapuniupyanki.- La medicina de ese pomito hay que tomarlaagitándola.Chhalay. (r). Imakunatapas chanin chaninchasqatamana qullqillapaq qunakuy. Trocar,canjear, intercambiar.- Kay mankataqa ch’aki hawaswanmichhalakamuni.- Troqué esta olla por habas secas.Chhalla. (s). Sarapa ch’akisqa yurankuna.Tallo y hojas secas del maíz, chala.- Waka mikhunanpaq chhallata q’ipirqamuy.- ¡Carga algo de chala para que comanlas vacas!Chhallchay. (r). Kallpawan t’impuy. Hervircon fuerza.27


Chhillchi. (s). Kuyuchisqa ñañu kunkachayuqpukllana. Wawakunapa pukllanan.Sonaja.- Chay wawata chhillchichawan pukllachinki.- Hazle jugar a esa criatura con su sonajita.Chhulli. (s). Unu qhuñayuq chirimantapasruphaymantapas unquy. Gripe,catarro.- Sasawi hampi unum chhulli unquytaqahampin.- El mate de sasahui es bueno para curarla gripe.Chhullunku. (s). Qasasqa unu. Hielo,escarcha.Chhuruna. (s). Pisqukunapa simin, chayqak’aspihina sinchitaq, ñañullapitaq tukun.Chhapana. Pico de ave.- Hak’aqlluqa sinchi chhurunayuq; chaywanqarumitapas kichanmansi.- El pájaro pito tiene el pico muy fuerte;dicen que con él puede horadar hastalas rocas.- Chiraw pachapiqa supaytam qasan; chayraykutaqmayu unupas qucha unupaschhullunku hunt’a.- En la época de invierno hiela demasiado;por ello las aguas de los ríos y lagunasse convierten en hielo.Chhuqa. (s). Quchakunapi tiyaq, wallpasayay yana pisqu. Gallareta.- Chhuqaqa phakanpi achka aychayuqmi,ichaqa manataqmi phawaytaqa yachanchu.- La gallareta tiene bastante carne en laspiernas, pero no sabe volar.28


Ch’aqi. (s). Ch’uñu takasqayuqpas saratakasqayuqpas trigo kutayuqpas ch’arkiyuqmikhuna. Variedad de sopa a base dechuño o trigo chancado.CH’ch’- ch’Ch’akiy. (r). 1. Api kaspa ruphaywanpaswayrawanpas unun hurquy. Secar. 2. Ununayay,thasnukunapaq upyay munay. Tenersed. 3. Ima kawsaypas ruphaywan rumiyay.Endurecer.1. Api p’achaqa ruphaypipas wayrapipasch’akillanmi.- La ropa húmeda seca con el sol o conel viento.2. Ch’akiymi aypawan; ¡maypichá aqhallapas!- Tengo muchísima sed; ¡dónde habrá porlo menos chicha!2. Waqaychasqa k’ispiñuqa ch’akinmi.- El quispiño guardado se endurece.Ch’allay. (r). Unuwanpas upyanakunawanpas,pampamanpas Apukunamanpashuk chikan hich’ariy. Ch’aqchuy, t’inkay.Asperjar, rociar, invitar, brindar auna divinidad.- Ima kusikuyña kaptinpas, manaraq malliykuchkaspam,Awsanqati Apumanch’allarikuyku.- En cualquier festejo, antes de servirnosle invitamos (convidamos un poquito) alApu Ausangate.Ch’aqchuy. (r). Pampaman unu hich’ariy.Ch’allay, t’inkay. Rociar.- Allpa pampayuq wasi pichanapaqqañawpaqta unuwanraqmi ch’aqchurina.- Para barrer el piso de tierra antes se rocíacon agua.- Kunan p’unchawqa trigo ch’aqita wayk’ukusunchik,paqarintaq sara lawata,minchhataq ch’uñu phasita.- Hoy prepararemos sopa de trigo chancado;mañana, mazamorra de maíz; ypasado mañana, chuño sancochado alvapor.Ch’aqiy. (r). Imatapas pitapas qayllamantapaskarumantapas rumiwan aypachiy.Chancar, apedrear.- Ch’aqiyqa karun karun takayllam; kutayqañut’u takarquymi.- Chancar es golpear a medias; moler esgolpear hasta lograr harina.- Maqt’a taripaptinsi p’asñachaqa rumiwanch’aqikamun.- La muchacha empezó a apedrear almozo en cuanto lo alcanzó.Ch’aqu. (s). Haya papatawan mikhunapaqyuraq llanka. Arcilla blanca comestible, chaco.- Punakunapi papa wayk’utaqa ch’aquyuqtammikhunchik. Ch’aquqa kaqtaqmiallin ch’unchullninchikpi k’irikunapaqpas.- En las comunidades altas comemos lapapa sancochada con una salsa de chaco.El chaco también tiene propiedadescurativas para las úlceras.Ch’aqway. (r). Simi simipura t’aqwinakuy.K’aminakuy. Discutir.- ¡Imatataq millayta ch’aqwanki, manachurunatapas manchakunki!29


- ¡Qué feo discutes! ¡No tienes ni miedoa la gente!Ch’arki. (s). Kachiyuq qasachisqa ch’akichisqaaycha. Chalona, cecina de carne,charqui.- Arikipapi paqucha ch’arkitaqa sarakamchayuqta hankullata mikhunku.- En Arequipa acostumbran comer elcharqui de alpaca crudo acompañadocon maíz tostado.2. Kawallu chupamantaqa ch’awar waskhatamruranku.- De la crin de los caballos se hacen cabrestos.Ch’away. (r). Ñuñuta q’apispa lichi hurquy.Ordeñar.- Ñuñuq wawakuna wiksa q’apiyniyuqkaptinqa, mamanku lichinkuta ch’awarqukusparuk’i papapi anisniyuqta t’impurqachinku,chaytataq wawaman upyaykachinku;chayqa mana pantayhampim.- Si los niños lactantes tienen cólicos debidoal frío, sus madres, luego de sacarseun tantito de su leche, lo hacen hervircon una papa amarga con un poquitode anis, y esto les hacen tomar a lascriaturas enfermas; es un remedio quenunca falla.Ch’ichi. (s). Anti mayukunapi kawsaq uchukutapi mikhuna huch’uy yana yukracha.Camaroncillo negro.Ch’aska. (s). Hatun sinchi k’anchayniyuqquyllur. Lucero, estrella venus.- Anti runakunaqa ch’aska lluqsimuyta ñahatarikunkuña.- Los andinos ya se levantan cuando aparecela estrella Venus.Ch’atay. (r). Aswan hatun kananpaq imatapasq’aytuwanpas lasuwanpas watay.Amarrar para agrandar algo.- Kay k’aspikunata ch’atarquy ichapaschaywan aypanman.- Une estos dos palos, quizás así alcancen.Ch’awar. (s). 1. Paqpa rapipa q’aytunpas.Pita del maguey. 2. Uywakunapa sunkhanpaschupa millwanpas. Cerda, crin.1. Pujilí llaqtapiqa llimp’isqa paqpa ch’awartamqhatunku.- En el pueblo de Pujilí venden pita teñidade maguey.- Challwawachu llaqtapiqa domingo p’unchawpich’ichita qhatunku.- En la feria dominical del pueblo deChallhuahuacho venden camaroncillos.Ch’ichiy. (r). Ch’aki muhukunapas papakunapaswak yurachakunapas, tarpusqapassallqapas wiñamuy qallariy. Brotar, germinar.- Sara tarpusqanchikqa ña ch’ichimusqaña.- Ya germinó el maíz que sembramos.Ch’ikikuy. (r) (s). 1. Hukkuna manamunay, imayuq kaptinpas chiqniy, munapakuy.Envidiar.2. Imamantapas imayuqñakaptinpas hukkuna mana munaq. Envidia.1. Chay warmiqa tukuyllatam ch’ikikun,¡qamqa ama chayta rurankichu!Esa mujer odia a todos, ¡tú no tienes queproceder igual!2. Ch’ikikuyqa manapunim allinchu, chaypachaqallamk’anam.- La envidia nunca es buena, en su lugarmejor es trabajar.30


Ch’illiku. (s). Kuchukuspahina ch’isiyaykuytaphawaykachaq wanquyru sayay uru.Huk sutinqa Ch’illi k’utu. Grillo.- Ch’illikuchaqa q’umir rapikunata mikhuspakawsan.- El grillo se alimenta de hojas verdes.Ch’iquy. (r). Sinchi rumiwan wak rumikunakuskachay. Labrar en piedra.- Lluchk’a qhunataqa wak sinchi rumiwanmich’iquparquna.- Si la mano del molino está lisa, hay quevolver a picarla con una piedra dura.Ch’irway. (r). P’achatapas ima mikhunatapasapi kasqanmanta iskaynin makiwanñit’iykuspa unun hurquy. Exprimir.Ch’in. (s). Mana imapas uyarikuq. Silencioabsoluto.- Huk ch’in wayq’upi atuqqa uwiha uñatamikhurqusqa.- En una quebrada silenciosa el zorro selo había comido al corderito.- Chayrupaqqa ch’uñu kutata iskay unumantakimsa unumanta ch’irwarquspamankaman churaykuna.- El chuño molido hay que exprimirlo dedos o de tres aguas para ponerlo enla olla.Ch’inyachiy. (r). Pitapas imatapas upallachiy.Silenciar, hacer callar.- ¡Puriy chay wawaykita ch’inyachimuy,qaparispa umaytam wasapawanqa!- ¡Anda a hacer callar a ese tu hijo, ya meestá molestando!Ch’iqchi. (s). 1. Iskay mana tupaq llimp’iyuq.Moteado, de dos colores; gris. 2. Yaparispallullakuspa mana rimananta rimaqruna. Chismoso(a).- K’anas runakunaqa ch’iqchi p’achayuqkanku.- Los pobladores de Canas llevan ropagris.- Chay runaqa ch’iqchi misim, llullakusparaqtaqñuqamanta rimasqa.- Esa persona es chismosa, había habladode mí mintiendo.Ch’iqtay. (r). Sach’ata urmachispa yamt’aruray. Rajar leña, astillar.- Llaqtakunapiqa iwkaliptu ch’iqtasqataaruwanpi kintalninpi qhatunku.- En las ciudades venden rajadas de eucaliptopor arrobas y por quintales.Ch’isi. (s). Inti manaraq chinkaykuymantatutayanankama pacha. Noche.- Paqarin ch’isi huñunakuspa rimanakusunchiktaqllamk’asunchiktaq.- Reuniéndonos mañana por la nochedialogaremos y trabajaremos.Ch’isiyay. (r). 1. Llapan p’unchaw qaynay.Permanecer todo el día. 2. Tutaman qayllaykuy.Anochecer.1. Ñañáy, ¿kunanqa ch’isiyaqchu ruraysiwanki?- Hermana, ¿me ayudarás hoy todo el día?31


2. Ch’isiyaykuyta uywaqa payllamanta wasimankutimpun.- El ganado retorna de por sí a la casa alanochecer.- El chullo protege del frío la cabeza y lasorejas.Ch’iya. (s). Pikipa, usapa runtun. Liendre.- P’achapi ch’iyataqa t’impuchispamwañuchina.- Las liendres se matan hirviendo la ropa.Ch’uklla. (s). Mana pirqallayuq k’aspimantawanichhumantawan wasi. Choza.- Sipasqa sapallansi ch’ukllamanta uwihantaqhawan.- Dicen que la muchacha sola velaba susovejas desde su choza.Ch’umay. (r). Suysunapi unun t’aqay. Escurrir,colar.- T’imputa wayk’ukuspaqa mankata kicharisqatakirpaykuspa kaltunta wakmankachaman ch’umarquna.- Después de cocerse el puchero, destapandola olla un poquito, se escurre el caldoa otra ollita.Ch’ulla. (s). Sapallan, mana masayuq,huknin aswan hatun. Impar, solo, desigual.- Tusuqkunaqa ch’ulla kasqaku; hukqhari puchun.- Los bailarines están dispares; sobra unhombre.Ch’ullpa. (s). P’achakunapa rinrin, aswanchutarisqa tukukuynin. Esquina de los tejidos,ángulo.- Mana allin allwisqa llikllaqa ch’ullpasapamlluqsin.- Las mantas mal urdidas salen con lasesquinas muy largas.Ch’ullu. (s). Iskay warkukuq rinriyuqq’aytumanta rurasqa umaman churanapaqp’acha. Gorro con orejas, chullo.- Ch’ulluqa umanchiktapas rinrinchiktapaschirimanta hark’awanchik.Ch’umpi. (s). Chuqllupa ch’aki chukchanllimp’i. Marrón, color café.- Ch’umpi kawallutaqa alasán ninku.- Al caballo marrón le dicen alazán.Ch’unchull. (s). Runakunapa uywakunapa32


wiksanmanta uqutinkama aysakuq aychamantaphuku sunqucha. Intestinos, tripas.- Wira ch’unchull kankasqaqa wiksa k’irisqapaqancha allin.- Las tripas gordas asadas son muy buenaspara curar las úlceras.Ch’upu. (s). Runapa ukhunpipas uywapaukhunpipas rumiyaspa punkisqa, chaytaqpuquspa q’iyata t’uqyan. Absceso.- Simi kichasqa puñurquspa chiri wayratach’unqasqani, chayraykutaq uyaypi ch’upulluqsirquwan.- Habiéndome dormido con la boca abiertatomé aire frío y por esta razón me levantóun absceso en la cara.Ch’uqñi. (s). Ñawimanta lluqsimuq q’iyamanrikch’akuq llikacha. Legaña.Ch’unqay. (r). Imapas kallpawan upyay.Chupar, sorber.- Tullukunapa chillinantaqa misk’itaraqch’unqarqunchik.- Las médulas de los huesos las chupamoscon agrado.- Ruphaymantach ari ñawiymi ch’uqñi;chayraykutaq mana allintachu rikuni.- Debe ser por el calor que tengo legañasen los ojos; por eso no veo bien.Ch’uru. (s). Wasin q’ipirisqa pampallansuchuq mana chakiyuq sallqacha. Caracol.- Huk llaqtakunapiqa runaqa ch’urutapasmikhunmi.- En otros pueblos la gente come caracoles.Ch’uñu. (s). 1. Papa qasachisqa, sarusqa,ch’akichisqa wayk’uspa mikhunapaq. Chuño,papa deshidratada. 2. Imapas ancha chiri.Frígido(a).1. Inti raymi killapi ch’uñu rurasqaqa anchaallinmi.- El chuño elaborado en el mes de junioes muy bueno.2. Kay wawapa makinqa ch’uñumari, imallawanpasch’uwiychik.- Las manos de este bebé están heladashay que cubrirlas con algo.Ch’upa. (s). Qunqurmanta urayniqmanachka aychayuq ukhunchik. Pantorrilla.- Ch’upaymantam chay allquyki kanirquwan.- Tu perro me mordió la pantorrilla.Ch’usaq. (s). Mana imapas kaptin. Vacío.- Manka hunt’ata lichiyuq kinuwa lawatasaqirqani; kutimuptiytaq mankaqa ch’usaqkapusqa.- Dejé la olla llena de mazamorra de quinuacon leche; pero a mi vuelta estabavacía.Ch’usiq. (s). Qaraywa mikhuq, tuta puriykachaq,tukumanta taksapachalla pisqucha.Lechuza.- Ch’usiq qapariptinqa ima llakipas kallanpunim;chay pachaqa yuyaywan puriykachakuna.33


- Si ulula la lechuza es señal de mal augurio;en esos casos hay que caminar concuidado.Ch’uspi. (s). Mikhunakunapipas qhillikunapipaspuriykachaspa phawaq uru. Mosca.- Ch’uspikunaqa qhillikunamanta unquykunatarunaman apan.- Las moscas transportan enfermedadesde los basurales a las personas.Ch’uwiy. (r). Imatapas mana p’akikunanpaq,mana chiriyananpaq p’achawan p’istuy.Envolver, cubrir.Ch’uspa. (s). Q’aytumanta awasqa kukaapaykachanapaq wayaqacha. Bolsa parallevar coca.- Kay llamk’ay qallarinapaqqa k’inturikusunchik;ch’uspayta aparqamuway.- Para empezar este trabajo ofrendaremoscoca; por favor tráeme la bolsa decoca.- Wawatataq chirirqunman; ¡llikllawanch’uwiykuy!- Puede ser que este niño se resfríe; ¡envuélvelocon la manta!Ch’uya. (s). 1. Mana qhilliyuq unupasch’akipas, imapas mana map’a. Cristalino,puro. 2. imapas allin ñanpi, mana huchayuq.Limpio(a).1. Mana rumichakunayuq siwara rurutapas,mana qunchuyuq unutapas ch’uyaninchik.- Al agua sin turbiedad la llamamos cristalinay al grano de cebada libre de piedrecitaslo llamamos puro.2. Runaqa ch’uyapi kawsakuna, mana piwanchiqninakuspa.- La gente debe vivir limpia de toda culpay sin odios.Ch’uyanchay. (r). Allinnin akllay, imapas allinñanman churay, unuta qunchunmanta t’aqay.Mayllay. Purificar, deslindar, solucionar.- Ima uma nanaypas ch’uyanchay atiyllam;wañuyllam manaqa.- Cualquier problema tiene solución menosla muerte.34


- La garrapata les produce enfermedadesy enflaquecimiento a los animalesdomésticos.Hh - hHamk’a. (s). K’allanapi t’uqyachispa chayachisqamikhuy. Kamcha. Tostado.- Kay llaqtapiqa saratapas siwaratapasqañiwatapas hawastapas hamk’allanchikmi.- En estos pueblos acostumbramos preparartostado de maíz, de cebada, decañahua o de habas.Hak’akllu. (s). Urpichakuna sayay yanaq’illu phuruyuq, pirqakunata t’uquspa tiyaqpisqucha. Pájaro carpintero, pito.- Hak’aklluqa llullakusqanmantas pukamuch’uyuq; chayraykus mana llullakunachu.- Dicen que el pájaro carpintero tiene lanuca colorada por haber mentido; poreso no hay que mentir.Hak’u. (s). 1. Ch’aki rurukuna mikhunapaqkutasqa. Kuta. Harina. 2. Pisi unuyuqrurukunapas kay sutiyuq. Harinoso.1. Hak’utaqa rurallanchikmi saramantapasch’uñumantapas siwaramantapashawasmantapas kinuwamantapas qañiwamantapas,hamk’asqamantapashankumantapas.- Las harinas se elaboran indistintamentede maíz, chuño, cebada, haba, quinua,cañahua; sean éstas tostadas ocrudas.2. Allin chakrapiqa papapas hak’ullañasurin.- La chacra bien atendida produce papasharinosas.Hallp’a. (s). Chayqa Allpa. Terreno, tierra.Hamak’u. (s). Ch’uspicha sayay uywakunapasallqakunapa usan. Garrapata.- Hamak’uqa uywakunata unquchintaqtulluyachintaq.Hamk’ay. (r). K’allanapipas mankapipashuq’ullupipas ch’aki rurukuna t’uqyachispawayk’uy. Tostar, torrar.- Mamayqa mayllasqa qañiwata hamk’an;chayta qhunaspataq qañiwa hak’utaruran.- Mi mamá tuesta cañahua lavada;moliéndolaprepara harina de cañahua.Hamp’atu. (s). K’ayraman rikch’akuqunupipas allpapipas lat’aq tawa chakiyuqsallqacha. Sapo.- Hamp’atutaqa manam wañuchinachu,paykunaqa chakranchikmantam millayuruchakunata pallanku.- No hay que matar a los sapos, pues elloslimpian nuestras chacras de los insectosdañinos.Hampikuq. (s). Qurachakunawanpassallqachakunawanpas apukunatamink’akuspapas unquqkuna alliyachiqruna. Curandero, sanitario, enfermero.35


- Hampikuq runaqa mach’aqway aychatach’iri ch’irita yawar ch’unqata yanachankakata kutarquspa, qhulla hisp’aypipiturispa tullu p’akisqata q’ipichaykun.- El curandero luego de moler carnede culebra, las hierbas chiri chiri ychupa sangre, chancaca negra lasmezcla con orín fresco y pone emplastoen el hueso roto.Hampiy. (r). Unquq runakunatapasuywakunatapas yurakunatapas alliyachiy.Curar.- Manam aychallanchiktachu hampinaqa,nunanchiktapas hampinallataqmi.- No sólo se debe curar el cuerpo, tambiénes necesario curar el espíritu.Hampuy. (r). Watukuq runa chaskiy, wakwasimanta hamuq runakuna waqyay. Darla bienvenida.- ¡Hampuy taytáy, allqupas watasqam!- ¡Sea bienvenido señor; el perro estáamarrado!Hamuy. (r). Maymantapas kayniqmanpurimuy, qayllachamuy. Venir.- ¡Hamuy mamáy! Kay qañiwa lawallatapasmikhurikuwaqchu.- Venga señora, sírvase por lo menos estamazamorrita de cañahua.Hamut’ay. (r). Allin allin yuyaychakuy. Pensar,reflexionar.- Watamanta wata runaqa aswan allintahamut’anchik.- A medida que pasan los años, reflexionamosmejor.Hanaq. (s). Wichay, mana uraychu, umanchikmantaaswan wichaypi. Arriba, cielo.- Hanaq pachamanta paraqa hamun, ñuqanchikqakay pachapi tiyanchik, ukhupachapiqa wañusqakunata p’ampanchik.- La lluvia viene del cielo, nosotros vivimosen este mundo, en el mundo de adentroenterramos a nuestros muertos.Hank’a. (s). Huk chakinmantapas makinmantapasmana allin uywapas sallqapas.Cojo.- Hank’a k’ankapa k’akaranmanta kankakanqa.- Habrá asado de la cresta del gallo cojo.Hank’u. (s). Puka aychanchikpa tukukuyninpiyuraq q’illu chutakuq muqumanwataq sinchi aycha. Tendón, nervio.- Hank’unchikmi tullunchikkunataqa muqunchikkunapiwatan, chayraykutaq u-khunchiktaqa kuyuchinchikpas muyuchinchikpas.- Los tendones atan los huesos en lasarticulaciones y es por ello que podemosmover y doblar las diferentes partesde nuestro cuerpo.Hanllariy. (r). Yarqaymantapas puñuymantapassiminchikta «haw» nispa hatunkichariy. Bostezar.- Chakrapi llamk’aq runaqa mana hanllakuytamunaspam kukata akullin.- Para no bostezar a cada momento, lostrabajadores de las chacras masticanla coca.Hanuk’ay. (r). Ñuñuq wawatapas ñuñuquywatapas sallqatapas mamanmanta ayqichiy,karunchay. Ñuñuy qunqachiy. T’ipiy.Destetar.- Wakin mamakunaqa ñuñunkumanuchuta churakuspa wawankuta hanuk’anku.- Algunas mamás destetan a sus hijos poniéndoseají en los pezones.Hapt’ay. (r). Imapas huk makipi hunt’ahuqariy. Puñado.- Mankamanqa huk hapt’ay kachita churaykuy.- Pon un puñado de sal a la olla.36


2. Rakhu p’achaqa chirimanta ukhunchiktahark’an.- La ropa gruesa protege nuestro cuerpodel frío.- Allqutaq runata kanirqunman, ¡phawayhark’amuy!- Cuidado que el perro muerda a la gente,¡corre defiéndela!Harwiy. (r). Mayqan ch’aki rurutapas anchataqaywispa tumpallan hamk’ay. Paruyachiy.Soasar, semitostar.Hap’iy. (r). 1. Ima kawsaykunatapasmakinchikman churay. Coger. 2. Imayuyaykuna- tapas yachaykunatapasumanchikman churay. Aprender.1. Kunan p’unchawqa taruka hap’iqmirisaqku.- Hoy día iremos a coger venados.2. Kunan p’unchawqa yachay wasipimanam imatapas hap’imunichu.- Hoy día en la escuela no aprendí nada.Harawi. (s). Chayqa yarawi. Sumaq kamasqasunqu llanllachiq rimaykuna,takiykunapa rimayninpas. Poesía, poema.- Wawakunaqa raymi p’unchawkunapisumaq yarawikunata yarawinku.- Los niños recitan hermosas poesías enocasiones de fiestas.Harawiy. (r). Chayqa yarawiy. Uyariqkunapasunqun llanllarinanpaq misk’irimay. Recitar, declamar.- Paqarinmi mamakunapa p’unchawnin,chaypim makintin makintinraqyarawimusaq.- Mañana es el día de las madres; allí declamaré con mucha mímica.Hark’ay. (r). 1. Pitapas imatapas qhipachiy,kikillanpi kachiy. Atajar, detener. 2. Allqumantapaschirimantapas ima mana allinkunamantapaspitapas amachay. Defender, proteger.1. Qayna p’unchawmi hampunayqa karqan,hark’amuwankum.- Yo debí regresarme ayer, pero me atajaron.- Harwisqa kinuwamanta lichiyuq lawaqamisk’illañam.- La mazamorra de quinua soasada conleche es rica.Hasp’iy. 1. Sillukunawan thupaypas rachaypas.Arañar, rascar. 2. Ima hurqunapaqpasruk’anawan allpa kichay. Escarbar, removerla tierra para cosechar algún producto.1. Ukhunchik siqsiptinqa sillunchikwanhasp’ikunchik.- Cuando nos escuece el cuerpo nos rascamoscon las uñas.2. Papa hasp’iypiqa qhipariqkunata wachuurayta qatatinku.- Durante el escarbe de papas se les arrastrasurco abajo a los que se atrasan.Hatariy. (r). 1. Rikch’aspa puñunamantalluqsiypas, tiyasqamanta sayariypas.Levantar(se), ponerse de pie. 2. Qatirpariypas,maqanakuypi sayariypas. Rebelarse.1. Mamayqa uwiha uñata qapariqtauyarispam tuta puñunanmanta hatarin.- Mi mamá se levantó de la cama por lanoche escuchando el grito de los corderos.2. Tupaq Amaruwanmi hatun maqanakuyqahatarisqa.- La gran revolución se inició con TupacAmaru.Hatarichiy. (r). 1. Huk kawsaqkunatiyasqanmantapas puñusqanmantapassayarichiy. Hacer levantar. 2. Pirqatapaswasitapas sayarichiy. Levantar paredes.1. Wawata puñunamanta hatarichimuy.- Haz levantar de la cama al niño.37


2. Taytayqa ayllu masintin aynipi pichqap’unchawllapi wasita hatarirquchin.- Mi padre con ayuda de sus parientes solamenteen cinco días levantó una casa.- Hawastaqa qhapaq sitwa killa qallariytamtarpuna.- Las habas se debe sembrar a principiosde agosto.Hatun. (s). 1. Hukkunamantaqa kuraq.Grande. 2. Aswan sayayniyuqpas. Alto.1. Hatunkaq mankata apamunki.- Traerás la olla más grande.2. Hatun sach’ata kumpasunchik.- Tumbaremos el árbol más alto.Hawa. (s). 1. Mana ukhupichu, may chikapipas.Sitio, lugar. 2. Chayrayku. Causao motivo.1. Hawapiqa chirichkanmi; kayman yaykuykamuy.- Afuera está haciendo frío; entra aquí.- May hawapipas rumiqa kallanpuni.- En cualquier lugar siempre hay piedras.2. Chay rimasqan hawa maqanaykukunku.- Por motivo de ese comentario se pelearon.Hawaq’ullay. (s). Hatun sayay yuraq t’ikayuqkichka. Gigantón.- Hawaq’ullaypa t’ikanqa sunqu unquykunahampinapaqmi allin, k’ulluntaqchukcha mayllanapaq, ruphaymantaunquq wawakuna armanapaqpas.- La flor del gigantón es medicinal paralos males del corazón; el agua de su tallo,para lavar el cabello y para bañar alas criaturas con fiebre.Hawch’a. (s). 1. Nawuspa, ripullupa, acelgaspa,kinuwapa, ullpu yuyupa, michi michipallullu yurankunamanta mikhuna. Guisode hojas tiernas cocidas y exprimidas,jaucha. 2. Llullu rapikuna mikhuy tupachinapaqwayk’usqataq ch’irwasqataq. Exprimido,apachurrado.1. Nawus hawch’atapas yuyu hawch’atapasllullu rapichakunata uchpa unupit’impuchispam wayk’una.- Tanto el exprimido de nabo como el dehojas de quinua se preparan haciendohervir las hojas tiernas en agua deceniza.2. Waqaychasqa hawch’ataqa chulluchispamwayk’ukuna.- El exprimido se cocina remojando lashojas secas.Hawiy. (r). Ima wirawanpas ima hampiwanpask’irisqa ukhunchik llusiy. Untar,frotar.- Phaspa uyaykitaqa mana kachiyuq mantikillawanhawirqukuy.- Úntate la cara agrietada y reseca conmantequilla sin sal.Hawas. (s). Kinuwa yura sayay wiñaq mikhunaruruq mallki. Haba.Haya. (s). 1. Uchuhina ruphakuq. Picante.2. Mana misk’ichu. Amargo.38


1. Ruqutu sirk’aqa supay hayam.- La vena del rocoto es muy picante.2. Tarwi t’impuchisqa unuqa millay haya.- El agua hervida del chocho (tarhui) esmuy amargo.Hayaqin. (s). Runapa, uywakunapa, sallqakunapaukhunpi haya unuyuq huch’uy wayaqacha.Vesícula biliar.Hayt’ana. (s). Qaramantapas lastikumantapaspukllanapaq rump’u. Pelota.- Ñawpaqqa hayt’ana mana kaptin maqt’akunahisp’ay p’uru phukuchuwanpukllaqku.- Antiguamente cuando no existían pelotas,los jóvenes jugaban con vejigas infladas.- Ancha phiñakuq runakunataqa hayaqinmit’uqyarqun.- A las personas muy renegonas se lesrevienta la vesícula biliar.Hayk’a. (s). Yupasqamanta tapunapaqsimi. Cuánto.- Kimsaman tawata yapaptinchikri, ¿hayk’amllapanpi?- Si a tres le sumamos cuatro, ¿cuántoes en total?Hayk’ap. (s). Ima pachapitaq kanqa chaymantatapunapaq simi. Cuándo.- ¿Hayk’apmi yachay wasiman hamuytaqaqallarirqanki?- ¿Cuándo empezaste a venir a la escuela?Haylli. (s). Hukkunata atipaspapas imatañatukuspapas kusikuymanta achkayuq qapariy.Vivas, hurras, himno, canto triunfal.- Ñawpa runakunaqa papa allayta tukuspapassara huqariyta tukuspapas hayllikunatakusisqa takiqku.- Nuestros antepasados, al concluir deescarbar la papa o de cosechar el maízentonaban himnos alegres.Haylliy. (r). Kusikuymanta qapariypastakiypas. Entonar canciones triunfales, ovacionar,vitorear.- Chay wayq’u runakunaqa sara kallchaytatukurquspa ña hayllimuchkankuña.Ñuqanchikpas wayralla llamk’asunchik.- Los trabajadores de esa quebrada yaestán entonando canciones de triunfoal acabar de cortar el maíz. Nosotrostambién apurémonos en el trabajo.Hayt’ay. (r). Pitapas imatapas chakiwankallpawan takay. Patear, dar puntapiés, golpearcon el pie.- Allqutaqa manam hayt’anachu, wañuptinchiksilamar quchata mana q’ipiwanchikchu.- A los perros no se les patea, dicen quede difuntos no nos hacen pasar el granlago en nuestro largo viaje.Hayway. (r). Makitapas ima kawsaytapastukuy sunqu hukman taripachiy, quy. Alcanzar,ofrecer, dar, tributar.- ¡Añañáw! Mikhuyta wayk’ukuspaqa manaraqmalliykuchkaspa apukunaman haywarina,kaqtaq wasi masikunamanpas.- ¡Qué rico! Al preparar la comida, antesde probarla, hay que ofrecerles untantitoa los dioses y a los vecinos.- Lapischaykita haywamuway.- Alcánzame tu lapicito.Hich’ay. (r). Unutapas mankamanta, ch’akikawsaykunatapas wayaqamanta talliy.Hillp’uy. Echar, vaciar.39


- Unutaqa hatun mankaman hich’aykuy,chaymantataq aswan aysarqamuy.- Vacía el agua a la olla grande, luego traemás agua.Hik’iy. (r). Chutarikuspapas machasqakaspapas «hik’ hik’» nispa samay lluqsichiy.Hipar, estar con hipos.- ¿Imamantataq hik’ichkan wawaykiri?- Wiñachkancha ari riki, icha imatataqchuspakamanta mikhurqun.- ¿Por qué está hipando tu criatura?- Seguramente está creciendo o habrácomido algo a hurtadillas.Hillp’uy. (r). Unukunata wakman hunt’achiy,hich’aykuy. Envasar, llenar líquidos aotro envase, trasvasar.- Wawayki uchuwan hayarqachikusqaunullatapas hillp’uykuy.- A tu hijito le está picando el ají; échalepor lo menos agua en la boca.- Dicen que el ladrón estaba trasquilandola llama… Y ¿después? El dueño habíacogido del cuello al ladrón.Hiq’ipay. (r). Mikhunapas upyanapas qunqayllasurq’anman yaykuy. Ahogar, asfixiar.- Mikhuywan hiq’ipaqtaqa wasanpipasmuch’unpipas yuyayllawan takana.- Al que se atora con comida se le golpeasuavemente en la espalda o la nuca.Hisp’ay. (s), (r). 1. Runakunapas uywakunapassallqakunapas unuta ukhunchikmantalluqsichiy. Orinar, mear. 2. Runakunapauywakunapa sallqakunapa ukhunmantalluqsiq unu. Orina.1. Llamaqa huk chikallapi hisp’anpasakanpas, chayqa akasqan patapiñapasunu qayllapipas.- Las llamas acostumbran orinar y defecaren lugares conocidas por ellas ocerca de los lugares donde hay agua.2. Runaqa hisp’ay puqusqawansi chukchantamayllakuq.- Dicen que las personas antiguamente selavaban el cabello con orin fermentado.Hucha. (s). Imapas mana allin ruray, millayruray. Culpa, pecado, falta a las normas.Hillu. (s). Allinnillan munaq, ñataq ñataqmunaq, misk’illa mikhuq. Goloso.- Hillu atuqqa uwiha uñata misk’irqachispasapa kutiñataq hamun.- Luego de haberse comido la cría de la oveja,el zorro goloso volvió una y otra vez.Hinaqa. (p). Imamanta rimaspapas qhipamanrurakusqanta yachanapaq simi. Entonces…,luego…, después….- Suwaqa llamatas rutuchkasqa… ¿Hinaqa?Runanqa kunkanmantas suwatahap’in.- Kuraq runakuna mana napaykuyqa hatunhucham. Mana rimaykukuq wawakunataqa«muuuu» ninku.- Dejar de saludar a las personas mayoreses una gran falta. A las personas queno saludan se les dice «muuu».Huch’uy. (s). Ima kawsaypas runapasyurakunapas uywakunapas pisi sayaynillayuq,mana hatunchu. Khullu. Pequeño,menudo.- Paya wakaqa hatun, waka uñaqa huch’uylla.- La vaca adulta es grande y la cría espequeña.- Hatun papataqa wayk’upaq akllanchik,huch’uy papatataq ch’uñupaq.- Las papas grandes las escogemos parasancochar y las menudas para chuño.40


Huk. (s). Chay simiwan yupaytaqa qallarinchik.Sapallan, ch’ullalla. Uno, una, solo, otro.- Runa simipiqa huk, iskay, kimsa, tawa,pichqa, suqta nispa yupanchik.- En quechua contamos diciendo: uno,dos, tres, cuatro, cinco, seis.Huk’ucha. (s). Tawa chakiyuq, uqipas allqapas,wasipipas pampapipas tiyaq huch’uyllasuwa sallqacha. Ratón.- Huk’uchaqa kisutapas ch’arkitapas allinpakasqaña kaptinpas tarirqunpuni.- El ratón siempre logra encontrar el quesoy la chalona a pesar de que esténbien guardados.ñipi kasqanchikmantapas runakunapashuk kawsaqkunapas tukuy ukhunchikmantaunu wisch’usqanchik. Sudor.- Hump’i hump’iqa manam wayramanpaslluqsirqunachu manataq chiri unumanpasyaykunachu, mana chayqa ukhunchikmipunkirin.- Con el cuerpo sudando no debemos exponernosa las corrientes de aire ni entrar alagua fría, pues podemos hincharnos.Hunt’a. (s). Runapas ima kawsaypasachka kay. Wasipipas huk wayaqapipasmanaña aswan yaykuyta atinchu. Llasaq.Lleno(a), completo, repleto.- Kay kanchaqa hunt’am, manam huk wakapasyaykunmanñachu.- Este corral está repleto, no cabe ni unavaca más.Hunu. (s). Yupaspaqa waranqa kuti waranqa.Millón.Humint’a. (s). Q’umirraq sara kutasqamantaphutisqa mikhuna. Humita.- Humint’ataqa kachiyuqtapas misk’iyuqtapasphutillanku.- Las humitas se cuecen al vapor ya seacon sal o con azúcar.- Quyllurkunaqa achka mana yupay atiy,¡hayk’a hunuch ari kankupas!- Las estrellas son muchas, es imposiblecontarlas; ¡cuántos millones serán!Huñunakuy. (s). Achka tantasqa runakunaparimanakuynin. Asamblea, sesión.- Llaqta runakunaqa domingo p’unchawtaskilla huñunakuyta ruranqaku.- Los comuneros realizarán su asambleamensual el día domingo.Hump’i. (s). Sayk’usqa kasqanchikmantapas,ruphaypi kasqanchikmantapas q’u-Huñuy. (r). 1. Runatapas uywatapas imakawsaqtapas huk hawallaman churay.Tantay. Agrupar, juntar, reunir. 2. (s). Imapastantasqa. Junta, grupo.41


- Wawakuna, ama qunqankichikchu: paqarinch’isim tayta mamakuna huñunakunqa.- Niños no se olviden: mañana al atardecerse reunirán los padres de familia.- Kay huñuypa sutinqa Uturunku.- Este grupo se llama Los tigres.Huqariy. (r). 1. Imatapas uraymanta hanaqmanapay. Wichachiy. Levantar, alzar.2. Mikhuykuna pallaypas, allaypas. Cosechar,entrojar.1. Perú Willka takiyninchikqa nin: «k’umuchisqak’umuchisqa mat’inta huqarin»nispa.- El Himno del Perú dice: «La humillada,la humillada cerviz levantó»2. Kinuwataqa ayriway killapim huqariyku.- La quinua cosechamos en el mes de abril.Husut’a. (s). Chayqa usuta. Ojota, sandalia.Hutk’u. (s). Pirqapipas pampapipas p’achapipashuk kawsaykunapipas t’uqurikukun. T’uqu. Agujero, hueco.- Huk’uchaqa pampa hutk’ukunapi tiyan,kaqtaq qaraywapas.- El ratón, como las lagartijas, vive en loshuecos de las pampas.- Kay hutk’u mankapiri ima unutaq sayanman.- Qué agua se mantendría en esta ollacon agujero.Huq’ullu. (s). Unupi kawsaq challwachamanrikch’akuq, chupayuq hatun simiyuqsallqacha. Renacuajo, especie acuática, metamorfosisdel sapo.- Phatku (simipi k’iri) unquypaqqa huq’ullutawawapa siminpi qhuchpachina.- Para curar las aftas de los niños hay quefrotarles un renacuajo en la boca.Huywiy. (r). Simita ch’utuyachispa pinkullupawaqayninman rikch’akuq kunkayuqphukuy. Silbar.- Kusisqa kaspaqa takinchikpas huywinchikpasqinachatapas waqachinchik.- Cuando estamos alegres, cantamos,silbamos o tocamos nuestra quena.42


Ii - iIlla. (s). Huk kawsaqkunapa, rantin rumimantapasq’illaymantapas sañumantapasrurasqa. Amuleto.Ichhu. (s).Urqukunapipas pampakunapipashatun sayay yawriman rikch’akuq rapiyuqwasi qatanapaq sallqa yuracha. Paja.- Sicuani llaqtapa sutinqa sikuwa ichhumantahamun.- El nombre del pueblo de Sicuani provienede la variedad de la paja llamadasikuwa.- Paqucha chanin mirananpaqqa illantaagosto killapi allinta ch’allana.- Para que las alpacas procreen en abundanciahay que ofrecer ritos a su amuletodurante el mes de agosto.Illaku. (s). Chayqa ulluku. Olluco.Illapa. (s).Manaraq chikchiptinpas chikchiptinñapasqunqayllamanta t’uqyaspahanaqmanta uraykamuq ruphakuq pinchikilla.Rayo.- Chikchiqa confiteshina qasasqa para,chuqi illaqa qunqayllamanta wach’ihinahanaqpi llipllipin, illapaqa ruphakuq pinchikillan,k’aqyataq sinchi t’uqyaynin.- El granizo es la lluvia congelada comoel confite, el relámpago es la luz brillanteen forma de flecha, el rayo es la descargaeléctrica y el trueno es el ruidoque revienta.Illariy. (r). Pacha paqariy, sut’iyay. Amanecer,aclarar el día.- Hawa llaqta runakunaqa pacha illariytaña llamk’ayta qallarinchikña.- Los pobladores rurales al amanecer yaempezamos a trabajar.Ichhuna. (s). Ichhu rutunapaqpas huk yurakunarutunapaqpas q’illaymantawan k’ulluchamantawanllamk’ana. Hoz, segadera.- Ichhutapas hawastapas ichhunawanmirutunchik.- Las pajas y las habas las cortamos conla hoz.Illawa. (s). Allwisqa q’aytumanta mininapaqakllasqa sinchi q’aytu. Peine de cordelpara tramar.- Illawa q’aytuwanqa allwisqa q’aytutahukta saqispakama hap’ichinchik.- Con el peine de cordel cogemos los hilosdel urdido dejando los pares.43


i warmipa pantaq masin. Waynan, pallan.Amante.1. Sapan inkaqa tayta Intipa churinsi kaqkasqa.- Dicen que el rey inca fue hijo del mismoSol.2. ¿Maypitaq kay uraskamari kamurqanki?Inkaykiwancha ari qaynamurqanki.- ¿Dónde estuviste hasta estas horas?Seguramente pasaste el día con tuquerido.Inti. (s). Hatun hatun k’anchaq quyllur. Sol.- Tayta Intiqa tarpusqa muhuta q’uñichispaphutuchimun.- El padre Sol calienta la semilla sembraday la hace brotar.Ima. (s). Kawsaykunamanta tapukunapaqsimi. Qué.- ¿Imataq kayri? ¿Imatataq mikhunkiri?¿Imapitaq puñunkiri?- ¿Qué es esto? ¿Qué es lo que comes?¿En qué duermes?Inchik. (s). Allpa ukhupi wayaqachakunapipuquq ulluku sayay wirayuq ruruchakuna.Maní.- Inchiktaqa ch’akichispapas hamk’anchik,llullullatapas kutaspa ruqrupi wayk’unchik.- Podemos tostar el maní seco o prepararsopas con maní fresco molido.Inti watana. (s). 1. Rumimanta rurasqakawsay, ima pacha kasqan yachanapaqllanthun qhawana. Reloj solar. 2. Q’illaymantarurasqa huch’uy makinacha, ñañuyawrichankunata purichispa ima pachakasqanta willawanchik. Reloj.1. Machu Pikchu llaqtachapiqa rumimantainti watana kan.- En la ciudadela de Machu Picchu hayun reloj solar de piedra.2. Kay inti watanataqa tawa chunka suliswanmirantikurqani.- Este reloj me compré con cuarenta nuevossoles.Iñiy. (r). Hukkunapa rimasqantapas willakusqantapasarí niy. Llapa uyarisqatapas chiqapchaari nispa chaskiy. Creer, aceptar.- Ñuqaqa yachachiqniypa rimasqanpi iñini.- Yo creo en lo que dice mi profesor.Iphu. (s). Pisi kallpallawan unu para chayay.Llovizna, garúa.Inka. (s). 1. Tawantin suyupi sapan kamachikuqruna. Rey, inca. 2. Masachasqa qha-- Iphu parachaqa chakrakunata munaytawiñachin.44


- La garúa beneficia muchísmo a las sementeras.Iray. (r). Ch’akisqa trigo chuqllutapassiwara chuqllutapas kawalluwan saruchispapask’upaspapas rurun ch’uyanchay.Irayqa kastilla simimanta mañakusqa.Trillar y limpiar cereales como el trigo yla cebada.- Irasqa ruru ch’uyanchanapaqqa pallqak’aspiwan huqarispa ichhunta wayrachina.- Para separar el grano de la paja hay queaventarla con la horqueta.Isanka. (s). Suqusmantapas p’ispitamantapasaqha suysunapaq mana aysanayuqsimp’asqa hatun ch’ipa. Canasta grande sin asa.- Isankaqa rurakullanmi ch’illiwa ichhumantapassuquspa tuqurun ch’iqtasqamantapasp’ispitapa yuranmantapas.- Se confeccionan canastas de chillihua,del tallo partido del carrizo o de las ramasde la pispita.Irqi. (s). Qhari wawapas warmi wawapaspaqarisqanmanta yaqa suqta watankama.Niño aproximadamente hasta los 6 años.- Irqichakunaqa kusisqam wawa wasimansapa p’unchaw rinku.- Los niñitos cada día van muy contentosal centro de educación inicial.Isañu. (s). Chayqa añu. Tubérculo comestible.Iskay. (s). Huk yupayman huk yapasqa. Dos.- Runaqa iskay chakiyuq, iskay makiyuq,iskay rinriyuq, iskay ñawiyuq kanchik.- Las personas tenemos dos pies, dosmanos, dos orejas y dos ojos.Isku. (s). Q’illayman rikch’akuq kunkayuqruphachina uqi rumi. Piedra caliza, cal.- Punu llaqtapiqa kinuwa lawata isku unuyuqtawayk’uspa lichiyuqta mikhunku(q’atawi lawa).- En Puno se prepara la mazamorra dequinua con agua de cal y se la come conleche.Iru. (s). T’uqra q’umir pisi sayayniyuq millayallakuq aqu aqupi wiñaq ichhu. Paja brava.- Iru ichhuqa ancha sinchi, chayraykutaqwakapas mana mikhunmanchu.- La paja brava es tan dura que ni las vacaslas comen.45


Ismuy. (r). Mikhunapas aychapas imayurapas api waqaychasqapa asnariynin,waklliynin. Podrir.- Api api waqaychasqa ch’uñuqa ismurqunmi,kaqtaq papapas.- El chuño depositado aún húmedo se pudre,igual sucede con la papa.Ispi. (s). Quchapipas mayupipas kawsaqsullk’a maki ruk’ananchik sayay mikhunachallwacha. Ch’iñi challwa. Pececillo, ispi.- Ispitaqa mayllarquspalla hak’upi qhuchparichispathiqtinku, chaytataq ch’uñuphasiyuqta mikhunku.- El ispi se fríe sólo lavándolo y espolvoreándolocon harina, y se sirve acompañadode chuño al vapor.Isqun. (s). Yupaypi pusaqman hukyapasqa. Nueve.- Isqun pachak isqun chunka isqunniyuqqahuk yupaymi.- El novecientos noveinta y nueve es unnúmero.Itha. (s). Ñawiwan mana rikuy atiy, yurakunamikhuq uywakunapa yawarnin ch’unqaq,huch’uy sallqacha. Pulga de las aves,ácaro.- Mana pichasqa wasipi tiyaq wallpapak’akaranpiqa yanaraq ithapas tiyaykusqa.- En la cresta de las gallinas que vivenen casas sucias se alojan muchospulgones.46


Kk - kKachay. (r). Pitapas imataña apachispapasima qhawaqtapas, apamuqtapaskaymanta wak hawaman purichiy. Enviar,mandar.- Sapan warmiqa q’umir mansanata asnuchapiq’ipiykachispa wawachantallaqtaman kachasqa.- La mujer viuda había enviado a su hijoal pueblo cargando manzanas verdesen el burro.Kacharpariy. (s). 1. Watukuq runatapasñan mana riqsiq runatapas pusarpariy.Despedir a alguien hasta cierta parte. 2. Hukraymipa tukuchaynin. Ceremonia de despedida.1. Allqutaq watukuqninchikta kanirqunman;mayukama kacharpariy.- Cuidado que el perro muerda a nuestrovisitante; acompáñale hasta el río.2. Llaqtaypiqa mamanchik Rosariota kimsap’unchawta kusichispa tususpa machaspawatakama kacharparipuyku.- En mi pueblo hacemos la fiesta de la virgendel Rosario durante 3 días, y luegonos despedimos hasta el próximo añobailando y bebiendo.Kachi. (s) Yuraq khullu qispi rumimanrikch’akuq qullpa quchakunamantapuqumuq mana kawsaq. Sal.- Wachakuq warmikunallam mana kachiyuqtaqamikhunku.- Solamente las mujeres parturientas comencomidas sin sal.Kallanka. (s). Llaqllasqa rumi. T’uqra. Sillar.- Arikipa llaqtapi wasikunaqa kallankamantarurasqa.- Las casas de Arequipa están hechas depiedra sillar.Kallchay. (r). Kinuwatapas saratapas qañiwatapashawastapas ichhunawan rutuy.Siega de las mieses.- Kinuwata kallchaspaqa aswan ch’akinanpaqpasaswan puquykunanpaqpasarkuspa saqinchik.- Para que la quinua concluya de secar yde madurar se la deja en gavillas luegode segarla.Kallpa. (s). Imapas kuyuchiq, wiñachiq,hukman kutichiy atiqpas. Fuerza, energía.- Wayrapas Intipas unupas runapas uywakunapaskallpayuqmi kanchik.- El viento, el sol, el agua y las personastenemos fuerza.Kallpachay. (r). Kallpata quspa hukkunatayanapay. Animar, fortalecer, dar fuerzas.- Pacha mamataqa kancha wanuwanmikallpachanchik.- A los terrenos de cultivo se les fortalececon estiércol de corral.47


Kamachiq. (s). Yuyaychaspa pusakuq,rimasqanta uyarispa hunt’ana. Autoridad.- Wasinchikpiqa tayta mamanchik kamachiq;yachana wasipiqa yachachiqninchikkunakamachiq kanku.- En nuestras casas las autoridades sonnuestro padre y nuestra madre; en la escuelalas autoridades son nuestros profesores.Kamachiy. (r). 1. Rimasqa hunt’akunanmañay. Ordenar. 2. (s). Hunt’anapaq churasqa.Ley.1. Lima llaqtamantas gobierno kamachikamun«machu payanta cecinakuchun»nispa, ninmi takiypas.- Dicen que el gobierno desde Lima ha ordenado«que de los viejos y viejas sehaga cecina»; así dice una canción.2. Perú Mama llaqtanchikpiqa kanmi hukkamachikuypa kamachiynin; chay qillqasqapasutinmi Constitución Políticadel Estado.- Nuestra Patria el Perú tiene una ley deleyes; ese escrito es la Constitución Políticadel Estado.Kamay. (r). Musuq kawsaykuna paqarichiy.Ruray. Crear, inventar, descubrir.- Apu taytanchiksi Pacha mamatapas mayukunatapasquyllurkunatapas kamaqkasqa.- Se dice que nuestro dios padre ha creadola tierra, los ríos, y las estrellas.- En los corrales guardamos a los animalesy también protegemos las sementeras.Kanikuy. (r). Phiñasqa allqupa qapariynin.Ladrar, ladrido.- Allquqa suwata uyarispapas atuqta asnachispapastuta kanikun.- El perro ladra por la noche al escucharal ladrón o al olfatear al zorro.Kaniy. (r). 1. Mayqan uywapas sallqapasrunapas kirunkunawan imapas hap’iy.Morder. 2. Huk kawsaykunapas hap’ikullantaq.Morder los objetos.1. Chay wawaqa mamanpa ñuñunta kanirqusqa.- Esa criatura mordió el pezón de su madre.2. Wawqichayqa tinasawan makinta kanirqachikusqa.- La tenaza mordió la mano de mi hermanito.Kanka. (s). Aychakunapas rurukunapasninapipas sansapipas hurnupipas wayk’usqa.Asado.- Q’ipchan kankataqa q’uncha sansallapihuk k’allana patapi ruranchik.- El hígado se asa en el fogón encima debrasas, sobre un tiesto.Kamcha. (s). K’allanapi t’uqyachispachayachisqa mikhuy. Hamk’a. Tostado.- Kay llaqtapiqa saratapas siwaratapasqañiwatapas hawastapas hamk’allanchikmi.- En estos pueblos es costumbre tostarmaíz, cebada, cañahua o haba.Kancha. (s). Rumiwanpas ch’ampawanpask’aspiwanpas kichkawanpas wichq’asqaallpa. Cerco, corral.- Kanchapiqa uywata wichq’anchik, kaqtaqkanchapi chakrakunatapas hark’anchik.Kañay. (r).1. Ninawanpas sansallawanpassañumanta rurasqakuna ruphachiy. Ruphachiy.Quemar, incendiar. 2. Kanka ruranapaqpast’anta ruranapaqpas hurnu q’uñichiy.Calentar.48


1. Sañu allpamanta mankatapas p’ukutapask’allanatapas llanthullapi ch’akichispawanupi huk tuta kañana.- Las ollas, los platos y los tostadores dearcilla, luego de secarlos en la sombra,se queman con estiércol por una noche.2. Papa watyanapaq hurnuta kañay.- Haz calentar el horno para asar papas.- Un caballo carga lo que pueden llevardos llamas, pero no puede entrar a loscaminos difíciles.Kaq. (s). Tukuy ima kawsaqpas mana kawsaqpas.Kikin. Ente, todo lo que existe, lomismo.- Kay pachapi kaqkunaqa: hukkuna kawsaqkuna,hukkunataq mana kawsaqkuna.- Todo lo que existe sobre la faz de la tierraunos son seres vivientes y otros, seresno vivientes.- Kay saqisqayqa kaqlla kachkasqa.- Esto está tal como lo dejé.Kaqnichakuy. (r). Hukkunapa imantapashap’ikuy. Apoderarse de bienes ajenos.- Chayqa lapischaymi karqan, kunan paymikaqnicharqakapun.- Ése fue mi lapicito, pero ahora él selo apoderó.Karu. (s). May unay purinapi, mana qayllapichu.Lejos, distante.Kawitu. (s). K’aspimantapas k’ullumantapastarpusqataq watasqataq puñuna. Catreplantado en el piso.- Hawa llaqtakunapiqa k’ulluchakunataqara watuwan wataspa, pampa hutk’upisayachispa kawituta rurakuyku.- En las comunidades rurales confeccionamoscatres de madera asegurados enel piso y amarrados con tientos.Kawpuy. (r). Q’aytuta iskaychaspa hukllamankururay. Pataray. Doblar o torcer hilo.- K’antinapaqqa ñawpaqtaraq q’aytutakawpuna.- Para torcer el hilo antes hay que doblarlo.- Qusqumanta Limakamaqa ancha karum,karrupas yaqa iskay p’unchawpimchayan, aviónkaq ichaqa huk urallapi.- Lima está muy lejos del Cuzco, los carrostardan casi dos días en llegar, peroel avión llega solamente en una hora.Kasukuy. (r). Uyarisqatapas kamachisqatapasruray. Arí niy. Obedecer. Kayqa kastillasimimanta hamun. Hacer caso- Kaypiqa kamachisqata allinta uyarispakasukunki.- Aquí debes obedecer todas las órdenesque escuches.Kawallu. (s). Tawa chakiyuq turu sayayqiwa mikhuq q’ipikuq uywa. Caballo. Kayqacaballo kastilla simimanta hamun.- Huk kawalluqa iskay llamapa q’ipinantaapan, ichaqa sasa ñankunata mana yaykuytaatinchu.49


Kawsariy. (r). Runapipas uywakunapipasyurakunapipas wañusqamanta wakmantakutimuy. Resucitar, volver a retoñar, recuperarse.- Chay añastaqa kawallus hayt’arquspapampataraq chutarparisqa; chaymantasañasqa pisi pisimanta kawsarimullantaq.- Dicen que el caballo, de una patada estiróal zorrino por el suelo; luego el zorrinose recuperó poco a poco.Kawsay. (r). 1. Runakunapa uywakunapasallqakunapa yurakunapa kay allpa patapipaqariynin, wiñaynin, miraynin. Vivir, nacer,crecer, multiplicarse. 2. (s). Kay pachapirunapas uywakunapas yurakunapas wañunankamatiyasqan. Tukuy ima rurasqakuna,tukuy ima uywasqakuna, tukuy imaruruchisqakuna. Vida, cultura, riqueza.1. Runapas uywakunapas yurakunapaswayrata upyaspa kawsanchik.- Las personas, los animales y las plantasnecesitamos aire para vivir.2. Hatun llakipim kawsani, kawsasqayqamanam kawsaychu.- Vivo muy afligido, mi vida no es vida.Kay. (r). 1. Imapas kawsay, maypipas tiyay,kunanpas ñawpaqpas qhipamanpastiyay. Ser, estar, haber, poseer, existir. 2. (s).Rimaqpa qayllanpi kaqta rikuchikun. Éste,este.1. Kay hatun turuyqa ñawpaq tullulla karqan;kunanqa llamk’aspaña aychasapakapun.- Este toro grande antes fue flaquito; ahoraque ya ara se ha vuelto corpulento.2. Kaypas chaypas chaqaypas kikillanmi,llapanpas allin sirasqam.- Éste, ése, aquél todos son iguales, todosestán bien cosidos.Kichay. (r). Imapas wichq’asqa kaptinqispichiy, kachariy. Abrir.- Chay punkuta kichaspa papa muhutahurqumuychik.- Saquen la semilla de la papa abriendola puerta.Kichka. (s). Wakin yurakunapa rapinpipastulluchanpipas yawrichaman rikch’akuqallakuqnin. Espina, espino, abrojo, cacto.- Sank’ayuqa millay allakuq kichkayuqwaraqupa misk’i ruruchanmi.- El dulce fruto del sancayo crece en mediode las agujas punzantes de un espinode altura.Kikin. (s). Mana wakchu, paypuni. Él mismo,idéntico.- Kay runapunim wakataqa aparqun, kikinmi,ñuqaqa allinta riqsirquni.- Con toda certeza, esta persona es laque llevó la vaca, es él, lo reconozcobien.Kikinchay. (r). Pichus maychus kasqantaallinta riqsiy. Tariy. Identificar, encontrar.- Kay rimaykunapa ruraqninkunataqa ñakikincharquniña.- Ya identifiqué los sujetos de estas oraciones.Killa. (s). 1. Hanaqmanta tuta k’anchamuqallpa muyupayaq hatun quyllur. Planetaluna. 2. Kimsa chunka p’unchawpa sutin.Mes.1. Paray pachapiqa wawa killapi parallanpuni;hunt’a killapitaq uywakuna wachan.- En la época de lluvias, es seguro queen luna nueva ha de llover, y en luna llenaparen los animales.2. Paquchaqa chunka hukniyuq killamantawachan.- Las alpacas paren a los once meses.Kimsa. (s). Yupaypiqa iskayman huk yapasqa.Tres.- Wawqiykunaqa kimsa kanku, panaykunapaskimsallataq.- Mis hermanos son tres, mis hermanastambién son tres.Kinray. (s). Urqukunapa qhatan. Ladera,pendiente.- Wayk’u papaqa urqu kinraykunapi chanintapuqun.50


- Las papas para sancochar producenbien en las laderas de los cerros.Kirkinchu. (s). Añas sayay waqramanrikch’akuq wasayuq, pampa t’uqukunapitiyaq sallqacha. Armadillo, tatú.- Kirkinchuqa makinkunapi añasmantapasaswan ari silluyuqmi.- El armadillo tiene uñas más filudas queel zorrino.- Kisutaqa ñuñuq uywakunapa qhiqichantapuquchispapas, sank’ayuta puquchispapas,qaraywa aychata puquchispaspastilla kuwahuwan hap’ichispapas atillanchikmi.- El queso se elabora con cuajar fermentadode las crías de los mamíferos, conel fruto del sancayo, con la carne de lalagartija, o con pastillas.Kirpay. (r). P’ukuwanpas (chuwawanpas)puruñawanpas mankakunapa simin wichq’ay.Tapar.- Maqmataqa puruñawan kirpaykuy.- Tapa la boca de la tinaja con el platogrande.Kiru. (s). Mikhuykuna kutanapaq siminchikpitullukuna. Diente.- Kuchuq kiruqa aycha kuchunapaq,marankirutaq mikhuykuna kutananpaq.- Los incisivos sirven para cortar la carney los molares son para moler los alimentos.Kisa. (s). Papa yuramanta pisipachasasaynillayuq kichkayuq kanikuq yuracha.Ortiga.- China kisaqa mana t’ikayuqpaschu manataqkanikuqpaschu, aswanpas wayrasqapaqhampi.- La ortiga hembra no pica ni florece, peroes un gran remedio contra el mal viento.Kiswar. (s). Anti urqukunapi qulliman rikch’achuqhatun sayay wiñaq sach’a. Quishuar.- Kiswar muhuqa 15 p’unchawmantamch’ichimunanña.- La semilla del quishuar ya debe germinaral cabo de 15 días.Kiwicha. (s). Kinuwaman rikch’akuq aquallpakunapi wiñaq chuqllusapa mikhunayura. Achita. Amaranto, sangoracha, quihuicha.- Kiwicha rurutaqa mayllaspa hamk’ankuchaymantataq qhunanku. Kiwicha hak’uqamisk’illaña.- El grano de la quihuicha se lava, se tuesta,y luego se muele. La harina de laquihuicha es riquísima.Kisu. (s). Kuwahuwan hap’ichisqa asq’uñi lichimanta k’umpa atisqa. Kastillasimimanta mañakusqa. Queso.51


Kinuwa. (s). Urqu suyukunapi runa sayaywiñaq mikhuna yura. Quinua.- Iskuyuq kinuwa hak’u masamantaqak’ispiñuta ruraspa phutinchik.- De la masa de harina de quinua con a-gua de cal se elaboran panecillos cocidosal vapor.Kukuchi. (s). Mana allin uraskunas ququruchiyuqrunahina tuta puriykachanallquhina awllakuspa. Kukuchiqa runatasmikhun. Condenado, almas penando.- Wawakunaqa tuta mana puriykachaytamunankuchu kukuchita manchakuspa.- Los niños no quieren caminar de nochepor miedo al condenado.Kukuli. (s). Chay sutiyuqqa huk urpicha.Paloma torcaz.- Kukuli urpichaqa sach’a patakunamantamunayta takimun.- La paloma torcaz canta melodiosamentedesde los árboles.Kukupin. (s). Wiksa qayllapi yana niraqaycha. Kukupinqa hayaqita huk unukunatawanruramun, chaykunaqa mikhusqakunayanapanapaq. K’ipchan. Hígado.Kuchuch. (s). Maki tullukunapa chawpimuqun. Codo.- Kuchuchninwanmi takarquwan, chayqamanam allin pukllaychu.- Me ha codeado al jugar, eso no estápermitido.- Phiñakuptinchikqa kukupinninchik anchatallamk’aspa punkin, chaytaq hayaqinninchikima t’uqyanman.- Cuando renegamos nuestro hígado sehincha por trabajar demasiado, hastapuede reventar nuestra bolsita biliar.Kuchuchu. (s). Chayqa kuchuch. Codo.Kuchuy. (r). Ima hatun kawsaymantapaskuchilluwanpas kuchunawanpas hachawanpask’ullu kuchunawanpas huk chikant’aqay. Wit’uy, rutuy. Cortar.- Hayaqinchik t’uqyarquptinqa hampi kamayuqwiksanchikta kuchurquspa pichawanchiktaqsiraykapuwanchiktaq.- Si sufrimos un derrame biliar el médiconos corta el abdomen, lo limpia, lo curay lo vuelve a coser.Kulli. (s). Puka anqasman rikch’akuq llimp’i.Aqha ruranapaq sani sarapa llimp’in.Q’uyu. Color morado, púrpura.- Kulli sarata t’impuchispa kulli aqhataqaruranku.- La chicha morada se elabora hirviendoel maíz morado.Kullku. (s). «Kullkúy kullkúy» nispa takiqhuch’uy urpicha. Tórtola.52


- Kullku urpichaqa pampakunapi k’ita muhuchakunatamikhunanpaq pallakun.- La tórtola busca en el campo semillassilvestres para alimentarse.Kuntur. (s). Aycha mikhuq, yuraq kunkayuqhatun yana pisqu. Cóndor.- Kunturpa runtunpas runtu qaranpas,phurunkunapas yawarninpasaychanpas tullunpas achka unquykunapaqancha allin hampim.- Tanto el huevo como la cáscara del huevodel cóndor, su sangre, su carne y sushuesos son muy buenos para curar muchasenfermedades.Kumpay. (r). Imatapas pitapas sayakuchkasqanmantaurmachiy. Tumbar, hacercaer.- Mana yuyaywan pukllaspaqa kumpanakusunmanmi.- Si jugamos sin cuidado podemos caernos.Kunan. (s). Pachamanta rimaspa manañawpaqpaschu qhipamanpaschu, kay kikinpacha. Ahora, hoy.- Qayna wataqa chunka watayuq karqani,kunan wataqa chunka hukniyuq watayuqkani, hamuq qhipa watamanqa chunkaiskayniyuq watayuq kasaq.- El año pasado tuve diez años, este añotengo once años, posteriormente al añovenidero tendré doce años.Kunka. (s). 1. Qhasqumanta k’akikama ñañullaukhunchik, uywakunapipas sallqakunapipas.Cuello, pescuezo. 2. Takiyninchik,qapariyninchik. Voz, sonido.Kuraq. (s). Uywakunapipas sallqakunapipasrunapipas pichus ñawpaq paqarimuq,imachus aswan hatun, aswan achka. Mayor,más.- Kuraq turayqa Qusqupi llamk’an, sullk’aturaytaq kay kikin llaqtapi.- Mi hermano mayor trabaja en el Cuzco;mi hermano menor lo hace en este mismopueblo.Kurku. (s). Sach’akunapa rakhu tullun,k’ullun, Llaqllasqa rakhu k’aspi. Tronco deárbol, viga, madero.- Chaka ruranapaqqa iskay kurkuta aysamusunchik.- Trasladaremos dos troncos para construirel puente.1. Allqutaqa kunkanmanta watana.- A los perros se les amarra del pescuezo.2. Uyarina kunkamanta rimamunki.- Hablarás en voz alta.53


Kursus. (s). Ruphaymantapas chirimantapasyawarniyuq q’icha unquy. Diarrea,disentería. Kastilla simimanta mañasqa.- Kursus unquypaqqa paltay ruru ruphachisqatakutaspa upyana.- Para curarse de la disentería es buenremedio tomar la ceniza de la pepa dela palta quemada.Kuru. (s). 1. Rurukuna, rapikuna mikhuqmana chakiyuq sallqacha. Insecto, gusano.2. Chay sallqachapa mikhusqan. Agusanado.3. Api api kaspa q’illaykuna q’illuyasqa.Oxidado.1. Yana uhu hampinapaqqa aña kuru hamk’asqamancha allin.- El gusano del zorrino tostado es un buenremedio para la tos convulsiva.2. Chay kuru papataqa khuchiman qaraykamuy.- Dáles de comer a los chanchos esa papaagusanada.3. Chay ruranakunataqa allin ch’akipi waqaychanki,mana chayqa kururqunqam.- Esas agujas de tejer las guardarás enun lugar seco, de lo contrario se oxidarán.Kururay. (r). Q’aytu k’umpachay. Ovillar,enrollar.- Q’aytutaqa mana rumipichu kururana,mana tukukuq kananpaqqa asnucha sutiyuqtulluchapipas durasno ruruchapipaskururana.- El hilo jamás debe envolverse en unapiedra; para que sea inacabable se loenvuelve en un huesito llamado burritoo en la pepa del durazno.Kusikuy. (r). Imamantapas hunt’asqasunquntin kay, llakikuyqa riqsikunpaschu.Alegrarse, festejar.- Wiksanchik hunt’asqa kaptinqa kusisqallaimatapas ruranchik.- Si la barriga está llena, todo lo hacemosalegremente.Kuta. (s). Rumipipas maranpipas qhunapipasch’aki mikhuykunapas huk kawsaykunapasñut’usqa. Harina, molido.- ¡Uchu kutataqa kay p’ukuchapi huqarimuy!- ¡Recoge el ají molido en este platito!Kurur. (s). Q’aytu k’umpachasqa uma.Ovillo de hilo.- Llikllata allwispaqa kurur q’aytukunataallwiqkuna pampanta wisch’unakunku.- Al urdir para tejer mantas, las urdidorasse pasan los ovillos haciéndolos rodarpor el suelo.Kutay. (r). Ima mikhuytapas huk kawsaykunatapasñut’uy, hak’uy. Moler.- Ñawpaqqa maranllapi imatapas kutakuqkayku; kunanqa imatapas mulinullapikutarqunku. Chayqa wak q’apayniyuq.- Antes todo lo molíamos sólo en batán;ahora cualquier cosa se muele sólo enmolino. Eso produce otro sabor.54


Kutichinakuy. (r). Hukkunaman imañaaynisqapas mañasqapas chaskikapuy. Reciprocar,devolver lo prestado.- Punu runakunaqa mikhunatapas upyanatapasraymikunapi ayninakunku, chaytaqaqhipa watakunaman kutichinakapullanku.- Para pasar las fiestas, los puneños seprestan víveres y bebidas que se devuelvendurante los años posteriores.Kututu. (s). Urqu quwi. Cuy macho.- Pichqa ruk’anayuq kututuqa hatun aychayuqmi.- El cuy macho de 5 dedos posee bastantecarne.Kutipakuy. (r). K’amisqaña kaspapasmaqasqaña kaspapas atisqaña kaspapaschuranakuy, simi simipura hap’inakuy. Rebelarse,reaccionar, rechazar.- Chaninpi kutipakuyqa ancha allinmi, manachayqa sarusqallapunim kasunchik.- El rebelarse con razón es bueno, de locontrario nuestros derechos siempreserán pisoteados.Kutiy. (r). Maymanta hamuspapas kikinmanripuy, kikinman chayay. Regresar, retornar,volver.- Ruphay p’unchawpi quchakunamantaqawapsi hanaqman wichan, chaymantataqparaspa kutimun.- Durante los días de calor de las lagunassale vapor de agua que sube al cielo,y de allí retorna en forma de lluvia.Kuyuy. (r). Mana qasi kay, mana sayay,imapas ruraypuni. Moverse, estar activo.- Kay pachapiqa tukuy imapas kuyunpunim:unu phawan, wayra phukun, yawarninchikpurin, qaqalla kikinmanta manakuyurinchu.- En este mundo todo se mueve: el aguacorre, el viento sopla, nuestra sangrecorre, solamente la peña se asienta sinmoverse.55


- La gente de las comunidades antes depicchar la coca ofrece y desmenuzatres hojas para los apus.KHkh - khKhachuy. (r). Kiruwan kanispa sinchi mikhuykunahurquy. Morder cosas semiduras,roer.- «Kayllatapas khachuykuychik» nispaawichaqa q’umir mansanakunata aparqamusqa.- La abuelita sacó manzanas verdes y dijo«siquiera vayan mordiendo esto».Khaka. (s). K’anka sayay aychanraykuruntunrayku wasipi uywasqa mana phawaqpisqu. Pato.- Khaka uywaypas wallpa uywaypas allinmi;chaykunaqa wawakunallapaq.- Criar patos y gallinas es bueno; eso estáal alcance de los niños.Khallay. (r). Nak’asqa uywakunapa kuchilluwanwiksan kichay. Abrir las entrañas, tajar.- Puna ayllukunapiqa santus p’unchawpihuk uwiha khallasqatam risasqaykimantaquykusunki.- En las comunidades altoandinas el díade todos los santos te dan una ovejadegollada por rezar.Khallwa. (s). Anqaswan yuraqwan phuruyuqpichitanka sayay pisqucha. Wayanay.Golondrina.- Khallwa pisquchakunaqa parananpaqmirikhurimun.- La aparición de las golondrinas anunciala presencia de lluvias.Khamuy. (r). Maran kiruwan mikhuykunañut’uy. Masticar.- Allin khamusqa mikhuykunaqa allintamhap’iwanchik, mana allin khamusqataqakikillantam akarparinchik.- Los alimentos bien masticados nos nutrenbien, los alimentos mal masticadoslos cagamos sin aprovecharlos bien.Khanka. (s). Qhilli, uywa kanchapi akanhuñusqa. Mugre, suciedad, estiércol apisonadodel corral.- Uwiha khankawanqa papapas huk mikhuykunapassumaqtam puquykun.- Tanto las papas como las sementerasmaduran muy bien abonadas con el estiércolde corral.Khakuy. (r). Wakin ch’akisqa kawsaykunamakillawan ñut’uy. Desmenuzar.- Ayllu runaqa manaraq akullichkaspaapukunapaqraq kimsa rapicha kukatakhakurikun.Khasay. (r). Hunt’a mikhuykusqa qhipamantawiksanchikmanta «kha» nispa wayrakutichimuy. Eructar.- Wayratawan mikhuykuspam millaytaqakhasanchik.- Eructamos desagradablemente luegode comer ingiriendo aire.56


Khatatatay. (r). Chirimanta chukchuy.Temblar de frío, tiritar.- Ukhunchik khatatataptinqa k’upa kisahampi unuta upyaykuna.- Si el cuerpo nos empieza a temblar, entonceses bueno tomar mate caliente deortiga crespa.Khaya. (s). Uqa ch’uñusqa unupi tuntasqamikhuy. Oca deshidratada.- Uqata watantin mikhuyta munaspaqauqa khayata rurana, chayqa waqaychayatiy.- Si se quiere comer oca durante todo elaño, hay que deshidratar la oca; la cayase puede conservar por un buen tiempo.- Khipunapiqa tunta phasitawan, aychat’imputawan uchu kutatawan yarqayniypaqwataykapuway.- En la mantita átamelo mi fiambre dechuño blanco, carne sancochada y ajímolido.Khiwiy. (r). 1. Puruñapi runtu phusuquchiy.Batir huevo. 2. Q’aytu kururay. Ovillarhilo.1. Runtupa yuraqnillanta phusuquman rikch’akuqkanankama khiwirquy.- Bate la clara de este huevo hasta quetome el punto de nieve.2. Kay q’aytuta iskay pataraman khiwirqapuway.- Ovíllame este hilo poniéndolo de a dos.Khuchi. (s). Allqu sayay ch’awar millwayuqaychanrayku wiranrayku michisqauksiq uywa. Cerdo. Kastilla simimanta mañakusqa.Khipu. (s). 1. P’achapas q’aytupas huk kawsaypaswatasqa. Nudo en general, atado.2. Hayk’a kasqan yachanapaq ñawraqllimp’i q’aytukuna watasqa. Nudos estadísticos.3. Llamk’aqkuna qhawaq runa. Rodeante,capatáz. 4. Ch’unchull lluphakuy. Oclusión.1. Warmikunaqa kukankuta huk istallapikhipuspa apaykachanku.- Las mujeres llevan su coca atado en unamantita.2. Ñawpa inkakunaqa q’aytu khipusqapishayk’a imankupas kasqanta yachasqaku.- Dicen que los antiguos incas supieronllevar sus cuentas mediante los nudosde hilos.3. Hacienda tiempo khipukunaqa «ninaqallum» karqanku.- Los capataces de las haciendas eranunos mentirosos.4. Ch’unchull khipuwanmi chay runaqawañusqa.- Esa persona murió con oclusión intestinal.Khipuna. (s). Phulluman rikch’akuq chirimikhuykuna watasqa apakunapaq awasqa.Mantita para fiambre.- Khuchichataqa ch’uyapi tiyachina,mikhunataqarana, kaqtaq wasintapas pichapuna,unutapas armakunanpaq churapuna.- Al chancho se le cría en lugar limpio,hay que darle de comer, también barrersu corral, y darle agua para que se bañe.Khullu. (s). Ima kawsaypas runapas yurakunapasuywakunapas pisi sayaynillayuq,mana hatunchu. Huch’uy. Pequeño,menudo.- Khullu papamantaqa ch’uñuta ruranchik.- Elaboramos chuño de la papa menuda.Khuyuy. (r). Chayqa huywiy. Silbar.57


K’allampa. (s). Paray pachapi pampakunapiwiñamuq mikhuna yuraq kawsay. Quncha.Hongo comestible.K’k’- k’- K’allampataqa mat’asqa aychatahinammantikilla wirapi thiqtinku.- Los hongos se fríen en mantequilla comosi fueran carne apanada.K’acha. (s). Ima sumaq p’achakuy. Elegancia,elegante.- Sipaskunapas waynakunapas raymimanqak’achay k’acha p’achasqa rinku.- Tanto las mozas como los mozos van ala fiesta elegantemente vestidos.K’aki. (s). Siminchikpa uraychanpi kunkanchikpahanaqchanpi ñawch’iyuq ukhunchik.Quijada, mentón, barbilla.- Qharikunapa k’akinpiqa sunkham wiñan.- A los varones les crecen barbas en elmentón.K’alla. (s). Sara mikhuq q’umir sallqa pisquchakuna.Uritu. Loro.- K’alla pisquqa sara chuqlluta manapuquchinchu; millay suwa pisqu.- El loro es un pájaro que no deja madurarel choclo. Es un ave perjudicial.K’allana. (s). Sañumantapas q’illaymantapashamk’anapaq rurasqa manka. Tostadora.- K’allanaqa kallantaqmi huq’ullu sutiyuq,chayqakinraypi simiyuq.- También hay una tostadora con formade renacuajo, con la abertura a uncostado.58


K’allma. (s). Sach’akunapa mallkikunapapallqa pallqa yuran. Rama.- Kusikuy p’unchawkunapi runakunaqakarpata sayarichinku iwkaliptu k’allmakunawanallichaspa.- Durante los días de fiesta la gente levantacarpas y las adornan con ramasde eucalipto.K’anchay. (r). Intipa, ninapa, quyllurkunapa,quripa, rirpupa llipipipiynin, illaynin.Brillar, centellear, alumbrar.- Intiqa runatapas yurakunatapas uywakunatapask’anchamuwanchiktaq q’uñichiwanchiktaq.- El Sol nos alumbra y calienta, tanto comoa las plantas y a los animales.K’anka. (s). Wasipi uywasqa qapariyninwanpacha willakuq mana phawaq uywa.Urqu wallpa. Gallo.- K’ankaqa hatun k’akarayuq; wallpaqahuch’uy k’akarallayuq.- El gallo tiene la cresta grande; en cambiola gallina la tiene pequeña.K’amiy. (r). 1. Runatapas uywakunatapasmillay simikunawan rimapayay. Insultar.2. Hukkunawan phiñakuy. Reprender.1. Hatun huñukuykunapi «k’aminakuy sutiyuq»qaparinakuy kan.- En las grandes reuniones hay eventosen los que dos participantes se insultanmutuamente.2. Mana uyarikuq wawakunataqa tayta mamanpasyachachiqninpas allin allintak’amiykun.- Los niños desobedientes son reprendidosseveramente tanto por sus padrescomo por sus profesores.K’analla. (s). Chayqa k’allana. Tostadora.K’antiy. (r). K’anti sutiyuq hatun puchkapiiskay puriq q’aytuta lluq’iman k’uyuy. Torzalar,torcer dos hilos en rueca grande.- Llikllataqa k’antisqa q’aytumanta awanku;wayitataqa puchkasqa q’aytullamantaawanku.- La manta se teje de hilos torcelados; encambio la bayeta se teje solamente dehilos simples.59


K’askay. (r). Imapas pipas hukman chimpaspamana t’aqakuy munay. Ratakuy.Adherir(se), pegar(se), juntar(se).- Papil p’anqachakunataqa lawachawanmik’askachina.- Las hojas de papel se pegan entre sí conengrudo.K’aspi. (s). Yurakunapa kuchusqa ch’akirakhu tullun. Palo.- Ñañu k’aspikunawanmi ichhu wasitaqaruranchik.- Las casas de paja las hacemos con palosdelgados.K’aray. (r). Aycha qarapas k’irichapasrawraqhina nanay. Arder la piel o la herida.- Surump’iwan unqusqa ñawiqa millaytamk’arakun.- Los ojos afectados por el surumpi ardeninsoportablemente.K’arpa. (s). Sañu mankakunapa p’akisqapuchun. Tiesto o cerámica rota.- Manka k’arpapiqa allqumanmi qaranku.- A los perros les dan de comer en restosde ollas rotas.K’ata. (p). Imapas mana kanchu. Tukukapun,mana puchunchu. Nada.K’arku. (s). Ima mikhunapas malliykusqaqap’uchqu. Ácido, agrio.- Mana allin ch’irwasqa ch’uñuyuq chayruqamillay k’arku.- El chairo con chuño mal lavado y malexprimido es agrio.- Ñuqapaqqa k’atapas kapusqachu; allqullallapan kisuta mikhurqakapusqa.- Para mí no quedó nada; el perro se habíacomido todo el queso.K’ayra. (s). Hamp’atuman rikch’akuq paykikin sayayniyuq unupi kawsaq tawa chakisallqacha. Rana.- Pisi yuyayniyuq runakunaqa k’ayra kaltutaupyanku.60


- Las personas que sufren de poca inteligenciatoman caldo de rana.- El cernícalo caza ratones, peces y pájarospequeños y se los come.K’ayrapin. (s). Kawsaqkunapa wiksanmank’askasqa huch’uy kukupin, huch’uy yananiraqaychacha. Páncreas.- K’ayrapinqa mikhusqanchik wirakunachulluchinapaq unukunata paqarichimun.- El páncreas produce jugos que diluyenlas grasas que comemos.K’ichiy. (r). Maki silluwan imapas t’ipiy.Pellizcar.- Millay wawakunaqa rikraypipas rinriypipask’ichiwankupuni.- Los niños malos no dejan de pellizcarmeen los brazos o en las orejas.K’ikuy. (r). Sapa killamanta warmikunawañusqa yawar hisp’ay. Killanwan kay.Menstruar.K’illimsa. (s). Q’awapa sansanpas yamt’apasansanpas. Carbón, brasa.- K’illimsapiqa aychatapas quwitapask’ipchantapas kankayta atinchikmi.- En la brasa podemos asar carnes, cuy,hígado.- Chichu warmikunaqa manaña k’ikunkuchu.- Las mujeres gestantes ya no menstrúan.K’illay. (r). (s). Runapa ukhunpi alliyasqak’iri. Cicatriz.- Makiypi k’irichayqa ña k’illayachkanña.- La herida de mi mano ya está cicatrizando.K’illichu. (s). Hak’akllumanta aswan hatunaycha mikhuq pisqucha. Cernícalo.- K’illichuqa huk’uchatapas challwachatapashuk pisquchakunatapas hap’ikuspamikhullanmi.K’intu. (s). Apukunaman haywarinapaqakllasqa kimsa hunt’asqa rapichakuna.Ramillete ritual de tres hojas enteras de coca.61


- Ima qallarinapaqpas k’intukuyqa allinpunim,apukunamanta mañarikuna.- Para iniciar cualquier empresa, es muybueno invocar a los dioses ofreciéndolesramilletes de hojas de coca.K’uchi. (s). Mana qhipaqchu, imapipasñawpaqpipuni kachkan. Imatapas makillasuyachkan. Ágil, listo, vivo.K’iri. (s). 1. Runapa ukhunpipas uywakunapaukhunpipas huk hawa wakllisqa,yawarchasqapas nanasqallapas. Herida,llaga.2. Qañiwapa kinuwapa ch’aki tullunkuna.- Tallo seco de cereales andinos.1. K’irisqa ukhunchiktaqa saqarara unuchawanraqmayllarquna chaymantataqmatiku kutachawan t’akaykuna.- Las heridas de nuestro cuerpo debemoslavarlas primero con agua de llanténpara luego echarles polvito de lahierba matico.2. Kinuwa k’irimantapas qañiwa k’irimantapasllipt’aqa ancha allinmi.- La lejía de quinua o de cañahua es muybuena.K’iski. (s). Chayqa K’ichki. Apegado,estrecho.K’ispiñu. (s). Qañiwa hak’umantapas kinuwahak’umantapas isku unuyuq phutisqat’antachakuna. Panecillos de quinua,quispiño.- Karu purinapaqqa k’ispiñutaqa harwirispaapakuna. Chayhinaqa aswan p’unchawwaqaychayta atikun.- Para los viajes largos los panecillos dequinua hay que tostarlos ligeramente.Así se conservan por más tiempo.- K’uchi wawakunaqa mana hayk’appasyarqaymantaqa wañunkumanchu.- Los niños listos nunca jamás sufriránhambre.K’uchu. (s). Iskay chiqanpa kuchunakusqan,iskay pirqapa tarinakuynin. Ángulo, rincón,esquina.- Ch’uspapi puytu awasqaqa tawa k’uchuyuqmi.- El rombo tejido en la bolsa tiene cuatroángulos (esquinas).K’ullu. (s). 1. Yurakunapa rakhu kurkunllaqllasqa. Madera, tabla. 2. Imapas sinchiyasqa,mana uyarikuq, mana wanaq.Duro(a), grueso, curtido.1. K’ulluta wakichisunchik wasi qatanapaq.- Preparemos tablas para techar la casa.2. Ancha k’amisqa wawaqa k’ullu uyam kutipun;chayraykum ancha k’amikuyqa manaallinchu.- Los niños frecuentemente reprendidosse vuelven curtidos; por esta razón noconviene reñirlos demasiado.K’umpa. (s). Imapas rump’u rump’ururasqa. Esférico, bola no muy redonda.- Lichita kuwahurquspa k’umpa k’umpatach’irwarquspa yarqayninpaq apakamusqa.- Luego de cuajar la leche, la exprimió ehizo bolas de la masa para su fiambre.62


K’umuchiy. (r). Maqaspapas k’amispapaswasi uywakunatapas runa masinchiktapasatiy, p’inqachiy. Sarunchay, allquchakuy.Humillar, burlarse, menospreciar.- Qullqiyuq runaqa wakcha runata k’umuchillaqpunikasqa.- Los adinerados siempre humillaron alos pobres.K’usillu. (s). Misi sayay chupanpi warkukuqyunka sallqacha. Mono.- K’usilluchaqa wawakunapa tukuy imarurasqanta yachapayan.- El monito imita todo lo que hacen los niños.K’upa. (s). Q’iwi q’iwi millwapas chukchapas.Crespo, encrespado.- Yana runakunapa chukchanqa k’upa.- La gente de raza negra tiene crespo elcabello.K’usi. (s). Qhichwapi uriq mikhuna suyt’ururu. Calabacín.K’urpa. (s). Takllawan chakmasqa ch’akich’ampa. Terrón, césped.- Uqa watyanapaqqa ch’aki k’urpachakunatahuñumunanchik.- Juntemos terroncitos secos para asarlas ocas.- K’usi rurumantaqa uchuta papayuqtawayk’unku.- Del fruto del calabacín se prepara un picantecon papas.K’utuy. (r). 1. Hamk’atapas q’umir rurukunatapasmaran kiruwan kutay. Morder, roer,masticar. 2. Kurukunapas huk’uchapas p’achakunakuchuy. Carcomer, agujerear. 3. Aychanchikpastullunchikpaq nanay. Dolor.1. Wawakunaqa uqata ruphaypi q’uñichispamisk’itaraq k’utukunku.- Los niños mastican ocas luego de endulzarlasal calor del sol.2. Thutaqa millwa p’achayta k’uturqusqa.La polilla había carcomido mi ropa de lana.3. Api p’achantin puñusqaymanta chakitulluymi k’utuwan.63


- Me duelen los huesos de la pierna porhaberme acostado con la ropa húmeda.K’uychi. (s). Inti p’unchawkunapi paraptinhuk unu pukyu ñawimanta wak unu pukyuñawiman qanchis llimp’iyuq kuskanmuyu. Arcoiris.- K’uychiqa paray pachapi ch’akirinanpaqmihatarin.- El arcoiris se levanta anunciando unveranillo en época de lluvias.K’uyka. (s). Allpapipas runapa wiksanpipasuywakunapa wiksanpipas kawsaqmana chakiyuq kurucha. Lombriz, solitaria,tenia.- Wiksa k’uykataqa ayunaspi ahusta mikhuspawisch’unchik.- Comiendo ajo en ayunas es que expulsamoslas lombrices intestinales.K’uyuy. (r). Q’aytutapas millwatapasp’achatapas puchkaqhina makillawankawpuy. Ima patamanpas khiwipay.Torcer.- Q’aytupas puchkapas mana kaptinqamakillawan ari millwataqa k’uyurina.- Si no hay ni hilo ni huso, entonces hayque torcer la lana con la mano.64


Laqu. (s). Mayukunapipas quchakunapipasq’umir millwahina rumikunaman ratasqawiñaq qura. Alga.Ll - l- Ruphay unquypaqqa laquwanmi mat’inkutapas,wiksankutapas q’ipichakunku.- Las fiebres se quitan con emplasto dealgas, colocado tanto en la frente comoen el vientre.Lachiwa. (s). Wanquyrupa yana ch’umpiwiramanta misk’i churanan. Panal.- Wawakunaqa wanquyrupa lachiwanmantamisk’ita huñumunku.- Los niños recogen miel de abeja de lospanales.Lakawiti. (s). Ratakuspa riq mikhuna ruruyuqmallki. Calabaza.- «Lakawiti uma» nispa k’aminakuy kan.- Hay un insulto que dice «cabeza de calabaza».Laqha. (s). Tutayaq, imapas mana rikukuyatiy. Oscuro, tinieblas, lóbrego.- Laqha tutakunapiqa manam puriykachanachu,laq’akusunmanmi.- No es aconsejable caminar en las nochesoscuras, podemos tropezarnos.Laq’akuy. (r). Qunqayllamanta kallpawanurmay. Caer con fuerza en el suelo.- Wawaqa hamp’atuhinaraqmi laq’akamusqa.- El bebé se cayó como un sapo.Laq’ay. (r). T’uruwanpas ima apiyasqawanpaskallpawan wisch’uy. Enlucir arrojandocon fuerza el barro.- Musuq wasi pirqataqa t’uruwanraq laq’arquna.- Las paredes de la casa nueva requierenun enlucido de barro.Lamar. (s). Achka kachi unuyuq hatun hatunqucha. Mama qucha. Océano, mar. Kastillasimimanta mañakusqa.- Lamar quchapiqa imaymana rikch’aqchallwakuna kan.- En el mar hay muchas variedades depeces.Lat’ay. (r). Hamp’atuhina tawa chakimantapuriykachay. Gatear, caminar de cuatro patas.- Pusaq killayuq wawaqa lat’aspaña puriykachakun.- Los bebés de ocho meses ya gatean.Lawa. (s). Ch’aki rurukuna kutamantapasapiyasqa rurukuna kutamantapas wayk’usqamikhuy. Mazamorra.65


- Punu llaqtakunapiqa iskuyuq kinuwalawata wayk’unku. Iskutaqa «q’atawi»ninku.- En los pueblos de Puno preparan mazamorrade quinua con cal. A la cal la llaman«catahui»Lawray. (r). Chayqa rawray. Arder, estarencendido, abrasar.Layqa. (s).1. Apukunamanta mañakuspaallintapas mana allintapas ruraq runa. Kukaqhawaq, altu misayuq. Brujo, hechicero.2. Apukunamanta mañakuspa qurakunawanhampikuq runa. Curandero.1. Layqa runakunaqa hamp’atutas kichkawant’iparquspa wasinchikman churan;chaytaqsi ñuqanchikqa yanqallamantaunqunchik.- Se dice que los brujos ponen un sapocon espinas cerca de nuestras casas yque por esta razón enfermamos sinmotivo.2. Layqaqa kukata qhawaspa apukunamantamañakuspa unquq wawata t’ikakunawanqhaqun.- El curandero lee la coca, invoca a losdioses, luego frota con flores el cuerpodel niño enfermo.Liqi liqi. (s). «Liq liq liq» nispa qapariqp’allta umachayuq, hak’akllu sayay uqipisqucha. Ave centinela.- Liqi liqiqa atuqta rikuspas qaparin.- Dicen que el ave centinela grita cuandove al zorro.Lirp’u. (s). Chayqa rirp’u. Espejo.Lirq’u. (s). Mana allin ñawiyuq, kinraymantaqhawakuq runa. Bizco.- Wawakunapa ñawin mana lirq’uyananpaqqasinqachanpa tukukuyninpi qhichinchawanllimp’inku.- A los bebés les pintan con hollín la puntade la nariz para que no se vuelvan bizcos.Liwi. (s). Chayqa riwi. Boleadora.Liwru. (s). Achka rapiyuq ñawinchanapaqqillqasqa. Libro. Kastilla simimanta mañakusqa.- Liwrutaqa runa simipi «qillqasqa mayt’u»nispa sutiyanku.- En el quechua al libro le llaman «atadode escritos».Layu. (s). Kimsa rapichayuq pampakunapiwiñaq hampi quracha. Chikmu. Trébol .- Puka layupa saphinqa uhu unquymantahampiwanchik.- La raíz del trébol rojo es bueno para curarla tos.Lukma. (s). Mansana sayay yunkapi wiñaqmisk’i ruru. Lúcuma.- Watyakuri Apuqa muhuntas lukma rurumansut’uykachispa Kawillaka ñustapaqayllanman urmachimun.- Dicen que el dios Huatiacuri había hechogotear su semen en una lúcuma que dejócaer al alcance de la princesa Cahuillaca.66


LLll - llLlaki. (s). Imamantapas phutisqa tarikuy,mana kusisqachu. Tristeza, pena.- «¿Imapaqtaq llamkhapayanki, rantinkichu?»nispa p’acha qhatuq warmikunaqaanyakun.- «Por qué manoseas tanto las cosas?¿Acaso vas a comprar?», diciendo asínos riñen las comerciantes.Llamk’ay. (r). Kawsanapaq imakunapasumawan, makiwan, chakiwan ruray. Trabajar,hacer algo.- Mana llamk’aspaqa manam mikhunanchikkanmanchu, mana mikhuspaqa wañusunmi.- Si no trabajáramos no tendríamos alimentos,y sin comer moriríamos.- Mana paraptinpas, anchata paraptinpaschakra llamk’aq runaqa hatun llakipi tarikun.- El chacarero se encuentra muy apenadoya sea cuando no hay lluvias comocuando llueve demasiado.Llalliy. (r). Llamk’aypipas, maqanakuypipas,imapipas hukkuna atipay, atiy. Vencer,ganar.- Wik’uñaqa phawaspa allquta llallinmi.- La vicuña le gana en correr al perro.Llama. (s). Paquchamanta aswan hatunsayayniyuq, q’ipi apaq, punakunapi tiyaqmikhuna wasi uywa. Llama, camélido sudamericano.- Llamaqa imatapas kimsa aruwata q’ipin,huk hawallapitaq hisp’akunpas akakunpas.- La llama carga hasta tres arrobas de peso,defeca y orina en lugares determinados.Llamiy. (r). Imatapas maki ukhuwan llamkhay,tupapayay. Palpar, tocar.- Muñata maskaspa kisata llamiykurquni,chaymi ruphawachkan.- Por buscar poleo atoqué ortiga, y esome está ardiendo.Llamkhay. (r). Imatapas huktawan huktawanhap’iykachay. Llapch’ay. Tocar, manosear.Llamp’u. (s). 1. Allpapas, ima ñatusqapasmana ch’akisqa, mana sinchiyasqa. Suave,blando. 2. Mana phiñakuq sunquyuqruna. Tranquilo, manso.1. Llamp’u mana kachiyuq lichipa wiranqak’irichakuna hampinapaqmi allin.- La nata suave de la leche sin sal es buenapara curar las heridas.2. Tayta mamaqa llamp’u sunqu kaspa wawakunataqayuyaychananchik.- Los padres debemos aconsejar a los hijossuavemente.Llamt’a. (s). Chayqa yamt’a. Leña.Llanka. (s). Mankakuna ruranapaq apikaspa makiman ratakuq allpa. Hukkunaqallink’i ninkupas llank’i ninkupas.Arcilla, greda.- Warmakunaqa llanka allpamanta uywachakunatapasmankachakunatapas pukllanankupaqrurakunku.67


- Los niños modelan animalitos y ollitasde arcilla para jugar.Llank’i. (s). Chayqa llanka. Arcilla.Llanthu. (s). Intipa k’anchaynin mana aypasqanhawa. Sombra.- Api llankamanta mankata ruraspaqallanthullapi ch’akichina, mana chayqaraqrakun.- Las ollas recién fabricadas de arcilladeben secarse a la sombra; de esa manerano se agrietan.Llant’a. (s). Chayqa yamt’a. Leña.Llapan. (s). Mana huk puchuqniyuq. Todos.- Huk’uchataqa llapallanta misi mikhurqapusqa.- El gato se había comido todos los ratones.Llaqllay. (r). K’aspimantapas kurkumantapask’ullumantapas asnillan hurquy. Ñañuyachiy.Desbastar, labrar, cepillar.- San Pedro llaqtapiqa kurkukunata llaqllaspamunay tiyanakunata ruranku.- En el pueblo de San Pedro fabrican hermosassillas cepillando los troncos.Llaqta. (s). Achka runakunapa tiyananwasikunapas allpapas. Comunidad, pueblo,ciudad, país.- Ñuqanchikqa Perú Mama Llaqtapim paqarirqanchik.- Nosotros nacimos en el país llamadoPerú.Llañu. (s). Chayqa ñañu. Delgado.Llaqi llaqi. (s). Hatuchaq rapiyuq karu puriqsaphiyuq pampakunapi wiñaq hampiquracha. Zarzaparrilla.- Llaqi llaqi saphi t’impuchisqa hampi unuqayawarta ch’uyayachin.- El mate de la raíz de la zarzaparrilla purificala sangre.68


Llaqway. (r). P’ukutapas ima mikhunatapasallquhina qalluwan misk’ichiypas,hampiypas, ch’uyanchaypas, munaypas.Lamer comida, lamer para saborear, paracurar, para limpiar, para acariciar.- Allquqa llaqwakuspa k’irinta alliyachin.- El perro cura sus heridas lamiéndose.Llasa. (s). Imapas mana huqariy atiy. Pesado.- Papa q’ipiqa pisi llasalla, quriqa pisillaanchata llasan.- El atado de papa pesa un poco, pero unpoco de oro pesa muchísimo.Llasaq. (s). Imapas ancha achka, mana yupayatiy. Harto, bastante, gran cantidad.- Wansu llaqtayuq runakunaqa llasaq paquchayuqmikasqaku.- Los habitantes de Wanso (Llusco - Chumbivilcas)son propietarios de gran cantidadde alpacas.Llawlli. (s). Yuraq puka kulli t’ikayuq, runasayay, rawrachinapaq kichkayuq yura. Arbustoespinoso con flores lilas.- Chakrakunataqa llawlli yurakunawankanchaspa amachanku.- Las chacras son protegidas con cercosde ramas de llaulli.Llawsa. (s). Aysakuq thuqaypas, unupas,yawarpas. Flema, baba.- Unquy allquqa sut’illa llawsa thuqaynintinch’uspita hap’ispa phawaykachan.- Se reconoce a la vista al perro rabioso:corretea pescando moscas y echandobaba.Llika. (s) 1. Ñañu wirapas awaypas, urukunapaawasqanpas. Membrana transparente,telaraña. 2. Ñawipi aychapas. Nubede la vista.1. Wayrasqa runataqa wasi llikawan q’apachina,kaqtaq yuyaynin chinkachikuqrunatapas.- A las personas con mal de viento o a losdesmayados se le sahuma con telaraña.2. Ñawi llika unquytaqa ch’ichi uruchawansipichachina.- Dicen que la nube de la vista se cura conel gusanito llamado camaroncillo.Lliklla. (s) Q’aytumanta awasqa q’ipikunapaqpaschirimanta hark’akunapaqpaswarmi p’acha. Manta.- Curahuata llaqta sipaschakunaqa munaypallay llikllachapi q’ipiykusqa puriykachanku.- Las jovencitas de Curahuata se paseancargando cosas en lindas mantas labradas.Llik’iy. (r). Awasqatapas papil rapitapaskawsaqkunapa qarantapas makillawanqhasuy, kichay. Rasgar, abrir cosas blandas,romper.- Machasqa runaqa urmaspa uma qarantallik’irqukusqa.69


- El hombre mareado se abrió una heridaen el cuero cabelludo al tropezar.Llink’i. (s). Chayqa llanka. Arcilla.Llipipipiy. (r). Ninapas quyllurkunapashuk k’anchaqkunapas wañurintaq kawsarintaq.Centellear.- ¿Imach ari chaqay urqu patamantam lipipipiykamuchkan?- ¿Qué será aquello que centellea en lapunta de aquel cerro?Llillisqa. (s). Mana mayllasqa kaspa kawsaqkunapaukhun ismuy. Escaldaduraavanzada.- Wallwak’unpi llillisqa wawakunaqa anchatawaqanku.- Los bebés que tienen escaldadura avanzadaen las axilas lloran mucho.Llimp’i. (s). Ñawinchikpa rikusqan kawsaqkunapamana kawsaqkunapa kaqnin.Color.- K’uychipa llimp’inkunaqa kaykunam:kulli, anqas, yuraq anqas, q’achu q’umir,q’illu, puka q’illu, pukantin.- El arcoiris tiene estos colores: morado,azul, celeste, verde, amarillo, anaranjadoy rojo.Llimp’iy. (r). Siq’isqakunatapas huk kawsaykunatapasllimp’ikunawan llusiy. Pintar,colorear.- Kimsa wasita siq’irquspayki pukawan,q’illuwan, anqaswan ima llimp’irquy.- Dibuja tres casas y coloréalas de rojo,amarillo y azul respectivamente.Llipt’a. (s). Mikhuna yurakunapa tullunmantapasrapichankunamantapas ruphachisqa,kukatawan akullinapaq uchpa rump’ucha.Panecillo de ceniza para acompañarla coca, llipta.- Yunka runakunaqa llamk’ayninpi sapasamarispa kukata llipt’ayuqta misk’illatañaakullinku.- Los trabajadores del valle mastican conmucho gusto la coca con llipta en cadadescanso.Lliqti. (s). Simipa wirp’ankunapi apiyasqak’irikuna. Herida en los labios, úlcera labial.- Lliqti unquysi hap’ikun rupha unquy wiksapikaptin.- Dicen que las heridas en los labios soncausadas por una fiebre interior.Llukllu. (s). Manataq unupaschu manataqch’akipaschu ichaqa wañusqa wakapayawarninhina khatatataq. Coágulo, gelatina.- Hawaq’ullaypa llukllunwan chukchaykitamayllarqukuptiykiqa utqaychallawiñarqunqa.- Tu cabello crecerá rápidamente si te lavasel cabello con la gelatina del gigantón.Lluku. (s).Challwanapaqpas ima chakunapaqpasq’aytumanta icharahina awasqakawsay. Red para pescar y cazar.- Mayu patapi tiyaq runakunaqa llukuwanchallwakunata hap’inku.- La gente de la ribera de los ríos pescatruchas con redes.Lluk’iy. (r). Wallwak’u ukhupi imapas apay.Llevar algo bajo el sobaco.70


- Misk’i Yaku warmikunaqa wasankupiq’awata q’ipinku, wawankutataqlluk’iykukunku.- Las mujeres de Misqui Yaco cargan bostaen la espalda y llevan a sus hijos bajoel sobaco.Llulla. (s). 1. Mana chiqap rimasqa. Mentira.2. Mana chiqap rimaq runa. Mentiroso(a)1. Llulla simikuna rimayqa manam allinchu.- Decir mentiras nunca es bueno.2. Irqikunaqa «Ama llulla, ama qilla, ama suwa»kayta yachasunchik.- Aprendamos los niños a no ser mentirosos,ociosos ni ladrones.Llullu. (s). Manaraq allin puqusqa rurukunapasyurakunapas uywakunapas runakunapas.Tierno.- Warmikunaqa hawch’a mikhuna wayk’unankupaqllullu llullullanta yuyutapallanku.- Las mujeres recogen las plantitas tiernasdel nabo para preparar el picante.Llumpaq. (s). Qharipa mana tupaykusqanwarmi, mana huchakuq. Virgen.- Warmiqa qhariwan tuparquspa llumpaqkayninta chinkachipun.- Las mujeres pierden la virginidad al tenersu pareja.Llunk’uy. (r). 1. Misk’i simikunawan yukaspahukkunata rimapayay. Adular.2. Mikhusqap’ukutapas mankatapas tukunakamallaqway. Lamerlo todo.1. Mana chanin runakunaqa llunk’upayaspaimatapas tarillanku.- Las personas deshonestas consiguencualquier servicio adulando.2. Allquyman yapachiyta munaptiymi, mamayqaniwan: «allintaraq llunk’uyta tukumuchun»nispa. Chaymi allqupa p’ukuntaqakutichiniraq.- Cuando quise yapar (comida) a mi perro,mi madre me dijo:»que termine delamerla «. Entonces devolví el plato delperro.Lluqsiy. (r). 1. Kaymanta huk hawaman riy.Wasi ukhumantapas may ukhumantapasqispiy. Salir, liberarse.2. Ima rurasqamantapastukukuynin. Resultado.1. ¡Lluqsiy kaymanta, manam munaykichu!- ¡Sal de acá, no te quiero!2. Tawa chunkamanta iskay chunka kimsayuqtaqichunchik chayri, ¿hayk’ataqlluqsin?- Si a cuarenta le restamos veintitrés,¿cuánto resulta?Lluq’i. (s). Sunquniqman chakipas makipas,llapan kurpupas. Ichuq. Izquierdo(a),zurdo.- Umamanta chakikama ukhunchikta iskaymanphatmaptinchikqa lluq’iniqpimsunqunchikqa tarikun.- Si dividimos verticalmente nuestro cuerpoen dos partes, el corazón queda allado izquierdo.Llusiy. (r). Unuwanpas ima pitusqawanpashuk kawsaykunatapas runapa ukhuntapashawiy. Qhaquy. Untar, frotar.- Musuq pirqata manaraq llimp’ispaqahawaq’ullay unuwanraq pirqataqa llusirquna.- Antes de pintar una pared nueva, hayque untarla con agua de gigantón.Lluchk’a. (s). Mana qhachqachu, munayllumpaqllaña, mana hap’iy atiy, mana puriyatiy hawa. Resbaloso, liso, pulido.- Warari qaqa wasipim huk hawa kan anchalluchk’a, chaytam ninku «siki takana»nispa.- En la gruta de Warari hay un lugar muyresbaloso, por esta razón lo llaman «lugardonde se golpea el poto».- Manka ruraqkunaqa api hiwiwanmi rurasqankutallusinku, chaytaq mankaqallusk’allaña.- Los ceramistas frotan con jebe húmedola superficie de las ollas, y por esoéstas resultan lisas.Lluskhuy.(r). Chayqa llutkhuy. Pasar condificultad por un lugar estrecho.71


Llutkhuy. (r). 1. Yaqa lluqaspa, yaqa suchuspallak’ichki sasa ñanninta yaykuypaslluqsiypas. Entrar o salir con dificultad,escabullirse. 2. Huch’uy t’uquchantaq’aytutapas imatapas lluqsichiy. Ensartar.1. Huch’uy punkuyuq wasikunataqayaqa llutkhuykuspam yaykunchikpaslluqsinchikpas.- Entramos a las casas de puertas muypequeñas o salimos de ellas como quiense escabulle.Lluthu. (s). Chayqa yuthu. Codorniz.Llut’ay. (r).T’uruwan pirqakunamankallpawan laq’ay, pirqakuna lluchk’ayachiy,pirqapi t’uqukuna wichq’ay. Enlucir paredesásperas, tapar huecos, asegurar.- Rumi pirqakunataqa t’uruwan llut’aspakuskayachinkutaq lluchk’ayachinkutaq.- Las paredes de piedra las igualan y enlucencon barro.72


- Los nombres de mis abuelos son: Joséy del otro Estanislao.Mm - mMachay. (r). Aqhatapas alkultapas upyaspayuyay chinkachiy. Beber licor, emborracharse,embriagarse.- Sinchi machaq runaqa kawsaynintampisiyachin.- La persona que se embriaga a menudopierde parte de su vida.Machina. (s). Suqta kasqankama uyayuqkawsay. Cubo, exaedro regular.- Apaykachanakunaqa kanmi: tawa uyayuqpas,pichqa uyayuqpas; suqta uyayuqtaqamachina nillankutaq.- Los cuerpos geométricos tienen cuatroo cinco caras; al de seis caras lo llamancubo.Machu. (s).May unay watayuq kawsaqkunapasmana kawsaqkunapas. Anciano(a),viejo(a); antiguo(a).- Machu runaqa tawnayuqmi puriykachakun.- El hombre anciano camina con bastón.- Machu wasipiqa manas puñunachu,machu wayrapas unquchikunsi.- Dicen que en las casas antiguas (casasabandonadas) no hay que dormir,pues el mal viento hace enfermar.Machula. (s). Taytanchikpa mamanchikpataytan. Ancha yuyaq qhari runa. Abuelo, anciano.- Machulaykunapa sutinqa hukkaq José,hukkaqtaq Estanislao.Mach’aqway. (s). Mana chakiyuq, manamakiyuq suchuspalla riq sallqacha. Culebra.- Mach’aqway aychataqa yawar ch’unqatawanyana chankakatawan iskutawanch’iri ch’iritawan kutaspa tullu p’akisqataq’ipichanku.- Los huesos fracturados se curan conemplastos de carne de culebra molidacon chancaca negra, cal y las hierbas«chupa sangre» y chiri chiri.Mach’ay. (s). Allpapi t’uqupas qaqa wasipas.Caverna, cueva.- Lampa llaqta qayllapi kan «Turu mach’ay»sutiyuq qaqa wasi.- Cerca al pueblo de Lampa se encuentrala cueva llamada «Cueva del toro».73


- Wakin mach’aykunaqa ancha ukhu, chaytataqninku «chinkana» nispa.- Algunas cavernas son muy profundas,y a éstas las llaman «perdederas o chinganas».Malliy. (r).Mikhunatapas upyanatapas hukchikallantaraq q’apaynin yachanapaqsimiman churaykuy. Degustar, catar, probarcomidas y bebidas.- Manaraq qarakuchkaspa malliykunaraqpunimikhunataqa, kachipas q’aymapaskanman.- Antes de servir las comidas, siemprehay que probarlas, ya que pueden estarsaladas o insípidas.Mallki. (s). 1. Runapa churasqan sach’achapasyurachapas. Plantita, almácigo.2. Misk’i ruruq sach’a. Árbol frutal.Maki. (s). Runapas uywakunapas ñawpaqninpiiskay hap’inayuq. Mano, brazo.- Runapa makinqa pichqa ruk’anayuq,chayraykutaq puqukunata qhatuspaqasapa pichqata huk maki ninku.- Las manos de las personas tienen cincodedos y por esta razón los vendedoresde plátano a cada cinco unidadesla llaman una mano.1. Taytayqa siwulla mallkichakunata llaqtamantarantimusqa.- Mi padre compró almácigo de cebolladel pueblo.2. Asnapa mallkipas misk’i ruruq mallkipaswasinchikpiqa kananpuni.- Conviene que tengamos en casa plantasaromáticas y algún árbol frutal.Mak’as. (s). Sañumanta aqha q’ipina hatunp’uyñu, chawpi kinraypi rinriyuq. Tumin.Cántaro grande para cargar chicha.- Rurukuna huqariypipas hatun p’unchawkunapipasayllu llamk’aypipasaqhataqa mak’askunapim q’ipinku.- En las cosechas, en los días festivos,en las faenas comunales, cargan chichaen cántaros grandes.74


Mama.(s). Wawayuq warmi, kuraq warmi.Madre, mujer, señora.- Mama Carmenqa mama paquchantaqatichkan.- La señora Carmen está arreando su alpacamadre.Mamaku.(s). Achka watayuq warmi,mamanchikpa maman. Yupaychana warmi.Yuyaq. Anciana, abuela.- Tayta Juan, ¿maypitaq kay mamakuri tiyan?- Don Juan, y, ¿dónde vive esta anciana?Mana. (p). Ama niypacha chay simiwankutichiy. Tapusqa q’asa kaptin chaysimiwan kutichiy. Adverbio de negación.- ¿Mikhuytari munachkankichu?- Mana.- Y… ¿quieres comida?- No.Mamacha.(s). 1. Llumpaq warmi, qharipamana tupaykusqan warmi. Virgen, VirgenMaría. 2. Ancha munayniyuq apu warmi.Yupaychakuy, munakuy simi. Señora derespeto.1. Mamanchik Carmentaqa chunka suqtayuqjulio killapim p’unchawninta yuyarinku.- A la Vírgen del Carmen la festejan cadadieciséis de julio.2. ¡Mamacha! ¡Amahina kaychu, wawachaytamarq’aripuway!- ¡Señora! ¡Por favor haz bautizar a mi hijita!Manchachi. (s). Puquy qallariy pachapipisquchakunamanta, suwamanta ima hark’ananpaqk’aspimanta rapikunamanta runamanrikch’akuq chakrakunapi churasqa.Espantapájaros.- Manchachiqa suwa k’allakunata sarachakramanta ayqichin.- El espantapájaros hace huir a los lorosladrones de la chacra de maíz.Manchakuy. (r). Hukkunawan mana tinkuymunay, imamantapas pakakuypas ayqikuypas.Tener miedo, espantarse, temer.75


- Tutayaqpi puriykachayta wawakunaqaanchata manchakun.- Los niños tienen mucho miedo de caminaren la oscuridad.- Tayta Ismaelpa allqunkunaqa ancha manchakunamkasqa.- Los perros de don Ismael son de temer.Manka. (s). Sañumantapas q’illaymantapasmikhuy wayk’ukunapaq apaykachana.Olla.- Sañu mankapiqa sumaq q’apayniyuqmimikhunapas wayk’ukun.- Las comidas preparadas en ollas de barroresultan muy sabrosas.Map’a. (s). Mana chanin runa. Huk qhariwanhuk warmiwan churakuq warmipasqharipas. Deshonesto, impúdico.- Map’a waynataqa sipaskunapas llaqtarunakunapas chiqninku.- Las muchachas y toda la gente odian alos jóvenes deshonestos.Maqana. (s). K’aspimantapas kurkumantapasp’ananapaq, k’urpakuna ñut’unapaqkawsay. Maruna, q’asuna. Porra.- Inkakunaqa maqanawan umapi p’anaspasawqanakuypi atipaq kasqa.- Dicen que los incas ganaban las guerrasgolpeando a sus enemigos con porras.Manuy. (r). Huk runaman qullqipas ima hukkawsaykunapas kutichipunallapaq quy.Mañariy. Prestar, dar al crédito.- Imamantapas pisirquspaqa huk killallapaqmiqullqitapas mikhunatapas manukuni.- Si me falta dinero o escasean mis víveres,me presto sólo para un mes.Mañakuy. (r). Hukkunawan imapas sumaqmantaquchikuy. Taytachamanpasapukunamanpas mink’akuy, tukuy sunqumak’allikuy. Pedir, prestarse, orar, suplicar.- ¡Wawqicháy, qillqanachaykita mañaykuway,kunachallanmi kutichipusqayki!- ¡Amigo mío, por favor, préstame tu lapicero!Te lo devuelvo inmediatamente.- Chakra ruraq runaqa qunqur chakimantaraqtaytachamanta parata mañaykukun.- El agricultor pidió la lluvia a Dios poniéndosede rodillas.Maqay. (r). Huk runatapas uywatapas sallqatapasch’aqlaspa p’anaspa q’asuspahayt’aspa nanachiy, atiy. Pegar, golpear,castigar.- Wawaqa wasi llawita chinkarqachisqa,mamantaq wawataqa maqarqusqa. Wawamaqayqa manam allinchu.- El niño perdió la llave de la casa y poresto su mamá lo golpeó. Castigar a losniños es malo.Maqchiy. (r). Ima apaykachanakunatapasunupi ch’uyanchay. Mayllay. T’aqsay. Lavarcosas.- Q’illay mankataqa uchpawan qhaquspamaqchina; kaqtaq q’illay wisllachakunatapas.- Las ollas metálicas se enjuagan frotándolascon ceniza; de igual manera loscucharones.Maqlla. (s). 1. Warmihina puriykachaqqhari. Afeminado. 2. Mana imapas qurikuqruna. Tacaño.1. Maqlla qharikunaqa warmimanta p’achasqatusunku.76


- Los afeminados bailan usando vestidosde mujer.- Sullk’a mamaykiqa supay maqlla, manamimatapas qurisunkimanchu.- Tu tía menor es muy tacaña, nada puedeconvidarte.- Tunawtaqa hukkuna «maranpa uñan»ninku, hukkunataq «maranpa wawan»ninku.- A la manizuela grande del batán unosle dicen «cría del batán» y otros «hijodel batán».Maqt’a. (s). Chunka iskayniyuq watayuqmantachunka pusaqniyuq watayuqkamaqhari. Wayna. Muchacho, mozo.- Maqt’akunaqa pukllay kacharpariypiunuwanmi p’asñakunata hich’anku.- Los muchachos les echan agua a lasmuchachas durante la despedida delcarnaval.Markhu. (s). Sumaq q’apayniyuq antikunapiwiñaq wayrasqapaq hampi qura.Artemisa, ambrosía.- Isku Chaka llaqta qayllallapi huk ayllukan Markhu sutiyuq; chaypim kay qurahampiqa chaninta wiñan.- Cerca al pueblo de Iscuchaca hay unacomunidad llamada Markhu; en ese lugarcrece bastante esta hierba.Marq’ay. (r). 1. Iskaynin makipi imapasapay. Abrazar. 2. Imapas iskaynin makihunt’a uqllaykuy. Brazada.Maran. (s). Kutanapaq uñayuq hatun p’altarumi. Batán, molino plano.1. Wasinchikta chayaspaqa tayta mamanchiktapaswawqi pananchiktapas marq’aykunanchik.- Al llegar a nuestras casas debemos a-brazar a nuestros padres y a nuestroshermanos.2. Huk marq’ay ichhuqa kimsa sulis chaniyuqmi.77


- El precio de una brazada de paja es detres nuevos soles.1. Wawakunaqa masachaykukuspa tusunku.- Los niños se emparejan para bailar.2. Kay llaqtapiqa agosto killapim runaqamasachakun.- En esta comunidad la gente se casa enel mes de agosto.Maruy. (r). Marunawan k’urpakunawañuchiy, ñut’uy. Golpear terrones.- Kinuwa t’akanapaqqa k’urpakunata qaraywaphawarinataraq maruna.- Para sembrar la quinua hay que golpearlos terrones como para ahuyentar laslagartijas.Masa. (s). Iskay runa, iskay uywa, iskay masi;kaqtaq paykunapa llamk’asqan. Yunta,par, socio.- Punupiqa, iskay qharipa chakmasqanhuk warmipa pinchasqantam masa nispasutiyanku.- En Puno llaman yunta al barbecho realizadopor dos hombres y una mujer.Masachakuy. (r). 1. Ima ruranapaqpas iskaymantachurakuy. Emparejar. 2. Hukqhariwan huk warmiwan tiyapuy. Casarse,tomar matrimonio.Masi. (s). Kasqankama yuyayniyuq runakunapas,kasqankama llamk’ayniyuq runakunapas,sunqu tupachiq runakunapas.Amigo, compañero, socio.- Masiykunaqa llapanmi hawa llaqtakunapillamk’aq yachachiqkuna.- Todos mis amigos son profesores quetrabajan en el medio rural.Maskay. (r). Imataña pitaña chinkachispapastariy munay. Buscar.- Añas maskaqqa kunka p’istunayuqmirina.- Para buscar zorrinos hay que ir conchalinas.Mast’ay. (r). 1. Papatapas imatapas pampamanqachirpariy. Extender. 2. Puñunaallichay. Tender, arreglar la cama. 3. Yurakunapampaman urmachiy. Tender las plantasen el suelo. 4. Uywakuna achkanpiwañuchiy. Matar animales en serie.1. Khullu papataqa qasachinapaq q’achupampapi mast’arparina.78


- La papa menuda se extiende con hierbasen la pampa a fin de congelarla.2. Uywa michiq llaqtakunaqa paqucha qaratamast’aykuspa qurpachasunki.- En las comunidades ganaderas te alojanen tendido de cueros de alpaca.3. Wayraqa sarata pampaman mast’arqusqa.- El viento había tendido el maiz al suelo.4. Suwa misiqa quwi uñakunata mast’arparisqa.- El gato ladrón había matado los cuyecitos.Masu. (s). Huk’ucha sayaylla tutaphawaykachaq yawar ch’unqaq sallqacha.Murciélago.- Masu huk’uchaqa wallpapa yawarnintapashuk uywakunapa yawarnintapastuta ch’unqan. Wallpataqa kimsa kutitach’unqaspa wañuchipun.- El murciélago chupa de noche la sangrede las gallinas y de otros animales.A las gallinas las mata si les chupan portres veces.Mat’ay. (r). Ch’arkinapaqpas thiqtinapaqpasaychata ñañulla kuchuy. Tasajear lapulpa de la carne.- Uwiha aychataqa mat’arispa ch’arkinchik.- Tasajeando la carne de la oveja preparamosla cecina.Mat’i. (s). 1. Ñawinchikkunapa hanaqninaychapas tullupas. Frente. 2. T’iqi p’acha.Ajustado.- En algunas comunidades la papas primerizasya se comen en año nuevo.Mawk’a. (s). Ima kawsaykunapas unay watakunañaapaykachasqa. Thanta. Chhachu.Usado, viejo, deteriorado, antiguo.- Wisch’usqa raqaykunataqa «mawk’allaqta» nispa sutiyanku.- Las ruinas de edificios se llaman «mawkallaqta» (pueblos antiguos).May. (s). 1. Ima apaykachanamantapas,may hawapi tarikusqanmanta tapukunapaqpassimi. Cuál, dónde. 2. Ancha achkamanta,ancha hatunmanta, anchaunaymanta, ancha karumanta rimanapaqsimi. Muy, mucho(a).- ¿Mayniqtaq Azángaro llaqtari?- ¿Y por dónde está el pueblo de Azángaro?- ¿May wasi?- ¿Cuál casa?- May achka llamayuqmi chay runaqa kasqa.- Esa persona posee muchas llamas.Maych’a. (s). Q’illu t’ikayuq asnaq hampiyuracha. Hierba medicinal, ramilla.- Chakra ruraq runakunaqa maych’apat’ikasqanta qhawanku. Agosto killapit’ikamuptinqa ñawpaq tarpuy allin kanqa.- Los agricultores observan la floraciónde la ramilla. Si es abundante en agosto,la siembra temprana será buena.1. Manas anchataqa phiñakunachu, mat’inchiksisip’u hunt’a.- Dicen que no debemos renegar demasiado,porque dicen que nuestra frentese llena de arrugas.2. Anchata wirayarqusqanki, kay waraykiqamat’illaña yaykusunki.- Engordaste demasiado, estos pantaloneste quedan muy ajustados.Maway. (s). Ñawpaq tarpusqa ñawpaqallana papa. Siembra y cosecha tempranas,primerizas.- Huk llaqtakunapi maway papataqa musuqwatapi mikhunkuña.79


Mayllay. (r). Makitapas chakitapas maqchiy.Lavar manos o pies.- Chakinchiktapas makinchiktapas qhachqarumichawan thuparispam mayllakunanchik.- Debemos lavarnos manos y pies fregándoloscon piedrecitas ásperas.Mayt’u. (s). Hampi qurachakunapasq’achupas ahuspas t’ikapas wataykusqa.Manojo, atadito.- Asnapataqa mayt’u mayt’utam qhatunku.- Las hierbas aromáticas las venden enataditos.Maywiy. (r). 1. Runtutapas lichitapas qaywiy.Batir. 2. Uywakuna chupanta muyupikuyuchiy, sikwanata waqtakunapaq muyuchiy.Mover la cola, hacer girar una cuerda.1. Ñawpataqa runtupa yuraqnintaraqmimaywina, chaymantataq q’illunta yapaykuna.- Primero hay que batir la clara del huevo,luego agregar la yema.2. Allquqa chupanta maywin, mana qamtamunaspachu, aswanpas t’antaykirayku.- El perro mueve la cola no por ti, sino porel pan.Michi. (s). Chayqa misi. Gato.Michiy. (r). Uywakunata hark’arispa hark’arispamikhuchiy. Pastorear, cuidar el ganado.- Uwihata michispaqa puchkanataq yamt’atataqpallana.- Al pastorear las ovejas hay que hilar yrecoger leña.Mayu. (s). Chayninta unuqa uraymanphawan. Río.- Watanáy mayuqa wañusqa mayu kapun;chaypiqa manam huk challwachallapaskawsanchu.- El Huatanay es un río muerto; en las a-guas de este río no vive ni un solo pececillo.Mich’a. (s). Imanpas kakuchkaptin mañarikusqamana qurikuq. Tacaño(a).- Mich’a runakunataqa «rumi maki» ninku.Muqupi takasqapas manas qullqinkutaqakacharikunkuchu.- A los tacaños les dicen «mano de piedra»,aunque le golpeen en el codo nosueltan su dinero.Mikhuy. (r). (s). 1. Kawsanapaq khamuspamillp’uykuy. Comer alimentos, tragar.2. Aychakunapas rurukunapas rapikunapas,wayk’uspapas chawallatapas khamuspamillp’uykunapaq. Alimento, víveres,comida. 3. Llamk’aspa thantakuypas hukkallpakunawan waklliypas. Erosionar.80


1. Ñawpa runaqa chikuruta pillita wayt’amputaima mikhuq kasqa.- Dicen que los pobladores antiguos comíanuna raíz silvestre llamada chicuro,la lechuguilla y una larva llamada huaytampo.2. Mikhunaymi chiriyarqusqa; q’uñirichipuway.- Mi comida se ha enfriado; caliéntamelapor favor.3. Unum mikhurqusqa ñantaqa.- El agua ha erosionado la carretera.- Mikhuchkaspa asikuptinchikqa tunqurninchikmanmimikhusqanchikqa yaykunman,chaytaq hiq’ipaspa wañusunman.- Si nos reimos al comer, la comida puedeentrar a la garganta y podríamosmorir asfixiados.Millp’uy. (r). Khamuspapas mana khamuspapassimimanta wiksaman uquypas suq’uypas.Tragar, pasar la saliva.- Kunkanmi nanan, thuqaynin millp’uykuytapasmanam atinchu.- Tiene dolor de garganta, no puede pasarni la saliva.Millwa. (s). Tawa chakiyuq uywakunapasallqakunapa qaran patapi wiñaq ñañusapra. Lana, fibra.- Achka millwayuq sallqakunapas uywakunapasaswan chiri urqukunapim tiyan.Chala allpapiqa q’ara allqukuna kan,puna allpakunapiqa achka millwayuqsunkha allqukuna kan.- Los animales cuadrúpedos más lanudossean silvestres o domésticos viven en lasalturas. En la costa hay perros pelados,pero en las punas los hay muy lanudos.Millakuy. (r). Pimantapas ima mikhunamantapasaqtunayay, sunqu muyuchikuy.Qipnayay. Tener asco, naúseas.- Watukuq hamuq runaqa qhuña aysa wawakunataanchata millakun.- Los visitantes tienen mucho asco de losniños mocosos.Millay. (s). Mana rikuy munay, mana chaninruna, ancha k’amikuq ancha maqakuq.Feo, malo, malvado.- Qilla wawakunaqa millayta siq’irqun.- Los niños ociosos hicieron dibujos feos.- Ñawpaq yachachiqkunaqa millay karqan,hasut’ikuq; kunanqa khuyaspa wawakunatayanapanku.- Los profesores antiguos eran malvados,castigaban; ahora ayudan a los niñoscon mucho cariño.Millp’uti. (s). Simimanta wiksakama riqñañu tuqurucha, mikhuyqa chayninta wiksamanchayan. Esófago.Minchha. (s). Paqarin p’unchawpa qhipanhamuq p’unchaw. Pasado mañana.- Paqarin p’unchawqa mana atimuymanchu,aswanpas minchha tutamanta hamurqusaq.- El día de mañana no podré venir, pero pasadomañana sí lo haré, y muy temprano.Mini. (s). Allwisqa q’aytukuna chakaq q’aytupas,t’uruman yapasqa ichhupas. Trama.81


- Allwisqa q’aytuqa wichayman uraymanrin, minisqa q’aytutaq kinrayman pañamantalluq’iman, lluq’imanta pañaman.- El hilo urdido va hacia arriba y hacia abajo,en cambio la trama va en filas de derechaa izquierda y de izquierda a derecha.Misi. (s). Allqumantaqa taksalla, huk’uchahap’iq wasipi tiyaq tawa chaki uywacha.Gato. Kastilla simimanta mañakusqa.- Misiqa qhurqusparaq puñun.- El gato duerme roncando.Mink’a. (s). Rimanakuspa yanapanakuypasmañanakuypas. Compromiso, compromisode ayuda mutua, contrato.- Ñawpa runakunaqa mink’api imatapasllamk’arqanku.- Antes la gente trabajaba por compromisode ayuda mutua.Mink’akuy . (r). Ima llamk’anapaqpas, imaruranapaqpas, ima mañanakunapaqpassumaq simiwan hukkuna rimapayakuy.Suplicar los servicios personales, invitar.- Paqarinmi wasichasaqku, chayraykumtaytayqa runa mink’akuq rin.- Mañana vamos a techar y por esta razónmi padre se fue a suplicar a la gente.Miray. (r). Achkaman tukuy, achkayay, yapakuy,wachay. Multiplicar, aumentar.- Iskay chinatawan huk kutututawan rantikurqani,chayllamantam mirapuwan.- Me compré dos cuyes hembras y unomacho, de ahí se están multiplicando.Misa. (s). Kastilla simimanta mañakusqa.Mesa.- K’ullu llaqllaqwanmi misata rurachikuchkani.- Estoy mandando hacer una mesa conel carpintero.Misk’ay. (r). Chayqa mitk’ay. Tropezar.Misk’i. (s). Ima mikhuypas qallupaqqa asukarniyuqhina,ancha sumaq q’apaq. Dulce,agradable, caramelo.- Chay wank’uchu papaqa misk’illaña kasqa,sapallantapas mikhullasunmanmi.- La papa huancucho es agradable. Lapodemos comer sola (sin aderezos).Mismiy. (r). Ñañu k’aspipi millwamanta rakhuq’aytu ruray. Puchkay, k’uyuy. Hilar enun palito.- Waskhataqa millwata mismispallapunisimp’ana.- La soga se trenza siempre de lana torcidaen palitos.Mita. (s). Ima ruray pachapas, kikin unayniyuq.Coetáneo.- Wawaykiwan wawaywanqa kasqan mitamkanku, kikin p’unchawmi paqarirqanku.- Tu hijo y mi hijo tienen la misma edad,nacieron el mismo día.Mit’a. (s). Huk simanapas huk killapasmistikunapaq, llaqta taytakunapaq qasillallamk’ana pacha. Trabajo forzado y porturnos para las antiguas autoridades.82


- Ñawpa machunchikkunaqa llamantinsiquri qullqi qhuyakunaman mit’api llamk’aqriq kasqaku.- Dicen que antiguamente nuestros antepasadosiban por turnos a trabajararreando sus llamas a las minas deoro y plata.Mitk’ay. (r). Chakipas chaki ruk’anapaspurispa imamanpas waqraspa urmay.Tropezar.- Yuyaq warmiqa rumiman mitk’aspa hamp’atuhinapampaman chayan.- Tropezándose en la piedra, la ancianacayó de bruces al suelo.Muchi. (s). Runapa uyanpi muquchasqayuraq q’illu t’urucha. Acné, barro de la cara,espinilla.- Lichi wira mikhusqaymantam uyaypiqamuchi rikhurin.- Por comer mantequilla me salen espinillasen la cara.Muchuy. (r). (s). Imamantapas llakikuy,imamantapas pisiy, phutikuy. Sufrimiento,carencia de algo.- Puna llaqtakunapiqa muchuy muchuyllamrunaqa kawsayku.- Los de la puna vivimos en constantecarencia.- Kaymanta ripuspaqa muchusaqcha ari.- Yéndome de acá sufriré.Muchhay. (r). Sara chuqllumanta rurunhurquy. Takaspa kirukuna hurquy. Desgranar,sacar los granos de maíz.Much’ay. (r). Simita tupachispa «ch’uq»niqta kawsaqkunatapas mana kawsaqkunatapasmunakuy. Besar, adorar.- Papa allay pachapiqa, hatun ruruta tarispachakrayuqpas yanapakuqkunapasanchata yupaychaspa much’aykunku.- Al encontrar papas grandes en la épocade cosecha tanto el dueño de la chacracomo los ayudantes besan el frutocon mucho respeto.Much’u. (s). Kunkapa hawan. Nuca,cogote.- Turuytaqa allin much’usapa kaptinñamqhatusaq.- Venderé mi toro cuando ya tenga buencogote.Muhu. (s). Musuq runapas, uywapas sallqapas,yurapas huk kawsaqkunapas chaymantapaqarin. Semilla, semen.- Papa muhutaqa much’aykuspa much’aykuspatarpuyta qallarinku.- La siembra de papas se inicia con laadoración de las semillas.- Misk’i Yaku llaqtapi warmikunaqa saratamuchhaspa aruwanpi rakinakuspataqwiñapupaq kamanku.- Las mujeres de la comunidad de Misquiyacu,luego de desgranar maíz, selo reparten por arrobas para prepararla jora.83


Mukiy. (r). Wayramanta pisispa wañuypas,unupi hiq’ipaspa wañuypas. Asfixiarse,ahogarse.- Chay quwi uñaqa unupi mukispa wañusqa.- La cría del cuy se murió ahogándose enel agua.- Chinchiru llaqta warmikunaqa munaymuntirakunawan churakun.- Las mujeres del pueblo de Chincherousan bonitas monteras.Mukuku. (s). 1. Umapa pukyun. Coronillade la cabeza, fontanela. 2. Urqukunapa uman.Cima de los cerros.- Chayraq paqariq wawakunapa mukukunqakichasqaraqmi tarikun.- Los niños recién nacidos tienen aún lafontanela abierta.- Urqukunapa mukukunqa phuyuwan pakasqamtarikun.- La cima de los cerros casi siempre estácubierta de neblina.Muk’uy. (r). Aqhapaq sara k’utuypas, hamk’akhamuypas. Masticar, mascar sin deglutir,desleir.- Ñawpaqqa puna llaqtakunapi wawakunaqap’unchaw p’unchaw qañiwahamk’ata muk’uspa aqhapaq aqmuqku.- Antes en las comunidades de las punas,los niños masticaban tostado de cañahuapor días enteros para la elaboraciónde chicha.Mullpha. (s). Ima apaykachanakunapasintipa ruphayninwan mawk’ayay. Envejecido,carcomido, marchitado.- ¡Mullpha ichhuta nina hap’ichinapaq apamuy!- ¡Traje paja marchitada para prender fuego!Munay. (r). 1. Imapas waylluy. Khuyay.Amar, querer. (s). 2. Imapas ñawinchikpaqallin. Bonito(a), hermoso, precioso, lindo.1. Ñuqaqa tayta mamayta anchata munani.- Yo amo muchísimo a mis padres.2. Chay wawachaykiqa munay yana ñawichayuq.- Tu criatura tiene unos lindos ojos negros.Muña. (s). Sumaq q’apayniyuq kanlli sayayhampi qura. Poleo.- Muña rapichakuna hampi unuqa chirimantawiksa nanaypaq allin.- La infusión de las hojas del poleo curael dolor de estómago causado por el frío.Muqu. (s). 1. Aysakuq kawsaykunapawatakuynin. Nudo. 2. Iskay tullukunapawatakuynin. Articulación, rodilla.1. Wayita awaq machu runaqa q’aytupamuqunkunata paskaspa awan.- El abuelito tejedor de bayetas teje desatandolos nudos de los hilos.2. Chaki muquykunam chiriptinqa nanawan.- Cuando hace frío me duelen las articulacionesde los pies.Muraya. (s). Misk’i papa qasasqamantaunupi churasqa yuraq ch’uñu. Moraya,chuño blanco de papa dulce.- Misk’i papamanta yuraq ch’uñuqa murayasutiyuq. Hayaq papamanta yuraqch’uñutaq tunta sutiyuq.- El chuño blanco de papa dulce es la moraya,y el de papa amarga se llama tunta.Muntira. (s). Warmikunapa churakunanp’alta chuku. Montera. Prenda de vestir delas mujeres. Kastilla simimanta mañakusqa.84


Muru. (s). 1. Huk llimp’i patapi wak llimp’iwanch’iqchichasqa. Color moteado, manchado.2. Muqu unquy. Viruela.1. Chay muru wakaqa iskay watayuqñam.Esa vaca de color moteado ya tiene 2años.2. Muru unquy puquchinapaqqa ayrampuhampi unum allin.- El mate de airampo es bueno para ayudara madurar la viruela.Mutk’a. (s). Uchu kutanapaq hutk’uyuqhuch’uy marancha. Mortero.- Mutk’aqa p’ukuman rikch’akuq rumi,chaypitaq hampitapas uchutapas kutanchik.- El mortero se parece a un pocillo de piedra;ahí se muelen remedios y tambiénel ají.Muskhiy. (r). Chayqa mutkhiy. Oler, olfatear.Musk’a. (s). Chayqa mutk’a. Mortero, batancito.Musphay. (r). Mana yuyaypi kaspa imapasrimay. Delirar, hablar sin sentido.- Ruphay unquywan kaspaqa misita rikch’akuchkasparikunchik, kaqtaq manachaninkunatapas musphaspa rimanchik.- Con una fiebre alta, estando despiertosvemos gatos y hablamos sin sentido.Musquy. (r). Puñuspa imakunapas rikuy,imakunapas ruray. Soñar.- Mamayqa phawachkasqas musquyninpi;chayqa ancha allinmi.- Dice que mi mamá estuvo volando ensu sueño; este es un buen sueño.Mut’i. (s). Sarapas hawaspas unupi wayk’usqa.Sancochado de granos como el maíz,las habas.- Qusqu suyupiqa wawakuna sara mut’iquqawniyuq yachana wasita rinku.- En el departamento del Cuzco los niñosvan a la escuela con fiambre de motede maíz.Musuq. (s). Ima kawsaypas manaraq apaykachasqa,manaraq arisqa, manaraq churakusqa.Mana mawk’asqa. Nuevo(a), sinestrenar.- Tusunaypaqqa musuq pullirata rantichikusaq.- Me haré comprar una pollera nueva parabailar.Mutkhiy. (r). Sinqawan asnachikuspa q’apaynintariy. Oler, olfatear.- Allquqa runanpa yupinta mutkhispakamallapayman tariparqun.- El perro encontró a su dueño olfateandosus huellas solamente.Mut’uy. (r). Umantapas rinrintapas maychika ukhuntapas huk chikan qhuruy,hurquy. Wit’uy. Desmochar, desorejar, cortar,mutilar.85


- ¿Pitaq mut’urqun chay mankapa rinrintari?- ¿Quién mutiló las asas de esa olla?Muya. (s). 1. Misk’i rurukuna, q’umir mikhuykuna,t’ikakuna wiñachina kancha.Huerto, jardín acorralado. 2. Hark’asqaqiwayuq kanchapas pampapas. Bofedal.1. Wasi muyapiqa t’ikakunatapas, asnapatapasuywananchikpuni.- En los huertos debemos cultivar florestambién hierbas aromáticas.2. Muyapiqa wakapas wiray wirallaña puquykun.- Las vacas que pacen en los bofedalesengordan rápido.Muyu. (s). Chawpinmanta llapan muyuriqninmankikin karuyuq chirusqa. Círculo,circular.- Huk hatun muyuta, iskay huch’uy muyutawansiq’isunchik.- Dibujemos un círculo grande y dos pequeños.Muyunayay. (r). Sunqu muyuchiy, aqtuymunay, uma muyuchikuy, yuyay chinkachiy.Marearse, perder control.- Unuta qhawaspa mayuta chimpaptinchikqaumanchikmi muyunayan.- Si cruzamos un río mirando las aguas,nos mareamos.Muyuy. (r). Kikin hawapi puchkahina kuyuy.Girar, darse la vuelta.- Imasmari, imasmari: muyuspalla chichuyan.¿Imas kanman? Puchka.- ¡Qué será, qué será! Con sólo dar vueltasse pone encinta. ¿Qué será? La rueca.86


Nn - nNak’ay. (r). Uywatapas sallqatapas hukkawsaqkunatapas kunkanta kuchuspa wañuchiy.Degollar, cortar el cuello de animales.- Llamataqa much’unpi kuchunawan takaspaurmachina, yawarnintataq kunkantanak’aspa mankachapi chaskina.- Para matar a la llama se le da un puntillazocon el cuchillo en la nuca, y luegode degollarla se recibe la sangre en unaollita.1. Yachachiqniyqa kayhinata napaykuwanku:«wawakuna, allin p’unchaw kachun»nispa.- Mi profesor nos saluda así: «niños y niñas,tengan un buen día».2. Napaykuyqa manam qhapaqyachiwanchikchu,manataqmi wakchayachiwanchikchu.- El saludo no nos hace ni ricos ni pobres.Naq’iy. (r). T’ikapas yurakunapas rapikunapasch’akiy. Marchitarse, malograrse.- Ruphaypi tarpusqa mallkichakunaqa utqayllanaq’irqun.- Las plantitas transplantadas en plenosol se marchitan muy rápidamente.Nina. (s). Huk kawsaykunapa ruphasqan,rawrasqan. Fuego.- Ninaqa sansamanta hap’ikun.- El fuego se prende de la brasa.Nanaq. (p). Imapas mana yupay atiy. Achka.Bastante, mucho, harto.- Hat’aquqa payllamanta nanaqta wiñaykusqa.- El bledo creció abundantemente sincuidado alguno.Nanay. (r).1. Uywakunapa, sallqakunapa,runakunapa ukhun muchuy. Doler. 2. (s)Aychapas sunqupas mana allin kay. Dolor.1. Ruphaypi mana chukuyuq kaptiyqa umayminanawan.- Me duele la cabeza por estar sin sombreroen el sol.2. Wayramanta kiru nanaypaqqa kanilaqarachata k’utuykuna.- Para calmar el dolor de muelas por inflamaciónes bueno morder la cáscarade la canela.Napaykuy. (r). 1. Chayraq tinkuspa hukrunakuna yupaychay. Rimaykuy. Saludar.2. (s).Misk’i simita niy hukkunawantinkuspa. Saludo.Nina kuru. (s). Tuta k’anchaq kurucha.Pinchin kuru. Luciérnaga.- Huk hamp’atus nina kurucha patapi thallaykusqa- ¿Imaraykutaq pakawanki?- nispas nina kuruqa nin - ¿Imaraykutaqk’anchankiri? - nispas hamp’atuqa kutichin.- Dicen que un sapo se había echado encimade una luciérnaga - ¿Por qué meocultas? - le había dicho la luciérnaga -¿Por qué brillas? - le había respondidoel sapo.Nina qallu. (s). Llullakuq runata chayhinatasutiyanku. Mentiroso.87


- Llullakuq runakunataqa «nina qallu»nispa ima rimasqantapas iñinkuchu.- A las personas mentirosas les dicen «lenguade fuego» y no le creen lo que dice.Nina q’ara. (s). Kanirqukuq, supiykukuqapasanqaman rikch’akuq yuraqpas yanapassuyt’u kuru. Sirara. Alacrán.- Ch’aki uhupaqqa nina q’ara hamk’asqahampi unu upyaymi allin.- La tos convulsiva se cura tomando harinade alacrán tostado.Ninri. (s). Chayqa rinri. Oreja.Niwa. (s). Kuchukuq suyt’u rapiyuq hatunñañu k’aspichayuq yura. Cortadera.- Niwa k’aspiqa phawaqkuna ruranapaqmiancha allin.- El palito de la cortadera es útil para confeccionarcometas.Niy. (r). Imapas willay, uyarichikuy. Rimay.Decir, hablar.- Ñawpaqqa atuqpas tarukapas runamansikutiq; chaytam yuyaq runakuna nin.- Dicen que antiguamente tanto el zorrocomo los venados se transformaban enpersonas; eso es lo que dicen los ancianos.Nuna. (s). Mana rikukuq kaqninchik. Espíritu,alma.- Imapas mancharichiwaptinchikqa nunanchiksiukhunchikmanta lluqsin, chaytaqsipuñuspapas qunqayllamanta qaparinchikpas«wit’iq» nispapas p’itanchik.- Dicen que si algo nos asusta, el espírituabandona nuestro cuerpo, dice quepor ello repentinamente gritamos o saltamosde susto mientras dormimos.88


Ñaña. (s). Warmipura kay simiwan waqyanakunku.Hermana de la mujer, amiga.Ññ - ñÑakay. (r). Imamantapas hukkuna chiqniy,mana allinnin munay. Maldecir.- Hamp’atuwanpas huk’uchawanpas manaspukllanachu, chaykunaqa k’iriptinchiksiñakawanchik.- Dicen que no es recomendable jugar nicon sapos ni con ratones, porque si losdañamos éstos nos maldicen.Ñak’ariy. (r). Imamantapas pisispa muchuy.Llakipi kawsay. Padecer, sufrir.- Hanuk’asqa wawaqa ñak’ariyta qallarin,khuyayta waqanpas.- Los niñitos destetados sufren y lloranmucho.Ñan. (s). Huk wasimanta wak wasiman,huk llaqtamanta wak llaqtaman chayninrina. Camino, vía.- Tayta kuras tapukusqa: - ¿Kay ñanri maymantaqrin? - nispa. Tapusqa irqiñataqsikutichisqa: - Kay ñanqa manam maytapasrinchu, aswanpas kay ñannintaqa SantoTomásman rinku - nispa.- Dicen que un cura había preguntado: -Yeste camino, ¿a dónde va?. El niño habíacontestado: - Este camino no va a ningunaparte,más bien por este camino se vaa Santo Tomás.- Berthachapa sullk’a ñañanqa Marujachasutiyuq. Payqa Lima llaqtapi tiyan.- La hermana menor de Berthita se llamaMarujita. Ella vive en Lima.Ñañu. (s). Q’aytupas waskhapas hukkunapassuninman mana rakhuchu. Delgado deobjetos fibrosos.- Pallay punchupaqpas llikllapaqpas q’aytutaqañañullataña warmikuna puchkanku.- Para tejer ponchos y mantas con adornoslas mujeres hilan hilos delgadísimos.Ñañuyachiy. (r). Imatapas rakhumantallapsaman tukuchiy. Adelgazar, desbastar,cepillar.- Kay k’aspiqa rakhuraqmi, aswaraq ñañuyachinayki.- Este palo aún está grueso, tienes queadelgazar más.Ñaqch’a. (s). 1. Chukcha kuskachanapaq,chukcha allichanapaq kawsay. Peine,peineta. 2. Allwisqa q’aytukuna kuskachaqkawsay. Instrumento para separar hilos delurdido.1. Ñaqch’aqa rurakullanmi lastikumantapas,waqramantapas, k’ullumantapas,q’illaymantapas, sach’apa saphinmantapas.- Pueden fabricarse peines de plástico,de cuerno, de madera, de hierro o deraíces de árboles.2. Ima awaypipas, ñawpaqtaqa ñaqch’ataraqaysana, chaymantataq minina,qhipamantaq wich’una.- En el proceso del tejido, primero se levantael peine, luego se trama, y finalmentese ajusta el tramado.89


Ñaqch’ay. (r). Chukchata ñaqch’awan kuskachay.Peinar.- Yachana wasiman rinaypaqqa chukchaytamayupi allinta ñaqch’akuni.- Para ir a la escuela me peino impecablementeel cabello en el río.Ñaqha. (p). Kunanmanta aswan ñawpaqchalla.Enantes, hace un rato.- Ñaqhallam kay wawaqa wasinmantachayamun.- Este niño enantes nomás llegó de sucasa.Ñatuy. (r). Hak’uta unutawan chaqruy.Q’apiy. Amasar.- T’antapaqqa kachiyuqta, asukarniyuqtamhak’utaqa ñatuna; k’ispiñupaqqakachiyuqta, isku unuyuqta.- Para elaborar el pan se amasa la harinacon sal y azúcar ; para preparar elquispiño se amasa la harina con sal yagua de cal.Ñawi. (s). 1. Kawsaqkunapa uyanpi imapasrikunapaq ukhu. Ojos. 2. Rurukunapat’uquchan, chayninta phuturimun. Ojos delos tubérculos, yema.1. T’ikakunatapas k’uychitapas ñawinchikwanmirikunchik.- Observamos con nuestros ojos tantolas flores como el arcoiris.2. Papapa ñawichankunamantaqa sapankamantayura lluqsimun.- De cada uno de los ojos de la papa saleun brote.Ñawinchay. (r). Qillqasqakunata qhawaspayuyaynin hap’iy. Leer.- Papata ch’uñuta mikhuspaqa wiksanchiktahunt’achinchik. Qillqasqakunatañawinchaspaqa yachayninchikta kallpachanchik.- Comiendo papa y chuño llenamos nuestrabarriga. Leyendo escritos reforzamosnuestros saberes.Ñawpaq. (s). Qallariypi rurasqa. Ña rurasqaña.May unay rurasqa. Primero, antes,antiguo.- Ñawpaq tarpusqa papaqa, ñawpaqta t’ikamun,kaqtaq ñawpaqta puqullantaq.- La papa sembrada con anterioridad floreceprimero, de igual manera maduraantes.Ñawsa. (s). 1.Ñawiyuq kakuchkaspapasmana rikuq. Ñawimanta unqusqa. Ciego.2. Mana ñawinchay yachaq, mana qillqaq.Analfabeto.1. Ñawsakunapa llaqtanpiqa l’irqupas kamachikuqsi.- En la tierra del ciego el tuerto es rey.2. Mana qillqay yachaq, mana ñawinchayyachaq runakunaqa qhawakuchkaqñawsa kanku.- Las personas que no saben escribir nileer constituyen el grupo de los analfabetos.Ñiqi.(s). Kamachisqa yupaykunapas, wawakunapahuk watapi yachasqanpas. Gradoo año de estudios.- Chunka ñiqin kamachikuyqa nin: «hukkunapakawsaynintaqa ama munapakuychu»,nispa.- El décimo mandamiento dice: no desearlos bienes ajenos.90


Ñukñu.(s).1. Mallisqapas, llamkhasqapasllamp’ulla . Suave al gusto y al tacto, delicado.2. Warmikunapa, china uywakunapa ñuñunmantalluqsiq yuraq unu. Leche.1. Sara lawachaqa ñukñuchallaña.- La mazamorra de maíz tierno es delicada.2. Chayraq kuwahasqa ñukñuqa llamp’uchallaña.- La leche recién cuajada es una masamuy suave.Ñuñu. (s). Mamakunapa qhasqunpi aychawayaqacha. Senos, tetas.- Warmikunaqa iskay ñuñullayuq, hukuywakunaqa achka ñuñuyuq.- Las mujeres poseen dos tetas, pero algunosmamíferos poseen más de dos.Ñusqhun. (s). Chayqa ñutqhun. Cerebro.Ñutqhun. (s). Uman tullu ukhupi yuraqiskay rump’u llukllu. Cerebro, seso.- Runapa ñutqhunqa llapa uywakunapasallqakunapa ñutqhunmantapas aswanhatunmi. Chayraykum runaqa anchayuyaysapa.- El cerebro del hombre es más voluminosoque el de los animales; por estarazón el hombre es más inteligente.91


Pachak. (s). Isqun chunka isqunniyuq yupaymanhuk yapasqa. Chunka kuti chunkayupaypi. Cien, centena.Pp - pPacha. (s). Tiyasqanchik allpa muyuriqnintin;ñawpaq, kunan, qhipa kawsay ima.Espacio, mundo; tiempo.- Pachaqa hanaqmanta urayman kaykuna:hanaq pacha, kay pacha, ukhu pachantin.Pachaqa ñawpaqmanta qhipamankaykuna: ñawpaq pacha, kunanpacha, qhipa pachantin.- De arriba hacia abajo, el espacio se divideen: espacio de arriba, espacio deaquí y espacio del más adentro. El tiempode antes hacia el futuro se divide en:tiempo de antes, el tiempo presente yel tiempo venidero.Pacha phuyu. (s). Kay pachapi, urqukunapi,wayq’ukunapi phawaykachaq phuyu.Neblina.- Hanaq pachapi chiriyaspa unuqa parahinaallpaman uraykamun. Allpapa q’uñiyninwanunuqa wapsin; chaytaq pachaphuyuman kutispa allpa qayllapi yuraqraqrikukun.- El agua luego de enfriarse en el cielocae al suelo en forma de lluvia. En la tierrapor el calor de ésta se convierte enneblina, para luego movilizarse sobre lasuperficie terrestre con su característicocolor blanquesino.- Pachak sulis qullqinchikqa anqas anqasllimp’iyuqmi.- Nuestro billete de cien soles tiene coloraciónazul.Pachak chaki. (s). 1. Achka chakiyuq huch’uykurucha. Ciempies, miriápodo. 2. Achkasaphiyuq huch’uy hampi yuracha. Hierbamedicinal.1. Pachak chaki kuruchaqa rumi ukhukunapitiyan.- El gusanito ciempies vive dentro de laspiedras.2. Pachak chaki yurachataqa sutuma nillankutaq.- A la plantita pachak chaki también sele conoce con el nombre de sutuma.Pachas. (s). Pirqakuna llusinapaq aqumanrikch’akuq kutasqa yuraq allpa. Yeso.- Pachas qhuyakunapiqa yuraq rumikunakan, chayta kañaspataq kutanku, chayñut’u yuraq allpawanmi wasikunatallusinku.- En los yacimientos de yeso hay rocasblancas; éstas se calcinan y se muelen,y se obtiene un polvo blanco con el quese enlucen las paredes de las casas.Pakay. (r). Imatapas pitapas hukkunapamana rikunanpaq, mana tarinanpaq churay.Ocultar, esconder.- Suwaqa aysamusqan wakata qaqa wasimanpakasqa.- El ladrón había ocultado la vaca robadaen una cueva.Palta. (s). Huk q’ipi patapi wak q’ipichachurasqa. Sobrecarga, carguita que va sobreotra carga mayor .- Punu llaqta warmikunaqa papa q’ipinpatapi wawankuta paltaykukunku.- Las mujeres puneñas cargan a sus criaturasencima de su atado de papas.92


Paltay. (s). Hatun sach’api uriq misk’i ruru.Palta.- Chirimanta q’icha unquypaqqa paltayruru ruphachisqata hampi unupi upyachina.- Para calmar las diarreas es bueno tomarcenizas de la pepa de palta.Pallay. (r). 1. Imakunapas akllaspa huqariy.Recoger. 2. Achkamantapas, chaqrusqamantapasakllay. Escoger, seleccionar.3. Chakrakuna huqariy. Cosechar. 4. Allwisqapihuk kawsaykuna away. Tejer configuras.1. Phaway wawa! Q’awata pallarqamuy.¡Hijo, corre a recoger bosta!.2. Kay qutumanta ñawisapa papakunatakay llikllapi pallarquy.- De este montón escoge en esta mantalas papas que tienen muchos ojos.3. ¡Chakra pallayta yanaparquway!- ¡Ayúdame a cosechar la chacra!4. Qachin llaqta waynakunaqa hatun p’unchawkunapipallay punchunwan churakunku.- Los jóvenes del pueblo de Ccachin lucenen los días de fiesta sus ponchostejidos con figuritas.Pampa. (s). Hatun kuska allpa, sarusqanchikallpa, mana urqukunayuq hatun allpa.Llanura, terreno plano.- Pampakunapiqa uywakunapaq qiwallaswiñaq, urqu qhatakunapipas, wayq’ukunapipaschakraqa allintas puquq.- Dicen que en las llanuras solamentecrecían hierbas para el ganado, mientrasque en las laderas de los cerros yen las quebradas las chacras producíanhermosas.Pampachay. (r). 1. Muqukuna kuskachay.Aplanar. 2. Ima huchamantapas manahuchachay. Huchakuna qunqay. Perdonar.1. Chay qhatata pukllananchikpaq pampachasunchik.- Aplanemos esa ladera para jugar.2. Ima hatun huchamanña urmaykuptinchikpastayta mamanchikqa pampachallawasunmi.- Nuestros padres siempre estarán dispuestosa perdonarnos por más grandesque sean nuestras faltas.Pana. (s). Huk qhariqa kay simiwan hukwarmi ayllunta riqsin. Hermana de varón,amiga.- Huk qhariqa wak qharita «wawqíy» nin.Huk warmiqa wak warmita «ñañáy» nin.Huk qhariqa huk warmita «panáy» nin.Huk warmiqa huk qharita «turáy» ninyawar masintin kaspapas riqsinakuspallapas.- Un varón a otro varón le dice hermano.Una mujer a otra mujer la trata de hermana.Un varón a una mujer la trata dehermana. Una mujer a un varón le dicehermano sea su pariente o simplementeamigo.Panaka. (s). Sapanka inkakunapa ayllun,yawar masinkuna. Linaje, casta real incaica.- Pachakutiq inkapa panakanqa achkaskaq kasqa.- Dicen que el inca Pachacutec tuvo unaparentela muy numerosa.Pantay. (r). 1. Imapas mana allin ruray.Errar. 2. Huk ñanta rispa wak ñanman yaykuy.Equivocarse de camino. 3. Huchakuy.Pecar.1. Wawakunaqa isqunman hukta yapaspapantarqusqaku.- Los niños erraron al realizar la suma denueve más uno.2. Huk p’unchawmi Yawri llaqtamanta Wilillillaqtaman rispa Maranniyuq llaqtapi93


awtumanta uraykurqani, chaymantataq«Ch’amakatam richkani» nispa Liwitakallaqtaman pantarqusqani.- Un día viajando del pueblo de Yauri haciaVelille me bajé en el desvío de Maranniyuq;de ahí, por equivocación, lleguéa Livitaca en lugar de ir a Chamaca.3. Chay qhariqa huk warmiwanmi pantasqa.- Ese hombre pecó con otra mujer.raykutaq punakunapipas wiñallan.- La papa puede ser de la variedad dulceo también amarga. La papa dulce esagradable, pero se da solamente en terrenostemplados. La papa amarga esfuerte y por ello puede crecer hasta enlas punas.Panti panti. (s). T’uqra puka t’ikayuq hukyuku sayayniyuq hampi quracha. Variedadde hierba medicinal llamada panti.- Uhu unquypaqqa panti panti t’ika hampiunum ancha allin.- La tos se cura tomando mate de panti.Papaya. (s). Runapa uman sayay q’illu aychayuqyana muhuyuq misk’i ruru. Papaya.- Sinchi aychakuna thiqtinapaqqa papayañatusqawan hawispam wayk’una.- Para freir las carnes duras hay que hacerlas reposar en jugo de papaya.Paña. (s). Mana lluq’ichu. Sunqumanta aswankarupi tarikuq makipas chakipas. Alliq.Lado derecho.- Yaqa llapan runa paña makiwan qillqanchik;wakinkunaqa lluq’i makiwan qillqanku.- Casi todas las personas escribimos conla mano derecha; algunas lo hacen conla mano izquierda.Papa. (s). Anti urqukunapi wiñaq mikhunayura. Papa.- Papaqa qhinipas ruk’ipas kallan. Qhinipapaqa misk’i, ichaqa q’uñi allpakunallapiwiñan. Ruk’i papaqa sinchi, chay-Paqarichiy. (r). Imapas musuqmanta kamay,ruray. Inventar, crear, fundar.- Pacha Kamaqqa rurukunamantas aychanchiktapaqarichiq kasqa, wasatullunchikkunatataq suquspa k’aspinmanta.- Dicen que el creador del mundo creónuestros músculos de las pulpas de losdiferentes frutos, y nuestra columnavertebral del tallo del carrizo.94


Paqarin. (s). Kunan p’unchawman qatiqp’unchaw. Mañana.- Kunan p’unchawmi sara mut’ita mikhuyku;qayna p’unchawmi ch’uñu phasitamikhurqayku; paqarintaqmi quwi kankatamikhusaqku.- Hoy día comemos mote de maíz; ayercomimos chuño sancochado al vapor ymañana comeremos cuy asado.Paqariy. (r). 1. Ima kawsaqpas mamanpawiksanmanta lluqsiy. Pacha mamamantaphutuy. Nacer. 2. (s). Pachaillariy. Amanecer.1. Bertha panachayqa 28 p’unchawpi intiraymi killapim paqarisqa Maran urayllaqtapi.- Mi amiga Berthita había nacido un 28 dejunio en el pueblo de Maranura.2. Mirkulis paqariyta hamusaq; suyamuwanki.- Vendré al amanecer del miércoles; meesperas.Paqpa. (s). Rikrakunaman rikch’akuq hatunrakhu rapiyuq kichkayuq mallki. Maguey,árbol de pita.Paqpaka. (s). Tutalla puriykachaq aychamikhuq sallqacha, liqi liqi sayay ch’umpiuqi pisqu. Ch’usiq. Mochuelo, lechuza.- Paqpakaqa tuta huk’uchatapas huk pisquchakunatapashap’ispa mikhun, p’unchawqapuñun, manataq ñawinpas rikunchu.- El mochuelo caza ratones o pajaritospara comer durante la noche y duermede día, pero tampoco sus ojos ven.- Paqpapa saphinqa chukcha t’aqsakunapaqallin, rapinkunamantaqa huk mikhunamisk’ita hurqunchik, llullu chuchawk’aspintapas watyaspa mikhuytaatinchik, llullu t’ikachankunatapas wayk’uspamikhuyta atillanchiktaq.Paqpaqa muqukuna nanaypaq ancha allinhampi.- La raíz del maguey es buena para lavarel cabello, de las hojas se obtiene un jugodulcete comestible, los tallos tiernospodemos consumirlos asándolos, lasflores tiernas cocinadas también soncomestibles.El maguey ayuda a curar la artritis yel reumatismo.95


Paqtataq. (p). Mana yuyayllamanta. Manaallin ruraqkunatapas, pantasqa rimaqkunatapaskay simiwan manchachinku. ¡Cuidadoque; no vaya a ser que...! Expresiónadmonitiva.- ¡Yuyayniykipichu rimanki icha musphankichu!¡Paqtataq ch’aqlachikuwaq!- ¡O hablas con tus cinco sentidos o estásdelirando! ¡Cuidado con que recibasun sopapo!Paqu. (s). Kukata qhawaspa, runapa sirk’antallamispa apukunawan rimaspahampikuq runa. Brujo, curandero.- Paqukunaqa allintapas mana allintapasrurallankum. Millay paqukunaqa hamp’atutayawriwan allarquspa huk runakunataunquchin.- Los brujos pueden realizar accionesbuenas, pero también daños. Los brujosmalos hacen daño a sus prójimosprendiendo sapos con alfileres.Paqucha. (s). Yaqa llama sayay tawa chakiyuq,sumaq millwayuq aychan mikhunaanti urqukunapi tiyaq uywa. Alpaca.- Paquchaqa chunka hukniyuq killamantawachan, ichaqa tutamanta kuska p’unchawkamalla.Paquchaqa riqsisqa hawallapihisp’anpas akanpas.- La alpaca pare luego de once meses delapareamiento; pero siempre lo hace porla mañana hasta el medio día. La alpacadefeca y orina solamente en lugaresdeterminados.- Para unuqa chakrakunata qarpan, mikhuykunatamirachin, kaqtaq q’achutapasuywakunapaq.- El agua de la lluvia riega las chacras,hace producir los alimentos, así comotambién hace crecer las hierbas parael ganado.Pariwana. (s). Kachi quchakunapi tiyaqpuka raprayuq yuraq hatun pisqu. Flamenco.- Perú Mama llaqtapa wiphalanqa pariwanamanrikch’akuq llimp’iyuq: chawpintaqyuraq waqtankunataq puka.- La bandera del estado peruano tiene loscolores del flamenco: blanco el centroy rojo los costados.Paruyay. (r). 1. Puquspa yurakunapas,chuqllunpas q’illuyariy. Madurar. 2. T’antapaskamchapas chayaspaña ch’umpiyariy.Amarillear.1. Papa yurakuna paruyaptinqa ña allanaña.- Cuando las hojas de la papa maduran,es tiempo de escarbarlas.2. Sarata hamk’aspapas paruyaptinqauraykachina.- Del mismo modo, al tostar el maíz, si ésteempieza a amarillear ya hay que bajarlo.Paskay. (r). Ima watasqatapas sirasqatapaskachariy. Desatar, desenlazar, deshacer.- Chay mana allin sirasqata paskarquspa yapamantaiskay patara q’aytuwan siranki.- Desatando esa costura mal hecha volverása coserlo nuevamente con doble hilo.Pata. (s). 1. Hanaqpi, pampamanta aswanwichaypi. Encima, arriba, parte alta. 2. Mayuqayllapas qucha qayllapas. Orilla, borde.Para. (s). Hanaqmanta kay pachaman unupauraykamuynin. Lluvia, aguacero.1. Kay ch’uñuta maran pataman churamuy.- Pon este chuño encima del batán.2. Mama Qucha patapi wasikunaqa anchaq’uñis kanman, ichaqa wayrallantaqsi.- Dicen que las casas de las orillas delmar son cálidas, pero también dicenque corre el viento.96


Pataray. (r). Iskay q’aytumantapas kimsaq’aytumantapas hukllaman kururay, awasqakunakuti kuti q’impiy. Doblar hilos, telas,plegarlas.- Llikllatapas punchutapas patarasqaq’aytuta k’antispa awanku.- Tanto las mantas como los ponchos setejen de pitas dobladas y torzalados.Pata pata. (s). Urqu qhatakunapi chakranapaqrurasqa allpakuna. Andenes, gradería.- Pampakunapiqa wayrapas qasapaschikchipas chakrakunata wakllichin,chayraykutaq inkakunaqa urqu qhatakunapipata patapi saratapas papatapastarpuqku.- El viento, la helada y el granizo dañanlas chacras de las pampas, por lo quelos incas sembraron el maíz y la papaen andenerías hechas en las laderas delos cerros.Pi. (s).Ima ruraqmantapas tapukunapaqsimi. ¿quién?, pronombre interrogativo.- ¿Pitaq kay q’awatari apamusqa?- ¿Quién trajo esta bosta?Pichay. (r). Ichhuwanpas huk kawsaykunawanpasimapas ch’uyanchay. Limpiar, barrer,borrar.- Yachana wasinchiktapas tiyana wasinchiktapassapa p’unchawpuni pichananchik,mana chayqa ima unquypasqatiwasunmanmi.- Debemos barrer tanto la escuela comonuestras casas todos los días, de lo contrarioestamos expuestos a las enfermedades.Pay. (s). Rimaqpa uyariqpa karunpi tarikuqruna. Él, ella.- Mana ñuqachu, mana qamchu; paypunikaytaqa kichanqa.- No seré yo, tampoco tú; él tendrá queabrir esto.Paya. (s). Achka watayuq warmipas chinauywapas china kawsaqkunapas. Anciana,vieja.- Huk paya warmi paya khuchinman payapapata qarachkasqa.- Una anciana estaba dando de comerpapas viejas a su chancha vieja.Pichitanka. (s). Munay kunkayuq wasiqayllakunapi tiyaq puka much’uyuq pisqucha.Pichinku. Gorrión.97


- Apu taytanchiksi Pichitankata kamachiqkasqa: - Phaway, runaman willamuy «sapakimsa p’unchawmanta huk kutillamikhunki» nispa. Pichitankañataqsi niqkasqa: - Runakuna, sapa p’unchawsikimsa kuti mikhunkichik - nispa. Chayllullakusqanmantas Apu Taytanchikqapichitankataqa much’unmanta qalluntaaysarquq kasqa.- Dicen que Dios había encomendado algorrión: - Vuela y avisa a los humanos:«comerán una vez cada tres días», diciendo.Pero el gorrión había difundido:- ¡Humanos! Dice que cada día van a comertres veces - diciendo. Dicen que poresta mentirilla Dios le había sacado algorrión la lengua por la nuca.Pichqa. (s). Tawa yupayman huk yapasqa.Chunkapa kuskan. Cinco.- Chaki ruk’ananchikpas maki ruk’ananchikpaspichqallapuni. Suqtapas tawapasmana allinchu.- Tanto nuestros pies como nuestras manostienen cinco dedos. Tenerlos seis ocuatro no es normal.Piki. (s). Usa sayay, p’itaq, runapa uywakunapayawarnin ch’unqaq yana kurucha.Pulga.- Piki ayqichinapaqqa wasita pichakunanchik;kaqtaq wasi pampakunatamuñawan kañana.- Para protegerse de la pulga hay quemantener la casa siempre limpia; tambiénes bueno quemar poleo en lacasa.Pillpintu. (s). Llimp’i llimp’i raprayuq urucha.Mariposa.- Pillpintuchakunaqa t’ikamanta t’ikamanrispa yurakunapa muhunta puquchinku.- Las mariposas volando de flor en florayudan en la polinización de las plantas.Pilli pilli. (s). Lichiyuq hampi quracha.Achicoria, hierba medicinal.- Pilli pilli qurataqa hayaq simiyuq runakunalichuhastahinaraq ayunaspi mikhunku.- Las personas a quienes les amarga laboca comen mucha achicoria en ayunascomo si fueran lechugas.Pillu. (s). T’ikamanta rurasqa, sumaqyachinapaqumaman churanapas, wañusqakunapakurusninman churanapas.Corona.98


- Iskay p’unchaw aya marq’a killapiqakawsaq runakuna wañuqninchikta yuyarispat’ika pillukunata aya p’ampanamanapanchik.- El día dos de noviembre los deudos llevamoscoronas de flores al campo santo.Pincha. (s). Allpakunapi unupa ñannin.Rarqa. Canal, acequia.- Sara qarpanapaqqa pinchanta unutapusamusunchik.- Conduciremos el agua por canales pararegar la chacra de maíz.Pinchin kuru. (s). Tuta k’anchaq kurucha.Nina kuru. Luciérnaga.- P’unchaw paraptinqa ch’isinman pinchinkurukunaqa sansa t’akarparisqahinaraqtukuy chikapi k’anchamun.- Si llueve de día, durante las noches calmadas las luciérnagas brillan cual brasasdesparramadas por todas partes.Pinkullu. (s). Achka t’uquchayuq phukuspawaqachina tuquru. Flauta, quena.- Pukllay p’unchawkunapiqa huch’uy hatunpinkullukunata waqachispa runaqatusun.- Durante los carnavales la gente bailatocando flautas pequeñas y grandes.Pinkuyllu. (s). Chayqa pinkullu. Flauta.Pirqa. (s). Rumimantapas allpamantapask’ullumantapas hatarichisqa. Kanchamanrikch’akuq rurasqa. Pared.Pinchi. (s). Iskay rumi kallpawan takanakuspaninataraq lluqsichiy. Chispa, centella.- Wasi pirqata ruraspaqa ichhuwanpaskalaminawanpas qatallanchikmi.- Levantando las paredes podemos techarlassea con paja o con calamina.- Manaraq phuspuruta kamaspaqa, runaqanina rumikunata takaspa takaspaspinchita hurquqku, chaytataqsi kawalluakapi sansachiqku, chaymantas ninataqahap’ichiqku.- Dicen que, antes de que se invente elfósforo la gente golpeaba piedras entresí para sacar chispas. Las chispas caíanen el guano desecho del caballo. Éstese transformaba en brasa y finalmenteen fuego.99


Pirqay. (r).Rumimantapas ch’ampamantapasimamantapas pirqa hatarichiy. Levantarpared, apilar piedras o adobe.- Taraqu llaqtapa pampankunapiqa rumimana ancha kanchu, chayraykutaq runaqach’ampallamanta pirqaspakamasumaq p’utukukunata ruranku.- En las pampas del pueblo de Taraco casino hay piedras; por eso la gente construyecasas pircando terrones.Pirwa. (s). 1. Waka qaramantapas rumimantapasmikhuykuna waqaychanapaqrurasqa. Qullqa. Depósito, despensa. 2. Tawa,pichqa, suqta achka uyayuq apaykachana.Cuerpo geométrico.1. Ch’uñutapas tuntatapas ch’akichispañaqaaruwi pirwapi watantinpaq waqaychanku.Ch’aki hawastataq siqipi.- Tanto el chuño negro como el blanco seguardan secos para todo el año en depósitosde adobe. Y las habas secas enotros depósitos de palitos.2. Suqta uyayuq pirwaqa machina sutiyuq.- El cuerpo geométrico de seis caras sellama cubo.Pisi. (s). Mana achkachu. Aslla. Poco, untantito.- Rarqataqa wichq’arqamunkuch ari unuqapisillam hamuchkasqa.- Seguramente que han cerrado el canal,pues viene poca agua.Puchka. (s). K’ullumanta rurasqa q’aytururanapaq apaykachana. Rueca, huso.- Punu llaqtapiqa warmilla millwamantaq’aytuta puchkan, qharitaq q’aytuta iskaymanpataraspa punchupaqpas llikllapaqpask’antin.- En Puno solamente las mujeres hilan lalana para sacar hilo, y los varones doblaneste hilo y la torzalan sea para tejerponchos o mantas.Pisiy. (r). Manaña achkachu, yaqa tukukuqña.Escasear.- Ch’akiy pachapiqa unupas pisiyamunmi.- El agua escasea en la época de secas.Pisqa. (s). Chayqa pichqa. Cinco.Pisqu. (s). Uywasqapas sallqapas phuruyuqraprayuq kawsaqkuna. Ave, pájaro.- Phuruyuq raprayuq kawsaqkunataqa«pisqu» ninchik, tawa chakiyuq ñuñuqkawsaqkunatataq «ñuñuqkuna» ninchik.- A los animales que tienen plumas y alasse les dice aves, y a los que tienen cuatropies y maman se les llama mamíferos.Puchkay. (r). Utkumantapas millwamantapasq’aytu ruray. Hilar.- Mancharisqa wawakunapa nunantaqalluq’iman puchkasqa q’aytuta p’itispawaqyanku.- A los espíritus de los niños asustadoslos llaman rompiendo pita hilada a laizquierda.100


Puchu. (s). Ima qichusqapas, ima rakisqapaskakuchkanraq. Mana tukukusqan.Resto, resíduo, remanente, sobra.- Chunka isqunniyuq chuwita pichqa wawamanrakiptiyqa sapanka wawamankimsa chuwi tupan, tawa chuwitaq puchupun.- Si reparto diecinueve bolitas entre cinconiños, a cada niño le toca 3 bolitas ysobran 4 bolitas.Puka. (s). Yawarman rikch’akuq llimp’i.Rojo, roja.- Tunas rapipi tiyaq uruchawanqa ñawraypuka llimp’ikunata tullpunku.- Con el insecto de la tuna llamado cochinillase tiñe toda la gama del rojo.Pukara. (s). Rumimanta rurasqa pakakunapaqñawpa hatun pirqasqakuna.Fortaleza.- Qusqu llaqta qayllallapi tarikun SaqsayWaman pukara. Chayqa hatuchaq rumikunamantasumaq pirqasqa.- Cerca de la Ciudad del Cuzco se encuentrala fortaleza de Sacsayhuaman.Esta hermosa construcción está hechade piedras grandes.Pukllay. (r). 1. Qara t’iqichu hayt’aypas,qara t’iqichu t’aqllaypas, wak ima apaykachanawankusikuypas. Jugar, practicardeporte. 2. (s). Unuwan hich’anakuy, hatunkusikuy p’unchaw. Carnavales.1. Qara t’iqichu hayt’aypiqa chunka hukniyuqsapanka huñuypi pukllan.- En el fútbol juegan once jugadores decada uno de los equipos.2. Ayawiri llaqtapiqa pukllay lunis p’unchawuña uwihapa rinrinta kuchunkumama uwihakunatataq puka chulluchisqahak’uchawan uyantaraq wasantaraqllimp’inku.- En Ayaviri, los lunes de carnaval, lesponen señales en las orejas a las críasy a las ovejas madres las pintan con anilinaroja tanto la cara como la espalda.Puku puku. (s). Yuthu sayay, ch’in punaurqukunapi tiyaq, «pukúy pukúy» nispaqapariq pisqucha. Gallito de los Andes, Pucupucu.- Ñawpaqqa kay allpakunaman k’ankapasIspañamanta manaraq chayamuchkaptinPuku pukus runataqa «pukúy pukúy,pukúy pukúy, pukúy pukúy» nispapacha paqariytaña rikch’achiq kasqa.- Dicen que antes, cuando a estas tierrastodavía el gallo no había llegado de España,el pucu pucu era el que con sucanto «pucuy pucuy, pucuy pucuy, pucuypucuy» hacía despertar a la poblacióndesde muy temprano.Pukyu. (s). Chay pachamanta unu lluqsimun,chaymanta unuta upyananchikpaqaysakunchik. Unu t’uqyay hawa. Manantial.- Pukyukunaqa yupaychana pacha. Pukyuqakawsanmi, pukyuqa kallpayuqmi,chayraykutaqmi ñuqanchiktapas uywanchik.Unu pukyupiqa mana pukllanachu,pukyuqa hap’iwasunmanmi chaytaq unqusunman.- Los manantiales son lugares sagrados,tienen vida y fuerza y por eso nos cría.En los manantiales no hay que jugar,porque pueden «agarrar» nuestro espíritupara enfermarnos.Pukyun. (s). Uma mukuku. Fontanela.- Wawakunapa uma mukukunqa mana tulluwanwichq’asqachu. Chaysi huk irqi101


sullk’achanpa umanta hasp’ispa pukyunmantañutqhunta hurqurqusqa «q’iyamkayqa» nispa. Mamansi tapurin:- ¿maytaq kunanri? - nispa. Paytaqsi kutichisqa:- kuska p’unchawmantapachapuñukuchkan - nispa. Chay wawaqa wañurqapusqas.- La fontanela de la cabeza de las criaturasno está cerrada. Dicen que una niñarascando la cabeza de su menor le habíaabierto la fontanela, y pensando queera pus le había sacado parte del cerebro.Su mamá le había preguntado: - ¿Ydónde está ahora (la criatura)? La niñahabía respondido: - Desde las doce deldía está durmiendo sin despertar. Lacriatura estaba muerta.Pullira. (s). Warmikunapa churakunanllimp’i llimp’i p’acha. Kastilla simimantamañakusqa. Pollera.toma su sangre, y guarda la carne sobranteentre las rocas para comérseladespués.Puna. (s). Kimsa waranqa thatkimantapichqa waranqa thatkikama anti urqukunapichiri allpa. Puna.- Puna allpakunapiqa pisi yurakunallawiñan. Misk’i rurukunaqa rikuypaskanchu.- En las punas crecen muy pocos vegetales.No hay ningún árbol frutal.Punchu. (s). Qharikunapa churakunan rakhup’acha. Poncho.- Punchuqa chirimantapas paramantapashark’awanchik.- El poncho nos protege tanto del frío comode la lluvia.- Punu llaqtapi kan Waka waka tusuy. Wakamantatusuq warmikunapas sipaskunapas40 pullirata churakunku.- En la Ciudad de Puno se baila la danzallamada Waka waka. Las señoras y jóvenesque la bailan lucen 40 polleras.Punkiy. (r). 1. K’irikusqamantapas chirimantapasruphaymantapas mayqan aychapashatunyan. Hinchar. 2. Kutasqakunat’impuspa sankhuyay. Pipuyay. Espesar.Puma. (s). Hatun allqumantaqa aswanhatun sayayniyuq, puna qaqakunapi tiyaqmisiman rikch’akuq sallqa. Machu. Puma,león americano.- Pumaqa hatun wira llamata qhasqunwantakaspalla pampaman mana yuyayniyuqtachayachin. Chaymantataq sunqullantamikhun, yawarnillanta ch’unqarqun,puchuq aychatataq yarqayninpaqqaqakunapi waqaychakun.- El puma es capaz de tumbar una llamagrande y gorda de un sólo pechazo. Luegole saca el corazón para comérselo y1. Ñaqha paqarin llusk’aspa urmarquni, chaymantataqchaki muquy punkirquwan.Esta mañana resbalando me caí, y a raízde ello se me ha hinchado el tobillo.2. Sara lawataqa punkinankama qaywispat’impuchinki.- Harás hervir la mazamorra de maíz moviéndolahasta que se vuelva espesa.Punku. (s). Chayninta lluqsinchikpas yaykunchikpas.Puerta, entrada.- Ñawpa runakunaqa mana suwachu kaqku.Wasi punkuman huk chakasqa k’aspitachuraqku, chayta rikuspa runaqa102


chay wasiman mana qayllaykuqpaschu.Tukuy imapas ancha yupaychasqa kaq.- Antiguamente los hombres no eran ladrones.La gente dejaba un palito cruzadoen la puerta de su casa; viendoesta señal otra gente ni se acercaba aella. Había mucho respeto.Puñuy. (r). Sayk’usqa kaymantapas unqusqakaymantapas ñawita wichq’aspasamarquy. Dormir.- Tarukaqa kichasqa ñawillantin puñun.- El venado duerme con los ojos abiertos.- Mi niño de año y medio ya está caminando.- Urqun q’asanta wakayta maskaspa purimuchkani.- Entre cerros y quebradas ando buscandomi vaca.Puru. (s). Sapalluman rikch’akuq, qhichwaallpakunapi wiñaq mikhuna ruru. Calabaza.- Purupa ruruntaqa mana kallpayuq runakunahamk’aspa mikhunanku.- Las personas débiles deben comer laspepas tostadas de la calabaza.Pupu. (s). Chawpi wiksanchikpi hukt’uqupi khipucha. Puputi. Ombligo.- Huch’uy wawaqa pupunta tukuy imataruraspa mamanpa wiksanpi kawsan.Pupunta mamanpa upyasqan wayratasaman, pupunta mamanpa mikhusqantamikhun.- El feto vive en el vientre materno realizandouna serie de funciones medianteel cordón umbilical, por él respira el aireque toma su madre y se alimenta de lascomidas que su mamá come.Puputi. (s). Chayqa pupu kikillantaq.Puquy. (r). 1. Mayqan kawsaqpapas wiñaynintukuy. Madurar, completar su ciclo. 2. Mikhuypashuk ñatusqakunapas kutinantahunt’apay. Fermentar.1. Papaqa sumaqchata puquykuchkan; iskaykimsa p’unchawmantaqa ña allanapaqallinña kanqa.- La papa está madurando muy bonito;dentro de dos o tres días ya habrá queescarbar.2. Siwullayuq tumatiyuq mikhuyqa q’unchapatapi saqisqa utqaylla puqurqun.- Las comidas con cebolla y tomate sefermentan muy rápidamente si se lasdeja encima del fogón.Puriy. (r). Huk pachamanta wak pachamanthatkiy, riy. Caminar, andar, viajar.- Wata kuskayuq wawachayqa ña purichkanña.Purun. (s). Unay watakuna mana tarpusqaallpapas, mana hayk’aq tarpusqa allpapas.Runapa mana uywasqan, mana tupapayasqan.Terreno virgen, esteril, no cultivado;silvestre.- Purun allpapi tarpusqa saraqa may chanintamrurun.- El maíz sembrado en tierra virgen producemuy bien.- Purun quwi mikhuq runaqa suqu chukchayuqsi.- Dicen que las personas que comen cuyessilvestres tienen el cabello canoso.Puruña. (s). Sañumanta ruraspa kañasqahatun p’ukuman rikch’akuq apaykachana.Sañu anqara. Plato grande de arcilla, palangana,lavador de arcilla.- Usicayos llaqta runaqa uqa wayk’utapuruñapi tallirquspa qaraykuwanku.Ñuqaykutaq k’ispiñuta chay kikin puruñapikutichillaykutaq.103


- La gente de Usicayos te convida ocasancochada vaciándola en una palangana.Y los visitantes tuvimos que devolverlela palangana llena de panecillosde quinua como agradecimiento.Purutu. (s). Hawas sayay yunkapi wiñaqrurun mikhuna yura. Frijol, poroto.- Quito suyucha llaqtapiqa suqta chunkatawayuq punta purututa uywanku.- En la provincia de Quito cultivan 64 variedadesde frijoles.- Curahuata mana riqsisqay llaqtataqachay kikinpi llamk’aq Walter yachachiqpusawarqan.- A la comunidad de Curahuata, que noconocía, me condujo el profesor Walter,que trabaja en ese mismo lugar.- Unutaqa kay wichaykaq rarqallantapusanki.- Conducirás el agua solamente por estecanal de arriba.Pututu. (s). Waka waqramantapas mamaquchapi tiyaq hatun ch’urupa wasinmantapaswaqaq apaykachana. Trompeta de cuernoso de concha de caracol.- Sakaka hawa llaqtayuq runakunaqa putututawaqachispa warayuqninta P’isaqllaqtakama puriysimunku.- La gente de la comunidad de Sacacaacompaña a su alcalde a Pisac tocandosus trompetas de caracol.Pusaq. (s). Qanchis yupayman huk yapasqayupay. Ocho.- Pusaq watachayuq kaspayqa kimsa ñiqinyachaypiña karqani, qamri, ¿hayk’a?watayuqtaq kimsa ñiqin yachaypi karqanki?- Yo, a los ocho años, ya estuve en el tercergrado, y tú, ¿a los cuántos años estuvisteen el tercer grado?Puytu. (s). Tawa chiruyuq, iskay iskayqhawanakuq k’uchuyuq siq’isqa. Rombo,figura geométrica.- Puytukunaqa kallanpuni awaykunapipasmankakuna llimp’isqapipas.- Tanto en los tejidos como en la cerámicaaparecen figuras de rombos.Pusay. (r). Kawsaqtapas mana kawsaqtapashuk ñannin purichiy. Guiar, conducir,acompañar.104


- Los terrones están sólo para desmenuzarloscon la fuerza de la mano, de suerteque no necesitaremos de herramientaspara desterronar.PHph - phPhaka. (s). Qunqurmanta wichayniqmanaychantin tulluntin runapipas uywapipas.Entrepierna.Phaqcha. (s). Manaraq pampaman chayachkaspa«Phaq» nispa kinraymantapaskuska qhatamantapas unupa uraykuynin.Cascada.- Sayasqa unuqa qhillillapuni, mikhunapaqqaphaqcha unuta chaskikuna.- Las aguas estancadas generalmenteestán sucias, para la alimentación esbueno recibirlas de las cascadas.- Claudiaqa manam chakillantachu ruphachikusqa,phakantawanmi ruphachikusqa.- Claudia no sólo se había quemado lapierna, sino también la entrepierna.Phalika. (s). Warmikunapa churakunanmanrichk’akuq wawa siki p’istuna. Kulis.Faldellín de las criaturas.- Paya warmipa p’achanqa p’istu sutiyuq,chaytaqa pullira uhkuman churakunku.Wawakunapa p’istukunantaq phalikasutiyuq. Chaytaqa yachana wasimanyaykunallankupaqña saqinku.- Las prendas internas de las mujeres sellaman «envolturas», eso va debajo dela pollera. Las prendas de los niños sellama faldellín. Esta prenda tiene la formade una falda abierta y solamente sedeja para empezar el ciclo escolar.Phanchiy. (r). Rump’uraq kachkaspa t’ikapakichakuynin. Abrirse el botón de una flor,reventar un capullo.Phasanqalla. (s). Q’illay mankapi huk chikanwirata q’uñichispa huch’uychaq q’illusara t’uyqachisqa. Rosetas de maíz.- Wawapas machupas phasanqalla hamk’ataqamikhullanmi.- Tanto los nIños como los ancianos gustancomer las rosetas de maíz.- Achanqaray t’ikaqa phanchirqusqaña.- El botón de la begonia ya había reventado.Phapu. (s). Maki kallpallawan ñut’uy atiy.Terrón, algo desmenuzable con los dedos.- K’urpaqa makiwan phapurinallam kachkasqa.Chayqa manach ari munakunqachumarunapas.105


Phasi. (s). Unupa t’impusqan wapsillapichayachisqa mikhuy. Cocido al vapor.- Murayataqa manam unupichu wayk’unku,aswanpas unupa wapsillanpi phasisqa.- El chuño blanco no se cocina en el aguasino solamente al vapor.Phasku. (s). Chayqa Phatku. Aftas.- Huk t’antata tawaman phatmanchikchayqa sapankapa sutinmi: «Tawamantahuk», chaytaq yupaypi kayhina qillqakun:1/4.- Si partimos un pan en cuatro partesiguales, entonces cada parte ha de llamarse:«un cuarto», y esto en númerosse representa así: 1/4.Phata. (s). Chayasqa mana qarayuq sarapas,siwarapas, trigopas. Kay t’impusqakunatayapaspaqa wak mikhuykunatawayk’unku. Cereal cocido y frío, precocido.- Llaqta qhatukunapiqa tukuy imaña timpusqakan, chayta rantispa utqaylla trigophatatapas wayk’urqunchik.- En los mercados de los pueblos todovenden ya precocido, comprando esosproductos precocidos cualquier platose prepara muy rápidamente.Phatay. (r). T’impuchispa rurukuna qarant’uqyachiypas, takaspa aychapa qaran kichaypas,wak kawsaykuna t’uqyachiypas.Reventar por cocción o por golpe.- Irqichakunaqa papata t’impuchisqakuphatanankama.- Los niños habían sancochado la papahasta que reviente.- Kay phukuchukunataqa manas anchatahunt’achinachu; phatarqunmanmi.- Estos globos no deben ser inflados demasiado;pueden reventarse.Phatku. (s). Kalurmanta simipi ruphakuqk’iri. Chay k’iriqa ñuñuq wawakunataaswan hap’in. Aftas.- Phatku unquy hampinapaqqa huq’ullutaunu pukyumanta hap’irquspa unqusqarunapa siminpi qhuchparqachispa kikinpukyuman kachaykapuna, chaymi allin.- Para curar las aftas es bueno coger unrenacuajo del pozo de agua y frotarloen la boca del enfermo, luego volverloa soltar al pozo de agua.Phatmay. (r). Imatapas iskaymanpas kimsamanpas,tawamanpas achkamanpaskaq kaq rakiy. Partir un todo en partes iguales.Phaway. (r). 1. Chakiwan utqaylla pampanriy. Correr. 2. Hanaqninta raprata utqayllaqaywispa riy. Volar.1. Suritaqa kawallupi phawaspapas manamaypasunmanchu.- Al ñandú no le podemos dar alcance nicorriendo a caballo.2. Patuqa unupi tuytun, pampanta yuyayllawanpurin, hanaqnintataq phawallantaqichaqa yuyayllawan.- El pato nada en el agua, por las pampascamina muy lentamente, por el airevuela pero no tan velozmente.Phichu. (s). Millwayuq uywakunapa watasqathanta millwan. Vedija.- Puchkanapaqqa phichunta hurquspawisch’una; mana phichusqaqa utqayllamtukurqukun.- Para hilar hay que desechar las vedijasde la lana; de lo contrario esa parte seacaba muy rápido.Phillillu. (s). Puchkapa k’ullumanta tusuchiqp’ukun. Hukkunaqa Phiruru ninku. Platillode la rueca, perinola.106


- Wawa kaspaqa manam phillilluwanqaancha pukllanachu, chaymantataq payawarmi kaspa phillilluhina tusuq kawaq.- Siendo niñas no es recomendable jugarcon la perinola de la rueca, pues deadultas terminaríamos de bailarinas.- Warmi phiwi wawayuq mamaqa mikhuytaqarakuspa llapan runamansi aypachin,qhari phiwi wawayuqqa manas.- Dicen que las mamás de hijas primerizas,al servir las comidas, hacen que alcancenpara todos los presentes; encambio las mamás de hijos primerizosno logran lo mismo.Phukuna. (s). 1. Sansa hap’ichinapaq tuquru.Soplador. 2. Hanaq sach’akunapikawsaq sallqakuna chakunapaq apaykachana.Arma de caza.Phina. (s). Mikhuykunapas huk kawsaykunapaswasi hawallapi chirimantapas hukkawsaqkunamantapas allin waqaychasqa.Almacén protegido, depósito al aire libre.- Papa phinataqa k’ichunapaq agosto killapiqaña kichanaña.- El depósito de semilla de papas ya hayque abrir en el mes de agosto, para quitarlelos brotes.Phiña. (s). Runapas uywapas sallqapas,mana kusi sunquyuq kaptin. Molesto, enojado,bravo.- Phiñakuspaqa manam hayk’aqpas imatapasallintaqa rurasunmanchu.- Si estamos enojados nunca podemoshacer bien las cosas.1. Mariyacha, sansata phukunawan phukuspaninata hap’ichillayña.- María, ¡aviva ya el fuego con el soplador!2. Yunkakunapiqa phukunawan sallqakunatachakunku.- En las yungas cazan animales con elsoplador.Phukuy. (r). 1. Kawsachinapaqpas wañuchinapaqpassimimanta wayrata kallpawankacharpariy. Soplar. 2. Wayrapa kallpawanphawaynin. Soplar el viento.1. Tito, puñukapullasunña, wilata phukuspawañuchiy.- Tito, ya nos dormiremos, sopla la vela.2. Wayraqa kallpawan phukumun; chaymiichhuqa astawan rawrarin.- El viento sopló con más fuerza; por esola paja empezó a arder más.Phiri. (s). Wayk’usqapas, chirilla quqawtupachisqapas pisi unullayuq mikhuy.Sankhu. Comida espesa de harina.- Achka p’unchaw ñan purinapaqqa machikatapasqañiwa hak’utapas apakunchik,chaytataq ñanpi misk’iyuqtapaskachiyuqtapas pisi unullayuqta phiriykunchik,- Si hay que realizar caminatas de variosdías, será necesario llevar harinade cebada o de cañahua para prepararla comida sea con sal o azúcary en poca agua.Phiwi. (s). Qharipa warmipa kuraq wawan.Primogénito.Phullu. (s). Warmikunapa rikran qataqawasqa huch’uy llikllacha, wawakunapaschurakullantaq. Mantilla.- Mamayqa tusunaypaq munay phullutaawapuwanqa.107


- Mi madre me tejerá una hermosa mantillapara danzar.apakunku, ununtataq upyarqunku; chayraykumwankanikunaqa ancha hatunhamut’ayniyuq.- Los niños huancaneños tuestan habas,este tostado lo hiervien en otra agua.Las habas se llevan de fiambre a la escuelay el agua se lo toman, es por esoque los huancaneños son inteligentes.Phusullu. (s). Chayqa Suphullu.Ampolla.Phuqchiy.(r). Lichi t’impuchisqapas, huksiqiniray wayk’usqakunapas t’impuspaphawaykuynin. Rebalsar.- Lichita t’impuchispaqa ama phuqchichinkichu,chaytaq wakaykipa ñuñunphatanman.- Al hervir la leche evita de hacer rebalsarla,porque la ubre de tu vaca puedeagrietarse.Phuru. (s). Llapan pisquchakunapa millwasapatuquru p’achan. Pluma.- Pisqukunaqa raprankunapi rakhu hatuchaqphuruyuq, qhasqunpitaq ñañu ñut’uphuruchakunayuq.- Las aves llevan en las alas plumas grandesy gruesas, en cambio en el pechollevan plumas delgadas y finas.Phuska. (s). Chayqa puchka. Rueca.Phuturiy. (r). Mayqan muhupas unuwanpunkirispa wiñaynin qallariy. Brotar.- Parapuni, unupuni ima muhutapas phuturichin,mana chayqa ch’akirqapunmanmi.- La lluvia y el agua hacen que la semillabrote, de lo contrario éstas se secan.Phuyu. (s). Api allpapa wapsinpas q’uñiunukunapa wapsinpas hanaqpi huñusqa.Nube.- Q’uñi wapsiqa phuyuman tukuspa millwahinahanaqpi huñukun; chiriyaspataqparahina uraykamunqa.- El vapor caliente se junta en el espacioformando nubes como lana; éstas producenla lluvia al enfriarse.- Mankapa t’impusqan wapsipas phuyullataqmi.- El vapor de agua de las ollas que hierventambién se constituye en nube.Phuspu. (s). Hawas hamk’asqapas manahamk’asqapas mut’i. Huk ch’aki mikhuykunamantapasmut’i. Habas tostadas sancochadas.- Wankani wawakunaqa hawasta hamk’arqunku,chaytataq wak unupi t’impuchinku.Hawastaqa quqawninkupaq108


P’ampay. (r). Runa wañusqatapas uywawañusqatapas sallqa wañusqatapaspampaman pakapuy. Huk kawsaykunapakaypas. Enterrar, tapar algo.P’p’- p’P’acha. (s). Sach’apa qaranpas rapinpas,uywakunapa sallqakunapa qaranpas,millwamanta awaspa sirasqapas runapaukhun chirimanta ruphaymanta hark’ananpaqkawsaykuna. Ropa.- Ñawpa runakunaqa ukumaripa qaranwansip’achakuqku.- Dicen que las personas antiguas se cubríanel cuerpo con piel del oso.- Ayataqa aya p’ampana pampamanñamapapunku.- El cadáver ya lo llevaron a la pampa delcementerio.- Wirta ukhupim wiñapupaq sarataqap’ampamuni.- En el jardín tapé maíz para la jora.P’aqu. (s). Wik’uña millwahina llimp’iyuq,quri chukchaman rikch’akuq. Rubio.- P’aqu chukchayuq runapas, p’aqu qhichiprayuqrunapas kallantaqmi. Paykunataqa«rinku» nispa sutiyanchik.- Hay personas con cabellos rubios y pestañasrubias. A estas personas les decimos«gringos».P’asña. (s). Chunka iskayniyuq watayuqmantachunka pusaqniyuq watayuqkamawarmi. Sipas. Niña, mozuela, muchacha,adolescente.- P’asñakunaqa sapa kusikuy p’unchawchayamuptin k’achay k’achay p’achantintusunku.- Las muchachas bailan durante los díasfestivos vestidas con trajes elegantes.P’akisqa. (s). Ima sinchi kawsaykunapasachkaman rakikuy. Quebrado, roto.- Qispi rirpuqa chunkamanmi p’akirqukusqa.- El espejo se había quebrado en diezpedazos.- Tayta Juanqa chaki tulluntam p’akirqukusqa.- Don Juan se había quebrado el huesode su pie.109


P’isaq. (s). Yuthumanta aswan yaparisqasayayniyuq wit’u chupayuq aychanpasruntunpas mikhuna pisqucha. Perdiz.- P’isaqqa kimsa runtullata churan. Q’isanpitariptiykiqa mana ayqikunchu aswanpaskikillanpi k’uyturayan.- La perdiz solamente pone tres huevos.Si la sorprendes en su nido prefiere encogerseen vez de escapar.kunturqa manaña phawariyta atipunchu.Chaytataq runaqa turupa wasanpataman watananpaq hap’in.- Para cazar un cóndor vivo, la gente mataun caballo o una vaca en una hondonada.El cóndor divisa eso y se lo comehasta hartarse y no poder alzar vuelo.Entonces la gente lo rodea y lo coge vivopara amarrarlo a la espalda de los torosy luego realizar la corrida.P’uku. (s). Sañu t’urumanta rurasqa mikhunapaqpaskirpanapaqpas huch’uy puruña.Plato de barro.- P’ukuchapiqa mikhunchikpas uchu kutatapaschurallanchiktaqmi.- El plato de barro sirve para comer comopara guardar en él ají molido.P’isqi. (s). Mayllasqa kinuwa t’impusqa,chaytaq lichiyuq kisuyuq siwulla thiqtisqayuqmikhuna. Batido de quinua.- Wirnis santu p’unchawpaqqa kinuwap’isqita wayk’ukunchikpuni.- Para el Viernes Santo se prepara batidode quinua por costumbre.P’itay. (r). Llapan chakinta huqarispakallpay. Saltar.- Pikiqa p’itaspa p’itaspalla chinkarin.- La pulga se esconde saltando.P’uchqu. (s). Kachisapa mikhuypas, puqusqak’arku mikhuypas. Agrio, avinagrado,fermentado.- Pisi kachiyuq kisuqa p’uchquyarqunmi.- El queso preparado con poca sal seavinagra.P’ukru. (s). P’ukuman rikch’akuq t’uquniraqpampapas, huk ima kawsaypas. Hondonada,concavidad.- Kawsachkaq kuntur hap’inapaqqa hukkawallutapas huk wakatapas huk p’ukrupisipinku; chayta mikhuykuspataqP’unchaw. (s). Huk inti lluqsimusqanmantahuk inti lluqsimunankama pacha. Chayqa24 urayuqmi. Día.- Julio killapiqa tutapas p’unchawpas 12urasniyuqkama. Huk wataqa 365 p’unchawtamapamun.- El mes de julio trae 12 horas durante eldía y también 12 horas durante la noche.El año regular tiene 365 días.P’uñu. (s). Chayqa P’uyñu. Cántaro.P’uqay. (r). Imatapas maki ruk’anallawanñit’irquspa t’uqyarqachiy. Reventar algoapretando con los dedos.- Qhachu ch’uñutaqa makillawanmi p’uqarquna.- El chuño fresco se revienta solamentecon los dedos.110


P’usqu. (s). Chayqa P’uchqu. Agrio, avinagrado.P’uyñu. (s). Sañu t’urumanta llut’asqachawpi kinraypi q’ipinapaq iskay rinriyuqkawsay. Cántaro alargado.- Ñawpaqqa p’uyñupis unutapas aqhatapasq’ipiq kasqaku.- Antiguamente cargaban chicha o aguaen cántaros.111


«Qañiwaku que vale un Perú».- Lavando la cañahua y luego de tostarlase muele obteniéndose una harina. Esa«harina de cañahua se llama vale un Perú».Qq - qQachiy. (r). Makiwanpas wak ima apaykachanawanpasimapas kuyuchiy, mast’arpariy.Remover, esparcir.- Kaphiy hamk’anapaqpas huk ruru mikhuykunahamk’anapaqpas qachiykachaspapunichayachina.- Para tostar el café y otros productoscomestibles debemos removerlos constantementehasta su cocción.Qantu. (s). Qhichwa allpakunapi wiñaq yura.T’ikantaq q’illutapas pukatapas yuraqtapas.May maypiqa yaqa sach’a sayaymiwiñanpas. Cantuta.- Qantu t’ikataqa mayqankaqtapas yaqahuk hapt’ayta huk jarra ch’uya unupichuraspa t’ika kanchaman huk tuta saqina,qhipantin p’unchawmantaq chayunuwan ñawita achka kuti mayllakuna.Sayk’uynintapas pukayaynintapas qichunmi,ichaqa achka tuta rurana.- Echando un puñado de cualquier colorde flor de qantu en una jarra limpia deagua, hay que dejar que ésta se serenepor una noche debajo de un árbol. Aldía siguiente pueden aplicarse unosbaños de agua en los ojos. El agua quitala inflamación, además del cansancio.La operación debe repetirse porvarias noches.Qallu. (s). Siminchikpi mana tulluyuq tukuyniqmankuyuykachaq aycha. Lengua.- Tukuyniqman qalluta kuyuchispa mikhuykhamusqanchiktapas chaqrunchik,kaqtaq simikunatapas rimanchik.- Moviendo la lengua a todos lados mezclamosla comida que masticamos, asícomo también articulamos las palabras.Qañiwa. (s). Puna llaqtakunapi wiñaq kinuwamantaaswan pisi sayaynillayuq mikhunaruruyuq yura. Cañahua, cereal andino.- Mayllasqa qañiwata hamk’aspaqa hak’utaqhunanchik, chaypaq sutintaqmi112


Qanchis. (s). Suqtaman huk yupay yapasqa.Siete.- Allqu uñaqa qanchis p’unchawmantañawinta kichan.- Los cachorritos de perro abren los ojosa los siete días.Qapariy. (r). Sinchi kunkamanta rimaypaswaqaypas. Gritar, dar alaridos.- Huch’uyllaraq kaptiy kuraq wawqiyqasapa kuti qaparichiq kawan.- Cuando era pequeño, mi hermano mayorme hacía gritar cada vez.Qaqa. (s). Ancha hatun sasa kuyuchinarumi. Roca.Qaracha.(s). Runapa, uywakunapa, sallqakunapaqaranpi khakukuq ch’aki k’irikuna.Khiki. Infección cutánea, sarna, escamosidad.- Wawakunaqa qarachayuq allquwanpukllasqankumanta chay unquyniyuqrikhurillankutaq.- Los niños resultaron contagiados desarna por jugar con perros enfermos.Qaray. (r). Wisllawan p’ukupi mikhunachuray. Servir comida.- Hawa llaqtakunapiqa k’aspi wisllawanqaranakunchik.- En las comunidades campesinas nosservimos con cucharón de palo.- Qaqa qaqapiqa mana imapas tiyanchu.Tukulla chay chaypi tuta puñun.- En los roquedales nadie vive. Sólo elbúho duerme por ahí.Qara. (s). 1. Runapa, llamapa, allqupa, qaraywapahuk kawsaqkunapa aychanhark’aq. Piel, cuero, pellejo. 2. Siwarapa,sarapa, papapa, huk rurukunapa aychanhark’aq. Cáscara, corteza.1. Llama qara patapi puñuyqa q’uñillañam.- Dormir en cuero de llama es agradable.- Atuqpa qarantaqa kurukunapas millakuspasmikhunku.- Aún los gusanos comen con mucho ascola piel del zorro.2. Siwarataqa qarantillanta qhunarquy,chaymantaña qarantaqa suysurqunki.- Muele la cebada con cáscara; despuésle sacarás la cáscara cirniéndola.Qaraywa. (s). Tawa chakiyuq, hatun chupayuqpampan phawaq sallqacha. Lagartija.- Tullu p’akisqataqa q’uñichkaq qaraywaaychawanmi watakuna, chaymi utqayllaalliyan.- Cualquier hueso fracturado se soldarámuy rápidamente si se le aplica comoemplasto la carne de una lagartija.113


Qarpay. (r). Yapunapaqpas chakra allin wiñananpaqpasunuwan apiyachiy. Regar.- Qarpasqa allpakunapiqa kimsa kutitampapataqa watapi huqarinchik; parallawanqach’ulla kutillata.- En los terrenos regados se recogen hastatres cosechas de papa al año; en cambiocon la lluvia solamente se cosechauna vez.Qasa. (s). Tuta anchata chirispa unutapasrumiyachinraq. Helada.- Aswan Karu llaqtapiqa junio killapi misk’ipapata wayk’uspapas, añuta wayk’uspapas,lichita t’impuchispapas wasipatakunapi tuta qasachinku, chaytaqqhipa p’unchawpaq qasasqa rikhurin.K’utunapaqqa misk’illaña ichaqa uhuchikun.- En el pueblo de Azángaro, durante elmes de junio, suelen sancochar papadulce o mashua o también hervir leche;luego esto se coloca en el techo de lascasas, al día siguiente tienes ricos heladospara comer, pero cuidado queesto produce la tos.Qatay. (r). 1. Imatapas ichhuwanpas awasqawanpaschirimantapas ruphaymantapaspakay. Tapar, ocultar, proteger. 2.(s). Ususipaqharinpas qusanpas. Yerno.1. Chay saratataq huq’urqunman, imallawanpasqataykuy.- Ese maíz puede mojarse, tápalo por favorcon algo.2. Qatayniyqa karu llaqtatam llamk’apakuqrin, wata tukuypaqqa ña kutimunqaña.- Mi yerno se fue a trabajar a un pueblomuy lejano, pero para fin de año ya volverá.Qataycha. (s). Chayqa achuqallapa llullasutin. Comadreja.Qatiy. (r). Sallqatapas uywatapas runatapaskarunchachiy; kaymanta wak hawamanapay. Arrear, alejar.- ¡Allquykita qatiy! Runatataq kanirqunman.- ¡Aleja tu perro! No vaya a ser que muerdaa la gente.Qaylla. (s). Mana karuchu. Kaychalla.Cercano.- Lima llaqtamanta Ica llaqtamanqa qayllalla,aswanpas Lima llaqtamanta Tacnallaqtaman ancha karu.- De Lima a Ica es bastante cercano; encambio de Lima a Tacna es bastante lejos.Qayna. (s). Kunanmanta aswan ñawpaq.Antes, ayer, anteayer.- Qaynaña misiykuqa wacharqan, qaynap’unchawtaq uñachakuna ñawinta kichanña.- Nuestra gata parió hace algunos días,y las crías abrieron sus ojos ayer.Qaywiy. (r). Mikhuy mankata k’aspiwanpaswisllawanpas kuyuchiy, harwiy;t’urutapas lampawan t’ikray. Remover.- Mana qaywisqa lawa mankaqa tiyarqusparupharqunmanmi.- La olla de mazamorra que no se remuevepuede asentarse y quemarse.Qichuy. (r). 1. Achka kaqmanta allinmantapasmana allinmantapas pisiyachiypasch’usaqyachiypas. Quitar. 2. Achka kaqmantahuk chikan hurquy. Restar, sustraer.1. Chay allquykim aychayta qichurquwan.- Tu perro me ha quitado mi carne.2. Iskay chunka kimsayuq sulis qullqitamamay apachiwarqan. Chunka tawayuqsulis qullqita qichuptiyri, ¿hayk’a sulistaqpuchuwanman?- Mi madre me envió con 23 soles, si a esacantidad le resto 14 soles, ¿cuánto dedinero me queda?Qilla. (s). Mana llamk’ay munaq runa. Qasillakakuy munaq qharipas warmipas.Mana imapas ruraq. Ocioso(a).- Huk qilla maqt’atas usakuna mikhuspatukurquq kasqa.- Cuentan que a un joven ocioso se lo comieronlos piojos.Qillqana. (s). 1. Imawanchus siq’inchik,k’aspiman rikch’akuq apaykacha-114


na. Lápiz. 2. Imapichus siq’inchik, rapikunamanrikch’akuq chay apaykachana.Cuaderno.1. Yachachiqniyqa qillqana k’ulluwan siq’ichiwan.Taytaytaq yachachiqniymanhuk rapipi qillqaspa apachiwan.- Mi profesor me hace dibujar con lápiz.Y mi padre me envía para el profesoruna carta escrita en una hoja de papel.2. Qillqana rapita mamaywan rantichikusaq.- Me haré comprar cuadernos con mimamá.Qillwa. (s). Yaqa wallpa sayay mayukunapichallwa hap’ikuq yana umayuq yuraq pisqu.Gaviota.- Mayu unu qunchu kaptinqa qillwaqa allpak’uykatañataqsi pallakun.- Si las aguas de los ríos están muy turbias,entonces las gaviotas comen laslombrices de la tierra.Qina. (s). Qanchis t’uquchayuq tuquruchaphukuspa sumaq wirsukuna waqachina.Flauta, quena.Qillqay. (r). Huk papil rapipipas, qarakunapipas,pirqakunapipas yuyayninchikchuray. Escribir.- Hatun kaspayqa runa simipi tukuy muchusqaytayuyasqayta mana yuyasqaytaachkata qillqasaq, suwakunamantapasllullakunamantapas.- Cuando sea grande escribiré en quechuatodo lo que sufrí; de lo que meacuerdo y de lo que no me acuerdo. Redactarémucho, de los ladrones y de losmentirosos también.- Kunan qhipa wiñay waynakunaqa manañamqinallatapas waqachiyta munankuchu,paykunaqa cassetpi millay ch’aqwaqwirsukunata uyarinku.- Los jovencitos de hoy ya no quieren nitocar la quena, pues prefieren escucharbulla en lugar de música en los cassetesactuales.Qiru. (s). K’ullumanta rurasqa willka aqhaupyana. Vaso ritual de madera.- Inkaqa qirupim aqhapa ñawinta taytaintiman t’inkaq, chaymi allin kawsaykunachay watakunapiqa kaq.- El Rey Inka asperjaba lo mejor de la chichaal Padre Sol y es por ello que duranteesos años había buena cosecha.Qispi. (s). Lluchk’ay lluchk’ay rumi. Wasimank’anchay yaykunanpaq t’uqukunapichurasqa ñañu kawsay. Cristal, vidrio.- Qispi rumipiqa uyanchikpas rikukunmi.- En las piedras lisas hasta nuestra carapodemos ver.115


Qispichiy.(r). Mayqan kawsaqtapas imahuchanmanta pampachaspapas puririchiy.Kacharpariy. Liberar, avanzar.- Tupaq Amaru kuraq taytanchikqa awqarunakunamanta qispichiyta munaspasñuqanchikrayku wañuyninta tarisqa.- Nuestro héroe Túpac Amaru dicen queencontró la muerte por liberarnos de losexplotadores.Qucha. (s). P’ukru allpakunapi achka huñusqaunu. Lago, laguna.- Punu allpapi kan huk hatun qucha, chaypaqsutinmi Titiqaqa Qucha. Chay quchamantaskuraq tayta mamanchikManku Qhapaqwan Mama Uqlluwan lluqsimuqkasqaku, chayraykutaqmi chayquchaqa ancha watukuna.- En el territorio puneño hay un gran lago.Ese lago se llama Lago Titicaca. Dicenque nuestros primeros padres MancoCapac y Mama Ocllo salieron de ese lago,por esa razón ese lago es muy visitado.Qullpa. (s). Ancha kachisapa allpa, chaypiqamana ima yurapas wiñanchu, aswanpaschay allpataqa kachiyasqa kaptinuwihapas wakapas llaqwakun. Salitre.- Qullpa allpakunapiqa kachi puqun, kaqtaqqullpa pukyukunamantapas kachiunu lluqsimun.- En los terrenos salitrosos madura la sal,y de los manantiales salitrosos sale aguasalada.Qullqi. (s). 1. Yuraqniraq q’illay pachamamapa sunqunpi sirk’akunahina qaqaqaqakunapi kan. Plata. 2. Kikin qullqiranti, ima rantikunapaqpas papilpipashuk yuraq q’illaypipas chaninniyuqapaykachana. Dinero, billetes.1. Achka qullqiyuq runakunaqa qurimantapasqullqimantapas kiruta churachikunku.- La gente adinerada se hace colocar dientesde oro o de plata.2. Machasqa runaqa «qullqiyuqmi kanikarahu» nispa riman, qhipantin p’unchawtaqkhuyay uyantin purichkan.- La gente que está mareada habla: «yotengo plata carajo», pero al día siguienteestá que da pena.Qulli. (s). Puka q’illu t’ikayuq, rapinpa ukhuuyan yuraq, huk uyantaq k’anchaq q’umir,kiswar sach’amanta aswan huch’uy sayayniyuqpunakunapi wiñaq sach’a. Colli.- Qulli sach’aqa kiwsar sach’apa yawarmasinmi, ichaqa chiri allpakunallapiwiñan.- El colli es pariente del quishuar, y tienecomo hábitat la zona altoandina.Qunqur. (s). Rakhu phakapa uraychanpimuqu. Rodilla.- Ñawpa qanchi qharikunaqa qunqur patakamallawarayuq kasqaku.- Antiguamente los canchinos utilizabanpantalonetas que les cubrían hasta lasrodillas.Qunqurikuy. (r). Ancha yupaychasqa runawantinkuspapas, santukunawan tinkuspapas,Pacha kamaqninchikwan tinkuspapasqunqur chakimanta churakuy.Arrodillarse.116


- Wakcha runaqa hampiqnin TaytachaWankata rikurquspa qunqurikunpacha.- El pobre feligrés, al verse delante delSeñor de Huanca, inmediatamente sepuso de rodillas.Quqaw. (s). Ñan purinapaqpas, llamk’aqpurinapaqpas ch’aki mikhuy wayk’usqa.Fiambre.- Puna ayllukunamanta yunka puriq runakunaqahak’uta, k’ispiñu harwisqataima quqawpaq apakuqku.- Los viajeros de las punas para ir a losvalles se llevaban como fiambre diferentesharinas y panecillos de quinua soasadas.Qura. (s). Allpa patapi llapan payllamantawiñaq yurakuna. Hierba silvestre, mala hierba.- Pacha mamanchik ñuqanchikpaqqa tukuyniraqqurakunata wiñachipuwanchik:hukkunaqa mikhuna, hukkunaqahampi, mana allin apaykachasqakunataqmiyu. Chayrayku qurakunataqa riqsinapuni.- La Madre tierra nos brinda una serie dehierbas: unas nos alimentan, otras noscuran de nuestros males y algunas malempledas nos hacen daño. Por ello debemosconocer las propiedades de lasplantas.Quray. (r). Chakrakunapiqa kallanpuni manaallin qurakuna, chaykuna hurquymi kaysutiyuq. Deshierbar.- Papa chakramantaqa quranapunim manaallin yurakunata.- De la chacra de papas hay que deshierbartodas las malezas.Quri. (s). Q’illuniraq qaqa chawpikunapitarikuq ancha chaninniyuq q’illay. Oro.- Ispañul runakunaqa quri qullqita llamk’achispayaqa llapa indio runakunataswañuchiq kasqa, kaqtaqsi llamapas q’ipipakuchkaspahinapisiyapullaqtaq kasqa.- Dicen que los invasores españoles, porsed de oro y plata casi exterminaron alos indios obligándolos a un trabajo excesivo.De igual manera las llamas tambiénhabían disminuido por el excesivotrabajo.Quri q’illu. (s). Puka q’illuman rikch’akuqllimp’i. Anaranjado.- Allin puqusqa tunasqa quri q’illu llimp’iyuqrurutam quwanchik.- La tuna bien madura nos da ricos frutosanaranjados.Qurpa. (s). Huk runapa allpan muyuriqninpas,huk ayllupa kaqnin muyuriqninpas,huk suyupa kaqnin allpa muyuriqninpas.Manya. Límite, lindero.- Manuelcha, allintapuni uywata hark’amunki,chaytaq qurpata ima wasapachiwaq.- Manuelito, atajarás con cuidado el ganado,no vaya a ser que se pase del lindero.Qurpachay. (r). Ñanta rispa tutayachikuspariqsisqa wasipipas, huk mana riqsisqawasipipas puñuy. Alojar.- San José (Azángaro) llaqtamantaqapichqa tutata qurpachakuspam Sandiallaqtamanqa chayana kaq. Kunanqakarrupi rispa huk p’unchawllapi chayarqunchik.- Antes desde el pueblo de San José sellegaba a Sandía alojándonos 5 noches;ahora en carro se llega en un día.Qusa. (s). Huk warmipa kasarakusqanqhari. Esposo, marido.- Mama Ignaciapa ñawpa qusanqa SantoDomingo qhuyapim wañun, tayta Erasmuqaqhipa qusanñam.- El primer esposo de la señora Ignaciaha muerto en la mina de Santo Domingo,don Erasmo es su segundo esposo.Qutu. (s). Achka ima kawsaykunapas hukhawallapi huñusqa. Montón, hacinamiento.- Salinas qucha qayllapim kachiqa urqukunahinaqutu quturaq achka sayarachkan.- En las riberas de la laguna de Salinashay montones de sal como si fuerancerritos.Quwi. (s). Tawa chakiyuq, mana chupayuqachuqalla sayay mikhuna wasi uywacha.Cuy, conejillo de indias, cobayo.117


- Inkakunamanta ñawpa runakunaraqsiquwitaqa uywaq kasqaku. Chaysi chayñawpa runakunaqa ancha kallpasapakarqanku, chayraykutaq ñuqanchikpasquwita uywaspaqa mana qhatunanchikchuaswanpas mikhunanchik.- El cuy fue domesticado antes de los incas;dicen que por eso esa gente poseíamucha fuerza, esta es la razón por laque nosotros también debemos criarcuyes, no para venderlos sino para comerlos.Quya. (s). Sapan inkapa warmin. Munaysipas. Esposa del inka, reina.- Quyaqa tukuy ima yachaq warmim karqan,manam kunanhina munay wankhiwarmichu.- La esposa del inca sabía hacer de todoy no como algunas damas bonitas dehoy, sin habilidades.Quyllur. (s). Tutakunapi hanaqmanta mayqankaqk’anchamuq ch’askachapas. Estrella.- Qulla suyupiqa tutakuna rikunchik tawaallin k’anchaq quyllurkunata, chaypa sutinmich’aska hukkunataq «kurus» nispasutiyanku.- De noche se ven en el Collasuyo 4 estrellasmuy brillantes, a éstas se les conocecon el nombre de Cruz del Sur.Quy. (r). Mañakuqkunamanpas, mana kaqniyuqkunamanpasimapas rakiy, ayniy, mañay.Dar, brindar, convidar.- Mana kaqniyuqmanqa imatapas qurinapuni,chaykunaqa mañarisqallam.- A nuestros prójimos que necesitan algohay que darles lo que piden, porque enesta vida todo es prestado.Quyru. (s) . Ñawipi arpha rikuchikuq llikaaychacha. Catarata de los ojos.- Ñawpa runaqa ñawi quyru hampinapaqqach’ichitas ñawinman kachaykuq,chaytaqsi huk tutallapi chay quyru aychataqamikhurquq.- Dicen que los antiguos curaban las carnosidadesde sus ojos echando en elloscamaroncillos de río, y éstos en una solanoche comían toda esa carnosidad.118


QHqh - qh- En las labores de chacra, el varón barbecha,la mujer apila los terrones y loshijos abonan o desmenuzan los terrones.En la familia campesina cada unotiene su tarea.Qhachun. (s). Qhari wawapa warmin. Nuera,esposa del hijo.- Qhachunniyqa sumaq pallay llikllakunatamawan, ichaqa manam chakra ruraytayachanchu.- Mi nuera sabe tejer mantas con bonitosdiseños, pero no sabe de labores agrícolas.Qhapaq. (s). Achka kaqniyuq, atiyniyuq runa.Poderoso.- Wakin runakunaqa qhapaqyanku wakcharunakunapa llamk’ayninwan, wakcharunakunapa muchuyninwan.- Algunas personas llegan a ser poderosasgracias al trabajo de los pobres y alsufrimiento de éstos.Qhaquy. (r). Makillawanpas ima hampiwanpashuk k’irisqa ukhutapas nanasqaukhutapas llusispa hampiy. Frotar, sobar.- Qayna p’unchaw pukllaspam wasaypisaqmarquwanku chayta, ¿mach’aqwaywirawan qhaqurquwankimanchu?- Ayer durante el juego me codearon enla espalda, por favor, ¿podrías frotarmecon sebo de culebra?Qhari. (s). Ulluyuq q’urutayuq runa. Uywakunapitaqurqu. Macho, varón, hombre.- Chakra ruraypiqa qharitaq chakmanwarmitaq pinchan, wawakunataq wanunpask’urpatapas marun. Ayllu ukhupirunakunaqa llapanpas ruranayuqmikanku.Qhata. (s). Mana kuska pampachu, aswanpasurqu kinray. Urqu puntamanta urquchakikama. Ladera, pendiente.- 1535 watapi Pedro Pizarro Qusqu llaqtamanchayamuchkaptinsi urqu qhatakunapiqachachakuma sach’akuna hunt’akaq kasqa, paquchantin, wik’uñantin,wanakuntin, llamantintaqsi pampakunahunt’a mikhuq kasqaku.- En 1535, cuando Pedro Pizarro llegabaal Cuzco, vio las laderas de los cerrosllenos de árboles de chachacomo y laspampas llenas de alpacas, vicuñas,guanacos y llamas pastando felices.119


Qhatu. (s). Huk llaqta pampa achka rantinakuqrunayuq. Plaza, mercadillo.- Llaqtamanta hamuq runakunaqa hukqhatukunaman apanankupaq pisi qullqillapiimatapas rantiwanchik, paykunataqimamantapas achka qullqita mañawanchik,kaqtaq llasayninpipas aysaykuwanchik.Ima ruruchiqkunapas huñunakuspaqhatuspaqa allinmi kasunman.- Los comerciantes que vienen de lospueblos compran nuestros productospagándonos muy barato, pero ellos vendenesos mismos productos en precioselevados en otras plazas; en cambio porlos productos que ellos traen nos pidenmuy caro. Los productores debemos organizarnospara no ser engañados.2. Qhichwa siminchikpiqa kastilla simipihinallataqmi qillqananchikpas ñawinchananchikpas.- En la lengua quechua también debemosleer y escribir como en castellano.Qhichincha. (s). Wayk’ukuna wasikunapiyanallaña q’usñi watantin huñusqa. Hollín.- Mana hampikuy atiq uhutaqa qhulla hisp’aytaskachichayuqta qhichinchayuqtaima t’impuchispa ch’isin paqarin upyana.- Dicen que la tos rebelde se cura tomandotarde y mañana una media tasa deorín fresco hervido con un tantito de saly hollín.Qhichipra. (s). Ñawi chukcha. Pestañas.Qhaway. (r). Imatapas ñawiwan rikuy. Mirar,observar.- Junio killapim K’ana Marka llaqtapi munaytusuykuna qhawakunapaq kan.- En el mes de junio, en las ruinas de K’anaMarka, hay un concurso de danzasmuy lindas para mirar.Qhichwa. (s). 1. Iskay waranqa, kimsa pachakthatkimanta kimsa waranqa, pichqapachak thatkikama uraymanta wichaymanallpa. Una de las 8 regiones naturales delPerú, quechua. 2. Chay allpakunapi rimasqasimi. Runa simi. Lengua quechua.1. P’isaq llaqtaqa (Calca) qhichwa allpapitarikun, chaymi sarapas chaypiqa urinraq.- El pueblo de Pisac (Calca) se halla enla región natural quechua, por ello esque en ella se produce maíz.- Wanthi unquyniyuq maman warmi kaptinqawawapa qhichipranqa ch’uqñiwank’askasqallapuni sapa paqarin rikhurinqa.Chaytaqa kawsachkaq huk’uchapañutqhunwan wawapa ch’ipuqunman,rinri wasanman, much’unman ima llusirispahuk papilchawan k’askachina.Chaytaqa huk kuti sapa qanchis p’unchawmanta.- Si la criatura ha nacido con una conjuntivitisblenorrágica, sus pestañas amaneceránsiempre bien pegadas con legañas.La curación consiste en ponersesos de ratón todavía calientitos en lassienes, detrás de las orejas y en la nuca.Una curación por semana es suficiente.Qhilli. (s). 1. Mana pichasqa wasipas, manat’aqsasqa p’achapas, mana armasqakurpupas, imapas mana ch’uyanchasqa.Sucio, suciedad. 2. Qharipas warmipas wakwarmikunawan wak qharikunawan puriqpastiyaqpas. Conviviente, amancebado.1. Qhilli p’achayuq runaqa manam allinchurikukun.120


- Las personas desaseadas no son bienvistas.2. Qhilli kawsaq qhariqa manam hayk’appasallin warmitaqa tarinmanchu.- El hombre que suele convivir con una ycon otra nunca encontrará una parejabuena.Qhipa. (s). 1. Sullk’a, chayraq chayamuq.Último, menor. 2. Chayraq hamuq pacha.Futuro.1. Qhipa churiypa sutinqa Gary Leandro;payqa Juliacapi paqarirqan.- Mi hijo menor se llama Gary Leandro; élnació en Juliaca.2. Qhipa pachamanqa runakunapas phawaqsikasunchik. ¿Mayhinam kay yuyayrikch’akusunki?- Aún los humanos podremos volar en elfuturo. ¿Qué te parece esta idea?Qhispi. (s). Chayqa qispi. Cristal, vidrio.Qhuna. (s). Mamantin churintin sawnanantinhak’u ruranapaq rumikuna. Molino compuestode por lo menos tres piedras.- Puna ayllukunapiqa kinuwatapas qañiwatapasqhunapi utqaylla hak’unchiksantus p’unchawpaq.- En las comunidades altoandinas se muelerápidamente quinua y cañahua en molinosde piedra para todos los santos.- Chhulli unquy hap’iwaptinchikqa sinqanchikmantaunu qhuñaqa atipawanchik.- Cuando nos enfermamos con la gripe elmoco fluye de la nariz constantemente.Qhupu. (s). Runapas sach’apas chiqan kananmantaq’ipiyuqhina k’umuykusqa. Encorbado,jorobado.- Qhupu runakunataqa «llullakusqankunaq’ipiq» ninku.- A las personas jorobadas les dicen quecargan sus mentiras.Qhurquy. (r). «Qhur qhur» nispa puñuy.Roncar al dormir.- Mana allin sawnanayuq puñuspapas, siminchikhanllarisqa puñuspapas millaytaqhurqunchik.- Sea por dormir mal acomodados o conla boca abierta roncamos horriblemente.Qhuru. (s). 1. Sinchi, mana chullusqa, rumiyasqa.Duro, seco. 2. Mana rinriyuq, manaumayuq, q’asa. Mutilado, desorejado.1. Chay saraqa manaraqmi chullusqachu,qhuru sunquyuqraqmi kakuchkasqa.- Ese maíz todavía no está bien remojado,aún está duro.2. Qhuru mankataqa ama apamunkichu.No vayas a traer la olla desorejada.Qhutu. (s). Uhuspa surq’anmanta llawsathuqay wisch’umuy. Esputo.- Uhuspa yawar qhutu thuqaq runaqa tisisunquyniyuqllapuni.- La persona que al toser esputa sangreseguro que tiene tuberculosis.Qhuya. (s). Pacha mamapa ukhunpi anchamunasqa q’illaykunapa kanan. Mina.Qhuña. (s). Sinqamanta lluqsimuq yuraqraqq’illuraq q’umirraq llukllu unu. Moco.- Surphana qhuyapiqa quri wik’uñaskachkanman, ichaqa chunka iskayniyuqwayna sipastas mañakunman.- Dicen que en las entrañas de la minade oro de Surphana hay una vicuña deoro, pero a cambio dicen que pide docemuchachos y doce doncellas.121


Q’q’- q’Q’achu. (s). Llullullaraq qiwa. Q’umir qura.Hierba tierna.- Hawa llaqtakunapi quwipaqqa q’achutasapa p’unchaw rutunchik.- En las comunidades del medio rural cadadía se corta hierba tierna para loscuyes.Q’allay. (r). Papatapas wak ima mikhuykunatapasrakhu rakhumanta kuchuy, phatmay.Cortar los tubérculos en rodajas, enrebanadas.- Estofado mikhuy wayk’unapaqqa papatapassanawritapas rakhu rakhuta q’allana.- La zanahoria como las papas se cortanen rodajas para cocinar el estofado.Q’apay. (r). 1. Wayrata upyaspa huk kawsaykunapa,huk kawsaqkunapa asnayninmutkiy. Oler. 2. (s). Mikhunakunapa hukima kawsaykunapa millaypas sumaqpasasnaynin. Olor.1. Quwi kankaqa karumanraq q’apan, kaphíyhamk’asqapas kaqllataq.- El cuy asado y el café tostado huelen ala distancia.2. Ahuspa q’apayninqa karumantaraq sinqanchikmanchayamun.- El olor del ajo se siente a la distancia.Q’apiy. (r). 1. Yapa yapamanta apaykachay,q’apñuspa apaykachay. Manosearajando. 2. Ima hak’utapas unutawan masachaspañatuy. Amasar.1. «Chay kamisa q’apiykachanaykitaqamanachu sinqaykita q’apikuwaq» nispamqhatuqkunaqa k’amikun.- «En lugar de estar manoseando esa camisapor qué no te agarras la nariz», tedicen las vendedoras.2. Allin q’apisqa masamantaqa t’antapasmana q’umpu q’umpuchu lluqsinqa.- De la masa bien mezclada saldrá el pansin grumos.Q’asa. (s). 1. P’ukukunapa mankakunapapata qarachan t’iqpasqa. Portillo, abra.2. Imapas mana hunt’asqa. Vacío.1. ¿Pitaq chay tasata q’asarqurqan?- ¿Quién desportilló esa taza?2. Q’asa kiru runaqa huch’uymanta misk’imikhuqkunam.- Las personas tienen la dentadura incompletaporque desde pequeños hanconsumido caramelos.Q’asuy. (r). K’aspiwanpas marunawanpasrunatapas huk kawsaykunatapas chakrapich’ampatapas kallpawan takay. Desterronar,desmenuzar a golpes, golpear con objetolargo.- Papa tarpunapaqqa k’urpakunata ñut’utaq’asuna.- Para sembrar la papa hay que desmenuzarbien los terrones.122


Q’awa. (s). Wakapa ch’aki akan. Bosta, excrementode la vaca.- Paray pachapi q’awataqa arkupi qatasqatawaqaychanchik.- En la época de lluvias la bosta se guardaapilada en montones y bajo techo.Q’ayma. (s). Pisi kachiyuq pisi q’apayniyuqmikhuy. Desabrido, insípido.- Latakunka llaqtapi sara mut’itaqa kachiyuqtawayk’unku, mana kachiyuqtaqa«q’ayma mut’i» ninku.- En el pueblo de Latacunga (Ecuador) elmote se cocina con sal, de otra maneralo consideran mote insípido.Q’ichwa. (s). Takasqa, chullusqa ichhumantaq’iwisqa waskha. Phala. Soga de paja.- Ichhu wasi qatanapaqqa q’ichwawank’aspinkunatapas chaqllankunatapaswatana.- Para techar una casa de paja es necesarioamarrar los palos y las palizadascon soguillas de paja.Q’illu. (s) Intipa k’anchayninman rikch’akuqllimp’i. Sunch’u yurapa t’ikanman rikch’akuqllimp’i. Amarillo(a).- Anti llaqtakunamanta yunkakunamanriq runakunaqa q’illu qarallantinña, manayawarniyuqpas kankumanhina kutimunku.- Los pobladores de las provincias altoandinasque van a los valles, retornancon la piel amarillenta, como si ya notuvieran sangre.Q’inti. (s). T’ikakunapa misk’in ch’unqaq,qhipamanpas ñawpaqmanpas phawaykachaqhuch’uy mana sayaykuq pisqucha.Luli. Picaflor, colibrí.- Q’intiqa mana aypay atiy qaqakunapiq’isanta misk’i thuqayninwan k’askachisparurakun. Chayqa huk warkusqaichhu wayaqachaman rikch’akun.- El picaflor construye su nido de pajitapegada con su saliva melosa en rocasmuy difíciles de alcanzar. Esos nidos parecenbolsitas de paja colgadas de lasrocas.Q’ipa. (s). Latamantapas tuqurumantapasphukuspa qaparichina. Trompeta.- Wakin llaqtakunapiqa hatun p’unchawkunapiq’ipata ñataq ñataq waqachinku.- Durante las festividades andinas, en algunospueblos, tocan las trompetas derato en rato.Q’ipi. (s). Tukuy ima maymanpas apana.Khipu. Carga, atado, bulto.Q’illay. (s). Quripas, qullqipas, antamanrikch’aq apaykachanakuna. Metal, hierro.- Kuchunakuna qurimantaña, qullqimantaña,antamantaña kaptinpas q’illay kuchunaninchik.- Aunque los cuchillos sean de oro, deplata o de cobre, siempre los llamamoscuchillos de metal.- Qhipallamanmi q’ipiytaqa churakurqani,kunantaq mana kapusqachu, pichpantaspa uraykuchin.- Puse mi bulto en la parte posterior, yahora no está, alguien por confusión habrábajado.Q’ipichay. (r). Runapa ukhunpas uywakunapaukhunpas unqusqa kaptinqa hampikunatawakichinku, chaymantataq allintap’istuspa watanku. Curar mediante emplastoy amarrado.123


- Makita kuchuykukuspaqa isku hak’utahich’aykurispalla q’ipichaykunku. Chaytaqasapa iskay p’unchaw q’ipichana.- Si alguien por accidente se corta la mano,es suficiente echar a la herida sangranteun tantito de polvo de cal y se laamarra. Esto se repite cada dos días.Q’ipiy. (r). Runapas uywapas wasanpiimapas apay. Cargar.- Qharipas warmipas llikllapipas punchupipasiskay kimsa aruwata q’ipinku. Hukkawalluqa kustalpi suqta aruwata imaq’ipin.- Las mujeres en mantas y los varones enponchos pueden cargar hasta tres arrobas.A los caballos se les carga en costaleshasta 6 arrobas.Q’isa. (s). Pisquchakunapa runtunan uqllananwasi. Nido.- Pisquchakunaqa ñut’u ichhumantapas,millwamantapas, kikinpa phurunmantapasq’isata rurakun; chaypi runtun, chaypiruntusqanta uqllan, chaypi chiwchinkunataumispa uywan.- Las aves hacen sus nidos con paja, lanao pelos, y con sus propias plumas; ahíponen sus huevos, los incuban, y luegocrían a sus polluelos.Q’isana. (s). T’uturamantapas mataramantapaschay patapi puñunapaq hatun qarahinasirasqa. Colchón o estera de totora.Q’iya. (s). K’irisqamanta runakunapa uywakunapaismusqa aychanpa sankhuunun. Pus, podredumbre.- Mana hampisqa k’irinchikqa qhillimantaq’iyachan.- En una herida sin curar y con suciedadseguro ha de formarse pus.Q’umalliy. (r). Chayqa tumpay. Acusar.Q’umir. (s). Llullu rapichakunapa llimp’in.Verde.- Imasmari, imasmari:Waynamantaqa q’umir warayuq, yuyaqmantataquqi warayuq.¿Imas kanman? Chayqa paqpa.- Qué será, qué será:De joven viste pantalón verde y de ancianopantalón gris.¿Qué será? El maguey o panca.Q’uncha. (s). T’urumanta llut’asqa yamt’awanpasq’awawanpas wayk’ukuna. Fogón,cocina.- Imasmari, imasmari:Huk payacha wirulla (yamt’alla) mikhuq,hak’ulla akaq.¿Imas kanman? Chayqa q’uncha.- Qué será, qué será:Una abuelita que sólo come caña, y sólodefeca harina.¿Qué será? El fogón.- Kulchunpas qarapas mana kaptinqa q’isanapatapi puñuna.- Si no se tiene ni colchón ni pellejos paratenderse se puede dormir encima de esterasde totora.Q’isqintu.(s). Chayqa q’isqis. Cigarra.Q’isqis. (s). Ch’isinkuna «q’isqis, q’isqis»nispa phawaykachaq wanquyrumantaaswan hatunpacha urucha. Cigarra.- Q’isqis mikhuq allquqa wirallaña wiñan.- Los perros que cazan y comen cigarrasse mantienen gordos.Q’uñi. (s). Tumpa ruphaq mana chirichu.Cálido, caliente.- Saraqa manam hayk’aqpas chiri allpakunapiqawiñanmanchu, qañiwa aswanpaschiri urqukunapi wiñan.124


- El maíz no puede producir en tierras altas,en cambio la cañahua sí resiste el frío.Q’upa. (s).Ima rurasqakunapa puchunpas.Qhilli. Basura, suciedad.- Q’umir yamt’aqa millaytam q’usñin, manataqrawranpaschu.- La leña verde no arde y produce muchísimohumo.- Q’upataqa iskayman akllana: hukkunatautqaylla ismurqunanpaq, hukkunatataqachka watapi allpayaqman. Q’upataqaallpa ukhuman pakana.- Debemos escoger la basura en dos grupos:en uno las de descomposición rápida,y en otro las de larga descomposición.La basura debemos enterrarla.Q’uruta. (s). Urqu sallqakunapa, urqu uywakunapa,qharipa ima muhu wayaqan.Qharipa runtun. Testículos.- Qharipa muhunqa q’urutanpi hamun,warmipa muhunqa runtunpi hamun. Iskayninmuhu huñukuptintaq musuq wawakamakun.- La semilla del varón viene en el testículo,mientras la semilla de la mujer vieneen el óvulo. Si las dos semillas se juntan,entonces se produce un nuevo ser.Q’usñi. (r). Wayrapa huqarisqan allpa phuyupas,ima ruphachisqapa waqachikuqphuyunpas. Polvo, humo.Q’utu. (s). Mana allin puqusqa kachi mikhusqamantakunkapi punkin rumiyaspataqq’iya t’uqyan. Bocio, coto.- Añutas sapa wata anchata mikhuna q’utuunquywan mana hap’ichikunapaqqa.Kutasqa kachipas kallantaq lastiku wayaqachakunapi,chaywan kachichakuymiallin.- Para no ser afectados por el bocio o cotoes obligatorio consumir anualmentebastante mashua o sal yodada que vieneen bolsitas de plástico.125


- Las frazadas se urden y se tejen de hilosgruesos, en cambio los ponchos ylas mantas se urden y se tejen de hilosdelgados.Rr - rRaka. (s). Warmikunapa hisp’akunan, kaqtaqwiñaspañaqa chayninta wachakullantaq.Vagina.- Warmiqa huk rakayuq hisp’akunanpaq,akakunanpaqtaq kallantaq uqutin. Wallpaqakikin t’uqullanta hisp’anpas akanpas.- Las mujeres tienen una vagina para orinary tienen un ano para defecar. Encambio la gallina tiene un solo agujerotanto para orinar como para defecar.Rakiy. (r). 1. Imatapas iskaymanpas kimsamanpas,tawamanpas hayk’amanpasphatmay. Dividir, partir. 2. Hukkunamantupasqan quy. Repartir, distribuir.1. Mamaykuqa huk kisuta apamusqa, chaytaqaqanchikniykuman kuska kuskatarakiwanku, paypaqwanqa pusaq. Sapankarakisqapa sutintaq pusaqmantahuk, chaytataq kayhinata qillqana: 1/8.- Nuestra madre trajo un queso entero ynos lo dividió en partes iguales entre lossiete hermanos y una más para ella. Cadauna de estas partes se llama un octavoy se representa así: 1/8.2. Taytaykupa ima saqisqantapas manamaqanakuspam rakinakusaqku.- Las cosas que dejó nuestro padre nosrepartiremos sin discusiones.Ranra ranra. (s). Ancha rumi rumiyuq,qaqa qaqayuq pacha. Pedregal.- Ranra ranra ñantaqa yuyaywanmi rina,chaypim suwapas pakakun.- Por los pedregales hay que andar concuidado, pues en esos lugares se escondenlos ladrones.Rantiy. (r). Huk kawsaykuna kaqnichakuychanin qullqita qupuspa. Comprar, adquirir.- Chay yana pullirataqa 90 suliswanmirantimuni, chay sañu mankatataq kuskanmanka ch’uñuwan chhalamuni. Chaymantañachukutaqa rantisunchik.- Esa pollera negra te compré con 90 solesy esa olla de barro la troqué con elcontenido de media olla de chuño. Yadespués compraremos el sombrero.Rapi. (s). 1. Yurakunapa, sach’akunapaq’umir p’anqachan. Hoja de árbol o planta.2. Qillqanapaq yuraq ñañu p’anqacha. Hojade papel, papel.1. Ichhupa rapichanqa yawrichaman rikch’akun,huk yurakunapa rapichantaqmisipa rinrinman rikch’akun.- Las hojas de la paja se semejan a agujasy las hojas de otras plantas, a orejasde gato.2. Kay qillqasqa rapichatam yachachiqniyapachimusunki.- Mi profesora te envió este papelito escrito.Rakhu. (s). Mana ñañuchu, wira. Suninmanmana ñañuchu. Grueso a lo largo, gordo.- Qatanataqa rakhu q’aytumanta allwinkupasawankupas. Llikllatawan punchutawantaqñañu q’aytumanta allwinkupasawankupas.126


Raphi. (s). Chayqa rapi. Hoja.Rap’i. (s). Chayqa rapi. Hoja.Rapra. (s). Pisqukunapa phuruyuqmakin. Alas, extremidades superiores delas aves.- Kunturpas q’intichapas rapranta chhapchispapunihanaqninta phawanku.- El cóndor y el picaflor vuelan siempreagitando sus alas.Rarqa. (s). Unupa allpapi ñannin. Pincha.Canal, acequia.- Rarqa patantaqa ama pukllaspalla hamunkichik,chaytaq urmaykuwaqchik.- Vendrán con cuidado y sin jugar por laorilla de la acequia, no vaya a ser quese caigan.- Ayawiri llaqtapa ayllunkunapiqa paraypachapi yamt’awan rawrachinku, chirawpachapitaq q’awawanpas, taqyawanpasrawrachispa wayk’ukunku.- En las comunidades de Ayaviri, en épocade lluvias hacen arder el fogón conleña y durante la época de secas conbosta y bóñiga.Raymi. (s). Hatun p’unchawkunapi wak’akunakusichiypas kikin runa kusikuypas.Fiesta ritual.- Inti raymi p’unchawqa 21 junio killapiskaq. Chay p’unchawkunaqa kusikuypas,mikhuypas, machaypas, tusuypas llapanrunapaqsi kaq.- Dicen que la fiesta del Sol se festejabael día 21 de junio. Ese día para todoshabía alegría, comida, bebidas y todala gente bailaba.Rikra. (s). Wasa tullukunapa chakan. Hombro.Ratay. (r). 1. Imamantapas pimantapas hap’ikuy.Coger, enredar. 2. Imapas hap’iy,unquykunata hukman aypachiy. Contagiar,pegarse.1. Tintinqa qayllanpi kaq sach’akunamanratakuspa wiñan.- La granadilla crece enredándose a losárboles vecinos.2. Amam anchata chimpapayamuwankichu,chhulli unquyniykitataq ratachiwankiman.- No te aproximes mucho a mí; puedescontagiarme tu gripe.Rawk’ana. (s). Chayqa ruk’ana. Azada.Rawray. (r). Ima ch’akisqa kawsaypas ninawanruphay. Arder, encender, abrasar.- Chakra hallmaq qhariqa punchunpi quqawnintaq’ipiykukun, rikranpitaq chakitakllanta q’ipirikun.- El chacarero que va a aporcar la chacracarga su fiambre en su poncho y llevasu tirapié en el hombro.Rikuy. (r). 1. Ñawiwan imapas qhaway.Ver, mirar, observar. 2. Uyway. Cuidar.1. Rikuy chaqay allquykita, atuqpa sipisqanuwihata mikhurquchkan.- Ve a aquel perro: se está comiendo laoveja que mató el zorro.2. ¡Amapuni wawataqa sapallantaqa saqinkichu,rikunkipuni, unumantaq urmaykurqunman!- ¡No dejes a la criatura sola, cuidado quese caiga al agua!127


- Ñawpaqqa karumantam wisk’achatapasrikurqani, kunanqa manañam llamatapasrikunichu.- Antes veía desde muy lejos a una vizcacha,ahora no puedo ver ni una llama.Rimanakuy. (r). 1. Iskaymantapas kimsamantapasachka runamantapas rimasparimaspa huk yuyayman chayay. Dialogar,conversar. 2. (s). Achka runa huñunakuspayuyaykunaman chayay. Asamblea, acuerdo.1. Wawaypa yachachiqninwan rimanakuqmirichkani.- Voy a conversar con el profesor de mi hijo.2. Tayta mamakunaqa huk kutillapas sapakillapi yachana wasipi rimanakuymanrinankupuni.- Los padres de familia deben de asistirpor lo menos una vez al mes a las asambleasque se realizan en la escuela.Rimasqa simi. (s). Huk runakunapa uyarisqansimi. Lengua oral.- Ñawinchasqa simiqa uyarikunpas manapas,rimasqa simikaqqa uyarikullanqapuni.- La lectura de un texto puede escucharseo no, en cambio el lenguaje oral siempreserá escuchado por otras personas.Rimay. (s). 1. Huk runataq rimaq hukkaqtaquyariq, chaymantaqa uyariqkaqñataqrimallantaq. Hablar, conversar. (r). 2. Hukhunt’asqa yuyay niy. Oración gramatical.1. Ima uma nanayña kaptinpas, rimanakusparimanakuspaqa huk yuyaymanchayallasunmi.- Ante la presencia de cualquier problema,hablando nos comprenderemos.2. ¡Wawakuna, kunanqa pichqa tapukuyniyuqrimaykunata qillqarquychik!- ¡Niños: ahora escriban 5 oraciones interrogativas!Rinri. (s). 1. Chay ukhunchikwan hukkunaparimasqantapas kunkantapas uyarinchik.Oreja, oído. 2. Huk apaykachanakunatachaymanta aysanchikpas huqarinchikpas.Asa.1. Asnu rinriqa hatun, wallpa rinriqa huch’uylla,ichaqa imatapas iskayninmi uyarin.- El burro tiene orejas grandes y la gallinalas tiene pequeñas, pero ambas sirvenpara escuchar.2. Aqha suysuna isankaqa mana rinriyuqmi.- La canasta de cernir la chicha no tiene asas.Riqsiy. (r). Mana hayk’appas tupasqanrunawan tinkuy, imatapas chayraq rikuy.Conocer.- Berthachapa mamantaqa manaraqmiriqsinichu, chayqa viernes p’unchawñachakanqa. ¿Allin chaskisqachu ichamanachu kasaq?- Todavía no conozco a la madre de Berthita;eso será el día viernes. ¿Seré bienrecibido o no?Rirp’u. (s). Unupipas, ima k’anchachkaqq’illaypipas, qispi rumipipas uyanchikpashuk kawsaykunapas rikuna. Espejo, cristal.- Ñawpa runakunaqa qucha unumantarirp’uyuqsi kaq kasqaku. Paykunaqachay unupis quyllurkunapa purisqantaqhawaq kasqaku, chaymanhinataqsiimatapas ruraqku.- Dicen que antiguamente las personasutilizaban el agua de las lagunas comoespejos. En ellas miraban el desplazamientode las estrellas y de acuerdo aello realizaban sus trabajos.Rit’iy. (r). Allpapas quchakunapas q’uñiptinqaunu wapsi hanaqman wichan. Hanaqpiqaphuyuman kutin, chiriyaspataq qasasqataqyuraq millwachakunahina uraykamuy.Nevar.- Juniopi, juliopi, agostopim chanintaqapuna urqukunapi rit’in, chaymantataqqasaykun. Qasasqa rit’iqa achka killapichullun.- Las nevadas más fuertes caen en laspunas durante los meses de junio, julioy agosto. La nevada se congela y estose diluye en meses.Riwi. (s). Llama kunka qara lasumantapas,llama millwamantapas simp’asqa kimsapallqayuq watucha, sapanka watuchataq128


huk rumipi tukun. Boleadora, instrumento decaza y guerra.- Ñawpaqqa riwiwan chamqaspas surikunataqaurmachiqku, urmaptintaqsikawsachkaqta hap’iqku.- Dicen que antiguamente cazaban losñandúes arrojándoles boleadoras a lospies. Las boleadoras se enredaban enlos pies del animal y éste caía. Así dicenque los pescaban vivos.Riy. (r). Huk hawamanta huk hawamanukhunchik apay. Puriy. Ir, caminar.- Espinar llaqtamanta Santo Tomás llaqtamanqaWililli llaqtallantapuni rinchik.Qusqumanta Santo Tomasmantaq Tinkuqchakanta, mana chayqa WallpaChakallantaña. Q’ichwa chakantapaschayallasunmantaqmi.- De Espinar a Santo Tomás siempre tendremosque ir por Velille. Del Cuzco aSanto Tomás por el Puente de Tincuc ode lo contrario por el Puente HuallpaChaca. También podemos ir por el Puenteinca de paja.Ruk’ana. (s). 1. Silluyuq hasp’ikunanchikpaqsapa makipi chakipi ñañu ukhuchanchikkuna.Dedos.2. Kutiyuq chuntayuqpapa allanapaq apaykachana. Azada paraescarbar papa.1. Qara t’iqichuta t’aqllaspa lluq’i maki uñaruk’anayta q’iwirqukuni.- Al palmotear la pelota me torcí el dedomeñique de la mano izquierda.2. Paqarinqa ruk’anayuqkama hamunkichik,chaywan hampi qurachakunatahasp’imusunchik.- Cada uno traerá su azada mañana paraescarbar con ella hierbas medicinales.Rumarisu. (s). Sinqamanta unu qhuñalluqsimun umataq nanakun. Chirimantapasruphaymantapas unquy. Chayqa kastillasimimanta mañasqa. Romadizo, catarro.- Chirimantapas ruphaymantapas rumarisuunquyqa hap’illawanchikmi.- El catarro puede producirse tanto porexceso de frío como de calor.Rumi. (s). Qaqakunamanta rakisqa, phatmasqa.Piedra.- Wasi tiqsitaqa rumillamantapuni churanchik,mana chayqa chakinpi kaqallpa apiyaspa urmanman.- La cimentación de las casas se hacecon piedras, de lo contrario con lasaguas se remojarían y derrumbarían.Rumiyasqa. (s).1. Mayqan ukhunchikpaqpunkiyninpas, imapa ch’akispa sinchiyayninpas.Endurecido, petrificado. 2. Mayñawpa pachach ari allpaqa t’impuykurqan,hinaspataq sallqakunatapas yurakunatapaskaqllata pakarqapurqan. Chay pakasqakunatamkunan maychus karqan chaykikillanta tarinku. Fósil.1. Aquwan unuwan simintu qaywisqaqautqayllam rumiyarqun.- La mezcla de arena, agua y cemento sepetrifica muy rápidamente.- Samán llaqta qayllapi kan huk urqu Imarukussutiyuq. Chay urqupi kan muyuniraqrumikuna, chay rumikuna ukhupitaqqarachikunapas, mawrikunapas, hukyurakunapas rumiyasqa tarikun.- Cerca al pueblo de Samán hay un cerrollamado Imarrucos. En ese cerro se hallanpiedras redondeadas y dentro deellas se encuentran fósiles de peces dellago cercano, como carachis, mauris, ytambién flora del lago.Rump’u. (s). Hayt’ana qara t’iqichutapas,chuwikunatapas, payllamanta sinkurikuqkawsaykunatapas kay sutiwan riqsinku.Esfera, bola.- Chay rump’u siki mankataqa pampata t’uqurispatiyachinki, paqtataq urmanman.129


- Esa olla de base esférica la harás sentarhaciendo un hoyo en el suelo, puedaque se caiga.Rumu. (s). Yunka sach’akunapa mikhunasaphin. Yuca.- Yunka runakunaqa ch’isin paqarin sapap’unchaw rumu wayk’uta mikhunku.- La gente del valle come yuca sancochadatodos los días tarde y mañana.Runtuy. (r). Kawsaqkunapa chinan muhuchuray. Ovular, poner huevo.- Allin mikhusqa wallpaqa sapa p’unchawmihuk runtuta churan, chaytaquqllasqa 21 p’unchawmanta chiwchichakunat’uqyamun.- La gallina bien alimentada pone diariamenteun huevo. Éstos, luego de 21 díasde incubación, revientan para dar pasoa los pollitos.Ruphay. (r). 1. Ninapas sansapas ch’akikawsaykunata uchpaman tukuchin. Quemar,incendiar. 2. Intipas, ninapas anchataq’uñimun. Hacer calor.Runa. (s). Iskay makiyuq, huk umayuq,yuyayniyuq iskay chakimanta puriq kawsaq.Persona, gente, hombre en general.- Kawsaqkunamantaqa runallam yuyayniyuq,chayraykum allinkunata manaallinkunamanta t’aqan.- De los seres vivos el hombre es el únicoque tiene inteligencia superior, por elloes que diferencia lo bueno de lo malo.Runtu. (s). China uywakunapa, warmipamuhun. Óvulo, huevo.- K’ankapa mana sarusqan wallpapa runtunqamanas chiwchinmanchu.- El huevo de la gallina que no ha sido fecundadapor el gallo no genera vida.1. Ninawanqa manas pukllanachu, ñuqanchikpachapaswañuyninchikta tarisunmanmiruphaykuchikuspa.- Dicen que nunca hay que jugar con elfuego, pues podemos perder hasta lavida incendiándonos.2. Anchatapuni ruphaykuchikuspaqa q’illut’ikayuq hampikunatam uypana, nawustapashukkunatapas.- Si se sufre una fuerte insolación es buenotomar mates de hierbas de floresamarillas como el nabo.Ruqutu. (s). Papa mamark’uman rikch’akuqhatuchaq mikhuna hayaq ruru.Rocoto, pimiento.- Wasimanta ancha chinkakuq wawakunataqaruqutupa chiranwanmi q’apachinku.- A los niños que se escapan continuamentede la casa dicen que es buenosahumarlos con las pepas del rocoto.130


Ruqt’u. (s). Rinrin mana uyariq sallqapasuywapas runapas. Wanq’u. Sordo(a).- Runakunaqa manas rinri qayllapi qaparinakunankuchu,imatapas t’uqyachinankuchuqhipamanqa ruqt’us tukunkuman.- Dicen que es aconsejable no exponerel oído a ruidos fuertes, porque de prontopueden volverse sordos.todavía tienen pulpa comestible comoel durazno, y la manzana, pero más almedio tienen otros frutitos que propiamenteson las semillas.Ruray. (r). Imapas llamk’ay, imapas apaykachay,makikunapa llamk’asqan. Hacer,trabajar.- Runaqa tukuy ukhunchikwanmi imallatapasruranchik: umanchikwan qara t’iqichutawaqranchik, ñutqhunchikwanallin yuyaykunata paqarichinchik, ñawinchikwanqhawanchik, sinqanchikwanmutkhinchik, qallunchikwan mallinchik,kirunchikwan khamunchik, surq’anninchikwansamanchik, chakinchikwanpurinchik, siminchikwan mikhunchik,makinchikwan tukuy imata ruranchik,uqutinchikwan supinchiktaq akanchiktaq.- Las personas hacemos algo con cadauna de las partes de nuestro cuerpo: cabeceamosla pelota con la cabeza, conel cerebro elaboramos las buenas ideas,observamos con los ojos, percibimoslos olores con la nariz, probamos los saborescon la lengua, masticamos conlas muelas, respiramos con los pulmones,caminamos con los pies, comemoscon la boca, con las manos hacemosuna serie de cosas, por el ano soltamosnuestros malos olores y también defecamos.Ruru. (s). Yurakunapa muhun. Fruto, pepa,semilla.- Yaqa llapan yurakuna t’ikan, chaymantataquchuhinapas, mansanahinapasrurun. Chay rurukunaqa aychayuqraq,chayrayku duraznotapas manzanatapaskhachunchikraq. Chawpichallanpiñakanraq wak ruruchan, chaymi chiqanmuhunqa, chaymi chiqan rurunqa.- Casi todas las plantas florecen, luegola flor da origen a vainas como el ají ofrutos como la manzana. Estas frutasRurun. (s). Waqtanchikkunapa tukukuyninwasanchikpi iskay hatuchaq purutumanrikch’ayniyuq hisp’ayninchik akllaq ukhunchik.Riñones.- Rurunchikkunaqa achka sirk’achayuq.Chay sapanka sirk’acha huk llamk’ayniyuq,hukkuna kamachikun hisp’ananchikpaq,hukkunataq hisp’ayninchikpaqllimp’inta kamamun.- Nuestros riñones tienen muchos canalitos.Cada uno de estos canalitos tienecierta función. Unos regulan los orinesy otros la coloración de la orina.Rutuchiy. (s). (r). 1. Chukchapas, siwarapas,hukkunapas kuchuchiy. Hacer cortaro segar. 2. Anti llaqtakunapi wawapa chukchankuchuy raymi. Fiesta de corte de pelo.1. Paqarinmi siwarataqa rutuchisunchik;chaypaqmi llamk’aqkunata mink’akamusaq.- Mañana haremos segar la cebada; paraello voy a contratar trabajadores.2. Wawakunapa wiksa chukchantaqa wakapaq,uwihapaq, paquchapaq, qullqipaq,p’achapaq, pukllanakunapaq, yachanawasiman rinanpaq ima rutunku.Kaypim chukcha wawapa kawsayninqaqallarin.- El primer corte de cabellos de los niñosandinos es una ceremonia en la que secorta previo «pago» en vacas, ovejas,alpacas, dinero, ropa, juguetes y útilespara que el niño vaya a la escuela. Aquíempieza la economía del ahijado.131


Rutuy. (r). 1. Sallqakunapa, uywakunapa,runapa millwantapas chukchantapas sapawiñarquptin kuchuy. Esquilar, repelar. 2. Siwaratapas,awinatapas, kinuwatapas, saratapas,ichhutapas wiñayta tukuptin huqarinapaqichhunawan kuchuy. Segar, cosecharcon segadera.1. Wik’uñataqa manaraq paray pacha qallarichkaptinmirutuna, chaymi millwanqautqaylla kutimunqa.- Las vicuñas deben ser esquiladas antesde la época de lluvias, a fin de que sulana retoñe pronto.2. Qañiwata t’iraspaqa muhunta usuchinchik,kaqtaq allpayuq lluqsin; q’umirniraqtaraqaswanpas rutuna, arkuspataqch’akichina chaymi allin.- Al arrancar la cañahua se desperdicianlas semillas y éstas se mezclan con latierra; mejor es segarlas aún verdesy dejarlas secar amontonadas.Ruway. (r). Chayqa ruray. Hacer.132


Sach’a sach’a. (s). Mallkisqapas mana pipamallkisqan achka sallqa yurakunapas. Bosque.Ss - sSach’a. (s). Payllamanta wiñaqpas, k’ullunraykururunrayku mallkisqa hatun yurapas.Árbol.- Qiwña sach’apa kurkunmantaqa munaywisllachakunata, puchkapaq phillillutahuk apaykachanakunatawan ruranku.- De la madera del árbol del quingual sefabrican finos cucharones, platillos parala rueca y otros objetos.- Hatun yunkapiqa payllamanta hatuchaqrakhu sach’akuna wiñan, chaykunamantaqak’ullutapas chakakunatapas rurallanku.- En la selva baja crecen de por sí árbolesgigantes y gruesos, los mismos queson aprovechados por su madera y parala construcción de puentes.- Hatun yunkanchikpiqa qurahinam qasisach’akuna payllamanta atipanakuymantaraqwiñamun. Karru ñankunapipasqurasqakunapipas wiñamunpuni,chaytaqa «munti» ninku.- En la selva baja las plantas crecen depor sí ganándose unas a otras. Estasplantas crecen aún en las carreteras yen las partes desforestadas. A esos lugaresimpenetrables con vegetación seles llama «monte».Salwiya. (s). Matikupa rapichanman rikch’akuqanti urqukunapi wiñaq hampi yuracha.Kastilla simimanta mañakusqa. Salvia.- Chirimanta wiksa nanaypaqqa salwiyahampi unu allin.- El mate de salvia es un gran remediopara el cólico estomacal producido porel frío.Sallina rumi. (s). Qhuyachakunapi q’illupasanqaspas ñut’u hampi rumi. Azufre.- Sallina rumitaqa kutasqata llama qarachahampinapaqpas, uwiha uñakunapachakichan punkisqa hampinapaqpasapaykachanku. Sallina rumimantaqaphuspurupa umachanta wakichinku.- El azufre molido es empleado para prepararungüentos contra la sarna de las alpacaso la pedera de los ovinos. Del azufrese prepara la cabecita de los fósforos.Sallqa. (s). 1. Imapas runapa mana mallkisqan,runapa mana uywasqan, payllamantachay chaypi kawsakuq. Silvestre,133


salvaje, indómito. 2. Antikunapi ancha hanaqpichiri allpakuna. Región natural.1. Ñawpaqqa llamapas paquchapas sallqaskaq, chaymantañas runa chaykunataqawanakuta chakuspa, wik’uñatachakuspa ima uywaman kutichin.- Dicen que antiguamente tanto las llamascomo las alpacas fueron silvestres,dicen que los hombres cazando guanacosy vicuñas las domesticaron.2. Sallqa urqukunapiqa mana imapas tarpukunchu;chaykunapiqa yaritalla wiñan.- En la región natural jalca no hay agricultura;en ella sólo crece la yareta.Samay. (r). 1. Kawsanapaq surq’ankamawayra upyaytaq wisch’uytaq. Respirar.2. Ima llamk’asqamantapas anchata sayk’urquspayapamanta kallpa hap’inapaqthallarikuy. Qasiyay. Descansar.1. Wayrata mana upyaspaqa huk tuyllapimwañurqusunman.- Si no tomamos aire podemos morir enmenos de un minuto.2. Mana samarispa phawaptinchikpasllamk’aptinchikpas sunqunchikpas surq’anninchikpast’uqyarqunmanmi.- Si corremos o trabajamos sin descansarel corazón o los pulmones se nospueden reventar.Sansa. (s). Q’awapa rawrasqan tukusqapas,yamt’apa rawrasqan tukusqapas. K’illimsa.Brasa, carbón.- Phuspuru mana kaptinqa apiyarisqaq’awata sansa ukhuman churaykuna,chaytataq huk llasapacha rumiwan atiykuna.Chay api q’awaqa qhipantinpaqsansa kapun. Chaytataq phukuspa phukuspahap’ichina.- Si no hay fósforo para prender fuego, seintroduce una bosta al agua y ésta seentierra entre las brasas apretándolacon una piedra de regular tamaño. Parala mañana siguiente esta bosta humedecidase convierte en brasa. Soplandoesta nueva brasa se obtiene el fuego.Sank’ayu. (s). Huk waraqupa misk’i aychayuqmikhuna rurun. Fruto de un tipo decactus, sancayo.- Punakunapi kan huk kuskan rump’umanrikch’akuq puka t’ikayuq waraqu. Chayt’ikanmi sumaq misk’i aychayuq ruruchamanpuqun. Chay sank’ayutaqa wawakunapasqaraywapas anchata munan,kaqtaq yana sisikunapas.- En las punas hay una variedad de cactusen la forma de una media esfera conflores rojas. De dichas flores nace unfruto carnoso muy sabroso. Este frutoes muy disputado entre los pastorcillosy los lagartos; también las hormigas lasprefieren.Sañu. (s). Llankaman rikch’akuq, t’urumantamankakuna, rakikuna, p’ukukunarurasqa. Cerámica de arcilla.- Sañu ruraq runaqa punta punta allpatariqsin, chaykunata wakichin hinaspataqsañukunata llut’an. Sañukuna llut’asqantaqallanthullapi ch’akichin, chaykunach’akiptinñataq huk tuta paqariqkhankapipas wanupipas kañan.- El ceramista conoce muchas clases de134


tierras. Preparando esas tierras moldeaobjetos de arcilla. Cuando esos objetoshayan secado solamente en la sombralos quema durante toda una noche empleandoestiércol o guano de ganado.Sapanka. (s). 1. Mana masayuq. Ch’ullach’ullalla. Impar. 2. Llapanpas kaqniyuqkama.Cada uno, distributivo.1. Tusuqkunaqa mana masantinkamachukasqa, hukqa sapanka qhipan.- Los danzantes no estuvieron completos,uno quedó sin pareja.2. Sapanka wawapas iskay chakiyuq iskaymakiyuqkama.- Cada niño tiene dos pies y dos manos.Saphi. (s). Llapan mallkikunapas, yurakunapas,sach’akunapas allpa ukhuman allinhap’isqa, chayqa mana urmananpaq. Yurakunapaallpa ukhuman yaykuq phatmantamkay simiwan riqsinchik. Raíz.- Ima kamachisqapas tiyasqanmanta manautqay sayariq runataqa «sikichu anchatasaphiykurqusqa, chaychu manat’irachikun» nispa k’amikuqku.- Si de lo que estabas sentado no te parabasprontamente cuando los mayoreste ordenaban algo, entonces te decían:«¿las nalgas echaron raíz para que nopuedas arrancarlas»?kallpayuqmi, saqmaspalla sach’atapasurmachin» nispas runataqa manchakun.- Dicen que un leñador tumbaba árbolescon ayuda de su hacha y esto había vistoun oso. Entonces el oso queriendoprobar su fuerza le había dado de puñetesa un árbol, luego vio que ni siquierahabía producido una desolladura enla corteza del árbol. Entonces el ososacó su conclusión: «la gente tiene másfuerzas que yo, por eso es que sólo apuñetazos los tumba». Desde esa vezdicen que el oso no se atreve con elhombre.Saqsa. (s). Iskay llimp’iyuq ima kawsaypas,ima apaykachanapas. Jaspeado, moteado.- Saqsa saraqa misk’illaña hamk’api, yuraqsarataq mut’ipi.- El maíz jaspeado es riquísimo en tostado,pero el maíz blanco lo es en mote.Sara. (s). Qhichwa allpapi runamanta aswansayayniyuq chuqllun mikhuna yura. Maíz.- Qusqupipas anti llaqtakunapipas saraqarunata allinta uywan: rurunta mut’ipi,lawapi, ch’aqipi, hamk’api qaran; llulluwirunta wawakuna misk’ichin, chhallantataqwakapas asnupas misk’itaraq mikhun;sara mana kaptinri, ¿imawantaqkawsasunman? Aqhallapas manach arithasnuykunanchikpaq kanmanchu.- En el Cuzco como en los otros pueblosandinos el maíz alimenta muy bien a loshombres: sus granos se comen en mote,en sopa, en mazamorras y en tostado;la caña verde es dulce de los niños y lachala comida de las vacas y de los burros;y si no hubiera maíz, ¿de qué viviríamos?No habría ni la refrescante chicha.Saqmay. (r). Maki muquwan imatapaskallpawan takay. Dar de puñetes.- Runas hachawan sach’akunata chaqun,chaytas ukumariqa qhawan, hinaspaspayqa huk sach’ata saqman, manas qarallantapaslluch’irisqachu. Chaysi ukumariqanin: «runaqa ñuqamanta aswan135


Sasawi. (s). Punakunapi wiñaq uhupaq,chhullipaq, chirimanta unquykunapaqima allin hayaq yuracha. Sasahui, hierbamedicinal.- Sasawi yurachataqa hunt’asqallata wasipunku hanaqman warkuna, paytamanchakuspas chiri unquykunaqa kutipun.Kustaru unquywan kaspaqa sasawihampi unutas upyana, limunniyuqqaallillanñas.- A la entrada de las casas hay que colgaruna planta completa del sasahui,viéndola las enfermedades no entran ala casa. Se dice que para curar las neumoníases un gran remedio, pero es necesarioagregarle algunas gotas de limón.Sawintu. (s). Yunkakunapi wiñaq duraznosach’a sayay. Guayabo.- Sawintu sach’aqa aycha ruruyuq. Qaranqaq’illu, mikhuna ukhuntaq tunasmanrikch’akuq puka muhusapacha.- El guayabo tiene un fruto carnoso. Lacáscara es amarilla y el interior rojizo,lleno de semillas semejante a la tuna.Sawnana. (s). Puñuspa umapa samanan.Almohada.- Runakunaqa sawnanallayuqpuni puñunchik.Sawnanaqa kanmanmi millwamantapasispunhamantapas utkumantapas.- Todas las personas dormimos sobreuna almohada. Las almohadas puedenser de lana, esponja o algodón.Sayay. (r). 1. Tiyasqamantapas thallasqamantapaschakimanta churakuy. Ponerse depie, pararse. 2. Imataña rurachkaspapasqasiyay, imapas rurasqa saqiy. Detenerse enhacer algo, dejar de caminar.1. Yachana wasipi wawakunaqa «tiyay»nisqa tiyana, «sayariy» nisqataq sayarina.«Puriy» nisqaqa purina, «sayay»nisqataq sayana.- Si les dicen que «se sienten» a los niñosde la escuela deben sentarse, si lesdicen que «se paren» deben pararse. Siles ordenan «que caminen», deben caminar,si les ordenan «que se detengan»,deben detenerse.2. Wawakunaqa atipanakuymanta phawachkarqanku,qunqayllamanta hukwawa sayarparin. Chayqa waran llik’irqukusqa.- Los niños estuvieron corriendo en competencia,de pronto un niño se quedóparado. Se le había roto el pantalón.Sayk’uy. (r). (s). 1. Purispapas llamk’aspapasimataña ruraspapas kallpamanta pisiy.Cansarse. 2. Manaña kallpayuq kay, anchapisipasqa tarikuy. Cansancio.1. Umawanña llamk’aspapas makiwanñallamk’aspapas runaqa sayk’ullanchikpuni.Mana imatapas ruraspallam, puñuspallamsamanchikqa.- Sea con un trabajo intelectual o con untrabajo físico los hombres siempre noscansamos. En cambio al dormir y no hacernada descansamos.2. Huk p’unchawmi Chamaca llaqtata riptiyhatun sayk’uy taripawan, ñawiyraqmitutayarquwan.- Un día, cuando fui a Chamaca, me afectóun gran cansancio, hasta la vista seme nubló.Saywa. (s). Rumimantapas ch’ampamantapaspirqasqa rakiq. Hito, lindero, límite.- Kay rumi pirqasqapa sutinqa «saywa».Chayqa niyta munan: «Kaymantam ñuqanchikpaallpanchik» nispa.- Esta pared de piedras se llama «hito».El hito indica el límite de nuestras tierras.Siki. (s). 1. Runapa tiyanan aycha. Nalgas,posaderas. 2. Apaykachanakunapa tiyanan.Base.1. Sikiypim piki kanirquwan.- La pulga me picó en las posaderas.2. Manka sikim raqrarqukusqa.- La base de la olla se había rajado.Siku. (s). Chayqa antarapa huk sutin.Zampoña.- Sikutaqa phukuspa waqachina.- La zampoña se toca soplando.136


Sillu. (s). Maki ruk’ananchikpas chaki ruk’ananchikpaschaypi tukun. Ruk’ananchikkunapatukukuynin amachaq. Uña.- Maki mama ruk’ananchikkunapa sillunwanqausatapas pikitapas ñit’irqunchikpast’uqyachinchikpas.- Empleando las uñas de los dedos pulgaresaplastamos o reventamos los piojoso las pulgas.Simi. (s). 1. Llapan runakunapas uywakunapassallqakunapas chay t’uquchantamikhunchik, mikhuspataq kawsanchik.Boca.2. Rimasqakunapa huk phatmachan.Palabra. 3.Huk huñusqa runakunapa rimaynin.Lengua, idioma.1. Mach’aqwaypa siminqa hatun kasqa: hukhamp’atuta llapallanta rakraykurqun.- La boca de la culebra había sido grande:se tragó un sapo entero.2. «Allquqa tawa china ch’iqchi uñachakunatawachasqa». Kay rimaypiqa suqtasimikuna tarikun.- La oración: «La perra había parido cuatrocachorritas hembras moteadas» estáformada por 8 palabras.3. Estados Unidos runakunaqa inglés simitarimanku.- Los pobladores de los Estados Unidoshablan la lengua inglesa.Simp’ay. (r). 1. Ñaqch’asqa chukchatapasñañuta rakhuta q’aytutapas qara lasuchakunatapaskimsamantapas aswanachkamantapas q’iwispa away. Trenzar.2. (s). Anti ayllu warmikunapa chukchankukimsamantapas tawamantapas allichasqa.Trenzas, trencillas.1. Chumpi watutaqa tawa q’aytumantapasachka q’aytumantapas simp’allanku.- Los pasadores de las fajas pueden trenzarsede cuatro o de más hilos.2. Ñawpa k’anakunaqa qharipas warmipasachka simp’ayniyuq kaq kasqaku.- Los antiguos canas, hombres y mujeres,dicen que usaban varias trenzas.Sinqa. (s). 1. Chawpi uyapi iskay t’uquchayuqsayasqa qhupucha. Nariz. 2. Urqukunapamanaraq tukukuynin. Cabo onarigada de los cerros.1. Sinqa t’uqunchikkunapiqa chukchachakunakan, chayqa qhillipas allpapassurq’anninchikman mana yaykunanpaqmi.- En las fosas nasales poseemos pelos,éstosson para proteger el ingresodel polvo y la suciedad a nuestrospulmones.2. Chay sinqamanta uywata hark’amunki,qhipaniqqa manam ñuqanchikpachu.- No permitirás que el ganado pase al otrolado de la narigada; el otro lado no esnuestro (terreno).Sinrichakuy. (r). Wawakunapas uywakunapashuk aysakuypi rikra rikrapura churakuy.Ensartarse unos al lado de los otros.- Q’aytu umakunataqa waqaychanapaqsinrinchik. Kula chapachakunatapas yupananchikpaqqasinrinchik. Ñuqanchikpasmuyupi tusunanchikpaqqa sinrisqachurakunchik.- Las cabezas de hilo las guardamos ensartándolas,las chapitas de las gaseosaslas ensartamos para contarlas y nosotrosnos ponemos unos al lado de losotros para bailar las rondas.Sipas. (s). Chunka pichqayuq watanmantakimsa chunka watayuqkama warmi. Muchacha,joven.- Sipaschakuna, waynakuna pukllaptinqat’aqllakunkichiktaq qaparinkichiktaq;qamkunataq waynachakuna, sipaschakunapukllaptinqa kaqta rurallankichiktaq,chayhinata huk huñuykunataqa atipasunchik.- Jovencitas, cuando los muchachos jueguenustedes aplaudirán y gritarán; yustedes jovencitos, cuando jueguen lasmuchachas harán lo mismo. Así ganaremosa los otros equipos.137


- Las personas, el perro y otros animalesse rascan el cuello cuando les pica elpiojo o la pulga. A nuestros animales debemosprotegerlos de estos parásitos.Siq’iy. (r). 1. Imawanpas imapipas chiqankunaruray. Trazar línea. 2. Qillqanawan imakawsaykunapa rantinpas ruray. Dibujar,firmar.Siqay. (r). Uraymanta wichayman riy,urinmanta hanaqman lluqsiy. Wichay. Subir,ascender.- Kunan tuta musquyniypi hanaq pachamansiqasqani, chaypitaqmi tinkumusqanihanaq pacha runakunawan. Hanaqpachapiqa wakchakunam kamachikuqkasqa, chaypiqa allin chaninchakuypikawsaq kasqaku, ñuqanchikri, ¿manachuchay munay kawsayman chayasunman?- En mis sueños de esta noche había subidoal cielo, y ahí me había encontradocon sus habitantes. En el cielo las autoridadeshabían sido los pobres y loshuérfanos, ahí vivían con mucha justicia. ¿Y nosotros no podremos formaruna sociedad así?Siqsiy. (r).Mayqan ukhunchikpas, uywakunapasallqakunapa ukhunpas usapapikipa kanisqanhina kay. Escocer.- Allqupas huk uywakunapas runapaskunkanta hasp’ikun pikipas usapaschaypi siqsichiptinmi. Uywakunataqahampinanchik usanmanta.1. Espinar llaqtapa qaqa pirqankunapiqaispañul runakunapas manaraq chayamuchkaptinmantaraqsiq’isqakuna kan.- En algunas paredes de rocas de Espinarhay petroglifos que son más antiguosque la llegada de los españoles.2. Tayta mamakuna, wawachanchikkunaqahunt’asqa yachaykunata kamanqaku:huñunakuspa pukllaspa, takispa,tususpa, qillqaspa, siq’ispa, yupaspa,ayllunchikkuna qhawaq rispa, taytamamakunawan rimaspa, yarawispa,hukkunatawan ruraspa; chaykunatamyanapananchik.- Señores padres de familia, nuestros hijosconstruirán conocimientos completos:jugando en grupos, cantando, bailando,escribiendo, dibujando, contando,saliendo a observar la comunidad,dialogando con los padres de familia,recitando y haciendo otras actividades;debemos ayudarlos en estos quehaceres.Sirara. (s). Chupayuq hatun apasanqamanrikch’akuq kanirqukuqpas supiykukuqpasyanapas yuraqpas rumi ukhukunapi tiyaqurucha. Sira sira. Alacrán.- Yuraq siraraqa ch’aki uhupaq hampim.Sirarata hamk’arquspa uhuyuq wawakunamanhampipi upyachina.138


- El alacrán blanco es un remedio contrala tos convulsiva. Se lo tuesta y muele,luego se le hace tomar en matecito a losniños que sufren del mal.Siray. (r). Yawriwanpas, sirana makinawanpasp’achakunapas, wayaqakunapasq’aytuwan hap’ichiy, huñuy. Coser, cerraruna costura.- Ernestopa taytanqa saqra tusuna p’achasirayta yachan, Ernestochapas yanapakullantaq,ñuqaykupas saqra tusunap’achata sirayta munayku.- El papá de Ernesto sabe coser disfracesde diablos. Ernestito lo ayuda y nosotrostambién queremos coser nuestrostrajes.huesos delgadísimos. Esta sangre erapara el consumo humano.2. Ruqutupa sirk’anmi supaytapuni hayarquwan.- La nervadura del rocoto me picó fuertemente.Sisi. (s). Yanapas ch’umpipas waqrachayuq,suqta chakichayuq achkanpi tiyaq,mana samaykuspa puriqtaq llamk’aqtaqhuch’uy uruchakuna. Hormiga.- Runapa ñawinpiqa quyru lluqsin, aswanqamuru unquymanta, chaytaq pisita rikuchiwanchik.Chay ñawi quyru chinkachinapaqmiyana sisichapa iskay runtuchanta(Kanlli uru runtu) sapanka ñawimant’uqyaykuchina. Chayqa aswan allinpuñuykunanpaq. Umantataq rumiru unuwanlinasa unuwan t’aqsakunan.- En los ojos de algunas personas saleuna carnosidad, especialmente luegode la viruela. Esa carnosidad disminuyela visibilidad. Para hacer desapareceresa carnosidad es bueno reventardos huevos de hormiga negra en cadaojo antes de acostarse; también lavarsela cabeza con agua de linaza y romero,luego cubrir bien la cabeza.Siwara. (s). Chayqa kastilla simimanta mañakusqa.Cebada.Sirk’a. (s). 1. Sunqumanta llapan ukhunmanyawar ch’iqichiqpas yawar kutiykachiqpasñañu tuquruchakuna. Arteria, vena.2. Uchupa, ruqutupa huk rurukunapa sunquchanrakiq. Nervadura del ají.1. Inkakunaqa llamatapas paquchatapasmana ch’awaqchu kasqaku, ichaqa hukñañu tulluchawan kunka rakhu sirk’anmantakawsachkaqmanta yawarnintamikhunankupaq hurquq kasqaku.- Dicen que los incas no llegaron a ordeñarni a las llamas ni a las alpacas, peroa estos animales vivos les sacaban sangrede la vena yugular mediante unos- Siwara aqhaqa ancha allinmi unu ch’akiypaq,kaqtaq siwara harwisqa unupashampi.- La chicha de la cebada es muy buenapara apagar la sed, de igual manera elagua de cebada tostada es muy buenapara la salud.Siwi. (s). Makipa sunqu ruk’ananchikmanyaykuq q’illaymanta muyucha. Anillo, sortija.- Tayta kuraqa qhari warmita kasarachispasiwichakunata sunqu ruk’anakunamanchurachin. Chayrayku kay ruk’anapahuk sutinqa «siwi ruk’ana».- El señor cura coloca anillos en el dedoanular de los recién casados. Por estarazón este dedo se denomina tambiéndedo del anillo.139


- Such’ipa qaranqa wirallaña ichaqa manahuk challwakunahina chhaspayuqchu.Hatuchaqkunaqa such’i sutiyuq,huch’uychaqkunaqa mawri sutiyuq.- La piel de los bagres es grasosísima, noposee escamas como los otros peces.Los de tamaño grande se llaman suchesy los pequeños se llaman mauris.Siwulla. (s). Kastilla simimanta mañakusqa.Papayuq saphiyuq q’umir chupayuqwirtakunapi uriq mikhuna yuracha.Cebolla.- Wasinchikpi wirta kanchanchikqa kananpuni.Chaypiqa q’umir mikhuykunatapassiwullatapas asnapakunatapashampi qurachakunatapas misk’i ruruqsach’akunatapas munakuptin pachapaquywananchikpuni.- En nuestras casas es muy necesario tenerun huerto. Ahí debemos criar verduras,cebolla, plantas aromáticas, hierbasmedicinales y árboles frutales paranuestras urgentes necesidades.Suchiy. (r). Huk runawan wak runapaqimapas apachikuy. Enviar encomienda,remesar.- ¿Ch’amakatachu richkanki mamáy?Ususichaypaq kisuchata suchikusqayki,suyakamuchkancha ari, paqarintaq kayAlto Qiwinchapi suyasaq; chayta willaripuwanki.- ¡Señora vecina! ¿Estás yendo al pueblode Chamaca? Voy a encargarte estequesito para mi hija, seguramente ellaestá esperando. Mañana yo la esperaréen Alto Quehuincha; eso me lo encargaspor favor.Such’i. (s). Sunkhachayuqhina pisituytuq misk’i aychayuq challwacha.Bagre, bagrecillo, suche.Suchuy. (r). Mana thatkispalla riy, mach’aqwayhinariy. Arrastrarse, reptar, derrumbar.- Chimpa urquqa suchuykarqamusqam,iskay wasita pakarqusqa, ñantapasapaykurqusqam.- En el cerro del frente se produjo un derrumbeque aplastó dos casas y malogróparte de la carretera.Such’u. (s). Mana sayariy atiq, mana thatkiyatiq, mana chakiyuq runata chayhinatasutiyanku. Tullido, parapléjico.- Such’u runaqa pampanta suchuspallahuk hawamanta wak hawaman rin. Paykunataqaatispa imallapipas yanapana.- Las personas tullidas se trasladan de unlugar a otro sólo arrastrándose o de«cuatro patas». Si está dentro de nuestrasposibilidades debemos ayudarlas.Sullk’a. (s). Huk kawsaqkunamanta aswanpisi unayniyuq, pisi watayuq, pisi p’unchawniyuq.Hermano menor, menor en edad.- Kuraq churiypa sutinqa José Santiago,chawpikaqpaqa Lupo Rufino, sullk’akaqtaqGary Leandro. Kaykunaqa sullk’amantakuraqman napaykunakunku.- Mi hijo mayor se llama José Santiago,el que le sigue en edad se llama LupoRufino y el menor se llama Gary Leandro.Éstos se saludan de menor a mayor.- Kay allpanchikkunaman chayamuq ispañulrunakunataqa Francisco PizarrontinDiego de Almagrontin umalliqkasqaku. Pizarroqa paqariq kasqa 1478watapi, Almagroñataq 1475 watapi, chaypachaqa Francisco Pizarro 3 wata sullk’akasqa Almagromanta, ichaqa ñawpaqtawañuchisqaku.140


- La invasión de los españoles a tierrasamericanas fue encabezada por FranciscoPizarro y Diego de Almagro.Pizarro había nacido en 1478 y Almagroen el año de 1475; entonces FranciscoPizarro fue 3 años menor que Almagro,pero lo mataron antes.Sullu. (s). Manaraq paqarinan pachapiwachasqa. Wiksapi wawa. Aborto, feto.- Uywakunapa sulluntaqa hampi qhatukunapirantinchik, chayqa Pacha Mamamanhaywarinapaq allin.- Los fetos de muchos animales se puedecomprar en las ferias de plantas medicinales.Los fetos sirven para ofrecerritos a la Madre Tierra.1. Mistikunaqa sunkhasapa niraqllapunikanku.- Los mestizos generalmente son barbudos.2. Chiri allpakunapiqa sunkha allqu uywaymiallin.- En las tierras frígidas es recomendablecriar perros lanudos.3. Inti sunkhaqa mancharisqa wawakunamayllanapaq ancha allin.- El baño del agua de las barbas del soles bueno para quitar el susto de los niñosasustados.Sulluy. (r). Manaraq pachanpi sullu wisch’uy.Abortar, malparir.- Wawa wiksayuq warmiqa mancharikusqanmanta,kallpawan llamk’asqanmanta,munapakusqanmantapas sullun.- Las mujeres en estado suelen abortarpor un susto fuerte, por realizar trabajosfuertes o por antojos.Suni. (s). 1. Aysakuyninman hatun. Largo.2. Uraymanta (mama quchapa sayayninmanta)hanaqman 3500 thatkimanta4000 thatkikama anti urqukuna. Suni o jalca,una de las 8 regiones naturales del Perú.1. ¿Imataq huk suyt’u tawa k’uchuri?Chayqa huk chirusqa: suninmanqa aswanhatun, kinrayninmantaq huch’uylla.- ¿Qué es un rectángulo? Es una figurageométrica más larga que ancha.2. Suni allpakunapiqa sara chakrataqa pisitañaruranku.- En los terrenos de la región Suni se producepoco maíz.Sunkha.(s). 1. K’akipipas simi muyuriqpipasuyapipas chukcha. Sapra. Barba. 2. Achkamillwayuq allqu. Perro lanudo. 3. Qaqakunapiwiñaq ichhuchaman rikch’akuqyuraq yuracha. Hierba llamada barbas del sol.Inti SunkhaSunqu. (s). 1. Maki muqu sayaylla ukhunchik,chaytaq kichakuspa wichq’akuspayawarta tukuy ukhunchikman chayachin.Corazón. 2. Ima rurukunapa chawpinpas.Centro, medio de algunos frutos, pepa. 3. Pitañaimataña munaspapas chay simiwanninchik. Voz de afecto.1. Anchata llakikusqamanta sunqunchikqat’uqyarquyta atinmi.- Por constantes preocupaciones podemossufrir un infarto cardíaco.2. Kay papapa sunqunqa hankuraqmi kakuchkasqa.- La parte céntrica de esta papa todavíaestá cruda.3. Sunqucháy, urpicháy, panacháy, ¿hayk’apmihamunki?- Mi apreciado corazón, mi palomita, milinda hermana, ¿cuándo vendrás?141


- El pelo del cuy es grueso, la lana de lavicuña es fina.Suphullu. (s). Ruphasqamantapas anchallamk’asqamantapas makipipas chakipipashuk muqu lluqsin, chaytaq t’uqyan.Ampolla.Supay. (s). 1. Millay kawsaqkunata chayhinatasutiyanku. Saqra. Diablo, demonio.2. Mana allin runa. Maldito, malvado.1. Llapan runas supayniyuq kanchik, paysimana yuyayllapi ima mana allinkunatapasrurachiwanchik.- Dicen que todas las personas tenemosun diablo en nuestro interior y éste noshace actuar mal en el momento menospensado.2. Chay runaqa supaymi, ¡ama paywanqahuñukunkichu!- ¡Ese hombre es un maldito, tratarás deno juntarte con él!Supi. (s). Wakin mikhuykunaqa wiksanchikpipuqurin, chaytaq millay asnaq wayrahinauqutinchikta lluqsin. Pedo, ventosidadestomacal.- Atuqqa «t’ir t’ir» nispas supita kacharin,chayqa wañusqa aycha mikhusqanmantas.- Dicen que el zorro soltaba su pedo «tirtir» diciendo, porque había comido carroña.Supi supi.(s). Chayqa urunquy. Avispa.Suphu. (s). Rakhu chukcha, kawallupachupan ch’awarman rikch’akuq millwa.Cerda, pelo.- Quwipa millwanqa suphu, wik’uñapamillwanqa ñañu.- Musuq sapatuqa suphullutam hurqukun,chaytaq millayta nanakun.- Los zapatos nuevos suelen sacar ampollasy eso duele muchísimo.- T’impuq unuwan rupharquchikunchikchayqa qaranchikpi suphullu lluqsirqun,chaypis millayta k’arakun.- Si nos quemamos con agua hervida entoncesen nuestra piel se levantan ampollas,las mismas que arden horriblemente.Suqta. (s). Pichqa yupayman huk yupayyapasqa. Seis.- Sapanka sisicha suqta chakiyuq kaptinri,¿chunka sisikuna hayk’a chakiyuqtaqkanman?- Si cada hormiga posee seis patitas, ¿cuántaspatitas tendrán diez hormigas?Suri. (s). 1. Punakunapi tiyaq wallatamantaaswan hatun, huch’uy umallayuq chakasapa,hanaqnin mana phawaq pisqu. Avestruzamericano, ñandú. 2. K’upaniraq aysakuqmillwayuq paqucha. Alpaca de lavariedad suri.1. Sinqamanta yawar mana thanispa lluqsimuptinqasuripa phurunta rupharichispaq’usñinta sinq’achina.- En casos de hemorragia nasal accidentalhay que quemar un poco de plumasdel avestruz andino y aspirar; esto calmala hemorragia nasal.2. Suri paquchaqa chirita manchan, chayraykutaqwirayaytaqa mana atinchu. Wakayapaquchaqa chiripipas q’uñipipas kallan,chayraykutaq wirallapuni tarikun.- Las alpacas de la variedad suri temenel frío y por ello difícilmente engordan.En cambio las alpacas huacaya no tienenproblemas ni con el frío ni con elcalor, por lo que generalmente se encuentrangordas.142


Surq’an. (s). Yuraq sunqun. Sunqupa lluq’inpipañanpi wayrata chaskispa punkiq,wayrata wisch’uspa huch’uyaq aycha. Pulmón.- Surq’anchikqa iskay, chayqa llapanukhunchikman ch’uya wayrata yawarsirk’anta apan, kaqtaq ukhunchikmantaqhillichasqa (miyusqa) wayrata sirk’antasunquman kutichispa surq’anpa sirk’ankunatahawaman wisch’ullantaq.- Tenemos dos pulmones conectadoscon el corazón y el resto del cuerpo mediantearterias y venas. Los pulmonesmediante las arterias sanguíneas hacenllegar aire limpio al resto del cuerpo ymediante las venas recoge aire impuropara expulsar hacia el exterior siempremediante los pulmones.Sut’i. (s). Imapas ch’uya, mana pantay.Claro, claridad.- Kay rimasqanchikqa sut’i, mana pantay:Tikti makiyuq kaypas tikti chakiyuq kaypasunquymi, manam chayqa achka qullqiyuqkanapaqchu. Tikti patamanqa Qhanachusutiyuq qura hampipa lichintachinkanankama sut’uykuchina, ¿sut’ichurimasqay icha manachu?- Lo que hemos conversado está claro, nohay ninguna duda. Las verrugas sean enlas manos o en los pies constituyen enfermedadesy no es para tener plata comomucha gente dice. Para hacer desaparecerestas verrugas se hace gotear encimade ellas la leche de la hierba llamadadiente de léon macho. Está claro, ¿no esverdad?Sut’inchay. (r). Qillqaspapas rimaspapasimapas aswan riqsichiy. Aclarar, esclarecer,describir.Suskhuy. (r). Chayqa llutkhuy. Entrar o salircon dificultad, escabullirse.Suti. (s). 1. Llapan runakunatapas wakinuywakunatapas chaymanta riqsiwanchik.Nombre. 2. Rikusqanchik hap’iy atisqanchikkawsaykuna. Sustantivo.1. Awqanakuypi sutinqa Iskay yupayniyuq«Tupaq Amaru» karqan; chiqap sutintaq:José Gabriel Kunturkanki karqan.- Su nombre de guerra fueTupac AmaruII y su nombre verdadero fue José GabrielCondorcanqui.2. Runa simipi llapan simikunaqa kimsamanrakikun, chaykunam: sutikuna, rimanakuna,hukkunataq pisi simikuna.Rimanaqa «takiy», sutiqa «wasi», pisisimitaq «¡ama!»- Las palabras de la lengua quechua seclasifican en tres grupos, a saber: sustantivos,verbos y partículas. «Cantar»es un verbo, «casa» es un sustantivo y«¡no!» es una partícula.- Ututa llaqtamanta Antuyu llaqtaman ñanallin sut’inchaykusqaqa chayallankichikmi.- Describiéndoles bien el camino de lacomunidad de Ututa a Antuyo no tendránproblemas en llegar allá.Suway. (r). Hukkunapa kawsayninkunatakaqnichakuy, mana willakuspalla huqariy.Robar.- Usqhulluqa wallpa suwakuq wasikunatatuta rin.- El gato montés va de noche a las casasa robar gallinas.Suwa q’ara. (s). Wallpa sayay q’ara kunkayuqancha suwa yana anka. Suyuntuy.Gallinazo.- Ayllukunapi quwitaña uywaspapas wallpatañauywaspapas allinta qhawana suwaq’aramantaqa. Suwa q’araqa utqayllauraykamuspam kay uywachakunataaparikun.- Si en las comunidades rurales se críancuyes o gallinas hay que tener mucho cuidadocon los gallinazos, porque éstos bajanmuy rápidamente y se los llevan.143


Suyay. (r). Ima chayamunantapas pi chayamunantapasima chaskiytapas munay.Esperar.- Wakcha runakunaqa kay p’unchawkunasarusqa kanchik, atisqa kanchik; chaykunaqat’ikrakullanqam, ichaqa manammaki hap’iykusqallaqa suyasunmanchu.Allin kawsaykuna taripananchikpaqqatuta p’unchawmi llamk’ananchik.- Los pobres por estos días nos encontramosdominados, despreciados; peroesta situación tendrá que cambiar. Estecambio no tenemos que esperar con lasmanos cruzadas, para lograr una vidadigna tenemos que trabajar de día y denoche.Suyapakuy. (s). Imapas munapakuy, imapaschayhinach ari kanqa niy. Esperanza.- Huk killa kuraqña churichay Lima llaqtataripun, kutimunan suyapakuyniyqasapa p’unchawmi yapakun.- Hace ya más de un mes que mi hijo sefue a Lima, cada día aumenta mi esperanzade su retorno.Suysuy. (r). Ima kawsaykunapipas allinninmana allinninmanta t’aqay. Cernir.- Qañiwataqa ñut’u suysunapi suysurqayku.- La cañahua la cernimos en una cribafina.Suysuna. (s). Ñut’unta chhanqanmanta akllanapaqpas,imapas ch’uyachanapaqapaykachanapas. Cernidor, cedazo, criba.- Kinuwa muhu waqaychanapaqqa ñawpaqtasuysunaraqmi.- Antes de guardar la cosecha de la quinuahay que pasarla por el cernidor.Suyu. (s). Huk mama llaqtapa phatmasqan.Región geográfica, división política deun país, departamento.- Ñuqaqa paqarisqani Punu suyupi, kunanqaQusqu suyupi tiyachkani. Punusuyuqa ñawpaq watakuna Qulla suyumanhap’isqam kaq kasqa.- Yo había nacido en el departamento dePuno, ahora estoy viviendo en el departamentodel Cuzco. Antiguamente Punohabía pertenecido a la Región del Collasuyo.Suyucha. (s). Huk suyupa aswan huch’uymanphatmakuynin. Provincia.- Qusqu suyuqa chunka kimsayuq suyuchapiphatmakun, chaykunam: Qusqu,Aqu Mayu, Anta, Khallka, K’anas, Qanchis,Chumpi Willkas, Espinar, La Convención,Paruru, Pawqar Tampu, Qispikanchi,Uru Pampantin.- El departamento del Cuzco se divide en13 provincias a saber: Cuzco, Acomayo,Anta, Calca, Canas, Canchis, Chumbivilcas,Espinar, La Convención, Paruro,Paucartambo, Quispicanchi y Urubamba.144


- Con el tirapié el varón rotura, abre la tierrapara sembrar, aporca; en otras oportunidadestambién se vale de él para sacarleña.Tt - tTakiy. (s). (r). Rinriman misk’i chayaq kunkakunauyarichiy. Cantar, canción.- Perú Mama Llaqtapa willka takiyninqakayhinatam qallarin: «Qispisqam kanchikwiñaypaq, kananchik wiñaypaq kananchik…»- El Himno Nacional del Perú empieza así:«Somos libres, seámoslo siempre, seámoslosiempre…».Taksa. (s).Imapas mana huch’uychu, manallataqhatunpaschu, aswanpas chawpilla.De talla mediana.- Turuqa hatun sayay, wakaqa taksalla,uñachantaq huch’uychalla.- El toro es de talla alta, la vaca es medianay su cría es pequeñita.Tanka. (s). Iskayman kimsaman rakisqaumayuq k’aspipas, huk apaykachanakunapas.Bifurcado, horqueta.- Saqra tusuqqa makinpi huk q’illay tankatapask’aspi tankatapas hap’ispa tusun;chaywan allaykuspaqa imallatapassuwakullantaq.- El danzarín de los sacras (diablos), bailallevando en la mano una horqueta ouna trincheta metálica o de palo; conese instrumento también sustrae algunosobjetos.Tankayllu. (s). «Tannnnnn» nispa qaparikuspawasipi phawaykachaq millay hatunch’uspi. Moscardón.- Tankaylluqa wanukunapi, kawallu akapi,chayraq nak’asqa uywakunapa akanpipastiyallan, chaymantataq sapallan millaytaqaparikuspa muyupayawanchik.- El moscardón generalmente vive en elestercolero, en el excremento del caballo,en el guano de los animales reciénsacrificados. Es molestoso porque revoloteaalrededor nuestro zumbandodemasiado.Taklla. (s). Qharipa chakrapi llamk’anan.Tirapié, instrumento de labranza del varón,arado de mano.- Takllawanqa qhari chakman, qhuyata kichan,hallman; huk kutikunapitaq yamt’atapaschakman.Tanqay. (r). Ima llasatapas huk hawamantawak hawaman kallpachakuspa apay; sasawankuyurichiypas, huqariypas. Empujar.- Kancha rawkhanapaqpas wasi pirqakunahatarichinapaqpas rumitaqa karukinraykunamantaraqmi iskay kimsayuqtanqana kaq, kunanqa takarquspapasñut’urquspapas karrupipas karitillapipaspisi kallpallawan tanqayta atinchik.145


- Para construir los cercos de los animales o para levantar las paredes de lascasas, había que empujar tremendaspiedras entre dos o tres personas desde lugares lejanos; en la actualidad partiéndolasse las puede trasladar en carroso empujarlas con menos dificultaden carretillas.Tapa. (s). Runa simipiqa q’isa. Chayqaaimara simimanta mañasqa. Nido.Taparaku. (s). Ch’isinkunapas tutapasphawaykachaq hatun yana pillpintu. Mariposanocturna.- Taparakutaqa «alma suwa» ninku, chayqamay wasipichus rikhurin chay wasipihuk runapa wañunantam willakun. Taparakupaaychanqa «wañuy unquyniyuq»runakunaman mikhuchinapaq anchaallin.- A la mariposa nocturna la llaman «ladrónde almas». Su presencia anunciala muerte de la persona en cuya casase aparece. Sin embargo, la carne deesta mariposa es buena para curar a losepilépticos.Tantay. (r). Kawsaqtapas mana kawsaqtapaspisi pisimanta hukman huñuy. Juntar,reunir.- Kay qullqi tantakusqaywanqa huk qarat’iqichuta rantikusaq. Panaypas pukllanawawata rantikunqa.- Con este dinero que junté me voy a compraruna pelota. Mi hermanita tambiénse comprará una muñeca.Tantiyay. (r). Imapas achkanpi yupay, q’ipikunawakichiy, hayk’aman tupanan qhawariy.Kastilla simimanta mañakusqa. Tantear,calcular.- José Domingo Choquehuanca sutiyuqsuyucha phatmapa ayllunmi kan Llallawasutiyuq, chaypitaqsi Inka Wayna Qhapaqqullakunapa llamantapas paquchantapashuñuykuspa rakiq kasqa. Chaypachapa sutinmi «Tantiyana kancha»nisqa qhipapun.- En el distrito José Domingo Choquehuancahay una comunidad campesinallamada Llallahua. Dicen que en ese lugarel Inca Huaina Capac reunió todaslas llamas y alpacas de los collas e hizouna nueva distribución. Ahora ese lugarse conoce con el nombre de «Canchóno cerco del tanteo».Taparay. (r). Chayqa pataray. Doblar hiloso telas.Tapuy. (r). Imamantapas pimantapas watuy,yachay munay. Preguntar, averiguar,interrogar.- Yachachiqqa nin: - Ñuqataq llapanta tapusqaykichikqamkunataq makita huqarispahukmanta huk kutichiwankichik.- La profesora indica: -Yo les formularépreguntas a todos en conjunto y ustedeslevantando la mano me contestaránuno por uno.Taqya. (s). Llamapa paquchapa uwihapasuyt’u muyu akachankuna. Uchha. Bóñigao estiércol ovalado.- Wakapa akanqa q’awa, llamapa akanqataqya. Q’awaqa chirillata rawran, taqyaqasinchi ninata rawrachin.146


- El estiércol de la vaca se llama bosta;en cambio el de la llama se llama «taquia».La bosta de la vaca hace menosfuego que la de la llama.Taruka. (s). Wakaman rikch’akuq uyayuq,yaqa uwiha sayay ch’umpi uqi llimp’iyuq,mikhuna sallqacha. Venado.- Mana wachakuy atiq warmikunataqa tarukaqara patapi thallaykuchinkupas,yawarchantapas upyaykuchinku, manachayqa waqranta ruphachispapas q’apaykuchinku,chayllawan utqayllataqmana sasawantaq wachakun.- A las mujeres parturientas que no puedendar a luz las acuestan sobre el cuerodel venado, o le hacen tomar matecon sangre de venado o le sahuman consus astas quemadas. Esta práctica ayudaa dar a luz con mucha facilidad y sinmayores dolores.Tarpuy. (r). 1. Musuq mallki lluqsimunanpaqyurakunapa muhun yapusqa allpamanchuray. Sembrar, cultivar. 2. (s). Kanmi hukpacha «tarpuy» sutiyuq. Sembrío.1. Hatuchaq muhukunataqa hukmantakamapas,iskaymantakamapas wachukunapitarpunchik, huch’uy muhukunatañataqhach’i hach’ita t’akanchikpaswisninchikpas.- Las semillas grandes las sembramos encamellones de uno en uno o de dos endos, en cambio las semillas pequeñaslas arrojamos por puñados.2. Ñuqaqa wayq’uta tarpuyllapaqñam risaq.- Iré a la quebrada ya para el período delsembrío.Tarqa. (s). Pinkulluman rikch’akuq k’ullumantarurasqa phukuspa waqachina. Tarca,flauta de madera.- Tarqataqa huch’uyta hatunta pukllayp’unchawkunallapi achkamanta waqachinku,hukkunataq tusunku.- Durante los días de carnaval muchaspersonas tocan tarcas grandes y pequeñas,y otras bailan al son de ellas.Tarwi. (s). Papa yuramanta aswan sayayniyuq,hawaspa rurunman rikch’akuqtuntaspa mikhuna ruruyuq yuracha. Altramuz,chocho, tarhui.- Tarwi muhutaqa chulluchispa t’impurqachina,chaymantataq huk simanapasiskay simanapas unupi tuntachina, chayqahayaqnin lluqsinanpaq. Qhipamanqamanaraq wayk’uchkaspa yapamantat’impuchinallataq. Tarwiqa allin hap’ikuqmikhuymi.- Las semillas del tarhui se remojan y luegose las hierve por primera vez. A continuaciónse las deja remojando en aguacorriente por una o dos semanas; estoes para eliminar los alcaloides del tarhui.147


Antes de preparar algún plato es recomendabledarle un nuevo hervor.- Huk ayllupiqa kan: tayta mama, wawakunaqharipas warmipas; kallantaqmiyuyaqkunapas.- En una familia hay: papá y mamá, hijose hijas; también ancianos.Tawa. (s). Kimsaman huk yupay yapasqa.Cuatro.- Qusqu llaqtapiqa ninku: «P’unchawniykip’unchawpiqa hayk’a tawa chakitaraqchaari sipinki» nispa. Chayqa quwita ari«tawa chaki» ninku.- En el Cuzco es común escuchar: «Parael día de tus cumpleaños cuántos tawachakis matarás». En estas tierras «tawachaki» se dice al cuy por ser éste uncuadrúpedo.Tawna. (s). Iskay chakimanta mana sayaytaatispapas mana puriyta atispapasyanapakuna k’aspi. Bastón, bordón.- Kanmi kay watuchiy:Imasmari, imasmari:Tutamanta tawa chaki,kuska p’unchawman iskay chaki,ch’isinmantaq kimsa chaki.¿Imas kanman? Chayqa: wawa, waynasipas, yuyaqnintin.- Al respecto hay esta adivinanza:¿Qué será, qué será?Por la mañana de cuatro pies,al medio día de dos pies yal atardecer de tres pies.¿Qué será? Son el bebé, el adulto y elanciano con su bastón.Tayta. (s). Mamanchikpa qusan. Churiyaqninchik.Tayta kurapas wak qhari runapas.Kastilla simimanta mañakusqa. Padre, señor,sacerdote.Tihira. (s). Ñañu p’anqachakunatapasawasqakunatapas kuchunapaq q’illaymantaapaykachana. Kastilla simimantamañakusqa. Tijeras.- P’acha siraqkunaqa runata awasqantintatupunku, tihirawan awasqata kuchunkuchaymantataq p’achata siranku.- Los sastres o las costureras miden a laspersonas, y luego cortan la tela con tijeras,y terminan cosiendo la ropa.Tika. (s). Ima ruranapaqpas ima hich’anapaqpaskawsay. Molde.- Sañu tikataqa allin sarusqa t’urumantaruranchik.148


- Las tejas las preparamos de barro bienapisonado.Tikayay. (r). Llukllumantapas lawamantapasapimantapas chiriyaspa ch’akiriy. Cuajarse,solidificarse por enfriamiento.- Ch’unchull kaltutaqa q’uñi q’uñillatammikhurquna, mana chayqa millaytamtikayarqun, chaymantataq wiksa q’iwiypashap’isunkiman.- La sopa de tripas se come calientita,porque si se enfría se forman bolitas degrasa y comer esto puede causarte cólicosterribles.Tinku. (s). Mana hatunpaschu ichaqa manataqhuch’uypaschu, chawpikaqlla. Taksa,malta. Mediano, de porte regular, ni grandeni pequeño.- Rakikunaqa kanmanmi hatunpas, tinkupashuch’uypas; kaqtaq kirpananpas.- Pueden haber tinajas grandes, medianasy también pequeñas, así como suscorrespondientes tapas.Tinkuy. (r). 1. Hukkunawan tarinakuy. Masintinpasawqantinpas tarinakuy. Encontrarsedos amigos o enemigos. 2. Imamantarimanapaqpas, ima yuyayman chayanapaqpasachkamanta rimanakuy. Encuentro,congreso.1. Iskay simipi iskay kawsaypi yachakuqwawakunaqa hatun tinkuyta ruranku.- Los niños de la educación bilingüe interculturalhacen grandes encuentros.2. Qusqumanta Santo Tomasman PaqariqTampunta rina ñanpi kan huk hatun chaka,chaypa sutinmi Tinkuq. ChaypimApu Rimaq Mayu, Wililli Mayuwan tinkun,chaymanta urayniqmantaq ApuRimaq Mayullapuni aswan yapakunqa.- En la carretera del Cuzco a Santo Tomáspor la ruta de Paccarectambo hayun gran puente sobre el río Apurímacllamado Puente Tincuc, precisamenteporque en ese lugar se encuentran losríos Apurimac y Velille. La continuacióndel río sigue llamándose río Apurímac.Tinti. (s). P’itaspa p’itaspalla riq q’umirpasch’umpipas suqta chakiyuq urucha.Langosta.- Kunan qhipa watakunaqa qhichwaallpakunapihatuchachaq tintikuna rikhurimun,chaykunaqa chakrakunapa rapintañataqllapallanta mikhurqapun,chayqa mana allinchu, ¿mayhinatataqchay millay urutari wañuchisunman?- Durante estos últimos años, especialmenteen las regiones quechuas, hayuna invasión de langostas gigantes queacaban con todo el follaje de las chacras.¿Cómo podemos combatir estaplaga?Tintin. (s). Qhichwa allpakunapi wiñaq,ratapakuspalla puriq mikhuna ruruyuqyuracha. Tumbo, fruto cítrico silvestre.- Tintin yurakunaqa wasi pirqakunamanhap’ipakuspapas, wak yurakunamanhap’ipakuspapas mana aypana atiy hawakunapiwiñan. Uywa michiq wawakunaqatintin rurupa qhipanpi kanku.- El tumbo crece trepando por las paredesde las casas, en los árboles o enlos barrancos, y es difícil cosecharlo.Los pastorcillos del campo están trasla búsqueda del tintin para aplacar elhambre.Tinya. (s). K’aspimanta muyuchayuq, q’araqaramanta uyayuq k’aspichawan waqtaspawaqachina. Kaha. Tamborín.- Inkakunapa pachanpiqa warmikuna tinyataqach’ulla k’aspichallawan waqtaq-149


kutaq, takiqkutaq; Kunanqa tinyaqa huch’uyhatun kapun, waqtankutaq qharikunaiskay k’aspichawan.- En la época de los incas eran las mujereslas que tañían el tamborín y cantaban;hoy en día hay tambores grandesy pequeños, y las tocan los varones condos palitos o vaquetas.Titi. (s). Yaqa llankaman rikch’akuq uqiq’illay. Metal plomo.- Punu llaqtapiqa saqra tusunankupaqhatuchaq uya pakanakunata latamantatitiwan llut’anku. Latamantaqa hamp’atukunapas,mach’aqwaykunapas,qaraywakunapas, apasanqakunapasrurachikullan.- Para bailar la diablada en Puno, muchaspersonas mandan hacer caretas de hojalatasoldadas con plomo. De la hojalatacortan sapos, culebras, lagartos,arañas y la sueldan con plomo.Titi misi. (s). Misimanta aswan hatunpachaurqukunapi tiyaq, aycha mikhuq sallqacha.Usqullu. Gato montés.Tipiy. (r). Sara chuqlluta p’anqanmantahurquy. Despancar.- Titi misiqa purun quwitapas, huk’uchatapas,qataychatapas, wasi quwitapas,wallpachakunatapas mikhullanmi. Titimisiqa ch’umpi uqi.- El gato montés caza cuyes silvestres,ratones, comadrejas, cuyes domésticosy también gallinitas. El gato montés esde color café plomizo.- Sara tipiypiqa atipanakuymantam runaqallamk’an.- En el despanque del maíz la gente trabajatratando de ganar a los demás.Tiyana. (s). Siki samachina. Sayk’usqa kaspapas,sayayta mana munaspapas chaypisamanchik. Asiento, silla, banquito, sofá.- Allpamantapas rumimantapas tiyanaqakan, chaykunaqa pampamanta manakuyuchinachu. Kunanqa kallantaqmik’ullumantapas q’illaymantapas lastikumantapas,chaykunaqa apaykachana.- Hay asientos fijos de tierra o de piedra.En la actualidad también hay asientosde madera, metálicos y de plástico; éstosson portátiles.150


Tullpuy. (r). Anilinawanpas qurakunawanpas,q’aytutapas awasqakunatapas millwatapasunupi t’impuchispa llimp’iy. Teñir,pintar.Tuku. (s). Misipa rinrinman rikch’akuqhatun ñawiyuq tutalla puriykachaq pisqu.Búho.- Tukuqa ch’isiyaykuykunata runapa wasinta«Tukúy, tukúy» nispa chayan. Chaywasipiqa ima llakipas kallanpuni chayqhipaman.- Cuando el búho llega a la casa de unapersona al anochecer y canta, seguroque en esa casa habrá alguna desgraciaposteriormente.- Qaqapa sunkhanta t’impuchispaqach’umpiman imatapas tullpunku.- Hirviendo «barbas de las rocas» se tiñenlas cosas de marrón.Tullu. (s). 1. Ukhunchikpa k’aspikunamanrikch’akuq sinchi kaynin. Hueso. 2. Yurakunaparakhukaq q’umir k’aspin. Tunu.Tallo, tronco. 3. Ima kawsaqpas suninmanñañu, mana wirachu. Flaco, delgado.1. Pacha Kamaqsi tullunchikkunataqa suqusk’aspikunamanta kamaq kasqa,chaysi tukuy chikapi muquyuq, chawpinpitaqchillinayuq.- Dicen que el dios creador hizo nuestroshuesos del tronco del carrizo; por esonuestro esqueleto tiene huesos nudosos,con médula al centro.2. Ch’aki chikchipata mankaman khakuykuy,rapillanta, tulluntaqa wisch’upunki.- Desmenuza las hojas secas de la chicchipay échalas a la olla y bota los tallitos.3. Sullk’a churiytam «tullu runa» nispa sutiyanku.- A mi hijo menor le dicen «el flaco».Tulumpi. (s). Qurimantapas qullqimantapasachalakunapaq rinriman warkuna.Paku. Aretes, orejeras.- Ñawpaqqa qharipas warmipas tulumpitarinrinpi apallaq, kunan qhipaqa warmikunallachurakapun.- Antiguamente utilizaban aretes tantohombres como las mujeres, hoy en díasólo los llevan las mujeres.Tumpay. (r). Imatapas yanqamanta huchachay.Inculpar, imputar, acusar, calumniar.151


- Kay qillqasqaqa manam ñuqapa qillqasqaychu,yanqamanta ñuqataqa tumpawanku.- Este escrito no lo hice yo, por gusto meestán calumniando.Tunaw. (s). Maran rumipa makin. Mano delbatán.- Uchutaqa mutk’allapi qullutawan kutarquy,saratataq maranpi tunawwan, chaymiallinqa kanqa.- Muele el ají en el mortero y el maíz en elbatán, eso es lo más pertinente.Tunqur. (s). Millp’utimanta surq’ankamak’apatumanta (k’utkullimanta) rakhu tuquru.Laringe y tráquea.- Wayraqa sinqanchikta yaykunan tunqurninchikman,chaymantataq ñañuyarisqatunqurninta surq’anninchikman, chaymantataqsirk’ankunata llapa ukhunchikman.Kaqtaq kutimunallantaq, ichaqasiminta lluqsinan.- El aire debe entrar a nuestros pulmonespor la nariz, luego pasar por la tráquea.De los pulmones al corazón y de ahí porlas arterias a todo el cuerpo. El retornoes por la misma vía, pero es mejor expulsarlapor la boca.- Tunta ruranapaqqa kaq pura sayay ruk’ipapata akllana. Chay papata qasananch’isi pampapi masarparimuna, unuwanch’allarisqaqa aswan allinraq. Qhipantinqaintiwan mana rikuchisparaq huñurquspaintimanta pakana. Chay ch’isinqayapamanta pampapi qachirparinallataq,qhipantintaq qasasqataraq sarurispathuparispa unuman hich’aykuna,ichhupi allinta pakaykuspataq rumiwanatiykuna, chayqa unu mana aparqunanpaq.Iskay simanamantaqa ña tuntatañallawch’ina, huk tuta qasarqachispataqch’akinankama qachirparina.Ch’akiptinqa wayrachispa, thuparispawaqaychapuna; chaymantataq pisimantapisi mikhuna.- Para elaborar la tunta o chuño blancoprimero se escogen papas del mismotamaño de la variedad amarga. Esta papase extiende en la pampa, mejor si sela asperja con agua para hacerla congelar.A la mañana siguiente se amontonaesta papa congelada sin que la veael sol y se la tapa. Por la tarde nuevamentese amasa la papa para completarlade congelar. Al día siguiente antesde que salga el sol y luego de apisonary raspar un tanto entre ellas, seechan las papas al agua del río. Allí secubre con paja y se asegura con piedras.Luego de dos semanas se las sasaca,se hace congelar por una nochemás, se la extiende para que seque, seraspa un poco las cáscaras que sobrany se la guarda. La tunta o chuño blancoasí queda lista para el consumo.Tunta. (s). Hayaq papamanta ch’uñuspaunupi chulluchisqa yuraq ch’uñu. Tunta,chuño blanco.152


Tupra. (s). Apaykachanakunapa iskayuyan tinkusqan chiqan. Arista.- Huk machinaqa (kahunqa) suqta uyayuq,pusaq tuprayuq.- Un cubo posee seis caras y ocho aristas.Tuquru. (s). 1. Suquspa ch’usaq sunquyuqk’aspin. Tubo, palo del carrizo. 2. Huk muqumantahuk muqukama wichq’asqa suqusmanrikch’akuq apaykachana. Cuerpo cilíndrico.1. Paka tuqurupiqa misk’i unu kan, chayunuqa sunqumanta unquqkunapaq allin.- El árbol de paca tiene agua en sus cañas.Esta agua es un remedio para elmal del corazón.2. Kay apaykachanakunamanta huk t’aqapimachinakunata akllay, huk t’aqapitaqtuquruchakunata.- Clasifica estos objetos. Haz un grupo decubos y otro de cilindros.- Wakin runaqa p’unchawninchik p’unchawpiallinta mikhunchikpas machanchikpas,kusisqataq takinchikpas tusunchikpas.- Algunas personas comemos y bebemosbastante durante nuestro cumpleaños,y muy alegres ya cantamos y bailamos.Tuta. (s). Inti chinkaykusqanmanta inti yapamantalluqsimunankama pacha. Noche.- Atuqpas suwapas tuta puriykachan,chayraykutaq uywayuqkunaqa ch’ukllamantatuta uywata qhawanku.El zorro y los ladrones trabajan de noche;por eso los dueños del ganado losvigilan desde sus chozas.Tuya. (s). Munaycha takiq pisqucha. Anchamunasqa warmikunata chay simiwanrimapayanku. Calandria, trato afectivo a lamujer.Tura. (s). Warmikuna qharikunata chaysimiwan riqsinku, yawar masinkuña kaptinpasriqsisqallanku kaptinpas. Hermano dela mujer, amigo.- Taytayqa Fabián, mamayqa Leonisa,wawqiykunaqa: Andrés huktaq Sabino,panaykunataq: Felicia, Victoriantin. ÑuqaqaFeliciapa, Victoriapa turan kani,paykunataq panay.- Mi padre es don Fabián, mi madre esdoña Leonisa, mis hermanos son: Andrésy Sabino, mis hermanas son: Feliciay Victoria. Yo soy el hermano de Feliciay Victoria.Tusuy. (s). Takiqta uyarispapas waqaqkunapakunkanta uyarispapas kusisqaukhunchik kuyuchiy. Bailar.- Tuyachaqa sapa paqarin sapa ch’isinmisach’a patakunamanta munaychallatañatakiykamun.- Cada mañana y cada atardecer la calandriadeja escuchar su melodiosa vozdesde lo alto de los árboles.Tuytuy. (r). Unun riy. Unu patanta hamp’atuhinañawpay. Wayt’ay. Nadar, flotar.- Wallataqa unupi mayllakuspa tuytun, pampakunapiq’achuta mikhuspa puriykachan,hanaqnintataq patuhina phawan.- El ganso andino (huallata) nada en elagua bañándose, camina por las pampascomiendo hierbas y vuela como unpato por los aires.Tuyuy. (r). Chayqa tuytuy. Nadar, flotar.153


Thaskiy. (r), (s). Chayqa thatkiy. Dar pasos,metro lineal.THth - thThalay. (r). Ima apaykachanatapas kallpawanchhapchiy. Sacudir.- Puñunanchiktaqa sapa simanallapas intimanhurqunanchik, chaymantataq qatanakunatapasqarakunatapas allintathalaspa, wasitapas allinta picharquspapuñunata yapamanta mast’arquna.- Por lo menos semanalmente debemossacar al sol nuestra cama, luego barrerla habitación, sacudir las frazadas y loscueros, luego tender nuevamente nuestracama.Thallay. (r). 1. Maypipas qaraywahina wiksanpanmantakay. Echarse de cúbito ventral.2. Mana imata ruraspa qaraywahinakay. Estar sin hacer nada.1. Chay iskay irqiqa qaraywahina thallasqaku,paykunaqa yachay wasiman manachayasqakuchu. Chayqa mana allinchu.- Esos dos niños estaban echados comolagartos; no llegaron a la escuela. Estecomportamiento está mal.2. Sayk’usqa kaspaqa sallqapas uywapasrunapas thallarikuyta atin, ichaqa samarqunankamalla.- Sintiéndonos cansados podemos estarechados de cúbito ventral los humanos,los animales domésticos y los silvestres,pero solamente para descansar.3. ¡Maytaq puchkasqayki! Qamqa ch’isiyaqp’unchawtach ari thallaykurqanki;yamt’atapas pallamusqankichu.- ¿Y dónde está lo que hilaste? Seguramenteestuviste sin hacer nada durantetodo el día; ni siquiera recogiste leña.Thasnuy. (r). Sansatapas ch’akiytapasima ruphaqtapas chiriyachiy. Apagar labrasa o la sed.- Sansataqa unuwan hich’aykuspa thasnuy,paqtataq ichhuman hap’irqukusparuphaykunman.- Apaga la brasa echándole agua, cuidadoque prendiéndose a la paja se produzcaun incendio.Thatkiy. (r). (s). 1. Purispa huk chakiñawpachiy. Dar pasos. 2. Suninman tupuna.Metro lineal.1. Sullk’achayqa watayuqña, ichaqa thatkichkanña.- Mi hermanito menor tiene un año, y yaestá dando sus primeros pasos.2. Huk thatkimanqa yaykun: 10 chunkachathatkikuna, 100 pachakcha thatkikuna,1000 waranqacha thatkikuna.- Un metro lineal equivale a 10 decímetros,100 centímetros y 1000 milímetros.Thiqni. (s). Siki pata tullupas aychapas.Cadera.- Kay llikllawan thiqniykita p’istuykukuy,chirirqusunkimantaq.- Envuélvete las caderas con esta manta,no vaya a pasarte el frío.Thiqtina. (s). Wirapi kankana, aysanayuqpata mankacha. Sartén.- Runtutaqa thiqtinaman wirachayuqtap’akiykurquspa kachichayuqta qaywirquna.- El revuelto se prepara rompiendo huevoa la sartén con un poco de grasa y sal.154


Thiqtiy. (r). Q’uñichkaq asitipipas wirapipasimapas wayk’uy. Freír.- Rumutaqa unupi t’impurqachispa wirachapithiqtirquna; chayqa misk’illaña.- La yuca se cocina en agua y luego se lapuede freír en la sartén con manteca;así es agradable.Thupay. (r). 1. Ima kawsaykunapas ñañuyachiy.Raspar, tajar. 2. Huk uywakunapamillwanpas qaranpas pichay. Kawsaykunapakhankan qhaquspa hurquy. Limpiar,pulir. 3. Runapa sunkhan hurquy. K’isuy.Afeitar.1. Yachakuq wawakunaqa kayhinata rimaspayachachiqninkuman chimpanku:«kay lapischayta thuparipuway»nispa.- Los alumnos se aproximan a su profesoracon esta expresión: « por favor tájemelomi lapicito».2. Chay wawaykipa khanka chakintaqa,¿manachurumichawanpas thuparquwaq?- ¿No podrías raspar con priedrecita lasuciedad de los pies de tu niño?3. Wakin qharikunaqa yaqa sapa p’unchawsunkhankuta thupakunku.- Algunos varones se afeitan la barba casia diario.Thuqay. (s). (r). 1. Uhuspapas imatapassimimanta phukuspa wisch’uy. Escupir, esputar.2. Simipi tantakuq llawsa unu. Saliva.1. Uhuspaqa mana millp’uykunachu, aswanpasthuqarparispa sarurquna.- Luego de toser no debemos tragarnosla saliva; debemos escupirla y luego pisarla.2. Thuqayniymi haya: ima llakich ari qatiwanqa.- Tengo la saliva amarga: qué preocupacionestendré.Thuta. (s). Millwa p’achakuna mikhurquqwasikunapi tiyaq tullu ch’uspiman rikch’akuquru. Polilla.- Anqas thutawanqa wawapa q’iyachasqapuputintam qhaqunku, chayqa utqayllawichq’akunanpaqmi allin.- Frotando con la polilla azul el ombligoinfectado de los recién nacidos se ayudaa que sane rápidamente.155


T’apsay. (r). Pisqukuna imatapas siminwankaniy. Chhapchay. Picar el ave.T’t’- t’T’akay. (r). Ñut’u muhukunata hapt’aspayapusqa allpaman hich’ay. Wisniy. Sembraral voleo.- Yapusqa allpamanpas, papa allasqa allpamanpaskinuwatapas qañiwatapashapt’ay hapt’ayta tukuy hawaman hich’asaq.- Después de la cosecha de papas sembraréal voleo quinua o cañahua sea enterreno arado o en terreno suelto.T’anta. (s). Trigo hak’umantapas siwarahak’umantapas chili hak’umantapasñatuspa hurnupi wayk’usqa mikhuna. Pan.- Ñawpaqqa t’anta qurikuyqa ancha munakuymikaq. Riqsisqamanpas mana riqsisqamanpast’antataqa qurinalla kaq,kaqtaq kukatapas. T’antataqa achka kutimuch’aykuspa chaskikuna kaq.- Antiguamente el convidar pan era consideradocomo un acto de mucha caridad.Si se tenía pan se convidaba al conocidoy al desconocido, y éste lo recibíacon mucho agradecimiento y besandoel pan muchas veces. Igual sucedíacon la coca.- Chay wallpata qatirpariy, kisutataq t’apsarqunman.- Arrea esa gallina, cuidado que picoteeel queso.T’aqa. (s). Rakisqa, phatmasqa, wakyachisqa.Grupo, parte de un todo.- Qamkuna «Uturunku» t’aqa wawakunaqayunka uywakunamanta rimanakuspaqillqankichik.- Los niños del grupo «Otorongo» conversaránsobre los animales de la selva yproducirán un texto sobre el tema.T’aqllakuy. (r). Kusikuymanta iskayninmakita kunkayuqtaraq paykunapurach’aqlay. Aplaudir, dar palmadas.- Ima pukllaypipas ima ruraypipas atipaspaqakusisqa t’aqllakunku, hukkunaqahayllikunata qaparinku.- La gente premia con aplausos y con hurrasa los que vencen en juegos o enotras actividades.T’aqllay. (r). Iskaynin makiwan qarat’iqichutapas imatapas kallpawan makipampawan takay. Abofetear, volear pelota.- Imapas rimapayasqa sipaskunaqa kayhinatakutichikuqku: «Riqsiykichu, riqsiwankichu,amam imatapas rimapayawachkankichu,chaytaq t’aqllachikuchkawaq»nispa.- Las muchachas a las que les dirigías lapalabra contestaban así: «Te conozco ome conoces, no me estés dirigiendo la palabra,cuidado que te hagas abofetear».T’aqsay. (r). P’achata unupi qhillin hurquy.Lavar.- Ñawpaqqa qhilli p’achataqa ruq’i takasqawanmit’aqsana kaq. Chukchatapashisp’ay puqusqapim t’aqsana kaq, ichaqamillayta q’apaq.- Antiguamente cuando no se conocíanlos actuales detergentes, las ropas se lavabanen agua de la planta llamada roque156


Los cabellos se lavaban con orín fermentado,a pesar de su olor desagradable.kallpachaspa pukllay. Juego con bolitasdando capirotazos.1. Musuq wasi rurayta qallarispaqa ñawpaqtaapukunamanraq t’inkarinku.- Para empezar a construir una nueva casaes costumbre brindar el primer licora los dioses (apos).2. Chuwi t’inkaypi pukllaspapas imawanñapukllaspapas makinchiktaqa mayllakunapuni.- Después de jugar a tincar bolitas o despuésde cualquier juego siempre debemoslavarnos las manos.T’ika. (s). Yaqa llapan yurakunapa llimp’illimp’i munaycha ukhun. Wayta. Sisa. Flor.- Mamayqa hatun p’unchawkunapi muntiranmanllimp’i llimp’i t’ikakunata churarquspallaqtata rin.- Durante los días de fiesta mi madre vaal pueblo adornando su montera con floresde diferentes colores.T’inri. (s). Uywapas runapas huch’uytaqwirachataq. Enano y gordo.- Sullk’achaytaqa «t’inri» nispa k’amipuwankuwawa wasipi, chayraykutaq payqamanaña hamuyta munanchu. Kaypiqamana k’aminakunanchikchu.- A mi hermano menor le tildan sus compañerosde «enano y gordiflón», y porello ya no quiere asistir a la escuela.Acá no debemos insultarnos.T’ipana. (s). Q’illaymanta rurasqa imapashap’ichina. Tupu. Prendedor.- Phulluchaykitaqa t’ipanawan hap’ichikuy.- Asegura tu mantita con el prendedor.T’impuy. (r). Ninata anchata rawrachispaimatapas unuyuqta chhallchachiy. Hervir.- Mankamanqa kachita churaykullawaqña,kachiyuqqa aswan utqayllam t’impumun.- Sería bueno que de una vez le pongassal a la olla, así hierve más rápido.T’inkay. (r). 1. Ima rurayta qallarispapasmanaraq upyanata malliykuchkaspat’upsiq ruk’ananchikwan apukunaman,Pacha Mamaman sut’uyllatapas chayachiy.Ch’allay. Brindar licor a los apus paramerecer sus favores. 2. Muyu rumichawanpaschuwiwanpas t’upsiq ruk’anawanT’ipqay. (r). Chayqa t’iqpay. Pelar con lasuñas.T’iqpay. (r). Rurukunapa qaranta sillullawanhurquy. Pelar con las uñas.- Ñuqataq ch’uñuta t’iqpasaq qamtaq saratakutanki. Iskaymantaqa utqayllawayk’urqukusunchik.- Yo pelaré el chuño mientras tú muelesel maíz. Así entre las dos cocinaremosrápido.157


T’iray. (r). Mayqan yuratapas saphintintamakipa kallpallanwan hurquy. Arrancardesde la raíz.- Sara chakramantaqa qurakunata saphintintat’irana.- Las malas hierbas deben ser arrancadasdesde la raíz de las chacras de maíz.T’isay. (r). Millwata puchkanapaqpasmisminapaqpas unuyachiy, akllay, ch’uyanchay.Escarmenar la lana.- T’isasqa millwaqa utqayllam puchkachikun,mana chayqa manam atikunchu.- La lana o fibra escarmenada es fácil dehilarla, si está sucia y con vedijas no seavanza.- Hayt’anayku qara t’iqichum waraqupakichkanman chayaspa t’uqyarqun, ¿imawantaqallichaykuman?- La pelota con que solemos jugar se reventóal caer a una espina, ¿cómo podemosarreglarla?T’utura. (s). Quchapi wiñaq q’umir k’aspichakunamanrikch’akuq rapiyuq yura.Junco, totora.- Puma Qanchi quchapiqa t’uturamantarurasqa wamp’upi rinkukuna tuytunku.- En la laguna de Pomacanchi los gringospasean en balsas de totora.T’iyu. (s). Mayupipas may hawapipas tiyaqallpayuq rumi kutasqa. Huk sutinqa aqu.Arena con tierra.- Kay p’unchawkunaqa cementota t’iyuwanchaqruspa wasikunata hatarichinku.- Durante estos días las casas se levantanutilizando mezcla de cemento y arena.T’uqpina. (s). Sansa qachiykachana ruphasqak’aspicha. Tizón, hurgón.- T’uqpina k’aspichataqa wayk’ukuyta tukuspaunuwanpuni thasnuna, mana chayqaninapas hap’ikunman.- Luego de cocinar hay que apagar siemprecon agua el tizón. No vaya a ser quese prenda el fuego.T’uqu. (s). P’achapipas pampapipas imaapaykachanapipas huk hutk’u. Agujero,hueco.- Chay t’uqu waraykitaqa amaña churakuychu.- Ya no te pongas tu pantalón con agujeros.T’uqyay. (r). Imapas kallpawan kunkayuqraqphatay. Reventar, explosionar.T’uru. (s). Unuwan pitusqa allpa. Barro.- Llanka allpapas hasp’isqa allpapas paraptinqamillayta t’uruyan.- La tierra arcillosa o la removida se ponebarrosa cuando llueve.- Taytayqa kawallu akawan minuykuspasuysusqa allpata t’uruchaspa musuqwasi ukhuta llut’an.- Mi padre enluce el interior de la casanueva con barro preparado con guanode caballo y tierra cernida.T’uyur wayra. (s). Millay muyu muyurispaphawaq wayra. Huracán, remolino.- T’uyur wayraqa manataqmi kanchu kayllaqtakunapiqa, ichaqa rikhurimuspaqawasi qatasqatapas aparikunmi.- El viento remolino no es común en estospueblos, pero cuando aparece selleva aun los techos de las casas.158


Uhu. (s). Ukhunchikta chirichikuspapas,surq’anninchikta chirichikuspapas unquy.Tos.Uu - uUchpa. (s). Yamt’apa q’awapa huk kawsaykunaparuphasqa hak’un. Ceniza.- Q’awa uchpawan chakrakuna wanuyqamanam allinchu, allpatam qullpayachin.- Abonar las tierras de cultivo con cenizade guano de vacunos no es recomendable,pues la vuelve salitrosa.- Chirimanta uhupaqqa k’upa kisamantahampi unu upyaymi allin.- Para curarse de la tos del resfriado esbueno tomarse mates de ortiga crespa.Uksiy. (r). Khuchipa, añaspa sinqanwanallpachaynin. Hozar.- Añasqa khuchihinallataqmi allpatapaschakratapas uksin, ichaqa manam papatachumikhun aswanpas kuruchakunatampallakun. Añaspas chay mikhusqankuruchakunapas uhupaqpas surq’anmantahuk unquykunapaqpas anchaallinsi.- El zorrino hoza la tierra o las chacras aligual que el chancho, pero no come laspapas sino busca gusanos para alimentarse.Tanto el zorrino como esos gusanosdicen que son remedios infaliblescontra la tos y otras enfermedadespulmonares.Ukhu. (s). 1. Mana hawapichu, yaykusqa,pakasqa mana rikukuq. Interior, profundidad.2. Kurkunchik, llapa aychanchik. Cuerpo.3. Yawar masi, kikin ayllu. Pariente.Uchu. (s). Yunkapi wiñaq yurapa hayakuqmikhuna rurun. Ají.- Uchu kutayuqqa mayqan mikhunapasmisk’ichallañam.- Con ají molido cualquier comida esagradable.1. Qhuyapiqa kasqam quripas qullqipas,ichaqa ancha ukhupi tarikusqa.- En la mina sí hay oro y plata, pero sehallan a mucha profundidad.2. Qayna ch’isi chirirquwasqanmantamukhuy mana allinchu, ¿imallatataq upyaykuymanpas?- Por el frío que me pasó anoche todo elcuerpo me duele, ¿qué podría tomar?3. Tayta Juanqa ukhuymi. Payqa mamaypasullk’a taytanmi.- Don Juan es mi pariente. Él es el tío menorde mi madre.Ukuku. (s). Allqumanta aswan hatun sayayyunkapi tiyaq kallpasapa sallqa. Oso.- Taytacha Quyllu Rit’imanmi achka runarin, chaypitaq runaqa ukukumanta p’achasqarit’i urquta wichan.159


- Al santuario del Señor de la Nieve Blancava mucha gente. Allí muchos fielesvestidos de osos suben al nevado.Ullu. (s). Qharikunapa hisp’anan. Pene.- Qharikunapas, urqu uywakunapas, urqusallqakunapas ulluyuqmi kanku. Warmikunapas,chinakunapas rakayuq kanku.Yurakunapiqa kikin t’ikachanpi urqukayninpas china kayninpas tarikun.- Los hombres y los animales machos tienenpene. Las mujeres y los animaleshembras tienen vagina. En los vegetaleslos dos sexos están presentes en lamisma flor.Ulluku. (s). Pukapas q’illupas puka ch’iqchipasyuraqpas papaman rikch’akuq allpaukhupi wiñaq mikhuna rurucha. Olluco,papa lisa.- Suni allpakunapiqa (kimsa waranqapichqa pachakniyuq thatkiyniyuqmantatawa waranqa thatkiykama hanaqman)papata, ullukuta, uqata, añuta ima urquqhatakunapi, wayq’ukunapi ima tarpuytaatinchik.- En la región natural suni o jalca (comprendidadesde los 3500 a 4000 msnm)se cultiva diferentes variedades de papasnativas, papa lisa, oca y mashuaen los cerros y quebradas.ari. ¿Maypich ari nawus t’ikallapas hampiunu rurakunaypaq?- Tengo un dolor de cabeza; debe ser porla insolación que sufrí enantes. ¿Dóndeencontraré siquiera flor de nabo paraprepararme un mate?Umalliq. (s). Huk runakuna pusaq. Dirigente.- Kay kikin yachana wasipi ñuqanchikpurakamachinakuspam umalliq kaymanqachayasunchik. Chaypachaqa umalliqkunaranti pukllaykusunchik.- A ser dirigentes tenemos que aprenderaquí en esta escuela, cumpliendo nuestroscompromisos. Entonces juguemosa representar a los dirigentes.Umayuq. (s). Allin yuyayniyuq runa. Inteligente.- Chay runaqa wawamantapacha allin yuyaynillayuqpunikaq. Wakchaña kaspapaskunanqa abogadoña karqun. Mamanchaari allin umayuqta wachakurqan.- Esa persona desde muy niño siempretenía buenas ideas. Aún siendo pobreahora ya es abogado. Seguramente quedesde el vientre materno es inteligente.Umiña. (s). Siwikunapipas tulumpipipaschurana munaycha k’anchaq rumi. Diamante,piedra preciosa.- Ñuqaqa yuraq qispi umiñayuq siwichatarurachipusqayki.- Te mandaré hacer una sortija con diamanteblanco.Unancha. (s). Huk runa ranti apaykachanapashuk llaqta ranti apaykachanapas.Símbolo.Uma. (s). Aswan hanaqpi tarikuq rump’uniraqchukchayuq ukhunchik. Cabeza.- Umaymi nanawachkan; ñaqha p’unchawruphaykachikamusqaymantach- Kay Perú Mama Llaqtanchikpa unanchankunaqa:Puka raprayuq yuraq chawpiyuqwiphalanchik; kaqtaq huk Willkatakiyninchikpas kan, qantus t’ikapasunanchas. Huk llaqtakunaqa kaykunatarikuspa riqsiwanchik, ñuqanchikmantayuyarinku.- Los símbolos de nuestra Patria son: unabandera bicolor con alas rojas y el centroblanco; también tenemos un himno160


nacional. La flor de la cantuta tambiénes un símbolo nuestro. Las otras nacionesnos identifican o nos recuerdanviendo estos símbolos.Unku. (s). Mana makiyuq kunkamantayaqa qunqurkama chayaq millwamantapasutkumantapas ñawpa p’acha. Camiseta larga,camizón.- Inti Raymi killapi Qusqu llaqtapiqa Inkaparantin akllasqa runata q’ipinku. Chayq’ipiq waynakunaqa tukuy llimp’i unkukunawanp’achakunku.- En la festividad del Inti Raymi, en la Ciudaddel Cuzco, al Inca lo cargan en su litera.Los jóvenes cargadores están vestidos concamizones o uncos de diversos colores.Unquq. (s). 1. Mayqan ukhunmantapasmana allin kaq runapas huk kawsaqkunapas.Enfermo, paciente. 2. Wachakuq warmi.Mujer embarazada o en estado grávido.1. Paqarinqa manam qasichu kasaq, unquqniypaqmiwayk’unay kachkan.- El día de mañana no estaré libre, debode cocinar para mi paciente.2. Unquq warmiqa kuraq wawanta pusaykukuspallaqtatam uraykuchkarqan.- La mujer embarazada estuvo bajandoal pueblo en compañía de su hijo mayor.Unquy. (s). (r). 1. Mayqan ukhunchikpasmana allin kay, nanay, k’irisqa kay, muchuy,ñak’ariy. Estar enfermo, enfermarse. 2.Mayqan mana allinpas. Enfermedad, peste.1. Huk killa kuraqñam unquykuni, manataqmiriqsisqaykunapas wasi masiykunapasqhawaykuriwankuchu.- Hace ya más de un mes que estoy enfermo,pero ni mis amistades ni mis vecinosme han visitado.2. Anchatam ruphan: waka uñapas q’illuq’icha unquyniyuqmi.- Está haciendo demasiado calor: las críasde las vacas están con la enfermedad dela diarrea amarilla.Untu. (s). Qhasquman qatiq llamapawiranpas paquchapa wiranpas. Llamp’u.Kastilla simimanta mañakusqa. Sebo decamélido.- Llama untutaqa huk wakichisqakunatawanPacha Mamaman haywarinankupaqapaykachanku. Chay haywarisqataqawasipi allpamanpas pakana manachaytaq urqukunapi ruphachina.- El sebo del pecho de la llama y otros ingredientesse emplean para hacer los ritosde agradecimiento o petición a la MadreTierra. Este preparado se entierra enla casa o se quema en algún cerro (apo).Unu. (s). Mayupipas quchapipas hich’akuqupyana. Yaku. Agua.- Unuqa Pacha Mamapa yawarnin. PachaMamaqa chay yawarninwan uywawanchik,chayraykutaq chay unukunataqamana qhillichanachu maypiña kaspapas;kaqtaq allin yuyaypi apaykachana.- El agua dicen que es la sangre de la MadreTierra. La Madre Tierra nos cría consu sangre, por eso nunca debemos ensuciarlas aguas donde quiera que nosencontremos; también debemos utilizarlacon mucha racionalidad y cuidado.Uña. (s). Chayraq wachasqa uywapas wawapas,pisi unayniyuq wawakuna. Cría.- Wakin mama uywakunaqa uñanta manamunankuchu, chaytaq chay uñataqa wakmamakunata ñuñuchispa uywana, chaytamchitay ninku. Chitasqa uñaqa runanpaqhipanta wichayta urayta allquhina rin.- Algunas hembras abandonan a sus crías,no les permiten lactar. A esas crías hayque criarlas haciendo lactar a otras madres.Este es el acto de «chitar». Estaschitas normalmente van tras sus dueñascomo si fueran perritos.Upa. (s). Qhipakuq runa. Pisi yuyayniyuqruna. Mana uyariqpas mana rimariqpaskanmanhina. Sordomudo, tonto.- Ancha machaq qhari warmipa wawanqaMarianochahina upam paqarin.- Los hijos de las parejas alcohólicas nacentontitos como Marianito.Upichu. (s). Yunkakunapi tiyaq pisi yawarniyuqpaswakcha yawarniyuqpas q’aymayawarniyuqpas runa. Anémico, valluno.161


- Upichukunaqa sut’i riqsiylla. Paykunaqaq’illu q’illu uyayuq kanku.- La gente anémica es fácil de reconocerla.Ellos tienen la cara de color amarillento.Upyay. (r). Unutapas aqhatapas millp’uy.Tomar, beber.- Kay p’unchawkunaqa kan: cervezakuna(chaytaqa llulla simipi «siwara aqhacha»ninku), wak misk’iyachisqa unukunapasllimp’i llimp’iraq, chaykuna upyayri,¿allinpunichu? Ñawpaqqa chaykunamana kaqchu, runataq sara aqhachakunatahuk aqhachakunatawanwasipi rurakuspa, ch’akiypaq upyaspaqhali, mana unquyniyuq, mana wakchayaspakawsaq kanchik, chaypachari,¿imaraykutaq mana yapamantawawapas machupas aqhallatachuupyanchik?- En los tiempos actuales existen: cervezas(llamadas engañosamente «chichitade cebada») y otras bebidas endulzadasy gasificadas de diferentes colores.Estas bebidas, ¿realmente seránbeneficiosas? Antes cuando no habíanllegado estas bebidas preparábamosen casa nuestra chichita de maíz y deotros productos y vivíamos sin dañarnuestra salud, tampoco gastábamosdinero comprándolos. Y ahora,¿por qué no podemos preparar nuestraschichas en la casa para que niñosy adultos apaguemos nuestra sed?Uphakuy. (r). Umantin uyantin mayllakuy.Lavarse la cara.- Kikin mayupipas kikin quchapipas kikinpukyupipas jabonwanpas champuwanpasmanam uphakunachu. Chaykunawanuphakuspaqa anqarapipas uya mayllanapipasunuta hurquspa wak hawamanhich’ananchik; mana chayqa unu unqun.- No es conveniente lavarse la cara conjabón o champú en el mismo río, lago omanantial. Para lavarnos la cara con estosproductos es necesario sacar aguaen vasijas o lavadores y luego echar elagua empleada en otra parte; de lo contrarioel agua se contamina.Uqa. (s). Añuman rikch’akuq q’illupasyuraqpas ch’iqchipas yana pukapas allpaukhupi puquq mikhuna ruru. Oca, tubérculo.- Uqataqa iskay kimsa p’unchaw q’uchachispawayk’ukuna. Uqa q’uchachisqaqakhachunapaqpas allinmi. Kaqtaq uqamantaqakhayatapas rurallanchiktaq.- Las ocas hay que cocinarlas haciéndolassolear durante dos o tres días. Laoca endulzada con los rayos del sol esriquísima para comerla cruda. De la ocatambién se elabora la «caya» u oca deshidratadaal estilo de la tunta.Uqururu. (s). Rarqakunapi wiñaq q’illut’ikachayuq yuracha. Berro.- Rurunninchik punkisqa kaptinpas kukupinninchikñapunkisqa kaptinpas uqururuparapichankunata allinta maqchispakikin yurachamanta «waka llachuytallachurquy». Chaymi hampi. Uqururutaqamaqchinapuni, chaypin kanman qallutakakuru.- Si tenemos los riñones o el hígado inflamadoses bueno comerse las hojas ylas flores de berro, pero de la mismaplanta cual lo hace una vaca. Para noadquirir la hidatidosis es necesario lavarlas hojas con bastante agua.162


qari. ¿Mayhinatataq urinman? ¿Imaraykutaqmana yananchikchu?- El chicuro, siendo un tubérculo silvestrecomestible, se reproduce de por síen las altas punas, ¿cómo produciríasi la sembramos en terreno roturado,con abono y con el debido aporque?¿Por qué no hacemos la prueba?Uquti. (s).Mikhuytaqa siminta qallarinchik,chaytataq kay sutiyuq ukhunchiknintawisch’unchik. Ano.- Chiri mikhuy mikhusqamantapas imamana allin mikhusqamantapas ch’unchullninchikmikhipukun. Chaytaq mikhusqanchikqakutimunpaschu uqutintapaslluqsinchu. Chayrayku allin yuyaypiimatapas mikhuna.- Sea por comer alimentos fríos (y grasos)o en mal estado de conservaciónpodemos sufrir una oclusión intestinal.Tales alimentos no pueden ni vomitarseni excretarse. Conviene cuidar la alimentación.Uray. (s). Mana wichaychu, mana hanaqchu,aswanpas chakipi. Abajo.- Hanaq pachaqa wichaypi, ukhu pachataquraypi.- El cielo está arriba y el «infierno» estáabajo.Uraykuy. (r). Hanaqmanta aswan karunchay,ukhuman yaykuy. Bajar.- Ñawpaqtaqa qharikunaraq uraykuychik,chaymantaña warmikunapas wawakunapas- nispa karru q’iwiq kamachikun.- Primero bajen los varones, luego las mujeresy después los niños, esto es lo queindicó el chofer del carro.Urpi. (s). 1. Runa qayllapi tiyaq, k’ita muhuchakunamikhuq munay pisqucha. Paloma.2. Ancha munasqa qharitapas warmitapaschay misk’i simiwan rimapayanchik.Trato afectivo de amor.1. Urpiqa urqukunapipas wasi sach’akunapipasq’isachakuntaq tiyantaq.- Esta variedad de palomita vive y hacesu nido en los cerros o en los árbolescerca de las casas.2. ¡Yaw urpicháy, sunqucháy! Sawarup’unchawtaqa hamunkipuni, chaytaqqunqawaq.- ¡Oye, mi amor, mi corazón! El día sábadotienes que venir, no vayas a olvidarte.Urqu. (s). 1. Qaqakunayuq allpa qutuchasqa.Cerro. 2. Kawsaqkunapa qharin,churiyaqnin. Mana chinachu. Varón, macho.1. Urqu paquchaqa urqukunapi mikhumun,chinakunataq uñantin pampakunapi.- Las alpacas machos pastan en los cerrosy las hembras, junto con sus crías,en las pampas.2. Urqu kisaqa puka q’illuta t’ikan. Chayt’ikamanta hampi unuqa wasa nanaypaqallin.- La ortiga macho posee flores anaranjadas.Tomar una infusión de estas florescalma los dolores de lumbago.Uriy. (r). Sallqa yurakunapas tarpusqa yurakunapasruruy, puquy. Producir, dar fruto.- Chikuruqa mana tarpusqalla payllamantapunakunapi urin, papatahina yapusqaallpapi, wanuyuqta, hallmaspa tarpus-163


Urunquy. (s). Tullu wanquyruman rikch’akuqchupanpi miyuyuq phawaq millayurucha. Avispa.- Urunquy urucha huk apasanqachata qatatiptinqahuk riqsisqa runam wañunqa,chaytam chayqa willakun.- Si observamos que una avispa arrastrauna araña muerta es signo de que estállevando un cadáver para enterrarlo. Entoncesdicen que morirá una personaconocida.Utku. (s). Papaman rikch’akuq yura, t’ikanmantataqyuraq millwa lluqsin. Algodón.- Inkakunapas utkutaqa puchkaq kasqaku;kaqtaq chay q’aytumanta awaq kasqaku.- Dicen que los incas hilaban el algodón;también hacían tejidos.Usa. (s). Kawsaqkunapa yawarnin ch’unqaq,paykunapa ukhunpi kawsaq sallqacha.Piojo.- Usaqa qilla qhilli runatam tukun.- El piojo puede acabar con las personasociosas y desaseadas.Usqay. (p). Chayqa utqay. Rápido.Ususi. (s). Warmi wawa. Taytan warmi wawantachay simiwan riqsin. Hija de varón.- Ususiyqa iskaymi, churiykunataq kimsa,llapanpiqa pichqa kanku.- Tengo dos hijas y tres hijos; en total soncinco hermanos.Usuta. (s). Millwayuq qaramantapas hiwimantapaschakiman churana kawsay.Llanki. Sandalia, ojota.- Puna runakunaqa llama kunkamantausutayuq puriykachaqku.- Los pobladores de las punas solían caminarcon sandalias hechas de cuerodel cuello de las llamas.Utqay. (p). Imapas pisi unayllapi ruray. Rápido,pronto.- Wawakuna, utqaylla llamk’asunchik, tukurquspaqapukllakusunchik.- Niños, trabajemos pronto, terminandode trabajar jugaremos.Uturunku. (s). Hatun misiman rikch’akuqyunkakunapi tiyaq aycha mikhuq q’illuyana sallqa. Jaguar.- Uturunkuqa sach’akunamanpas siqanmi,chaypitaq pakakunpas wak sallqakunatapaschakun.- El jaguar trepa los árboles; escondidoallí, caza sus presas.Uwiha. (s). Aychanrayku millwanraykuuywasqa tawa chakiyuq kawsaqcha.Chayqa kastilla simimanta mañakusqa.Oveja.- Uwihaqa tutapas p’unchawpas wachallan,paquchaqa intillapi kuska p’unchawkamawachan.- Las ovejas paren tanto de día como denoche, en cambio las alpacas paren dedía y solamente hasta el medio día.164


familia. Esto deben avisar en la casa,¿me escucharon?Uywa. (s).Michisqanchik mikhuchisqanchikyanapaqninchik tawa chakipas iskaychakipas. Ganado, animal doméstico.Uya. (s). 1. Runapa huk kawsaqkunapakuskan ñawpaq uman. Cara. 2. RapikunapaIntipa rikusqan hawa. Envés.3. Qillqanap’anqachapa sapanka rikukuq rapin. Página.1. Uyaytam uphakusaq, ¿maypitaq unuchakanman?- Me lavaré la cara. ¿Dónde habrá agua?2. Kuka rapichapa uyanqa yana q’umir,ukhuntaq yuraq q’umir.- La cara de la hoja de la coca es de colorverde oscuro, en cambio el revés esde color verde claro.3. Kunanqa tawa chunka suqtayuq uyapipichqa yupayniyuq Yachaq Masiy qillqanatakichasunchik.- Ahora abramos la página 46 de nuestrocuaderno de trabajo Yachaq Masiy Nº 5.Uyariy. (r). Huk runapa rimasqantapas imakunkakunatapas rinrinchay. Oír, escuchar.- ¡Uyariwankichik! Paqarinmi tayta mamakunatutachamanta huñukunqaku.Chayta wasipi willakuychik. ¿Uyariwankichikchu?- ¡Me van a escuchar! Mañana en la mañanahabrá una reunión de padres de- Wakapas paquchapas uywanchikmi;huk’uchaqa wasipiña tiyaspapas manamuywachu, chayqa suwa.- Tanto la vaca como la alpaca son nuestrosanimales domésticos; pero el ratóna pesar de vivir en la casa no es animaldoméstico, es un animal perjudicial.Uyway. (r). Aychanraykupas millwanraykupasruntunraykupas yanapayninraykupashuk kawsaqkuna huk wawakuna munay,michiy, mikhuchiy, hampiy. Criar, domesticar,cultivar.- Asnuchataqa q’ipikuna apananpaqmiuywakuni, kaqtaq allqutapas wasi qhawananpaq.- Crío al burrito para que me ayude a trasladarla carga y al perro para que cuidela casa.165


Ww - wWachay. (r). Chichu warmipas chichu uywapas,sallqapas uñachata wiksanmantalluqsichiy, musuq wawa paqarichiy. Dar aluz, parir.- Mama Mariaqa qayna killañas wira qhariwawata wachakusqa, kunanqa ña puriykachachkanña.Yuraq wakanpas turuchataswachallasqataq; chaymi anchakusisqa kachkanku.- Dicen que doña María dio a luz un bebégordito el mes anterior, y ahora ya estádesempeñando sus habituales labores.Dicen también que su vaca blanca parióun torito; por ello todos están contentos.Wachu. (s). Uraymanta wichayniqman aysakuqtarpusqa. Camellón.- Sapanka masa huk wachu unuta takllawankichan, pinchaq warmitaq lluq’imanpañaman ch’ampata tanqaspa kuskanwachuta simp’an. Huk masaqa kaqta rurallantaq.Chayhinata ari wachukunamuhupaq rurakun, kaqtaq wachu unupaschayninta unu uraykunanpaq.- Cada par de varones abre con el tirapiéun surco, y la mujer que canaliza el surcoacomoda intercaladamente los terrones,unos hacia la izquierda y otros haciala derecha, formando medio camellóncada vez. Otro trío de barbechadoreshace lo propio. De esta manera esque se forman los camellones para lassemillas y los surcos para que por ahídiscurra el agua.Wach’i. (s). 1. Waskhachawan kallpachasqakaruman rispa hap’ikuq apaykachana.Flecha de arco. 2. Intipa chiqan k’anchaynin.Rayo de sol.- Yunka runakunaqa mikhunankupaq wach’iwansallqakunata hap’iq kasqaku,chaytataq llapallankumanta mikhuqkasqaku. Yunkapiqa manas aychataqawaqaychayta atinchikchu.- Dicen que los selváticos cazaban animalessilvestres con flechas y la carnede la presa la comían entre todos. Dicenque en la selva no se puede guardarla carne fresca.- ¡Siskacha, ima uraskamam puñunki! intipawach’inpas ñataq pupuyki patamanñaaypanqa.- ¡Francisca! ¿hasta qué hora vas a dormir?Los rayos del sol ya van a alcanzartu ombligo.Waka. (s). Iskay waqrayuq, tawa chakiyuq,lichinrayku aychanrayku uywasqakawsaq. Chayqa kastilla simimanta mañakusqa.Vaca, vacuno.- Mana napaykukuq runakunataqa: «wakachuimataq chayri, mana muuuuu nispayaykumun» nispa niqku.- Cuando la gente entraba sin saludar, losotros muy indignados: «aun las vacasdicen muuu al entrar, ¿qué serán no?»decían.Wakamayu. (s). Hatun uritu (k’aki) anqaspuka q’illu llimp’i phuruyuq, yunkakunallapitiyan. Papagayo.166


- Wakamayuqa yaqa runahinam rimaytayachapayakun.- El papagayo imita a hablar casi como sifueran personas.Duermen y anidan en roquedales impenetrables.Wakcha. (s). 1. Mana taytayuqpas manamamayuqpas, runapas uywapas. Huérfano(a).2. Mana qullqiyuq pisi kaqniyuqruna. Pobre de bienes.1. Wakcha kayqa sinchi sasa, kallpayuqkunaqakawsasqaykimantapas asikun,ichaqa kay kawsayqa muyullanmi. Qamñamana muchuptiykipas wawaykikunaqakanmi.- Ser huérfano de padres es una gran pena,los poderosos se ríen de tu vida, perorecordemos que en la vida todo cambia.Si tú no padeciste recuerda que tieneshijos e hijas.2. Chumpi Willkas llaqtapi wakcha runakunaqaiskay chunka paquchayuq, qhapaqrunakunataq qanchis pachak paquchayuq.- Los chumbivilcanos pobres poseenveinte alpacas, mientras los poderosostienen entre setecientos y más alpacas.Wallata. (s). Puka chakichayuq yuraqukhuyuq yana umayuq yana raprayuqwallpamanta aswan hatun sallqa pisqu.Huallata, ganso andino.- Wallataqa q’umir q’achuta mikhun, chaymantataqruphaypi usankunata pallakun.Wallataqa iskaynillayuqpuni puriykachan.Wallataqa mana yaykuy atiy qaqakunapipuñunpas wachanpas.- La huallata come hierba fresca y luegose acicala y se despioja bajo el sol. Estosgansos siempre andan en parejas.Wallpa. (s). Wasipi uywasqa mana phawaqpisqu. Gallina.- Wallpaqa saratapas qiwakunatapassallqa ruruchakunatapas kuruchakunatapasmikhullanmi. Wallpataqa aychanraykuruntunrayku uywanchik. Wallparuntuqa hunt’asqa mikhuna, chayraykuwawakunaqa sapa p’unchaw huk runtutamikhunanchik.- Las gallinas suelen comer maíz, hierbas,frutos silvestres y gusanitos. A lasgallinas se las cría por su carne y porsu huevo. El huevo de la gallina es unalimento completo, por esta razón losniños debemos comer un huevo cada día.Wallqana. (s). Kunkaman churakuna sinrisqa.Collar.- Munaycha rikukuyta munaspa warmikunaqakunkanku muyuriq muyuriqtaraqwallqanakunata churakunku. Wallqanataqaqhapaq warmikunalla churakun.- Las mujeres, queriendo verse atractivas,se ponen collares al cuello.167


Los collares son usados mayormentepor mujeres adineradas.Wamp’u. (s). T’uturamantapas k’ullumantapasunu patan riq kawsay. Embarcación,lancha, bote.- Wakin quchakunapiqa k’ullumanta wamp’ukunakan, chaytaqa wayra kallpanwanpurichin. Runaqa wamp’upi hukllaqtamanta wak llaqtaman rin.- En algunas lagunas se usan los botesde madera. Éstos son impulsados mediantevelas con la fuerza del viento. Lagente se traslada de un pueblo a otroen botes.Wallwak’u. (s). Kurkunchikwan rikranchikwantinkuynin ukhunchik. Axila, sobaco.- Ukhunchiktapas wallwak’unchiktapasmayllakunapuni, mana chayqa hump’isqanchikmantamillayta q’apan.- Es recomendable asearnos todo el cuerpo,y especialmente las axilas, de locontrario éstas huelen mal debido al sudordiario.Waman. (s). Yaqa wallpa sayay k’umu sinqaaycha mikhuq pisqu. Anka. Halcón, gavilán,una variedad de águila.- Ayllu sutiqa kanmi: Waman, Wamani,Mamani hukkunapas; chaykunaqa llapanmiwamanmanta paqarin.- Hay apellidos Huamán, Huamaní, Mamani,etc.; todos estos tienen su origenen el nombre de una variedad de águilaque es el halcón.Wampal. (s). Yuyu q’umir mikhuykunatarpuna allpacha. Almacigal, semillero.- Siwullatapas lichuhastapas ripullutapaskukatapas wampalpi k’ichkita t’akaspawiñachinchik. Chaymantaña wiñariptinwak yapusqa allpaman mallkinchik, chaypitaqpuquyta tukunqa.- La cebolla, las lechugas, el repollo, lacoca y otras semillas las sembramos enalmacigueras. Luego, cuando estas semillasya brotaron, las plantamos en elterreno definitivo donde han de terminarsu maduración.Wanaku. (s). Llamamanta aswan huch’uypachach’umpi sallqa. Guanaco, variedadde llama silvestre.- Wanakuqa sallqa llama, puna urqukunapisapallan puriykachan. Kay sallqaqapisi millwallayuq. Kunanqa kanraqchusicha manañachus, mana rikukunñachu.- El guanaco es una llama silvestre, habitasolitario en los cerros de las punas.Este animal tiene poca lana. A la fechano se sabe si existen o no, pero ya no selos ve.Wanka. (s). 1. Hatun sayayniyuq qaqa.Roca monolítica. 2. Chakrapi llamk’ayta tukuspa(huqariypi) takiy. Canción agrícola.1. May llaqtapipas wanka rumiqa kallanpuni.Chaykunaqa manchakuna sayaqqaqakuna.- En todos los pueblos hay rocas que seyerguen. Esas son en verdad rocas paradasy temibles.2. Chay huk wayq’u llamk’aqkunaqa sarahuqariyta tukunkuñach ari, ña wankamuchkankuñawarmikunapas.- Seguramente los labradores de la otraquebrada ya terminaron de recoger lacosecha del maíz, por eso se escuchanmelodías del huanca.168


Wank’ar. (s). Hatun tinya watasqa umachayuqk’aspiwan takana. Bombo.- Llaqtakunapa p’unchawninpiqa tinyatawank’arta takaspa wawakunaqa marchanku.- En los aniversarios de los pueblos losniños marchan al son de tambores y debombos.- Khanka ñut’usqaqa ch’aki wanumantaaswan allin. Uwiha wanuqa waka wanumantaaswan allin. Llamapa paquchapataqyanqa iskayninmanta aswan allin.- El estiércol desmenuzado es mucho mejorque el guano en polvo de corral. Elguano de ovino es mejor que el guanode vacuno y mejor que los dos es el guanode los camélidos sudamericanos.Wanwa. (s). Qhichwa allpakunapipasyunka allpakunapipas chakisapa hatunch’unqanayuq ñañu ch’uspicha. Zancudo.Wanquyru. (s). «Wannnn» nispa ch’illikumantaaswan rakhu misk’i ruraq ch’uspi.Abeja.- Sansawan q’usñichispas wanquyru misk’itaqahurquna. Q’usñiwanqa manasphiñakunkuchu.- Dicen que para sacar la miel de las abejashay que hacer humo, de esta maneralas abejas dejan de ser agresivas.Wanthi. (s). Hukwan hukwan churakuqqharitapas warmitapas hisp’anankupiunquy hap’in, chayqa q’iyayuqsi. Sífilis.- Wanthi unquyniyuq runakunataqa hisp’ananpipaswak chika ukhunpipaswirp’ankunapipas lliqtihinas k’irichakunarikhurin.- A las personas que están infectadascon la sífilis dicen que les salen heridaspurulentas en los genitales, en los labiosy en otras partes del cuerpo.Wanu. (s). Mayqan sallqapa mayqan uywapaakanpas, ismusqa yurakunapas tarpunaallpakuna qhapaqyachinanpaq,misk’iyachinanpaq. Guano.- Ch’isinkunapas tutapas wanwakunaqayawarniyta ch’unqaspa t’uqyasparaqmiwañuyninta taripanku. Kanirquwasqantaqsiqsin hasp’ikuptiytaq millayta muqucharqukun.- Al anochecer y durante la noche loszancudos habían reventado de tantochupar mi sangre. Las picaduras producenescozor y cuando me rasco mesalen ronchas.Wañunayaq. (s). Llapan kawsaqpas pisipantaqkawsarillantaq, manataq wañuytapasatillantaqchu. Moribundo, agonizante.- Kamiyunmi runantin mayuman urmaykusqa,chaytaq hampikuq mamaqa:«ñawpaqtaqa wañunayaq runakunataraqhampina wasiman apasunchik»nispa kamachikun.- El camión se cayó con sus pasajeros alrío, entonces la enfermera ordenó: «primerotrasladaremos al hospital a losmoribundos».Wañuy. (r). Manaña kawsay. Manañasamapuy. Ayaman kutiy. Morir, apagar.- Kawsaqkunapa sunqun mana kuyuripuptin,yawarnin manaña phawaptin,manaña samarqapuptinqa, «wañurqapunmi»ninchik.- Si el corazón ya no late, si la sangre yano corre por sus arterias y venas, y lapersona o animal dejan de respirar, entoncesse les declara muertos.169


Wapsi. (s). 1. Ruphay p’unchawpi mayukunapaquchakunapa samaynin. T’impuqunupa samaynin. Vapor, gas. 2. Runapalluqsiq samaynin. Aliento de la respiración.1. Ñawpaqqa rarqakuna tukuy hawapiskaq, chaynintas unuqa qiwakuna qarpanapaqriq. Allpa patapi ch’iqisqa kaspaqaunuqa wapsintas hanaqman wichachiq,chaytaqsi paray pachapi paraq,chiraw pachapitaq rit’iq.- Antiguamente había canales de irrigaciónpor todas partes y el agua corríapor ellos para inundar los pastizales. Elagua se evapora por el calor de la tierra,luego en época de lluvias retornacomo lluvia, y en tiempo de sequía comonevada.2. Phuyu ch’isinkunapiqa runapa samasqanq’usñiq wapsiraq siminchikmantalluqsin.- Durante las tardes nubladas el alientode las personas sale de la boca en formade vapor.Waqati. (s). Imawanpas hunt’asqachu runa.Ancha mañakuq runa. Chay kuska qapariq.Llorón, regateador.- Huk rantikuqkuna qhatupi: «pisimáchayqa, yaparillaway» nispa yapachikunku,pisi qullqitataq haywanku, chaykunaqawaqatim kanku.- Algunos compradores en el mercadohacen que les aumenten muchas vecesy hacen que les rebajen los precios. Éstosson los « llorones».Waqra. (s). Wakin urqu sallqakunapasuywakunapas umankupi chayta apanku.Uywakunapa tullumanta maqanakunan.Cuernos, cachos, astas.- Turukunaqa iskay waqrallayuq, urqutarukaqa tawa waqrayuq.- Los toros poseen dos cuernos, en cambiolos venados tienen cuatro.Waqyay. (r). 1. Hukkunata sutinmantahamuy niy, rimaspapas makiwanpas. Llamar.2. Kawsaq runatapas uywakunatapasalmakunatapas apukunatapas mink’akuy.Invocar.1. ¡Yaw irqicha! Taytaykita phaway waqyarqamuy.- ¡Oye niño! Corre llama a tu papá.2. Ima ruraytaña qallarinapaqpas apukunataraqwaqyarikuna; paykunapunimimapipas yanapakunku.- Para empezar cualquier actividad o empresaprimero hay que invocar a los dioseslocales; ellos nunca te pueden negarsu gran ayuda.Wara. (s). Wiqawmanta urayniqman churakunaqhari p’acha. Pantalón.- Tinta llaqta qharikunaqa ñawpaq qunqurkamawarata churakuqku; kunanqachaki muqukama warata churakapunku.- Los varones del pueblo de Tinta antiguamenteusaban pantalones hasta la rodilla;ahora utilizan unos que les llegahasta los tobillos.Waqay. (r). 1. Ñawinchikmanta kachiniraqunu lluqsiy. Llorar. 2. Imamantapas qapariy.Llanto, lágrima.1. Wawakunaqa chayhinata waqanku wiksankunanaptinmi.- Las criaturas lloran de esa maneracuando tienen dolor de estómago.2. Llakikuymantaqa anchata waqanchik,kusikuymantapas waqallanchiktaqmi,ichaqa pisillata.- De pena lloramos bastante, también lloramosde alegría, pero solamente unpoco.170


Waranqa. (s). Isqun pachak isqun chunkaisqunniyuq yupayman huk yapasqa. Chunkakuti pachak. Mil, millar.- Kay yupaykunataqa kayhinata ñawinchasunchik:2 001, 3 002, 4 444: iskaywaranqa hukniyuq; kimsa waranqa, iskayniyuq;tawa waranqa tawa pachaktawa chunka tawayuq nispa.- 2 001 leemos como dos mil uno.3 002 leemos como tres mil dos.4444 leemos como cuatro mil cuatrocientoscuarenticuatro.Waraqu. (s). Allakuq kichkayuq yura. Variedadde cacto.- Waraqu ñawpaqta t’ikaptinqa ñawpaqpapa tarpuy allin kanqa; waraqu qhipatat’ikaptinqa qhipa papa tarpuy allin kanqa.Waraqu t’ikata qasarquptintaq papataqat’ikachkaptin qasarqunqa. Chaytamchakra ruraq runaqa qhawan.- Si el cacto florece temprano, entoncesla siembra primeriza de la papa producirábien; si florece muy tarde, entoncesla siembra atrasada será buena. Siel cacto está en plena florescencia y esafectado por la helada, entonces la chacrade papas también lo será. Esto observanlos agricultores.- El huariso posee poca fibra, su lana esgruesa y solo es utilizada para trenzarsogas. El huariso no es bueno para llevarcargas.Warmi. (s). Mana qharichu. Qhariyuq kaspawachakuq runa. China. Mujer, esposa.- Kay llaqtakunapiqa qharikuna chukcharutusqa warmikunataq simp’ayniyuqkanku. Kañari qharikunapas Utawaluqharikunapas simp’aynillayuqtaqmikanku.- En estos pueblos es costumbre que losvarones lleven el cabello corto y las mujerestrenzas. Los cañaris y los otavalosdel Ecuador también llevan trenzas.Warisu. (s). Paqucha mamayuq llama taytayuquywapas, llama mamayuq paquchataytayuq uywapas. Híbrido de llama y alpaca,huariso.- Warisu uywaqa pisi millwayuq, millwanpasrakhu chayqa waskha simp’anallapaqallin. Warisuqa q’ipitapas manaapayta atinchu.171


Waru waru. (s). Unu sayana pampakunapihatuchaq wachukuna. Camellones.- Titiqaqa qayllakunapi waru waru chakrakunaqaachka rikukun. Paray watapiqayurakunata unu mana huqarinchu,kaqtaq ch’aki watapipas wachu unumantahurquspa yurachakunata qarpanakaq kasqa.- En las pampas próximas al lago Titicacase observan grandes extensiones de camellones.Las ventajas son que durantelos años lluviosos las matas no seinundan y durante los años secos lasmatas son regadas con las pocas aguasde los surcos.Wasichay. (r). Tiyanapaq raqaykuna qatay.Techar.- Qhapaq runaqa wasichachin simintuqaywisqawan. Hukkunaqa tihawanpaskalaminawanpas wasita qatallanchik.Wakcha runaqa ichhuwan wasichanchik.- La gente pudiente techa su casa conconcreto. Otros techamos con tejas ocon calaminas. Los más pobres lo hacencon paja.Waskha. (s). Rakhu puchkasqa millwamantapas,qaramantapas, ch’awarmantapas(mismisqamanta) hatun aysana simp’asqa.Soga.- May purisqanchikpipas waskhata tarikunchikchayqa karu llaqtakuna riqsimunanchikpaqmi.- Si en nuestras andanzas hallamos unasoga es para que emprendamos un largoviaje por pueblos desconocidos.Wasa. (s). Qhipan, mana uyanchu. Q’ipiapaq ukhunchik. Espalda.- Qaraywapa wasanqa yana q’illu, wiksantaqq’illupas yuraqpas.- Las lagartijas tienen la espalda de colornegro y amarillo, pero el vientre solamenteblanco o amarillo.Wasi. (s). Runapa kawsananpas sallqakunapauywakunapa tiyananpas. Casa.- Runaqa aruwimantapas simintumantapaskallankamantapas wasita rurakun.Añaspa wasinqa qaqa t’uqukunalla. Llamapawasinqa kanchalla.- La gente construye sus casas de adobe,de cemento o de sillar. El zorrino tienepor casa los huecos de las rocas. Lacasa de la llama sería el canchón.Wata. (s). Chunka iskayniyuq killa. Año.- Huk wataqa 52 simanata apamun, huksimanaqa qanchis p’unchawniyuq. Hukwataqa kimsa pachak suqta chunkapichqayuq p’unchawta apamun.- El año tiene 52 semanas, una semanacomprende siete días. Un año tiene 365días y algo más.Watay. (r). Iskay q’aytupas iskay ch’ullpapaskhipuy, q’iwispa huñuy. Amarrar, atar.- Kawallutaqa qiwayuq unuyuq pampapiichhuman wataykamunki.- Amarrarás al caballo en la paja, dondehaya buen pastizal y agua.172


Wawqi. (s). Qharipura chayhinata ninakunku,aylluntin kaspapas manapas. Hermanoo amigo del varón.- Kaypiqa, llapan qhari wawakuna wawqintinkanchik, warmi wawakunataq ñañantinkanku.- Aquí, todos los niños somos hermanosentre nosotros, así como las niñas sonhermanas entre ellas.Watya. (s). K’urpa ruphachisqapi papapasuqapas huk rurukunapas wayk’uy, chayachiy.Papa asada en tierra, huatia.- Watya ruranapaqqa misk’i papakunataakllana, hurnuta k’urpakunamanta pirqaspak’iriwan q’uñichina chaymantaqpapata churaykuna. Watyaqa ch’aquyuqmisk’illaña.- Para asar la huatia se escogen las papasmás agradables, se construye unhorno con terrones, se lo calienta contallos de quinua y luego se pone dentrode él la papa. La huatia con chaco (salsade arcilla blanca) es riquísima.Watuchiy. (s). Imasmari imasmari nispatapukuy. Adivinanza.- Kaymi huk watuchiy:Imasmari, imasmari:Kunkapi q’apina,sikipi sunkhana,wiksapi kuchuna.¿Imas kanman? Chayqa Wiyulin.- Esta es una adivinanza:¿Qué será, qué será?Se le acaricia el cuello,se le pasa la barbilla por las posaderas,se le corta en la barriga.¿Qué será? Es el violín.Wawsa. (s). Qharikunapa urqu uywakunapamuhun. Yuma. Semen.- Musuq runaqa paqarin qharipa wawsanwarmipa muhunwan huñukuptinmi.- El nuevo ser se forma cuando se unenla semilla del varón con la semilla de lamujer.Wayaqa. (s). Ima churanapaqpas huk simillayuqawasqa. Bolsa, talega.- Yachana wasi wawakunaqa wayaqachankupiqillqanankutapas quqawninkutapasapakamunku.- Los niños de la escuela traen sus útilesescolares y su fiambre en bolsas.Wayita. (s). P’acha ruranapaq millwapuchkasqamantapas, utku puchkasqamantapasawasqa. Chayqa kastilla simimantamañakusqa. Bayeta.- Llikllataqa warmikuna awanku, wayitataqaqharikuna awanku.- Las mujeres tejen las mantas y los varonestejen la bayeta.Wawa. (s).Sallqamantapas uywamantapasrunamantapas pisi unaynillayuqraq,huch’uyllaraq, uñallaraq, ñuñuq. Bebé.- Wawakunataqa ñuñuchispalla uywana,chaymi ancha allin. Mikhunataqa suqtakillanpiña mallinan.- A los bebitos se los cría solamente conel pecho, sólo a los seis meses debenprobar algo de comida.173


Wayk’uy. (r). Mikhunapaq imapas hankumantachayasqaman tukuchiy. Cocinar.- Ancha q’apayniyuqllaña wayk’uq warmikunaqaunkakapa makichantapaschakichantapas huk wayaqachapis pakallapiwaqaychakunku.- Las mujeres que preparan comidas muysabrosas dicen que como secreto siemprellevan consigo una patita de zarigüeya(unkaka).Wayllunku. (s).Imaman warkukuspapaspukllana. Columpio.- Wawakunaqa huk sach’apa k’allmanmanwaskhata wataykuspa sayaspapastiyaykuspapas wayllunkukunku.- Los niños se columpian sentados o paradosamarrando una soga a la rama deun árbol.Wayna. (s). Manaña wawapaschu, manataqmachupaschu. Yaqa chawpi wiñaypitarikuq. Joven, muchacho.- Waynakunapas sipaskunapas pukllayp’unchawkunapiqa takikuspa wiphalantamaywispa phawaspalla tusunku.- Tanto los jóvenes como las muchachascantan y bailan corriendo durante losdías de carnavales.Wayq’u. (s). 1. Iskay urqukunapa chawpinpitarikuq allpa. Quebrada. 2. Inti lluqsimuyniqmanqhichwa q’uñi allpa. Región quechua.1. Ima tarpusqapas wayq’ukunapiqa allintapuqun; chaypiqa pisita chirin.- Las chacras de las quebradas producenmucho mejor; esto se debe al menor fríode estos lugares.2. Wayq’u allpakunapiqa uqapas chaninmiurin. Huk watapiqa iskay kuti, kimsa kutipapataqa allanku. Chaypiqa watantinmiparan, qasataqa manam riqsinkuchu.- En la región quechua la oca producemuy bien. En un año se recogen dos otres campañas de cosecha. En esa regiónno se conocen las heladas.Wayt’ay. (r). Hamp’atu kasqan unupi puriy.Tuytuy. Nadar.- Mayu qayllakunapipas qucha qayllakunapipastiyaq runaqa manaraq puriytaatispa ña wayt’ankuñam.- Las personas ribereñas de los ríos y delos lagos antes de aprender a caminarya saben nadar.Waywacha. (s). Wisk’achaman rikch’akuqq’uñi sach’a sach’api tiyaq sallqacha. Ardilla.- Waywachaqa sach’akunapim tiyan; payqasach’akunapa ruruntam k’utun. Chupanqasuphusapacha. Huk sach’amantawak sach’aman phawaqhina uraykun.- Las ardillas viven en los bosques; ellasse alimentan de frutos de cáscaras muyduras. Tienen una cola muy coposa ypor las membranas que presenta en susmanos y pies pareciera que volaran deun árbol a otro.Wichq’ay. (r). Punkutapas ima kichasqatapasmana lluqsinapaq mana yaykunapaqhark’ay. Cerrar.- Chay punkuta kay llikllawan wichq’aykuy;kaypiqa millaytam chirin, rit’ipasyaykumunman.- Cierra esa puerta con esta manta; aquíhace mucho frío, y la nevada tambiénpuede entrar.Wikch’uy. (r). Chayqa wisch’uy. Lanzar,arrojar.Wiksa. (s). Mikhusqanchikpa tantakunaniskay punkuyuq aycha wayaqa. Estómago,abdomen.- Uwihaqa tawa wiksayuq, chayraykutaqmikhusqantaqa sapanka wiksanmantaaswan khamunapaq siminman kutichimun.- Los ovinos tienen cuatro cavidades estomacales,y es por ello que lo ingeridolo devuelven de cada cavidad para rumiarlomejor.174


Wik’uña. (s). Paquchaman rikch’akuq pisimillwallayuq anti urqukunapi tiyaq sallqa.Vicuña, camélido sudamericano.- Wik’uñaqa hatun ñawiyuq, ñañu kunkachallayuq.Millwanqa munay ch’umpicha.Wik’uñakunaqa huñusqallapuniurqukunapi puriykachakun. Wik’uñaqaPacha Mamapa uywansi.- La vicuña tiene ojos grandes y un cuelloalgo delgado. Su fibra es de color canela.Las vicuñas siempre caminan enmanadas por cerros y quebradas de laspunas. Dicen que la vicuña es un animalde la Madre Tierra.asukartawan kutarquna, chaywantaqpuñunanpaq unqusqa wawapa rinri wasanta,ch’ipuqunta ima llusina; p’unchawtaqwawapa umantapas ukhuntapaschiri unuwan mayllana.- La conjuntivitis produce legaña en losojos de los bebés y los cierra. Para limpiarlos ojos se remojan con orín frescode la misma criatura. Para curarlos sele lava a la criatura diariamente conagua fría la cabeza y el cuerpo. Se preparauna masita de azúcar impalpablecon la flor y frutos de la adesmia, habanegra, y lana de color marrón, y con ellase unta la sien y la parte posterior delas orejas.Willakuy. (s). Ñawpa rimaykunamantarimanakuy. Cuento, narración.- Ñawpa willakuykunapiqa sallqakunapasrunaman kutispas runakunawan imatiyaq kasqa, ichaqa atuqqa mana hayk’appasatipanmanchu.- Según las narraciones antiguas los animalessilvestres se transformaban enseres humanos y convivían con éstos,pero dicen que el zorro siempre era elperdedor.Willka. (s). Wawanchikpa wawan. Nieto(a).- Willkachaymi chhulli unquywan, puñunapim.Kay p’unchawkunaqa manamhamunqachu.- Mi nietecita está enferma con la gripe,en cama. No podrá asistir a la escuelaen estos días.Willma. (s). Chayqa millwa. Lana, fibra.Willkachuqa. (s). Wawakunapa ñawinpich’uqñi unquy. Conjuntivitis.- Willkachuqa unquyqa wawakunapa ñawintach’uqñiwan k’askachin. Chaytaqakikin wawapa unu hisp’ayninwan chullurichispapicharquna. Hampinapaqqaañawipa t’ikantapas ruruntapas yanahawasta ch’umpi millwatawan ruphachispakutana, chaytataq yuraq ñut’uWilluy. (r). Runamantapas sallqamantapasuywamantapas huk kawsaykunamantapas,makinpas chakinpas mayqan u-khunpas kuchuspa hurquy. Desmembrar,amputar.- Machu Pikchu uraypis huk machasqarunapa chaki tullunkunata tren ñut’urqapusqa;chay phakanta kunan willupunku.175


- Dicen que en las cercanías de MachuPiccho el tren había destrozado la piernade una persona embriagada; por lagravedad del caso tuvieron que amputarleesa pierna.- En los mercados de Arequipa venden lajora seca y molida; en cambio en losmercados del Cuzco la venden aún frescay sin molerla.Winara. (s). Ima apaykachana kawsaypapas,suninman kinrayninman rakhunmankaynin. Volumen.- Huk llaqtamanta wak llaqtaman rispaqasuninta tupunchik. Huk allpataqa patahawantapas pampantapas suninta yachaspakinrayninta yachaspa tupunchik.Huk apaykachanapa winarantataqhayk’ataq suninman, hayk’ataq kinrayninman,hayk’ataq rakhunman chaykunatayachaspa tupunchik.- Al ir de un pueblo a otro medimos la distanciaentre ellos o sea su longitud. Lasuperficie de un terreno, por ejemplo,la medimos averiguando su largo y suancho. El volumen de un objeto o cosalo medimos averiguando cuánto es sulargo, cuánto es su ancho y cuánto sugrosor.Winku. (s). 1. Purumanta kichasqa unukunawisina. Cantarillo para sacar líquidos,envase. 2. Unukuna tupuna. Litro, medidade capacidad.1. ¡Aqhataqa manachu winkuwan rakirpariwaq!- ¿No podrías distribuir la chicha con elhuinco?2. Kay wakakunaqa kuskan winku lichillatasapa ch’awaypi quwanku. Ch’isin paqarinch’awasqaqa pusaqninmanta 8 winkulichi sapa p’unchaw tantakun.- Estas vacas dan medio litro de leche encada ordeño. Si se les ordeña tarde ymañana entre las ocho dan un total de8 litros de leche diario.Wiñay. (r). Paqarisqanmanta sapa p’unchawaswan hatun kay. Wawa kaymantawaynaman qayllachay. Hatunyay. Crecer,aumentar.- Kay chachakuma sach’achaqa kunanwata 40 pachakcha thatkita wiñarqun;ñuqataq kay wataqa 8 pachakcha thatkillatawiñasqani.- Esta plantita de chachacomo ha crecido40 centímetros durante este año, encambio yo he crecido solamente 8 centímetros.Wiphala. (s). Awasqamanta suyt’u tawak’uchuyuq unancha. Bandera.- Pukllay p’unchawkunapiqa yuraq wiphalaapaykusqa kusisqa tusunchik.Perú Mama llaqtapa wiphalanqa pukayuraq puka llimp’iyuq.- Durante los días de carnavales bailamosalegres batiendo banderas blancas.La bandera del Perú tiene los coloresblanco y rojo.Wiñapu. (s). Sara muhumanta aqhapaqphuturichisqa. Jora para chicha, semillagerminada.- Arikipa llaqtapiqa sara wiñaputaqach’akisqata kutasqataña qhatunku;Qusqu llaqtapiqa chayraq wiñapusqata,apillataraq qhatunku.176


Wiqaw. (s). Ñañu wasa hawa. Kurkunchikpapupu qayllapi aswan ñañuyasqa aycha.Cintura.- Wiqawninchikqa wasa tullullayuq, ñawpaqninpiqaaychalla, chaytaq ukhunchikqak’umuykuytapas atin.- Nuestra cintura solamente cuenta conla columna vertebral, la parte delanteraes puro músculo, es por esta razónque podemos agacharnos doblando lacintura.Wiqi. (s). Ñawinchikmanta lluqsiq kachiniraqmana llimp’iyuq unucha. Wakin sach’akunapaunun. Lágrima.- Mamanchiktapas taytanchiktapas hukukhunchikkunatapas kawsachkaptinmunananchik; wañuptinqa yanqañanmayuman wiqi chayanankamapas waqasunchik.- A nuestra madre, a nuestro padre y aotras personas les debemos mostrarcariño cuando estén con vida; cuandomueren está de más llorar aunque nuestraslágrimas lleguen al río.Wiqu. (s). Ukhunchikpa huk muqun lluqsisqa.Wist’u. Luxación, dislocadura.- Wiqu chakiyuq runakunamantaqa manamasikunachu, paykunaqa ñuqanchikhinaallinmi karqanku. Muqunchikkunaqapukllaspapas wiqurqukuytaatillanmi. Chayrayku yuyaywan imatapasrurana.- Nunca debemos burlarnos de las personasque tienen alguna luxación, ellosfueron sanos como nosotros. Cualquierade nuestras articulaciones puede zafarseaún durante el juego. Por ello convienerealizar cualquier actividad conmucho cuidado.Wira. (s). Sallqapas uywapas runapas rakhuukhuyuq. Gordo, grueso de contextura.2. Wiswiq yuraq aycha. Sebo, manteca.1. Wira runaqa achkata mikhun ichaqaphawayta mana atinchu.- Las personas gordas comen bastante,pero tienen dificultades para correr.2. Chicharuta wayk’uspaqa wiranta ñawpaqmantañach’umanchik.- Al cocinar chicharrón hay que escurrirla manteca conforme vaya diluyéndoseel sebo.Wirp’a. (s). Simipa rikukuq aychan. Labios.- Rakhu wirp’ayuq runataqa «ch’utusapa»nispa k’aminku. K’aminakuyqa manaallinchu, runaqa rakhu wirp’ayuqñakaspapas, ñañu wirp’ayuqña kaspapaskaqllam kanchik.- A las personas que poseen labios gruesosles dicen: «chutos». Insultarse noes bueno, la gente de labios gruesos odelgados somos iguales.Wiru. (s). Sara yurapa q’umir misk’i tullun.Caña fresca del maíz.- Wawakunaqa llullu wiruta qichunakusparaqkhamunkupas ch’unqankupas.- Los niños mastican y chupan caña delmaíz quitándosela el uno al otro.Wisch’uy. (r). Imatapas mana munaspachuqay. Saqirpariy. Karunchay. Lanzar,arrojar, dejar.- Allqu wañusqatapas wasi pichasqa q’upatapasmayumanqa manam wisch’uykunachu.- Al río no se arroja la basura de la casani los perros muertos.Wisiy. (r). Ima apaykachanawanpas unuhurquy. Sacar agua u otro líquido con unenvase pequeño.- T’utura Pallqa llaqtapiqa rakimanta wisirqamusparunaqa ch’uñu aqhata haywarisunki.- En la comunidad de Totora Palca (Chumbivilcas)la gente te convida chicha dechuño sacándola de la tinaja.Wisk’acha. (s). Puna ranra ranrakunapi tiyaqlima quwi sayay, chupayuq uqi sallqacha.Vizcacha.- Wisk’acha aycha mikhuq runakunaqawaynamantaraqsi suqu umayuq tukupunku.177


- Dicen que las personas que comen carnede vizcacha tienen canas muy jóvenes.Wisq’an. (s). Sunqunchik surq’anninchikwaqaychaq wiksanchik ch’unchullninchikkunawaqaychaq wayaqakuna t’aqaqñañu sinchi aycha. Diafragma.- Uwihapa wisq’antaqa kachinchaykuspallak’allana patapi chayraq wayk’usqaq’unchapi kankanku.- El diafragma de los ovinos se asa solamenterociándole sal y echándolo en untiesto colocado sobre las brasas.Wisq’ay. (r). Chayqa wichq’ay. Cerrar.Wislla. (s). Mikhuna qarakunapaq k’ulluchamantapasq’illaymantapas apaykachana.Cucharón.- Lawakunataqa k’aspi wisllawan qaywispakamawayk’una.- La mazamorra hay que cocinarla removiéndolaconstantemente con un cucharónde palo.Wist’u. (s). Huk chakinwan allin saruq hukchakinwantaq mana allin saruq runapasuywapas. Hank’ayaspa puriq. Cojo.- Wist’u chakiyuq runaqa manaña qarat’iqichu hayt’ayta atipunchu. Chayqahatun llaki.- Las personas cojas ya no pueden jugaral fútbol. Es una gran pena.Wiswi. (s). Hump’ispa wira wisch’uq runapasuywapas. Wirawan qhillichasqa. Seboso,grasoso, mugriento.- Añaspa hisp’aykusqan p’achaqa wiswillapunihayk’a kutiña t’aqsasqapas.- Aunque se la lave por repetidas vecesla ropa orinada por el zorrino siempreestará grasoso.- Khuchi wirawan qhillichasqa p’ukupasp’achapas sasa mayllanam, sasa t’aqsanam.- Los platos y las ropas engrasadas conmanteca de chancho son difíciles de lavarlas.178


Yy - yYachachiq. (s). Ñawinchaytapas qillqaytapashuk ruraykunatapas wak runakunamanatichispa llamk’aq runa. Profesor(a),instructor(a).- Yachachiqmanta llamk’anapaqqa pichqawatapas suqta watapas qullana yachanawasikunapi yachamuna.- Para ser profesor hay que estudiar cincoo seis años en la universidad o en lospedagógicos.Yachachiy. (r). Ima ruraytapas hukkunamanatichiy. Enseñar.- Mamayqa makiymanta t’ipi t’ipiykuwaspaawayta yachachiwan.- Mi madre me enseña a tejer pelizcándomeen las manos.Yachakuq. (s). Chayraq imapas ruray yachaqruna. Yachana wasiman riq wawakuna.Alumno(a).- Ñanpi piwanña tinkuspapas yachakuqwawaykunaqa napaykukullanpuni, kaqtaqmana atiqkunatapas yanapanku.- Al encontrarse con cualquier personaen el camino mis alumnos siempre saludan,también están dispuestos a ayudar a los que los necesitan.Yachaq. (s). 1. Tukuy ima ruray atiq runa. Sabio.2. Kuka qhawaq. Persona que lee la coca.1. Inkakunaqa amawta niqku yachaqkunata.Chaymantaqa amawta nillanchiktaqyachachiqkunata; chayqa mana allinchu.Yachana wasipi llamk’aq runaqayachachiqmi, manam amawtachu.- Los incas llamaban amautas a sus sabiosy filósofos. Posteriormente llamamostambién amautas a los profesores;esto es erróneo. Las personas que trabajanen las escuelas enseñando a otrasse llaman profesores y no amautas.2. Wasaymi anchata nanawan, yachaqwankukata qhawachikamusaq.- Tengo dolores fuertísmos en la espalda;iré donde la persona que lee la coca.Yachana wasi. (s). Chay pachapim ñawinchaytapasqillqaytapas huk musuq ruraykunatapasyachamunchik. Escuela, institucióneducativa.- Yachana wasikunaqa kanmanmi: wawawasi, chayqa hawa llaqtapi kimsa watayuqmantapichqa watayuqkama wawakunapaq.Qallariy yachana wasi,chayqa kanman suqta watayuqmantachunka kimsayuq chunka tawayuq watayuqwawakunapaq. Chawpi yachanawasi, chayqa kanman qallariy yachanawasikunapi tukuqkunapaq. Chaymantaqakanmancha ari qullana yachana wasi,chayqa chawpi yachana wasipi tukuqkunapaq.- Las instituciones educativas puedenser: Casa de niños para los de tres acinco años de edad del medio rural; escuelaprimaria para los de seis a treceo catorce años; y educación secundariapara aquellos que terminen la primaria.Luego vendría la educación superiorpara los que hayan concluido lasecundaria.Yamt’a. (s). Sach’akunapas mallkikunapaswayk’ukunapaq ch’iqtasqa. Leña.- Yamt’ataqa sach’akunamanta ch’iqtanchik;chayqa sach’akuna wañuchiy. Huksach’ata wañuchispaqa iskay kimsa sach’atamallkinanchik.- La leña o rajada la preparamos de losárboles; esto equivale a matar árboles.Por cada árbol que matemos debemosplantar dos o tres arbolitos.179


Yana. (s). Mana yuraqchu. Mankapa sikinmanrikch’akuq llimp’i. Negro(a).- Ñuqanchikqa yana chukchayuq paqarinchik,hukkunaqa p’aqu chukchayuqkanku, hukkunataq ch’umpi chukchayuqpaqarinku. Machuyaptinchikpas payayaptinchikpaschukchanchikqa suquyapun,yuraqman kutipun.- Nosotros nacemos con cabellos negros,otras con cabellos rubios y otras aúncon cabellos castaños. Al envejecernuestro cabello se vuelve canoso y finalmenteblanco.Yanapay. (r). Hukkunata imatapas ruraysiy.Ayudar, colaborar.- Hawa llaqtakunapiqa imatapas yanapanakuspapuniruranchik.- En las comunidades rurales siemprerealizamos cualquier trabajo ayudándonoslos unos a los otros.- Yonichaqa ñawinchayta yanapawan.- Yony me ayuda a leer.Yanqa. (p). Mana imapaq. Mana chaninniyuq.Inútilmente, en vano.- Kay wataqa yanqapaq tarpusqayku, ruruchisqaykutapassuwa aparqapun, qhipakunapaqqaaswan yuyaypich ari llamk’asaqku.- Este año sembramos en vano porque elproducto de nuestro trabajo se lo robaron.En adelante tendremos más cuidado.Yapay. (s). (r). 1. Ima patamanpas aswanquy. Aumentar, agregar, yapa. 2. Achka yupaykunahukman huñuy. Suma o adición.1. Kay apichaqa ancha misk’ipuni kasqa,¿manachu yapaykuwankiman mamáy?- Esta mazamorra está muy agradable,¿no podrías aumentarme un poco más,mamá?2. Wawakuna: paqarinpaqqa kay 5 yapaykunataruramunkichik.- Niños: para mañana resolverán estascinco sumas.- Wawakunaqa raymi p’unchawkunapisumaq yarawikunata yarawinku.- Los niños recitan hermosas poesías enocasiones de fiestas.Yariqay. (s). Chayqa yarqay. Hambre.Yarqay. (s). Mihkunayay, mikhunamantach’achay. Hambre.- Yarqasqa kaspapas puñuymanta kaspapassut’illata hanllapakunchik.- Bostezamos cuando estamos con hambreo cuando tenemos sueño.Yawar. (s). 1. Kawsaqkunapa ukhunpisirk’ankunapi phawaq puka unu. Sangre.2. Ayllu masi, ukhun. Pariente.1. Sunqumanta lluqsin huk sirk’a, chayqaallin yawarta, kallpakunata ima llapanukhunchikman apan. Sunquman kutiykuqyawartaq miyusqa wayrata apan.Chaymi yawarninchikpa llamk’ayninqa.- La arteria que lleva la sangre renovadadel corazón hacia el resto del cuerporegresa por las venas cargada de aireimpuro. Este es el trabajo de nuestrasangre.2. Chay runaqa yawar masiymi, kunanmiqullqiyuq kaspa mana riqsikuq tukuchkan.- Esa persona es mi pariente; pero ahora quetiene dinero se hace el que no conoce.Yawri. (s). Chaywanmi imatapas siranchik.Aguja de arriero.- Rakhu q’aytuwanqa yawriwanmi siranchik,ñañu q’aytuwantaq yawrichawan.- Para coser con hilo grueso se utiliza la a-guja de arriero, en cambio para coser conhilo delgado se emplea la aguja común.Yarawi. (s). Sumaq kamasqa sunqu llanllachiqrimaykuna, takiykunapa rimayninpas.Poesía, poema.180


Yaykuy. (r).Hawamanta ukhuman riy.Maymanpas chinkaykuy. Entrar, ocultarse.- Santo Tomás llaqtamanta tutachallamantalluqsispa wakin yachana wasimanqainti yaykuptinraqmi chayachkanchik.Chayqa ancha karu.- Saliendo de Santo Tomás muy de madrugadase llega a algunas escuelas cuandoel sol ya se oculta. Es bastante lejos.Yukay. (r). Llullakuspa imapas ruray. Hukkunataqasimanta rurachiy. Engañar.- Atuq supayqa huk p’asñachatas yukarqusqa.Ch’isinqa yana q’illu p’achayuqsiwasita chayan, tutallas iskay kimsa uwihatachayachimun, manaraq inti lluqsimuytataqsiripullantaq. Chayqa Atuqsikasqa.- Dicen que el zorro endemoniado habíaengañado a una muchachita. Al anochecerllegaba a la casa un joven con ternoamarillo con rayas negras, más luego«iba a recoger su ganado» y regresabacon dos o tres ovinos y se retiraba de lacasa de la muchacha antes de que salgael sol. Ese joven era un zorro.Yukra. (s). Kamana mayupi tiyaq achkachakiyuq sallqacha. Camarón.- Yukraqa q’umirmi, wayk’usqañataq pukaq’illuman kutirqapun. Yukrapa aychanqamisk’ichallañam.- El camarón es de color verde, pero cocidose vuelve de color anaranjado. Sucarne es agradable.- Qharipas warmipas wayna sipasña kaspaqakasarakapunku. Chaymantaqa yumankutahuñuspa musuq wawata kamanku.- El hombre y la mujer se casan de jóvenes.Más tarde unen sus semillas y procreanuna criatura.Yunka. (s). Kukapa wiñanan q’uñi allpa.Chayqa pichqa pachak thatkimanta iskaywaranqa kimsa pachak thatkikama mamaquchapa ununpa sayayninmanta. Regiónyunga o marítima y fluvial.- Yunka allpapiqa tukuyniraq sach’akunamwiñan, kaqtaq tukuyniraq misk’i rurukunapaschaypi puqullantaq.- En la yunga o valle se produce toda clasede árboles y arbustos, también madurantoda clase de frutas.Yupaychay. (r). Huk kawsaqkuna sinchimunay. Much’ay. Respetar, venerar, alabar,honrar.- Llaqtanchikpi tiyaq yuyaq runakunaqaancha yupaychasqa kananku. Paykunaqawaynaraq kachkaspa llaqtanchikraykuyupata llamk’arqanku.- Los ancianos de nuestras comunidadesdeben ser muy respetados, pues ellostrabajaron muchísimo por nuestro pueblosiendo jóvenes.Yupi. (s). Aqupipas, allpapipas, imapipas,maypipas chaki sarusqa saqiy. Huella.- Aqu allpapi purispaqa chakinchikpa sarusqantasut’illata saqinchik, chay sarusqapasutinmi yupi.- Al caminar por la arena dejamos muyclaramente las pisadas de nuestrospies. Esas pisadas se conocen con elnombre de huellas.Yura. (s). Llapan mallkikunapa sach’akunapasutin. Planta.Yuma. (s). Qharipa warmipa muhun. Sallqakunapauywakunapa muhun. Semen yóvulo.- Yurakunaqa kanmi sallqapas mallkisqapas.Sallqakunaqa payllamanta mirarparin,tarpusqakunataqa tukuy ima manaallinkunamanta qhawachkana.- Las plantas pueden ser silvestres o nativasy cultivadas o criadas.181


Las plantas silvestres se reproducenpor sí solas, en cambio las plantas sembradasrequieren todo tipo de cuidados.Yuraq. (s). Rit’iman rikch’akuq llimp’i.Blanco(a).- Chayraq lluqsimuq kirunchikkunaqa yuraqyuraq, p’unchawmantahinataq q’illuyapun,chayqa mana mayllakusqamanta.- Nuestros dientes de leche son blanquecinosy conforme pasan los días se amarillean.Esto sucede por no lavarnos.Yuraq titi. (s). Llamp’u niraq q’illay. Chayanta.Estaño.- T’uqusqa lata unu aysanakunataqa yuraqtitiwan llut’aykunku. Ñawpaqtaqaallintaraq q’uñichinku.- Los tarros de agua con agujeros se sueldancon estaño. Antes hay que calentarlos.Yuthu. (s). P’isaqmanta aswan taksalla urqukunapitiyaq mikhuna pisqucha. Codorniz.- Yuthumantaqa aranwaykunapas kanmi:yuthuqa sipasmansi tukuq kasqa ninku…, chaymantaqa huk yuthus atuqpa ñawintauchu kutawan ch’akirquchiq kasqaninku.- De la codorniz hay fábulas: dicen queuna vez la codorniz se había convertidoen una jovencita…, otra vez la codornizle había echado ají molido en polvoen los ojos al zorro; eso es lo que cuentan.Yuyaq. (s). Ancha achka watayuq runa.Anciano(a).- Yuyaqkunaqa willkachankuta muyuriqninpitiyaykachispa imaymana rikch’akuqaranwaykunata wawakunamanwillan.- Los abuelitos sientan a sus nietos asu alrededor y les cuentan una seriede fábulas.Yuyay. (r). (s). 1. Imapas mana qunqay.Recordar, memorizar. 2. Yachaysapa, hatunumayuq. Memoria.1. ¿Taytaykipa sutinqa imam? Manapuniyuyanichu.- ¿Cómo se llama tu padre? La verdad esque no me acuerdo.2. Llakikuptiyqa yuyayniypas chinkawanmi.- Cuando tengo pena pierdo la memoria.Yuyaychakuy. (r). Uma nanaykuna ch’uyanchanapaqyuyaykuna maskay. Imaginarse,idearse, ilusionarse.- Qhichwa runarayku doctormanmi chayaytamunachkani, chaymi tuta p’unchawyuyaychakuni, manañam puñuypashap’iwanchu. Kay yuyaychakusqay,¿hunt’akunqachus icha musquyllachus?- Por mi pueblo quechua quiero ser doctor,y con esta imaginación que me invadede día y de noche ya no puedo nidormir. ¿Se cumplirá mi imaginación oserá sólo un sueño?182


Castellano - Quechua


Aa - aAbajoAbcesoAbdomen, barrigaAbejaAbofetearAbonoAbortarAbraAbrazarAbrirAbrir cosas blandasAbrojoAbuela, ancianaAbuelo, ancianoAcercarseAchicoriaAchioteAchira (planta)Ácido (comidas y bebidas)AclararAcné, espinilla, barroAdelanteAdelgazarAdivinanzaAdorarAdornarAdosar, levantar pared, pircarAdulación, adularAdversarioAfeitarAfeminadoAflojar la tierraAfrechoAftasAgarrarÁgil, listo, vivoAgitarAgonizante, moribundoAgradecimiento, agradecerAgrio, ácidoAgruparUray, ukhu.Ch’upuWiksaWanquyruT’aqllay, ch’aqlayWanuSulluyQ’asaMarq’ay, uqllayKichayLlik’iyKichka, qipuMamaku, yuyaq warmi, payaMachula, yuyaqChimpay, asuykuy, qayllachayPilli pilliAchiyutiAchiraK’arkuAchikyay, sut’iyayMuchiÑawpaqLlaqllay, ñañuyachiy, tulluyayWatuchiyMuch’ayAchalay, allichay, sumaqyachiyPirqayLlunk’uyAwqaThupayMaqllaAllay, yapuy, chakmayChhapaPhatkuHap’iy, chaskiyK’uchiChhapchiy, thalayWañunayaqAñaychayK’arku, p’uchquHuñuy, tantay185


AguaAguaceroAguilaAguja de arrieroAgujeroAgusanadoAhogar, asfixiarAirampo (cacto)AjíAjustadoAlabar, venerar, honrarAlacránAlas, extremidades superioresAlcanzarAlegrar, festejarAlejarAlejarseAlgaAlgodónAlma, espírituAlmacigal, semilleroAlmas penandoAlmohadaAlojarAlpacaAlto, alturaAlumbrar, brillarAlumno(a)AlzarAmanecerAmar, quererAmaranto, sangorachaAmargo, picanteAmarillear, madurarAmarillo(a)AmarrarAmarrar palosAmasarAmbrosía (planta), artemisaAmigo(a), compañeroAmparar, proteger, defenderAmpollaAmuletoAnalfabetoAnaranjadoAncianaAncianoAndenesAndrajosoAnémicoÁnguloAnillo, sortijaAnimarUnu, yakuParaAnkaYawriHutk’u, t’uquKurusqaHiq’ipay, mukiyAyrampuUchuMat’iYupaychaySirara, sira sira, nina q’araRapraHayway, aypay, taripayKusikuy, q’uchukuyAnchuy, karunchayAyqiyLaquUtkuNunaWampalKukuchiSawnanaQurpachayPaquchaSayaynin, hatunK’anchayYachakuqHuqariy, wichachiyIllariy, sut’iyay, achikyay, paqariyMunay, khuyayKiwicha, achitaHayaParuyay, puquyQ’illuWatay, khipuyCh’atayQ’apiy, ñatuyMarkhuMasi, wawqi, ñañaAmachaySuphulluIllaÑawsaQuri q’illu, puka q’illu, chiwanwayPaya, yuyaq, mamakuMachu, yuyaq, machulaPata pataChhachu, thantaUpichuK’uchu, ch’ullpaSiwiKallpachay186


AnoAnochecerAntesAntes, primeroAntiguoAñoApachetaApaciguarApagar fuegoApagar la sedApartarApedrearAplanarAplaudir, dar palmadasApoderarseAprenderAprehenderAquel, aquellaArado, tirapiéAraña grande, tarántulaÁrbolÁrbol frutalArcilla, gredaArcilla comestibleArco IrisArderArder heridaArdillaArenaAreteAristaArmadilloArrastrarse, reptar, deslizarseArrearArribaArrodillarseArrojar, botarArtemisa (planta), ambrosíaArvejasAsadoAsambleaAsco (tener ___ )AsnoAsfixiaAsientoAsperjar, rociarAtado, bultoAtajarAtar, amarrarAtadito, manojoAtocarAtorarseAtraer jalandoUqutiCh’isiyay, tutayayQaynaÑawpaqMachu, ñawpaWataApachita, q’asaAmachayWañuchiy, thasnuyThasnuyAnchuyCh’aqiyPampachayT’aqllakuyKaqnichakuyHap’iy, yachayHap’iyChaqayTaklla, chaki takllaApasanqaSach’aMallkiLlankaCh’aqu, phasalliK’uychiRawrayK’arayWaywachaAqu, t’iyuTulumpiTupraKirkinchuSuchuy, lat’ay, lluqayQatiyHanaq, wichay, pataQunqurikuyWisch’uyMarkhuAlwirhasKankaHuñunakuyMillakuyAsnuMukiy, hiq’ipayTiyanaCh’allay, ch’aqchuyQ’ipi, khipuHark’ayWatayMayt’uLlamkhayChakachikuyAysay187


AtragantarAtrás, últimoAumentarAutoridadAve centinelaAvestruz, ñandúAvispaAxilasAyerAyuda prestada, contratoAyudar, colaborarAzadaAzadónAzufreAzulChakachikuyQhipa, wasaMiray, yapayKamachiqLiqi liqiSuriUrunquyWallwak’uQayna p’unchawMink’aYanapayRuk’anaAllachuSallina rumiAnqasBb - bBaba, flemaBailarBajarBajoBañarseBanderaBarbaBarbechar, roturar terrenoBarbillaBarrer, borrar, limpiarBarroBastanteBastónBasuraBatánBatea de mateBatido de quinuaBatirBayetaBebéBeber, tomarBeber licorBegoniaBerroBesar, adorarLlawsaTusuyUraykuyHuch’uyArmakuyWiphalaSunkha, sapraChakmay, yapuyK’akiPichayT’uruAchka, llasaq, nanaqTawnaQ’upaMaranAnqaraP’isqiQaywiyWayitaWawaUpyay, ch’unqayMachayAchanqarayUqururuMuch’ay188


BienvenidoBilisBizcoBlanco(a)BlandoBocaBocioBolaBoleadoraBolitasBolsa para cocaBolsa grande, talegaBomboBonitoBóñigas ovaladasBorde, orillaBosqueBostezarBrasaBrazadaBrazoBrillarBrindarBrotarBrujoBúhoBurlarseBurroHampuyHayaqinLirq’uYuraqLlamp’uSimiQ’utuK’umpa, rump’uRiwiChuwiCh’uspaWayaqaWank’arMunayTaqya, uchhaPata, muyuriqSach’a sach’aHanllariyK’illimsa, sansaMarq’aMakiK’anchay, llipipipiy, achikyayQuy, t’inkay, ch’allayPhuturiy, ch’ichiyLayqa, paquTukuAllquchakuy, k’umuchiy, sarunchayullpuchayAsnuCc - cCaballoCabelloCabezaCaca, heces fecales, excrementoCactoCada uno, unaCadáverCaderaCaerCaerse estrepitosamenteCafé (color ___ )CagarKawalluChukchaUmaAkaWaraqu, kichkaSapankaAya, wañusqaThiqni, chaka tulluUrmayLaq’akuyCh’umpiAkay189


CaiguaCal, piedra calizaCalabacínCalabazaCalandriaCalcularCalentarCalienteCalladoCallarCamarónCamaroncillo negroCamellónCamellonesCaminarCaminar de 4 patasCamino, víaCamisetaCamoteCanjear, trocarCanalCanastaCanchónCangrejoCanicas, bolitasCansancioCantar, canciónCántaroCántaro alargadoCántaro para cargar chichaCántaro para jalar aguaCanto agrícolaCanto triunfalCantutaCaña de maízCañahuaCapatázCaraCaracolCarameloCarbónCarcomidoCarenciaCargarCarnavalCarneCasaCasarseCascabel (instrumento musical)CascadaCáscaraCáscara de cebadaCastaño (color)AchuqchaIskuK’usiPuru, lakawitiTuyaTantiyayQ’uñichiy, kañay, ruphachiyQ’uñi, ruphaqAmu, ch’inCh’inyachiyYukraCh’ichi, unu pikiWachuWaru waruPuriyLat’ay, lluqayÑanUnkuApichuChhalayPincha, rarqaIsankaKanchaApanqurayChuwiSayk’uyTakiyChatuP’uyñuMak’asChatuWankaHaylliQantuWiruQañiwaKhipu, llamk’achiqUyaCh’uruMisk’iK’illimsaMullphasqa, mullphaMuchuyApay, q’ipiyPukllayAychaWasiMasachakuy, kasarakuyChanraraPhaqchaQaraChhapaCh’umpi190


CastigarCatar, degustarCatarata, nube de los ojosCatarro, gripeCatreCausa o motivoCaverna, cuevaCaya (Oca deshidratada)CazarCebadaCebollaCecina, chalonaCenizaCentellearCentenaCentroCepillarCerámicaCercanoCerco, corralCerdaCerdoCereal cocinadoCerebro, sesoCernícaloCernidor, cedazoCerrarCerroCéspedChacra, cultivoChairo (plato)ChancarChala, tallo seco de maízChalonaCharangoCharapa (tortuga de río)ChichaChicchipa, hierba aromáticaChispaChocloChozaChuñoChuño blancoChuparChupe de chuño, chairoCicatríz,CiegoCiempiésCienCifraCigarraCinturaCírculoMaqay, wanachiy, hasut’iyMalliyQuyruChhulliKawitu, puñunaChay hawaMach’ay, qaqa wasi, chinkanaKhayaChakuySiwaraSiwullaCh’arkiUchpaK’anchay, llipipipiyPachakChawpiLlaqllaySañuQaylla, kayllaKanchaCh’awarKhuchiPhata, phatasqaÑutqhunK’illichuSuysunaWichq’ayUrquK’urpa, ch’ampaChakraChayruCh’aqiyChhallaCh’arkiCharankuCharapaAqha, aswaChikchipaPinchiChuqlluCh’ukllaCh’uñuMuraya, tuntaCh’unqayChayruK’illaÑawsaPachak chakiPachakkhipuQ’isqisWiqawMuyu191


CiudadClaridadCoáguloCobardeCobreCoca (3 hojas de ___ )Cocinado al vaporCocinadoCocinarCodoCodornízCogerCojoColaColarColina (cerro)CollarColli (Variedad de árbol)ColorColorearColumpioComadrejaComerComida espesa de harinasCompañero(a)CompletoComprarComunidadCondenadoCóndorConducirCongeladoConjuntivitisConoConocerConquistarConsejero (anciano ___ )Contagiar malContratoConversar, dialogarConvidarConvivir extramaritalmenteCorazónCordillera, jalcaCorona de floresCoronillaCorralCorreaCorrectoCorrer, volarLlaqtaSut’i, ch’uyaLluklluWaqatiAntaK’intuPhasiChayasqa, wayk’usqaWayk’uyKuchuchYuthuHap’iyHank’a, wiqru, wist’uChupaCh’umay, suysuyChupaWallqanaQulliLlimp’iLlimp’iy, tullpuyWayllunkuAchuqalla, qataycha, chukuruMikhuyPhiriMasi, wawqi, ñañaHunt’aRantiyAyllu, (hawa llaqta)KukuchiKunturPusay, aysayQasasqaWillkachuqaChuquRiqsiyAtipay, llalliyAwki, yuyaychakuqRatachiy, unquy hap’ichiyMink’aRimanakuy, rimayQuyQhilli kawsaySunquSuniPilluMukukuKanchaChumpiChanin, chiqanPhaway192


Cortadera (planta)CortarCortar en rodajasCorte de peloCosecha (café)Cosechar con segaderaCosecha de maízCosechar arrancandoCosechar tubérculosCoserCosta (Región...)CosturarCrearCrecerCreerCrespoCríaCriado con biberónCrinCriar ganadoCristalCrucero, abraCrudoCruzCruzarCuálCuándoCuántoCuatroCuboCubrir, envolverCucharónCuidado que …CuidarCuelloCuento, narraciónCuernos, astasCueroCuerpo cilíndricoCuerpo geométricoCuevaCuidar ganadoCulebraCulpaCuñaCuranderoCurarCuyCuy machoNiwaKuchuy, wit’uy, rutuy, k’utuchiyQ’allayRutuchiyPallayRutuyKallchayT’irayAllaySirayChalaSirayKamay, ruray, paqarichiyWiñay, hatunyayIñiyK’upaUñaChita, chitasqaCh’awarUywayQispiApachitaChawa, hankuChakataChimpayMay, mayqanHayk’apHayk’aTawaMachinaCh’uwiy, p’istuyWisllaPaqtataqRikuy, qhaway, michiyKunkaHawariy, ñawpa willakuyWaqraQaraTuquruPirwaMach’ay, chinkanaMichiy, qhawayMach’aqwayHuchaChillpaHampikuq, paquHampiyQuwiKututu193


Dd - dDarDar a luz, parirDar fuerzasDecenaDecir, hablarDeclamarDedoDefecarDefenderDegustarDegollarDejarDelgadoDelirarDemasiadoDemonioDentro, interiorDerechaDerretir, remojarDesabridoDesatarDesbastarDescripciónDescubrirDesenlazarDesgranarDeshacerDeshierbarDeshonestoDesigualDesleídoDesleirDeslindarDesmenuzable con los dedosDesmenuzarDesmenuzar a golpesDesorejarDespedidaDespués…DesterronarDetenerHayway, quyWachayKallpachayChunkaNiy, rimayYarawiyRuk’anaAkayAmachay, hark’ayMalliyNak’aySaqiyÑañuMusphayAncha, sinchi, nanaqSupay, saqraUkhuPaña, alliqChulluy, apiyayQ’aymaPaskayLlaqllaySut’inchay, riqsichiyKamay, tariyPaskayMuchhay, iskuyPaskayQurayMap’aCh’ullaApiMuk’uyCh’uyanchayPhapuKhakuyQ’asuy, maruy, k’upayMut’uy, qhuruyKacharpariyHinaqaQ’asuy, maruy, k’upayHark’ay, sayachiy194


DetenerseDeterioradoDeudaDevolverDíaDiabloDiafragmaDiálogo, asambleaDiarrea, disenteríaDibujarDientesDiezDificultarDifuntoDinero, plataDios tutelarDiscutirDisenteríaDislocaduraDistanteDirigenteDoblarDolerDolorDominico (ave), china lindaDóndeDoña, señoraDormirDosDulce, carameloDuro, secoSayayMawk’aManuKutichiyP’unchawSupay, saqraWisq’anRimanakuyKursus, yawar q’ichaySiq’iyKiruChunkaSasachayAya, wañusqaQullqiApuCh’aqwayKursus unquyWiqu, q’iwisqaKaruUmalliqPataray, KawpuyNanayNanayAllqamari, aqchiMay, maypiMamaPuñuyIskayMisk’iQhuru, chuchu, ch’akiEe - eÉl, ellaEcharEcharse de cúbito ventralElegante, eleganciaÉl mismoEmbarazada, preñadaEmbarcación, boteEmbarrar arrojandoEmborracharse, embriagarsePayHich’ay, talliy, wisch’uyThallayK’achaKikinUnquq, chichuWamp’uLaq’ayMachay195


EmbusteroEmplastoEmpujarEnano(a) y gordo(a)EnantesEncimaEncuentroEndurecerEn medioEnemigoEnergíaEnfermedadEnfermeroEnfriarse (grasas)EngañadorEngañarEnlucir, embarrarEnojadoEnrollar, ovillarEnsartarEnte, existenteEnterrarEntonces…EntrarEn vanoEnvasarEnviar, remesarEnviar encomiendaEnvidia, envidiarEnvolver pita o lanaEnvolver cuerposÉpoca, tiempoEquivocarse, errarErosión terrena o carnalEructarEscabullirseEscaldaduraEscaparEscarabajoEscarbarEscarchaEscarmenarEscocerEscoger, seleccionarEscogidas (las ___ )EsconderEscribirEscuelaEscupir, esputoEscurrirEse, esaEsferaEsférico (objeto)Atuq, llulla, yukakuqQ’ipichasqaTanqayT’inriÑaqhaPataTinkuy, tarinakuy, tupayCh’akiy, rumiyayChawpin, kuskanAwqaKallpaUnquyHampikuqTikayayAtuq, yukakuqYukayLlut’ayPhiñaKururay, khiwiyLlutkhuchiy, sinriyKaqP’ampayHinaqaYaykuyYanqaHillp’uy, hunt’achiyKachay, apachiySuchiyCh’ikikuy, chiqnikuy,K’uyuyCh’uwiy, p’istuyMitaPantayMikhuyKhasayLlutkhuyLlillisqaAyqiy, qispiyAka tanqaHasp’iy, allayChhullunkuT’isaySiqsiyAkllay, pallayAkllakunaPakayQillqayYachana wasiThuqayCh’umayChayRump’uK’umpa196


EsófagoEspacioEspaldaEspantapájarosEsparcir cerealesEspejoEsperanzaEsperarEspina, espinoEspinillaEspírituEspíritu de los cerrosEsposoEsputoEsquilar, repelarEsquina de tejidosEsquinaEstañoÉste, ésta, esteEstera de totoraEstiércol apisonadoEstirarEstrechoEstrellaEstreñimientoExágono regularExcrementoExcremento de ovinos y camélidosExcremento de vacunosExplosionarExprimidas (hojas ___ )ExprimirExtenderExtraviarMillp’utiPachaWasaManchachiT’akay, wisniyRirp’uSuyapakuySuyayKichkaMuchiNunaApu, awkiQusaQhutu, thuqayRutuyCh’ullpaK’uchuYuraq titi, chayantaKayQ’isanaKhankaChutay, aysayK’ichkiQuyllurAka ch’akiMachinaAkaTaqya, uchhaQ’awaT’uqyay, phatayHawch’aCh’irway,Mast’ayChinkayFf - fFábulaFaja, correaFaldellín de criaturasFastidiarseFemurFeoAranwayChumpiPhalika, p’istuAmikuyPhakaMillay197


FerozFestejarFetoFiambreFibra, lanaFiesta (ritual)Fila (ponerse en ___ )FilósofoFlaco, delgadoFlamencoFlauta, quenaFlauta de maderaFlauta de pan, zampoñaFlecha de arcoFlemaFlorFogónFontanelaForraje, hierba tiernaFortalecerFortalezaFósilFractura, quebradoFrazadaFreirFrenteFrijolesFríoFrotar, sobarFrutaFrutoFruto de un cactoFuegoFueraFuerzaFundar, crearManchakunaKusikuy, raymichaySulluQuqawMillwaRaymi, kusikuy p’unchawSinrichakuyAmawtaTulluPariwanaPinkulluarqaAntara, sikuWach’iLlawsaT’ika, wayta, sisaQ’unchaPukyun, mukukuQ’achuKallpachayPukaraRumiyasqaP’akisqaQatana, chusiThiqtiyMat’iPurutuChiri, ch’uñuQhaquy, hawiy, llusiyMisk’i ruruRuruSank’ayuNinaHawaKallpaPaqarichiy, kamayGg - gGallaretaGallinaGallinazoGallito de los AndesGalloChhuqaWallpaSuwa q’ara, suyuntuyPuku pukuK’anka198


GanadoGanar, vencer, conquistarGanso andinoGarrapataGarrote, porraGarúaGas, vaporGatearGatoGato montésGavilán, halcónGaviotaGelatinoso, natadoGente, persona, hombreGerminar, brotarGigantón (Cacto)GirarGirar cuerdas, colaGlúteoGolondrinaGolosoGolpearGolpear en batánGolpear terronesGordo, gorduraGorriónGorro con orejasGrado o año de estudiosGranadillaGrande, altoGranizarGranizo, granizadaGratitudGredaGrilloGripeGrisGritarGruesoGrueso en lanas y moliendaGrupo, reunirGuanacoGuanoGuardarGuardián de chacrasGuayaboGuiar, acompañarGusanoUywaAtipayWallataHamak’uMaqanaIphuWapsiLat’ay, lluqayMisiTiti misi, usqulluWaman, AnkaQillwaLluklluRunaCh’ichiy, phuturiyHawaq’ullayMuyuyMaywiySikiKhallwa, wayanayHilluMaqay, takayChamqayMaruy, q’asuyWira, rakhu runaPichitanka, pichinkuCh’ulluÑiqiApinquyaHatunChikchiyChikchiAñaychayLlankaCh’illiku, ch’illi k’utuChhulli unquyCh’iqchi, uqiQapariyRakhuChhakuHuñuy, tantay, t’aqaWanakuAka, wanuWaqaychay, churayArariwaSawintuPusayKuru199


Hh - hHabaHaba sancochadaHacer girarHachaHalarHalcónHambreHarina, harinosoHartoHartarseHastiarseHeces fecalesHechiceroHeladaHembra (plantas y animales)Herida, llagaHermana de la mujerHermana del varónHermano del varónHermano de la mujerHervirHíbrido alpaca llamaHierba aromáticaHierba silvestreHieloHierro, metalHígadoHija del varónHijo del varónHilarHincharHiparHitoHojaHollínHombreHombroHondonada, cóncavoHongo comestibleHormigaHorquetaHawasPhuspuMaywiyChampiAysayWaman, ankaYarqayHak’u, kutaAchka, llasaq, nanaqAmikuyAmikuyAkaLayqaQasaChinaK’iriÑañaPanaWawqiTuraT’impuy, chhallchayWarisuAsnapaQuraChhullunkuQ’illayKukupin, k’ipchanUsusiChuriPuchkayPunkiyHik’iySaywa, qurpaRapiQhichinchaRuna, qhariRikraP’ukruK’allampa, qunchaSisiTanka200


Hoy, ahoraHoz, segaderaHozarHuecoHuellaHuérfanoHuesoHuevo, óvuloHuirHúmedoHumillar, burlarseHumitaHumoHuracán, remolinoHurraKunanIchhunaUksiyHutk’u, t’uquYupiWakchaTulluRuntuAyqiy, chinkay, k’itakuyApi, huq’uK’umuchiy, sarunchay, allquchakuyHumint’aQ’usñiT’uyur wayra, muyu wayraHaylliIi - iIdénticoIdentificarIgualarImaginarseImparImpúdicoImputar, inculparIncendiarInconclusoInocenteInsípido, desabridoInsultarInteligenteIntercambiarIntestinosInúltilmenteInventarInvitarInvocarIr, caminarIsaño, mashua (tubérculo)Ispi (pececillo)Izquierdo(a), zurdoKikinKikinchay, tariyChaninchay, kuskachay, paqtachayYuyaychakuyCh’ullaMap’aTumpayKañay, ruphachiyAllqaLlumpaq, mana huchayuqQ’aymaK’amiyUmayuqChhalayCh’unchullYanqa, qasiKamay, paqarichiyMink’akuyWaqyayRiy, puriyAñuIspiLluq’i, Ichuq201


Jj - jJaguarJalarJardín acorraladoJaspeadoJora para chichaJorobadoJoven, muchachaJoven, muchachoJugar, practicar deporteJuntar, reunirJuntarseJusticia (hacer ___ )JustoUturunkuAysay, chutayMuya, inkillSaqsa, ch’iqchiWiñapuQhupuSipas, p’asñaWayna, maqt’aPukllayHuñuy, tantayK’askay, ratakuy, huñunakuy,tantanakuyChaninchay, paqtachayChaninLl - lLabiosLabrar en piedraLadera, pendienteLadrar, ladridoLagartijaLago, lagunaLágrimaLamerLanaLangostaLlantoLanzar, arrojarLápizLargoWirp’aCh’iquyKinray, qhataKanikuyQaraywaQuchaWiqiLlaqway, llunk’uyMillwa, ñañu sapraTintiWaqayWisch’uyQillqana k’ulluchaSunin202


LaringeLavar cosasLavar manos o piesLavar ropaLavarse la caraLecheLechuzaLeerLegañaLejía para masticar cocaLejosLeñaLenguaLengua oralLevantarLevantarse, rebelarseLeyLibélulaLiberar, perdonarLibro, textoLiendreLímite, linderoLimpiar, borrarLinaje, castaLindoLiso, resbalosoListo, vivarachoLitro, medida de capacidadLlagaLlama, camélido sudamericanoLlamarLlanura, terreno planoLlaulli (planta)Llenar líquidos a otro envaseLlenoLlevarLlevar bajo el sobacoLlorarLloviznaLluviaLóbregoLograrLombriz, solitaria, teniaLoroLucero, venusLuciérnagaLúcumaLuego…LugarLuna, mesLuxaciónTunqurMaqchiyMayllayT’aqsayUphakuyÑukñu, ñuñuCh’usiqÑawinchayCh’uqñiLlipt’aKaruYamt’aQalluRimasqa simiHuqariyHatariy, sayariyKamachiyChukcha k’utu, q’ara tisi, tisi tisiQispichiy, lluqsiy, pampachayLiwru, qillqasqa mayt’uCh’iyaQurpa, saywaPichay, ch’uyanchayPanakaMunayLluchk’aK’uchiWinkuK’iriLlamaWaqyayPampaLlawlliHillp’uy, hunt’apayHunt’aApayLluk’iyWaqayIphuParaLaqha, tutayaqAtipay, tariyK’uykaK’alla, urituCh’askaPinchin kuru, nina kuruLukmaHinaqaHawaKillaWiqu, wist’u203


Mm - mMachoMachucarMaderaMaderoMadre, mamáMaduración, madurarMadurarMagueyMaycha (planta), ramillaMaízMaíz cocinado y secoMaíz sancochadoMaíz tostadoMala hierbaMalaria, tercianaMaldecirMalvadoManantialManchadoMancoMandarManíManoMano del batánMano del morteroManojoManosearMantaMantilla de cabezaMantilla de espalda, capetaMantita para fiambreMañanaMar, océanoMarchitarMarearse, perder controlMariposaMariposa nocturnaMarrón (color)MásMashua (tubérculo)MasticarUrquChamqayK’ulluKurkuMamaPuquyParuyayPaqpaMaych’aSaraChuchuqaMut’iHamk’a, kamchaQuraChukchuÑakayMillay, supay, saqra,PukyuAllqaWillu makiKachay, apachiyInchikMakiTunawQullutaMayt’uLlamkhay, q’apiyLlikllaChukulliPhulluKhipunaPaqarin, minchhaLamar, mama quchaNaq’iyMuyunayay, uma muyuyPillpintuTaparakuCh’umpiAstawanAñuKhamuy, k’utuy204


MatrimonioMayorMazamorraMazorcaMear, orinarMedianoMédicoMédula, tuétanoMemoriaMenor en edadMenosMenospreciarMenstruarMentira, mentiroso(a)MentirosoMentónMenudoMercadillo, (día de) plazaMesMesaMetalMetroMezclarMiedo (tener), espantarseMiel de abejaMillarMillónMinaMirar, observarMochueloMocoMojadoMolerMolino de piedrasMonoMonteraMontónMontón protegidoMoradoMoraya (chuño blanco)MorderMorder cosas semidurasMorirMorteroMoscaMoscardónMoteMoteado, manchadoMoverMuchachaMuchachoMuchoMudoMasachakuyKuraqLawa, apiChuqlluHisp’ayTaksa, tinku, maltaHampikuqChillinaYuyaySullk’aPisi, asllaK’umuchiy, allquchakuyK’ikuyLlullaNina qalluK’akiHuch’uy, ñut’u, khulluQhatuKillaMisaQ’illayThatkiyChaqruyManchakuyWanquyru misk’iWaranqaHunuQhuyaQhaway, rikuyPaqpaka, ch’usiqÑuti, qhuñaApiKutayQhunaK’usilluMuntira, chukuQutuPhinaKulli, q’uyuMurayaKaniy, k’utuyKhachuyWañuyMutk’aCh’uspiTankaylluMut’iAllqa, Ch’iqchi, muruKuyuyP’asña, sipasMaqt’a, waynaAchka, ancha, nanaqAmu, mana rimaq205


MugreMugrientoMujer, esposaMujer aseñoradaMultiplicar, reproducirMurciélagoMutilarMuy, muchoKhankaWiswiWarmi, mamaMamakuMirayMasuMut’uy, willuyMay, anchaNn - nNacerNadaNadar, flotarNalgasNarizNataNataciónNeblinaNegro(a)NervioNevarNidoNieto(a)NiñaNiñoNo (negativo)No (prohibitivo)Noble, distinguidoNocheNodrizaNubeNube de la vistaNuca, cogoteNudoNudos estadísticosNueraNueveNuevo, nuevaPaqariyK’ataWayt’ay, tuytuySikiSinqaLluklluWayt’ayPacha phuyuYanaHank’uRit’iyQ’isaWillkaP’asñacha, irqiMaqt’acha, irqiManaAmaRiqsisqa, hatunkarayTutaWawa uywaqPhuyuÑawi phuyu, quyruMuch’uKhipu, muquKhipuQhachunIsqunMusuq206


Oo - oObedecer, obedienciaObjeto de arcillaObservarOca (tubérculo)Oca deshidratadaOcéanoOchoOcioso(a), flojo(a)OcultarOdiarOfrecerOír, escucharOjosOjotaOler, olfatearOllaOlluco, papa lisaOlorOlor desagradableOmbligoOrarOrdenarOrdeñarOrejasOrilla de ríoOrilla de lagunaOrina, orinarOroOrtigaOscuroOsoOtroOvacionar, vitorearOvejaOvillarOvilloÓvuloOxidadoKasukuy, uyarikuySañuRikuy, qhawayUqaKhayaLamar, mama quchaPusaqQillaPakayChiqniyHayway, munachiyUyariyÑawiUsuta, llankiMutkhiyMankaUllukuQ’apayAsnayPupuMañakuyKamachiy, ñiqichayCh’awayRinriMayu pataQucha pataHisp’ayQuriKisaLaqha, tutayaqUkuku, ukumariHuk, wakHaylliyUwihaKururayKururRuntuKurusqa q’illay207


Pp - pPadecerPadre, don, sacerdotePáginaPaísPajaPaja bravaPájaroPájaro boboPájaro carpinteroPalanganaPalmadasPaloPalomaPalparPalta, aguacatePaludismoPampaPanPanalPáncreasPantalónPanti panti (planta)PantorrillaPapaPapa asadaPapagayoPapayaParParalíticoParedPartirPasoPastorearPataPatearPato machoPecadoPecarPedoPedregalPegar con golpesÑak’ariyTaytaRapi, uyaMama llaqtaIchhuIruPisquWaqsalli, waq’anaHak’aklluPuruñaT’aqllakuyK’aspiUrpiLlamiy, llamkhay, tupapayayPaltayChukchuPampaT’antaLachiwaK’ayrapinWaraPanti pantiCh’upaPapaWatyaWakamayuPapayaMasaSuch’uPirqaPhatmay, rakiyThatkiyMichiyChakiHayt’ayKhakaHuchaPantaySupiRanra ranraMaqay208


Cortadera (planta)CortarCortar en rodajasCorte de peloCosecha (café)Cosechar con segaderaCosecha de maízCosechar arrancandoCosechar tubérculosCoserCosta (Región...)CosturarCrearCrecerCreerCrespoCríaCriado con biberónCrinCriar ganadoCristalCrucero, abraCrudoCruzCruzarCuálCuándoCuántoCuatroCuboCubrir, envolverCucharónCuidado que …CuidarCuelloCuento, narraciónCuernos, astasCueroCuerpo cilíndricoCuerpo geométricoCuevaCuidar ganadoCulebraCulpaCuñaCuranderoCurarCuyCuy machoNiwaKuchuy, wit’uy, rutuy, k’utuchiyQ’allayRutuchiyPallayRutuyKallchayT’irayAllaySirayChalaSirayKamay, ruray, paqarichiyWiñay, hatunyayIñiyK’upaUñaChita, chitasqaCh’awarUywayQispiApachitaChawa, hankuChakataChimpayMay, mayqanHayk’apHayk’aTawaMachinaCh’uwiy, p’istuyWisllaPaqtataqRikuy, qhaway, michiyKunkaHawariy, ñawpa willakuyWaqraQaraTuquruPirwaMach’ay, chinkanaMichiy, qhawayMach’aqwayHuchaChillpaHampikuq, paquHampiyQuwiKututu193


Dd - dDarDar a luz, parirDar fuerzasDecenaDecir, hablarDeclamarDedoDefecarDefenderDegustarDegollarDejarDelgadoDelirarDemasiadoDemonioDentro, interiorDerechaDerretir, remojarDesabridoDesatarDesbastarDescripciónDescubrirDesenlazarDesgranarDeshacerDeshierbarDeshonestoDesigualDesleídoDesleirDeslindarDesmenuzable con los dedosDesmenuzarDesmenuzar a golpesDesorejarDespedidaDespués…DesterronarDetenerHayway, quyWachayKallpachayChunkaNiy, rimayYarawiyRuk’anaAkayAmachay, hark’ayMalliyNak’aySaqiyÑañuMusphayAncha, sinchi, nanaqSupay, saqraUkhuPaña, alliqChulluy, apiyayQ’aymaPaskayLlaqllaySut’inchay, riqsichiyKamay, tariyPaskayMuchhay, iskuyPaskayQurayMap’aCh’ullaApiMuk’uyCh’uyanchayPhapuKhakuyQ’asuy, maruy, k’upayMut’uy, qhuruyKacharpariyHinaqaQ’asuy, maruy, k’upayHark’ay, sayachiy194


DetenerseDeterioradoDeudaDevolverDíaDiabloDiafragmaDiálogo, asambleaDiarrea, disenteríaDibujarDientesDiezDificultarDifuntoDinero, plataDios tutelarDiscutirDisenteríaDislocaduraDistanteDirigenteDoblarDolerDolorDominico (ave), china lindaDóndeDoña, señoraDormirDosDulce, carameloDuro, secoSayayMawk’aManuKutichiyP’unchawSupay, saqraWisq’anRimanakuyKursus, yawar q’ichaySiq’iyKiruChunkaSasachayAya, wañusqaQullqiApuCh’aqwayKursus unquyWiqu, q’iwisqaKaruUmalliqPataray, KawpuyNanayNanayAllqamari, aqchiMay, maypiMamaPuñuyIskayMisk’iQhuru, chuchu, ch’akiEe - eÉl, ellaEcharEcharse de cúbito ventralElegante, eleganciaÉl mismoEmbarazada, preñadaEmbarcación, boteEmbarrar arrojandoEmborracharse, embriagarsePayHich’ay, talliy, wisch’uyThallayK’achaKikinUnquq, chichuWamp’uLaq’ayMachay195


EmbusteroEmplastoEmpujarEnano(a) y gordo(a)EnantesEncimaEncuentroEndurecerEn medioEnemigoEnergíaEnfermedadEnfermeroEnfriarse (grasas)EngañadorEngañarEnlucir, embarrarEnojadoEnrollar, ovillarEnsartarEnte, existenteEnterrarEntonces…EntrarEn vanoEnvasarEnviar, remesarEnviar encomiendaEnvidia, envidiarEnvolver pita o lanaEnvolver cuerposÉpoca, tiempoEquivocarse, errarErosión terrena o carnalEructarEscabullirseEscaldaduraEscaparEscarabajoEscarbarEscarchaEscarmenarEscocerEscoger, seleccionarEscogidas (las ___ )EsconderEscribirEscuelaEscupir, esputoEscurrirEse, esaEsferaEsférico (objeto)Atuq, llulla, yukakuqQ’ipichasqaTanqayT’inriÑaqhaPataTinkuy, tarinakuy, tupayCh’akiy, rumiyayChawpin, kuskanAwqaKallpaUnquyHampikuqTikayayAtuq, yukakuqYukayLlut’ayPhiñaKururay, khiwiyLlutkhuchiy, sinriyKaqP’ampayHinaqaYaykuyYanqaHillp’uy, hunt’achiyKachay, apachiySuchiyCh’ikikuy, chiqnikuy,K’uyuyCh’uwiy, p’istuyMitaPantayMikhuyKhasayLlutkhuyLlillisqaAyqiy, qispiyAka tanqaHasp’iy, allayChhullunkuT’isaySiqsiyAkllay, pallayAkllakunaPakayQillqayYachana wasiThuqayCh’umayChayRump’uK’umpa196


EsófagoEspacioEspaldaEspantapájarosEsparcir cerealesEspejoEsperanzaEsperarEspina, espinoEspinillaEspírituEspíritu de los cerrosEsposoEsputoEsquilar, repelarEsquina de tejidosEsquinaEstañoÉste, ésta, esteEstera de totoraEstiércol apisonadoEstirarEstrechoEstrellaEstreñimientoExágono regularExcrementoExcremento de ovinos y camélidosExcremento de vacunosExplosionarExprimidas (hojas ___ )ExprimirExtenderExtraviarMillp’utiPachaWasaManchachiT’akay, wisniyRirp’uSuyapakuySuyayKichkaMuchiNunaApu, awkiQusaQhutu, thuqayRutuyCh’ullpaK’uchuYuraq titi, chayantaKayQ’isanaKhankaChutay, aysayK’ichkiQuyllurAka ch’akiMachinaAkaTaqya, uchhaQ’awaT’uqyay, phatayHawch’aCh’irway,Mast’ayChinkayFf - fFábulaFaja, correaFaldellín de criaturasFastidiarseFemurFeoAranwayChumpiPhalika, p’istuAmikuyPhakaMillay197


FerozFestejarFetoFiambreFibra, lanaFiesta (ritual)Fila (ponerse en ___ )FilósofoFlaco, delgadoFlamencoFlauta, quenaFlauta de maderaFlauta de pan, zampoñaFlecha de arcoFlemaFlorFogónFontanelaForraje, hierba tiernaFortalecerFortalezaFósilFractura, quebradoFrazadaFreirFrenteFrijolesFríoFrotar, sobarFrutaFrutoFruto de un cactoFuegoFueraFuerzaFundar, crearManchakunaKusikuy, raymichaySulluQuqawMillwaRaymi, kusikuy p’unchawSinrichakuyAmawtaTulluPariwanaPinkulluarqaAntara, sikuWach’iLlawsaT’ika, wayta, sisaQ’unchaPukyun, mukukuQ’achuKallpachayPukaraRumiyasqaP’akisqaQatana, chusiThiqtiyMat’iPurutuChiri, ch’uñuQhaquy, hawiy, llusiyMisk’i ruruRuruSank’ayuNinaHawaKallpaPaqarichiy, kamayGg - gGallaretaGallinaGallinazoGallito de los AndesGalloChhuqaWallpaSuwa q’ara, suyuntuyPuku pukuK’anka198


GanadoGanar, vencer, conquistarGanso andinoGarrapataGarrote, porraGarúaGas, vaporGatearGatoGato montésGavilán, halcónGaviotaGelatinoso, natadoGente, persona, hombreGerminar, brotarGigantón (Cacto)GirarGirar cuerdas, colaGlúteoGolondrinaGolosoGolpearGolpear en batánGolpear terronesGordo, gorduraGorriónGorro con orejasGrado o año de estudiosGranadillaGrande, altoGranizarGranizo, granizadaGratitudGredaGrilloGripeGrisGritarGruesoGrueso en lanas y moliendaGrupo, reunirGuanacoGuanoGuardarGuardián de chacrasGuayaboGuiar, acompañarGusanoUywaAtipayWallataHamak’uMaqanaIphuWapsiLat’ay, lluqayMisiTiti misi, usqulluWaman, AnkaQillwaLluklluRunaCh’ichiy, phuturiyHawaq’ullayMuyuyMaywiySikiKhallwa, wayanayHilluMaqay, takayChamqayMaruy, q’asuyWira, rakhu runaPichitanka, pichinkuCh’ulluÑiqiApinquyaHatunChikchiyChikchiAñaychayLlankaCh’illiku, ch’illi k’utuChhulli unquyCh’iqchi, uqiQapariyRakhuChhakuHuñuy, tantay, t’aqaWanakuAka, wanuWaqaychay, churayArariwaSawintuPusayKuru199


Hh - hHabaHaba sancochadaHacer girarHachaHalarHalcónHambreHarina, harinosoHartoHartarseHastiarseHeces fecalesHechiceroHeladaHembra (plantas y animales)Herida, llagaHermana de la mujerHermana del varónHermano del varónHermano de la mujerHervirHíbrido alpaca llamaHierba aromáticaHierba silvestreHieloHierro, metalHígadoHija del varónHijo del varónHilarHincharHiparHitoHojaHollínHombreHombroHondonada, cóncavoHongo comestibleHormigaHorquetaHawasPhuspuMaywiyChampiAysayWaman, ankaYarqayHak’u, kutaAchka, llasaq, nanaqAmikuyAmikuyAkaLayqaQasaChinaK’iriÑañaPanaWawqiTuraT’impuy, chhallchayWarisuAsnapaQuraChhullunkuQ’illayKukupin, k’ipchanUsusiChuriPuchkayPunkiyHik’iySaywa, qurpaRapiQhichinchaRuna, qhariRikraP’ukruK’allampa, qunchaSisiTanka200


Hoy, ahoraHoz, segaderaHozarHuecoHuellaHuérfanoHuesoHuevo, óvuloHuirHúmedoHumillar, burlarseHumitaHumoHuracán, remolinoHurraKunanIchhunaUksiyHutk’u, t’uquYupiWakchaTulluRuntuAyqiy, chinkay, k’itakuyApi, huq’uK’umuchiy, sarunchay, allquchakuyHumint’aQ’usñiT’uyur wayra, muyu wayraHaylliIi - iIdénticoIdentificarIgualarImaginarseImparImpúdicoImputar, inculparIncendiarInconclusoInocenteInsípido, desabridoInsultarInteligenteIntercambiarIntestinosInúltilmenteInventarInvitarInvocarIr, caminarIsaño, mashua (tubérculo)Ispi (pececillo)Izquierdo(a), zurdoKikinKikinchay, tariyChaninchay, kuskachay, paqtachayYuyaychakuyCh’ullaMap’aTumpayKañay, ruphachiyAllqaLlumpaq, mana huchayuqQ’aymaK’amiyUmayuqChhalayCh’unchullYanqa, qasiKamay, paqarichiyMink’akuyWaqyayRiy, puriyAñuIspiLluq’i, Ichuq201


Jj - jJaguarJalarJardín acorraladoJaspeadoJora para chichaJorobadoJoven, muchachaJoven, muchachoJugar, practicar deporteJuntar, reunirJuntarseJusticia (hacer ___ )JustoUturunkuAysay, chutayMuya, inkillSaqsa, ch’iqchiWiñapuQhupuSipas, p’asñaWayna, maqt’aPukllayHuñuy, tantayK’askay, ratakuy, huñunakuy,tantanakuyChaninchay, paqtachayChaninLl - lLabiosLabrar en piedraLadera, pendienteLadrar, ladridoLagartijaLago, lagunaLágrimaLamerLanaLangostaLlantoLanzar, arrojarLápizLargoWirp’aCh’iquyKinray, qhataKanikuyQaraywaQuchaWiqiLlaqway, llunk’uyMillwa, ñañu sapraTintiWaqayWisch’uyQillqana k’ulluchaSunin202


LaringeLavar cosasLavar manos o piesLavar ropaLavarse la caraLecheLechuzaLeerLegañaLejía para masticar cocaLejosLeñaLenguaLengua oralLevantarLevantarse, rebelarseLeyLibélulaLiberar, perdonarLibro, textoLiendreLímite, linderoLimpiar, borrarLinaje, castaLindoLiso, resbalosoListo, vivarachoLitro, medida de capacidadLlagaLlama, camélido sudamericanoLlamarLlanura, terreno planoLlaulli (planta)Llenar líquidos a otro envaseLlenoLlevarLlevar bajo el sobacoLlorarLloviznaLluviaLóbregoLograrLombriz, solitaria, teniaLoroLucero, venusLuciérnagaLúcumaLuego…LugarLuna, mesLuxaciónTunqurMaqchiyMayllayT’aqsayUphakuyÑukñu, ñuñuCh’usiqÑawinchayCh’uqñiLlipt’aKaruYamt’aQalluRimasqa simiHuqariyHatariy, sayariyKamachiyChukcha k’utu, q’ara tisi, tisi tisiQispichiy, lluqsiy, pampachayLiwru, qillqasqa mayt’uCh’iyaQurpa, saywaPichay, ch’uyanchayPanakaMunayLluchk’aK’uchiWinkuK’iriLlamaWaqyayPampaLlawlliHillp’uy, hunt’apayHunt’aApayLluk’iyWaqayIphuParaLaqha, tutayaqAtipay, tariyK’uykaK’alla, urituCh’askaPinchin kuru, nina kuruLukmaHinaqaHawaKillaWiqu, wist’u203


Mm - mMachoMachucarMaderaMaderoMadre, mamáMaduración, madurarMadurarMagueyMaycha (planta), ramillaMaízMaíz cocinado y secoMaíz sancochadoMaíz tostadoMala hierbaMalaria, tercianaMaldecirMalvadoManantialManchadoMancoMandarManíManoMano del batánMano del morteroManojoManosearMantaMantilla de cabezaMantilla de espalda, capetaMantita para fiambreMañanaMar, océanoMarchitarMarearse, perder controlMariposaMariposa nocturnaMarrón (color)MásMashua (tubérculo)MasticarUrquChamqayK’ulluKurkuMamaPuquyParuyayPaqpaMaych’aSaraChuchuqaMut’iHamk’a, kamchaQuraChukchuÑakayMillay, supay, saqra,PukyuAllqaWillu makiKachay, apachiyInchikMakiTunawQullutaMayt’uLlamkhay, q’apiyLlikllaChukulliPhulluKhipunaPaqarin, minchhaLamar, mama quchaNaq’iyMuyunayay, uma muyuyPillpintuTaparakuCh’umpiAstawanAñuKhamuy, k’utuy204


MatrimonioMayorMazamorraMazorcaMear, orinarMedianoMédicoMédula, tuétanoMemoriaMenor en edadMenosMenospreciarMenstruarMentira, mentiroso(a)MentirosoMentónMenudoMercadillo, (día de) plazaMesMesaMetalMetroMezclarMiedo (tener), espantarseMiel de abejaMillarMillónMinaMirar, observarMochueloMocoMojadoMolerMolino de piedrasMonoMonteraMontónMontón protegidoMoradoMoraya (chuño blanco)MorderMorder cosas semidurasMorirMorteroMoscaMoscardónMoteMoteado, manchadoMoverMuchachaMuchachoMuchoMudoMasachakuyKuraqLawa, apiChuqlluHisp’ayTaksa, tinku, maltaHampikuqChillinaYuyaySullk’aPisi, asllaK’umuchiy, allquchakuyK’ikuyLlullaNina qalluK’akiHuch’uy, ñut’u, khulluQhatuKillaMisaQ’illayThatkiyChaqruyManchakuyWanquyru misk’iWaranqaHunuQhuyaQhaway, rikuyPaqpaka, ch’usiqÑuti, qhuñaApiKutayQhunaK’usilluMuntira, chukuQutuPhinaKulli, q’uyuMurayaKaniy, k’utuyKhachuyWañuyMutk’aCh’uspiTankaylluMut’iAllqa, Ch’iqchi, muruKuyuyP’asña, sipasMaqt’a, waynaAchka, ancha, nanaqAmu, mana rimaq205


MugreMugrientoMujer, esposaMujer aseñoradaMultiplicar, reproducirMurciélagoMutilarMuy, muchoKhankaWiswiWarmi, mamaMamakuMirayMasuMut’uy, willuyMay, anchaNn - nNacerNadaNadar, flotarNalgasNarizNataNataciónNeblinaNegro(a)NervioNevarNidoNieto(a)NiñaNiñoNo (negativo)No (prohibitivo)Noble, distinguidoNocheNodrizaNubeNube de la vistaNuca, cogoteNudoNudos estadísticosNueraNueveNuevo, nuevaPaqariyK’ataWayt’ay, tuytuySikiSinqaLluklluWayt’ayPacha phuyuYanaHank’uRit’iyQ’isaWillkaP’asñacha, irqiMaqt’acha, irqiManaAmaRiqsisqa, hatunkarayTutaWawa uywaqPhuyuÑawi phuyu, quyruMuch’uKhipu, muquKhipuQhachunIsqunMusuq206


Oo - oObedecer, obedienciaObjeto de arcillaObservarOca (tubérculo)Oca deshidratadaOcéanoOchoOcioso(a), flojo(a)OcultarOdiarOfrecerOír, escucharOjosOjotaOler, olfatearOllaOlluco, papa lisaOlorOlor desagradableOmbligoOrarOrdenarOrdeñarOrejasOrilla de ríoOrilla de lagunaOrina, orinarOroOrtigaOscuroOsoOtroOvacionar, vitorearOvejaOvillarOvilloÓvuloOxidadoKasukuy, uyarikuySañuRikuy, qhawayUqaKhayaLamar, mama quchaPusaqQillaPakayChiqniyHayway, munachiyUyariyÑawiUsuta, llankiMutkhiyMankaUllukuQ’apayAsnayPupuMañakuyKamachiy, ñiqichayCh’awayRinriMayu pataQucha pataHisp’ayQuriKisaLaqha, tutayaqUkuku, ukumariHuk, wakHaylliyUwihaKururayKururRuntuKurusqa q’illay207


Pp - pPadecerPadre, don, sacerdotePáginaPaísPajaPaja bravaPájaroPájaro boboPájaro carpinteroPalanganaPalmadasPaloPalomaPalparPalta, aguacatePaludismoPampaPanPanalPáncreasPantalónPanti panti (planta)PantorrillaPapaPapa asadaPapagayoPapayaParParalíticoParedPartirPasoPastorearPataPatearPato machoPecadoPecarPedoPedregalPegar con golpesÑak’ariyTaytaRapi, uyaMama llaqtaIchhuIruPisquWaqsalli, waq’anaHak’aklluPuruñaT’aqllakuyK’aspiUrpiLlamiy, llamkhay, tupapayayPaltayChukchuPampaT’antaLachiwaK’ayrapinWaraPanti pantiCh’upaPapaWatyaWakamayuPapayaMasaSuch’uPirqaPhatmay, rakiyThatkiyMichiyChakiHayt’ayKhakaHuchaPantaySupiRanra ranraMaqay208


Pegar objetosPeinarPeine, peinetaPeine de pitaPelarPellizcarPelotaPena (tener ___ )Pendiente, declivePenePensarPequeñoPerderPerdersePerdízPerdonarPerroPesadoPescarPescuezoPestañasPezPiar (pollitos)PicaflorPicantePicar el avePicoPiePiedraPiedra preciosaPielPiernaPimiento, rocotoPintarPiojoPircarPita de magueyPlaneta TierraPlantaPlántulaPlatillo de la ruecaPlatoPlomoPlomo metalPlumaPoderosoPodrirPoema, poesíaPoleoPolillaPolleraPolloPonchoK’askachiyÑaqch’ayÑaqch’aIllawaT’iqpayK’ichiy, t’ipiyHayt’ana, qara t’iqichuAnchiy, llakiKinray, qhataUlluHamut’ay, yuyaychakuyHuch’uy, khulluChinkachiy, atipachikuyChinkakuyP’isaqPampachayAllquLlasaChallway, hap’iyKunkaQhichipraChallwaWaqay, chiw chiw niyQ’inti, luliHaya, uchuT’apsay, chhapchayT’apsa, chhurunaChakiRumiUmiñaQaraChakanRuqutuLlimp’iyUsaPirqay, pirqa hatarichiyCh’awarAllpaYuraMallkiPhillilluP’uku, chuwaUqiTitiPhuruQhapaqIsmuyYarawiMuñaThutaPulliraChiwchiPunchu209


PonerPoner huevoPoner la ollaPorraPrado, praderaPrecioPreciosoPreguntar, interrogarPrendedorPréstamoPrestarPrimogénitoPríncipeProbar, saborearProcrearProducirProfesor(a)ProtegerProvinciaPuebloPuentePuertaPulgaPulga de avesPulirPulmonesPumaPuna (región geográfica)PuñadoPuñetearPuraPurificar, solucionarPúrpura (color)PusChurayRuntuyChurpuy, hast’ayMaqanaPurun, muyaChaninMunayTapuyT’ipana, tupuAyni, mañayMañariy, manuyPhiwiAwkiMalliyChuriyay, mirayUriy, miray, wachayYachachiqAmachay, hark’aySuyuchaLlaqtaChakaPunkuPikiIthaLluchk’ayachiy, thupaySurq’anPumaPunaHapt’aySaqmayLlumpaqCh’uyanchayKulliQ’iyaQq - qQuéQuebradaQuebrar (cerámica, vidrio)Quechua (lengua)Quechua (Región)QuemarImaWayq’uChhalluyRuna simi, qhichwaQhichwaRuphachiy, Kañay210


QuenaQuerido (el ___ ), querida (la ___ )Inka,QuesoQueuñaQuiénQuihuichaQuijada, mentónQuinuaQuinua batidaQuishuar (planta)Quispiño (comida)QuitasolQuizásQinamunasqanKisuQiwñaPiKiwicha, achitaK’akiKinuwaP’isqiKiswarK’ispiñuAchiwaIchaRr - rRaízRamaRanaRápidoRasparRasgarRatónRayo (fenómeno)RebalzarRechazar, rebelarseRecibirReciprocidadRecitar, declamarRecoger, cosecharRedReflexionarRegar, riegoRegión geográficaRegresarReinaReirReloj (solar)SaphiK’allmaK’ayraUtqayThupay, ñañuyachiy, k’isuyLlik’iyHuk’uchaIllapaPhuqchiyKutipakuy, hatariyChaskiyAyni, kutichinakuyYarawiyPallayLluku, llikaHamut’ayQarpaySuyuKutiyQuyaAsiyInti watana211


RemendadoRemendarRemojarRemolino de vientoRemoverRenacuajoReñirRepletoReprenderResbalosoResfriadoRespirarResta o sustracciónRestoResucitarResultadoRetirarRetoñarRetornarReventarReventar con los dedosReventar el capulloReyRincónRiñonesRíoRobarRocaRoca monolíticaRociarRocotoRodeanteRodillaRoerRojo, rojaRomadizo, catarroRomboRomperRoncarRopaRosetas de maízRoturar, barbecharRubioRueca, husoRuiseñorChhachu, ratapasqaRatapayChulluy, apiyayT’uyur wayra, muyu muyu wayraQaywiy, harwiy, qachiy; hasp’iyHuq’ulluAnyayHunt’aAnyay, k’amiyLluchk’aChirisqaSamayQichuyPuchuKawsariyLluqsisqan, tukuchayninAnchuy, ayqiyKawsariy, ch’ichiyKutiy, kutimuyT’uqyay, phatayP’uqayPhanchiyInkaK’uchuRurunMayuSuway, suwakuyQaqaWanka rumiCh’allay, t’inkay, ch’aqchuyRuqutuKhipuQunqur, muquK’utuyPukaRumarisu, chhulli unquyPuytuLlik’iy, p’akiy, chhalluyQhurquyP’achaPhasanqallaChakmayP’aquPuchkaCh’iqullu212


Ss - sSabioSacarSacar aguaSacudirSalSalirSalitreSalivaSaltarSaludo, saludarSalvajeSalviaSangreSanitarioSapoSarnaSarténSasahui (planta)Saya, túnicaSeboSebo del esternónSeboso, grasosoSedSegadera, hozSegarSeisSeleccionarSelvaSembrar, cultivarSembríoSemenSemillaSeno, tetaSeñorSeñora, doñaSeñoritaSequíaYachaq, amawtaHurquyWisiyChhapchiy, thalayKachiLluqsiyQullpaThuqayP’itayNapaykuySallqaSalwiyaYawarHampikuqHamp’atuQarachaThiqtinaSasawiAqsuWiraUntu, llamp’uWiswiCh’akiyIchhunaRutuySuqtaAkllay, pallayYunkaTarpuy, t’akay, mallkiyChakraYuma, wawsa, muhuMuhu.ÑuñuTayta, apuMamaMamacha, sipasChiraw, ch’akiriy pacha, muchuy213


Ser, estar, haber, poseer, existirKaySerpienteAmaru, miyuyuq mach’aqwayServir comidaQaraySesiónHuñunakuySesoÑutqhunSíArí, riki, aw.SiembraTarpuy, t’akaySiembra primerizaMawaySieteQanchisSífilisWanthiSilbarHuywiySilenciar Ch’inyachiySilencioCh’inSilvestreSallqaSímboloUnanchaSoasarHarwiy, paruyachiySobrecargaPaltaSocioMasa, masiSofocarseRuphapakuySoga de lanaWaskhaSoga de pajaQ’ichwa, phalaSolIntiSolitaria, teniaK’uykaSoloCh’ulla, hukSoltarKichay, kachariySolucionarCh’uyanchaySombraLlanthuSombrillaAchiwaSonajaChhillchiSonidoKunka, uyarikuqSoplarPhukuySoplete, sopladorPhukunaSordoRuqt’uSuaveLlamp’u, ñukñuSubirSiqay, wichaySuche, bagreSuch’iSuciedadKhanka, qhilliSucioQhilliSudorHump’iSueñoMusquySufrirMuchuy, ñak’ariySuma o adiciónYapaySuperarAtipaySuplicarMink’akuySurcoWachu unu, pinchaSuspirarAnchiy, llakikuySustantivo o nombreSuti214


Tt - tTablaTacañoTajarTal vezTalloTamal, humitaTamborTambor grande, bomboTapa de ollaTaparTarántulaTarhui, altramuzTartamudoTasajearTecharTejer en palitosTejer en telarTejido con figurasTelarañaTemblarTemibleTenderTendónTenia, lombrizTeñirTercianaTerrenoTerrónTestículoTetaTiempo, espacioTiernoTierraTinieblasTiesto (cerámica rota)TijerasTirar (arrojar)Tirar (jalar)TiritarK’ulluMich’a, maqllaKhallayIchaTullu, tunuHumint’aTinyaWank’arKirpanaKirpayApasanqa, qampu qampuTarwiAkllu, k’akuMat’ayWasichay, wasi qatayRuray, wiq’ayAwayPallay awayLlikaKhatatatayManchakunaMast’ayHank’uK’uykaTullpuy, llimp’iyChukchuAllpaK’urpaQ’urutaÑuñuPachaLlulluAllpaLaqhaK’arpaTihiraWisch’uy, chamqay, chhuqayAysayKhatatatay215


TiznadoTizónTobilloTocarTodoTontoTorcaz (paloma)Torcer con manoTorcer en ruecaTorcer lana en palitoTordoTorrarTorrentera, aluviónTórtolaTortuga de ríoTosToserTostaderaTostarTotora, juncoTrabajarTrabajo forzado por turnosTragarTramaTranquiloTráqueaTrasladarTrasvasarTrebol silvestreTrenzarTresTributarTrillarTristezaTriunfarTrocarTrompetaTrompeta de caracolTroncoTropezarTruchaTruenoTruequeTuertoTullidoTuétanoTumba antigua, chullpaTumbarTumboTúnicaTunta, chuño blancoQhistichasqaT’uqpinaChaki muqu, wich’uLlamiy, llamkhayLlapanUpaKukuliK’uyuyK’antiyMismiyChiwakuHamk’ay, kamchayLluqllaKullkuCharapaUhuUhuyK’allanaHamk’ay, kamchayT’utura, mataraLlamk’ay, rurayMit’aMikhuy, rakray, millp’uyMiniLlamp’uTunqurAstayHillp’uyLayu, chikmuSimp’ayKimsaHaywayIrayLlakiLlalliyChhalayQ’ipaPututuKurku, k’ulluMitk’ayChallwaPacha t’uqyayChhalaCh’ulla ñawi, lirq’uSuch’uChillinaChullpaKumpay, urmachiyTintinAqsuTunta216


Uu - uÚlcera labialUñasUn, uno, unaUntarUrdir para tejerUretraUsado (cosas)LliqtiSilluHuk, ch’ulla, sapallanHawiy, llusiy, qhaquyAllwiyHisp’anaMawk’a, thantaVv - vVacaVaciarVacíoVaginaValle interandinoValorVaporVaso de maderaVedijaVenadoVenasVencedorVencerVenirVerVerdadVerdeVicuñaVida, vivirViejaViejoVigaWakaHich’ay, ch’usaqyachiy, talliyCh’usaqRakaQhichwa allpaChaninWapsiQiruPhichuTarukaSirk’aAtipaqLlalliy. atipayHamuyRikuy, qhawayChiqanQ’umirWik’uñaKawsayPayaMachu, mawk’aKurku, k’ullu217


VirgenVirgen MaríaVírgenes del SolViruelaVitorearVivas (gritar ___ )Vivaracho, vivo, listoVíveresVizcachaVolar, correrVolear pelotaVolumenVolverVozLlumpaq, mamachaMamacha MariyaAkllakunaMuru unquyHaylliyHaylliK’uchiMikhuy, mikhunaWisk’achaPhawayT’aqllayWinaraKutiyKunkaYy - yYernoYesoYucaYuntaQatayPachasRumu, yukaMasaZz - zZampoñaZancudoZarigüeyaZarzaparrillaZorrinoZorroZurdoAntara, sikuWanwaUnkakaLlaqi llaqiAñasAtuqLluq’i218


219


CARTA DEMOCRÁTICA INTERAMERICANAILa democracia y el sistema interamericanoArtículo 1Los pueblos de América tienen derecho a la democracia y sus gobiernos la obligaciónde promoverla y defenderla.La democracia es esencial para el desarrollo social, político y económico de lospueblos de las Américas.Artículo 2El ejercicio efectivo de la democracia representativa es la base del estado de derechoy los regímenes constitucionales de los Estados Miembros de la Organización de losEstados Americanos. La democracia representativa se refuerza y profundiza con laparticipación permanente, ética y responsable de la ciudadanía en un marco delegalidad conforme al respectivo orden constitucional.Artículo 3Son elementos esenciales de la democracia representativa, entre otros, el respeto alos derechos humanos y las libertades fundamentales; el acceso al poder y suejercicio con sujeción al estado de derecho; la celebración de elecciones periódicas,libres, justas y basadas en el sufragio universal y secreto como expresión de lasoberanía del pueblo; el régimen plural de partidos y organizaciones políticas; y laseparación e independencia de los poderes públicos.Artículo 4Son componentes fundamentales del ejercicio de la democracia la transparencia delas actividades gubernamentales, la probidad, la responsabilidad de los gobiernos enla gestión pública, el respeto por los derechos sociales y la libertad de expresión y deprensa.La subordinación constitucional de todas las instituciones del Estado a la autoridadcivil legalmente constituida y el respeto al estado de derecho de todas las entidadesy sectores de la sociedad son igualmente fundamentales para la democracia.Artículo 5El fortalecimiento de los partidos y de otras organizaciones políticas es prioritariopara la democracia. Se deberá prestar atención especial a la problemática derivadade los altos costos de las campañas electorales y al establecimiento de un régimenequilibrado y transparente de financiación de sus actividades.Artículo 6La participación de la ciudadanía en las decisiones relativas a su propio desarrollo esun derecho y una responsabilidad. Es también una condición necesaria para el plenoy efectivo ejercicio de la democracia. Promover y fomentar diversas formas departicipación fortalece la democracia.IILa democracia y los derechos humanosArtículo 7La democracia es indispensable para el ejercicio efectivo de las libertades fundamentalesy los derechos humanos, en su carácter universal, indivisible e interdependiente,consagrados en las respectivas constituciones de los Estados y en los instrumentosinteramericanos e internacionales de derechos humanos.Artículo 8Cualquier persona o grupo de personas que consideren que sus derechos humanos hansido violados pueden interponer denuncias o peticiones ante el sistema interamericanode promoción y protección de los derechos humanos conforme a los procedimientosestablecidos en el mismo.Los Estados Miembros reafirman su intención de fortalecer el sistema interamericano deprotección de los derechos humanos para la consolidación de la democracia en el Hemisferio.Artículo 9La eliminación de toda forma de discriminación, especialmente la discriminación degénero, étnica y racial, y de las diversas formas de intolerancia, así como lapromoción y protección de los derechos humanos de los pueblos indígenas y losmigrantes y el respeto a la diversidad étnica, cultural y religiosa en las Américas,contribuyen al fortalecimiento de la democracia y la participación ciudadana.Artículo 10La promoción y el fortalecimiento de la democracia requieren el ejercicio pleno yeficaz de los derechos de los trabajadores y la aplicación de normas laboralesbásicas, tal como están consagradas en la Declaración de la Organización Internacionaldel Trabajo (OIT) relativa a los Principios y Derechos Fundamentales en el Trabajo ysu Seguimiento, adoptada en 1998, así como en otras convenciones básicas afines dela OIT. La democracia se fortalece con el mejoramiento de las condiciones laboralesy la calidad de vida de los trabajadores del Hemisferio.IIIDemocracia, desarrollo integral y combate a la pobrezaArtículo 11La democracia y el desarrollo económico y social son interdependientes y se refuerzanmutuamente.Artículo 12La pobreza, el analfabetismo y los bajos niveles de desarrollo humano son factoresque inciden negativamente en la consolidación de la democracia. Los Estados Miembrosde la OEA se comprometen a adoptar y ejecutar todas las acciones necesarias parala creación de empleo productivo, la reducción de la pobreza y la erradicación de lapobreza extrema, teniendo en cuenta las diferentes realidades y condiciones económicasde los países del Hemisferio. Este compromiso común frente a los problemas deldesarrollo y la pobreza también destaca la importancia de mantener los equilibriosmacroeconómicos y el imperativo de fortalecer la cohesión social y la democracia.Artículo 13La promoción y observancia de los derechos económicos, sociales y culturales sonconsustanciales al desarrollo integral, al crecimiento económico con equidad y a laconsolidación de la democracia en los Estados del Hemisferio.Artículo 14Los Estados Miembros acuerdan examinar periódicamente las acciones adoptadas yejecutadas por la Organización encaminadas a fomentar el diálogo, la cooperaciónpara el desarrollo integral y el combate a la pobreza en el Hemisferio, y tomar lasmedidas oportunas para promover estos objetivos.Artículo 15El ejercicio de la democracia facilita la preservación y el manejo adecuado del medioambiente. Es esencial que los Estados del Hemisferio implementen políticas y estrategiasde protección del medio ambiente, respetando los diversos tratados y convenciones,para lograr un desarrollo sostenible en beneficio de las futuras generaciones.Artículo 16La educación es clave para fortalecer las instituciones democráticas, promover eldesarrollo del potencial humano y el alivio de la pobreza y fomentar un mayorentendimiento entre los pueblos. Para lograr estas metas, es esencial que unaeducación de calidad esté al alcance de todos, incluyendo a las niñas y las mujeres,los habitantes de las zonas rurales y las personas que pertenecen a las minorías.IVFortalecimiento y preservación de la institucionalidad democráticaArtículo 17Cuando el gobierno de un Estado Miembro considere que está en riesgo su procesopolítico institucional democrático o su legítimo ejercicio del poder, podrá recurrir alSecretario General o al Consejo Permanente a fin de solicitar asistencia para elfortalecimiento y preservación de la institucionalidad democrática.Artículo 18Cuando en un Estado Miembro se produzcan situaciones que pudieran afectar eldesarrollo del proceso político institucional democrático o el legítimo ejercicio delpoder, el Secretario General o el Consejo Permanente podrá, con el consentimientoprevio del gobierno afectado, disponer visitas y otras gestiones con la finalidad dehacer un análisis de la situación. El Secretario General elevará un informe al ConsejoPermanente, y éste realizará una apreciación colectiva de la situación y, en casonecesario, podrá adoptar decisiones dirigidas a la preservación de la institucionalidaddemocrática y su fortalecimiento.Artículo 19Basado en los principios de la Carta de la OEA y con sujeción a sus normas, y enconcordancia con la cláusula democrática contenida en la Declaración de la ciudad deQuebec, la ruptura del orden democrático o una alteración del orden constitucionalque afecte gravemente el orden democrático en un Estado Miembro constituye,mientras persista, un obstáculo insuperable para la participación de su gobierno enlas sesiones de la Asamblea General, de la Reunión de Consulta, de los Consejos dela Organización y de las conferencias especializadas, de las comisiones, grupos detrabajo y demás órganos de la Organización.Artículo 20En caso de que en un Estado Miembro se produzca una alteración del orden constitucionalque afecte gravemente su orden democrático, cualquier Estado Miembro o el SecretarioGeneral podrá solicitar la convocatoria inmediata del Consejo Permanente para realizaruna apreciación colectiva de la situación y adoptar las decisiones que estime conveniente.El Consejo Permanente, según la situación, podrá disponer la realización de las gestionesdiplomáticas necesarias, incluidos los buenos oficios, para promover la normalización dela institucionalidad democrática.Si las gestiones diplomáticas resultaren infructuosas o si la urgencia del caso loaconsejare, el Consejo Permanente convocará de inmediato un período extraordinario desesiones de la Asamblea General para que ésta adopte las decisiones que estimeapropiadas, incluyendo gestiones diplomáticas, conforme a la Carta de la Organización,el derecho internacional y las disposiciones de la presente Carta Democrática.Durante el proceso se realizarán las gestiones diplomáticas necesarias, incluidos losbuenos oficios, para promover la normalización de la institucionalidad democrática.Artículo 21Cuando la Asamblea General, convocada a un período extraordinario de sesiones,constate que se ha producido la ruptura del orden democrático en un Estado Miembroy que las gestiones diplomáticas han sido infructuosas, conforme a la Carta de laOEA tomará la decisión de suspender a dicho Estado Miembro del ejercicio de suderecho de participación en la OEA con el voto afirmativo de los dos tercios de losEstados Miembros. La suspensión entrará en vigor de inmediato.El Estado Miembro que hubiera sido objeto de suspensión deberá continuar observandoel cumplimiento de sus obligaciones como miembro de la Organización, en particularen materia de derechos humanos.Adoptada la decisión de suspender a un gobierno, la Organización mantendrá sus gestionesdiplomáticas para el restablecimiento de la democracia en el Estado Miembro afectado.Artículo 22Una vez superada la situación que motivó la suspensión, cualquier Estado Miembro oel Secretario General podrá proponer a la Asamblea General el levantamiento de lasuspensión. Esta decisión se adoptará por el voto de los dos tercios de los EstadosMiembros, de acuerdo con la Carta de la OEA.VLa democracia y las misiones de observación electoralArtículo 23Los Estados Miembros son los responsables de organizar, llevar a cabo y garantizarprocesos electorales libres y justos.Los Estados Miembros, en ejercicio de su soberanía, podrán solicitar a la OEAasesoramiento o asistencia para el fortalecimiento y desarrollo de sus institucionesy procesos electorales, incluido el envío de misiones preliminares para ese propósito.Artículo 24Las misiones de observación electoral se llevarán a cabo por solicitud del Estado Miembrointeresado. Con tal finalidad, el gobierno de dicho Estado y el Secretario General celebrarán unconvenio que determine el alcance y la cobertura de la misión de observación electoral de quese trate. El Estado Miembro deberá garantizar las condiciones de seguridad, libre acceso a lainformación y amplia cooperación con la misión de observación electoral.Las misiones de observación electoral se realizarán de conformidad con los principios ynormas de la OEA. La Organización deberá asegurar la eficacia e independencia de estasmisiones, para lo cual se las dotará de los recursos necesarios. Las mismas se realizaránde forma objetiva, imparcial y transparente, y con la capacidad técnica apropiada.Las misiones de observación electoral presentarán oportunamente al ConsejoPermanente, a través de la Secretaría General, los informes sobre sus actividades.Artículo 25Las misiones de observación electoral deberán informar al Consejo Permanente, através de la Secretaría General, si no existiesen las condiciones necesarias para larealización de elecciones libres y justas.La OEA podrá enviar, con el acuerdo del Estado interesado, misiones especiales a finde contribuir a crear o mejorar dichas condiciones.VIPromoción de la cultura democráticaArtículo 26La OEA continuará desarrollando programas y actividades dirigidos a promover losprincipios y prácticas democráticas y fortalecer la cultura democrática en el Hemisferio,considerando que la democracia es un sistema de vida fundado en la libertad y elmejoramiento económico, social y cultural de los pueblos. La OEA mantendrá consultasy cooperación continua con los Estados Miembros, tomando en cuenta los aportes deorganizaciones de la sociedad civil que trabajen en esos ámbitos.Artículo 27Los programas y actividades se dirigirán a promover la gobernabilidad, la buena gestión,los valores democráticos y el fortalecimiento de la institucionalidad política y de lasorganizaciones de la sociedad civil. Se prestará atención especial al desarrollo de programasy actividades para la educación de la niñez y la juventud como forma de asegurar lapermanencia de los valores democráticos, incluidas la libertad y la justicia social.Artículo 28Los Estados promoverán la plena e igualitaria participación de la mujer en lasestructuras políticas de sus respectivos países como elemento fundamental para lapromoción y ejercicio de la cultura democrática.


Impreso enCorporación Gráfica NAVARRETE ARRETE S.A.Carretera Central 759 km 2 - Santa AnitaTelf.: 362-0606 - Fax: 3620723E-mail: corporacion@navarrete.com.pehttp://www.navarrete.com.peLima - Perú


El Acuerdo NacionalEl 22 de julio de 2002, los representantes delas organizaciones políticas, religiosas, delGobierno y de la sociedad civil firmaron elcompromiso de trabajar, todos, para conseguirel bienestar y desarrollo del país. Este compromisoes el Acuerdo Nacional.El Acuerdo persigue cuatro objetivos fundamentales.Para alcanzarlos, todos los peruanosde buena voluntad tenemos, desde el lugarque ocupemos o el rol que desempeñemos, eldeber y la responsabilidad de decidir, ejecutar,vigilar o defender los compromisos asumidos.Estos son tan importantes que serán respetadoscomo políticas permanentes para el futuro.Por esta razón, como niños, niñas, adolescenteso adultos, ya sea como estudiantes otrabajadores, debemos promover y fortaleceracciones que garanticen el cumplimiento deesos cuatro objetivos que son los siguientes:1. Democracia y Estado de DerechoLa justicia, la paz y el desarrollo que necesitamoslos peruanos sólo se pueden darsi conseguimos una verdadera democracia.El compromiso del Acuerdo Nacional es garantizaruna sociedad en la que los derechosson respetados y los ciudadanos viven segurosy expresan con libertad sus opinionesa partir del diálogo abierto y enriquecedor;decidiendo lo mejor para el país.2. Equidad y Justicia SocialPara poder construir nuestra democracia,es necesario que cada una de las personasque conformamos esta sociedad, nos sintamosparte de ella. Con este fin, el Acuerdopromoverá el acceso a las oportunidadeseconómicas, sociales, culturales y políticas.Todos los peruanos tenemos derecho a unempleo digno, a una educación de calidad,a una salud integral, a un lugar para vivir.Así, alcanzaremos el desarrollo pleno.3. Competitividad del PaísPara afianzar la economía, el Acuerdo secompromete a fomentar el espíritu decompetitividad en las empresas, es decir,mejorar la calidad de los productos y servicios,asegurar el acceso a la formalizaciónde las pequeñas empresas y sumar esfuerzospara fomentar la colocación de nuestrosproductos en los mercados internacionales.4. Estado Eficiente, Transparente yDescentralizadoEs de vital importancia que el Estadocumpla con sus obligaciones de maneraeficiente y transparente para ponerse alservicio de todos los peruanos. El Acuerdose compromete a modernizar la administraciónpública, desarrollar instrumentosque eliminen la corrupción o el uso indebidodel poder. Asimismo, descentralizar elpoder y la economía para asegurar que elEstado sirva a todos los peruanos sinexcepción.Mediante el Acuerdo Nacional nos comprometemosa desarrollar maneras de controlarel cumplimiento de estas políticas deEstado, a brindar apoyo y difundir constantementesus acciones a la sociedad engeneral.

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!