Untitled

tsu.edu.ge

Untitled

nomerSia:

qarTuli

sapirvelgverdo leqsi 3

qarTveli mxedarTmTavrebi

giorgi V brwyinvale 4-6

efrem mcire filosofosi 7-8

arsen iyalToeli 8

utifari xar berbiWaSvilo!

aRiara Tu ara danaSauli berbiWaSvilma? 9-12

„baida nafisa“ anu „TeTri ganZis“ ambavi 12-13

„erTi Ramis sasaxlis“ saidumlo 14-15

„iberisis“ koncerti faterStetenSi 15

Lebendige Tradition in der Diaspora 16

interviu lado CixlaZesTan 17-19

me misi megobari viyavi

medea mezvriSvilis mogoneba 20-22

Auf den Spuren meines georgischen Großvaters 23-24

asomTavrulis adgena 25-29

iumori 30

garekanis fotos avtori: giorgi kviJinaZe

N1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

s a p i r v e l g v e r d o l e q s i

Rame iveriisa

isev ayvavda guli vardiviT

da isev minda Senze davwero...

darialidan gadavardnili

xazareTisken miscuravs wero.

daxanZrebuli wevs iveria,

mtkvarze wnorebi ukraven Tarebs,

metiveebi sadRac mRerian,

soflis gubeSi gaCrila mTvare...

sTvlemen beRlebSi lurji yanebi,

elvarebs xvavi, TiTqos lampari.

Calagdnen yvela Cingisxanebi...

sTqvi, mewisqvilev, erTi zRapari.

sTqvi naRvliani Zveli qarTliviT,

an aznauris qalze vimReroT...

darialidan gadavardnili

xazareTisken miscuravs wero...

giorgi leoniZe


1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

i s t o r i a

q a r T v e l i m x e d a r T m T a v r e b i

g i o r g i V b r w y i n v a l e

giorgi mexuTe brwyinvale, saqarTvelos

udidesi xelmwife 1314-1346 wlebSi,

demetre meore Tavdadebulis umcrosi Ze,

aRizarda samcxeSi, dedis mxridan misi papis,

mandaturTuxuces beqa pirveli jayelis karze.

pirvelad, 1299-1300 wlebSi, roca igi 10-11

wlisa iqneboda, monRolebma dasves Tbilisis

taxtze, misi ufrosi naxevarZmis, daviT mervis

sawinaaRmdegod, magram misi uflebebi Tbiliss

ar scildeboda da amitom „Tbilisis mefes”

uwodebdnen. male monRolebma yrma giorgi daviT

mervis kidev erTi ZmiT, vaxtangiT Secvales.

1311 wels, giorgi Tavisi ZmisSvilis –

mcirewlovani giorgi meeqvse „mcires” regenti

gaxda. male giorgi „mcire” gardaicvala da

taxtze giorgi brwyinvale avida. matiane

qarTlisaiSi sweria: „dajda mefed giorgi,

Ze dimitri mefisa Tavdadebulisa, da daiwyo

mTiabman aRmobrwyinvebad. xolo me enasa ver

Zal-mics sakvirvelebaTa da saSinelebaa Tqmad.

Tu raoden Suenierad da gonierad ganagebda da

qmna anu qyobani da brZolani, anu Sematebani

samefosani da queyanisani”-o.

giorgi brwyinvalis mefoba fexbednieri

aRmoCnda saqarTvelosTvis. memkvidreobad

man miiRo daqceuli qveyana – ekonomikurad

daZabunebuli, politikurad daSlili,

sulierad dakninebuli. idga „didi usamarTloba

da mZlavrebuloba... erTmaneTsa Ralatad dasxma,

daqceva cixeTa, sikvdili, colis wagvra da

dagdeba ubralosa da mravalferni ulusobani”.

1315 wels oljaitu yaenma giorgi mexuTe

Tavisi jariT mcire aziaSi momxdari ajanyebis

Casaqrobad gaiwvia. qarTvelebi wavidnen da

erTxel kidev gaakvirves qveyana Tavisi vaJkacobiT.

es iyo qarTvelebis ukanaskneli monawileoba

monRolTa dauesrulebel laSqrobebSi.

giorgim monRolTa dasustebuli sayaenos

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

xelisuflebis garkveul wreebSi mxardaWera

moipova, igi Wkviani politikosi iyo da

Tavdapirvelad monRolebTan brZolas frTxili

da mSvidobiani urTierToba amjobina. jer kidev

beqa jayelis karze yofnisas moipova monRolTa

ndoba, igi megobrobda ilxanis mTavar vazirTan

– Coban noinTan, aman saSualeba misca saSinao

mdgomareoba gamoesworebina.

pirvel rigSi qarTlSi momZlavrebuli

osebi, romelTac adgil-adgil cixe-qalaqebi

daepyroT, daimorCila, kavkasions miRma gadareka

da xarki dauwesa.

imereTSi daviT narinis Semdgom mravali

wlis manZilze ZmaTa Soris aSliloba iyo. am dros

mefobda mcirewlovani bagrati, Ze miqel mefisa,

romelsac erisTavebi ar emorCilebodnen. amiT

isargebla giorgi mefem da imereTis SemoerTeba

ganizraxa, Semoikirba jari da lixis qedi

gadalaxa. gamudmebuli brZolebiT Sewuxebulma

mosaxleobam, giorgi mexuTe sixaruliT miiRo.

bagrati aRmzrdelebma quTaisSi waiyvanes

da cixeSi gaamagres. giorgi jariT quTaiss

Semoewyo. bagrati mixvda, rom verafers gaawyobda

da mefes cixeebis Cabareba da morCileba aRuTqva

sicocxlisa da Tavisuflebis sanacvlod.

giorgim piroba misca xelSeuxeblobisa da

bagrati „movida winaSe giorgi mefisa da miscna

yovelni cixe-qalaqni da simagreni imereTisani”.

giorgi mexuTem Caibara qalaqebi da Tavisi

erisTavebi ganawesa, xolo bagrati hyo erisTavad

da misca saerisTaod Sorapani.

amis mxilvelni mamia dadiani, gurieli, svanTa

da afxazeTis erisTavi ServaSiZe, mieaxlnen

giorgi mefes da dauloces mefoba imereTsa da

sruliad saqarTvelosi.

merme movida mefe odiSs da afxazeTs da gayara

orgulni, daipyro cixeebi da Tavisi xalxi

ganawesa. misca cxomis saerisTao bediels.


qarTuli

ukan mobrunebulma Semovlo guria, iqac Tavisi

erTgulni ganawesa da miadga samcxes. mefis

samcxeSi yofnis dros mokvda aTabagi sargisi.

giorgim miuboZa aTabagoba sergisis Zes –

yvaryvares da Tavisi erisTavebi daayena klarjeTs,

spers, kalmaxs, artanujs, wuns da misca isini

biZebs da biZaSvilebs yvaryvare aTabagisas da

isini morCilebdnen aTabagrs. „xolo ganagna

muneburni, viTarca keTilman xuroTmoZRuarman,

yovelnive da warmovida da movida tfiliss”.

Semdgom ganixila mefem mTiulTa saqme,

radgan iq „mravalni ujeroni iqmnebodnen”.

Sekriba jari da daimorCila yovelni. Cavida

muxrans da Caiyvana kavkasiaSi mcxovrebi yvela

qristiani xalxis mTavarni da xevisberni. Camovida

Tbiliss da wamoiyvana isinic da ganuCina maT

samarTali, romelsac uwodes „Zeglis dideba”.

es mkacri kanonmdebloba sastiki SeuryevlobiT

da dauTmoblobiT aRadgenda da ganamtkicebda

tradiciul qarTul samarTals, sulsa da

zneobas.

amas moayola „xelmwifis karis garigeba” –

qarTuli samefo-samarTlebrivi konstitucia.

mefem aRadgina tradiciuli sameurneo

dargebi. gaatara finansuri reforma. monRoluri

fuladi erTeuli – „yazanuri TeTri”, Secvala

axali, sakuTari vercxlis monetiT – „giorgauli

TeTriT”.

giorgi brwyinvale aSenebda da aRadgenda

asi wlis manZilze nangrev-naoxar qalaqebs,

dabebs, soflebs, cixesimagreebs, eklesiebs,

gzebs, arxebs.

ganaaxla daqceuli taZrebi – dadabnisa,

fitareTisa, wuRruRaSenisa, kazreTisa,

dmanisisa.

Coban noinis sikvdilis Semdeg sxva noinebi

yaens ganudgenen da daipyres zogma sparseTi,

zogma xuarasani, sxvaman erayi, adrabagani da

saberZneTi.

maSin ixelTa dro mefe giorgim da „ganasxna

TaTarni” saqarTvelodan, zogi brZoliT da

zogic moxerxebiT.

1335 wels giorgi brwyinvalem xarki

Seuwyvita monRolebs, advilad gaumklavda

maT damsjel razms da saqarTvelos kisridan

monRol-TaTruli uReli gadaagdo.

am saocnebo gamarjvebis aRsaniSnavad mefem

nadimi gamarTa da iqve miwveul stumarTagan,

visac monRolTa winaaRmdeg samamulo omSi

monawileobaze uari Tqva, pirvel rigSi

mxargrZelebs – mefis brZanebiT Tavebi

daayrevines.

Semoikriba mefem jari da ranSi Sevida,

winaaRmdegoba veravin gauwia da Sirvanic

daimorCila. darubandamde qurdis lekiTurT

xarki daado da gaZlierebuli dabrunda

Tbiliss.

adrabaganis dampyrobma noinma daipyro

somxiTi, rani, movakani da miadga ganjas, raTa

giorgi mefec daemorCilebina. ra Seityo es

giorgim Tavisi jariT miegeba, didi brZola

gaumarTa da gamarjvebuli didZali nadavliT

dabrunda ukan.

male saqarTvelos axali mteri gamouCnda

– osmal-Turqebi, sulTan orxanis meTaurobiT.

man ganizraxa klarjeTisa da misi midamoebis

dapyroba. giorgi mexuTem mociquli gaugzavna da

zavi SesTavaza, magram pasuxad uari miiRo. maSin

Seeba giorgi da „mosca RmerTman Zleva da mosrna

uricxuni Turqni da ivltodnen sultniTurT”.

giorgi gamarjvebuli dabrunda TbilisSi.

amis Semdgom daimorCila mefem rani,

movakani da somxiTi da xarki daado maT da

„arcaRa iyvnen TaTarni sabrZanebelsa missa”.

rakiRa mefe giorgim daimorCila mTeli

saqarTvelo da aRaravin iyo misi urCi da


1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

winaaRmdegi, moiwvia mRvdelTmTavrebi da

ganaaxles „wesni da rigni” eklesiisa da gankveTes

uRirsi mRvdelTmsaxurebi.

1340-1341 wlebSi giorgim jarebi Seiyvana

pontoSi da iq, trapizonis sasaxleSi, Zveli,

Tamaris droindeli qarTuli xelisufleba

aaRorZina.

kvlav aRdgenil iqna erTianoba saqarTveloSi,

nikofsiidan darubandamdis (CrdiloeTiT) da

sinopidan ardavelamdis (samxreTiT), anu –

kavkasiis „imperia” daviTis da Tamaris „oqros

saukunisa”.

kvlav gaiTqva saxeli mTels msoflioSi

saqarTvelom da misma xelmwifem – giorgi mexuTe

brwyinvalem.

giorgi mefis Zlevamosilebam da misma

didebam romis papis – ioane ocdameoris

gansakuTrebuli yuradReba miiqcia. man

misionerebi gamoagzavna saqarTveloSi da werili

gamoatana giorgi mefesTan da mis didebulebTan.

werilis pirveli ori nawili Seexeboda eklesiis

erTobis saWiroebas, xolo meore nawilSi papi

mouwodebda mefes da didebulebs kaTolikur

eklesiaTan SeerTebaze.

ucnobia ra pasuxi gaugzavna mefem paps, magram

saqarTvelos arc giorgi brwyinvalis dros

da arc sxva periodSi marTlmadideblobisaTvis

ar uRalatia. Tumca religiur umciresobaTa da

maT Soris kaTolikebis uflebebi SezRuduli

rom ar iyo amas is faqtic adasturebs, rom papis

mier evropelTa samisionero kaTedra smirnidan

TbilisSi iqna gadmotanili.

am droisaTvis ierusalimSi mxolod

qarTvelebs eZleodaT ufleba, cxenze

amxedrebulebs da erovnuli droSebis frialiT

evloT mis quCebSi.

ase iRvawa giorgi mexuTem, „xolo amisaTvis

ewoda mefesa amas giorgi brwyinvale, rameTu

iyo haerovnebiTa, SuenierebiTa da axovnebiTa

uebro, mowyale, uxvi, obolTa da qurivTa

da davrdomilTa Semwynarebeli. meored,

vinaiTgan iyo iveria dafantuli, samTavrod da

samefod dayofili, aman sibrZne-gonierebiTa

da ZlierebiTa TvisiTa kualad Semoikribna

da igona, viTarca aRmSenebelman, ganavsna

da aRaSena queyanani, rjuli da samoqalaqo

wesni ganabrwyinva, eklesiani darRueulni da

mooxrebulni aRaSenna, ganaaxlna da gananaTlna;

xolo rani, SarvanSi da movakni moxarked hyvna

Tavisad; sZlo yovelTa, sada jer iyo brZoliTa da

ZlierebiTa da mecnierebiTa TvisiTa daamSvidna,

da mefobda mefobiTa keTiliTa iveriasa zeda”.

1346 wels giorgi mexuTe brwyinvale

gardaicvala. gamefda 24 wlisa, imefa 32

weliwadi, aResrula 56 wlisa. dakrZales

gelaTs.

momzadebulia telekompania „saqarTvelos”

proeqt „mTavarsardlis”

literaturuli scenaris mixedviT

avtori levan umikaSvili

informacia

Au-Pair -is programiT Camosul axalgazrdebs, romlebsac aqvT SekiTxvebi maTi

ufleba-movaleobebis Sesaxeb, SeuZliaT daukavSirdnen saTvistomosTan

arsebul sainiciativo jgufs Semdeg nomrebze:

0176 23346015 (parmeni),

0176 22640247 (TinaTini),

0179 4998874 (nino)

an eleqtronuli fostiT: info@satvistomo.de

N1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

r e l i g i a

efrem mcire filosofosi

(31 invari)

saqarTvelos eklesiis istoriaSi

ganuzomelia efrem mcires Rvawli. misi

Sromebis ricxvi asamde aRwevs da exeba

saeklesio mwerlobis TiTqmis yvela dargs.

rogorc istoriuli wyaroebidan irkveva,

igi iyo Svili vaCe kariWisZisa, romelic

sxva taoel aznaurebTan erTad 1027 wels

saberZneTSi gaemgzvra. iq man safuZvlianad

Seiswavla berZnuli ena da mogvianebiT gadavida

antioqiis maxloblad mdebare Sav mTaze, sadac

samocdaaTamde qarTveli beri saRvTismetyvelo

literaturis Sevseba - gamravlebiT iyo

dakavebuli. am wres ekuTvnodnen: giorgi

mTawmindeli, anton tbeli, saba Tuxareli. isini

mxarSi amoudgnen efrem mcires, Seafases misi

SesaZleblobebi da daavales mTargmnelobiTi

saqmianoba. Tavis „mosaxseniebelSi” Rirsi

efremi ambobs, rom saba Tuxarelisgan Seiswavla

saeklesio wignebis kiTxvis wesi, sakmaod

davalebulad miiCnevs Tavs ioane fanaknelisganac

romlisganac „gankveTilobis niSnebis gamoyeneba“

iswavla. gabriel mRvdeli ki arCevda wignebs,

romelsac Semdgom efrem mcire Targmnida.

efrem mcirem saxeli mravalmxrivi

moRvaweobiT moipova, romelTagan ZiriTadi

mainc mTargmnelobiTi saqmianoba iyo. mas

mTargmnelobis sakuTari Teoriac ki hqonda,

romelsac sami arsebiTi niSani axasiaTebs:

1. teqsti aucileblad unda iTargmnebodes

dedanidan.

2. Targmnis dros mniSvnelovania ara marto

sityva-sityviT originali teqstis

gadmotana, aramed Sinaarsis marTebuli

gadmocema, romelic teqsts Sinaars da

silamazes ar daukrgavs.

3. Targmanze aucileblad darTuli

unda iyos komentarebi, romelic xels

Seuwyobs bundovani azris ganmartebas.

teqstis Sinaarsis gasagebad da advilad

aRsaqmelad man sakuTari punqtuacia SemoiRo.

rogorc Tavad ganmartavs, igi wertils iyenebda

„mcired sasuenad, orwertils gansakuTrebulad

sityvisa da samwertils didad sasuenad da eqvs

wertils sruliad dasaboloeblad da axlad

dasawyeblad sityvisa“.

efrem mcires naTargmn TxzulebaTa Sorisaa

ioane damaskelis „wyaro codnisa“, kerZod

misi ori nawili „dialeqtika“ da „gardamocema

ucilobeli marTlmadidebelTa sarwmunoebisa“,

basili didis da efrem asuris „asketoni”,

epistoleTa da fsalmunTa komentarebi,

fsevdo-dionise areopagelis Txzulebni,

e.w. „areopagetika“, romelic mecnierebaSi

qristinuli filosofiis mwvervaladaa

aRiarebuli.

bibliuri wignebidan man redaqcia

gaukeTa giorgi mTawmindelis mier Targmnil

„samociqulos“.

efrem mcires originaluri istoriulhagiogrfiuli

xasiaTis Sromac ekuTvnis „uwyebai

mizezsa qarTvelTa moqcevisasa, Tu romelTa

wignTa Sina moixsenebis“. misi daweris mizani

iyo antioqiaSi

moRvawe berZeni

b e re b i s a T v i s

q a r T v e l T a

b e r Z n e b i s

T a n a d r o u l i

gaqristianeba

daesabuTebinaT,

b e r Z n u l i

w y a r o e b i d a n

a m o k r e b i l i

cnobebiT, radgan

qarTul wyaroebs

isini naklebad

e n d o b o d n e n .

es is periodi

iyo, rodesac

a n t i o q i i s a

efrem mcire


1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

da Savi mTis berZeni berebi saqarTvelos

eklesiis damoukideblobas ar scnobdnen. sxva

mraval mizezTa Soris asaxelebdnen imasac,

rom TiTqos saqarTveloSi qristianoba arc

erT mociquls ar uqadagia. aucilebeli gaxda

qarTuli eklesiis avtokefaliis uflebis

dacva-dadastureba. iqaur qarTvel moRvaweebs

efremisTvis dauvalebiaT am saqmis mogvareba.

efrem mcirem am TxzulebaSi erTad Sekriba da

mecnieruli argumentebiT daasabuTa qarTuli

eklesiis avtokefaluroba. imis dasamtkiceblad,

rom qarTvelebi marTlmadideblad wminda

ninos mier konstantine didis dros moiqcnen,

berZnuli wyaroebiT asabuTebs, kerZod, evagres

istorias da Teodorite kvirelis istorias

arsen iyalToeli

arsen iyalToeli

kanoni“ Targmna.

arsenis mTargmnelobiT saqmianobaSi

centraluri adgili uWiravs krebuls, romelic

dogmatikur-polemikuri Txzulebebisgan Sedgeba

da qarTul mwerlobaSi mas „dogmatikoni“

ewodeba. „dogmatikonis“ saxiT qarTvelebs

miecaT saxelmZRvanelo ara mxolod qristianuli

RvTismetyvelebis safuZvlianad Sesaswavlad,

aramed sxva aRmsareblobisagan Tavis dasacavadac,

radgan masSi Sedioda polemikuri Txzulebebi

nestorianTa, uriaTa, mahmadianTa winaaRmdeg. am

imowmebs.

istoriuli cnobebis mixedviT, Rirsi

efrem asureli 1091 wels aurCeviaT kastanis

monastris winamZRvrad.

misi gardacvalebis zusti TariRi ar

moiZebneba wyaroebSi, Tumca ruis-urbnisis

krebis (1103) aqtebi mas micvalebulTa Soris

ixseniebs.

mravalTagan mciredi Rvawlis warmoCenac

ki miuTiTebs im udides damsaxurebaze,

romelic efrem mcires miuZRvis saqarTveloSi

saRvTismetyvelo azris ganviTarebaSi. am didi

damsaxurebisaTvis saqarTvelos samociqulo

eklesiam efrem mcire wmindanad Seracxa.

„RvTismetyveli, filosofosi, fizikosi, anatomosi,

aliRorikulTa SeTxzvaTa Sin qebuli, ucxo da maRali mestixe

da saeklesio tipikonTa metyveli“ - ase aRwers istorikosi

wminda arsen iyalToels, romelic me-11 me-12 saukuneebis

mijnaze moRvaweobda. igi iyo efrem mciris umcrosi Tanamedrove

romelmac zedwodeba „iyalToeli“ dabadebis adgilis

mixedviT miiRo. man samecniero da saRvTismetyvelo ganaTleba

konstantinepolSi, konstantine monomaxis mier daarsebul

manganis wminda giorgis monasterSi miiRo. swavlis dasrulebis

Semdeg samoRvaweod Sav mTaze gaemgzavra, sadac mogvianebiT

efrem mcires daemowafa. misive daxmarebiT daeufla Targmnis

xelovnebasac.

arsenis moZRvris, efremis gardacvalebis Semdeg,

igi Savi mTidan isev mangnis monasterSi dabrunda. sadac man

anastasi sinelis antimonofizituri traqtati „winamZRvari“

da giorgi hamrtolis „xronoRrafi“ Targmna. 1103 wels,

mefe daviT aRmaSeneblis miwveviT, arsenma manganis monasteri

meored datova da samSobloSi dabrunda. sasuliero da saero

mecnierebis ubadlo mcodne arsen iyalToeli mravali wlis

ganmavlobaSi iyo mefis sando da keTilgonieri mrCeveli. igi

yovelTvis eswreboda daviT aRmaSeneblis TaosnobiT mowveul

krebas. gelaTis akademiaSi moRvaweobis dros man „didi rjulis

wignis Targmna man manganis monasterSi daiwyo da

Sio-mRvimis monasterSi daasrula. savaraudod,

mefis gardacvalebis Semdeg arseni iyalToSi

gadavida, sadac man iyalTos umaRlesi skolaakademia

daaarsa. arsenis mier daarsebulma

iyalTos akademiam udidesi roli Seasrula

qarTuli filosofiuri da saRvTismetyvelo

mecnierebis aRorZinebis saqmeSi. arsen

iyalToeli saqarTvelos eklesiam wmindanad

Seracxa da dakrZalulia iyalToSi.

ekaterine cirikaSvili

N1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

damiWira policiam da duSeTis samazro cixeSi

damamwyvdia. cixe gavtexe da gamoviqeci. amis

Semdeg tyeSi vimalebodi. erTxel, es iyo 1907

wels, tanisamosi damefliTa, axlis SesaZenad

Cumad mindoda Camovsuliyavi TbilisSi da

saguramoze gamoviare. saRamo iyo. gzaSi Semxvda

erTi Cemi nacnobi - xizaniSvili. miTxra: amaRam

ilia WavWavaZis saxlis zemoT, tyeSi, ramdenime

kacs kreba gvaqvs da dagveswario. ar mindoda,

magram ZaliT wamiyvana. krebaze 10-12 kaci iyo.

Tavmjdomareobda viRac jaSi. rogorc gavige,

es kaci ilia WavWavaZis mouravi yofila. man

waikiTxa ilia WavWavaZis winaaRmdeg gazeTSi

dabeWdili werili. jaSma Tqva: me dRes var aq da

xval ara da maincdamainc ar menaRvleba, magram

Tqven aqaurebi xarT, versad waxvalT da kniaz

ilias wvalebas manam ver gadaurCebiT, sanam

mas ar moklavTo. mokaliT da moisveneT, - misi

mokvla ra didi saqmeao.

- ra dros amoiyvan Tbilisidan kniazso? - hkiTxa

man iqve myof ilias meetles afciaurs.

- naSuadRevis 1-2 saaTze, - miugo man.

- wiwamurSi ra dros iqnebiT?

- daaxloebiT 12 saaTze. iqneb ufro adrec.

kargad ar vici, ra dros wamomyveba Tbilisidan

kniazi. es ki vici, rom diliT unda wamovides da

adre misvla SemomiTvala.

gadawyda ilia WavWavaZis mokvla. xuTi kaci

airCies, maT Soris mec. me uarze viyavi: Tqveni

kniazia da Tqven unda moklaT, me ra mesaqmebameTqi.

ZalaT Camabes am saqmeSi. im Rames

wiwamuris zemoT vivaxSmeT erT ojaxSi. Rame

wiwamuris tyeSi gavaTieT. gavinawileT is areutifari

xar, berbiWaSvilo!

aRiara Tu ara danaSauli

berbiWaSvilma?

1941-42 wlebSi TbilisSi, umaRlesi sasamarTlos daxuruli karis miRma WavWavaZis mkvlelis, gigola

berbiWaSvilis gasamarTleba mimdinareobda. am sasamarTlo process sazogado moRvawe varlam ZiZiguri

daeswro. 1909 wlidan 1918 wlamde varlam ZiZiguri pedagogiur moRvaweobas eweoda sxvadasxva regionebSi.

igi 1957 wels gardaicvala xangrZlivi avadmyofobis Sedegad.

ilia WavWavaZis mkvlelis gasamarTleba varlam ZiZigurma vrclad aRwera Tavis wignSi „maswavleblis

mogonebani“.

gTavazobT Semoklebul variants varlam ZiZiguris mogonebebidan. Tavs, romelic ilia WavWavaZis

mkvlelis sasamarTlo process exeba, hqvia „ilias mkvlelis gasamarTleba“

Cemi mexsierebidan arasodes amoiSleba

is aTi dRe, 1941 wlis 25 dekembridan 1942

wlis 5 ianvramde, roca TbilisSi, umaRlesi

sasamarTlos daxurul karSi ilia WavWavaZis

mkvlelis - gigola berbiWaSvilis gasamarTleba

mimdinareobda. am sasamarTloze dasaswrebad

sul ormociode saSvi iyo da erTi maTganis

miReba marguna bedma.

sabraldebo skamze ijda 64 wlis kaci, saSualo

tanis, gamxdari, farTo mxar-beWiani, xmeli da

Txeli saxisa, WaRara gigola berbiWaSvili.

sasamarTlos Tavmjdomaris pirveli kiTxva iyo

berbiWaSvilisadmi:

- scnobT Tu ara Tavs damnaSaved?

- imdenad, ramdenadac...- da mohyva berbiWaSvili

wiladobilas...

- Cans, ar gindaT TqvaT arc ki, arc ara! gviambeT

Tqveni Tavgadasavali, TqviT, risi Tqmac

gindodaT!

- me adre damexocnen mSoblebi, vcxovrobdi

biZasTan. is mamadlida lukma-purs. avdeq da

gaviqeci misgan. Sevekedle tyeSi ramdenime kacs,

tyes wvavdnen, naxSirs amzadebdnen da qalaqSi

dahqondaT gasayidad. erTi viri Camabares,

davtvirTavdi am virs da tyidan „xazeinebis“

naxSirs vzidavdi gasayidad. TbilisSi

„zemelTan“ erTi patara duqani iyo. iq erTi

kaci momcemda proklamaciebs, Cavawyobdi im

proklamaciebs naxSiris gildeSi, zemodan ramerumeebs

davayridi da ise mimqonda tyeSi; iqidan

Cum-Cumad vurigebdi glexebs am proklamaciebs.

me partizanTa razmis wevri viyavi, wiTeli

partizanelis mowmoba mqonda. 1905 wels

10

1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

mare, sadac ilia unda mogvekla, saidanac ilias

meetle etls jer mZimed wamoiyvanda da Semdeg

SeaCerebda. sami kaci maRla unda gadamdgariyo

etlis gaCerebis adgilas; me da erTi kacic

dabla unda vmdgariyavT, rom ar gagvqceoda.

gaTenda. cota daagviandaT mgzavrebs. mgoni,

pirvel Tu or saaTze gamoCnda WavWavaZis etli

- Tofebi gavarda da kniazi etlidan gadmovarda.

me zeviT visrole.

- marTali Tqvi, Sengan gasrolili tyvia

moxvda ilias gulsa da SublSi, Senma tyviebma

gangmira ilia? Cven amis Cveneba gvaqvs: 1907 wels

gasamarTlebulma Senma amxanagebma dawvrilebiT

Tqves yvelaferi; isini ar uaryofen imas, rac

TviTon Caidines, da arc imas, rac sxvebma, maT

Soris Sen rac gaakeTe.

- WavWavaZe rom gadmovarda etlidan, gadmouvarda

saTvale da safule, me safule aviRe da iqve

ivaniSvils miveci. safuleSi 600 maneTi iyo. me

fuli ar wamiRia.

- WavWavaZis meuRles - olRa WavWavaZisas - vin

Caumtvria cxvir-piri Tofis kondaxiT?

- Caumtvries, ki, magram vin - ar daminaxavs!

- patara saTvale dainaxe miwaze davardnili da

is ver dainaxe? aqac styui! xizaniSvilisa da

afciauris mier 1907 wels micemuli CvenebiT,

olRa WavWavaZes Sen daulewe saxe da Tavi ise,

rogorc Senma gasrolilma tyviebma gangmires

ilia WavWavaZe. sxvas ras ityvi?

- Semdeg me gaviqeci Cveni qveynidan da 1907 wlidan

1921 wlamde sparseTSi vcxovrobdi. 1921 wels

davbrundi saqarTveloSi da Sevedi partiaSi.

- maS, sparsuli ena gecodineba?

- wyaliviT vici!

- partiaSi miRebisas Tu aRiare Seni warsuli?

- ara, ar miTqvams! ra saWiro iyo?

- Semdeg?

- Semdeg vmuSaobdi duSeTSi, muxranSi,

TbilisSi.

- Tu icnobdi Sens msxverpls, roca hklavdi?

- ara, ar vicnobdi.

- nuTu ar gqonda gagonili ilia WavWavaZis

saxeli, ar wagikiTxavs misi nawerebi: „kako

yaCaRi“, „glaxis naambobi“ da sxva?

- ar wamikiTxavs da arc gamigonia misi saxeli.

akaki wereTlis leqsebi ki vicodi.

- ilia WavWavaZe iliaobas awyobda yovel

wliurad da sxva stumrebTan erTad mezobeli

soflebidanac hyavda mopatijebuli xalxi. Seni

sofeli sami-oTxi kilometriT iyo daSorebuli

saguramos da nuTu aravis uxsenebia ilia

WavWavaZis saxeli?

- me misi saxeli ar gamigonia.

- Sen ori Svili gyavs: qal-vaJi, Senma vaJma

daamTavra is skola, sadac ilia WavWavaZe

swavlobda (yof. pirveli gimnazia). nuTu Senma

vaJma ar giTxra, im skolaSi vswavlob, sadac

winaT swavlobda ilia WavWavaZeo?

- ar uTqvams...

- Seni qaliSvili swavlobda da daamTavra

Tbilisis mesame sacdel-saCvenebeli skola

ilia WavWavaZis saxelobisa. nuTu ar hkiTxe Sens

qaliSvils: ra gaakeTa iseTi ilia WavWavaZem,

rom misi saxelobis skolac ki gaxsna Cvenma

mTavrobam?

- ar mikiTxavs, ar davinteresebulvar!

- 1937 wels Cvenma mTavrobam Sens mier Cadenili

veraguli mkvlelobis 30 wlis Tavi da ilias

dabadebidan asi wlisTavi aRniSna. Sen maSin

Tanamdebobis kaci iyavi, - uTuod gazeTebs

kiTxulobdi, maSin mainc ver gaige, vin yofila

ilia WavWavaZe?

- me im adgilebs ar vkiTxulobdi JurnalgazeTebSi!

- utifari xar! kmara! SemoiyvaneT mowmeebi!

pirvelad viRac moxuci dedakaci Semoiyvanes.

- saxeli da gvari, mamis saxeli? - hkiTxes mas.

Caiweres.

- sad gaicani es kaci da rodis?

- es kaci Cemi mejvare iyo. Cemi gvirgvini ekava

xelSi Cemi jvrisweris dros.

- rodis moxda es?

- 1911 wels.

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

11


qarTuli

- berbiWaSvilo, amtkiceb: sparseTSi viyavio

1907 wlidan 1921 wlamde! 1911 wels ki coli

SegirTavs saqarTveloSi! ras ityvi?

Semovida sagangebod gamoZaxebuli profesori,

sparsuli enis specialisti iustine abulaZe,

romelsac unda Seemowmebina, Tu ramdenad

„wyaliviT“ icis sparsuli sparseTSi viTomcda

13 wels nacxovrebma berbiWaSvilma.

- profesoro, gTxovT ebaasoT sparsul enaze

berbiWaSvils da mogvceT daskvna, Tu ramdenad

icis man sparsuli!

- profesorma iustine abulaZem „gamocada“

braldebuli da daskvnac miiRo: arc erTi sityva

ar icis sparsuli, - icis azerbaijanuli ena.

mowmeTa Soris iyo ilia WavWavaZis mkvlelobis

monawile da organizatoris, jaSis coli.

misi dakiTxviT da sxva masalebiT gamoirkva,

rom jaSi yofila nair-nair partiaSi. igi iyo

provokatori, xazinis gaZarcvis organizatori.

es binZuri adamiani 1922 wels colis Zmas

mouklavs naZarcvi fulis gauziareblobis da

sxva amgvari mizezis gamo...

- SemoiyvaneT mowme faRava!

- Semovida 80-82 wlis xmeli, maRali, lamazi

saxis moxucebuli, romelic im periodSi (1907

wels), ilia WavWavaZis mkvlelobis dros,

duSeTis mazris ufrosi yofila.

- moaxseneT sasamarTlos, ra iciT am saqmis

garSemo!

- roca duSeTis mazris ufrosad damniSnes,

Cavibare mazra da misi saqmeebi. gadmomces

erTi saidumlo, Sifriani moweriloba,

romliTac mazris ufross evaleboda Tvalyuri

edevnebina ilia WavWavaZisaTvis da saTanado

cnobebi egzavna gubernatorisa da JandarmTa

sammarTvelosaTvis... did ilias kargad

vicnobdi, didad vafasebdi mas da drogamoSvebiT

vSvelodi kidevac am saamayo qarTvels. duSeTSi,

Cems kabinetSi yofnis dros, Sematyobines: ilia

WavWavaZe mokles wiwamurSio. Tavzardacemuli

davjeq cxenze da razmis TanxlebiT elvis

siswrafiT miviWer mkvlelobis adgilas. vxedav,

Saragzaze asvenia tyviiT gangmiruli ilia, iqve

moklulia misi mzareuli; ilias meuRle - olRa

saxedaCeCqvili da Tavgatexili ugrZnoblad gdia

miwaze. alya Semovartyi tyes. borotmoqmedTa

aRmosaCenad aqeT-iqiT davgzavne Cemi mxleblebi.

micvalebuli da ilias meuRle uremze movaTavseT

da saguramosken gavwieT... jaSi fusfusebda,

wuxda, Tavs iklavda, - es ra ubedureba moxdao?

Cemma kacebma ucxo veravin naxes im aremareSi.

ilias meetle ambobda: Tavdamsxmelebi TeTr

xalaTebSi iyvnen, samxedro pirebs hgavdneno.

ilias meuRlisaTvis pirveli daxmarebis

aRmoCenisa da micvalebulis saxlSi dasvenebis

Semdeg Sevedi soflis kancelariaSi, davibare

sxvadasxva pirebi, dakiTxva daviwye. Cemma

„uriadenikma“ miTxra: erTi moxucebuli kacia

viRac da mTxovs mogaxsenoT, rom Tqveni naxva

undao.

- SemoiyvaneT! - vupasuxe me. Semovida, ase, 65-70

wlis moxuci.

- ra gindaT? - SevekiTxe. etyoboda, moxucs ar

undoda elaparaka sxvisi TandaswrebiT. mdivani

daviTxove oTaxidan.

- batono, - daiwyo man, - Tqven, mgoni, ilias

mkvlelebs eZebT! getyviT, oRond, Tu gamcemT,

gadamwvaven, col-Svils amiwiokeben.

- piroba miveci, ar gameTqva, - dasZina faRavam,

- sindiss vficav, piroba Sevusrule, Tumca

1907 wels sasamarTloSi Zalian damWirda

misi dasaxeleba; micemuli sityvis gamo Tavi

Sevikave misi saxelisa da gvaris xsenebisagan, am

saidumlos axla vamxel mxolod...

- moxucma miTxra, - ganagrZo faRavam, - jaSma

moawyo es sazizRari saqme. ilias mkvlelebi

arian yaCaRi gigola berbiWaSvili, ilias

meRore xizaniSvili, namamasaxlari ivaniSvili

da afciaurio. madloba vuTxari da gavistumre

moxuci. ramdenime kaci ise davkiTxe - Tvalis

asaxvevad da gzis asabnevad, Torem me ukve vicodi

im patiosani kacis meoxebiT namdvili mkvlelebis

saxelebi da gvarebi... jaSi davapatimre. sam Tves

vawarmoebdi gamoZiebas duSeTSi. davamTavre

gamoZieba da saqmeebi patimrebTan erTad

gadmovgzavne TbilisSi.

aqve unda vTqva, rom berbiWaSvilis Zebnas

gadavyevi. as maneTze meti sxvadasxva agentebs

miveci. metyodnen, ama Tu im cxvarSi imalebao.

mividodi, ver vnaxulobdi...

braldebulo berbiWaSvilo, Tu gaqvT raime

SekiTxva mowme faRavas mimarT? - daarRvia

cotaodeni pauza Tavmjdomarem.

- ara maqvs! - arxeinad upasuxa berbiWaSvilma.

ramdenime mowme dakiTxes kidev. yvelam aCvena, rom

berbiWaSvili iyo binZuri adamiani, qurdbacaca,

mZarcveli, agenti...

sasamarTlos rva sxdomaze bevri ram iTqva,

saqmis bevri detali gamoirkva. gamoqveynda

sxvadasxva saintereso sabuTi, cnoba imis

dasamtkiceblad, rom i. WavWavaZe saSiSi kaci

iyo TviTmpyrobelobisaTvis da misi „Tavidan

mocileba“ undoda mefis Jandarmerias.

araerTxel miuweriaT Jandarmeriebsa da

12

1(26) ianvari-Tebervali 2010


cenzorebs peterburgisaTvis, rom ilia WavWavaZe

erovnul- ganmaTavisuflebeli moZraobis

lideria saqarTveloSi, mis binaze saeWvo da

saSiSi pirebi ikribebian, rom ilia WavWavaZe

cdilobs Seaparos cenzorebs mTavrobis

sawinaaRmdego werilebio da sxva.

ilia WavWavaZis mkvleloba Jandarmeriis

agentebma rom moawyes da Jandarmeriam rom

icoda - sad da romel saaTze moklavdnen ilias

- iqidan Cans, rom danaSaulis dResa da saaTze

depeSa gaigzavna peterburgSi ilias mokvlis

Sesaxeb, Tumca depeSis gagzavnis wuTebSi ilia

jer kidev mokluli ar iyo...

naTeli gaxda isic, rom Jandarmeriam moaxerxa

ise moekla ilia, rom misi mkvleloba socialdemokratiuli

partiisaTvis daebralebina.

am mizniT CaiTries sazizRar saqmeebSi brmebi:

xizaniSvili da afciauri...

... mowme faRavam ganagrZo:

qarTuli

- ... 1907 wels sasamarTlos skamze ijda mxolod

ori mkvleli (xizaniSvili da afciauri);

mkvlelobis organizatori da sulis Camdgmeli

jaSi aSkarad „gamoZvra“. namamasaxlisar

ivaniSvils, dakiTxvis Semdeg cixeSi rom

mihyavdaT, uTxres - gaiqeci, mcvelebi Tofs

ar gesvriano. gaiqca, esroles, mokles. mesame

agents, romlis tyviiTac mokvda ilia - g.

berbiWaSvils - xels ar uSlidnen damaluliyo...

daxvrites brma iaraRebi - xizaniSvili da

afciauri.

prokurorma miwasTan gaaswora naZirala

berbiWaSvili: ilias saflavze vardi da iani

amovlen... SaSvni da bulbulni aWikWikdebian,

xolo berbiWaSvilis saflavs nagavi dafaravs

da WiaRuebi daeseviano - Tqva man.

sasamarTlos dadgenilebiT, braldebuli giorgi

petres Ze berbiWaSvili cnobil iqna damnaSaved

da miesaja sasjeli umaRlesi zoma - daxvreta.

ef

„baida nafisa” anu

„TeTri ganZis” ambavi

sad ar aRmouCeniaT samSoblos kalTas

mowyvetili qarTvelebis kvali, saiT ar wauyvania

bedis ukuRmarTobas, Tu ukeTesi momavlis Ziebas

Cveni Tanamemamule? qarTvel mamluqTa Rvawli

da amagi dResac axsovT egvipteSi, Tumca, raoden

gasaocaric ar unda iyos, Cvenamde kvlav aRwevs

istoriis wyvdiadSi mikarguli CvenTvis ucnobi

qarTvelebis cxovrebis ambebi.

dRes swored aseTi ambavi minda giamboT da

darwmunebuli var, Tqvenc aRtacebaSi mogiyvanT

monaTa bazarze nayidi erTi qarTveli gogonas

istoria.

2006 wlis zafxulSi egviptis qalaq

kairoSi qarTuli delegacia imyofeboda.

qarTveli istorikosebisa da mkvlelvarebis am

jgufs xvda wilad aRmoeCina „baida nafisas”,

anu „TeTri ganZis” saflavi kairos e. w. mkvdarTa

qalaqSi.

ixsenebs kinos, musikis, Teatrisa da

qoreografiis muzeumis direqtori, istorikosi

da eqspediciis xelmZRvaneli giorgi kalandia:

“mkvdarTa qalaqSi, uamrav saflavs Soris,

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

13


qarTuli

sami Zalian cnobili pirovnebis ukanaskneli

gansasvenebelia. samive qarTveli mamluqi

gaxldaT, samive – tyveTa bazarze nayidi mona.

ali-bei al-qabiri egviptis yvelaze gamoCenili

qarTveli gamgebeli iyo, ismail-bei – egviptis

mamluqTa osmalur frTas meTaurobda, ibrahim

qaTxudas ki egvipteSi ganuzomeli simdidre da

gavlena hqonda. maTi saflavebidan oriod nabijSi,

ubralo xis WiSkarTan patara mavzoleumia.

swored aq ganisvenebs qarTveli nafisa”.

eqspediciis wevrebis mier egvipteSi

sxvadasxva pirovnebisgan mopovebulma

informaciam SesaZlebloba mogvca mozaikasaviT

fragment-fragment aRgvedgina da Tvali

gadagvevlo am gasaocari qalis cxovrebisTvis.

utyuari mtkicebuleba nafisas

qarTvelobisa ar arsebobs. arc misi portretia

dRemde SemorCenili, Tumca mkvlevarebi

varaudoben, rom meTvramete saukuneSi Seqmnili

„kavkasieli qalis” portretis prototipi

swored nafisa unda yofiliyo. egvipteSi

amboben, rom es qali afxazeTis mTebSi gaizarda.

ulamazesi gogona sruliad SemTxveviT

aRmoaCina monaTa bazarze warmoSobiT qarTvelma

ucnobilesma mamluqma ali-bei al-qabirma

da safiqrebelia, manac gogonas eTnikuri

warmoSobis gaTvaliswinebiT gadawyvita misi

yidva. miuxedavad imisa, rom muslimanur

samyaroSi qalis ucilobeli xvedri haramxana

iyo, „baida nafisam” iseTi gamWriaxoba da alRo

gamoiCina, rom ali-beim is maleve gaaTavisufla

da colad SeirTo.

samwuxarod, ali-beisa da ulamazesi

asulis bednierebas didi dro ar ewera. mamluqi

erT-erT brZolaSi mZimed daiWra da miRebuli

Wrilobisgan gardaicvala. martod darCenilma

qvrivma araTu dakarga qmris memkvidreoba, aramed

gasaocari windaxedulebis wyalobiT kidevac

gaamravla is da rac yvelaze sainteresoa,

mogvianebiT, egvipteSi Seqmnili rTuli

politikuri viTarebis gaTvaliswinebiT, qmris

qoneba Tavis saxelze daimtkica. es gaxldaT

uprecedento SemTxveva ara mxolod egviptis,

aramed mTeli axlo aRmosavleTis istoriaSi.

mokle xanSi nafisa xelmeored gaTxovda.

amjerad is erT-erT yvelaze cnobil qarTvel

mamluqs – murad-beis gahyva colad. maTi

simdidre ganuzomeli iyo. col-qmari did

fufunebaSi cxovrobda, flobda ramdenime

mSvenier sasaxles da, ase gansajeT, hyavda samasi

meomrisgan Semdgari piradi jari!

„baida nafisam” saxeli qvelmoqmedebiTac

gaiTqva. man kairoSi SeiZina yvelaze didi

qarvasla, romelsac Tavisive saxelobis

mowyalebis saxli miaSena. am adgils sabil

quTabi rqmevia. gadmocemis Tanaxmad, aq sxva

mowyalebasTan erTad, sasmel wyalsac ufasod

arigebdnen. garda amisa, sakmarisi iyo glaxaki

sabil quTabis kars misdgomoda da nafisasTvis

exmo, umal mowyalebas miiRebda. ganukiTxavi

misgan aravin midioda.

nafisas kairoSi ramdenime saxeliT

icnobdnen. „baida nafisa”, anu “TeTri ganZi”

mas silamazis gamo Searqves. nafisas naTlobis

saxeli „viq abdala”, anu RvTis monis asuli

gaxldaT. am saxels tradiciulad naTlobisas

im gogonebs arqmevdnen, romelTa mamis vinaobac

ucnobi iyo, Tumca isic unda aRiniSnos, rom

qarTvel qals mesame saxelic Searqves – „umal

mamalik”, rac mamluqTa dedas niSnavs da am

saxelis istoriac Tavad nafisasaviT sakvirveli

da araCveulebrivia.

1798 wels, rodesac napoleoni egviptes

miadga da pirveli cxare brZola gamarTa

piramidebTan, mamluqTa laSqari ibrahim

SinjikaSvilisa da murad-beis meTaurobiT

damarcxda da ukan daixia. Tavad napoleoni

mamluqebs barbarosebad miiCnevda da Tvlida,

rom isini srulebiT ar imsaxurebdnen egviptis

mmarTvelTa titulsa da im fufunebas,

romelSic es ukanasknelni cxovrobdnen.

gamarjvebuli napoleoni cxenze amxedrebuli

gaemarTa gamarjvebis WiSkrisken, Tumca rodesac

Zlevamosili mxedarTmTavari qalaqis

Sesasvlels miuaxlovda, karibWesTan kairos

siamaye, „baida nafisa” daxvda da xelis erTi

aRmarTviT aiZula imperatori cxenidan

CamoqveiTebuliyo. qarTveli qalis am nabijma

kairo aoxrebisgan ixsna. moxiblulma napoleonma

nafisa sasaxleSi miiwvia da Zvirfasi saCuqari –

briliantis TvlebiT moWedili samajuri uZRvna.

nafisam amjeradac araCveulebrivi gamWriaxoba

da diplomaturi niWi gamoiCina. napoleonTan

molaparakebis dros qali qmars erTob ucnauri

xerxiT ukavSirdeboda. daSorebuli col-qmari

erTimeoris ambavs cecxlis alis saSualebiT

ityobda. nafisa abisiniaSi, sakuTari sasaxlis

saxuravze anTebda kocons, murad-bei ki – yvelaze

maRali piramidis qimze.

qarTveli qalis gonma da alRom isev

sasurveli Sedegi gamoiRo. molaparakebebis

Sedegad damarcxebuli mamluqebi kvlav qalaqSi

dabrundnen, xolo nafisam kidev erTi saxeli

– mamluqTa deda, „umal mamalik”, daimsaxura.

elene suTiZe

14

1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

„ e r T i R a m i s s a s a x l i s “

s a i d u m l o

sasaxle, romelic

saocar istorias inaxavs, me-

19 saukuneSi, 1895 wels, im

drois erT-erTi ulamazesi

qarTveli qalis gulis

mosagebad aSenda. es qali,

Tavadi tariel dadianis

meuRle gaxldaT – agrafina

jafariZe. yvelaferi ki erT

mdidrebisTvis gankuTvnil

saRamos daiwyo. Tavadis

meuRle, ,,vefxistyaosnis”

dadgmaSi monawileobda,

sadac nestan-darejanis

rols ansaxierebda. am

warmodgenas germaneli

princi – konstantine

oldenburgic eswreboda,

romelic Tbilisidan

foTamde rkinigzas aSenebda.

princi oldenburgi imdenad moixibla qalis

silamaziT, rom mis meuRles colTan erTi Ramis

darCenis sanacvlod milioni oqro SesTavaza.

Tqven warmoidgineT, Tavadma dadianma

cdunebas ver gauZlo da daTanxmda! Tanxmobis

Semdeg, agrafina jafariZesTan misuli

oldenburgisTvis ulamazes da sakmaod Wkvian

qalbatons uTqvams: „fuli Cems meuRles

gadauxade da mas miakiTxeo“. maSin germanelma

princma ikiTxa, Tu ra unda gaekeTebina agrafinas

gulis mosagebad, man ki am sasaxlis aSeneba

sTxova.

gadmocemis Tanaxmad, sasaxle eqvs TveSi

auSenebiaT. mis pirvel stumrebs mTavar darbazSi

Sesvlisas kaba da Sarvali aukecavT, radgan

iataki brolis iyo da darbazis ganaTeba wylis

efeqts qmnida.

sasaxlis arqiteqtori p. Sterni im dros

Zalian saxelganTqmuli yofila. nagebobis

stili, erTis mxriv, „aguris goTikas“ enaTesaveba,

xolo, meores mxriv, did adgils uTmobs

islamuri arqiteqturisaTvis damaxasiaTebel

detalebs. oldenburgis sasaxle Tbilisur

tradiciasac mniSvnelovnad scildeba: cixedarbazis

tipis nagebobas aqvs Ria terasa, qvis

moajirebiani kibe, Sua bastioni aziduli cicabo

saxuraviT da samsarTuliani koSki saidumlo

oTaxiT; mTavar fasadze Tavmoyrili Seisruli

TaRebi, kedelSi Casmuli vardulebi, moajiris

wvrili svetebi goTuri stilizaciis uCveulo

da saintereso nimuSs qmnis.

gumbaTs princis sagvareulo gerbi

amSvenebs, romelzec frTiani cxenia gamosaxuli.

am simbolos dacvis magiuri Zala gaaCnia Turme.

aseve saaTi, romelic iseT ganwyobas qmnis,

TiTqos aq dro gaCerda.

saqarTvelos gasabWoebis Semdeg,

sasaxleSi brolis iataki ayares, moxatuli

kedlebi SeRebes, unikaluri WaRebi Camoxsnes da

SenobaSi yru-munjTa skola gaxsnes. sasaxlis

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

15


qarTuli

aSenebidan saukunis Semdeg iq musikis, kinosa

da qoreografiis muzeumi ganTavsda da amJamad

150 aTasze mec eqsponats inaxavs. igi erT-erTi

yvelaze mdidari xelnawerTa fondia, sadac,

praqtikulad, yvela qarTveli xelovanis da

mwerlis arqivia daculi.

princTan gatarebuli erTi Ramis Semdeg,

agrafina jafariZem miatova qmari, masTan erTad

am sasaxleSi dasaxlda da grafinia zarnikaus

saxeli moipova. xalxs am ambavze, patara leqsic

SeuTxzavs:

grafinia kiskisao

dadianma princs miscao!

am saocar istorias sevdiani dasasruli

aqvs: gadmocemis Tanaxmad, princesa agrafina

bolSevikebma siyvarulis koSkSi daaxrCves.

imdroindeli Tbilisis mkvidrebs

araerTxel mouyoliaT, rom sasaxleSi qalis

aCrdili dadioda. muzeumis TanamSromlebs

dResac sjeraT, rom sasaxleSi aCrdilebi

dadian. siuJeti televiziiTac gavida, erTerTi

TanamSromeli yveba: ,,muSaobas Sevyevi,

roca qalis simReris xma gavigone, vicodi,

rom SenobaSi aravin iyo. qalis xmas, bavSvebis

sicili mohyva. rkinis kari gasaRebiT iyo

Caketili, mivxvdi rom moCvenebebi dadiodnen.

Zalian SemeSinda.”

amJamad, Senobas restavracias ukeTeben,

raTa pirvandeli saxe daubrunon.

Tea inasariZe

s a T v i s t o m o

30 ianvars, germaniis qarTul saTvistomoSi

arsebulma simRerisa da cekvis gundma „iberisma”

saqvelmoqmedo koncerti - „Der besondere Klang

Georgiens“ gamarTa. koncertis organizebaSi

didi wvlili germaniis qarTul saTvistomosTan

erTad qalbatonma elizabed gastma da misma

saqvelmoqmedo fondma Seitana.

orasze met mayurebels SesaZlebloba

hqondaT moesminaT ori aTeuli mravalxmiani

simRera, rogorc qarTuli xalxuri, aseve

saeklesio Semoqmedebidan, romlebic

gundma moamzada baton daviT kinwuraSvilis

xelmZRvanelobiT. saqarTvelos sxvadsxva

kuTxeebisaTvis damaxasiaTebelma ganumeorebelma

JReradobam, rac momRerlebma namdvilad

miitanes msmenelebamde batoni daviTis udidesi

profesionalizmisa da TiToeulis mondomebis

wyalobiT, da „iberisis” mocekvaveebis mier

Sesrulebulma cekvebma (xelmZRvaneli

manana lafaCiSvili) mayurebelze udidesi

STabeWdileba datova.

aranakleb STambeWdavi iyo foto-masala,

romelic elizabet gastis fondis mier omis

dros samaCablos dazaralebuli bavSvebisaTvis

gaweul daxmarebas asaxavda. misi naxva mayurebels

koncertis msvlelobis erT monakveTSi SeeZlo.

RonisZiebis dasrulebis Semdeg germaniis

qarTuli saTvistomo stumrebs „Teliani velis”

qarTuli RviniT gaumaspinZlda, romelic

kompaniam - STD Distributions - mogvawoda.

koncertidan Semosuli Tanxa nawilobriv

“iberisis” ganviTarebas, nawilobriv saTvistomos

saqvelmoqmedo proeqtebs, nawilobriv ki omis

dros dazaralebuli bavSvebis keTildReobas

moxmardeba.

16

1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

Lebendige Tradition in der Diaspora

Georgischer Iberisi-Chor bezaubert in

Vaterstetten mit Gesängen und Tänzen aus

einem reichen Kulturschatz

Georgien lebt, Georgien lebt auch in der

Diaspora. Das wurde eindrucksvoll vorgeführt

durch ein Konzert des georgischen Chors

Iberisi, 2001 in der deutschen Diaspora

gegründet, welches auch auf Initiative der

Elisabeth-Gast-Stiftung in Verbindung mit

dem Georgischen Verein in Deutschland e.

V. in Vaterstetten stattfand. 17 ansehnliche,

ja schöne junge Damen und – in deutlicher

Minderzahl, aber umso stimmkräftiger –drei

Herren sangen mit erstaunlich perfekter

Intonation ein Programm aus dem reichen

Schatz der teilweise uralten georgischen

Folklore mit überzeugender Klangschönheit.

Der georgische Gesang ist nicht nur dank

seiner weit zurückreichenden Wurzeln ein

Phänomen nicht der Historisierung, sondern

der Gegenwart. Die alten Lieder vermögen auch

uns Heutige zu beruhen und zu verzaubern. Das

liegt sicher daran, dass diese Lieder durchaus

gegenwärtiger Besitz nahezu jedes Georgiers

sind. So erklingen sie in Georgien auch heute

noch zu mannigfachen Gelegenheiten, an den

meist reich gedeckten Tafel, bei Hochzeiten

und Begräbnissen, oder auch nur, wenn man

sich zu einem Umtrunk mit georgischem

Wein als Kehlenöffner zusammengefunden

hat. Es gibt allerdings Stimmen, dass diese

lebendige Tradition unter dem Einfluss der

Medien auf die Jugend verloren zu gehen

droht. Gott bewahre, denn diese Musik ist

ein Kulturschatz sondergleichen, seien es

die reich harmonisierten, meist dreistimmigen

Gesänge Ost-Georgiens, oder die bis in

vormittelalterliche Zeiten zurückreichenden

polyphonen Gesänge West-Georgiens. Umso

erstaunlicher, mit welcher Intonationssicherheit

diese musikalisch überwiegend komplizierten

Gesänge von den 20 Sängerinnen und

Sängern wie selbstverständlich bewältigt

wurden. Der sehr professionelle, überlegen

leitende Dirigent, Davit Kintsurashvili, musste

das Publikum sogar einmal darauf hinweisen,

dass das folgende Lied nicht falsch gesungen,

sondern in dissonanter Mehrstimmigkeit

ablaufen wurde. Aufgelockert wurde das

Programm durch zwei Tanzeinlagen, die

Tänzerin in ländlich blauer, weiß gepunkteten

Tracht mir Kopftuch, der Partner in der

patronenverzierten Männertracht der Georgier,

ein hübscher figurenreicher Werbetanz wohl

bäuerlicher Ursprungs. Besonderen Tiefgang

erhielt der Abend durch die bewegten, von Dias

illustrierten Berichte von Frau Gast, welche

von der Arbeit und den Erfolgen ihrer Stiftung

berichtete. Ihr nicht genug zu rühmender

Einsatz hat etwa 2006 zu 47 Projekten von

allen der Unterstützung schulischer und

medizinischer Versorgung, aber auch der

künstlerischen Ausbildung geführt, wobei eine

besondere Bemühung den vom letzten Krieg

zwischen Georgien und Russland betroffenen

Kindern und Jugendlichen galt. Inzwischen hat

ihre Stiftung eine Mehrzahl von Mitarbeitern

vor Ort angeworben.

Angesichts dieser im besten Sinne

menschlichen Leistung sei hier auf das

Spendenkonto hingewiesen (siehe unten).

Hübscher Nebeneffekt des Wirkens von Frau

Gast: eine der 17 Sängerinnen stammt nicht

aus Georgien, sondern aus Baldham! Der

Rathaussaal war schon dank der starken

Beteiligung der georgischen Kolonie Münchens

– selbst der zuständige Pope war erschienen

– gut besucht, die anschließend Künstlerinnen

und Künstlern familiär herzlich bedankte.

Diese Herzlichkeit und menschliche Wärme

zeichnet die Georgier generell aus und macht

sie auch uns Bayern so überaus sympathisch.

Deshalb waren sich auch Georgier und Bayern

in enthusiastischen Applaus einig.

Claus Regnault Ebersberger SZ Nr. 33

Elisabeth-Gast Stiftung,

Kreissparkasse Ebersberg

BLZ: 70051805

Konto: 395 392

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

17


qarTuli

me rasac vakeTeb Cems cxovrebaSi da

karieraSi, imisTvis vakeTeb, rom

saqarTvelos movutano saxeli!

uaxlesi informaciiT, lado CixlaZe isev ubrundeba saCogburTo moedans. is wels saqarTvelos

kacTa saCogburTo nakrebis SemadgenlobaSi ocdamecxred iTamaSebs devisis Tasze. 2007 wels

miRebuli tramvis Semdeg misi saCogburTo karieris gagrZeleba kiTxvis niSnis qveS dadga. lado

am droisTvis isev aqtiurad ganagrZobs varjiSs da ocnebaSi darCenili miuRwevelis uaxloes

momalSi asrulebas gegmavs.

- rogor gaxda 70 iani wlebis varskvlavi

kalaTburTelis, Tamaz CixlaZis Svili

CogrburTeli? albaT yvelas molodini iyo, rom

Senc kalaTburTs iTamaSebdi.

- ki, namdvilad iyo Cemgan kalaTburTelis

gamoyvanis mcdeloba. marTla yvela elodeboda,

rom mamaCemis Svili aucileblad kalaTburTeli

unda gamxdariyo. kalaTburTzec Semiyvanes.

Tavidan aqtiurad vTamaSobdi. magram, albaT ise

Zalian ar miyvarda, rogorc unda myvareboda da

maleve davanebe Tavi. mgoni swori gadawyvetileba

iyo. mamaCemma rasac miaRwia imis miRweva advili

ar aris da Tu me imaze mets ver gavakeTebdi,

rogorc sportsmeni yovelTvis mamaCemis

CrdilSi unda vyofiliyavi.

- ratom ar gaxdi kalaTburTeli gasagebia. axla

is miTxari, ratom gaxdi CogburTeli?

- sporti bavSvobidanve Zalian miyvarda. Zalian

energiuli viyavi, cota nerviulic. Coganic

xSirad mekava xelSi da saxlSi arafers vindobdi.

Sewuxda Cems irgvliv yvela. deidaCemma Tqva:

Tqven Tu ar waiyvanT sportze, me movuxerxeb

rameso da wamiyvana CogburTze. mag dros 8 Tu

9 wlis viyavi. 10 wlidan ukve seriozulad

davinteresdi, es Cemma mSoblebmac SeamCnies.

mere mamaCemic Caeria da Teimuraz kakuliasTan

gadamiyvana.

- 10 wlis asakSi seriozulad dainteresdi

CogburTiT, 2003 wlidan ki ukve profesionali

CogburTelebis siaSi werixar. rogori iyo gza

1995 wlidan 2003 wlamde?

- 13 wlis viyavi, roca amerikelma mwvrTnelma

po bloSma, romelic TbilisSi iyo Camosuli,

Cemi TamaSi naxa da sponsoroba SemomTavaza.

g a m i f o r m e s

kontraqti da

Camovedi germaniaSi.

miuxedavad imisa,

rom manamade arc

erTi turniri ar

mqonda naTamaSebi,

oTxi turniridan,

romelic maSin aq

viTamaSe, oTxive

movige. miviRe

SemoTavazeba niki

piliCisagan, rom

masTan meTamaSa da mec davrCi oTxi wliT

germaniaSi. 14 wlamde moTamaSeebSi meore

Cogani gavxdi, 16-mde aTeulSi viyavi. 18 wlis

asakSi amerikaSi wavedi. am dros cota guli

avicrue TamaSze, amerikaSi kolejSi swavlaze

uari vTqvi da saqarTveloSi davbrundi.

vvarjiSobdi TiTqmis kontrolis gareSe, ris

gamoc uamravi tramva miviRe. aman Zalian ukan

damxia. Tu weliwadSi 12 Tvidan 11 unda iTamaSos

CogburTelma, me vTamaSobdi weliwadSi sam Tves.

danarCeni dro ki an fexi mqonda amobrunebuli,

an kunTi gawyvetili. Zneli iyo aseve sakuTari

Tavis motivirebac. am yvelafris gamo am wlebSi

Cems sportul karieras araferi momatebia.

- magram miuxedavad amisa, mainc male gaxdi

saqarTvelos pirveli Cogani. rodidan

daubrundi aqtiurad isev CogburTs?

- 2007 wels moxda raRac gadatrialebis magvari.

mivxvdi, rom Zalian miyvarda es sporti da isev

seriozulad daviwye momzadeba. 2006 wlis

dekembridan 2007 wlis bolomde seriozulad

18

1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

vemzadebodi da es Sedegebsac daetyo. yvelaze

did warmatebebs im wels mivaRwie. rac niSnavda

imas, rom 2008 wels unda gamekeTebina mTavari da

yvelaze didi gasvla. dekemberSi, anu maSin, roca

iwyeba saCogburTo momzadeba, wavedi amerikaSi

savarjiSod. iq Cavedi 4 dekembers da 8 dekembers

miviRe tramva da 9 Tve sawolidan ar avmdgarvar.

aman TiTqmis Seiwira Cemi kariera.

- es, rogorc vici, ara marto fizikurad

dasustebas niSnavs, aramed reitingzec

uaryofiTad moqmedebs.

- msgavsi SemTxvevebis dros aseTi ram xdeba,

cxra Tvis ganmavlobaSi TamaSis dawyebidan

gicaven reitings, romelic ukve gaqvs. am

reitingiT SegiZlia iTamaSo 9 turniri, danarCen

turnirebze gaqvs nuli reitingi. am cxra

turnirze Tu ver gamoxvedi, gaqvs noli qula

da faqtiurad yvelaferi Tavidan unda daiwyo.

garda amisa, am dros aRara xar ganTesili, rac

kidev ufro arTulebs situacias.

- da Sen ratom ver SeZeli am reitingis

gamoyeneba?

- tramvidan cxra Tvis Semdeg, rodesac

mwvrTnelma azerbaijanSi gamiSva saTamaSod,

mxolod erTi kviris navarjiSebi viyavi.

miuxedavad imisa, rom iq kargad viTamaSe da

naxevarfinalSi gavedi, maSin Cemi saCogburTo

meodanze gasvla didi Secdoma iyo. fizikurad

kargad ar viyavi momzadebuli da Zalian sustma

damamarcxa Semdeg TamaSSi. mere isev damiwyo

kiserma tkivili da 3 Tve sawolidan ver avdeqi.

am dros mTeli es Cemi qulebi, riTac 9 turniri

unda meTamaSa, gaqra.

- ras niSnavda es Seni karierisTvis, garda

reitingis dakargvisa?

- rogorc sportsmeni, SeCveuli xar raRac

Sedegs. roca es yvelaferi uceb gerTmeva,

Zneli Sesaguebelia da Zalian giWirs Tavidan

dawyeba. im dros vfiqrobdi, rom arasodes

ar momindeboda TamaSi. miuxedavad imisa, rom

araCveulebrivi mwvrTneli myavda avstriaSi

2009 wels da fizikuradac gavZlierdi, mainc

gadavwyvite TamaSze Tavis danebeba. amas Cemi

Svilis dabadebac daemTxva da masze gadavitane

mTeli yuradReba.

- da mainc ram gadawona, nolidan dawyebis SiSma

Tu fizikurad dasustebam?

- TamaSis gagrZeleba fizikurad ise Zneli

ar iyo, rogorc fsiqologiurad. TiTqmis

depresiamde mivedi. tkivilebi Zalian mawuxebda,

vxedavdi rom imdens veRar vakeTebdi, ramdensac

wina wlebSi. ra Tqma unda ar iyo es advili,

magram am yvelafers ufro vumklavdebodi,

vidre fsiqologiur tkivils. erTma cnobilma

CogburTelma Tqva, rom CogburTi 75% aris

mentaluri sporti, danarCeni fitnesi da

mxolod 5%-ia CogburTi. CemTvis zustad es 75%

iyo am dros Zneli asatani. amitomaa CogburTi

erT-erTi yvelaze rTuli sporti. marto xar

da Tu mentalurad Zalian Zlieri ar xar da am

simartoves ver umklavdebi, fsiqologiurad

ganadgurebs. me es ver gadavlaxe maSin.

- marTalia CogburTis TamaSs daanebe Tavi, magram

ara CogburTs da rogor afaseb Seni, rogorc

mwvrTnelis karieras?

- rogorc mwvrTnelma, vimuSave ara marto

axalgazrdebTan, aramed profesionalebTanac.

aman me TviTonac Zalian bevri ram maswavla.

SemoTavazeba maqvs, rom inglisSi wavide

mwvrTnelad. Tu yvelaferi ise gamovida, rogorc

dagegmili maqvs, uaxloes momavalSi dro aRar

meqneba, magram samomavlod amis gakeTebasac

vgegmav. jer ufro mniSvnelovani ramis miRweva

maqvs Cafiqrebuli. rac Seexeba CogburTis

TamaSze Tavis danebebas, me amas ufro Sesvenebas

davarqmevdi.

- rogorc vici es Sesveneba dasrulda da isev

male gnaxavT saCogburTo moedanze.

- ki, asea. Cavewere devisis Tasis gundSi 2010

wlisTvis. isev vubrundebi CogburTis TamaSs

axali SemarTebiT da energiiT. am gadawyvetilebis

miRebaSi Zalian damexmara Cemi ojaxi. Cems

gverdze dganan Cemi mSoblebi, megobrebi,

udides mxardaWeras vgrZnob Cemi meuRlisgan

da Svilisgan. (1 wlis luka, ver ambobs, magram

Zalian unda rom mama saCogburTo moedanze

naxos). axla mTavari isaa, rom dafinanseba vnaxo.

es me saSualebas momcems 100%-iT davubrunde

CogburTs. molaparakebuli var mwvrTnelebTan,

vvarjiSob Zalian aqtiurad. rac yvelaze

mniSvnelovania mzad var mentalurad da ufro

meti vici, vidre aqamde vicodi.

- miRweul warmatebebs davubrundeT. romel

turnirs an turnirebs gaixseneb, rogorc yvelaze

emociurs da mniSvnelovans Seni karierisTvis?

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

19


qarTuli

- yvelaze emociuri iyo mesame TamaSi devisis Tasze

afrikis ligasTan. aseTi emocia arc manamde da

arc amis Semdeg ar migrZvnia. manamde devisis Tasze

me mainc da mainc kargad arasdros gamovsulvar.

dRemde vambob, rom Cemi kariera am TamaSis

Semdeg daiwyo. samxreT afrikas veTamaSebodiT

saqarTveloSi, sportis sasaxleSi. CemTvis

sportis sasaxle Zalian, Zalian didi ram iyo.

mamaCemis kariera sportis sasaxleSi daiwyo da

iqve moinaTla Tamaz CixlaZe „yurSa”-d. es iyo

lelas akademia, raRac gansakuTrebuli da eniT

auxsneli. Zalian miWirs, imis gadmocema, Tu ras

niSnavda CemTvis, meTamaSa sportis sasaxleSi

da saqarTvelos saxeliT momego erT-erTi

yvelaze mniSvenlovani TamaSi, romlis Semdegac

saqarTvelos nakrebi rigiT me-16-e gaxda

msoflioSi. Semdeg kidev ori TamaSi movigeT da

istoriaSi SevediT, rogorc saukeTeso gundi. es

iyo emociurad, karierisTvis da prestiJisTvis

Zalian mniSvnelovani TamaSi ara marto CemTvis,

aramed qarTuli CogburTisTvisac.

- Sen germaniaSi xar, irakli labaZe wlebis

ganmavlobaSi avstriaSi iyo. is, rom ori pirveli

Coganidan - orive qveynis gareT gaizarda niSnavs

imas, rom qarTvel CogburTelebs saqarTveloSi

ganviTarebis perspeqtiva ar aqvT?

- mTeli msoflio maqvs movlili, uamrav maRali

klasis mwvrTnelTan mivarjiSia, magram Temur

kakulias msgavsi mwvrTneli cota minaxavs.

Temuri dRemde iTvleba CemTvis yvelaze sayvarel

da saukeTeso mwvrTnelad. misi gardacvaleba

CemTvis Zalian didi tkivili da danaklisi

iyo. man moindoma, rom evropaSi wamovsuliyavi

savarjiSod, radgan TbilisSi moTamaSeebi

aRar myavda. sportSi Zalian bevria finansebze

damokidebuli da amis gamo bevri sportsmeni

TamaSs Tavs anebebs. garda amisa, roca evropaSi

an amerikaSi TamaSob, viza ar gWirdeba sxva

qveynebSi saTamaSod wasasvlelad, rac bevr

sirTules gixsnis. yvelaze meti akademia da

klubic am qveynebSia. amitom yvela mwvrTneli,

romelic xedavs, rom niWieri sportsmeni hyavs,

yvelafers akeTebs imisTvis, rom is saqarTvelos

gareT gauSvas.

- anu qarTveli CogburTelebis momavali

saqarTveloSi arc ise naTel ferebSi Cans?

- saqarTveloSi dRes CogburTelebisaTvis Zalian

araxelsayreli pirobebia. arada araCveulebrivi

niWis patara CogburTelebi gvyavs. niki piliCmac

ki aRniSna, rom qarTvelebze didi talantis mqone

xalxi iSviaTad minaxavso. man es CogburTTan

mimarTebaSi Tqva, magram bevrisgan gamigia es

sportis sxva saxeobebze. Cven didi samomavlo

gegmebi gvaqvs amasTan dakavSirebiT. imedia

SevZlebT maT ganxorcielebas. jer-jerobiiT

ar aris iseTi pirobebi saqarTveloSi, rom

moTamaSem 18 wlis mere gaagrZelos zrda. sul

sxvadasxva mimarTulebiT muSaobs qarTuli da

amerikis Tu evropis CogburTi.

- Sens Tavs rogor ukavSireb qarTul CogburTs

momavalSi? xom ar aris imis saSiSroeba, rom

germaniis an sxva qveynis saxeliT iTamaSo?

- me 14 wlis asakSi mqonda Sansi gavmxdariyavi

germaniis moqalaqe da meTamaSa germaniis saxeliT,

razec uari vTqvi. igive SemomTavazes mogvianebiT

amerikaSic da arc amas davTanxmebivar. am

ori qveynis saxeliT TamaSi Cemi saCogburTo

karierisTvis bevr rames ufro iols

gaxdida. gacilebiT advili iqneboda

sponsorebis povnac, vidre es exlaa da

SeiZleba bevrad ufro meti mqonoda

dRes gakeTebuli. magram, me rasac vakeTeb

Cems cxovrebaSi da karieraSi, imisTvis

vakeTeb, rom saqarTvelos movutano amiT

saxeli da Cems samSoblos gamovadge,

rogorc SemiZlia. me saqarTveloSi unda

davbrunde. qarTvelad davibade da ver

viqnebi verc germaneli, verc amerikeli.

TinaTin CiTinaSvili

20

1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

me misi megobari viyavi

me misi megobari viyavi, suliT da guliT

miyvarda da vamayobdi, rom misi daqali merqva.

is gaxldaT fiqrnaTeli RvTivmadliani,

uxinjo gulis patroni, didbunebovani, namiviT

gulganwmendili da usrulqmnilesi arseba.

me is mTeli guliT miyvarda, radgan is gaxldaT

qarTveli qali, suliT mouxreli da gulis

simamaciT gamorCeuli, visac saqarTvelos

siyvarulSi SeTanasworebas ver gaubedavdi. misi

gulSemwe Tvali yvelafers xedavda da amCnevda

da Tavisi RvTaebrivi siubraloiT sxvebisgan

mzis sxiviviT gamoirCeoda.

man Tavisi Tavi daiviwya da garSemomyofTa

tkivilebi gaiTavisa. uflisagan kurTxeuls

pirad piradobisTvis ar Seulevia ZalRone

da didvinmeoba ar dauCemebia, radgan

gasigrZeganebuli qonda, rom gulis da gonebis

siukacriele sulis uarsebobas niSnavda da

icoda, simarTle didze didi sinaTlea, adamis

Svilebs Tvalis gasworeba rom uWirdaT.

mas arc simarTle gaumrudebia da arc Tavi

gaumedidurebia. icoda, rom araferia imaze

ufro didi bedniereba, roca kacs napovni aqvs

Tavisi adgili cxovrebaSi.

ufro ukeTes mowyales da Sembralebels

meores ar vicnobdi. RvTis moyvareoba ZvalrbilSi

qonda gamjdari da gauTviTcnobiereblad

asrulebda qristes aT mcnebas.

aki, rogorc ki maSindelma xelisuflebam

mSromelebs taZar-eklesiebSi Sesvlis da

sanTlis danTebis neba darTes ar daayovna da

daviT-garejis monastrebi damatara.

boRmiT damduRrebulebi vijeqiT cxvrebis

sadgomad naqcev taZarTan da Tvalebgayinulebi

mivSterebodiT yoveli kuTxe-kunWuli saqonlis

minadgomiT rom iyo savse.

es taZari azerbaijanis teritoriazea

moqceuli, ramdens vecade samxedro piligoni

aqedan gadametaninebina, verafers gavxdi. verc

mTavroba daviTanxme da verc azerbaijanis

xelmZRvaneloba, rom Cveni miwa-wyali isev Cvenad

gvyudneboda, xmaSi TrTolva Seepara medikos.

garda imisa, rom yurmokvriT vici Zeglebs

bilwaven, azerbaijaneli mecxvareebi freskebsac

anadgureben.

poligonze yoveldRiuri zarbaznebis

da qvemexebis quxili saZirkvels uryevda da

ungrevda qarTul eklesiebs, magram es aravis ar

adardebda, arc ruseTs arc azerbajanis zemdgom

pirebs.

enaze momadga meTqva, sabWoTa kavSiris

marSlis moadgile, axla xom Cveneburi kaci

arCil gelovania da ratom ar daixmareb am didi

saqmis gakeTebaSio.

damaswro da mkiTxa. moskovSi plenumze

rodisTvisa xaro gamoZaxebuli.

am dReebSi waval, sam seqtembers iq unda viyo

da maSinve gulisxma vyavi poligonis gadatanis

mZime saqmes arCil gelovans akisrebda.

im dRes davimklaveT, monastridan xatebis win

mixvetili nakeli gavitaneT da Tbilisisken

guldamZimebulebi, magram imedianebi davbrundiT,

radgan moskovSi mSvelelad arCil gelovani

gveguleboda,

vinc arafris gulisTvis ukan ar daixevda da ar

dagvayvedrida saSviliSvilo saqmis mogvarebas.

moskovSi gamgzavrebis wina

dRes mezvriSvili CemTan Camovida, Tan

TvalebdaTxrili wmindanebis suraTebi

Camomitana. axladgavlebuli CurCxelebi da

oclitriani manavis Rvinoc zed daamata da

rogorc icoda omaxianad SemomZaxa, aba axla

Sen ici sexnia!

mezvriSvili saqmes xeli Tu ar ekideboda

ar waavlebda, misZrav-mosZravda qveyanas da

sawadels miaRwevda. alRo mudam gonierebisken

eweoda da arc axla gamtyunebia gumani.

didi WkuaTmyofeloba ar iyo saWiro,

rom mis sulSi gulis kovzamde Casulö tkivils

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

21


qarTuli

mixvedriliyavi da arc gelovanma datova

mxaraqceuli. mis meuRles qeTinos Cveni

sulTaswrafva gadavde. arCili CauRrmavdeba am

sakiTxso nirwamxdarma Tqva da Tvalebdavsebul

freskebs TvalCaciebiT Caacqerda.

Ramis aT saaTze samsaxuridan dabrunebul,

daRlil gelovans suraTebi da CurCxelebi win

davulageT, garejis mosawvevi baraTic gadaveci

da pasuxis molodinSi me da misma meuRlem

Tvalebi SevaceceT.

SubldaRrublulma arCil gelovanma

didxans uyura wmindanebis dasaxiCrebul

freskebs. Cavugulisyurdebi am saqmes,

bevri zigzagebis da mosaxvevebis gadalaxva

dagvWirdebao magram.... bolomde ar

Camoakrialosna saTqmeli, warbebqveSidan

gamomxeda da gadaWriT miTxra, gadaeci Sens

daqals, rom daviT garejobaze ueWvelad

geaxlebaT Tqo.

mezvriSvilma uwyoda, rom CurCxelebi

arCil gelovanisTvis yvelaze sanukvari xili

iyo da moskovSi ise ar gamiSvebda ormocamde

misTvis sagangebod gavlili, orpiri CurCxelebi

ar gaetanebina. Tan dammoZRvravda, daucade

vidre saxlSi dabrundeba da CurCxelebi piradad

gadaeci, poligonze krinti ar dasZra, Seni naxva

gaaxsenebso garejs.

asec moxda. mezvriSvilma imdeni ibejiTa,

imdeni siTbo da siyvaruli gamoimeta, arCil

gelovani daviT garejobaze Camoiyvana, poligoni

ZirisZirobamde daatara da misi gadatanis

aucilebloba dRis wesrigSi daayena.

silamaze drois sxvadasxva monakveTSi

sxvadasxvanairad izomeba da fasdeba. kanonebic

da adaTebic ingreva. Zveli cxovrebis wes-

Cveuleba daviwyebas eZleva. sindisi da Rirseba

ki dauwereli kanonia, is arc fers icvlis, arc

iers da yvela droSi ucvleli rCeba.

sabWoTa kavSiris marSlis moadgilem

CvenTvis moicala, rogorc TviTon Segvpirda

Caugulisyurda garejis piligonis gadatanis

saqmes da daamTavra kidevac.

arCil gelovanis da medea mezvriSvilis

valauvali movaleni davrCiT. dRes ki aravis

axsovs maTi Relva, uRmerTo mTavrobasTan

Widili da namoRvawevi. yvelam daviwyebas misca,

vin iyvnen am taZrebis gadamrCenebi da am mZimeze

mZime gadauwyveti ambis Tavis mombmelebi.

mezvriSvili leqsebs ar werda, magram

sxeulSi poeturi suli edga. leqsebis mosmena

uyvarda. loyebaalebuli ijda Cumad gatrunuli

da Tumca misi fiqrebis Cxrekas arasdros

movyolivar warudinebeli sevda rom gamokrToda

misi saxidan, vxedavdi.

roca TaviTavs moviyridiT sixarulSi ver

veteodiT, rom Cveni sulieri samwyso kedlad

edga erTimeores.

qarTvelebi muWanaxevari davrCiTo, ityoda

sadRegrZelos xmaCavardnili.

Camodi garejSi, axlad Tvalgaxelili

vazebis kvirtebi gaCveno ivris zvrebSio.

Camodi, momRerlebs mogiyeneb gverdSi da

Sens leqsze „vkece, vkece ver davkece“ daweril

simReras davagugunebTo.

Tebervlis bolos, Tovlis qveS amosuli

yoCivardebic ukrefinebia da liloWrilos

sanaxavadac Cavuyvanivar.

guSin kodalas bukis cema axlodan

gamoismoda tyidan da Sen ginatreo.

icoda, zvavi miwis da Tovlis mewyeri rom

iyo da gulis mewyers ki siyvaruli erqva.

cam risxviT momikiTxos Tu vtyuode. ase

mgonia Seni leqsebi me davwere, Cems saTqmels

ambobo, momesaTuTeboda.

siyvaruli xan didJamieria, xan kurdRlis

biliki aqvs gasarbeni. megobrobas ki wyaldidobis

Rone aqvs da CanCqeris siTamame. Cvens megobrobas

ki arc erTi aklda da arc meore.

mezvriSvili gaxldaT is qali, vinc

patarZeulSi, omSi dakarguli Sinmousvleli

Wabukebis xsovna ukvdavyo.

mis garda aravis mofiqrebia, arc

saqarTveloSi da arc mis gareT, gamxmar

kunTmagari bumberazi muxis xeebze zarebi

Camoekidinebina da Rimilis biWebi gaexsenebina.

maxsovs, momsvlelebi ar eleodnen

patarZeuls. saRweoba ar iyo irgvliv. manqanebi

manqanebze Cerdebodnen, mowiwebiT gadmodiodnen

moxuci Tu axalgazrda da maT Sesandobars

svavdnen.

gzaze ise aravin Caivlida maT mosagonrad

WiqisTvis Tavi ar waeqciaT.

keTils da borots omSi tyvia ver ansxvavebs,

verc mtyuansa da marTals arCevs erTimeorisagan,

ityoda da Tvalebi auwyliandeboda.

didxans, mravali weli ekida munji

zarebi kaxeTis gzaze pirze rZeSeuSrobeli

jariskacebis gasaxseneblad, vidre medea

mezvriSvili sagarejodan ar waiyvanes da fulze

gamsunagebulma briyvebma TurqeTSi ar gaitanes

da jarTad ar gayides.

lukma dauyvedrebeli maspinZloba icoda.

sufras iseT lazaTs daadevnebda nikala

firosmanis Sesrulebuli naxati gegoneboda.

22

1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

uTxari Sens daqals mezvriSvils

gamomigzavnos ori litri saferavi, Sevdgam

macivarSi da cot-cotaobiT gamovizogeb am

WiqiTo, macivars gamoaRebda nodar dumbaZe da

mamaCemiseul „Caston“ Wiqas damanaxvebda.

ai, amiTi vsvam, mamaCemis suls geficebi.

erTi Wiqa Rvino arafers mavnebs, eqimisgan neba

darTuli maqvs, nu geSinia araferi momiva.

aba Seni SviliSvili nodari daifice,

vetyodi.

nodarim tyuili ficili ar icoda,

daificebda da daatanda, oRond nanulisTan

ar gamamxilo, Torem Cems mters, iman me dRe

dammarToso.

wavwvdebodi telefons da vetyodi

medikos ori litri saferavi mWirdeba

saswrafod avadmyofisTviso da imave dRes Rvino

gamogzavnili iyo.

rasac gascemda maSinve iviwyebda. magram

Tu vinme misTvis sikeTes gaakeTebda sikvdilamde

misi madlieri rCeboda.

man icoda, rom sesxeba da Cuqeba orive

valia. erTi gastumrebas kanoniT Txoulobs,

meores Tavdebi ki sindisia.

mezvriSvils ki imdeni sindisi qonda mTel

raions da saqarTvelosac eyofoda sagzlad.

axla roca am werils vwer, maia wyneTeli,

Tina wavkiseli da Tamar vaSlovaneli maxsendebian.

jaWv-perang asxmulebi da xmalxanjlianebi

xmlebs rom amoaqarqaSebdnen da brtyelsaxa

momxdurebisgan icavdnen mtermoseul

samSoblos.

diax, is maTi RviZli Svili da Rirseuli

memkvidre iyo, vinc sityviT da saqmiT ibrZoda

saqarTvelos keTildReobisTvis.

Semdeg saqarTeloSi uxelisufleboba

Camdga. sabWoTa kavSiri daSlis pirze midga.

xalxi guls igdebinebda moZulebuli mTavrobis

ginebiT. cnobiliö da Wkvian adamianebis gverdSi

isinic wamoiyalynen, vinc manamde sofels

saTvalavSi ar yavda miTvlili, aenawyliandnen da

mezvriSvilsac gars Semoadgnen. im mezvriSvils,

visac maRali Rirsebis grZnoba yovel wuTsa

da wams awvalebda da samSoblos siyvaruliT

cremlis mlaSobSi dafluliyo da gulCaZeZvili

mzad iyo sicocxlec gaeRo.

codvebis Sendobas RvTis msaxurs vTxovT

adamianebi, oRond is ki ar viciT monaniebuli

aqvs Tu ara mas sakuTari codvebi.

medea mezvriSvils codvebis monanieba ki

ara patieba unda vTxovoT, radgan dampureblis

umadureba da augad moxsenieba igive RvTis

upativcemuleba da Tavis agdebas niSnavs.

Zvirfas qvas ostati laqas advilad

aRmouCens, adamianis gulis laqas verc

rendgeniT, verc gamadidebeli SuSiT ver miagneb

da SemaCnev.

mezvriSvilis guls ar Wirdeboda arc

rendgeni da ar gamadidebeli SuSa, radgan misi

guli alaznis veliviT iyo gadaSlili, sadac

mxolod zesTa wminda yvavilebi yvaodnen da

Tavisken uxmobdnen xangadasuls Tu ToTos.

sadac fesvmagrad ver idgavs fexs verc narekala,

verc sarevela.

diax, ca cecxlgamZle sakirea milionobiT

nakverCxals rom itevs, magram Soria da misi

siTbo veravis swvdeba, Tumca misi simSvenieris

danaxva ki SeiZleba, oRond saamisod

gaRvTiurebuli guli Seni qveynis udasabamo

siyvaruli da yovlismetyveli Tvali gWirdeba,

rom dainaxo TeTrad apentili vaSlebi, caSi

Secqrialebuli mercxlebi, soflis bolos

mikunWuli patara wyalsaJuri da bevri sxva

ram, rac sxvebs mxedvelobidan ekargebaT.

sikvdili ver ansxvavebs mytuansa da

marTals, keTilsa da borots, mxolod arsTa

gamriges ZaluZs Causaidumlovdes adamianis

guls da simarTle Seicnos.

roca kacTa samsjavroze ufalTan

warsdgeba marTlis mqmneli RvTis moSiSi medea

mezvriSvili, mjera angelozebi mofrindebian

madliT netarqmnils win gauZRvebian, radgan

maT ician, rom sasaflaosken mimavali gza

yvelasTvis erTnairad sayovelTao arSiniT ar

gaizomeba, rom is sxva sazomiT da nabijebiT

aris gaTvlili.

minaweri: Rrma gulistkiviliT samZimars

vucxadeb mis das lamaras, rZals zanis, maT

Svilebs, vinc WeSmariti Wirisuflebi arian

da yvelas visac guli dawyvita misma im qveynad

wasvlam.

aseve samZimars vucxadeb mezvriSvilis did

megobars da dis magiers neli gurgeniZes,

romelic frTamotexili frinveliviT darCa

da patiebas vTxov Cemi siyrmis megobars, medea

mezvriSvils, Cemi avadmyofobis da saqarTveloSi

ar yofnis gamo erTi cremlic rom ver gavatane

ukanasknel gzaze.

medea kaxiZe

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

23


qarTuli

Auf den Spuren meines georgischen

Großvaters

von Veronika Schantz

Meine Mutter Ursula Schantz war eine geborene Tschikowani.

1937 – im Alter von vier oder fünf Jahren - verließ sie mit

ihrer deutschen Mutter Georgien und kehrte nie wieder

nach Tiflis zurück. Jetzt, 73 Jahre später, werden meine

Schwester Ursula, meine Brüder Andreas und Christian und

ich zum ersten Mal nach Tiflis reisen, um uns auf die längst

verwischten Spuren unseres Großvaters Andro Tschikowani

und seiner Familie zu machen.

Wenn ich versuche, mich zu erinnern, wann ich das erste Mal

von Georgien gehört habe, fällt mir eine Szene ein, als meine

Mutter beim Kuchen backen mit einem Schneebesen Eigelb

und Zucker verrührt und meiner Schwester und mir erklärt, sie

mache „Gogelmogel“. Das sei ein georgischer Ausdruck. Uns

gefiel der Klang des Wortes, sodass wir fortan das Verrühren

dieser beiden Zutaten stets mit ausdauerndem „Gogelmogel-

Gogelmogel-Gogelmogel“ begleiteten. Außerdem erinnere ich

mich, dass meine Großmutter einmal erzählte, einen Georgier

als Russen zu bezeichnen, sei eine schlimmere Beleidigung,

als wenn man einen Bayern als Preußn beschimpfe.

Jeder von uns Geschwister bereitet sich auf seine Weise

auf diese Reise vor, doch wir alle sammeln Geschichten und

Erinnerungen aus dieser lang vergangenen Zeit. Unsere

Großmutter starb 1986, unsere Mutter folgte ihr nach langer

Krankheit im Dezember 1989, sodass es heute keine

Zeitzeugen mehr gibt. Alles was ich im Folgenden berichte

stützt sich auf das, was wir aus den Erzählungen von Mutter

und Großmutter noch in Erinnerung haben, die Erinnerungen

unseres Vaters und seine Korrespondenz mit georgischen

Verwandten und Bekannten, ein paar offizielle Dokumente

sowie Aussagen und Anekdoten aus dritter und vierter

Hand.

Unsere Großeltern lernten sich wahrscheinlich auf einer

Tanzveranstaltung einer Studentenverbindung Ende der

20er Jahre in München kennen. Luise Billing, geboren 1905,

aufgewachsen als klassische „höhere Tochter“, arbeitete

zu dieser Zeit als Sekretärin beim Leiter des Zoologischen

Instituts Professor Karl von Frisch. Andro Tschikowani

studierte Forstwissenschaft an der Ludwig-Maximilians-

Universität. Wir haben keine Geburtsurkunde, glauben aber,

dass er im selben Jahr geboren ist, wie unsere Großmutter.

Tschikowani ist in Georgien ein häufig vorkommender Name

für ein altes Adelsgeschlecht aus dem Westen des Landes,

dem sagenumwobenen Kolchis. Meine Mutter pflegte zum

Thema Adel zu sagen, dass die Tschikowanis wohl einfach

ein paar Schafe mehr besessen hatten als ihre Nachbarn.

Andro Tschikowani hatte drei Brüder und eine Schwester.

Bevor er das Stipendium in München antrat war er schon

Witwer und Vater eines kleinen Sohnes mit Namen Atschiko.

Unser Vater, der in den 50er Jahren ebenfalls

Forstwissenschaft studierte, traf später zwei ältere Kollegen,

die mit seinem zukünftigen Schwiegervater studiert hatten

und sich noch gut an ihn erinnerten. Er habe „von Stalin“ ein

Stipendium erhalten und sei sehr charmant, attraktiv und ein

wenig jähzornig gewesen. Nach Abschluss des Studiums

durfte er als Gast der bayerischen Staatsforstverwaltung

mehrere Monate lang an verschiedenen bayerischen

Forstämtern hospitieren. Dabei war ihm ein Mercedes mit

eigenem Fahrer zugeteilt, die er beide gerne nach Georgien

mitgenommen hätte, wie besagter Chauffeur später meinem

Vater erzählte. Andro fragte auch seine beiden Kommilitonen,

ob sie mit ihm in Georgien arbeiten wollten. Beide lehnten

ab, aber mein Vater traf Jahre später einen Forstamtsleiter,

der tatsächlich für drei Jahre mit meinem Großvater nach

Tiflis gegangen war und sich dort hauptsächlich um den Bau

von Forststraßen kümmerte. Unsere Großmutter bestätigte

die Geschichte ihres Schwiegersohns und konnte sich gut an

diesen bayerischen Forstwissenschaftler erinnern.

Luise Billing muss sehr verliebt gewesen sein, denn sie

stieß sämtliche Warnungen und Drohungen ihres besorgten

Vaters, einem angesehenen Ebersberger Notar, in den Wind

und folgte ihrem Georgier in ein ihr völlig unbekanntes Land.

Andro war wohl schon vor unserer Großmutter nach Tiflis

zurückgekehrt, jedenfalls reiste Luise alleine von Venedig

aus mit einem Frachtschiff bis ins Schwarze Meer. Wir gehen

davon aus, dass die beiden erst in Tiflis heirateten, da ihr der

24

1(26) ianvari-Tebervali 2010


qarTuli

Zweite Offizier des Frachters ebenfalls einen Heiratsantrag

gemacht hatte, den sie natürlich ablehnte.

Warum sich unsere Großmutter entschloss, ihr Kind in der

bayerischen Heimat und nicht in Tiflis auf die Welt zu bringen,

wissen wir nicht. Sicher ist, dass sie sich hochschwanger mit

dem Zug über Moskau nach Ebersberg aufmachte, um dort

am 4. Mai 1932 ihre Tochter Ursula auf die Welt zu bringen.

Lange wird sie in ihrem Elternhaus nicht geblieben sein, denn

sie kehrte schon bald mit dem Säugling nach Tiflis zurück.

Sie ließ es sich jedoch nicht nehmen, ihre Familie jedes Jahr

wieder zu besuchen. Zu den frühsten Kindheitserinnerungen

meiner Mutter gehörten diese langen Zugfahrten. Überliefert

ist auch, dass die kleine Ursula sämtliche vor den Abteilen

abgestellten Schuhe vertauschte und so für etwas

Abwechslung auf der eintönigen Reise sorgte.

Wann genau in Tiflis die Versorgung mit Lebensmitteln anfing

schwierig zu werden, wissen wir nicht. Jedenfalls gab es in der

Stadt kaum etwas zu Essen, sodass sich meine Großmutter

zu Hamsterfahrten aufs Land aufmachte. Sie erzählte

davon, dass sie eines Tages reich bepackt mit Gemüse

und sogar Wurst oder Fleisch nachhause gekommen war,

froh die Versorgung der Familie für die nächsten Wochen

sichergestellt zu haben. Am nächsten Tag waren sämtliche

Vorräte bei einem Festessen verschwunden, das Andro für

Verwandte und Freunde organisiert hatte. Hier fürchte ich,

prallte die georgische Mentalität der Gastfreundschaft mit

dem Bedürfnis meiner Großmutter nach halbwegs planbarer

Sicherheit heftig aufeinander.

Dies dürfte jedoch nicht der Hauptgrund für Luise gewesen

sein, die Scheidung einzureichen. Der lag eher in der

unterschiedlichen Auffassung von ehelicher Treue. Die

jüngere Schwester meiner Großmutter erzählte einmal, dass

Andro sich mit ständig wechselnden Freundinnen umgab und

mindestens eine davon auch eine Abtreibung vornehmen ließ.

Auf der wundersamer Weise erhaltenen Scheidungsurkunde

ist als Datum der Januar 1936 vermerkt.

Meine Großmutter ging wohl davon aus, gleich nach der

Scheidung in ihr Elternhaus nach Ebersberg zurückkehren zu

können, doch daraus wurde nichts. Mit der Scheidung waren

Luise und ihre Tochter Ursula zunächst einmal staatenlos

geworden (Es gibt eine deutsche Einbürgerungsurkunde

vom Februar 1938). Andro Tschikowani mag kein perfekter

Gatte gewesen sein, aber er war ein liebender Vater,

sodass er seine Tochter nicht für immer verlieren wollte und

ihr die Ausreise aus der Sowjetunion verweigerte. Meine

Großmutter, die niemals ohne Ursula zurückgegangen wäre,

saß also zunächst einmal in Tiflis fest. Sie verdiente ihr Geld

als Schneiderin, worin sie – obwohl ohne Ausbildung – sehr

geschickt und erfolgreich gewesen sein muss.

1937 erreichten Stalins grausame „Säuberungen“ allmählich

ihren Höhepunkt. Über 100.000 Menschen wurden erschossen

oder in Gefangenenlager nach Sibirien verschleppt. Der

größte Teil der Intelligenz wurde auf diese Weise vernichtet.

Einer davon war unser Großvater, wobei wir vermuten,

dass er in einem der sibirischen Lager umkam und nicht

gleich hingerichtet wurde. Es ist auch nicht ganz klar, wann

er verschwand. Vorher hat er jedenfalls, nachdem meine

Großmutter sich demonstrativ von anderen Männern den

Hof machen ließ, die Zustimmung erteilt, dass sie mit meiner

Mutter zurück nach Deutschland gehen durfte. Vielleicht hat

er die drohende Gefahr bereits kommen sehen und wollte

wenigstens seine Tochter in Sicherheit wissen.

Aber die politischen Verhältnisse zu dieser Zeit waren schwierig, sodass

sich die Abreise immer wieder verzögerte. Im Hintergrund muss wohl

Luises Vater die Fäden gezogen haben. Ob er persönlich nach Tiflis kam,

um sie nach Hause zu holen oder von Ebersberg aus alles veranlasste,

damit sie das Land verlassen konnte (die wahrscheinlichere Variante)

wissen wir nicht. Nach ihrer Rückkehr wurde unsere Großmutter erst

einmal eine Woche von der Gestapo verhört. Ein alter Freund riet ihr

damals, sich so dumm wie möglich zu stellen. So erzählte Luise, sie sei

den ganzen Tag nur in der Küche gestanden und habe ansonsten nichts

mitbekommen. Auch wenn danach noch wöchentliche Gestapo-Besuche

folgten, muss sie ihre Rolle wohl überzeugend gespielt haben, sodass

Hitlers Schergen bald das Interesse an ihr verloren.

Wie und wo Andro Tschikowani letztlich gestorben ist, haben wir nie

erfahren und sind uns nicht einmal sicher, ob seine georgische Familie

mehr über sein Schicksal weiß als wir. Schließlich ließ Stalin die in

Ungnade gefallenen Genossen nicht nur ermorden sondern auch dafür

Sorge tragen, dass Fotos der Opfer vernichtet oder retuschiert und

ihre Namen unkenntlich gemacht wurden. Die schiere Existenz dieser

Menschen sollte aus dem kollektiven Gedächtnis gelöscht werden.

– Wenigstens dies ist ihm hier nicht gelungen!

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

25


Ⴇ Ⴋ Ⴇ Ⴋ

Ⴇამაზ

Ⴋჭედლიძე

Ⴔულდა, Ⴂერმანია

Ⴀსომთავრულის აღდგენის საკითხი

პირველად წამოაყენა Ⴀკაკი Ⴘანიძემ

1962 წ., მაგრამ მიუხედავად მისი

უდიდესი მცდელობისა, საქმე დღესაც

რჩება მოუგვარებელი.


ნობილია, რომ თანამედროვე

ქართულ წერაში იხმარება ხე-

ლოვნურად შექმნილი მთავრუ-

ლი ასოები, რომლებიც პირველად შე-

მოღებულ იქნა გაზეთ „Ⴃროების“ მიერ

1866 წელს რუსული დამწერლობის

ზეგავლენით. Ⴋანამდის კი იხმარებოდა

ჭეშმარიტი მთავრული ასოები

მრგვლოვანის სახით.

Ⴀმ პრობლემის გასაგებად საჭიროა

პატარა ექსკურსი ისტორიაში. Ⴇანა-

მედროვე დამწერლობებში ბერძნულ,

ლათინურ, სომხურ, სლავურ ფუძეებზე

განირჩევა სასტრიქონო და საზედაო

(მთავრული) ასოები. Ⴄს სხვაობა გა-

მომდინარეობს ჩვეულებრივი ასოების

და ინიციალების დაპირისპირებიდან

(ლათინური დამწერლობის ქვეყნებში

მე-11–15 სს).

Ⴑასტრიქონო ასოები აგრძელებენ

შუასაუკუნეების კურსივის წარმოშობის

მინუსკულური წერის ტრადიციებს.

Ⴋინუსკულური (ლათ. minusculus პა-

ტარა) წერა ხმარობს მხოლოდ სასტ-

რიქონო ასოებს. Ⴄგი შეიქმნა როგორც

სწრაფწერის და კურსივის შედეგი მე-8

საუკუნის ბოლოს (ლათინურ ანბანის

ფუძეზე). Ⴁერძნული სწრაფწერა კი შე-

იქმნა მე-9 ს.

Ⴋე-13 საუკუნიდან ლათინურ დამ-

წერლობაში იწყება მაჲუსკულური და

მინუსკულური ასოების ხმარება სხვა-

დასხვა ფუნქციით.

Ⴀსოების შემოღების თარიღები

Ⴋთავრული Ⴌუსხური Ⴂაკრული Ⴋთ./ნუსხ.

Ⴁერ. Ⴛვ.წ. 9 ს. 2 ს. 3 ს. 13 ს.

Ⴊათ. Ⴛვ.წ. 7 ს. 2 ს. 3 ს. 13 ს.

Ⴕარ. Ⴛვ.წ. 5 ს. 8 ს. 8 ს. 14 ს.

Ⴑომ. Ⴀხ.წ. 5 ს. 13 ს. 19 ს. 14 ს.

Ⴑლა. 10 ს. 14 ს. 15 ს. 16 ს.

Ⴑაზედაო (მთავრული) ასოები სასტ-

რიქონოებისაგან განირჩევა სიმაღლით,

ზოგ შემთხვევაში კი მოხაზულობითაც

(ბერძ. Αα, Γγ, Δδ; ლათ. Aa, Bb, Gg).

Ⴑაზედაო ასოები ატარებენ არა მარტო

ასოების ხასიათს, არამედ

დეტერმინატივებისაც, აღნიშნავენ რა

მათგან დაწყებულ სიტყვას როგორც

წინადადების დაწყებას, საკუთარ სა-

ხელს, სხვადასხვა სათაურების ნაწი-

ლებს. Ⴂერმანულ დამწერლობაში სა-

ზედაო ასოებით წერენ არსებით სახე-

ლებს, ინგლისურში — ყველა სრულ-

მნიშვნელოვან სათაურებს. Ⴑაზედაო

ასოები ორიენტირებულია ლათინური

კაპიტალური მონუმენტური მაჲსკულური

წერის ფორმებზე.

Ⴋაჲუსკულური წერა (ლათ. majusculus

ცოტაოდენ მეტი) შედგება მარტო

საზედაო ასოებისაგან. Ⴁერძნული მაჲ-

უსკულური წერა წარმოდგენილია

კლასიკური მონუმენტური ბერძნული

ანბანით, რომელიც დამკვიდრდა

Ⴀთენში ძვ. წ. მე-7 ს. Ⴊათინური მაჲუს-

კულური წერა წარმოდგენილია მონუ-

მენტური ლათინური ანბანით (ძვ. წ. მე-

6 ს.). Ⴑათაურებში, წერტილის შემდეგ

ტექსტის ნაწილის გამოსაყოფად, საკუ-

თარ სახელებში საზედაო ასოების ხმა-

რება ლათინურ წერაში დაიწყო მე-13,

სლავურ წერაში კი მე-16 ს.

Ⴀხლა გადავხედოთ ქართული დამ-

წერლობის განვითარეას. Ⴕართული

დამწერლობა წარმოიშვა წარმართულ

ხანაში, რაც დაამტკიცა Ⴐამაზ Ⴎატა-

რიძემ თავის ბრწყინვალე მონოგრაფი-

აში „Ⴕართული ასომთავრული“.

Ⴀრმაზის ლანგარის

ინიციალები

„Ⴁ(ერცუმ) Ⴎ(იტიახში)

Ⴕ(არძამის-ძჱ)“

(ახ. წ. 70 ს.)

Ⴌეკრესის სტელა

(ახ. წ. I ს.)

Ⴀრმაზის სტელის

ვენზელი „Ⴝ(ევახო)Ⴑ“

(ახ. წ. 75 ს.)

Ⴃავათის სტელა

(367 წ.)

Ⴕართული დამწერლობის აქამდე

აღმოჩენილ უძველეს ნიმუშად ითვლება

Ⴀრმაზის ნეკროპოლში აღმოჩენილ

ვერცხლის ლანგარზე ახ. წ. 70 წ. შეს-

რულებული პიტიახშის ინიციალები.

Ⴅენზელი სტელაზე იმავე ნეკროპოლი-

დან შესრულებულია 75 წ. Ⴜარწერა

Ⴌეკრესის ნაქალაქარში აღმოჩენილ

საფლავის ქვაზე ამოკვეთილია 1–2 სს.

Ⴄრწო-Ⴇიანეთში, სოფელ Ⴃავათში არ-

ქეოლოგიური გათხრების დროს აღმო-

ჩენილ ქვა-ჯვარზე ასომთავრული ან-

ბანი ამოკვეთილია 367 წ. Ⴎალესტინა-

ში Ⴎეტრე Ⴈბერიელის მიერ მე-5 ს.

აშენებული მონასტრის მოზაიკური

წარწერა დათარიღებულია 430 წლით.

Ⴙვენამდის მოაღწია მე-5 ს. პალიმფ-

სესტმა Ⴑახარების ფრაგმენტით.

Ⴋოზაიკური წერწერები Ⴎალესტინის Ⴜმინდა

Ⴇეოდორეს მონასტერში (430 წ.)

Ⴔრაგმენტი Ⴑახარებიდან. V ს. (პალიმფსესტი)

Ⴋოზაიკური წერწერა Ⴎალესტინის Ⴜმინდა

Ⴇეოდორეს მონასტერში (532 წ.)

Ⴄს ასოები მოხაზულობით მრგვალია

და სიმაღლით ისინი თანაბრები არიან

(იწერებიან ორ ხაზს შუა). Ⴃროთა გან-

მავლობაში ზოგ ასოს ჩამოუგრძელდა

ვერტიკალური ხაზი, ზოგს კი შეკრული

თავი გაეხსნა. Ⴃაახლოვებით მე-8 ს.

„მრგვლოვანიდან“ წარმოიშვა ე. წ.

„ნუსხური“, რომელიც წარმოადგენს

წერის კუთხოვან სახეობას და რომელ-

შიც ოთხი სხვადასხვა სიმაღლის ასოთა

ჯგუფია და ასოები ოდნავ მარჯვნივაა

გადახრილი. Ⴂანვითარების შემდეგ

ეტაპზე (მე-8 ს.) ასოები დამრგვალდა,

გასწორდა და გამარტივდა, რაც


განაპირობა მათი გადაბმულობისაკენ

მიდრეკილებამ. Ⴀმასთანავე ასოებმა

შეინარჩუნეს ოთხხაზოვნობა. Ⴜარმოიშ-

ვა ქართული წერის მესამე სახეობა —

„მხედრული“, რომელიც ფაქტიურად

წარმოადგენს სწრაფწერის ნაირსახეო-

ბას.

Ⴕართული წერის სახეობები

Ⴀსომთავრული

Ⴀ Ⴁ Ⴂ Ⴃ Ⴄ Ⴅ Ⴆ Ⴡ Ⴇ Ⴈ ႩႪ Ⴋ ႬჂ Ⴍ ႮႯ Ⴐ Ⴑ Ⴒ Ⴣ Ⴓ Ⴔ Ⴕ ႶႷႸ Ⴙ Ⴚ Ⴛ Ⴜ ႽႾ Ⴤ Ⴟ ჀჅ

Ⴌუსხური

ⴀ ⴁⴂⴃⴄⴅⴆ ⴡ ⴇⴈⴉ ⴊⴋⴌⴢⴍⴎⴏⴐⴑⴒⴣⴓⴔⴕ ⴖ ⴗⴘⴙ ⴚⴛⴜⴝⴞⴤⴟ ⴠⴥ

Ⴋხედრული

აბგდევზჱთიკლმნჲოპჟრსტჳუფქღყშჩცძწჭხჴჯჰჵ

Ⴆემოხსენებულიდან ნათლად ჩანს,

რომ ქართულმა წერამ თავის განვითა-

რებაში იგივე გზა განვლო, რაც ბერძ-

ნულმა და ლათინურმა. Ⴕართული წე-

რის სამივე სახეობა შემდგომში პარა-

ლელურად იხმარებოდა. Ⴜიგნები ნუს-

ხურით იწერებოდა, მრგვლოვანი კი

იხმარებოდა სათაურებში, ინიციალების

და აბზაცების დასაწყისად.

დილი წიგნები „Ⴉონდაკი“ და „Ⴊოცვა-

ნი“ (1710 წ.), Ⴂაჲოზ Ⴐექტორის „Ⴀნ-

ბანი. Ⴊოცვანი. Ⴋოკლე საქრისტიანო

სწავლა“ (Ⴋოზდოკი, 1797 წ.).

„Ⴉიტაიის სიბრძნე“, 1784 წ. (თავფურცელი)

ახალი წინადადების დასაწყისი ასოები)

გამოყენებით დაიწერა Ⴂეორგიევსკის

Ⴒრაქტატი, Ⴀნტონ Ⴁაგრატიონის

„Ⴜყობილსიტყვაობის“ სხვადასხვა ნუ-

სხები, მე-19 ს. პირველ ნახევარში და-

ბეჭდილი წიგნები „Ⴂანწესება შინაგა-

ნისა Ⴑაქართველოჲსა მართვისა“

(1810 წ.), Ⴇეიმურაზ Ⴁაგრატიონის

„Ⴈსტორია დაწყებითგან Ⴈვერიისა, ე. ი.

Ⴂიორგიისა, რომელ არს სრულიად Ⴑა-

ქართველოჲსა“ (1848 წ.). Ⴀმავე წესი-

თაა შესრულებული Ⴇეიმურაზ Ⴁაგრა-

ტიონის ხელნაწერი „Ⴂანმარტება პოემა

Ⴅეფხისტყაოსნისა“.

Ⴀნტონ Ⴁაგრატიონის „Ⴜყობილსიტყვაობის“

გადამწერის Ⴌეოფიტეს ანდერძი (1795 წ.)

Ⴀნტონ Ⴁაგრატიონი. „Ⴜყობილსიტყვაობა“.

Ⴂადაწერილია 1768 წ.

Ⴂიორგი Ⴀლექსი-Ⴋესხიშვილის მიერ

Ⴀნტონ Ⴁაგრატიონი. „Ⴜყობილსიტყვაობა“.

Ⴂადაწერილია 1781 წელს Ⴈოასაფის მიერ

Ⴄრეკლე მეფის წერილი Ⴐუსეთის იმპერატორ

Ⴄკატერინე II-სადმი (1784 წ.)

Ⴀნტონ Ⴁაგრატიონის „Ⴜყობილსიტყვაობის“

გადამწერის Ⴃავით Ⴐექტორ Ⴀლექსიძის ანდერძი

(1800 წ.)

Ⴂეორგიევსკის ტრაქტატი (დასაწყისი). 1783 წ.

Ⴂეორგიევსკის ტრაქტატი. 1783 წ.

Ⴋრგვლოვანი და მხეედრული ასოე-

ბით არის დაბეჭდილი ერთ-ერთი პირ-

ველთაგანი ქართული ნაბეჭდი წიგნი

„Ⴕართული ენის გრამატიკა“ (Ⴐომი,

1643 წ.), აგრეთვე Ⴇბილისში დაბეჭ-

Ⴀნტონ Ⴁაგრატიონი. „Ⴜყობილსიტყვაობა“.

Ⴂადაწერილია 1795 წელს Ⴌეოფიტეს მიერ

Ⴋრგვლოვანის მთავრულებად (საკუ-

თარი სახელების, წერტილის შემდეგ

„Ⴂანწესება შინაგანისა Ⴑაქართველოჲსა

მართვისა“. 1801 წ.

Ⴋაშასადამე,საზედაო და სასტრიქონო

ასოების ხმარებას Ⴑაქართველოში მე-

19 ს. მეორე ნახევრამდენ ჰქონდა

კარგა ხნის ისტორია. Ⴋე-19 ს. 60-ნ

წლებში მთავრულების ხმარება ქარ-


თულ დამწერლობაში წავიდა მრუდე

გზით. 1866 წ. დაარსდა გაზეთი „Ⴃრო-

ება“, რომელმაც განიზრახა გაზეთის

ფურცლებზე გაეტარებინა მთავრული

ასოების ხმარების ორთოგრაფიული

წესი. Ⴋაგრამ იმის მაგივრად, რომ

მთავრულებად გამოეყენებინათ ბუნებ-

რივი მრგვლოვანი ასოები, აიღეს

მხედრული ბეჭდური შრიფტი და მისგან

გააკეთეს მთავრულები. Ⴄ. ი., ოთხ-

ხაზოვანი მხედრული ასოები გადააკე-

თეს ორხაზოვნად, რის შედეგადაც ყვე-

ლა ასო გახდა ერთი სიმაღლის. Ⴘუა

ტანის ასოები (ა, თ, ი, ო) გაიწელა და

დაგრძელდა, მთლიანი ტანის ასოები

(ქ, წ, ჭ) შეიკუმშა, ქვედა ტანის ასოები

(გ, დ, ე, ვ, კ, ლ, ჟ, ტ, უ, ფ, ღ, ყ, ც, ჯ)

ამოუდგნენ გვერდით ზედა ტანის ასო-

ებს (ბ, მ, ნ, პ, რ, ს, შ, ჩ, ხ, ჰ). Ⴋხედ-

რულმა ასოებმა მიიღეს არაბუნებრივი

დამახინჯებული სახე.

∈ н ש

Ⴋხედრული ასოები

Н

„Ⴃროების“ მიერ შექმნილი ცრუმთავრული ასოები

„Ⴃროების“ ამ აქტმა თავის მიზანს

ვერ მიაღწია, რადგან ამ ახლად გა-

კეთებული ასოების ხმარება სათაუ-

რებში და ტიტულებში კი შეიძლებოდა,

მაგრამ მათი ხმარება შიგ ტექსტში შეუძ-

ლებელი იყო (ვინაიდან ოთხხაზოვანი

და ორხაზოვანი ზედა ტანის ასოების

გარჩევა შეუძლებელია). Ⴋხედრული

ასოების 45% კი წარმოადგენენ სწო-

რედ ზედატანის ასოები.





Ⴄ. ი., ორთოგრაფიული მიზანი ვერ

იქნა მიღწეული, და ამ ახლად

გაკეთებულ ასოებს ან საერთოდ არ

ხმარობდნენ, ან იშვიათად მხოლოდ

სათაურებში. Ⴁოლოს და ბოლოს,

ასეთი გაუაზრებელი ექსპერიმენტების

შედაგად დაინერგა უმთავრულო

ტექსტის ხმარების წესი, რომელიც მე–

20 საუკუნის განმავლობაში იქცა ერთ-

ადერთ მისაღებ წესად ქართული წერი-

სათვის.

Ⴔრაგმენტი Ⴋარი Ⴁროსეს სტატიიდან

ჟურნალში “Journal Asiatique” 1832 წ.

Ⴋარი Ⴁროსეს ხელწერა

Ⴑამწუხაროდ, ამ ასოებმა სწრაფად

მოიკიდეს ფეხი და იმდენად დამკვიდ-

რნენ, რომ ამჟამად ფართოდ ხმარობენ

მათ ქართულ ჟურნალ-გაზეთებში, წიგ-

ნებში და ხელნაწერ განცხადებებშიც კი.

Ⴋთავრული ასოების უხმარებლობა

თანამედროვე ქართულ დამწერლობაში

ჰქმნის უამრავ მოუხერხებლობას.

Ⴙამოვთვლი რამოდენიმეს: 1. ძნელად

საკითხავი, თვალების დამღლელი

ერთგვაროვანი ტექსტი; 2. მკითხველი-

სათვის ტექსტიდან საკუთარი

სახელების სწრაფად გამოყოფის შეუძ-

ლებლობა. Ⴐაც შეეხება უცხოურ საკუ-

თარ სახელებს ან გეოგრაფიულ სა-

ხელწოდებებს, სრულიად ძძნელია

სწრაფად გაგება, რაზეა ლაპარაკი

ტექსტში; 3. აბრევიატურების ტექსტში

ხმარების შეუძლებლობა. Ⴑხვა ენებში

(გერმანულში, ინგლისურში, რუსულში

და ა. შ.) ხომ ფართოდ იხმარება ასეთი

შემოკლებები. Ⴀრსებობს კიდეც ვრცე-

ლი „Ⴘემოკლებათა ლექსიკონები“.

Ⴀმ სიის გაგრძელება კიდევ შეიძლე-

ბა.

Ⴇეიმურაზ Ⴁაგრატიონი. Ⴂანმარტება პოემა

„Ⴅეფხისტყაოსნისა“

Ⴀმრიგად, მთავრული ასოების აღდ-

გენის აუცილებლობა თავისთავად ცხა-

დია. Ⴓნდა აღინიშნრს, რომ პირველად

ეს საკითხი წამოაყენა 1962 წელს აკა-

დემიკოსმა Ⴀკაკი Ⴘანიძემ, რომელიც

წლების მანძილზე გმირული შეუპოვ-

რობით მარტოკა იცავდა ამ აზრს სრუ-

ლი გაუგებლობის გარემოცვაში. Ⴋაინც,

რა იყო მიზეზი იმისა, რომ მას არავინ

არ დაუჭირა მხარი?

Ⴀმის მიზეზს მე ვხედავ ჩვენი ეროვნუ-

ლი ხასიათის ისეთ თვისებაში, როგო-

რიც არის თანდაყოლილი სიზარმაცე.

Ⴐოდესაც ეუბნები ადამიანს, რომ უნდა

აღვადგინოთ ასომთავრულიო, ის იმაზე

კი არ ფიქრობს, რამდენად საღია ეს აზ-

რი, არამედ იმაზე, თუ როგორ ზეგავ-

ლენას მოახდენს ეს მოვლენა (ახალი

ასოების შესწავლა, მათი წერის ათვისე-

ბა და ა. შ.) პირადად მასზე. Ⴃა აქ ვერა-

ფერს ვერ ხედავს გარდა აუტკივარი თა-

ვის ატკივებისა. Ⴋაგრამ ხმამაღლა ამას

ვერ იძახის და მოჰყავს სხვა საწინააღმ-

დეგო არგუმენტები, რომლებიც ვერ უძ-

ლებენ ვერავითარ კრიტიკას.

Ⴏურნალ „Ⴚისკრის“ თავფურცელი. 1861 წ.

Ⴇეიმურაზ Ⴁაგრატიონი. „Ⴈსტორია დაწყებითგან

Ⴈვერიისა“. 1848 წ.

Ⴃიმიტრი Ⴗიფიანი. Ⴕართული ღრამატიკა. 1882 წ.

Ⴝეშმარიტი მთავრული ასოების აღდ-

გენა მკვეთრად გააუმჯობესებს დაბეჭ-

დილი ტექსტის ხარისხს და მისცემს

მძლავრ ბიძგს ჩვენი ცხოვრების ყველა

მხარის განვითარებას. Ⴀმავე აქტით

ჩვენ გამოვასწორებთ 133 წლის წინათ

დაშვებულ შეცდომას. Ⴙვენი დამწერ-

ლობა მოქნილობით და ძალით გაუს-

წორდება წერის ევროპულ სისტემებს

და ჩვენ დავიბრუნებთ ჩვენთვის კუთ-


ვნილ ადგილს ცივილიზებულ ძველ-

დამწერლობა მქონე ხალხებს შორის.

Ⴀსომთავრულის და ნუსხურის აღ-

დგენის შედეგად ჩვენ მოგვეცემა სა-

А I Q Y

B J R Z

C K S

D L T

E M U

F N V

G O W

H P X

Ⴋთავრული ასოები

შუალება ყოველდღიურად ვიხმა-

როთ ეს ასოები მხედრულთან ერ-

თად ისევე, როგორც ეს იყო ჩვენში

წინა საუკუნეებში, და როგორც ეს

Ⴀ Ⴇ Ⴎ Ⴕ Ⴝ

Ⴁ Ⴈ Ⴏ Ⴖ Ⴞ

Ⴂ Ⴉ Ⴐ Ⴗ Ⴤ

Ⴃ Ⴊ Ⴑ Ⴘ Ⴟ

Ⴄ Ⴋ Ⴒ Ⴙ Ⴠ

Ⴅ Ⴌ Ⴣ Ⴚ Ⴥ

Ⴆ Ⴢ Ⴓ Ⴛ

Ⴡ Ⴍ Ⴔ Ⴜ

АA II QQ YY

BB JJ RR ZZ

CC KK SS

DD LL TT

EE MM UU

FF NN VV

GG OO WW

HH PP XX

არის დღეს ბერძნულ–ლათინურ

სამყაროში. Ⴋაგალითისთვის მომ-

ყავს ანბანების შედარებითი ტაბუ-

ლები:

Ⴋცირე მთავრული ასოები

ႠႠ ႧႧ ႮႮ ႵႵ ႽႽ

ႡႡ ႨႨ ႯႯ ႶႶ ႾႾ

ႢႢ ႩႩ ႰႰ ႷႷ ჄჄ

ႣႣ ႪႪ ႱႱ ႸႸ ႿႿ

ႤႤ ႫႫ ႲႲ ႹႹ ჀჀ

ႥႥ ႬႬ ჃჃ ႺႺ ჅჅ

ႦႦ ჂჂ ႳႳ ႻႻ

ჁჁ ႭႭ ႴႴ ႼႼ

Аa Ii Qq Yy

Bb Jj Rr Zz

Cc Kk Ss

Dd Ll Tt

Ee Mm Uu

Ff Nn Vv

Gg Oo Ww

Hh Pp Xx

Ⴌუსხური ასოები

Ⴑაშრიფტო გარნიტური

Ⴀⴀ Ⴇⴇ Ⴎⴎ Ⴕⴕ Ⴝⴝ

Ⴁⴁ Ⴈⴈ Ⴏⴏ Ⴖⴖ Ⴞⴞ

Ⴂⴂ Ⴉⴉ Ⴐⴐ Ⴗⴗ Ⴤⴤ

Ⴃⴃ Ⴊⴊ Ⴑⴑ Ⴘⴘ Ⴟⴟ

Ⴄⴄ Ⴋⴋ Ⴒⴒ Ⴙⴙ Ⴠⴠ

Ⴅⴅ Ⴌⴌ Ⴣⴣ Ⴚⴚ Ⴥⴥ

Ⴆⴆ Ⴢⴢ Ⴓⴓ Ⴛⴛ

Ⴡⴡ Ⴍⴍ Ⴔⴔ Ⴜⴜ

ႠႡႢႣႤႥႦჁႧႨႩႪႫႬჂႭႮႯႰႱႲჃႳႴႵႶႷႸႹႺႻႼႽႾჄႿჀჅ

ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴡⴇⴈⴉⴊⴋⴌⴢⴍⴎⴏⴐⴑⴒⴣⴓⴔⴕⴖⴗⴘⴙⴚⴛⴜⴝⴞⴤⴟⴠⴥ

აბგდევზჱთიკლმნჲოპჟრსტჳუფქღყშჩცძწჭხჴჯჰჵ

Ⴋცირე მთავრული Ⴌუსხური Ⴋხედრული

ႠႠ ႩႩ ႲႲ ႻႻ Ⴀⴀ Ⴉⴉ Ⴒⴒ Ⴛⴛ Ⴀა Ⴉⴉ Ⴒⴒ Ⴛⴛ

ႡႡ ႪႪ ჃჃ ႼႼ Ⴁⴁ Ⴊⴊ Ⴣⴣ Ⴜⴜ Ⴁბ Ⴊლ Ⴣჳ Ⴜწ

ႢႢ ႫႫ ႳႳ ႽႽ Ⴂⴂ Ⴋⴋ Ⴓⴓ Ⴝⴝ Ⴂგ Ⴋმ Ⴓუ Ⴝჭ

ႣႣ ႬႬ ႴႴ ႾႾ Ⴃⴃ Ⴌⴌ Ⴔⴔ Ⴞⴞ Ⴃდ Ⴌნ Ⴔფ Ⴞხ

ႤႤ ჂჂ ႵႵ ჄჄ Ⴄⴄ Ⴢⴢ Ⴕⴕ Ⴤⴤ Ⴄე Ⴢჲ Ⴕქ Ⴤჴ

ႥႥ ႭႭ ႶႶ ႿႿ Ⴅⴅ Ⴍⴍ Ⴖⴖ Ⴟⴟ Ⴅვ Ⴍო Ⴖღ Ⴟჯ

ႦႦ ႮႮ ႷႷ ჀჀ Ⴆⴆ Ⴎⴎ Ⴗⴗ Ⴠⴠ Ⴆზ Ⴎპ Ⴗყ Ⴠჰ

ჁჁ ႯႯ ႸႸ ჅჅ Ⴡⴡ Ⴏⴏ Ⴘⴘ Ⴥⴥ Ⴡჱ Ⴏჟ Ⴘშ Ⴥჵ

ႧႧ ႰႰ ႹႹ Ⴇⴇ Ⴐⴐ Ⴙⴙ Ⴇთ Ⴐრ Ⴙჩ

ႨႨ ႱႱ ႺႺ Ⴈⴈ Ⴑⴑ Ⴚⴚ Ⴈი Ⴑს Ⴚც

Ⴋცირე მთავრული

ႠႠ, ႡႡ, ႢႢ, ႣႣ, ႤႤ, ႥႥ, ႦႦ, ჁჁ, ႧႧ, ႨႨ, ႩႩ, ႪႪ, ႫႫ, ႬႬ, ჂჂ, ႭႭ, ႮႮ, ႯႯ, ႰႰ, ႱႱ, ႲႲ,

ჃჃ, ႳႳ, ႴႴ, ႵႵ, ႶႶ, ႷႷ, ႸႸ, ႹႹ, ႺႺ, ႻႻ, ႼႼ, ႽႽ, ႾႾ, ჄჄ, ႿႿ, ჀჀ, ჅჅ

ႠႫႡႭႡႤႬ, ႰႭႫ ႤႱ ႢႠႦႨ ႢႠႫႭႢႭႬႨႪႨႠ ႨႬႢႪႨႱႸႨ. ႱႠႵႠႰႧႥႤႪႭ ႠႫႿႭႡႨႬႤႡႱ ႸႤႵႱႮႨႰႱ

ႣႤႣႠႬႸႨ ႠႬ ႫႠႹႠႡႪႨႱ ႣႠ ႮႠႱႲႤႰႬႠႩႨႱ ႧႠႰႢႫႠႬႸႨ. ႱႠႵႠႰႧႥႤႪႭႱ, ႨႱႤႥႤ ႰႭႢႭႰႺ

ႫႧႤႪ ႱႠႡႽႭႧႠ ႩႠႥႸႨႰႱ, ႤႱႠႽႨႰႭႤႡႠ ႱႾႥႠႢႥႠႰႨ ႣႠႱႠႥႪႳႰႨ ႢႠႫႭႺႣႨႪႤႡႠ.

ႱႠႵႠႰႧႥႤႪႭ, ႨႱႤႥႤ ႰႭႢႭႰႺ ႫႧႤႪႨ ႱႠႡႽႭႧႠ ႩႠႥႸႨႰႨ, ႳႬႣႠ ႨႷႭႱ ႡႭႰႭႲႤႡႨႱႠႧႥႨႱ

ႣႠႾႳႰႳႪႨ ႱႨႥႰႺႤ. ႠႨ ႰႠႲႭႫ ႢႠႦႨႱ ႢႠႫႭႷႤႬႤႡႠ ႧႡႨႪႨႱႸႨ ႨႷႭ ႫႩႥႪႤႪႭႡႠ.

Ⴌუსხური

Ⴀⴀ, Ⴁⴁ, Ⴂⴂ, Ⴃⴃ, Ⴄⴄ, Ⴅⴅ, Ⴆⴆ, Ⴡⴡ, Ⴇⴇ, Ⴈⴈ, Ⴉⴉ, Ⴊⴊ, Ⴋⴋ, Ⴌⴌ, Ⴢⴢ, Ⴍⴍ, Ⴎⴎ, Ⴏⴏ, Ⴐⴐ, Ⴑⴑ, Ⴒⴒ, Ⴣⴣ,

Ⴓⴓ, Ⴔⴔ, Ⴕⴕ, Ⴖⴖ, Ⴘⴘ, Ⴙⴙ, Ⴚⴚ, Ⴛⴛ, Ⴜⴜ, Ⴝⴝ, Ⴞⴞ, Ⴤⴤ, Ⴟⴟ, Ⴠⴠ, Ⴥⴥ

Ⴀⴋⴁⴍⴁⴄⴌ, ⴐⴍⴋ ⴄⴑ ⴂაⴆⴈ ⴂაⴋⴍⴂⴍⴌⴈⴊⴈა Ⴈⴌⴂⴊⴈⴑⴘⴈ. Ⴑაⴕაⴐⴇⴅⴄⴊⴍ აⴋⴟⴍⴁⴈⴌⴄⴁⴑ

Ⴘⴄⴕⴑⴎⴈⴐⴑ ⴃⴄⴃაⴌⴘⴈ აⴌ Ⴋაⴙაⴁⴊⴈⴑ ⴃა Ⴎაⴑⴒⴄⴐⴌაⴉⴈⴑ ⴇაⴐⴂⴋაⴌⴘⴈ. Ⴑაⴕაⴑⴐⴇⴅⴄⴊⴍⴑ,

ⴈⴑⴄⴅⴄ ⴐⴍⴂⴍⴐⴚ ⴋⴇⴄⴊ Ⴑაⴁⴝⴍⴇა Ⴉაⴅⴘⴈⴐⴑ, ⴄⴑაⴝⴈⴐⴍⴄⴁა ⴑⴞⴅაⴂⴅაⴐⴈ ⴃა-

ⴑაⴅⴊⴓⴐⴈ ⴂაⴋⴍⴚⴃⴈⴊⴄⴁა. Ⴑაⴕაⴐⴇⴅⴄⴊⴍ, ⴈⴑⴄⴅⴄ ⴐⴍⴂⴍⴐⴚ ⴋⴇⴄⴊⴈ Ⴑაⴁⴝⴍⴇა

Ⴉაⴅⴘⴈⴐⴈ, ⴓⴌⴃა ⴈⴗⴍⴑ ⴁⴍⴐⴍⴒⴄⴁⴈⴑაⴇⴅⴈⴑ ⴃაⴞⴓⴐⴓⴊⴈ ⴑⴈⴅⴐⴚⴄ. Ⴀⴈ ⴐაⴒⴍⴋ ⴂაⴆⴈⴑ

ⴂაⴋⴍⴗⴄⴌⴄⴁა Ⴇⴁⴈⴊⴈⴑⴘⴈ ⴈⴗⴍ ⴋⴉⴅⴊⴄⴊⴍⴁა.

Ⴋხედრული

Ⴀა, Ⴁბ, Ⴂგ, Ⴃდ, Ⴄე, Ⴅვ, Ⴆზ, Ⴡჱ, Ⴇთ, Ⴈი, Ⴉკ, Ⴊლ, Ⴋმ, Ⴌნ, Ⴢჲ, Ⴍო, Ⴎპ, Ⴏჟ, Ⴐრ, Ⴑს, Ⴒტ, Ⴣჳ, Ⴓუ,

Ⴔფ, Ⴕქ, Ⴖღ, Ⴗყ, Ⴘშ, Ⴙჩ, Ⴚც, Ⴛძ, Ⴜწ, Ⴝჭ, Ⴞხ, Ⴤჴ, Ⴟჯ, Ⴠჰ, Ⴥჵ

Ⴀმბობენ, რომ ეს გაზი გამოგონილია Ⴈნგლისში. Ⴑაქართველო ამჯობინებს Ⴘექსპირს

დედანში ან Ⴋაჩაბლის და Ⴎასტერნაკის თარგმანში. Ⴑაქართველოს, ისევე როგორც

მთელ Ⴑაბჭოთა Ⴉავშირს, ესაჭიროება სხვაგვარი დასავლური გამოცდილება.

Ⴑაქართველო, ისევე როგორც მთელი Ⴑაბჭოთა Ⴉავშირი, უნდა იყოს

ბოროტებისათვის დახურული სივრცე. Ⴀი რატომ გაზის გამოყენება Ⴇბილისში იყო

მკვლელობა.

Аa Ii Qq Yy

Bb Jj Rr Zz

Cc Kk Ss

Dd Ll Tt

Ee Mm Uu

Ff Nn Vv

Gg Oo Ww

Hh Pp Xx

Ⴋხედრული ასოები

Ⴀა Ⴇთ Ⴎპ Ⴕქ Ⴝჭ

Ⴁბ Ⴈი Ⴏჟ Ⴖღ Ⴞხ

Ⴂგ Ⴉკ Ⴐრ Ⴗყ Ⴤჴ

Ⴃდ Ⴊლ Ⴑს Ⴘშ Ⴟჯ

Ⴄე Ⴋმ Ⴒტ Ⴙჩ Ⴠჰ

Ⴅვ Ⴌნ Ⴣჳ Ⴚც Ⴥჵ

Ⴆზ Ⴢჲ Ⴓუ Ⴛძ

Ⴡჱ Ⴍო Ⴔფ Ⴜწ

Ⴊათინური და ქართული ასოების იდენტურობა

Ⴋთავრული

DA WAR EINMAL EIN BAUER, DER ႠႫႡႭႡႤႬ, ႰႭႫ ႤႱ ႢႠႦႨ ႢႠႫႭႢႭ-

HATTE EINEN SOHN VON SECH- ႬႨႪႨႠ ႨႬႢႪႨႱႸႨ. ႱႠႵႠႰႧႥႤႪႭ

ZEHN JAHREN, DER DOCH NOCH

NIEMALS IN DER STADT GEWESEN

WAR. ALS NUN DER SOHN

ႠႫႿႭႡႨႬႤႡႱ ႸႤႵႱႮႨႰႱ ႣႤႣႠႬႸႨ

ႠႬ ႫႠႹႠႡႪႨႱ ႣႠ ႮႠႱႲႤႰႬႠႩႨႱ

ႧႠႰႢႫႠႬႸႨ.

Ⴋცირე მთავრული

DA WAR EINMAL EIN BAUER, DER HATTE

EINEN SOHN VON SECHZEHN JAHREN, DER

DOCH NOCH

NIEMALS IN DER STADT

GEWESEN WAR. ALS NUN DER SOHN

VERLANGTE, MIT DEM VATER DORTHIN ZU

Da war einmal ein Bauer, der

hatte einen Sohn von sechzehn

Jahren, der doch noch niemals in

der Stadt gewesen war. Als nun

der Sohn verlangte, mit dem

Vater dorthin zu gehen, bekam er

Da war einmal ein Bauer, der

hatte einen Sohn von sechzehn

Jahren, der doch noch niemals in

der Stadt gewesen war. Als nun

der Sohn verlangte, mit dem

Vater dorthin zu gehen, bekam er

Da war einmal ein Bauer, der hatte

einen Sohn von sechzehn Jahren, der

doch noch niemals in der Stadt gewesen

war. Als nun

ႠႫႡႭႡႤႬ, ႰႭႫ ႤႱ ႢႠႦႨ ႢႠႫႭႢႭႬႨႪႨႠ ႨႬ-

ႢႪႨႱႸႨ. ႱႠႵႠႰႧႥႤႪႭ ႠႫႿႭႡႨႬႤႡႱ ႸႤႵႱ-

ႮႨႰႱ ႣႤႣႠႬႸႨ ႠႬ ႫႠႹႠႡႪႨႱ ႣႠ ႮႠႱႲႤႰ-

Ⴌუსხური

ႬႠႩႨႱ ႧႠႰႢႫႠႬႸႨ. ႱႠႵႠႰႧႥႤႪႭႱ, ႨႱႤႥႤ

ႰႭႢႭႰႺ ႫႧႤႪ ႱႠႡႽႭႧႠ

Ⴀⴋⴁⴍⴁⴄⴌ, ⴐⴍⴋ ⴄⴑ ⴂⴀⴆⴈ ⴂⴀⴋⴍⴂⴍⴌⴈ-

ⴊⴈⴀ Ⴈⴌⴂⴊⴈⴑⴘⴈ. Ⴑⴀⴕⴀⴐⴇⴅⴄⴊⴍ ⴀⴋ-

ⴟⴍⴁⴈⴌⴄⴁⴑ Ⴘⴄⴕⴑⴎⴈⴐⴑ ⴃⴄⴃⴀⴌⴘⴈ ⴀⴌ

Ⴋⴀⴙⴀⴁⴊⴈⴑ ⴃⴀ Ⴎⴀⴑⴒⴄⴐⴌⴀⴉⴈⴑ ⴇⴀⴐⴂ-

ⴋⴀⴌⴘⴈ. Ⴑⴀⴕⴀⴐⴇⴅⴄⴊⴍⴑ, ⴈⴑⴄⴅⴄ ⴐⴍ-

ⴂⴍⴐⴚ ⴋⴇⴄⴊ Ⴑⴀⴁⴝⴍⴇⴀ.

Ⴋხედრული

Ⴀმბობენ, რომ ეს გაზი გამოგონილია

Ⴈნგლისში. Ⴑაქართველო ამჯობინებს

Ⴘექსპირს დედანში ან Ⴋაჩაბლის და

Ⴎასტერნაკის თარგმანში. Ⴑაქართვე-

ლოს, ისევე როგორც მთელ Ⴑაბჭოთა

Ⴉავშირს, ესაჭიროება სხვაგვარი და

Ⴞнн∈

Ⴀმბობენ, ჽომ ეს გაზი გამოგონილია

Ⴈნგლისში. Ⴑაქაჽთველო ამჯობინებს

Ⴘექსპიჽს ეანში ან Ⴋაჩაბლის ა

Ⴎასტეჽნაკის

Ⴀრსებობს მეორე პრობლემაც. Ⴀმჟა-

მად მოგვეპოვება ათიოდე დასახელე-

ბის ქართული სასტამბო შრიფტის გარ-

ნიტური. Ⴀმ ათიდან პრაქტიკულად იხ-

მარება ორი-სამი, წიგნებში კი ერთი.

Ⴑწორედ ეს არის მეორე მიზეზი იმისა,

რომ თანამედროვე ქართული წიგნები

პოლიგრაფიული თვალსაზრისით უფე-

რულია, ძნელად საკითხავი და თვა-

ლისდამღლელი. Ⴘესადარებლად შეიძ-

ლება ითქვას, რომ სლავური წერის

სამყაროს მოეპოვება სასტამბო შრიფ-

ტების ასობით ნაირსახეობა. Ⴊათინურ

სამყაროს კი ოცი ათასი.

Ⴊათინური შრიფტი ემსახურება

მსოფლიოს 68 ენას მრავალ ქვეყანაში.

Ⴑლავური შრიფტი ემსახურება რამო-

დენიმე ათეულ ენას ოთხ ქვეყანაში.

Ⴁერძნული და სომხური შრიფტები ემ-

სახურებიან თითო-თითო ენას, მაგრამ

მათი ჟურნალ-გაზეთები გამოდის

მსოფლოს მრავალ ქვეყანაში. Ⴕართუ-

ლი შრიფტი ემსახურება ერთ ენას და

ქართული წიგნები გამოდის ერთ ქვე-

ყანაში. Ⴄ. ი., თუ სხვაენოვან შრიფტებს

აქვთ განვითარების მდიდარი შე-

საძლებლობანი, ქართული შრიფტის

განვითარება ერთი მუჭა ხალხის კი-

სერზეა. Ⴃა თუ ჩვენ თვითონ არ მივხე-

დავთ ამ საქმეს, სხვას არავის ეს არ

ადარდებს. Ⴀმ საკითხში სხვა ერებთან

შედარებით ჩვენ გაცილებით ხთულ და

სავალალო მდგომარეობაში ვიმყო-

ფებით და ამიტომ გვჭირდება უდიდესი


მონდომება ამ საქმის გამოსასწორებ-

ლად.

Ⴋხატვარმა Ⴀნტონ Ⴃუმბაძემ აკადემი-

კოს Ⴀკაკი Ⴘანიძის ხელმძღვანელობით

1964 წელს შექმნა სასტამბო შრიფტი

„Ⴓნივერსიტეტი“ მთავრული, ნუსხური

და მხედრული ასოებით. Ⴀმ შრიფტით

დაიბეჭდა რამოდენიმე ნაშრომი.

Ⴋას შემდეგ კიდევ შეიქმნა რამოდენი-

მე შრიფტი, რომლებითაც შეიძლება ნე-

ბისმიერი სირთულის ტექსტის აკრეფა.

Ⴜინამდებარე სტატიის დაკაბადონება

მთავრული ასოებით ისახავს მიზნად

ასომთავრულის სილამაზის წარმოჩენას

და იმ დავიწყებული მშვენიერი წესის

აღდგენას, რომლითაც ვსარგებლობ-

დით მე-19 ს. 60-ან წლებამდე.

Ⴘრიფტ „Ⴓნივერსიტეტით“ შესრულებული ტექსტის ფრაგმენტი

Ⴌუსხურის და მხედრულის ერთდროული ხმარების მაგალითი

Ⴀⴋⴁⴍⴁⴄⴌ, ⴐⴍⴋ ⴄⴑ ⴂⴀⴆⴈ ⴂⴀⴋⴍⴂⴍⴌⴈⴊⴈⴀ

Ⴈⴌⴂⴊⴈⴑⴘⴈ. Ⴑაქართველო ⴀⴋⴟⴍⴁⴈⴌⴄⴁⴑ Ⴘⴄⴕⴑ-

ⴎⴈⴐⴑ ⴃⴄⴃⴀⴌⴘⴈ ⴀⴌ Ⴋⴀⴙⴀⴁⴊⴈⴑ ⴃⴀ

Ⴎⴀⴑⴒⴄⴐⴌⴀⴉⴈⴑ ⴇⴀⴐⴂⴋⴀⴌⴘⴈ. Ⴑაქართველოს,

ⴈⴑⴄⴅⴄ ⴐⴍⴂⴍⴐⴚ ⴋⴇⴄⴊ Ⴑაბჭოთა Ⴉავშირს,

ⴄⴑⴀⴝⴈⴐⴍⴄⴁⴀ ⴑⴞⴅⴀⴂⴅⴀⴐⴈ ⴃⴀⴑⴀⴅⴊⴓⴐⴈ ⴂⴀ-

ⴋⴍⴚⴃⴈⴊⴄⴁⴀ. Ⴑაქართველო, ⴈⴑⴄⴅⴄ

ⴐⴍⴂⴍⴐⴚ ⴋⴇⴄⴊⴈ Ⴑაბჭოთა Ⴉავშირი, ⴓⴌⴃⴀ

ⴈⴗⴍⴑ ⴁⴍⴐⴍⴒⴄⴁⴈⴑⴀⴇⴅⴈⴑ ⴃⴀⴞⴓⴐⴓⴊⴈ

ⴑⴈⴅⴐⴚⴄ. Ⴀⴈ ⴐⴀⴒⴍⴋ ⴂⴀⴆⴈⴑ ⴂⴀⴋⴍⴗⴄⴌⴄⴁⴀ

Ⴇⴁⴈⴊⴈⴑⴘⴈ ⴈⴗⴍ ⴋⴉⴅⴊⴄⴊⴍⴁⴀ.

Ⴀმბობენ, რომ ეს გაზი გამოგონილია

Ⴈნგლისში. Ⴑⴀⴕⴀⴐⴇⴅⴄⴊⴍ ამჯობინებს Ⴘექ-

სპირს დედანში ან Ⴋაჩაბლის და

Ⴎასტერნაკის თარგმანში., Ⴑⴀⴕⴀⴐⴇⴅⴄⴊⴍⴑ

ისევე როგორც მთელ Ⴑⴀⴁⴝⴍⴇⴀ Ⴉⴀⴅⴘⴈⴐⴑ,

ესაჭიროება სხვაგვარი დასავლური გამოცდი-

ლება. Ⴑⴀⴕⴀⴐⴇⴅⴄⴊⴍ, ისევე როგორც

მთელი Ⴑⴀⴁⴝⴍⴇⴀ Ⴉⴀⴅⴘⴈⴐⴈ, უნდა იყოს

ბოროტებისათვის დახურული სივრცე. Ⴀი

რატომ გაზის გამოყენება Ⴇბილისში იყო

მკვლელობა.

Ⴀკაკი Ⴘინიძის სტატიები, მიძღვნილი

მთავრული ასოების აღდგენის

პრობლემისადმი

Ⴀ. Ⴘანიძე. Ⴃაფარული საუნჯე. // Ⴑაბჭოთა ხელო-

ვნება. — 1962. — № 9. — Ⴂვ. 49—72.

Ⴀ. Ⴘანიძე. Ⴕართული ორთოგრაფიის ისტორიი-

დან. // Ⴃროშა. — 1967. — № 10. — Ⴂვ. 13—

16.

Ⴀ. Ⴘანიძე. Ⴋთავრული ასოების ხმარების გამო

ქართულში. // Ⴊიტერატურული Ⴑაქართველო.

30.06.67.

Ⴀ. Ⴘანიძე. Ⴋოპაექრეთა საპასუხოდ. // Ⴊიტერა-

ტურული Ⴑაქართველო. 8.09.67.

Ⴀ. Ⴘანიძე. Ⴑალიტერატურო ქართულის საჭირბო-

როტო საკითხები (წერილების კრებული). —

Ⴇბილისი, 1979.

Ⴋთავრული და მხედრული ასოების

გამოყენებით დაწერილი ნაშრომები

Ⴀნტონ Ⴁაგრატიონი. Ⴜყობილსიტყვაობა. — 1768

(გადამწერი Ⴂიორგი Ⴀლექსი-Ⴋესხიშვილი).

Ⴀნტონ Ⴁაგრატიონი. Ⴜყობილსიტყვაობა. — 1781

(გადამწერი Ⴈოასაფი).

Ⴀნტონ Ⴁაგრატიონი. Ⴜყობილსიტყვაობა. — 1781

(გადამწერი Ⴌეოფიტე).

Ⴀნტონ Ⴁაგრატიონი. Ⴜყობილსიტყვაობა. — 1781

(გადამწერი Ⴃავით Ⴐექტორ Ⴀლექსიძე).

Ⴑაქართველო — Ⴐუსეთის ხელშეკრულება (Ⴂე-

ორგიევსკის ტრაქტატი). — 1783.

Ⴄრეკლე Ⴋეფის წერილი Ⴐუსეთის იმპერატორ

Ⴄკატერინე Ⴋეორისადმი. — 1784.

Ⴂანწესება შინაგანისა საქართველოჲსა მართვი-

სა, — Ⴒფილისი, 1801.

Ⴋეფის Ⴂიორგის ძე Ⴇეიმურაზ. Ⴈსტორია დაწყე-

ბითგან Ⴈვერიისა, ე. ი. Ⴂიორგიისა, რომელ არს

სრულიად Ⴑაქართველოჲსა. — Ⴑანკტ Ⴎე-

ტერბურღი, 1848.

Ⴇეიმურაზ Ⴁაგრატიონი. Ⴂანმარტება პოემა

„Ⴅეფხისტყაოსნისა“. (Ⴂაიოზ Ⴈმედაშვილის

რედაქციით, გამოკვლევით და საძიებლით). —

Ⴇბილისი, 1960. — Ⴂვ. 033.

Ⴃიმიტრი Ⴗიფიანი. Ⴕართული ღრამატიკა. —

Ⴑანკტ Ⴎეტერბურგი, 1882.

Ⴍრიონი. Ⴉრებული Ⴀკაკი Ⴘანიძის 80 წლისთავის

საიუბილეოდ. — Ⴇბილისი, 1967.

Ⴎავლეს ეპისტოლეთა ქართული ვერსიები. //

Ⴇბილისის უნივერსიტეტის შრომები. — Ⴒ. 16.

— Ⴇბილისი, 1974.

Ⴄტლთა და შვიდთა მნათობთათვის. XII საუკუნის

ასტროლოგიური ტრაქტატი. — Ⴇბილისი,

1975.

Ⴅეფხის ტყაოსნის საკითხები. // Ⴀ. Ⴘანიძე.

Ⴇხზულებანი 12 ტომად. — Ⴒ. 5. — Ⴇბილისი,

1985. — Ⴂვ. 7–275.

Ⴎეტრიწონის ქართველთა მონასტრის ტიპიკონი.

// Ⴀ. Ⴘანიძე. Ⴇხზულებანი 12 ტომად. — Ⴒ. 9.

— Ⴇბილისი, 1986. — Ⴂვ. 55–123.

Ⴋჭედლიძე Ⴇამაზ. Ⴀსომთავრული. — 1999. —

440 გვ.,978 ილ., ტაბ.

Ⴋჭედლიძე Ⴇამაზ. Ⴋსოფლიოს ქვეყნები. – 2005.

– 254 გვ. — 646 ილ.

Ⴋჭედლიძე Ⴇამაზ. Ⴕართული დამწერლობა. —

2006. — 134 გვ., 670 ილ., ტაბ.

Ⴑაეკლესიო სიტყვის კონა. — 2006. — 74 გვ., 40

ილ.

Ⴋჭედლიძე Ⴇამაზ. Ⴃამწერლობები და ენები. —

2007. — 412 გვ.

Ⴋჭედლიძე Ⴇამაზ. Ⴁიბლიოგრაფია. — 2007. —

58 გვ.— 14 ილ.

Ⴋჭედლიძე Ⴇამაზ. Ⴀსომთავრული. Ⴌუსხური.

Ⴋხედრული. — 2008. — 312 გვ., 697 ილ.,

ტაბ.

Ⴋჭედლიძე Ⴇამაზ. Ⴑაქართველოს სიმბოლიკა. —

2009. — 340 გვ., 3667 ილ., 89 ტაბ.

Ⴋჭედლიძე Ⴇამაზ. Ⴇანამედროვე Ⴂერმანია. —

2009. — 189 გვ., 1380 ილ.


i u m o r i

qarTuli

mama, Sen sad daibade? - zestafonSi,

Svilo. - dediko? - gurjaanSi, Svilo.

- me sad davibade? - TbilisSi, Svilo. -

ra sainteresoa. maSin yvela erT saxlSi

rogor movxvdiT?

* * *

quTaiselebi gogi doborjginaZis

naxatebis gamofenas aTvaliereben. - a,

bujo, am naxatze mze ro xatia, Cadis Tu

amodis? - “kaneSna” Cadis. - ra ici, bujo?

- rais ar vici, gogias, bujo, 12 saaTamde

Sen gaaRviZeb?!

* * *

- eqimo, ar meZineba. - daiTvale samamde.

- samamde raa, dilis eqvsis naxevramde

viTvli, mara mScelis?

* * *

eqimi Semovlazea: - ra mogividaT?

- manqaniT vmgzavrobdi da avariaSi

movyevi. - fexiT unda iaro, Zvirfaso,

fexiT. Tqven? - ekiTxeba meore

avadmyofs. - fexiT mivdiodi da manqana

damejaxa...

* * *

- eqimo, sul meCveneba, rom Cems oTaxSi

tarakanebi kalaTburTs TamaSoben. -

ai, Sen abebi da dResve dalie. aRar

iTamaSeben. - xval daviwyeb, ra. - dRes

“finali” aqvT.

* * *

- ratom ar Canxar samsaxurSi mTeli

Tvea? - ufrosma miTxra mTvrali ar

moxvideo.

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

31

* * *

ori megobari xvdeba erTmaneTs, erTi

eubneba meores: rogor xar? cudaT.

Zmakacs 5000$ vasesxe plastikuri

operaciis gasakeTeblad.... axla ki aRar

vici rogor gamoiyureba.

* * *

profesori studentebs eubneba: iciT

Tu ara rom, Tqvens asakSi aleqsandre

makedonelma msoflios naxevari

daipyro? imas maswavlebelad aristotele

hyavda, batono

* * *

gancxadeba auditoriis karebze:

- gamocda ar Catardeba, yvela bileTi

gayidulia!

* * *

erTi mezobeli meores:

_ saTbura (grelka) ar gaq? weli mtkiva.

_ ara. mara me ro mtkiva katas visvav

xolme zed da mivlis. Tu ginda

gaTxoveb.

_ kai mome.

meore dRes visac weli stkioda modis

dasisxlianebuli da dakawruli. katis

patroni:

_ ra iyo ra mogtivida?

_ yvelaferi Seni katis bralia

_ ???

_ Zabri ro mivutane pirTan maSin kide

araferi mara cxeli wylis Casxma ro

daviwye..


sudoku

qarTuli

fffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffffff

Cveni partnioria amerikaSi gamomavali qarTuli gazeTi „mamuli“

germaniis qarTuli saTvistomos organo

gamoicema 2005 wlis oqtombridan

redaqciis misamarTi:

Das Organ des Georgischen Vereins in Deutschland e.V.

Herausgegeben seit Oktober 2005

damfuZnebel-gamomcemeli:

germaniis qarTuli saTvistomo

saredaqcio kolegia:

nino xabelaSvili (mT. redaqtori)

TinaTin CiTinaSvili (redaqtori)

nino dalaqiSvili

nino cxomeliZe-depperSmidti

ekaterine cirikaSvili

Georgischer Verein in

Deutschland e.V.

c/o Leri Datashvili

Roemerhofweg 51c

85748 Garching b. MŠnchen

dagvikavSirdiT:

tel.: 0711/12 28 97 26

el. fosta: qartuli@satvistomo.de

N1(26) ianvari-Tebervali 2010

32

ISSN 1868-6591

More magazines by this user
Similar magazines