KIJK Complot! 3e druk

BESTSELLER
300
PAGINA’S DIK
D E R D E
D R U K
EXTRA
DIK!
300
pagina’s

Graven naar ‘de waarheid’
Samenzweringen en complottheorieën zijn van alle tijden. Romeinse politici
smeedden al het ene doortrapte plan na het andere om aan de macht te komen
of te blijven. En in de middeleeuwen gingen vrouwen op de brandstapel die
ervan werden verdacht dat ze als heks met de duivel heulden. Maar de laatste
jaren loopt het met die theorieën, opgestuwd door social media en de andere
kanalen die het internet te bieden heeft, flink uit de hand.
Uit diverse onderzoeken blijkt dat een toenemend aantal mensen in een
of meer samenzweringstheorieën gelooft. Om maar een greep te doen: meer
dan 30 procent van de Nederlanders denkt dat de CIA achter de aanslag op
president John F. Kennedy zat. Grofweg hetzelfde percentage vermoedt dat
prinses Diana in die verkeerstunnel in Parijs vermoord werd. Eén op de tien
meent dat zich rond de corona-pandemie schimmige zaken hebben afgespeeld:
van het injecteren van gps-trackers tot het onder de duim houden van de
massa door middel van lockdowns en aanverwante maatregelen.
Hoog tijd dus om maar liefst 55 samenzweringstheorieën – ‘klassiekers’ én
hedendaagse gevallen – stevig tegen het licht te houden en een poging te doen
om zo dicht mogelijk bij de waarheid te komen. Hebben wij van KIJK dan
ineens toegang gekregen tot archiefmateriaal met betrekking tot de moord op
Kennedy? Waren we bij een van de Bilderbergconferenties? Mochten we achter
de poorten van het mysterieuze Area 51 kijken?
Nee. Maar wat we wel goed kunnen, is serieuze research doen, logisch
nadenken en met Ockhams scheermes zwaaien. Deze wetmatigheid werd in
de veertiende eeuw door de franciscaner monnik Willem van Ockham bedacht.
Zijn uitgangspunt: stel dat er verschillende hypotheses zijn die een bepaalde
gebeurtenis kunnen verklaren, dan is de hypothese waarvoor je de minste
aannames moet doen meestal de beste.
Neem de maanlanding van 1969. Wat ligt het meest voor de hand: dat Neil
Armstrong echt zijn ruimtelaarzen in het maanstof pootte? Of dat tientallen
mensen, onder leiding van de beroemde regisseur Stanley Kubrick, de hele
bliksemse boel in een aardse filmstudio in scène hebben gezet? Houden
de Amerikanen al meer dan een halve eeuw aliens en hun buitenaardse
technologie in Area 51 verborgen? Of testen ze daar op een geheime basis de
nieuwste hightech-vliegtuigen en leidt dat tot zogenaamd onverklaarbare
waarnemingen? Is onze koninklijke familie betrokken bij allerlei duistere
genoot schappen die naar wereldheerschappij streven? Of zijn het ook maar
gewone stervelingen, met al hun tekortkomingen en eigenaardigheden?
Als je tegenwoordig niet voor bent, ben je tegen. Dus we snappen best dat
we met deze special in de ogen van sommige complotdenkers onderdeel van
De Grote Samenzwering worden. En dat is prima.
We wensen iedereen veel leesplezier en bedenk, met dank aan Multatuli:
“Misschien is niets geheel waar, en zelfs dat niet.”
Redactie
COMPLOT-SPECIAL 3

Inhoud
6 Niets is wat het lijkt
Steeds meer mensen geloven in complottheorieën,
en daar zijn diverse
redenen voor. Belangrijke vraag: is
het een zorgwekkende ontwikkeling?
12 Area 51
Worden op een streng bewaakte
basis in de staat Nevada aliens en
hun ruimtevaartuigen verborgen?
18 Het monster moest eraan
De uiterst gewelddadige dood van de
legendarische ‘heilige man’ Grigori
Raspoetin blijft geheimzinnig.
22 Egyptische geheimen
Volgens sommigen zijn de piramides
van Gizeh en de sfinx helemaal niet
door Egyptenaren gebouwd.
28 Führer op de vlucht?
Adolf Hitler pleegde in mei 1945 zelfmoord
in zijn Berlijnse bunker. Maar
daar is heel lang aan getwijfeld.
32 De zoete sluipmoordenaar
Miljoenen mensen gebruiken de
kunstmatige zoetstof aspartaam.
Vergiftigen ze zichzelf daarmee?
36 Helse verwarring
Over de bloedig neergeslagen opstand
op het Plein van de Hemelse Vrede zijn
nog lang niet alle feiten boven water.
40 Een Siberisch mysterie
Werd de vermaarde Toengoeskaexplosie
door een ruimteschip of
door een meteoriet veroorzaakt?
44 De academie des doods
Volgens kritische geesten is de
RAND Corporation veel meer dan
een wetenschappelijke denktank.
48 Spionnen of stuntelaars?
In 1983 haalden de Russen een
doodgewoon Zuid-Koreaans passagiersvliegtuig
neer. Maar het kan ook
op een speciale missie zijn geweest.
54 De slachting van My Lai
Amerikaanse soldaten roeiden
een compleet Vietnamees dorp uit.
Was het pure bloeddorst of kregen
ze er opdracht voor?
60 Wie was Jack the Ripper?
In de afgelopen 130 jaar zijn er veel
mogelijke daders aangewezen voor
een serie bizarre moorden in Londen.
64 Actie!
De maanlanding van juli 1969 zou
in een studio zijn vastgelegd door de
beroemde regisseur Stanley Kubrick.
68 Het ‘namaak-Auschwitz’
Ziek idee: het afslachten van duizenden
ongewapende Bosniërs bij
Srebrenica was onderdeel van een
smerig politiek spel.
74 Maak me gek
Kunnen nieuwe hightech-wapens
mensen op afstand psychologisch
terroriseren of hersenspoelen?
80 Belgisch bloedbad
De leden van de beruchte Bende
van Nijvel, zo wordt gesuggereerd,
zijn van hogerhand aangestuurd
en beschermd.
84 Het Ustica-incident
In hoeverre was het neerschieten
van een Italiaans toestel met
81 inzittenden een vergissing?
90 Reptielen aan de macht
David Icke werd schatrijk door te
beweren dat de heersende klasse uit
buitenaardse wezens bestaat.
96 Wisseltruc met de Titanic
De oceaanstomer die zo tragisch
op een ijsberg voer, zou niet de
Titanic zijn geweest, maar een
zusterschip.
102 Welkom in het Vierde Rijk
Fanatieke tegenstanders van ‘Brussel’
weten het zeker: de Europese Unie
is een doortrapte voortzetting van
het Derde Rijk.
108 De jacht op Don Pablo
Bij het uitschakelen van de drugsbaron
Pablo Escobar gingen de
Colombiaanse en de Amerikaanse
autoriteiten heel ver. Misschien wel
veel te ver.
112 Generaals als pionnen
Enkele historici denken dat een grote
zuivering in de top van het Sovjetleger
werd uitgelokt door de nazi’s.
118 Jungleparadijs Jonestown
De dood van honderden volgelingen
van sekteleider Jim Jones is
nog steeds in nevelen gehuld.
122 De pillenmaffia
Een veelgehoord gerucht: de farmaceutische
industrie houdt nieuwe,
veelbelovende medicijnen tegen én
wil ons allemaal ziek maken.
128 Golf van verderf
De grote tsunami van 2004 wordt
wel gezien als een doelbewuste
poging om een deel van Azië te
ruïneren.
134 Moord in het Vaticaan
Johannes Paulus I hield het als paus
slechts een maand vol. En dat kwam
sommige figuren heel goed uit.
138 Sproeigevaar
Zijn de witte strepen die
vliegtuigen trekken wel
zo onschuldig? Het verhaal
achter de wereldwijde
chemtrails-hype.
4 COMPLOT-SPECIAL

142 Gouden geruchten
Het is een hardnekkige complottheorie:
de kelders met de Amerikaanse
goudvoorraad in Fort Knox
zijn leeggehaald… door de regering.
148 ‘Professor Pim’ geveld
Was de moordaanslag op Pim
Fortuyn een eenmansactie of het
resultaat van een samenzwering
op hoog niveau?
152 Bloeden voor Big Babylon
Gerald Bull maakte door zijn werk
aan een superkanon machtige
vijanden. Maar wie doodde hem
in het Belgische Ukkel?
156 De Konkordski-crash
In 1973 stortte tijdens een Franse
vliegshow de Russische versie van
de Concorde neer. Onder verdachte
omstandigheden…
162 Oorlog via de achterdeur
Liet de Amerikaanse president
Roosevelt toe dat de Japanners
Pearl Harbor verwoestten?
168 Demonisch deeltjeslab
Bij CERN in Genève doen ze met
onbegrijpelijke machines duivels
ingewikkeld onderzoek.
174 De slag om Waco
Waarom liep de krachtmeting tussen
de FBI en een Texaanse sekte op een
bloedbad uit?
180 Verzonnen verleden
Er zijn mensen die ervan uitgaan dat
het tijdperk tussen 614 en 911 nooit
heeft plaatsgevonden.
186 Wie zijn de Bilderbergers?
Elk jaar komen vooraanstaande
zakenlieden, bankiers, politici en
andere ‘groten der aarde’ achter
gesloten deuren bij elkaar. Als daar
geen luchtje aan zit…
192 Gruweldossiers te koop
Japanse legerartsen die weerzinwekkende
experimenten uitvoerden,
bleven na WO II buiten
schot. Washington wilde het zo.
198 ‘I’m just a patsy’
Zeg je complot, dan zeg je de moord
op John F. Kennedy. En uiteraard
valt de naam van de zelfverklaarde
zondebok Lee Harvey Oswald.
202 Bommen voor Beijing
Vijf Amerikaanse bommen raakten
tijdens de Kosovo-oorlog de Chinese
ambassade in Belgrado. Volgens de
officiële lezing ‘per ongeluk’.
206 Krankzinnig avontuur
Rudolf Hess, de plaatsvervanger
van Hitler, vloog in 1941 onaangekondigd
naar Schotland. Om
over vrede te praten?
210 Van wie was die bom?
In 1979 ontplofte er bij Antarctica
mogelijk een kernwapen. Beschuldigende
vingers wezen naar Zuid-
Afrika, en vooral naar Israël.
214 De macht van de Illuminati
Een geheimzinnig genootschap zou
al eeuwenlang een totale overheersing
van de mensheid nastreven.
220 Gekaapt door de captain?
De verdwijning van vlucht MH370
is een van de grootste raadsels uit
de luchtvaartgeschiedenis.
226 Nazi’s tegen nazi’s
Hitler begon zijn loopbaan als
dictator met een afrekening in
eigen land. En in eigen kring.
232 De man in het duister
Kon Basil Zaharoff, groothandelaar
in wapens, het verloop van
oorlogen en het lot van regeringen
bepalen?
238 Het raadsel Hoffa
Op een zomerdag in 1975 raakte
de Amerikaanse vakbondsleider
Jimmy Riddle Hoffa grondig zoek.
242 Ze wisten het!
De aanslagen van ‘9/11’ zijn al sinds
2001 goed voor allerlei complotverhalen.
De belangrijkste op een
rij, en stevig geanalyseerd.
248 Gladio: het schaduwleger
Een paramilitaire eenheid die de
Europese democratie moest beschermen,
ontwikkelde zich tot
een stel gewetenloze terroristen.
254 De Iran-Contra-affaire
Hoe het Witte Huis zijn handen
brandde aan een schimmige deal
met de ayatollahs in Teheran.
260 Oosterse intriges
Wilde maarschalk Lin Biao in 1971
de grote leider Mao Zedong uit de
weg ruimen, of was juist het omgekeerde
het geval?
266 Majestic 12
William Cooper is de vader van
een nog altijd populaire complottheorie
waarin alles een plek krijgt.
272 Het Englandspiel
Leverde de Britse geheime dienst in
de oorlog welbewust Nederlandse
agenten aan de Duitsers uit?
278 ‘Er bestaat geen maffia’
J. Edgar Hoover, baas van de FBI, liet
de georganiseerde misdaad vrijwel
ongemoeid. Dat is op zijn minst
merkwaardig.
282 De CIA en het witte wapen
Volgens aanhoudende geruchten is
de CIA al decennia nauw betrokken
bij de internationale drugshandel.
288 Doelwit Malcolm X
In de VS gold deze zwarte leider als
staatsvijand nummer één. En als zo
iemand dan wordt omgebracht…
292 Top secret: de aarde is plat
De oude Grieken wisten al dat onze
planeet een bolvorm heeft. Maar
‘flat-earthers’ verwerpen dat idee.
COMPLOT-SPECIAL 5

NASA, ISTOCK/GETTY, SIXTH FLOOR MUSEUM, DOD, USAF, SHUTTERSTOCK. BEWERKING: JAN WILLEM BIJL

In het hoofd van de complotdenker
Niets is
wat het lijkt
In deze special vind je de
55 grootste samenzweringstheorieën ter
wereld. Maar het is goed om eerst enkele
belangrijke vragen te stellen. Zoals:
hoe komt het dat iemand in dergelijke
verhalen gaat geloven? En aangezien er
zoveel complotdenkers zijn: vormen ze
een gevaar voor de maatschappij?
COMPLOT-SPECIAL 7

NICHOLAS KAMM/AFP/ANP
VIVIANE MOOS/CORBIS VIA GETTY IMAGES
Een populaire theorie onder complotdenkers: ‘9/11’ was het werk van de
regering-Bush (zie pagina 242). Het geloof van deze man is blijkbaar zo sterk
dat hij de straat op gaat om te protesteren, zelfs zonder medestanders.
De wereld wordt gerund door
een geheim genootschap van
kwaadaardige, reptielachtige
aliens uit een andere dimensie.
Dat is in een notendop de complottheorie
van de Brit David Icke (zie pagina
90). Ooit was hij sportjournalist en politicus,
maar tegenwoordig gaat hij fulltime de boer
op met zijn bizarre wereldvisie. Icke is het
soort persoon dat je meteen associeert met
het woord ‘complotdenker’. En waarschijnlijk
ook het type dat psychologen in de jaren
zeventig voor ogen hadden toen ze complotdenkers
afdeden als geestesziek en bezeten
van paranoïde waanvoorstellingen.
Maar inmiddels blijkt uit enquêtes dat dergelijke
mensen geen uitzonderingsgevallen zijn.
Zo wijzen in de Verenigde Staten uitgevoerde
onderzoeken uit dat ongeveer de helft van
de bevolking in een of meer samenzweringstheorieën
gelooft. Veelgehoorde ideeën zijn
dat bankiers de in 2008 uitgebroken financiële
crisis opzettelijk hebben veroorzaakt, dat
Barack Obama niet in de VS is geboren (en
daarom nooit Amerikaans president had
mogen worden) en dat de aanslagen van
11 september 2001 door de regering-Bush
zijn beraamd.
En in Nederland? Maar liefst 21 procent gelooft
dat een geheime groep mensen alle belangrijke
beslissingen in de wereldpolitiek
neemt. De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
noemt dat 'anti-institutioneel
extremisme' niet voor niets een serieuze bedreiging
voor de nationale veiligheid.
Wie dat soort cijfers hoort, kan niet volhouden
dat complotdenken een geestelijke afwijking
is. Het komt juist veel voor onder mensen die
prima functioneren, zegt sociaalpsycholoog
Jan-Willem van Prooijen van de VU Amsterdam.
“Daarnaast zijn wetenschappers zich
gaan realiseren dat het geloven in samenzweringstheorieën
invloed heeft op bijvoorbeeld
verkiezingsresultaten.” Kijk maar naar de VS,
waar Donald Trump in 2016 in het zadel werd
gehesen na een campagne die bol stond van
de wilde verhalen.
Trumps verkiezingsoverwinning en zijn presidentschap
leidden tot hernieuwde aandacht
vanuit de wetenschap voor het onderwerp.
De daarbij gestelde vraag is niet meer zozeer
wat er mis is met complotdenkers, maar wat
hen drijft. Wat maakt iemand vatbaar voor
samenzweringstheorieën? En moeten we ons
er zorgen over maken?
Collectieve fantasie
Een profielschets maken van dé complotdenker
is onmogelijk, bleek al snel uit studies.
Arm of rijk, man of vrouw, donker of blank,
jong of oud, overal vind je mensen die ervan
overtuigd zijn dat niets is wat het lijkt. Zelfs
het opleidingsniveau maakt minder uit dan
gedacht. Complotdenken komt weliswaar vaker
voor onder laagopgeleiden, maar volgens
een Amerikaans onderzoek had nog altijd één
op de vijf universitair geschoolden een sterke
neiging om samenzweringsverhalen te
geloven.
Ook politieke voorkeur is een slechte voorspeller;
complotdenkers kunnen zowel op
linkse als rechtse partijen stemmen. Wel zitten
er meer complotdenkers aan de extreme
kanten, en dan vooral in de populistische
hoek. Van Prooijen: “Toen we hier in 2013
onderzoek naar deden, bevonden de grootste
complotdenkers zich onder PVV-aanhangers,
op de voet gevolgd door SP-stemmers.”
Complotdenkers delen wel één eigenschap:
wantrouwen. “Ze koesteren een diepe argwaan
tegenover twee zaken: officiële instanties
en de informatie die deze instanties
verspreiden”, vertelt cultuursocioloog Stef
Aupers van de KU Leuven, die het complotdenken
al jaren onderzoekt. In feite geldt voor
alle buitenstaanders dat de politiek, de bankensector,
de wetenschap of de medische wereld
moeilijk te doorgronden zijn. Bij sommige
mensen voedt dat de verbeelding. Aupers:
“Een complottheorie is een collectieve fantasie
over ‘het systeem’. Gezamenlijk bepalen
complotdenkers een alternatief verhaal.”
Een ander kenmerk van complotdenken is dat
het nooit bij één theorie blijft. Wie zich een
bepaald wild idee in het hoofd haalt, ziet al
snel meer verdachte zaken. Iemand kan zelfs
8 COMPLOT-SPECIAL

Complotdenkers hangen
vaak meerdere theorieën
aan, ook als die elkaar
tegenspreken. Volgens een
studie geloofden proefpersonen
bijvoorbeeld dat
Osama bin Laden al dood
was voor de Amerikaanse
aanval op zijn huis én dat
hij nog altijd leeft.
BETTMANN ARCHIVE/GETTY IMAGES
De eigen overheid is vaak de vijand, zoals in de theorieën rond de moord op president John F.
Kennedy (zie pagina 198). Op deze foto’s zou te zien zijn hoe een agent een kogel uit het wapen
van een tweede schutter oppakt en meeneemt.
Vijf kenmerken van een complottheorie
Is iemand écht iets op het spoor of is er sprake van overmatige fantasie? Vijf tekenen dat
je met een complottheorie te maken hebt (gebaseerd op een checklist van Michael Shermer
van de Amerikaanse Skeptics Society):
Verbanden die er niet zijn
1 Als ‘bewijs’ worden verbanden
gelegd tussen zaken waartussen
niet per se een oorzakelijk verband
bestaat. Je zou net zo eenvoudig allerlei
andere oorzaken kunnen verzinnen.
Bovennatuurlijke krachten
2 Het complot zit extreem
inge wikkeld in elkaar. Enorme
aantallen mensen houden iets geheim.
Er moeten welhaast bovennatuurlijke
krachten in het spel zijn om
dat voor elkaar te krijgen.
Wereld overheersing
3 Valt het woord ‘werelddominantie’?
Of omvat het verhaal een
ambitieus plan om controle te krijgen
over een complete staat, economie of
politiek systeem? Neem het dan maar
met een paar korrels zout.
4 Speculatie
Feiten en wilde speculaties
worden in het betoog door elkaar
heen gebruikt, zonder enige poging
om ze van elkaar te onderscheiden.
5 Wantrouwen
De verteller wantrouwt overheden
en organisaties enorm.
Complotdenkers weigeren automatisch
de officiële lezing te geloven,
en vaak ook iedere andere verklaring
die niet aansluit bij hun theorie.
theorieën aanhangen die elkaar tegenspreken,
zo bleek in 2012 uit een onderzoek van
de Universiteit van Kent (Groot-Brittannië).
Proefpersonen die bijvoorbeeld geloofden
dat Osama bin Laden al dood was toen Amerikaanse
militairen in mei 2011 zijn huis in
Pakistan binnenvielen, dachten óók vaker dat
hij nog in leven was. Dat klinkt vreemd, maar
misschien houden complotgelovigen simpelweg
hun opties open. “Hoewel vaak wordt gedacht
dat complotdenkers volledig overtuigd
zijn van hun theorie, is dat een misvatting”,
zegt Aupers. “Een groot deel twijfelt. Het
complotverhaal is voor hen net zo plausibel
als elk ander verhaal.”
De vijand is dichtbij
Wie eenmaal een kwaadaardig complot op
het spoor is, kan op internet zijn lol op. Aupers
noemt het een ‘verificatiemachine’: “Er is
altijd wel iemand online te vinden die je verdenking
bevestigt.” YouTube en complotsites
als InfoWars staan vol filmpjes die ‘het ware
verhaal’ vertellen, over politici bijvoorbeeld,
of over de farmaceutische industrie. En na
elke grote schietpartij op een Amerikaanse
school vind je op internet talloze ‘bewijzen’
dat de huilende leerlingen acteurs zijn.
Toch is complotdenken niet typisch iets van
het internettijdperk. Amerikaanse onderzoekers
zagen tussen 1890 en 2010 geen toename
van samenzweringsideeën in ingezonden
>
COMPLOT-SPECIAL 9

BETTMANN ARCHIVE/GETTY IMAGES
Er zijn mensen die denken dat de
maanlanding (zie pagina 64) in scène
werd gezet door de beroemde regisseur
Stanley Kubrick. Probleem van
die complottheorie is dat daarvoor
een volledig uitgeruste studio en
een scheepslading medewerkers nodig
zouden zijn geweest. Vooral dat
laatste maakt het vrijwel onmogelijk
om zo’n operatie stil te houden.
Vroeger kwam de vijand vaak uit verre oorden. Tijdens de Koude Oorlog
meende men in de VS overal Russische spionnen op straat te zien. Al kwam
de vijand soms ook van binnenuit, zoals deze overgelopen CIA-agent.
brieven naar kranten. Integendeel, de pieken
van het wantrouwen lagen rond 1900, toen
met argusogen werd gekeken naar de technologische
vooruitgang, en tijdens de Koude
Oorlog van de jaren vijftig en zestig.
Het soort complotverhaal is in het Westen
door de jaren heen wel veranderd, zegt Aupers.
Vroeger kwam de vijand meestal uit
een verre, exotische staat. Denk aan een Amerikaanse
complotdenker die ten tijde van de
Koude Oorlog overal op straat Sovjet-spionnen
zag. “Tegenwoordig zijn de eigen instanties,
zoals de overheid, vaker de vijand. De moord
op John F. Kennedy wordt meestal aangehaald
als het eerste belangrijke voorbeeld daarvan.
Als je gelooft dat hij door meer dan één schutter
onder vuur is genomen en gaat nadenken
over wie daarbij betrokken zouden kunnen
zijn, kom je al snel bij de overheid uit.”
Met het Watergate-schandaal van de jaren
zeventig werd het ineens plausibel dat de regering
betrokken was bij grote complotten.
Ook rampen en andere heftige gebeurtenissen
bieden stof voor samenzweringsfantasieën.
Zoals de Britse psycholoog Rob Brotherton
het zegt: “Als er iets groots in de wereld gebeurt,
zoeken we een evenredig grote verklaring.”
Dus als Kennedy wordt neergeschoten,
wat de hele internatio nale politiek beïnvloedt,
is het moeilijk om genoegen te nemen met de
verklaring dat één gevaarlijke gek het heeft
gedaan. Een theorie over duistere machten
achter de aanslag lijkt passender. En een recent
voorbeeld: het kan toch bijna niet anders
dan dat de machthebbers betrokken zijn bij de
coronapandemie (zie pagina 22)?
Maar waarom laat de een zich gemakkelijker
meeslepen door dat soort verhalen dan de an-
der? Volgens sommige studies komt dat voort
uit angst, onzekerheid of het gevoel dat je
geen controle hebt over zaken om je heen.
Complotdenkers zien ook sneller patronen die
er niet zijn, zo blijkt uit een reeks experimenten
waarover Van Prooijen in 2018 met Britse
collega’s publiceerde. Proefpersonen met
complotneigingen zagen ook vaker patronen
in moderne kunst, terwijl er absoluut geen
structuur in de lijnen en vormen zat. Misschien
zoeken ze op eenzelfde manier naar
niet-bestaande verbanden bij gebeurtenissen
die ze moeilijk kunnen bevatten.
Natuurlijk is het niet zo dat iedereen die makkelijk
patronen ziet automatisch complotdenker
wordt. Of dat iedereen met een flinke
dosis wantrouwen denkt dat
er overal samenzweringen
zijn. Context
‘We are Q’
In oktober 2017 plaatste ene Q Clearance Patriot een post op het internetforum 4chan. Q beweerde
dat hij een hoge positie in de Amerikaanse overheid had en over geheime informatie
beschikte. Hij schreef dat een grote groep regeringsleiders en andere hooggeplaatsten deel
uitmaakten van een kring van kannibalistische pedofielen. Die krankzinnige complottheorie
bleek aan te slaan, vooral onder rechts-extremistische aanhangers van Donald Trump. De
QAnon-beweging was geboren. Op 6 januari 2021 beleefde de cultus zijn voorlopige hoogtepunt
toen aanhangers ervan, met de QAnon-sjamaan voorop, samen met andere ‘vrijheidsstrijders’
het hart van de Amerikaanse democratie bestormden: het Capitool in Washington.
R. LOOMIS/GETTY
10 COMPLOT-SPECIAL

NASA
BRENDAN SMIALOWSKI/AFP/ANP
De media hebben bol gestaan van berichten over mogelijke banden tussen Donald Trump en de Russen, en
de gevolgen daarvan voor de Amerikaanse verkiezingen van 2016. Dat soort nieuws kan het wantrouwen van
complotdenkers in overheden aanwakkeren.
zelf moet beginnen. Iemand die de medische
wereld wantrouwt, kan dan met een behandeling
stoppen of zijn kinderen niet laten vaccineren,
zonder dat aan de grote klok te hangen.
Tot slot zijn er de bruggenbouwers, die
de complotdenkers en anderen nader tot elkaar
willen brengen.
Kritische vrijdenkers?
Complotdenkers noemen zichzelf liever niet zo.
De meesten hanteren de omschrijving
‘kritische vrijdenker’, zo blijkt uit het onderzoek
van Harambam. Ze zien zichzelf als
degenen die op onderzoek uitgaan, terwijl
anderen het officiële verhaal voor zoete koek
slikken. Maar zo eenvoudig ligt het niet, zegt
Van Prooijen. Ze zijn eerder goedgelovig dan
dat ze kritisch nadenken. “Mensen die tot complotdenken
neigen, scoren in studies slecht op
analytisch denken.” Daarnaast accepteren ze
vaak maar al te graag een theorie die in hun
straatje past. “Hun wantrouwen zit zo diep dat
ze direct van tafel vegen wat een politicus zegt.
Op het moment dat ze informatie gaan zoeken,
hebben ze al besloten dat er sprake is van een
samenzwering.”
Moeten we ons zorgen maken over al dat
complotdenken om ons heen? Het kan er
volgens studies toe leiden dat mensen niet
meer gaan stemmen of weigeren hun kinderen
te laten inenten. Ondertussen varen populistische
partijen en pseudowetenschappers
speelt een belangrijke rol, benadrukt socioloog
Jaron Harambam, die in 2017 aan de
Erasmus Universiteit op het onderwerp promoveerde.
“Hoe je opgroeit, wie je vrienden
zijn, wat je meemaakt; dat speelt allemaal
mee. Tijdens de financiële crisis waren er bijvoorbeeld
veel theorieën over hoe het bankenstelsel
werkt.”
Harambam dook twee jaar lang in de wereld
van Nederlandse complotdenkers, onder andere
door bijeenkomsten te bezoeken en mensen
te interviewen. Uit die gesprekken bleek dat er
vaak een lang proces aan het complotdenken
voorafgaat. Zelf hadden de geïnterviewden het
over ‘ineens wakker worden’, bijvoorbeeld na
het zien van een documen-taire. “Maar als ik
erop doorvroeg, bleek dat ze daarvoor bijvoorbeeld
al lange tijd onte-vreden waren over de
dingen die ze in hun kerk hoorden. Of ze leerden
door te reizen dat mensen in andere culturen
een eigen kijk op de wereld hebben, wat
hen aan het denken zette.”
Complotdenkers hebben een hekel aan de
gevestigde orde, maar willen die wel graag
herstellen, ontdekte Harambam ook. “Vaak
houden ze er utopische ideeën op na over verandering
en hoop op verbetering.” Alleen kan
de manier waarop ze een betere wereld denken
te bereiken wel flink verschillen. Zo zijn
er activisten die hun visie het liefst van de
daken schreeuwen. Daarnaast is er een grote
groep mensen die vindt dat verandering bij jeer
wel bij, door in te spelen op het wantrouwen.
Toch is er wat Aupers betreft niet direct reden
tot paniek. “Natuurlijk is het een probleem als
mensen radicaliseren, maar dat geldt voor elke
groep. Het aantal complot-denkers dat echt de
weg kwijt is geraakt, is volgens mij heel klein.
De meesten zijn géén fundamentalistische,
schuimbekkende idioten, maar twijfelaars.” Al
geeft Aupers toe dat het onderliggende wantrouwen
wel degelijk een probleem is.
Het zou volgens hem goed zijn als kinderen
op school mediawijsheid wordt bijgebracht: dat
ze leren hoe je bronnen kunt beoordelen en dat
je niet alleen op zoek moet gaan naar informatie
die een bepaald beeld bevestigt. “Dat zijn
elementen van kritisch denken die mensen
soms kwijt lijken te zijn, en daar maak ik me
wel zorgen over. Maar dat is een breder probleem,
met complotdenken als een van de
symptomen.”
Bronnen: Jaron Harambam en Stef Aupers: ‘I am
not a conspiracy theorist’. Relational identifications
in the Dutch conspiracy milieu, Cultural
Sociology (september 2016) | Jan-Willem van
Prooijen en Karen M. Douglas: Belief in conspiracy
theories. Basic principles of an emerging
research domain, European Journal of Social
Psychology (augustus 2018) | Michael Shermer
en Pat Linse: Conspiracy theories. Who believes
them and why?, Skeptic.com (november 2014).
COMPLOT-SPECIAL 11