19.05.2013 Visualizzazioni

Fieste de patrie dal Friûl - Comune di Tavagnacco

Fieste de patrie dal Friûl - Comune di Tavagnacco

Fieste de patrie dal Friûl - Comune di Tavagnacco

SHOW MORE
SHOW LESS

Trasformi i suoi PDF in rivista online e aumenti il suo fatturato!

Ottimizzi le sue riviste online per SEO, utilizza backlink potenti e contenuti multimediali per aumentare la sua visibilità e il suo fatturato.

FASÌN<br />

FIESTE<br />

Il <strong>Friûl</strong> come che no tu lu âs mai cognossût<br />

(ancje parcè che no tu jeris ancjemò nassût)<br />

Il Friuli come non l’hai mai conosciuto<br />

(anche perché non eri ancora nato)


Introduzion<br />

Metìnle cussì. A son fiestis comanda<strong>di</strong>s tant che lis<br />

ricorencis <strong>dal</strong> Stât o religjosis e fiestis no comanda<strong>di</strong>s<br />

tant che i compleans. La <strong>di</strong>ference e je che tes primis<br />

tu sês obleât a fâ fieste e nissun (o scuasit) al<br />

lavore o al va a scuele e a son segna<strong>di</strong>s in ros tal<br />

lunari; tes secon<strong>di</strong>s al <strong>di</strong>pent <strong>di</strong> te se tu vuelis lâ a<br />

vore o a scuele (ma se no tu vâs, tu âs <strong>di</strong> puartâ la<br />

justificazion) e par solit a son segna<strong>di</strong>s in neri, se no<br />

colin <strong>di</strong> domenie.<br />

In pratiche lis primis a son<br />

fiestis “comu<strong>di</strong>s”, lis secon<strong>di</strong>s<br />

a son fiestis personâls.<br />

E, par solit, propit par chest<br />

a son lis plui sintu<strong>di</strong>s tant<br />

che ciertis voltis al ven il<br />

dubi che tes primis ti<br />

oblein propit a fâ fieste.<br />

La fieste dai 3 <strong>di</strong> avrîl e fâs<br />

part <strong>dal</strong> secont grup.<br />

E je une fieste dute tô, che e<br />

fâs part <strong>de</strong> tô storie e <strong>di</strong> chê<br />

<strong>di</strong> chei che a vivin achì,<br />

parcè che il 3 <strong>di</strong> avrîl al è il<br />

complean <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong>: in cheste<br />

zorna<strong>de</strong> si celebre la sô<br />

date <strong>di</strong> nassite e ancje lis<br />

istituzions le memorein.<br />

Orpo, no che il <strong>Friûl</strong> nol<br />

esistès prime, ma al è <strong>di</strong><br />

chest moment che al tache<br />

a vê une filusumie e une<br />

personalitât <strong>de</strong>fini<strong>di</strong>s.<br />

“Ma parcè propit il 3 <strong>di</strong> avrîl?” Tu <strong>di</strong>sarâs.<br />

Se tu tegnis lis orelis spiça<strong>di</strong>s tu lu scuvierzarâs.<br />

cemût ise la prof<br />

<strong>di</strong> storie vuÊ?<br />

introduzione<br />

Mettiamola così. Ci sono feste comandate come le ricorrenze<br />

<strong>de</strong>llo Stato o quelle religiose, e feste non comandate<br />

come i compleanni.<br />

La <strong>di</strong>fferenza è che nelle prime sei obbligato a fare festa<br />

e nessuno (o quasi) lavora né va a scuola e vengono<br />

segnate in rosso sul calendario; nelle secon<strong>de</strong> <strong>di</strong>pen<strong>de</strong><br />

da te se vuoi andare a lavorare o a scuola (ma se non<br />

ci vai <strong>de</strong>vi portare la giustificazione) e, <strong>di</strong> solito, sono<br />

segnate in nero se non cadono <strong>di</strong> domenica.<br />

no sarà<br />

une fieste,<br />

alore<br />

nere<br />

“Com’è la prof <strong>di</strong> storia oggi?” “Nera!”<br />

Non sarà un giorno <strong>di</strong> festa, allora.”<br />

In pratica le prime sono<br />

feste “como<strong>de</strong>”, le secon<strong>de</strong><br />

sono feste personali.<br />

E, <strong>di</strong> solito, proprio per<br />

questo sono le più sentite<br />

tanto che alle volte sorge il<br />

dubbio che nelle prime ti<br />

obblighino proprio a fare<br />

festa.<br />

La festa <strong>de</strong>l 3 aprile appartiene<br />

alle feste <strong>de</strong>l secondo<br />

gruppo.<br />

È una festa tutta tua, che<br />

appartiene alla tua storia e<br />

a quella <strong>di</strong> quanti abitano<br />

qui perché il 3 aprile è il<br />

compleanno <strong>de</strong>l Friuli: in<br />

quel giorno, infatti, si<br />

celebra la sua data <strong>di</strong><br />

nascita e anche le istituzioni<br />

vi partecipano.<br />

Cribbio! Non che il Friuli<br />

non esistesse prima, ma è<br />

da questo momento che comincia ad avere una sua<br />

fisionomia e personalità.<br />

“Ma perché proprio il 3 aprile?” <strong>di</strong>rai.<br />

Se mi segui con attenzione lo scoprirai.<br />

1


UN BIEL REGÂL DI COMPLEAN<br />

Ai 3 <strong>di</strong> avrîl <strong>dal</strong> 1077, un tâl siôr to<strong>de</strong>sc, Siart <strong>di</strong><br />

Tengling, che <strong>di</strong> mistîr al fâs il patriarcje a Aquilee,<br />

al ricêf a Pavie la investidure feudâl <strong>di</strong> ban<strong>de</strong> <strong>di</strong> Indrì<br />

IV, un altri to<strong>de</strong>sc (prime il <strong>Friûl</strong> al jere sot <strong>de</strong> marche<br />

<strong>di</strong> Verone) che lu clame “Princeps Italiae et<br />

Imperii”. In pratiche, in chel dì al nas il STÂT<br />

PATRIARCJÂL FURLAN.<br />

ANÌN PAR ORDIN<br />

Cemût si isal rivâts ai 3 <strong>di</strong> avrîl 1077? Tant che ducj<br />

i compleans ancje chest al rapresente la fin <strong>di</strong> une<br />

cierte da<strong>de</strong> <strong>di</strong> timp. Dome che achì <strong>di</strong> timp in<strong>di</strong> è<br />

passât un biel pôc e, par rivâ a capîlu, o vin <strong>di</strong> fâ un<br />

biel salt indaûr.<br />

i ongjars Nus àn<br />

puartât vie dut...<br />

ancje il tocai!!!<br />

“Gli Ungari ci hanno tolto tutto... anche il tocai!”<br />

889 - 942<br />

Il <strong>Friûl</strong> al è fiscât dai Ongjars. E cuant che si dîs fiscât<br />

si lu dîs cence esagjerazion: la plane furlane e pâr un<br />

grum <strong>di</strong> ru<strong>di</strong>naçs cun vues par ogni ban<strong>de</strong>; i abitants<br />

a son scjampâts in Cjargne e Carintie o ben a son<br />

ducj muarts tant che chestis tieris a varan <strong>di</strong> tornâ a<br />

jessi popola<strong>di</strong>s soredut <strong>di</strong> int sclave e il <strong>Friûl</strong> si cjape<br />

il biel sorenon <strong>di</strong> Vastata Hungarorum: tiere <strong>de</strong>vasta<strong>de</strong><br />

dai Ongjars (in realtât l’apelatîf al è la conseguence<br />

<strong>di</strong> une leture sbalia<strong>de</strong> <strong>di</strong> “...vel strata<br />

Hungarorum”) e al ven metût sot <strong>de</strong> marche <strong>di</strong><br />

Verone. Il marchês <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> al <strong>de</strong>vente cont e si viôt<br />

limitâts i posse<strong>di</strong>ments teritoriâi.<br />

UN BEL REGALO DI COMPLEANNO<br />

Il 3 aprile 1077, un certo signore te<strong>de</strong>sco, Sigeardo <strong>di</strong><br />

Tengling che <strong>di</strong> mestiere fa il patriarca ad Aquileia,<br />

riceve a Pavia l’investitura feu<strong>dal</strong>e da Enrico IV, un<br />

altro te<strong>de</strong>sco (prima il Friuli era sotto la marca <strong>di</strong><br />

Verona) che lo nomina “Princeps Italiae et Imperii”.<br />

In pratica, quel giorno nasce lo STATO PATRIARCALE<br />

DEL FRIULI.<br />

ANDIAMO CON ORDINE<br />

Come si è arrivati al 3 aprile 1077?<br />

Come tutti i compleanni anche questo è la fine <strong>di</strong> un<br />

dato periodo <strong>di</strong> tempo. Solo che qui <strong>di</strong> tempo ne è passato<br />

un bel po’ e, per capirlo, dobbiamo fare un bel salto<br />

in<strong>di</strong>etro.<br />

889 - 942<br />

Il Friuli è <strong>de</strong>vastato dagli Ungari. E quando si <strong>di</strong>ce<br />

<strong>de</strong>vastato lo si <strong>di</strong>ce alla gran<strong>de</strong>: la pianura friulana è<br />

ridotta a un cumulo <strong>di</strong> macerie punteggiate da cumuli<br />

<strong>di</strong> ossa; gli abitanti o sono fuggiti in Carnia e Carinzia<br />

o sono tutti morti tanto che queste terre dovranno essere<br />

ripopolate soprattutto con genti slave e il Friuli si<br />

pren<strong>de</strong> il bel soprannome <strong>di</strong> Vastata Hungarorum:<br />

terra <strong>de</strong>vastata dagli Ungari (in realtà il nomignolo è<br />

la conseguenza <strong>di</strong> un’errata lettura <strong>di</strong> “...vel strata<br />

Hungarorum”) e viene assoggettato alla marca <strong>di</strong><br />

Verona.<br />

Il marchese <strong>de</strong>l Friuli <strong>di</strong>viene conte e si ve<strong>de</strong> ridotti i<br />

possessi territoriali.<br />

AQUILEE ÜBER ALLES<br />

La uniche istituzion, che si môf in cussì tante <strong>de</strong>solazion<br />

par tornâ a fâ sù paîs e borcs sdrumâts, e che<br />

i ven da<strong>de</strong> la <strong>di</strong>fese <strong>dal</strong> teritori, e je la Glesie <strong>di</strong><br />

Aquilee che in chest mût e tache a cressi politicamentri.<br />

Cun <strong>di</strong> plui, tignint in consi<strong>de</strong>razion il fat<br />

che tancj borcs a jerin restâts cence nobii, la Glesie e<br />

profite <strong>de</strong> situazion par slargjâ il so podê temporâl,<br />

favori<strong>de</strong> in chest se<strong>di</strong> <strong>di</strong> rês che <strong>di</strong> imperadôrs, soredut<br />

to<strong>de</strong>scs, parcè che il <strong>Friûl</strong> al jere un impuartant<br />

teritori <strong>di</strong> passaç e <strong>di</strong> sgambi.<br />

UN PATRIARCJE SVELT E GHIBELIN:<br />

SUPER POPPO<br />

Une incressite <strong>de</strong>cisive la Glesie <strong>di</strong> Aquilee e tache a<br />

vêle cun Volfanc dai conts Ozis <strong>di</strong> Treffen, un carintian<br />

che tal 1019 al cjape podê e al <strong>de</strong>vente patriarcje<br />

<strong>di</strong> Aquilee cul non <strong>di</strong> Poppo o Popon.<br />

Il non nol è autorevul, ma il patriarcje sì.<br />

Poppo, un politic famôs, al capìs subit la impuartance<br />

strategjiche <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> pe politiche to<strong>de</strong>scje: se l’imperadôr<br />

al vûl vignî jù in Italie al scuen par fuarce<br />

passâ <strong>di</strong> chi. E int profite a pro <strong>de</strong> comunitât furlane,<br />

come un vêr siôr. Grant pru<strong>de</strong>ladôr dai imperadôrs<br />

to<strong>de</strong>scs che al frecuente e al cognòs une vore<br />

ben, i vent a cjâr presit la sô fe<strong>de</strong>ltât, rivant a otignî<br />

beneficis e plasês. Cetant <strong>di</strong>namic, al torne a organizâ<br />

il teritori furlan, al met a puest lis stra<strong>di</strong>s, al torne<br />

a dâi snait al puart <strong>di</strong> Aquilee, al svilupe cun <strong>de</strong>cision<br />

il cumierç tant che i unics bêçs <strong>dal</strong> so patriarcjât<br />

a vignaran cjatâts in Polonie e a lui i saran dâts<br />

cetancj merts che no son siei.<br />

AI TODESCS I PLÂS IL FRIÛL<br />

La necessitât <strong>di</strong> sigurâsi il passaç traviers lis Alps e<br />

interesse une vore ai imperadôrs to<strong>de</strong>scs che, par<br />

garantîsal, si movin par mantignî il patriarcjât in<br />

man ai lôr fedêi. Chest, o viodarìn, al à favorît no<br />

pôc il svilup politic e economic <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong>.<br />

AQUILEIA ÜBER ALLES<br />

L’unica istituzione che si dà da fare in tanta <strong>de</strong>solazione<br />

per ricostruire i villaggi e i borghi <strong>di</strong>strutti e alla<br />

quale viene affidata la <strong>di</strong>fesa <strong>de</strong>l territorio, è la Chiesa<br />

Aquileiese che, così, comincia a crescere politicamente.<br />

Inoltre, consi<strong>de</strong>rando che molti <strong>de</strong>i borghi ricostruiti<br />

sono rimasti senza signori, essa ne approfitta per espan<strong>de</strong>re<br />

il suo potere temporale. Favorita in questo sia da re<br />

che da imperatori, specialmente te<strong>de</strong>schi, perché il<br />

Friuli è un importante territorio <strong>di</strong> passaggio e <strong>di</strong> scambi.<br />

I confins <strong>de</strong><br />

metropoli <strong>di</strong> Aquilee<br />

cu lis se<strong>di</strong>s<br />

episcopâls<br />

sufraganeis<br />

tal secul IX<br />

I confini <strong>de</strong>lla<br />

metropoli <strong>di</strong> Aquileia<br />

con le se<strong>di</strong><br />

episcopali<br />

suffraganee<br />

nel IX° secolo<br />

UN PATRIARCA SVEGLIO E GHIBELLINO:<br />

SUPER POPPO<br />

Una crescita <strong>de</strong>cisiva, la Chiesa Aquileiese comincia ad<br />

averla con Volfango <strong>de</strong>i conti Ozi <strong>di</strong> Treffen, un carinziano<br />

che nel 1019 sale sulla cattedra <strong>di</strong> Aquileia e<br />

<strong>di</strong>venta patriarca con il nome <strong>di</strong> Poppo o Poppone.<br />

Come nome non è il massimo, come patriarca sì.<br />

Poppo, un geniaccio politico, capisce subito l’importanza<br />

strategica <strong>de</strong>l Friuli per la politica te<strong>de</strong>sca: se l’imperatore<br />

vuole scen<strong>de</strong>re in Italia <strong>de</strong>ve per forza passare da<br />

qui. E ne aprofitta a favore <strong>de</strong>lla comunità friulana, da<br />

vero signore.<br />

Gran sostenitore <strong>de</strong>gli imperatori te<strong>de</strong>schi che frequenta<br />

e conosce molto bene, ven<strong>de</strong> loro a caro prezzo la sua<br />

fe<strong>de</strong>ltà ottenendone benefici e favori.<br />

Dinamicissimo, riorganizza il territorio friulano, riassesta<br />

le stra<strong>de</strong>, ridà impulso al porto <strong>di</strong> Aquileia, sviluppa<br />

con <strong>de</strong>cisione il commercio tanto che l’unico <strong>de</strong>naro <strong>de</strong>l<br />

suo patriarcato verrà trovato in Polonia e a lui verranno<br />

attribuiti molti meriti non suoi.<br />

AI TEDESCHI PIACE IL FRIULI<br />

La necessità <strong>di</strong> assicurarsi il passaggio attraverso le Alpi,<br />

interessa molto agli imperatori te<strong>de</strong>schi che, per garantirselo,<br />

si danno da fare per mantenere il patriarcato in<br />

mani a loro fe<strong>de</strong>li. Cosa che, come vedremo, favorì non<br />

poco lo sviluppo politico ed economico <strong>de</strong>l Friuli.<br />

2 3


SCOMETI SU CHEL CHE AL PIERT<br />

E VINCI UN STÂT<br />

Fra i tancj imperadôrs to<strong>de</strong>scs a’nd è un, Indrì IV,<br />

che le à a muart cul pape Gregori VII. Anzit, al à parfin<br />

convocât un sino<strong>di</strong> a Worms (1076) che i da <strong>dal</strong><br />

usurpadôr e lu <strong>de</strong>pon. No sai voaltris, ma il pape si<br />

inrabie une vore e lu scomuniche. Indrì IV al torne<br />

subite indaûr e al doman<strong>de</strong> scuse, fat che si verifiche<br />

intun cjamp neutri a Canosse, tal cjiscjel <strong>di</strong> Matil<strong>de</strong><br />

cu la innomena<strong>de</strong> sene <strong>dal</strong> imperadôr che al ven lassât<br />

<strong>di</strong> fûr a spietâ tal frêt.<br />

A chest pont a son i princips to<strong>de</strong>scs che se cjapin, a<br />

<strong>de</strong>ponin Indrì IV e a ele-<br />

Lis feminis!<br />

une volte che<br />

no si fasin<br />

spietâ...<br />

zin imperadôr so cugnât<br />

Rodolf. Ancje il <strong>de</strong>ponût<br />

Indrì si inrabie e al marcje<br />

cuintri i ribei.<br />

Sorprese: se<strong>di</strong> il marchês<br />

<strong>di</strong> Verone che il cont <strong>dal</strong><br />

<strong>Friûl</strong> lu fermin e i impe<strong>di</strong>ssin<br />

<strong>di</strong> traviersâ lis<br />

Alps: Indrì si cjate cussì<br />

cence pussibilitât <strong>di</strong> jessu<strong>de</strong>.<br />

Ce varessiso fat<br />

voaltris se o fossis stâts il<br />

patriarcje <strong>di</strong> Aquilee?<br />

Siart, che al jere un vêr<br />

patriarcje, al zue <strong>di</strong> azart:<br />

al <strong>de</strong>cît <strong>di</strong> pontâ su Indrì<br />

e lu fâs passâ.<br />

Al è inutil dî che Indrì al<br />

vinç i ribei e, tant che<br />

segn <strong>di</strong> ricognossince, al<br />

concêt a Siart la investidure<br />

feudâl e ai 3 <strong>di</strong> avrîl <strong>dal</strong> 1077 il <strong>Friûl</strong> si stache<br />

<strong>de</strong> marche <strong>di</strong> Verone e al nas, juri<strong>di</strong>camentri, il STÂT<br />

PATRIARCJÂL FURLAN.<br />

Dut câs, Siart nol podarà gjol<strong>di</strong> par tant timp <strong>di</strong> cheste<br />

incre<strong>di</strong>bile vitorie politiche, <strong>di</strong> fat al murarà <strong>di</strong><br />

malatie pôcs mês dopo.<br />

VUERIS DI RELIGJON<br />

Fra i patriarcjis ghibelins e il pape (oviamentri sostignût<br />

dai vuelfs) nol po<strong>de</strong>ve jessi un bon rapuart.<br />

Tant che un patriarcje aquileiês, Ulrì I <strong>di</strong> Eppenstein,<br />

no si fâs problemis a tignî in pereson a Rome il pape<br />

Pascuâl II par cont <strong>di</strong> Indrì V. Al sucêt che Ulrì I al<br />

finìs scomunicât par ben dôs voltis, ma la fuarce <strong>de</strong><br />

Glesie <strong>di</strong> Aquilee e je tâl che chest ultin nol samee<br />

inacuarzisi.<br />

“Le donne! Mai che non si facciano aspettare!”<br />

SCOMMETTERE SUL PERDENTE<br />

E VINCERE UNO STATO<br />

Tra i tanti imperatori te<strong>de</strong>schi ce n’è uno, Enrico IV, che<br />

ce l’ha a morte con papa Gregorio VII. Anzi, ha ad<strong>di</strong>rittura<br />

convocato un sinodo a Worms (1076) che gli dà<br />

<strong>de</strong>ll’usurpatore e lo <strong>de</strong>pone. Non so voi, ma il papa si<br />

arrabbia moltissimo e lo scomunica.<br />

Enrico IV fa subito marcia in<strong>di</strong>etro e chie<strong>de</strong> scusa, cosa<br />

che avviene in campo neutro a Canossa, nel castello <strong>di</strong><br />

Matil<strong>de</strong> con la celebre scena <strong>de</strong>ll’imperatore che viene<br />

fatto aspettare al freddo.<br />

A questo punto sono i principi te<strong>de</strong>schi che se la prendono:<br />

<strong>de</strong>pongono Enrico IV<br />

ed eleggono imperatore suo<br />

cognato Rodolfo.<br />

Anche il <strong>de</strong>posto Enrico si<br />

arrabbia e marcia contro i<br />

ribelli. Sorpresa: sia il marchese<br />

<strong>di</strong> Verona che il conte<br />

<strong>de</strong>l Friuli gli sbarrano il passo<br />

e gli impe<strong>di</strong>scono <strong>di</strong> attraversare<br />

le Alpi: Enrico è in un<br />

vicolo cieco.<br />

Cosa avreste fatto voi se foste<br />

stati il patriarca <strong>di</strong> Aquileia?<br />

Sigerado, lui che patriarca lo<br />

era veramente, gioca d’azzardo:<br />

<strong>de</strong>ci<strong>de</strong> <strong>di</strong> puntare su<br />

Enrico e lo fa passare.<br />

Inutile <strong>di</strong>re che Enrico sconfigge<br />

i ribelli e, come segno <strong>di</strong><br />

riconoscenza, conce<strong>de</strong> a<br />

Sigerado l’investitura feu<strong>dal</strong>e<br />

e il 3 aprile 1077 il Friuli si stacca <strong>dal</strong>la marca <strong>di</strong><br />

Verona e nasce, giuri<strong>di</strong>camente, lo<br />

STATO PATRIARCALE FRIULANO.<br />

Sigerado non potrà, però, go<strong>de</strong>re a lungo <strong>di</strong> quest’incre<strong>di</strong>bile<br />

vittoria politica: morirà, infatti, per malattia<br />

pochi mesi più tar<strong>di</strong>.<br />

GUERRE DI RELIGIONE<br />

Tra i patriarchi ghibellini e il papa (ovviamente sostenuto<br />

dai guelfi) non doveva scorrere buon sangue. Tant’è<br />

che che un patriarca aquileiese, Ulrico I <strong>di</strong> Eppenstein,<br />

non esita a tenere prigioniero a Roma papa Pasquale II<br />

per conto <strong>di</strong> Enrico V. Va da sè che Ulrico I finisce scomunicato<br />

per ben due volte, ma la forza <strong>de</strong>lla Chiesa<br />

Aquileiese è tale che questo non sembra ci fece caso.<br />

SE LU VES SAVÛT<br />

ROBIN HOOD<br />

AL SARÈS RESTÂT<br />

MÂL...<br />

Che i patriarcjis aquileiês<br />

si freassin dai papis<br />

e je une robe propit <strong>di</strong><br />

no cro<strong>di</strong>. Ma che si freassin<br />

ancje <strong>di</strong> rês, tant<br />

che Ricart Cûr <strong>di</strong><br />

Leon... Di solit si crôt<br />

che chest al se<strong>di</strong> stât fat<br />

presonîr <strong>dal</strong> barbar<br />

Sala<strong>di</strong>n che lu veve vinçût<br />

par ben dôs voltis e<br />

che la cuistion jenfri<br />

Robin Hood e il princip<br />

Zuan e <strong>di</strong>pin<strong>di</strong> <strong>di</strong><br />

cheste presonie.<br />

Sbaliât! Ricart Cûr <strong>di</strong><br />

Leon al jere, sì, stât fat<br />

presonîr, ma <strong>dal</strong><br />

patriarcje <strong>di</strong> Aquilee<br />

Gofrêt (Gottfried <strong>di</strong><br />

Hohenstaufen) che lu<br />

veve “pescjât” a<br />

Aquilee, intant che al<br />

cirive <strong>di</strong> traviersâ lis sôs<br />

tieris (1192) par tornâ<br />

a cjase <strong>de</strong> Tieresante.<br />

Al va <strong>di</strong>t che ancje<br />

Mainart II cont <strong>di</strong><br />

Gurize al veve tentât <strong>di</strong><br />

cjapâ il re <strong>de</strong> Inghiltere,<br />

ma che lui nol jere<br />

rivât. Ricart al jere stât<br />

cjapât pal riscat, part <strong>di</strong><br />

chest al larà (e nol<br />

vignarà tornât...) a un<br />

altri patriarcje furlan<br />

che i à vignût daûr, un<br />

che al veve gust <strong>di</strong> gjol<strong>di</strong><br />

<strong>de</strong>s rafinatecis <strong>de</strong> art:<br />

Volchêr.<br />

cemût la<br />

cjace?<br />

LO AVESSE SAPUTO<br />

ROBIN HOOD CI<br />

SAREBBE RIMASTO<br />

PROPRIO MALE...<br />

Che i patriarchi aquileiesi<br />

se ne infischiassero <strong>de</strong>i<br />

papi è cosa da non cre-<br />

UN PATRIARCJE POETE<br />

Cul patriarcje Volchêr (Wolfger <strong>di</strong> Erla, bavarês,<br />

patriarcje <strong>dal</strong> 1204 al 1218), la Patrie <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> e<br />

<strong>de</strong>vente un centri <strong>di</strong> culture impuartant e il palaç<br />

patriacjâl al è la <strong>di</strong>more <strong>di</strong> cjantôrs provençâi e<br />

Minnesänger (cjantôrs <strong>di</strong> amôr) to<strong>de</strong>scs. Fra chescj a<br />

rivin in <strong>Friûl</strong> ancje Wolfram von Eschenbach, autôr<br />

<strong>dal</strong> “Parzival”, e il plui grant cjantôr <strong>de</strong> poesie cortese<br />

e cavaleresche to<strong>de</strong>scje: Walther von <strong>de</strong>r<br />

Vogelwei<strong>de</strong>; invezit un furlan, Tomasin <strong>di</strong><br />

Cerclarie, al scrîf prime un “libri <strong>de</strong>s cortesiis” in<br />

lenghe romanze, forsit furlane, daspò un classic <strong>de</strong><br />

leterature me<strong>di</strong>evâl to<strong>de</strong>scje: Wälscher Gast (Ospit<br />

Cisalpin).<br />

Al samee che il stes patriarcje al rimàs ancje cuntun<br />

non <strong>di</strong> plume: forsit no si fidave dai siei viers?<br />

<strong>de</strong>rsi. Ma che se ne infischiassero<br />

anche <strong>di</strong> re<br />

come Riccardo<br />

Cuor<strong>di</strong>leone...<br />

Normalmente si pensa<br />

che questi sia stato fatto<br />

prigioniero <strong>dal</strong> feroce<br />

Sala<strong>di</strong>no che aveva sconfitto<br />

per ben due volte, e<br />

che la contesa tra Robin<br />

Hood e il principe<br />

Giovanni sia <strong>di</strong>pesa da<br />

questa prigionia.<br />

Sbagliato! Riccardo<br />

Cuor<strong>di</strong>leone era, si! stato<br />

fatto prigioniero, ma <strong>dal</strong><br />

patriarca <strong>di</strong> Aquileia<br />

Godofredo (Gottfried <strong>di</strong><br />

Hohenstaufen) che lo<br />

aveva “pescato” ad<br />

Aquileia mentre tentava<br />

<strong>di</strong> attraversare le sue<br />

terre (1192) per tornarsene<br />

a casa <strong>di</strong> ritorno <strong>dal</strong>la<br />

Terrasanta. Va <strong>de</strong>tto che<br />

anche Mainardo II conte<br />

<strong>di</strong> Gorizia aveva tentato<br />

<strong>di</strong> catturare il re<br />

d’Inghilterra, ma che lui<br />

avon<strong>de</strong>: un pâr <strong>di</strong><br />

cenglârs e un<br />

cûr <strong>di</strong> leon...<br />

“Com’è andata la caccia?”<br />

“Passabile: un paio <strong>di</strong> cinghiali e un Cuor<strong>di</strong>leone...””<br />

era rimasto a mani vuote.<br />

Riccardo era stato catturato<br />

per il riscatto, parte<br />

<strong>de</strong>l quale andrà (e non<br />

verrà restituito...) a un<br />

altro patriarca friulano,<br />

suo successore, che amava<br />

circondarsi <strong>de</strong>lle rafinatezze<br />

<strong>de</strong>ll’arte: Volchero.<br />

UN PATRIARCA POETA<br />

Con il patriarca Volchero (Wolfger <strong>di</strong> Erla, bavarese,<br />

patriarca <strong>dal</strong> 1204 al 1218), la Patria <strong>de</strong>l Friuli, <strong>di</strong>venta<br />

un importante centro <strong>di</strong> cultura e il palazzo patriarcale<br />

è <strong>di</strong>mora <strong>di</strong> trovatori provenzali e Minnesänger<br />

(cantori d’amore) te<strong>de</strong>schi. Tra gli altri giungono in<br />

Friuli anche Wolfram von Eschenbach, autore <strong>de</strong>l<br />

“Parzival”, e il massimo cantore <strong>de</strong>lla poesia cortese e<br />

cavalleresca te<strong>de</strong>sca, Walther von <strong>de</strong>r Vogelwei<strong>de</strong>,<br />

mentre un friulano, Tommasino <strong>di</strong> Cerclaria scrive<br />

dapprima un “libro <strong>de</strong>lle cortesie” in lingua romanza,<br />

forse friulana, quin<strong>di</strong> un classico <strong>de</strong>lla letteratura<br />

me<strong>di</strong>oevale te<strong>de</strong>sca: Wälscher Gast (Ospite<br />

Cisalpino).<br />

Lo stesso patriarca sembra che poetasse anche se sotto<br />

uno pseudonimo: forse non si fidava <strong>de</strong>i suoi versi?<br />

4 5


Volchêr, dut câs, nol è impuartant dome pe sô cort,<br />

ma ancje pal sburt comerciâl che al sa dâ al <strong>Friûl</strong>,<br />

<strong>de</strong>ventât il plui grant stât talian <strong>de</strong> epoche e mete <strong>di</strong><br />

bancjîrs e comerciants florentins e senês, ven a stâi<br />

<strong>di</strong> chei che in chê volte a vevin il monopoli dai bêçs<br />

in Europe. Ma che a rapresentin ancje lis avanguar<strong>di</strong>is<br />

<strong>dal</strong> pape tal teritori ghibelin...<br />

Cul patriarcje Pelegrin (1131-1161), la Glesie <strong>di</strong><br />

Aquilee e varà il podê su ben 16 vescovâts e 7 ba<strong>di</strong>is<br />

impuartantis, che a cressaran cui patriarcjis che a<br />

vignaran dopo.<br />

Te cjartute il Stât patriarcjâl furlan tor <strong>dal</strong> 1300.<br />

Nella cartina: lo Stato Patriarcale Friulano nel 1300 ca.<br />

Fra i tancj poetis che a rivin in <strong>Friûl</strong> tal secul XIII, al<br />

samee che al se<strong>di</strong> stât ancje Dante, invidât <strong>di</strong> Indrì II,<br />

cont <strong>di</strong> Gurize. Forsit par vie <strong>de</strong> ospitalitât, achì Dante<br />

al à vût a ce dî sul furlan. Cun probabilitât al è par<br />

chest che in dì <strong>di</strong> vuê in Italie la lenghe uficiâl al è il<br />

talian che al ven <strong>dal</strong> florentin e no <strong>dal</strong> furlan....<br />

Tra i tanti poeti che giungono in Friuli nel XIII secolo,<br />

pare ci sia stato anche Dante, invitato da Enrico II, conte<br />

<strong>di</strong> Gorizia. Forse a causa <strong>de</strong>ll’ospitalità, qui Dante ebbe a<br />

che ri<strong>di</strong>re anche sul friulano. Forse è per questo che oggi in<br />

Italia la lingua ufficiale è l’italiano <strong>de</strong>rivato <strong>dal</strong> fiorentino<br />

e non <strong>dal</strong> friulano...<br />

Il patriarca Volchero non è importante solo per la sua<br />

corte, ma anche per l’impulso commerciale che sa dare<br />

al Friuli, <strong>di</strong>venuto il maggiore stato italiano <strong>de</strong>ll’epoca<br />

e meta <strong>di</strong> banchieri e commercianti fiorentini e senesi,<br />

ossia <strong>di</strong> coloro che allora <strong>de</strong>tengono il monopolio <strong>de</strong>l<br />

<strong>de</strong>naro in Europa.<br />

Ma che sono anche le avanguar<strong>di</strong>e <strong>de</strong>l papa in territorio<br />

ghibellino...<br />

Con il patriarca Pellegrino (1131-1161), la Chiesa<br />

Aquileiese avrà potere su ben 16 vescovati e 7 abbazie<br />

importanti, che cresceranno con i patriarchi successivi.<br />

CES FÂSTU?<br />

no tu vevis <strong>di</strong> butâ<br />

caric! no tu capissis<br />

propit nuIe?<br />

“Ma che combini?<br />

Non dovevi buttare<br />

carico! Non capisci<br />

proprio nulla?”<br />

Cu la incressite <strong>dal</strong> podê politic e economic <strong>dal</strong><br />

patriarcjât, a cressin ancje lis smicjis <strong>di</strong> chei che lu<br />

vuelin concuistâ: <strong>dal</strong> pape ai conts <strong>di</strong> Gurize, a<br />

Vignesie... che no si fasin problemis a stiçâ la nobiltât<br />

furlane, rissose e anarchiche, vere spine tal flanc<br />

<strong>dal</strong> patriarcjât.<br />

I FURLANS?<br />

NO PROPIT NOBII...<br />

La Patrie <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> no à, dut câs, dome nemîs par fûr,<br />

ma come simpri, i piês nemîs <strong>di</strong> se stes a son i furlans.<br />

No tant il popul, si ben i nobii che no jerin<br />

propit nobii, viodût che si <strong>de</strong><strong>di</strong>cavin ancje ae brigantarie,<br />

contant te imunitât <strong>dal</strong> lôr cêt sociâl. Cirî<br />

<strong>di</strong> tornâ a mandâju te juste <strong>di</strong>rezion (chê <strong>de</strong> pereson)<br />

e je une imprese une vore <strong>di</strong>ficil. Un patriarcje<br />

par fin al murarà, e no un cualsisei patriarcje, si<br />

ben...<br />

BERTRANT DI SAINT GENIÈS (1334 - 1350)<br />

“Un altri forest sul tron <strong>de</strong> Patrie <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong>!” o <strong>di</strong>sarês<br />

voaltris (e no sarès une novitât, viodût che, lassât<br />

fûr un, a son ducj forescj) e al <strong>de</strong>vi vêlu pensât ancje<br />

chel che lu à metût li: Zuan XXII, tant al è che no lu<br />

fâs subit patriarcje. Ma Bertrant al è un om pardabon<br />

speciâl, un miscliç <strong>di</strong> inteletuâl e vuerîr. Nassût<br />

tal 1260, al è professôr <strong>di</strong><br />

<strong>di</strong>rit canonic e civîl e membri<br />

<strong>di</strong> chê élite universitarie<br />

che e à cetante influence su<br />

lis plui altis carghis gleseastichis.<br />

Il so patron al è un<br />

innomenât jurist <strong>di</strong> in chê<br />

volte, Jaques Duèse.<br />

“Ce jentrial chest cun<br />

Aquilee?” o <strong>di</strong>sarês voaltris.<br />

Al jentre, pardabon! Parcè<br />

che Jacques Duèse al <strong>de</strong>vente<br />

pape Zuan XXII e al è un<br />

grant nepotist: al afi<strong>de</strong> tropis<br />

plui carghis che al pues<br />

a chei <strong>de</strong> sô famee e a chei<br />

<strong>de</strong> sô regjon <strong>di</strong> nassite, che<br />

induvinait un pôc, e je la<br />

stesse <strong>di</strong> Bertrant: il Quercy.<br />

Duncje Bertrant prime al<br />

ven clamât ae cort papâl a<br />

Avignon e daspò fat patriarcje<br />

<strong>di</strong> Aquilee pôc prime che il so patron al mueri, se<br />

no cuissà cemût che a saressin la<strong>di</strong>s lis robis.<br />

Bertrant al rive in <strong>Friûl</strong> che al è za un biel pôc vecjut:<br />

al à 74 agns, une biele etât cumò, figurìnsi in chê<br />

volte! Ma al <strong>de</strong>vi jessi stât une persone propit fuarte:<br />

un politic, claramentri vuelf, al rive a tratâ cence<br />

“Ha 74 anni!” “E poi ci lamentiamo se<br />

la popolazione <strong>de</strong>l Friuli sta invecchiando!”<br />

Con il crescere <strong>de</strong>l potere politico ed economico <strong>de</strong>l<br />

patriarcato, crescono anche le mire <strong>di</strong> quanti vogliono<br />

impadronirsene: <strong>dal</strong> papa ai conti <strong>di</strong> Gorizia a<br />

Venezia... che non esitano a sobillare l’anarcoi<strong>de</strong> e riottosa<br />

nobiltà friulana, vera spina nel fianco <strong>de</strong>l patriarcato.<br />

I FRIULANI?<br />

NON PROPRIAMENTE NOBILI...<br />

La Patria <strong>de</strong>l Friuli non ha solo nemici esterni, ma, alle<br />

solite, i peggiori nemici <strong>di</strong> sé stessi sono i friulani.<br />

Non tanto il popolo, quanto i nobili che non erano propriamente<br />

nobili visto che si <strong>de</strong><strong>di</strong>cavano anche al brigantaggio<br />

fidando nell’immunità <strong>di</strong> casta.<br />

Cercare <strong>di</strong> ricondurli sulla retta via (quella <strong>de</strong>lla prigione)<br />

è impresa ardua. Un patriarca per<strong>de</strong>rà ad<strong>di</strong>rittura<br />

la vita e non un patriarca qualsiasi, ma ad<strong>di</strong>rittura...<br />

BERTRANDO DI SAINT GENIÈS (1334 - 1350)<br />

“Un altro straniero sul trono <strong>de</strong>lla Patria <strong>de</strong>l Friuli!”<br />

<strong>di</strong>rete voi (e non sarebbe una novità consi<strong>de</strong>rando che,<br />

fatto salvo uno, sono tutti stranieri) e <strong>de</strong>ve averlo pensato<br />

anche chi ve lo mette: Giovanni XXII, tant’è che<br />

non lo fa subito patriarca. Ma Bertrando è un tipo davvero<br />

speciale, un mix <strong>di</strong> intellettuale e guerriero.<br />

Nato nel 1260, è professo-<br />

re <strong>di</strong> <strong>di</strong>ritto canonico e<br />

civile e membro <strong>di</strong> quell’élite<br />

universitaria che ha<br />

molta influenza sulle maggiori<br />

cariche ecclesiastiche.<br />

Il suo patrono è un<br />

famoso giurista <strong>de</strong>l tempo,<br />

Jaques Duèse.<br />

“Cosa c’entra questo con<br />

Aquileia?” <strong>di</strong>rete sempre<br />

voi. C’entra, eccome!<br />

Perché Jacques Duèse<br />

<strong>di</strong>venta papa Giovanni<br />

XXII ed è un gran nepotista:<br />

affida quante più cariche<br />

può a quelli <strong>de</strong>lla sua<br />

famiglia o <strong>de</strong>lla sua regione<br />

<strong>di</strong> nascita che, indovinate<br />

un po’, è la stessa <strong>di</strong><br />

Bertrando: il Quercy.<br />

Per cui Bertrando prima<br />

viene chiamato alla corte<br />

papale ad Avignone e, poi, fatto patriarca <strong>di</strong> Aquileia<br />

poco prima che il suo patrono muoia, altrimenti chissà<br />

come sarebbero andate le cose.<br />

Bertrando arriva in Friuli che è già un bel po’ vecchiotto:<br />

ha 74 anni, una bella cifra a<strong>de</strong>sso, figuriamoci allora!<br />

6 7<br />

al à<br />

74<br />

aGns!<br />

e po si lamentìn<br />

se il friûl al sta<br />

dEventant vieli!


8<br />

compromès e a fâ i interès <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> se<strong>di</strong> cul pape che<br />

cul imperadôr, che a son come cjan e gjat.<br />

Cun lui il podê <strong>de</strong> Patrie <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> al cres une vore,<br />

cussì come i cumierçs e la culture, viodût che si<br />

impegne un grum par svilupâ la Universitât <strong>di</strong><br />

Cividât, fonda<strong>de</strong> <strong>dal</strong> so pre<strong>de</strong>cessôr Otobon, dulà<br />

che i stu<strong>de</strong>nts si esercitavin, fra l’altri, a voltâ i documents<br />

<strong>dal</strong> latin al furlan e vicevierse.<br />

Di lui si à iniment ancje la voie <strong>di</strong> doprâ lis mans,<br />

tant che nol esite a celebrâ la messe <strong>di</strong> Nadâl <strong>dal</strong><br />

1340 cu la armadure intor. Fat che ogni an al ven<br />

memoreât a Cividât inte Messe <strong>dal</strong> spadon.<br />

Propit biel, o <strong>di</strong>sarês voaltris, cuissà trop che a son<br />

contents i furlans. Il popul, o miôr, chei che a contin<br />

un pôc, <strong>di</strong> sigûr.<br />

Cetant <strong>di</strong> mancul i nobii feudataris che lu vio<strong>di</strong>n<br />

tant che fum tai vôi, soredut cuant che al <strong>de</strong>cît <strong>di</strong><br />

acusânt un pôcs <strong>di</strong> brigantarie. Chescj ultins si inrabiin<br />

e i organizin une vuate te Richinvel<strong>de</strong>, copantlu<br />

tal 1350. Storie fini<strong>de</strong>? No! Bertrant al à lassât cussì<br />

tante memorie daûr <strong>di</strong> se <strong>di</strong> vignî onorât e <strong>de</strong>ventâ<br />

beât. Beât lui!<br />

La ban<strong>di</strong>ere <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> che si<br />

cjate tal domo <strong>di</strong> U<strong>di</strong>n e che e<br />

je il mo<strong>de</strong>l par dutis lis ban<strong>di</strong>eris<br />

furlanis e faseve part <strong>dal</strong> so<br />

mantel.<br />

Ma Bertrando è un tipo <strong>de</strong>cisamente tosto: abilissimo<br />

politico e ovviamente guelfo, riesce a trattare senza<br />

scen<strong>de</strong>re a compromessi e a fare gli interessi <strong>de</strong>l Friuli<br />

sia con il papa che con l’imperatore che continuano a<br />

essere come cane e gatto.<br />

Con lui il potere <strong>de</strong>lla Patria <strong>de</strong>l Friuli cresce notevolmente,<br />

così come i commerci e la cultura visto che si dà<br />

molto da fare per sviluppare l’Università <strong>di</strong> Civi<strong>dal</strong>e,<br />

fondata <strong>dal</strong> suo pre<strong>de</strong>cessore Ottobono. In questa<br />

Università gli stu<strong>de</strong>nti si esercitano, tra l’altro, a tradurre<br />

i documenti <strong>dal</strong> latino al friulano e viceversa.<br />

Di lui si ricorda anche la voglia <strong>di</strong> menare le mani<br />

tanto che non esita a celebrare la messa <strong>de</strong>l Natale<br />

1340 con addosso l’armatura.<br />

Cosa che viene rievocata ogni anno a Civi<strong>dal</strong>e nella<br />

Messa <strong>de</strong>llo spadone.<br />

Splen<strong>di</strong>do, <strong>di</strong>rete voi, chissà come sono contenti i friulani.<br />

Il popolo - meglio: chi conta qualcosa - sì.<br />

Decisamente meno i nobili feudatari che lo vedono<br />

come fumo negli occhi, soprattutto quando <strong>de</strong>ci<strong>de</strong> <strong>di</strong><br />

accusarne un bel po’ <strong>di</strong> brigantaggio.<br />

Questi non ci stanno e gli tendono un tranello alla<br />

Richinvelda, ucci<strong>de</strong>ndolo nel 1350.<br />

Storia finita? No!<br />

Bertrando ha lasciato una tale memoria <strong>di</strong>etro sé da<br />

salire agli onori <strong>de</strong>gli altari e <strong>di</strong>ventare beato.<br />

Beato lui!<br />

Curiosità: la ban<strong>di</strong>era <strong>de</strong>l Friuli che si trova nel Duomo<br />

<strong>di</strong> U<strong>di</strong>ne e che è il mo<strong>de</strong>llo <strong>di</strong> tutte le ban<strong>di</strong>ere friulane,<br />

faceva parte <strong>de</strong>l suo mantello.<br />

Toc <strong>dal</strong> mantel<br />

<strong>dal</strong> patriarcje<br />

Bertrant, Domo<br />

<strong>di</strong> U<strong>di</strong>n<br />

Parte <strong>de</strong>l mantello<br />

<strong>de</strong>l patriarca<br />

Bertrando, Duomo<br />

<strong>di</strong> U<strong>di</strong>ne<br />

Al è ancje un altri patriarcje che bisugne ricuardâ par<br />

ce che al à fat:<br />

MARQUART DI RANDEK (1365 - 1381)<br />

Si à <strong>di</strong> ricuardâ chest patriarcje parcè che al è propit<br />

cun lui che finalmentri si conclu<strong>di</strong>n lis<br />

Constitutiones Patriae Fori Iulii (1366) un cuarp<br />

<strong>di</strong> leçs pe plui part civîls e procedurâls, une vore<br />

in<strong>de</strong>nant pe epoche storiche, che al forme il grop<br />

principâl <strong>dal</strong> <strong>di</strong>rit furlan fint ae cjadu<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

Republiche venite.<br />

Cun Marquart si à ancje cetante atenzion par Triest,<br />

che no voleve colâ sot dai Venezians.<br />

Cul jutori <strong>de</strong> flote <strong>di</strong> Gjenue e dai cita<strong>di</strong>ns jevâts sù,<br />

tal 1380 Triest e ven libera<strong>de</strong> e i triestins a alcin il<br />

standart <strong>di</strong> Sant Just berlant “viva lu patriarcha”.<br />

Dut câs la fieste e dure pôc: pôcs agns dopo Triest e<br />

cole sot dai duchis austriacs.<br />

I FURLANS (CIERTS) A INFOSSIN<br />

IL PATRIARCJÂT FURLAN<br />

La posizion e la potence <strong>dal</strong> teritori <strong>di</strong> Aquilee a<br />

interessin se<strong>di</strong> la cjase d’Austrie che Vignesie, la<br />

prime par vê un passaç par slargjâsi in Italie, la<br />

secon<strong>de</strong> par fâsi sù un cussinut <strong>di</strong> protezion cuintri<br />

lis smicjis austriachis. La nobiltât furlane, rissose e<br />

anarchiche, cu la sô incapacitât <strong>di</strong> fâ vignî fûr personalitâts<br />

<strong>di</strong> lustri, no ju<strong>de</strong> <strong>di</strong> sigûr il patriarcjât che si<br />

viôt <strong>de</strong>ntri vie sabotât, <strong>di</strong> mût che tal 1420, i venezians,<br />

cul jutori <strong>di</strong> cetancj nobii furlans, si imparonin<br />

<strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> che, pierdu<strong>de</strong> <strong>de</strong>finitivamentri la sô<br />

fuarce, al <strong>de</strong>ventarà une<br />

tiere simpri plui margjinâl.<br />

Cu la dominazion venite i<br />

patriarcjis a son elezûts jenfri<br />

lis fameis plui influentis<br />

<strong>di</strong> Vignesie che, dut câs, une<br />

volte aceta<strong>de</strong> la carghe, no<br />

mostrin plui interès e<br />

<strong>di</strong>spès si fasin vio<strong>di</strong> ben<br />

pôc in <strong>Friûl</strong>.<br />

Par altri, la lote pe concuiste<br />

<strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> no fo semplice<br />

par Vignesie: cetancj furlans<br />

a scombaterin fint a la<br />

muart par <strong>di</strong>fin<strong>di</strong> la libertât<br />

<strong>de</strong> lôr tiere.<br />

o sin stâts<br />

comprâts: o<br />

prEviôt gnûfs<br />

tais...<br />

DENÊL DOLFIN,<br />

L’ULTIN PATRIARCJE<br />

I unics che a mostraran<br />

interès a saran i Dolfins,<br />

che a cirin <strong>di</strong> tornâ a fâ sù il<br />

sflandôr patriarcjâl <strong>di</strong> une<br />

volte (no par câs a puartin in <strong>Friûl</strong> il Tiepul) metint<br />

adun a Sant Vît ancje une cort <strong>di</strong> leterâts. Ma aromai<br />

al è tart: no cate lis protestis <strong>di</strong> Denêl Dolfin, il<br />

“Siamo stati aquisiti: nuovi tagli in vista...”<br />

“Solo la nobiltà va mai in mobilità?”<br />

C’è un altro patriarca che va ricordato per ciò che ha<br />

fatto per il Friuli:<br />

MARQUARDO DI RANDEK (1365 - 1381)<br />

Questo patriarca va citato perché è con lui che giungono<br />

finalmente a compimento le Constitutiones Patriae<br />

Fori Iulii (1366) un corpo <strong>di</strong> leggi in gran parte civili<br />

e procedurali molto avanzate per il periodo storico che<br />

forma il nucleo principale <strong>de</strong>l <strong>di</strong>ritto friulano fino alla<br />

caduta <strong>de</strong>lla Repubblica veneta.<br />

Con il patriarca Marquardo si presta anche molta<br />

attenzione a Trieste che non vuole ca<strong>de</strong>re sotto il dominio<br />

veneziano. Tanto che, con l’aiuto <strong>de</strong>lla flotta genovese<br />

e <strong>de</strong>i citta<strong>di</strong>ni insorti, nel 1380 Trieste è liberata e<br />

i triestini innalzano lo stendardo <strong>di</strong> San Giusto al grido<br />

<strong>di</strong> “viva lu patriarcha”.<br />

Ma la festa dura poco: pochi anni dopo Trieste ca<strong>de</strong><br />

sotto i duchi d’Austria.<br />

I FRIULANI (ALCUNI) AFFOSSANO<br />

IL PATRIARCATO FRIULANO<br />

La posizione e la potenza <strong>de</strong>l territorio <strong>di</strong> Aquileia interessano<br />

sia alla casa d’Austria che a Venezia. Alla<br />

prima per avere un passaggio tranquillo per espan<strong>de</strong>rsi<br />

in Italia; all’altra per costruirsi un cuscinetto <strong>di</strong> protezione<br />

contro le mire austriache. La riottosa e anarchica<br />

nobiltà friulana con la sua cronica incapacità <strong>di</strong> far<br />

emergere personalità <strong>di</strong> prestigio, non aiuta certo il<br />

patriarcato che si ve<strong>de</strong> sabotato <strong>dal</strong> suo interno cosicché<br />

nel 1420, i veneziani, con l’aiuto <strong>di</strong> molti nobili friulani<br />

si impadroniscono <strong>de</strong>l Friuli che, perso <strong>de</strong>finitivamente<br />

il suo smalto, si<br />

ridurrà ad essere una terra<br />

Nome la<br />

nobiltât no<br />

va mai in<br />

mobilitât<br />

sempre più marginale.<br />

Con il dominio veneto, i<br />

patriarchi finiranno per<br />

essere eletti tra le famiglie<br />

più prestigiose <strong>di</strong> Venezia<br />

che, però, una volta accettata<br />

la carica se ne <strong>di</strong>sinteressano<br />

e, spesso, si fanno<br />

ve<strong>de</strong>re ben poco in Friuli.<br />

La lotta per la conquista<br />

<strong>de</strong>l Friuli, comunque, non<br />

fu una passeggiata per<br />

Venezia: molti friulani<br />

combatterono fino allo<br />

spasimo per <strong>di</strong>fen<strong>de</strong>re la<br />

libertà <strong>de</strong>lla loro terra.<br />

DANIELE DOLFIN, L’ULTI-<br />

MO PATRIARCA<br />

Gli ultimi a interessarsi<br />

<strong>de</strong>lle sorti <strong>de</strong>l Patriarcato<br />

saranno i Dolfin che tentano <strong>di</strong> ripristinarne l’antico<br />

splendore (e non a caso portano in Friuli il Tiepolo) tant’è<br />

che giungono, tra le varie cose, a organizzare a San<br />

9


patriarcjât <strong>di</strong> Aquilee tal 1751 si cjate slambrât e al<br />

so puest a vegnin istitui<strong>di</strong>s lis arci<strong>di</strong>ocesis <strong>di</strong> U<strong>di</strong>n e<br />

Gurize.<br />

La progressive <strong>de</strong>bolece <strong>dal</strong> Stât Patriarcjâl aquileiês<br />

e je la conseguence no dome <strong>de</strong>s smicjis dai vicins<br />

cetant plui fuarts, ma ancje <strong>de</strong> sô <strong>de</strong>biltât interne,<br />

viodût che al à scugnût simpri fâ i conts cui stes furlans<br />

che, planc a planc, lu àn in<strong>de</strong>bolît valintsi <strong>dal</strong><br />

fat che al veve un guvier “plui a forme <strong>di</strong> republiche<br />

che <strong>di</strong> principât” (Gjirolam <strong>di</strong> Purcie, 1567).<br />

Il mert plui grant, soredut dai prins patriarcjis, al è<br />

chel <strong>di</strong> vê crodût in ce che a fasevin e <strong>di</strong> vê lavorât in<br />

mût “mo<strong>de</strong>rni” par chê volte, svilupant la regjon,<br />

fasint sù stra<strong>di</strong>s, universitâts, slargjant i sgambis<br />

comerciâi, creant leams politics e, parcè no?,<br />

doprant la fuarce cuant che si scugnive, par dâ al<br />

<strong>Friûl</strong> une sô coesion e une sô storie.<br />

IN FRIÛL<br />

IL PRIN<br />

PARLAMENT<br />

EUROPEAN?<br />

Ancje i storics (e i libris<br />

<strong>di</strong> storie) a pue<strong>di</strong>n sbaliâ.<br />

Di fat, a fasin tacâ<br />

la <strong>de</strong>mocrazie parlamentâr<br />

cu la Magna<br />

Charta inglese <strong>dal</strong> 1215<br />

che, dut câs, e acetarà<br />

lis comunitât dome tal<br />

1264. A <strong>di</strong>smentein<br />

che, za vincj agns<br />

prime, si veve in <strong>Friûl</strong><br />

une istituzion che e<br />

rapresentave lis comunitâts:<br />

il Parlament <strong>de</strong><br />

Patrie <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong>, componût<br />

se<strong>di</strong> <strong>di</strong> rapresentants<br />

<strong>dal</strong> clericât<br />

(Vescui, Abâts e<br />

Cjapitui), <strong>di</strong> Barons, <strong>di</strong><br />

Ministeriâi, <strong>di</strong><br />

Habitatores, se<strong>di</strong> <strong>di</strong><br />

Municipis e che si riu-<br />

10<br />

nive, par solit, ogni trê<br />

agns.<br />

Bisugne dî, però, che al<br />

jere stât creât tant che<br />

une “furba<strong>de</strong>” <strong>di</strong> ban<strong>de</strong><br />

<strong>dal</strong> patriarcje, che no<br />

‘n<strong>di</strong> po<strong>de</strong>ve plui dai<br />

nobii furlans e al cirive<br />

<strong>di</strong> limitâ il lôr podê.<br />

La funzion <strong>dal</strong><br />

Parlament furlan no je<br />

<strong>de</strong>cjadu<strong>de</strong> cul domini<br />

venezian, restant une<br />

istituzion impuartante<br />

fint ae cola<strong>de</strong> <strong>di</strong><br />

Vignesie.<br />

ohu! o sin ancje<br />

noaLtris!<br />

cui<br />

sono?<br />

Vito al Tagliamento un’arca<strong>di</strong>a <strong>di</strong> letterati.<br />

Ma ormai è tar<strong>di</strong>: il patriarcato <strong>di</strong> Aquileia, nonostante<br />

le proteste <strong>di</strong> Daniele Dolfin e la sua storia, nel 1751<br />

è smembrato e, al suo posto, sono istituite le archi<strong>di</strong>ocesi<br />

<strong>di</strong> U<strong>di</strong>ne e Gorizia.<br />

La progressiva fragilità <strong>de</strong>llo Stato Patriarcale<br />

Aquileiese <strong>de</strong>riva non solo dagli appetiti <strong>di</strong> vicini molto<br />

più forti, ma anche <strong>dal</strong>la sua <strong>de</strong>bolezza interna visto<br />

che <strong>de</strong>ve sempre fare i conti anche con gli stessi friulani<br />

che, un po’ alla volta, lo in<strong>de</strong>boliscono approfittando<br />

<strong>de</strong>l fatto che esso si regge “più a forma <strong>di</strong> repubblica che<br />

<strong>di</strong> principato” (Girolamo <strong>di</strong> Porcia, 1567).<br />

Il gran<strong>de</strong> merito, soprattutto <strong>de</strong>i primi patriarchi, è<br />

quello <strong>di</strong> aver creduto in ciò che facevano e <strong>di</strong> aver operato<br />

in maniera “mo<strong>de</strong>rna” per i tempi sviluppando la<br />

regione, costruendo stra<strong>de</strong>, università, ampliando gli<br />

scambi commerciali, intessendo legami politici e, perché<br />

no?, usando la forza quando serviva, per dare al Friuli<br />

una sua coesione e una sua storia.<br />

IN FRIULI<br />

IL PRIMO<br />

PARLAMENTO<br />

EUROPEO?<br />

Anche gli storici (e i libri<br />

<strong>di</strong> storia) possono sbagliare.<br />

Infatti, fanno iniziare<br />

la <strong>de</strong>mocrazia parlamentare<br />

con la Magna<br />

Charta inglese <strong>de</strong>l 1215<br />

che, però, accoglierà le<br />

comunità solo nel 1264.<br />

Dimenticano che vent’anni<br />

prima <strong>de</strong>lla<br />

al solit, i ultiNs<br />

rivâts...<br />

“Ehi, ci siamo anche noi!” “Chi sono?”<br />

“Al solito, gli ultimi arrivati...”<br />

Magna Charta già esiste<br />

in Friuli un’istituzione<br />

che rappresenta le comunità:<br />

il Parlamento <strong>de</strong>lla<br />

Patria <strong>de</strong>l Friuli composto<br />

sia dai rappresentanti <strong>de</strong>l<br />

clero (Vescovi, Abati,<br />

Capitoli) e dai Baroni,<br />

Ministeriali, Habitatores<br />

che dai Municipi.<br />

Questo, <strong>di</strong> solito, viene<br />

riunito ogni tre anni.<br />

Va, però, <strong>de</strong>tto che il<br />

Parlamento <strong>de</strong>lla Patria<br />

<strong>de</strong>l Friuli era stato creato<br />

con furbizia <strong>dal</strong> patriarca<br />

che ha le scatole piene<br />

<strong>de</strong>i nobili friulani e cerca<br />

<strong>di</strong> limitarne il potere.<br />

La funzione <strong>de</strong>l<br />

Parlamento friulano non<br />

venne a <strong>de</strong>ca<strong>de</strong>re con il<br />

dominio veneziano, ma,<br />

per la sua importanza,<br />

permane fino alla caduta<br />

<strong>di</strong> Venezia.<br />

FASÌN FIESTE<br />

31 Març/1-9 Avrîl 2006<br />

FIESTE DE PATRIE DAL FRIÛL<br />

1077-2006


Program <strong>de</strong>s manifestazions ator pal <strong>Friûl</strong><br />

VINARS AI 31 <strong>di</strong> MARÇ / VENERDI’ 31 MARZO<br />

CORMONS – Sale <strong>di</strong> rapresentance <strong>dal</strong> Comun<br />

Aes 20.30<br />

UNE VITE PAL FRIÛL ORIENTÂL.<br />

Presentazion <strong>dal</strong> libri su Mons. Luigi Faidutti.<br />

A intervignaran:<br />

Clau<strong>di</strong>o Cucut, Sin<strong>di</strong>c <strong>dal</strong> Comun <strong>di</strong> Cormons<br />

Geremia Gomboso, Segretari <strong>dal</strong> Istitût La<strong>di</strong>n Furlan<br />

“Pre Checo Placerean”<br />

Gianfranco Ellero, Storic e curadôr <strong>de</strong> publicazion<br />

Gian Francesco Cromaz, nevôt <strong>di</strong> mons. Faidutti<br />

BASILIAN – Sale pes cunvignis <strong>de</strong> Vile Zamparo<br />

Aes 20.30<br />

“<strong>Friûl</strong> – lusôrs tal timp”.<br />

Incuintri <strong>de</strong><strong>di</strong>cât ae storie <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong>, presentazion <strong>de</strong><br />

version furlane <strong>dal</strong> statût <strong>dal</strong> Comun <strong>di</strong> Basilian e<br />

proiezion <strong>di</strong> doi documentaris:<br />

FRIÛL VIAÇ TE STORIE <strong>di</strong> Massimo Garlatti Costa<br />

e NÛFCENT <strong>di</strong> Dorino Minigutti<br />

TALMASSONS – Sale polifunzionâl<br />

Aes 20.30 – Incuintri storic e <strong>di</strong>vulgatîf sul teme <strong>de</strong><br />

storie <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> cun proiezion dai documentaris<br />

FRIÛL VIAÇ TE STORIE<br />

realizât <strong>de</strong> Provincie <strong>di</strong> U<strong>di</strong>n,<br />

e DI CA E DI LÀ DA L’AGHE: arte, cultura, natura e<br />

altre caratteristiche <strong>de</strong>lle zone a ridosso <strong>de</strong>gli antichi<br />

gua<strong>di</strong> <strong>de</strong>l Tagliamento,<br />

curât <strong>dal</strong> Istitût La<strong>di</strong>n Furlan “Pre Checo Placerean”.<br />

SABIDE 1 <strong>di</strong> AVRÎL / SABATO 1 APRILE<br />

CORMONS – Sale civiche <strong>dal</strong> Comun<br />

Aes 20.30 – Presentazion <strong>dal</strong> film<br />

FRIÛL VIAÇ TE STORIE<br />

e <strong>dal</strong> libri CUINTRISTORIE DAL FRIÛL<br />

<strong>di</strong> pre Josef Marchet e pre Checo Placerean.<br />

A intervignaran:<br />

William Cisilino, Presi<strong>de</strong>nt <strong>dal</strong> Istitût La<strong>di</strong>n Furlan<br />

Roberto Iacovissi, Diretôr <strong>de</strong> riviste “Autonomie”<br />

Romano Michelotti, Glesie Furlane<br />

Eros Cisilino, Presi<strong>de</strong>nt <strong>de</strong> Associazion “La Grame”<br />

TALMASSONS – Sale polifunzionâl<br />

Aes 20.30 – Conciert ban<strong>di</strong>stic <strong>de</strong>s ban<strong>di</strong>s<br />

<strong>di</strong> Bertiûl e Prissinins, in colaborazion<br />

cu la ANBIMA provinciâl <strong>di</strong> U<strong>di</strong>n.<br />

UDIN – Universitât dai Stu<strong>di</strong>s <strong>di</strong> U<strong>di</strong>n<br />

Palaç Antonini, Sale pes cunvignis<br />

Aes 10.00 – In colaborazion cul C.I.R.F.,<br />

organizazion <strong>de</strong> II cunvigne sul teme <strong>de</strong><br />

NOZION FRIÛL<br />

cun proiezions e relazions <strong>di</strong> Xavier Lamuela,<br />

Tito Maniacco, Bernardo Catarinussi.<br />

UDIN – Au<strong>di</strong>torium Zanon<br />

Aes 21.00 – La Associazion culturâl “Numar Un”,<br />

cul jutori <strong>de</strong> Provincie <strong>di</strong> U<strong>di</strong>n, e organize il<br />

CONCIERT PE FIESTE DAL FRIÛL<br />

cui miôr artiscj furlans e ospits.<br />

A cjantaran Bruno Lauzi, Cristina Mauro, Lino<br />

Straulino, Loris Vescovo, Frizzi-Comini-Tonazzi,<br />

Toni Merlot, Miranda Martino e i zovins Ylenia,<br />

Andrea Sonvilla, Marnit e Silvia Michelotti.<br />

Jentra<strong>de</strong> libare<br />

DOMENIE AI 2 <strong>di</strong> AVRÎL / DOMENICA 2 APRILE<br />

CORMONS<br />

Aes 10.15 – Place Libertât<br />

Radun cu la ban<strong>de</strong> “Citât <strong>di</strong> Cormons”<br />

Aes 10.45 – Domo <strong>di</strong> Sant A<strong>dal</strong>bert<br />

MESSE GRANDE PAR FURLAN<br />

celebra<strong>de</strong> dai vicjaris <strong>de</strong>s trê Diocesis furlanis<br />

e cjanta<strong>de</strong> <strong>dal</strong> Grop corâl “Sant A<strong>dal</strong>bert”<br />

Aes 11.45 – Sale Civiche <strong>dal</strong> Comun<br />

_LETURE DAL DIPLOME<br />

che al à istituît il Stât patriarcjâl<br />

_INTERVENTS DES AUTORITÂTS<br />

_PREMIAZION DAL CONCORS<br />

“Disegne la storie <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong>”<br />

Aes 13.30 – Se<strong>de</strong> <strong>dal</strong> Grop dai Alpins (vie Caprive)<br />

Gustâ cun plats e vins tipics<br />

Aes 16.00 – Place XXIV <strong>di</strong> Mai<br />

Visite <strong>dal</strong> centri storic <strong>di</strong> Cormons<br />

Aes 17.00 – Sale Civiche <strong>dal</strong> Comun<br />

Proiezion <strong>dal</strong> vi<strong>de</strong>o<br />

CORMONS PAISAÇS, STORIE E ART <strong>di</strong> E. Sgubin<br />

Presentazion <strong>de</strong> CJARTE DAL FRIÛL<br />

par cure <strong>de</strong> Societât Filologjiche Furlane<br />

Aes 18.30 – Degustazion <strong>di</strong> vins tipics <strong>di</strong> Cormons<br />

li <strong>de</strong> enoteche<br />

Vie pal dì, in place XIV <strong>di</strong> Mai, <strong>di</strong>mostrazion <strong>di</strong><br />

antîcs mistîrs e <strong>de</strong>gustazion <strong>di</strong> vins e plats tipics <strong>di</strong><br />

Cormons<br />

Intes trê zorna<strong>di</strong>s <strong>di</strong> fieste si podarà visitâ la mostre<br />

TRENTE AGNS DI IN/FORMAZION <strong>di</strong> Di Suald<br />

li <strong>de</strong> Sale Civiche <strong>dal</strong> Comun <strong>di</strong> Cormons<br />

UDIN – Au<strong>di</strong>torium Zanon<br />

Aes 17.00 – La Associazion culturâl “Numar Un”<br />

e presente<br />

MUSICHE ZOVINE E TEATRI IN MARILENGHE<br />

pe <strong>Fieste</strong> <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong>, cui zovins artiscj furlans<br />

Tubet, Silvia Michelotti, Dek ill Ceesa.<br />

La compagnie teatrâl “The Sbealf”<br />

e presentarà il prin musical par furlan<br />

BERDEI, CUMÒ US CONTI JO LA VERETÂT<br />

cui Beât Lès.<br />

Jentra<strong>de</strong> libare<br />

LUNIS AI 3 <strong>di</strong> AVRÎL / LUNEDI’ 3 APRILE<br />

CJASTEONS DI STRADE – Sale Sant Carli<br />

Aes 20.30 – Sera<strong>de</strong> <strong>di</strong> poesie e musiche furlane<br />

inmanea<strong>de</strong> <strong>de</strong> Compagnie teatrâl “Il Ravoncli”, in<br />

colaborazion cu la Associazion culturâl “La Grame”.<br />

FLAIBAN – Centri Sociâl<br />

Aes 20.00 – Presentazion <strong>de</strong> version furlane <strong>dal</strong><br />

Statût Comunâl. Presentazion <strong>dal</strong> libri <strong>di</strong> poesiis <strong>de</strong><br />

scritore Giacomina De Michieli PIERIS E PINSÎRS<br />

e rapresentazion <strong>dal</strong> spetacul teatrâl MOSAICISCJ<br />

inmaneât <strong>dal</strong> Teatro Incerto<br />

LISTIZE – Sale <strong>dal</strong> Consei<br />

Aes 20.30 – Presentazion <strong>dal</strong> libri<br />

LAS RIVES: contributi per la storia <strong>de</strong>l territorio in<br />

comune <strong>di</strong> Lestizza <strong>di</strong> Paola Beltrame<br />

e Nicola Saccomano<br />

par cure <strong>dal</strong> Grup <strong>di</strong> Ricercjis Storichis Las Rives<br />

MERÊT DI TOMBE – Sale Conseâr<br />

Aes 20.30 – Presentazion <strong>dal</strong> libri<br />

CUINTRISTORIE DAL FRIÛL<br />

<strong>di</strong> pre Josef Marchet e pre Checo Placerean<br />

MORTEAN – Aule Magne <strong>de</strong> Scuele Me<strong>di</strong>e<br />

Aes 11.15 – Presentazion <strong>dal</strong> gjornalin scolastic<br />

MANDI (cuarte e<strong>di</strong>zion)<br />

Relatore prof.e Silvana Schiavi Fachin<br />

JOIBE AI 6 <strong>di</strong> AVRÎL / GIOVEDI’ 6 APRILE<br />

BUJE – Biblioteche comunâl<br />

Aes 18.00 – Pe ricorence <strong>de</strong> <strong>Fieste</strong> <strong>de</strong> <strong>patrie</strong> <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong><br />

la Associazion “El Tomât” e organize l’incuintri<br />

FRIÛL: LIS OLMIS DAL OM<br />

lectio magistralis <strong>dal</strong> prof. Mauro Pascolini<br />

<strong>de</strong> Universitât <strong>di</strong> U<strong>di</strong>n e proiezion <strong>dal</strong> documentari<br />

FRIÛL VIAÇ TE STORIE<br />

DOMENIE AI 9 <strong>di</strong> AVRÎL / DOMENICA 9 APRILE<br />

PUÇUI – Au<strong>di</strong>torium I.P.S.I.A. S. Sabbatini<br />

Aes 20.45 – La Compagnie Filodramatiche <strong>di</strong> Sante<br />

Marie <strong>di</strong> Sclaunic e metarà in sene il spetacul “Trê <strong>di</strong><br />

Avrîl” <strong>di</strong> Roberto Tirelli.


FURLAN,<br />

LENGHE NOTEVULE E DI NODÂRS<br />

Si fâs tacâ la leterature furlane sot <strong>dal</strong> Patriarcjât <strong>di</strong><br />

Aquilee.<br />

No che no fos za, ma prime <strong>di</strong> in chê volte nus restin<br />

dome memoriis in<strong>di</strong>retis o sclesis.<br />

Dal Tresinte, par mert <strong>di</strong> un nodâr milanês che plui<br />

in<strong>de</strong>vant le à conserva<strong>de</strong>, Antonio Porenzoni, e<br />

samee jessi la prime poesie par furlan “Piruç myo<br />

doç”, fin a pôc timp indaûr conserva<strong>de</strong> te biblioteche<br />

<strong>di</strong> U<strong>di</strong>n e cumò scompari<strong>de</strong>.<br />

“Piruç myo doç” è je une poesie che e sint la clime<br />

cortês e <strong>di</strong> stamp provençâl che si veve <strong>di</strong> respirâ ae<br />

cort patriarcjâl.<br />

Piruç myo doç inculurit,<br />

quant yo chi vyot dut stoy ar<strong>di</strong>t.<br />

Per vo mi ven tant ar<strong>di</strong>ment<br />

e si furç soy <strong>di</strong> grant vigor<br />

ch'yo no crot fa <strong>di</strong>partiment<br />

may <strong>dal</strong> to doç lial amor...<br />

(Piruç mio doç inculurît,<br />

cuant jo cji viôt dut stoi ardît.<br />

Per vô mi ven tant ar<strong>di</strong>ment<br />

e sì furç soi <strong>di</strong> grant vigôr<br />

che jo no crôt fâ <strong>di</strong>partiment<br />

mai <strong>dal</strong> to doç liâl amôr... )<br />

Piruç<br />

myo<br />

doç...<br />

FRIULANO,<br />

LINGUA DEGNA DI NOTA E DI NOTAI<br />

Si è soliti far iniziare la letteratura friulana durante il<br />

Patriarcato Aquileiese.<br />

Non che non esistesse già, ma prima <strong>di</strong> allora abbiamo<br />

solo memorie in<strong>di</strong>rette o frammenti.<br />

Del Trecento, e grazie a un notaio milanese che più tar<strong>di</strong><br />

la conservò, Antonio Porenzoni, sembra essere la prima<br />

poesia friulana che si conosca: “Piruç myo doç”.<br />

Questa, fino a poco fa era conservata nella biblioteca <strong>di</strong><br />

U<strong>di</strong>ne, ma ora è scomparsa.<br />

“Piruç myo doç” è una poesia che risente <strong>de</strong>l clima cortese<br />

e provenzaleggiante che si doveva respirare alla corte<br />

patriarcale.<br />

Piruç myo doç inculurit,<br />

quant yo chi vyot dut stoy ar<strong>di</strong>t.<br />

Per vo mi ven tant ar<strong>di</strong>ment<br />

e si furç soy <strong>di</strong> grant vigor<br />

ch'yo no crot fa <strong>di</strong>partiment<br />

may <strong>dal</strong> to doç lial amor...<br />

(Dolce mia P(i)era <strong>dal</strong> bell’aspetto,<br />

d’audacia son preso al tuo cospetto.<br />

Per voi mi giunge sì tant’ardore<br />

e son così pieno d’intenso vigore<br />

che mai mi vorrei allontanare<br />

<strong>dal</strong> <strong>di</strong> voi dolce e leale amore...)<br />

Ocjo che il <strong>di</strong>segnadôr al à sbaliât:<br />

il cjantôr no si indrece a un piruç,<br />

ma Piruç al è un cjarinatîf che si riferìs<br />

a un non <strong>di</strong> femine (Piere?).<br />

Ancjemò vuê, cetantis maris si indrecin<br />

ai lôr fruts <strong>di</strong>sint “Piruçut mio biel...”,<br />

cjareçantju sul cjavut.<br />

Occhio che il <strong>di</strong>segnatore si è sbagliato:<br />

il trovatore non si rivolge a una pera,<br />

ma Piruç è un vezzeggiativo riferito<br />

a un nome (Piera?) o a una testa<br />

<strong>di</strong> bell’aspetto.<br />

Ancora oggi, ci sono mamme<br />

che si rivolgono ai loro figli <strong>di</strong>cendo<br />

“Piruçut miò biel...”<br />

e accarezzando la loro testolina.<br />

IL FURLAN, LENGHE EUROPEANE...<br />

Cuant che al è nassût il stât patriarcjâl, i patriarcjis a<br />

fevelavin la lôr marilenghe, in gjenar un <strong>di</strong>alet alt<br />

to<strong>de</strong>sc, dongje <strong>dal</strong> latin gleseastic. I nobii e il popul,<br />

invezit, une lenghe romanze che e <strong>de</strong>rivave <strong>dal</strong> latin,<br />

miscliça<strong>de</strong> <strong>di</strong> tantis lenghis <strong>di</strong> popolazions che a<br />

viverin in <strong>Friûl</strong>: celts, longobarts, francs...: il furlan.<br />

Ce che no savês al è che il furlan al è<br />

une lenghe une vore similâr a chê che<br />

si fevelave inte France <strong>dal</strong> nord te alte<br />

Ete <strong>di</strong> Mieç. Provait a lei chest tocut<br />

<strong>dal</strong> Zurament <strong>di</strong> Strasburc dai 14 <strong>di</strong><br />

Fevrâr <strong>dal</strong> 842 jenfri Carli il Calf e<br />

so fra<strong>di</strong> Ludovì, ducj i doi nevôts <strong>di</strong><br />

Carli il Grant. Ognidun al lei il<br />

zurament te lenghe dai soldâts <strong>di</strong><br />

chel altri par fâsi capî (no si sa<br />

mai....): Ludovì in franc-latin e<br />

Carli in “teotisco”. Ve ca il zurament<br />

<strong>di</strong> Ludovì:<br />

Pro Deo amur et pro christian<br />

poblo et nostro<br />

commun salvament d'ist<br />

in avant, in quant Deus<br />

savir et po<strong>di</strong>r me dunat, si salvarai eo<br />

cist meon fradre Karlo et in aiudha et in<br />

cadhuna cosa, si cum om per dreit son fradra<br />

salvar <strong>di</strong>ft, in o quid il mi altresi frazet<br />

et ab Ludher nul plaid unquam prindrai,<br />

qui, meon vol, meon fradre Karle in<br />

damno sit.<br />

MA IL FURLAN SI LU FEVELAVE (FORSIT) DI TIMP<br />

Fra i tancj che a son rivâts dongje a Aquilee o vin<br />

ancje S. Gjirolam, l’autôr <strong>de</strong> Bibie Vulga<strong>de</strong> (chê che<br />

o leìn ancjemò in dì <strong>di</strong> vuê), che al viveve intun<br />

romitori dongje <strong>di</strong> Aquilee (350 d.C.).<br />

Intune sô letare al à scrit che il vescul <strong>di</strong> in chê volte,<br />

Fortunazian, al veve metût par iscrit dai coments e<br />

<strong>de</strong>s pre<strong>di</strong>cjis par “Rustic Sermon”, che forsit al jere<br />

l’antîc furlan. Chest al vûl dî che bielzà in chê volte<br />

e jere une <strong>di</strong>ference jenfri il latin leterari e il latin<br />

fevelât, cun <strong>di</strong>viersitâts cetant evi<strong>de</strong>ntis.<br />

Di chest ultin si è daspò svilupât tai secui il furlan.<br />

IL FRIULANO, LINGUA EUROPEA....<br />

Alla nascita <strong>de</strong>llo stato patriarcale, i patriarchi parlano<br />

la loro lingua madre, generalmente un <strong>di</strong>aletto alto<br />

te<strong>de</strong>sco, oltre al latino ecclesiastico. I nobili e il popolo<br />

una lingua romanza <strong>de</strong>rivata <strong>dal</strong> latino frammischiata<br />

con le tante lingue <strong>de</strong>i popoli che abitarono in Friuli:<br />

celti, longobar<strong>di</strong>, franchi...: il friulano.<br />

Quello che (forse) ignorate è che il friulano è una lingua<br />

assai simile a quella che si parlava nella Francia<br />

<strong>de</strong>l nord nell’alto Me<strong>di</strong>oevo.<br />

Provate a leggere questo frammento<br />

<strong>de</strong>l Giuramento <strong>di</strong><br />

Strasburgo <strong>de</strong>l 14 febbraio 842<br />

tra Carlo il Calvo e Ludovico,<br />

suo fratello, ambedue nipoti <strong>di</strong><br />

Carlo Magno. Ognuno legge il<br />

giuramento nella lingua <strong>de</strong>lle<br />

truppe <strong>de</strong>ll’altro, per farsi capire<br />

(non si sa mai...): Ludovico in<br />

franco-latino e Carlo in “teotisco”.<br />

Ecco il giuramento <strong>di</strong> Ludovico:<br />

Pro Deo amur et pro christian<br />

poblo et nostro commun<br />

salvament d'ist in avant,<br />

in quant Deus savir et po<strong>di</strong>r<br />

me dunat, si salvarai eo cist<br />

meon fradre Karlo et in aiudha<br />

et in cadhuna cosa, si cum om per dreit<br />

son fradra salvar <strong>di</strong>ft, in o quid il mi altresi<br />

frazet et ab Ludher nul plaid unquam<br />

prindrai, qui, meon vol, meon fradre Karle<br />

in damno sit.<br />

MA IL FRIULANO SI PARLAVA (FORSE) GIÀ DA TEMPO<br />

Tra i tanti che sono capitati ad Aquileia c’è anche<br />

S.Girolamo, l’autore <strong>de</strong>lla Bibbia Vulgata (quella che<br />

leggiamo ancora a<strong>de</strong>sso), che viveva in un eremo vicino<br />

ad Aquileia (350 d.C.).<br />

In una sua lettera scrisse che il vescovo <strong>de</strong>l tempo,<br />

Fortunaziano, aveva riportato per iscritto <strong>de</strong>i commenti<br />

e <strong>de</strong>lle pre<strong>di</strong>che in “Rustico Sermone”, forse l’antico<br />

friulano. Ciò significa che già al tempo c’era una <strong>di</strong>fferenza<br />

tra latino letterario e latino parlato, con <strong>di</strong>fferenze<br />

molto marcate.<br />

Da quest’ultimo si è sviluppato nei secoli il friulano.<br />

11 12


...E TRIESTINE<br />

Dut câs, ce che no savês immò al è che ancje a Triest<br />

si fevelave par furlan. Anzit, ae fin <strong>dal</strong> ‘700 e jere la<br />

lenghe aristocratiche <strong>de</strong>s 13 fameis nobilis <strong>di</strong> Triest.<br />

Tal 1828 un abât, Josef Mainati, al scrîf cualchi <strong>di</strong>alic<br />

doprant il furlan <strong>di</strong> Triest, il tergjestin.<br />

Ve chi ciertis parts gjava<strong>di</strong>s fûr <strong>dal</strong> Setim <strong>di</strong>alic, chel<br />

dulà che siôr Bastian al puarte so fi Jaco ae scuvierte<br />

<strong>de</strong> basiliche <strong>di</strong> Sant Just. Cuntun finâl dut “talian”...<br />

Bas. - Quand che ti avaràsto imparà plui bem l’architetura,<br />

cognossaràsto mièi, e no favelaràsto cussì.<br />

Jaco - Aimò impar malapèna i set or<strong>di</strong>m architetònich.<br />

Bas. - Zà che imparisto i set òr<strong>di</strong>m <strong>de</strong> architetura, dìme,<br />

da ze òr<strong>di</strong>m xem stis colònis?<br />

Jaco - Del òr<strong>di</strong>m Corintìo<br />

scanelà.<br />

Bas. - Come cognossisto<br />

che lis sèis <strong>de</strong>l òr<strong>di</strong>m<br />

Corintìo?<br />

Jaco - Dai chiapitièi, che<br />

ham lis fòiis come chela<br />

planta che se clama acànto.<br />

(...)<br />

Jaco - Ze xe scrit intòl<br />

pe<strong>de</strong>stàl?<br />

Bas. - Lèj, e po savàrastu<br />

ze che xe scrit.<br />

Jaco - Numine... Me par<br />

che sìis paràulis latìnis, mi<br />

no capèss.<br />

Bas. - Va là, va là, zuss.<br />

Lejerài mi. Nùmine sub<br />

nostro felìces vìvite cives;<br />

arbìtri vestri quidquid<br />

habètis, erit.<br />

Jaco - Ze vol dì?<br />

Bas. - Aimò te <strong>di</strong>sarài par<br />

taliàm. Sòta i nuèstri<br />

auspìzj podarèi vive contiènti<br />

Tristini, chel che<br />

ghavèi sarà uèstro, <strong>de</strong> podè<br />

fà chel che volèi.<br />

...E TRIESTINA<br />

Quello che, però, non sapete è che anche a Trieste si<br />

parlava friulano. Anzi, alla fine <strong>de</strong>l ‘700 era la lingua<br />

aristocratica <strong>de</strong>lle 13 famiglie triestine più nobili.<br />

Nel 1828 un abate, Giuseppe Mainati, scrive alcuni<br />

<strong>di</strong>aloghi nel friulano <strong>di</strong> Trieste, il tergestino.<br />

Eccovi alcuni stralci ricavati <strong>dal</strong> Settimo <strong>di</strong>alogo, nel<br />

quale sior Bastiam porta suo figlio Jaco alla scoperta<br />

<strong>de</strong>lla basilica <strong>di</strong> San Giusto. Con un finale tutto “italiano”...<br />

(Bas. - Quando avrai imparato meglio l’architettura, ne<br />

saprai <strong>di</strong> più e non parlerai così.<br />

Jaco - Ora imparo appena i sette or<strong>di</strong>ni architettonici.<br />

Bas. - Dal momento che impari i sette or<strong>di</strong>ni <strong>de</strong>ll’architettura,<br />

<strong>di</strong>mmi: a quale or<strong>di</strong>ne appartengono queste<br />

colonne?<br />

Jaco - All’or<strong>di</strong>ne corinzio<br />

scannellato.<br />

Bas. - Come fai a sapere<br />

che sono <strong>de</strong>ll’or<strong>di</strong>ne corinzio?<br />

Jaco - Dai capitelli, che<br />

hanno le foglie come quella<br />

pianta che si chiama<br />

acanto.<br />

[...]<br />

Jaco - Cos’è scritto sul<br />

pie<strong>di</strong>stallo?<br />

Bas. - Leggi, e poi saprai<br />

ciò che sta scritto.<br />

Jaco - Numine... Mi sembrano<br />

parole latine, non<br />

capisco.<br />

Bas. - Dai, ciuco (gufo).<br />

Leggerò io. Nùmine sub<br />

nostro felìces vìvite cives;<br />

arbìtri vestri quidquid<br />

habètis, erit.<br />

Jaco - Che vuol <strong>di</strong>re?<br />

Bas. - Ora te lo <strong>di</strong>rò in<br />

italiano. Sotto i nostri<br />

auspici potrete vivere felici<br />

Triestini, ciò che avete<br />

rimarrà vostro, per poterne<br />

fare ciò che volete.)<br />

MANGJÂ DI SIÔRS<br />

I siôrs a jerin siôrs ancje tal gustâ e lu fasevin vio<strong>di</strong><br />

massime cuant che a vevin int impuartante.<br />

Ve un pâr <strong>di</strong> menûs cu lis puarta<strong>di</strong>s ufiertis a Pauli<br />

Santonino, segretari <strong>dal</strong> patriarcje <strong>di</strong> Aquilee Marc<br />

Barbo, te <strong>de</strong>scrizion dai viaçs (1485-1487) che al<br />

veve fat intai teritoris <strong>dal</strong> Patriarcjât.<br />

Cjiscjel <strong>di</strong> Gonobitz (SLO)<br />

Spongje frescje cun zucar<br />

Cjapon gras e poleçs<br />

les dâts fûr intal lôr brût<br />

Trutis<br />

Caulis taçâts cun tocuts <strong>di</strong> ar<strong>di</strong>el e <strong>di</strong> panzete<br />

Cjavret rustît cun plui <strong>di</strong> trê poleçs<br />

Carpions cul tocj<br />

Cjar <strong>di</strong> cjavret cuinça<strong>de</strong> cuntun tocj narançon<br />

Polpetis fatis cui gjambars, cuetis te spongje<br />

e cuinça<strong>di</strong>s cuntun sofrit <strong>di</strong> civole e droghis<br />

Miscliç <strong>di</strong> cjars cuetis tal sanc<br />

Fritulis <strong>di</strong> salvie cun foncs coltâts<br />

Vuar<strong>di</strong> pilât cuet tal brût gras<br />

Pan blanc<br />

Vins<br />

Cjiscjel <strong>di</strong> Finchestein (Austrie)<br />

Cjapons gras lessâts tal lôr brût<br />

Jeur cun tancj poleçs rustîts e un schenâl <strong>di</strong> manç<br />

Râfs cul ar<strong>di</strong>el<br />

Cjar <strong>di</strong> ors zovin impevara<strong>de</strong><br />

Ûfs dûrs metûts tal lat e daspò cuets e colorâts<br />

cul cividoc, cuinçâts cun saìn e droghis<br />

Cjar <strong>di</strong> jeur e tocs <strong>di</strong> poleç e fiât, cul tocj fat<br />

cun sanc <strong>di</strong> poleç e <strong>di</strong> jeur, e cuinça<strong>de</strong><br />

cun <strong>di</strong>viersis droghis e un pôc <strong>di</strong> asêt<br />

Mei cuet tal brût gras <strong>di</strong> cjar metût suntune<br />

guantiere cun tantis cuaiis<br />

une vore grassis<br />

Creme <strong>di</strong> lat.<br />

cemût la<br />

cene?<br />

MANGIARE DA SIGNORI<br />

Anche al tempo <strong>de</strong>i patriarchi i signori sono signori<br />

pure nel cibo che non lesinano quando hanno ospiti<br />

importanti. Ecco un paio <strong>di</strong> menu con le portate offerte<br />

a Paolo Santonino, segretario <strong>de</strong>l patriarca <strong>di</strong> Aquileia<br />

Marco Barbo, nei resoconto <strong>de</strong>i viaggi (1485-1487)<br />

compiuti nei territori <strong>de</strong>l Patriarcato.<br />

Castello <strong>di</strong> Gonobitz (SLO)<br />

Burro fresco con<strong>di</strong>to con zucchero<br />

Cappone grasso e polli lessi serviti nel loro brodo<br />

Trote<br />

Cavoli a fettine minute con pezzi <strong>di</strong> lardo e <strong>di</strong> pancetta<br />

Capretto arrosto accompagnato da più <strong>di</strong> tre polli<br />

Carpioni in sugo<br />

Carne <strong>di</strong> capretto affogata in un sugo color arancio<br />

Polpette fatte con polpa <strong>di</strong> gamberi, fritte nel burro<br />

e con<strong>di</strong>te con succo <strong>di</strong> cipolla e spezie<br />

Miscuglio <strong>di</strong> carni cotte nel sangue<br />

(“carne <strong>de</strong>lle tenebre”)<br />

Frittole <strong>di</strong> salvia e molti funghi coltivati<br />

Orzo pilato cotto in brodo grasso<br />

Piane bianco<br />

Vini<br />

Castello <strong>di</strong> Finchestein (Austria)<br />

Capponi grassi lessati nel loro brodo.<br />

Lepre con molti polli arrosto e uno schienale <strong>di</strong> manzo<br />

Rape col lardo<br />

Carne <strong>di</strong> orso giovane in peverata<br />

Uova rassodate nel latte, poi fritte e colorate col croco,<br />

con<strong>di</strong>te con strutto e spezie<br />

Carni <strong>di</strong> lepre e pezzi <strong>di</strong> pollo e fegato in una salsa<br />

liquida approntata con sangue <strong>di</strong> pollo e <strong>di</strong> lepre,<br />

e con<strong>di</strong>ta con <strong>di</strong>verse spezie e un po’ <strong>di</strong> aceto<br />

(“carne nelle tenebre”)<br />

Miglio cotto in brodo grasso <strong>di</strong> carne su un vassoio<br />

con molte quaglie grassissime<br />

Crema <strong>di</strong> latte<br />

si son compuartâts<br />

benon; a àn<br />

puartât une<br />

serie <strong>di</strong> puarta<strong>di</strong>s<br />

<strong>di</strong> gran<br />

puarta<strong>de</strong><br />

“Com’era la cena?”<br />

“Si sono com-portati<br />

magnificamente: hanno<br />

portato una serie <strong>di</strong> portate<br />

<strong>di</strong> gran portata”<br />

13 14


DIZUNÂ DI PUARS<br />

Se i siôrs a jerin siôrs cui siôrs, lu jerin cetant <strong>di</strong><br />

mancul cui conta<strong>di</strong>ns.<br />

Ve ce che al scrîf simpri il Santonin:<br />

“Fini<strong>di</strong>s (lis cerimoniis religjosis) il magnific siôr cavalîr<br />

e la sô femine, zentîl e biele, a domandarin al riverît siôr<br />

vescul, al siôr arci<strong>di</strong>acun <strong>de</strong> Save e a chei altris membris<br />

<strong>de</strong> nestre compagnie <strong>di</strong> svicinâsi a un altâr <strong>di</strong> len, metût<br />

dongje <strong>de</strong> glesie, e chi cun <strong>de</strong>lizie nus or<strong>de</strong>narin <strong>di</strong> mangjâ<br />

i poleçs rustîts e i otims pes cuets intune salse colôr<br />

narançon e sauri<strong>de</strong>, preparâts <strong>de</strong> siore Omelie cu lis sôs<br />

mans cetant blancjis.<br />

O scoltarin ducj tant vulintîr il lôr invît, par no che un<br />

lavôr cussì bondant e inspietât al restàs a chei pacjocs <strong>di</strong><br />

conta<strong>di</strong>ns che a stavin tor a tor.”<br />

JENFRI PATRIARCJIS E NOBII<br />

NOL CONVEN JESSI POPOLAN...<br />

La popolazion furlane e je forma<strong>de</strong> <strong>di</strong> pôcs oms<br />

libars, soredut tes citâts, e <strong>di</strong> cetante servitût (80%<br />

<strong>de</strong> popolazion) che e je <strong>di</strong> proprietât dai feudataris.<br />

L’inizi <strong>dal</strong> procès <strong>di</strong> liberazion al è <strong>de</strong>terminât <strong>de</strong>s<br />

pre<strong>di</strong>cazions dai dominicans e dai francescans<br />

(secul XIII) ma i colons a restin leâts ae tiere, a àn <strong>di</strong><br />

lavorâ cence jessi paiâts e paiâ lis tassis in nature.<br />

La servitût e reste fint ae secon<strong>de</strong> metât <strong>dal</strong> secul XV<br />

(uns 150 agns in plui rispiet al rest <strong>de</strong> Italie).<br />

DIGIUNARE DA POVERI<br />

Se i signori erano signori con i signori, lo erano molto<br />

meno con i conta<strong>di</strong>ni.<br />

Ecco cosa scrive sempre Paolo Santonino:<br />

“Terminate (le cerimonie religiose) il magnifico signor<br />

cavaliere e la gentile bella sua consorte chiesero al reverendo<br />

signor presule, al signor arci<strong>di</strong>acono <strong>de</strong>lla Sava e<br />

agli altri membri <strong>de</strong>lla nostra comitiva <strong>di</strong> avvicinarsi ad<br />

un altare <strong>di</strong> legno, messo vicino alla chiesa, e qui con dolcezza,<br />

ci comandarono <strong>di</strong> consumare i polli arrosto e gli<br />

squisiti pesci cotti in una salsa color arancio e saporita,<br />

preparati <strong>dal</strong>la signora Omelia colle sue mani bianchissime.<br />

Demmo retta tutti assai volentieri alla loro richiesta,<br />

per evitare che un lavoro così abbondante e insperato<br />

rimanesse ai conta<strong>di</strong>ni famelici che stavano intorno.”<br />

(da ITINERARIO, Istituti e<strong>di</strong>toriali e poligrafici internazionali®)<br />

a son propit dai vilans:<br />

no saN che al è <strong>di</strong> maleducâts<br />

<strong>di</strong> cjalâ intal plat<br />

<strong>di</strong> chei che a<br />

mangJIn!<br />

“Sono prorpio <strong>de</strong>i villani: non sanno che è da maleducati guardare nel piatto <strong>di</strong> chi mangia!”<br />

TRA PATRIARCHI E NOBILI<br />

NON CONVIENE ESSERE POPOLANO...<br />

La popolazione friulana è formata da pochi liberi, per lo<br />

più nelle città, e dai servi <strong>de</strong>lla gleba (80% <strong>de</strong>lla popolazione)<br />

<strong>di</strong> proprietà <strong>de</strong>i feudatari.<br />

L’inizio <strong>de</strong>ll’affrancamento è <strong>de</strong>terminato <strong>dal</strong>le pre<strong>di</strong>cazioni<br />

<strong>de</strong>i domenicani e <strong>de</strong>i francescani (XIII° sec.), ma<br />

i coloni restano legati alla terra, <strong>de</strong>vono prestare servizi<br />

gratuiti e pagare le tasse in natura.<br />

La servitù permane fino alla seconda metà <strong>de</strong>l XV° sec.<br />

(circa 150 anni in più rispetto al resto d’Italia).<br />

Carghis principâls<br />

<strong>dal</strong> Patriarcjât <strong>di</strong> Aquilee<br />

Patriarcje<br />

Princip temporâl e metropolite gleseastic.<br />

Vicjari "in Spiritualibus"<br />

Al viôt <strong>de</strong>s cuistions gleseastichis.<br />

Vicjari "in Temporalibus"<br />

Al viôt <strong>de</strong>s cuistions temporâls.<br />

Cjapitani Gjenerâl Al vui<strong>de</strong> l’esercit che al rive a<br />

cjapâ <strong>de</strong>ntri plui o mancul 500 elms (cavalîrs cul<br />

scudîr e il servent) che a vignivin dâts dai nobii<br />

vassâi libars, gleseastics o ministeriâi e 20.000<br />

pedons teorics (pôcs miârs in realtât) metûts adun<br />

tai feuts (cun int <strong>de</strong> servitût e taiis) e tes gastal<strong>di</strong>is,<br />

e organizâts in <strong>de</strong>senis.<br />

Avocat Al rapresente e al tutele <strong>dal</strong> pont <strong>di</strong> viste<br />

legâl il patriarcjât. La carghe ere<strong>di</strong>tarie e je tignu<strong>de</strong><br />

dai possents conts <strong>di</strong> Gurize.<br />

Barons Grancj Feudataris cul oblic <strong>di</strong> riverî il<br />

patriarcje e prestâ il servizi militâr personâl adun<br />

cul <strong>di</strong>rit <strong>di</strong> fâ justizie e sub-infeudazion. Fra i plui<br />

grancj o vin i conts <strong>di</strong> Gurize, i siôrs <strong>di</strong> Prate, <strong>di</strong><br />

Purcie (avocats <strong>dal</strong> vescul <strong>di</strong> Ceneda). A vegnin<br />

ju<strong>di</strong>câts dome <strong>di</strong> chei che a son te lôr stesse con<strong>di</strong>zion.<br />

La nobiltât e je to<strong>de</strong>scje.<br />

Vescui, Abâts e Cjapitui<br />

Feudataris gleseastics, che non àn <strong>di</strong> fâ il servizi militâr<br />

personâl.<br />

Habitatores Feudataris (Gastalts e Cjapitanis) che a<br />

rezin lis Abitancis Nobilis (cul <strong>di</strong>rit <strong>di</strong> juris<strong>di</strong>zion),<br />

Abitancis Minôrs (scue<strong>di</strong>ment <strong>di</strong> tassis e dazis), cjiscjelaniis<br />

e vilis (plui o mancul un centenâr).<br />

Ministeriâi (Gasints o Masnadêrs)<br />

Ministris <strong>dal</strong> Patriarcjât: Cjamarâr (financis),<br />

Copîr, Scalc o Dapifier, Cjamerâr,<br />

Marescalc e Confenonîr.<br />

Ministeriâi Ignobii A lavorin ae cort <strong>dal</strong> patriarcje in<br />

gambi <strong>di</strong> un toc <strong>di</strong> tiere (cucjars, barbîrs, lavandârs).<br />

Arci<strong>di</strong>acuns A àn la juris<strong>di</strong>zion gleseastiche su lis circoscrizions,<br />

che a cjapin <strong>de</strong>ntri <strong>di</strong>viersis plêfs.<br />

Municipis Comunitâts urbanis cun privileçs economics.<br />

Il Gjastalt, Po<strong>de</strong>stât o Cjapitani al ven nomenât<br />

<strong>dal</strong> Patriarcje e pru<strong>de</strong>lât <strong>di</strong> scabins, ju<strong>di</strong>çs, <strong>dal</strong><br />

consei maiôr e <strong>dal</strong> arenc (consei popolâr).<br />

Vicìniis<br />

Comunitâts rurâls rezu<strong>di</strong>s <strong>di</strong> une carghe eletive: un<br />

sin<strong>di</strong>c, un <strong>de</strong>an o un zupan (ju<strong>di</strong>ç), sometu<strong>di</strong>s a un<br />

feudatari o a un municipi. Cun <strong>di</strong> plui a nomenin<br />

un cjamerâr che al ministre lis glesiis.<br />

Principali Cariche<br />

<strong>de</strong>l Patriarcato <strong>di</strong> Aquileia<br />

Patriarca<br />

Principe temporale e metropolita ecclesiastico.<br />

Vicario "in Spiritualibus"<br />

Si occupa <strong>de</strong>gli affari ecclesiastici.<br />

Vicario "in Temporaliibus"<br />

Si occupa <strong>de</strong>gli affari temporali.<br />

Capitano Generale Guida l’esercito che arriva a compren<strong>de</strong>re<br />

circa 500 elmi (cavalieri con scu<strong>di</strong>ero e servente)<br />

forniti dai nobili vassalli liberi, ecclesiastici o<br />

ministeriali e 20.000 pedoni teorici (poche migliaia in<br />

realtà) raccolti nei feu<strong>di</strong> (servi <strong>di</strong> masnada, taglie) e<br />

nelle gastal<strong>di</strong>e, e organizzati in <strong>de</strong>cene.<br />

Avvocato Rappresenta e tutela legalmente il patriarcato.<br />

La carica è ere<strong>di</strong>taria ed è tenuta dai potenti conti<br />

<strong>di</strong> Gorizia.<br />

Baroni Gran<strong>di</strong> Feudatari con obbligo <strong>di</strong> omaggio al<br />

patriarca e servizio militare personale, <strong>di</strong>ritto <strong>di</strong> esercitare<br />

giustizia e sub-infeudazione. Tra i maggiori ci<br />

sono i conti <strong>di</strong> Gorizia, i signori <strong>di</strong> Prata, <strong>di</strong> Porcia<br />

(avvocati <strong>de</strong>l vescovo <strong>di</strong> Ceneda).<br />

Sono giu<strong>di</strong>cati solo da loro pari. La nobiltà è te<strong>de</strong>sca.<br />

Vescovi, Abati e Capitoli<br />

Feudatari ecclesiastici, esentati <strong>dal</strong> prestare servizio<br />

militare personale.<br />

Habitatores Feudatari (Gastal<strong>di</strong> e Capitani) che<br />

amministrano Abitanze Nobili (con <strong>di</strong>ritto <strong>di</strong> giuris<strong>di</strong>zione),<br />

Abitanze Minori (riscossione tasse e dazi),<br />

castellanie e ville (circa un centinaio).<br />

Ministeriali (Gasin<strong>di</strong> o Masna<strong>di</strong>eri) Ministri <strong>de</strong>l<br />

Patriarcato: Camerlengo (finanze), Coppiere, Scalco o<br />

Dapifiero, Camerario, Marescalco e Gonfaloniere.<br />

Ministeriali Ignobili Prestano servizio alla corte<br />

patriarcale in cambio <strong>di</strong> un appezzamento <strong>di</strong> terra<br />

(cocchieri, barbieri, lavandai).<br />

Arci<strong>di</strong>aconi Hanno giuris<strong>di</strong>zione ecclesiastica su circoscrizioni,<br />

che comprendono più pievi.<br />

Municipi Comunità urbane dotate <strong>di</strong> privilegi economici.<br />

Il Gastaldo, Po<strong>de</strong>stà o Capitano è nominato <strong>dal</strong><br />

Patriarca ed è affiancato da scabini, giu<strong>di</strong>ci, il consiglio<br />

maggiore e l’arengo (consiglio popolare).<br />

Vicinie Comunità rurali governate da una carica<br />

elettiva: sindaco, un <strong>de</strong>cano o un giu<strong>di</strong>ce, sottoposte<br />

ad un feudatario o un municipio.<br />

Eleggono inoltre un cameraro che amministra le chiese.<br />

15 16


CE CHE SI FÂS PAR AMÔR<br />

TAL DUSINTE...<br />

Se la persone che us plâs no us cjale e voaltris o sês<br />

un cavalîr (<strong>di</strong> chei cu la armadure), ce fasêso?<br />

A – O bevês par <strong>di</strong>smenteâ e o finîs par rusinî la<br />

armadure.<br />

B – O cirîs une muart nobil intun torneu, par fâ in<br />

mût che jê e vai par voaltris.<br />

C – Si sierais intun claustri a scrivi poesiis sul<br />

amôr platonic.<br />

D – Si taiais un dêt, jal mandais e daspò o lais<br />

ator a batisi tai torneus vistûts <strong>di</strong> femine.<br />

La rispueste juste e je la D e al è ce che al à fat<br />

Ulrì <strong>di</strong> Liechtenstein, un dai tancj cavalîrs passâts<br />

pal Patriarcjât <strong>di</strong> Aquilee.<br />

Chest ultin, cuant che al jere donzel, si jere inamorât<br />

<strong>de</strong> duchesse Beatrîs (potence <strong>dal</strong> non) <strong>di</strong><br />

Meranie.<br />

Deventât cavalîr (1223) ae cort <strong>di</strong> Indrì III,<br />

duche <strong>di</strong> Moedling - che i fâs imparâ a doprâ<br />

lis armis e a scrivi poesiis - al tache a fâ torneus<br />

<strong>di</strong> ca e <strong>di</strong> là.<br />

Ma il prin amôr non si <strong>di</strong>smentee e Ulrì,<br />

bacon <strong>di</strong> om, si dâ <strong>di</strong> fâ par concuistâ Beatrîs:<br />

si fâs fâ une operazion chirurgjiche par corezi<br />

il lavri leporin, si fâs taiâ un dêt che la dame<br />

i veve macât par scherç (?!?!?) e jal man<strong>de</strong><br />

intune casselute sperant cussì <strong>di</strong> concuistâle.<br />

Se voaltris o fossis in Beatrîs, ce fasaressiso?<br />

Lu mandaressis a chel paîs propit cemût che<br />

e fâs jê.<br />

Ulrì claramentri al reste mâl e, viodût che al<br />

è un om un tininin strambalât, al fâs in mût<br />

<strong>di</strong> stiçâ torneus proclamantsi Venere vignu<strong>de</strong><br />

jù <strong>dal</strong> cîl su la tiere par<br />

misurâ i siei adoradôrs cun<br />

garis e duei.<br />

Fin chi nuie <strong>di</strong> mâl.<br />

Ma il bon Ulrì al<br />

esagjere e si i<strong>de</strong>ntifiche<br />

talmentri tant in<br />

Venere che al va<br />

ator a batisi vistût<br />

“Ho perso<br />

un <strong>di</strong>to,<br />

posso per<strong>de</strong>re<br />

anche<br />

la faccia!”<br />

COSA SI FA PER AMORE<br />

NEL DUECENTO...<br />

Se la persona che amate vi snobba e voi siete un cavaliere<br />

(quelli con l’armatura) cosa fate?<br />

A - Bevete per <strong>di</strong>menticare e finite con l'arrugginire<br />

l’armatura.<br />

B - Cercate una nobile morte in torneo per farvi<br />

rimpiangere da lei.<br />

C - Vi rinchiu<strong>de</strong>te in convento a scrivere versi<br />

sull’amor platonico.<br />

D - Vi tagliate un <strong>di</strong>to, glielo spe<strong>di</strong>te e, infine,<br />

andate in giro a giostrare travestito da donna.<br />

La risposta corretta è la D ed è ciò che ha fatto Ulrich<br />

<strong>di</strong> Liechtenstein, uno <strong>de</strong>i tanti cavalieri passati per il<br />

Patriarcato <strong>di</strong> Aquileia.<br />

Questo, da paggio, si era invaghito <strong>de</strong>lla duchessa<br />

Beatrice (potenza <strong>de</strong>l nome) <strong>di</strong> Merania.<br />

Diventato cavaliere (1223) alla corte <strong>di</strong> Enrico III,<br />

duca <strong>di</strong> Moedling - che lo educa alle armi e alla poesia<br />

- comincia a torneare a <strong>de</strong>stra e a manca.<br />

Ma il primo amore non si scorda e Ulrich, una specie<br />

<strong>di</strong> arma<strong>di</strong>o ambulante, si dà da fare per conquistare<br />

Beatrice: si sottopone a un’ope-<br />

razione chirurgica per correggere<br />

il labbro leporino,<br />

si tronca un <strong>di</strong>to<br />

che la dama gli aveva<br />

ammaccato per<br />

scherzo (?!?!?) e glielo<br />

spe<strong>di</strong>sce in un cofanetto<br />

sperando <strong>di</strong> ottenere grazia ai<br />

suoi occhi.<br />

Foste in Beatrice, voi cosa fareste?<br />

Lo mandate al <strong>di</strong>avolo proprio<br />

come fa lei. Ulrich, ovviamente,<br />

ci rimane male e, consi<strong>de</strong>rato<br />

che è un tipo un<br />

tantino stravagante, si<br />

mette a provocare tornei<br />

proclamandosi Venere<br />

<strong>di</strong>scesa <strong>dal</strong> cielo a percorrere<br />

la terra per mettere<br />

alla prova i suoi adoratori<br />

con giostre d’armi. Fin<br />

qui nulla da eccepire. Ma il<br />

buon Ulrich esagera e si<br />

i<strong>de</strong>ntifica tanto in Venere<br />

da andarsene in giro a<br />

torneare vestito con<br />

abiti femminili<br />

sopra l’armatura e<br />

portando sull’elmo<br />

o Ai<br />

pierdût un dêt:<br />

no mi coste nuIe<br />

piEr<strong>di</strong> ancje<br />

la muse!<br />

<strong>di</strong> femine parsore <strong>de</strong> armadure e metintsi parsore<br />

<strong>dal</strong> elm une piruche dute plene <strong>di</strong> perlutis.<br />

Cussì metût al travierse la Marche trevisane, il <strong>Friûl</strong>,<br />

la Carintie, la Carniole, la Stirie, la Austrie e la<br />

Boemie, cuasi simpri vincidôr. Ma cuant che al torne<br />

al è cjançonât <strong>de</strong> insensibil Beatrîs: nol jere propit il<br />

so gjenar <strong>di</strong> om!<br />

Finalmentri Ulrì al capìs cuale che e je la situazion,<br />

il so amôr si trasforme in o<strong>di</strong> e al tache a scrivi epigrams<br />

cuintri <strong>di</strong> jê. Dut câs la <strong>de</strong>pression e dure pôc<br />

e si inviscje cuntune dame <strong>di</strong> Babenberg.<br />

Par jê al met adun altris torneus, cheste volte però<br />

inmascarât <strong>di</strong> Artù, vignût jù <strong>dal</strong> paradîs par tornâ a<br />

fâ une gnove taule taron<strong>de</strong>.<br />

Tra un combatiment e chel altri, purpûr al cjate il<br />

timp par scrivi doi poemis: Frauen<strong>di</strong>est (Servizi <strong>de</strong>s<br />

damis) e Frauenbuch (Libri <strong>de</strong>s damis), e chest<br />

ancje se nol saveve ni lei e ni scrivi.<br />

PERAULIS TODESCJIS DI EPOCHE PATRIARCJÂL<br />

raine < tod. raine<br />

spargher/spolert < tod. sparhert<br />

crot < tod. crötte<br />

sgnape < tod. schnaps<br />

una parrucca adorna <strong>di</strong> perle.<br />

Così conciato attraversa Marca trevisana, Friuli,<br />

Carinzia, Carniola, Stiria, Austria e Boemia, quasi<br />

sempre vincitore. Ma quando torna viene schernito <strong>dal</strong>l’insensibile<br />

Beatrice: non era proprio il suo tipo!<br />

Finalmente Ulrich capisce l’antifona, il suo amore si<br />

trasforma in o<strong>di</strong>o e comincia a scrivere epigrammi contro<br />

<strong>di</strong> lei. La <strong>de</strong>pressione, però, dura poco e lui si innamora<br />

<strong>di</strong> una dama <strong>di</strong> Babenberg. In suo onore altri tornei,<br />

questa volta travestito da Artù sceso <strong>dal</strong> para<strong>di</strong>so<br />

per ristabilire una nuova tavola rotonda.<br />

Tra una giostra e l’altra, comunque, trova il tempo <strong>di</strong><br />

comporre due poemi: Frauen<strong>di</strong>est (Servizio <strong>de</strong>lle<br />

dame) e Frauenbuch (Libro <strong>de</strong>lle dame), e questo<br />

nonostante fosse analfabeta.<br />

TEDESCHISMI DI EPOCA PARTIARCALE<br />

raine (terrina) < ted. raine<br />

spargher/spolert < ted. sparhert<br />

crot (rana) < ted. crötte<br />

sgnape (grappa) < ted. schnaps<br />

17 18


AQUILEE, UNE GLESIE<br />

CHE E CJALE A SORELI JEVÂT<br />

Al samee aromai sigûr il fat che al se<strong>di</strong> stât S. Marc a<br />

tacâ la pre<strong>di</strong>cazion cristiane a Aquilee.<br />

S. Marc, al contrari <strong>di</strong> S. Pauli, al jere pluitost tra<strong>di</strong>zionalist<br />

e, lant daûr <strong>di</strong> S. Pieri, al ricognosseve lis<br />

lidrîs judaichis <strong>de</strong> pre<strong>di</strong>cazion <strong>di</strong> Crist.<br />

Chest fat al à puartât almancul a dôs conseguencis:<br />

al mantegniment <strong>di</strong> lidrîs judaichis-cristianis se<strong>di</strong> te<br />

liturgjie che te tra<strong>di</strong>zion popolâr, e ae formazion<br />

<strong>de</strong>ntri <strong>de</strong> Glesie <strong>di</strong> Aquilee <strong>di</strong> un propi rît cun carateristichis<br />

orientâls.<br />

Par tant, par esempli, il principi <strong>dal</strong> an al jere ai 7 <strong>di</strong><br />

Zenâr, la zorna<strong>de</strong> <strong>de</strong> Pasche Tafanie (daspò <strong>de</strong>venta<strong>de</strong><br />

befane...), e Aquilee e veve ancje un “Credo” particolâr<br />

che al finive cun cheste formule:<br />

Jo (o <strong>de</strong>clari che) al <strong>di</strong> fûr <strong>di</strong> cheste fe<strong>de</strong> ch’o ai pandu<strong>de</strong>,<br />

che e je chê <strong>di</strong> Rome, <strong>di</strong> Alessandrie e <strong>de</strong> nestre<br />

Aquilee, e che a pre<strong>di</strong>cjin ancje in Gjerusalem, no ‘nd<br />

ai, no ‘nd ai vu<strong>de</strong>, e, in non <strong>di</strong> Crist, no ‘n<strong>di</strong> varai une<br />

altre.<br />

DIU AL VA TAL INFIER (MA A FIN DI BEN)<br />

Il CREDO al è l’element plui impuartant che al<br />

prove la <strong>di</strong>vignince orientâl <strong>de</strong> Glesie <strong>di</strong> Aquilee,<br />

in<strong>di</strong> è fintremai il Symbolum, in particolâr dulà che<br />

al dîs che prime <strong>di</strong> resurî Gjesù “<strong>de</strong>scen<strong>di</strong>t ad<br />

infer(n)a”, Gjesù al è lât jù tal infier par liberâ dutis<br />

lis animis che e jerin siera<strong>di</strong>s alì, espression che no<br />

cjatìn tal CREDO che si dîs <strong>di</strong> domenie tes nestris<br />

glesiis. Cheste cala<strong>de</strong> tal infier e cjate une prove<br />

testuâl ancje tai Vanzelis, dulà che si fâs riferiment al<br />

profete Gjone.<br />

I cristians <strong>di</strong> Aquilee a sielzerin <strong>di</strong> figurâ propit la<br />

storie <strong>di</strong> Gjone tal mosaic <strong>dal</strong> paviment <strong>de</strong> Basiliche<br />

<strong>di</strong> Aquilee, cu la intenzion <strong>di</strong> rapresentâ il misteri <strong>de</strong><br />

salvece che mi<strong>di</strong>ant <strong>de</strong> muart <strong>di</strong> Crist, che al è lât jù<br />

tal infier, no à plui confins e e cjape <strong>de</strong>ntri ducj.<br />

Cheste fortuna<strong>de</strong> “veretât” <strong>di</strong> fe e cjate un riferiment<br />

ancje musicâl, te antighe suna<strong>de</strong> “Cum rex gloriae”,<br />

che si doprave te liturgjie aquileiese. E jere part <strong>di</strong><br />

une cerimonie che il clericât <strong>di</strong> Aquilee al faseve jenfri<br />

la gnot <strong>di</strong> Sabi<strong>de</strong> Sante e la buinore <strong>dal</strong> dì <strong>di</strong><br />

Pasche e che e rapresentave Crist che al lave jù tal<br />

infier e po dopo al tornave sù. I pre<strong>di</strong>s che a lavin te<br />

basiliche a rapresentavin Crist <strong>de</strong>nant <strong>de</strong>s puartis<br />

<strong>dal</strong> infier cul intent <strong>di</strong> sfuarçâlis par liberâ i oms<br />

juscj <strong>di</strong> dutis lis nazions, sierâts alì <strong>di</strong> cetant timp.<br />

Cheste veretât (e il riferiment a S. Marc) e je contignu<strong>de</strong><br />

te espression par furlan “arc <strong>di</strong> S. Marc” par<br />

<strong>de</strong>finî l’arc celest: tal Vecjo Testament chest element<br />

AQUILEIA, UNA CHIESA<br />

CHE GUARDA A ORIENTE<br />

Sembra ormai certo che sia stato San Marco a iniziare<br />

la pre<strong>di</strong>cazione cristiana ad Aquileia.<br />

San Marco, a <strong>di</strong>fferenza <strong>di</strong> San Paolo, era alquanto tra<strong>di</strong>zionalista<br />

e, seguendo San Pietro, riconosceva le ra<strong>di</strong>ci<br />

giudaiche <strong>de</strong>lla pre<strong>di</strong>cazione <strong>de</strong>l Cristo.<br />

Questo ha <strong>de</strong>terminato almeno due conseguenze: il<br />

mantenimento <strong>di</strong> ra<strong>di</strong>ci giudaico-cristiane sia nella<br />

liturgia che nella tra<strong>di</strong>zione popolare; e il formarsi,<br />

all’interno <strong>de</strong>lla Chiesa Aquileiese, <strong>di</strong> un rito proprio e<br />

<strong>dal</strong>le caratteristiche orientali. Perciò, ad esempio, l’inizio<br />

<strong>de</strong>ll’anno coinci<strong>de</strong>va con il 7 <strong>di</strong> gennaio, giorno<br />

<strong>de</strong>lla Pasche Tafanie (poi <strong>di</strong>ventata befana...) e<br />

Aquileia aveva un Credo particolare che terminava con<br />

questa formula:<br />

Io (attesto che) al <strong>di</strong> fuori <strong>di</strong> questa fe<strong>de</strong> che ho <strong>di</strong>chiarata,<br />

che è quella <strong>di</strong> Roma, <strong>di</strong> Alessandria e <strong>de</strong>lla nostra<br />

Aquileia, e che pre<strong>di</strong>cano anche in Gerusalemme, che<br />

non ho, che non ho avuto e che, in nome <strong>di</strong> Cristo, non<br />

ne avrò un’altra.<br />

DIO VA ALL’INFERNO (MA A FIN DI BENE)<br />

Il CREDO è l’elemento più importante che attesta<br />

l’origine orientale <strong>de</strong>lla Chiesa <strong>di</strong> Aquileia.<br />

Ne è ad<strong>di</strong>rittura il Symbolum, in particolare lì dove<br />

<strong>di</strong>ce che, prima <strong>di</strong> risorgere, Gesù “<strong>de</strong>scen<strong>di</strong>t ad<br />

infer(n)a”, Gesù è sceso agli inferi per liberare tutte le<br />

anime che vi erano rinchiuse, passo che non troviamo<br />

più nel CREDO che viene recitato alla domenica nelle<br />

nostre chiese.<br />

Questa <strong>di</strong>scesa agli inferi ha un riscontro testuale anche<br />

nei Vangeli lì dove si parla <strong>de</strong>l profeta Giona.<br />

I cristiani aquileiesi scelsero proprio <strong>di</strong> raffigurare la<br />

storia <strong>di</strong> Giona nel mosaico <strong>de</strong>l pavimento <strong>de</strong>lla<br />

Basilica <strong>di</strong> Aquileia, volendo rappresentare il mistero <strong>di</strong><br />

una salvezza che attraverso la morte <strong>di</strong> Cristo, <strong>di</strong>sceso<br />

agli inferi, non ha più barriere e coinvolge tutti.<br />

Questa fortunata “verità” <strong>di</strong> fe<strong>de</strong> trova un riferimento<br />

anche musicale, nella antichissima antifona “Cum rex<br />

gloriae” utilizzata nella liturgia aquileiese. Era parte <strong>di</strong><br />

una cerimonia che il clero <strong>di</strong> Aquileia compiva nel<br />

cuore <strong>de</strong>lla notte tra Sabato Santo e il mattino <strong>di</strong><br />

Pasqua e che rappresentava la <strong>di</strong>scesa <strong>di</strong> Cristo agli<br />

inferi e la sua risalita. I sacerdoti si recavano nella basilica,<br />

a simboleggiare Cristo che si presentava alle porte<br />

<strong>de</strong>ll’Inferno per scar<strong>di</strong>narle e liberare i giusti <strong>di</strong> tutte le<br />

nazioni rinchiusi da tempo immemorabile.<br />

Questa verità e il riferimento a San Marco è implicita<br />

nell’espressione friulana “arc <strong>di</strong> San Marc” per in<strong>di</strong>care<br />

l’arcobaleno: nell’antico Testamento questo fenomeno<br />

naturâl al rapresente la aleance che Diu al stabilìs cu<br />

lis sôs creaturis daspò <strong>dal</strong> <strong>di</strong>luvi universâl.<br />

LA SANTE SABIDE<br />

Une altre carateristiche che e <strong>de</strong>finìs la origjin judaiche-cristiane<br />

<strong>de</strong> glesie <strong>di</strong> Aquilee e je la <strong>de</strong><strong>di</strong>cazion<br />

<strong>di</strong> cetantis plêfs furlanis a une sante no cognossu<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong> agjografie uficiâl: “Sante Sabi<strong>de</strong>”.<br />

Chest fat al è leât al ricognossiment <strong>de</strong> solenitât <strong>de</strong><br />

Sabi<strong>de</strong>, seont l’ûs ebraic pandût tes areis <strong>di</strong> campagne<br />

dulintor <strong>di</strong> Aquilee.<br />

Il Vescul Cromazi al pensave pussibil che la introduzion<br />

<strong>dal</strong> ûs aquileiês <strong>di</strong> fâ fieste la sabi<strong>de</strong> e podès<br />

leâsi ae presince <strong>di</strong> proprietaris <strong>di</strong> tieris <strong>di</strong> <strong>di</strong>vignince<br />

ebraiche favorevui a mantignî usancis une vore<br />

antighis.<br />

Al è clâr che, cul lâ in<strong>de</strong>nant, al nas un fuart contrast<br />

fra lis usancis mantignu<strong>di</strong>s tes areis <strong>di</strong> campagne<br />

(che a fasin la polse <strong>di</strong> sabi<strong>de</strong>) e chês conserva<strong>di</strong>s tes<br />

citâts (che a fasin fieste <strong>di</strong> domenie) e chest in curt<br />

al <strong>de</strong>vente motîf <strong>di</strong> scuintri <strong>de</strong>ntri <strong>de</strong> Glesie <strong>di</strong><br />

Aquilee.<br />

A testemoneance <strong>di</strong> chest fat, il Patriarcje Paulin tal<br />

canul XIII, che al à scrit tal 796-797, al stabilìs che la<br />

celebrazion <strong>de</strong> domenie e à <strong>di</strong> tacâ la sere <strong>de</strong> Sabi<strong>de</strong><br />

e il segnâl <strong>de</strong> vilie <strong>de</strong> ore par celebrâ i Gjespui bisugne<br />

dâlu cu la cjampane.<br />

Cundut achel, la usance <strong>di</strong> fâ fieste la sabi<strong>de</strong> si mantignarà<br />

cussì come che e jere par secui, tant che e jere<br />

ancjemò vive te aree <strong>di</strong> Aquilee fra i secui XVII-XVIII,<br />

come che al è testemoneât <strong>de</strong> presince dai<br />

SABATÂRS, publics uficiâi che a vevin <strong>di</strong> impedî la<br />

osservance <strong>de</strong> leç judaiche <strong>de</strong> polse <strong>de</strong> sabi<strong>de</strong>.<br />

Chescj a vevin il compit <strong>di</strong> dâ une multe ai conta<strong>di</strong>ns<br />

becâts a tornâ a cjase dai cjamps prime che a<br />

vessin sunât lis cjampanis <strong>de</strong> sabi<strong>de</strong> <strong>di</strong> sere.<br />

becât:<br />

tu stâs<br />

polsant <strong>di</strong><br />

sabi<strong>de</strong>!<br />

naturale è segno <strong>de</strong>ll’alleanza che Dio stabilisce con le<br />

sue creature dopo il <strong>di</strong>luvio universale.<br />

IL CULTO DEL SABATO<br />

Un’altra caratteristica che in<strong>di</strong>ca l’origine giu<strong>de</strong>o-cristiana<br />

<strong>de</strong>lla chiesa <strong>di</strong> Aquileia è la <strong>de</strong><strong>di</strong>cazione <strong>di</strong> molte<br />

pievi friulane ad una santa sconosciuta all’agiografia<br />

ufficiale: “Sante Sabi<strong>de</strong>”.<br />

Questo fatto è legato alla solenizzazione <strong>de</strong>l Sabato<br />

secondo l’uso ebraico <strong>di</strong>ffuso nelle campagne aquileiesi.<br />

Il Vescovo Cromazio riteneva probabile che l’introduzione<br />

<strong>de</strong>ll’uso aquileiese <strong>di</strong> festeggiare il sabato poteva farsi<br />

risalire a proprietari terrieri <strong>di</strong> origine ebraica, inclini a<br />

conservare usanze ancestrali.<br />

È chiaro che, a lungo andare, nasce un forte contrasto<br />

tra i culti calendariali osservati nelle campagne (che<br />

osservano il riposo cultuale <strong>de</strong>l sabato) e quelli seguiti<br />

nei centri urbani (che fanno festa alla domenica) e che<br />

questo <strong>di</strong>viene ben presto motivo <strong>di</strong> scontro all’interno<br />

<strong>de</strong>lla Chiesa <strong>di</strong> Aquileia.<br />

A testimonianza <strong>di</strong> ciò, il Patriarca Paolino nel canone<br />

XIII, da lui redatto nel 796-797, stabilisce che la celebrazione<br />

<strong>de</strong>lla domenica <strong>de</strong>ve iniziare <strong>dal</strong>la sera <strong>de</strong>l<br />

Sabato ed il segno <strong>de</strong>lla vigilia e <strong>de</strong>ll’ora per l’ufficio <strong>de</strong>l<br />

Vespero va dato con la campana.<br />

Ciononostante, l’abitu<strong>di</strong>ne <strong>di</strong> far festa il sabato si conserverà<br />

intatta per secoli tanto che era ancora viva nell’area<br />

aquileiese tra i secoli XVII-XVIII, come testimonia<br />

la presenza <strong>de</strong>i SABATARI, pubblici ufficiali incaricati<br />

<strong>di</strong> impe<strong>di</strong>re l’osservanza <strong>de</strong>lla legge giudaica <strong>de</strong>l<br />

riposo sabbatico. Questi avevano il compito <strong>di</strong> commiare<br />

una multa agli agricoltori sorpresi a rientrare <strong>dal</strong><br />

lavoro <strong>de</strong>i campi prima che le campane <strong>de</strong>l sabato sera<br />

avessero suonato.<br />

mestri,<br />

mai sintût<br />

a fevelâ <strong>di</strong><br />

week-end?<br />

19 20<br />

“Beccato: riposi <strong>di</strong> sabato!” “Capo, mai sentito parlare <strong>di</strong> week end?”


FURLANS E PATRIARCJIS GRANCJ VUERÎRS<br />

Ai furlans i plâs alçâ lis mans e il lôr valôr tes bataiis<br />

al è tant grant che tal Cinccent a son clamâts a batisi<br />

se<strong>di</strong> tes cuistions jenfri Visconts e Torians, se<strong>di</strong> in<br />

Toscane, paiâts <strong>de</strong> citât <strong>di</strong> Florence.<br />

Ma par patriarcjis tant che Bertrant, usâts a alçâ lis<br />

mans, la trupe no jê mai avon<strong>de</strong>. E ve che a vegnin<br />

tirâts dongje ancje gleseastics. Cun logjichis protestis,<br />

tant che chês che tal XII secul a àn viodût i fraris<br />

<strong>di</strong> Siest e chei <strong>di</strong> Ba<strong>di</strong>e <strong>di</strong> Rosacis protestâ e scan<strong>dal</strong>izâsi<br />

cuintri il patriarcje, che al voleve che a cjapassin<br />

lis armis par partecipâ aes sôs vueris.<br />

Po al è un altri gjenar <strong>di</strong> bataiis che si fasin, par solit,<br />

<strong>di</strong> gnot e in timps ben <strong>de</strong>finîts. A son chês jenfri<br />

Benandants e Malandants tes gnots <strong>de</strong>s “tempora”.<br />

Si trate <strong>di</strong> combatiments che a revochin antighis<br />

ritualitâts <strong>di</strong> fertilitât che a vegnin fats a cjaval <strong>di</strong> animâi,<br />

tant che jeurs, gjats, volps...e doprant armis tant<br />

che il fenoli o il saût. Se a vincin i Benandants, chê<br />

ana<strong>de</strong> e sarà buine, se, invezit, a vinci a son i<br />

Malandants, la ana<strong>de</strong> e sarà brute e si patissarà la<br />

fan.<br />

22 21<br />

FRIULANI E PATRIARCHI: GRAN GUERRIERI<br />

Ai friulani piace menare le mani e il loro valore in battaglia<br />

è tale che, nel cinquecento, verranno chiamati a<br />

combattere sia nelle contese tra Visconti e Torriani che<br />

in Toscana, pagati <strong>dal</strong>la città <strong>di</strong> Firenze.<br />

Ma a patriarchi abituati, come Bertrando, a continue<br />

battaglie, la truppa non basta mai. Ecco che allora vengono<br />

reclutati anche gli ecclesiastici.<br />

Con le loro conseguenti proteste.<br />

Come quelle che, nel XII secolo vedono i monaci <strong>di</strong><br />

Sesto al Reghena e quelli <strong>de</strong>ll’Abbazia <strong>di</strong> Rosazzo<br />

lamentarsi e scan<strong>dal</strong>izzarsi contro il patriarca che vorrebbe<br />

farli partecipare come armati alle sue guerre.<br />

Ma c’è un altro tipo <strong>di</strong> combattimenti che avvengono in<br />

tempi ben stabiliti: sono quelli tra i Benandants e i<br />

Malandants nelle notti <strong>di</strong> tempora. Sono combattimenti<br />

che riecheggiano antichi riti <strong>di</strong> fertilità e che vengono<br />

combattuti a cavallo <strong>di</strong> animali come lepri, gatti,<br />

volpi... e con armi come il finocchio o il sambuco.<br />

Se vincono i Benandants, quell’annata sarà buona; se,<br />

invece, a prevalere sono i Malandants, l’annata sarà<br />

brutta e la fame in agguato.<br />

CORMÒNS SEDE DE FIESTE DE PATRIE 2006 - CORMÒNS SEDE DELLA FESTA DEL FRIULI 2006<br />

LA STORIE<br />

Cormòns al esisteve za inte ete pre-latine: si à<br />

podût savêlu inte secon<strong>de</strong> metât <strong>dal</strong> Votcent;<br />

fasint i sgjâfs par costruî la linie fera<strong>de</strong> U<strong>di</strong>n-<br />

Gurize, si à cjatâts olmis e ogjets <strong>dal</strong> prin mileni<br />

prin <strong>di</strong> Crist.<br />

I romans a faserin sù achì un "castrum", e intal<br />

568, a zontarin une fuartece, jessint duche Gjisulf<br />

(principi <strong>dal</strong> secul VII). I Patriarcjis <strong>di</strong> Aquilee e<br />

verin la sô se<strong>de</strong> a Cormòns <strong>dal</strong> an 628 al 737; po<br />

a lerin a Cividât. Intal 980 il paîs al <strong>de</strong>ventâ un<br />

feut <strong>de</strong> Glesie aquileiês.<br />

Vie pal secul XI Cormòns al passà ai Conts <strong>di</strong><br />

Gurize, che a jerin <strong>di</strong> riun<strong>de</strong> gjermaniche.<br />

Si vè vueris jenfri i Conts e i Patriarcjis pal possès<br />

<strong>dal</strong> paîs: si rivà a fâ la pâs dome intal 1277.<br />

Di chel an fintremai al 1497, Cormòns al restà<br />

intes mans dai Conts; po il paîs lu cjapà la Cjase<br />

<strong>di</strong> Austrie, cul imperadôr Massimilian I.<br />

Daspò <strong>dal</strong> 1508, Cormòns lu concuistarin plui<br />

voltis i venezians, fintremai che al tornà intes<br />

mans <strong>di</strong> Viene intal 1618; e cun Viene al restà,<br />

fale che intai agns <strong>de</strong> svinta<strong>de</strong> <strong>di</strong> Napoleon<br />

(1797-1813), fint al 1918. Si firmà propit a<br />

Cormòns, ai 12 <strong>di</strong> Avost <strong>dal</strong> 1866, l'armistizi jenfri<br />

Austrie e Italie, che al fissà il confin su lis<br />

aghis <strong>dal</strong> Judri, lassant par altris 52 agns il <strong>Friûl</strong><br />

<strong>di</strong>vidût jenfri dôi Stâts.<br />

IL NON<br />

Cormòns al è nomenât fintremai <strong>dal</strong> an 628 cu la<br />

vôs "Cormones"; po, intal 630, inte forme "apud<br />

(dongje <strong>di</strong>) castrum Cormones". Il storicist longobart<br />

Pauli <strong>di</strong> Warnefrit, clamât "Diacun", lu<br />

nomene intal 791 cu lis peraulis "Carmonis ruralia<br />

(cjamps)".<br />

Il non al rive vadì <strong>de</strong> vôs celtiche "carmo", la bilite,<br />

viodu<strong>de</strong> tant che une besteute "totemiche".<br />

Cormòns al à dôs frazions. Il non <strong>di</strong> Brezan lu<br />

cjatìn citât intal 1084 cu la forme "<strong>de</strong> Brazzano":<br />

<strong>di</strong>bot <strong>dal</strong> sigûr al è un non "pre<strong>di</strong>âl" gjavât <strong>dal</strong><br />

non <strong>di</strong> persone "Brattius" oben "Braccius".<br />

Borgnan al è nomenât la prime volte intun test<br />

<strong>dal</strong> 1297 cu la vôs "Vuargan": ancje chest al è un<br />

non "pre<strong>di</strong>âl", al ven a stâi <strong>di</strong> une propietât <strong>di</strong><br />

cjamps, lea<strong>de</strong> a un "Varinius".<br />

LA STORIA<br />

Cormòns esisteva già in epoca pre-latina: lo si è<br />

<strong>de</strong>dotto dai reperti rinvenuti nella seconda metà<br />

<strong>de</strong>ll'Ottocento, durante la costruzione <strong>de</strong>lla ferrovia<br />

U<strong>di</strong>ne-Gorizia.<br />

In quell’occasione, sono state rinvenute tracce e<br />

oggetti <strong>de</strong>l primo millennio avanti Cristo.<br />

I romani vi aprirono un "castrum", che chiamarono<br />

"Cormontium". I longoba<strong>di</strong>, giunti <strong>dal</strong>l'est nel<br />

568, la fortificarono sotto il duca Gisulfo.<br />

I Patriarchi <strong>di</strong> Aquileia ebbero qui la loro se<strong>de</strong> <strong>dal</strong><br />

628 al 737 e poi la portarono a Civi<strong>dal</strong>e. Nel 980<br />

il borgo <strong>di</strong>venne feudo <strong>de</strong>lla Chiesa aquileiese.<br />

Durante il secolo XI Cormòns passò ai Conti <strong>di</strong><br />

Gorizia, <strong>di</strong> stirpe germanica; seguirono conflitti fra<br />

i Conti e il Patriarca per il possesso <strong>de</strong>l borgo: si<br />

arrivò a dura intesa solo nel 1277.<br />

Da questo anno fino al 1498, Cormòns rimase sotto<br />

i Conti <strong>di</strong> Gorizia; poi subentrò la Casa d'Austria,<br />

con Massimiliano I.<br />

Dopo il 1508, il borgo fu più volte conquistato da<br />

Venezia, finché tornò saldamente nelle mani <strong>di</strong><br />

Vienna nel 1618 e vi rimase - fatto salvo il periodo<br />

napoleonico (1797-1813) - fino al 1918.<br />

Il 12 agosto 1866 venne firmato proprio qui l'armistizio<br />

fra l'Austria e l'Italia che fissò il confine sul<br />

Judrio, lasciando per altri 52 anni il Friuli <strong>di</strong>viso<br />

fra due Stati.<br />

IL NOME<br />

Cormòns è citato fin <strong>dal</strong>l'anno 628 come<br />

"Cormones"; poi nel 630 nella forma "apud (presso)<br />

castrum Cormones".<br />

Lo storico longobardo Paolo Diacono lo cita nel 791<br />

con le parole "Carmonis ruralia" (campi).<br />

Il nome viene forse <strong>dal</strong>la voce celtica "carmo", la<br />

dònnola, vista come animale totemico.<br />

Cormòns ha due frazioni; il nome <strong>di</strong> Brazzano/<br />

Brezan è citato nel 1084 nella forma "<strong>de</strong><br />

Brazzano": è quasi certamente un pre<strong>di</strong>ale <strong>de</strong>rivato<br />

<strong>dal</strong> nome <strong>di</strong> persona "Brattius" o "Braccius".<br />

Borgnano/ Borgnan è nominato la prima volta in<br />

un testo <strong>de</strong>l 1297 come "Vuargan": è anch'esso un<br />

pre<strong>di</strong>ale, da "Varinius".<br />

(<strong>di</strong> Agnul <strong>di</strong> Spere, fûr <strong>di</strong> www.lenghe.net)<br />

Dât fûr <strong>de</strong> Provincie <strong>di</strong> U<strong>di</strong>n, Ufici pe Lenghe Furlane<br />

in ocasion <strong>de</strong> <strong>Fieste</strong> <strong>de</strong> Patrie <strong>dal</strong> <strong>Friûl</strong> 2006<br />

I<strong>de</strong>azion e coor<strong>de</strong>nament: Di Suald<br />

Traduzions: Ufici pe Lenghe Furlane<br />

Fotos gjava<strong>di</strong>s fûr <strong>dal</strong> documentari “<strong>Friûl</strong>, viaç te storie”<br />

Stampe: Tipografia Sartor, Por<strong>de</strong>non<br />

©Provincie <strong>di</strong> U<strong>di</strong>n, Ufici pe Lenghe Furlane<br />

place Patriarcjât 3, 33100 U<strong>di</strong>n<br />

tel. 0432 279977 - fax 0432 279979<br />

fe<strong>de</strong>rica.<strong>de</strong>lpino@provincia.u<strong>di</strong>ne.it<br />

www.provincia.u<strong>di</strong>ne.it

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!