la legislazione suntuaria. secoli xiii-xvi. umbria - Direzione generale ...
la legislazione suntuaria. secoli xiii-xvi. umbria - Direzione generale ...
la legislazione suntuaria. secoli xiii-xvi. umbria - Direzione generale ...
Trasformi i suoi PDF in rivista online e aumenti il suo fatturato!
Ottimizzi le sue riviste online per SEO, utilizza backlink potenti e contenuti multimediali per aumentare la sua visibilità e il suo fatturato.
PUBBLICAZIONI DEGLI ARCHIVI DI STATO<br />
FONTI XLIII<br />
LA LEGISLAZIONE SUNTUARIA<br />
SECOLI XIII-XVI<br />
UMBRIA<br />
a cura di<br />
M. GRAZIA NICO OTTAVIANI<br />
MINISTERO PER I BENI E LE ATTIVITÀ CULTURALI<br />
DIPARTIMENTO PER I BENI ARCHIVISTICI E LIBRARI<br />
DIREZIONE GENERALE PER GLI ARCHIVI<br />
2005
DIREZIONE GENERALE PER GLI ARCHIVI<br />
Direttore <strong>generale</strong> per gli archivi: Maurizio Fal<strong>la</strong>ce<br />
Responsabile delle Pubblicazioni degli Archivi di Stato: Antonio Dentoni-Litta<br />
© 2005 Ministero per i beni e le attività culturali<br />
Dipartimento per i beni archivistici e librari<br />
<strong>Direzione</strong> <strong>generale</strong> per gli archivi<br />
ISBN 88-7125-262-4<br />
Vendita: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato – Libreria dello Stato<br />
Piazza Verdi, 10 – 00198 Roma<br />
Finito di stampare nel mese di febbraio 2005<br />
dallo Stabilimento Tipografico « Pliniana »<br />
Selci-Lama (PG)
SOMMARIO<br />
Presentazione, di Antonio Dentoni-Litta IX<br />
Introduzione, di M. Grazia Nico Ottaviani XI<br />
Criteri per l’edizione dei testi, di M. Grazia Nico Ottaviani XXXVII<br />
Abbreviazioni e sigle XXXIX<br />
Perugia<br />
a cura di Pao<strong>la</strong> Monacchia e M. Grazia Nico Ottaviani 1<br />
INTRODUZIONE, di Pao<strong>la</strong> Monacchia 3<br />
INDICE DELLE FONTI 19<br />
FONTI, a cura di Andrea Maiarelli, Pao<strong>la</strong> Monacchia, Serena Sampaolo,<br />
Alberto Sartore 45<br />
Assisi<br />
a cura di Pao<strong>la</strong> Monacchia 247<br />
INTRODUZIONE, di Pao<strong>la</strong> Monacchia 249<br />
INDICE DELLE FONTI 255<br />
FONTI, a cura di Maria Biviglia, Pao<strong>la</strong> Monacchia, Federica Romani,<br />
Pao<strong>la</strong> Tedeschi 261<br />
Città di Castello<br />
a cura di M. Grazia Nico Ottaviani 295<br />
INTRODUZIONE, di M. Grazia Nico Ottaviani 297<br />
INDICE DELLE FONTI 305<br />
FONTI, a cura di Andrea Maiarelli e M. Grazia Nico Ottaviani 311<br />
Foligno<br />
a cura di Maria Biviglia, Federica Romani, Pao<strong>la</strong> Tedeschi 337<br />
INTRODUZIONE, di Maria Biviglia, Federica Romani e Pao<strong>la</strong> Tedeschi 339<br />
INDICE DELLE FONTI 351<br />
FONTI 387<br />
APPENDICE 560<br />
Roccafranca (Acquafranca) 560<br />
INDICE DELLE FONTI 560<br />
FONTI 560
VI Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Gualdo Tadino<br />
a cura di Andrea Maiarelli 563<br />
INTRODUZIONE 565<br />
INDICE DELLE FONTI 567<br />
FONTI 569<br />
Gubbio<br />
a cura di Costanza Maria Del Giudice e Raffaele Mastrini 571<br />
INTRODUZIONE, di Costanza Maria Del Giudice 573<br />
INDICE DELLE FONTI 577<br />
FONTI, a cura di Costanza Maria Del Giudice, Raffaele Mastrini 579<br />
Norcia<br />
a cura di Caterina Comino 605<br />
INTRODUZIONE 607<br />
INDICE DELLE FONTI 611<br />
FONTI 613<br />
Spoleto<br />
a cura di Luigi Rambotti 629<br />
INTRODUZIONE, di Luigi Rambotti 631<br />
INDICE DELLE FONTI 639<br />
FONTI, a cura di M. Rosaria Benvenuti, M. Pao<strong>la</strong> Bianchi, Paolo Bianchi,<br />
Luigi Rambotti 647<br />
APPENDICE 735<br />
Castagno<strong>la</strong><br />
INDICE DELLE FONTI 735<br />
FONTI 735<br />
Cerreto di Spoleto<br />
INDICE DELLE FONTI 737<br />
FONTI 738<br />
Todi<br />
a cura di Nicoletta Paolucci 741<br />
INTRODUZIONE 743<br />
INDICE DELLE FONTI 753<br />
FONTI 761<br />
Terni<br />
a cura di Elisabetta David 815<br />
INTRODUZIONE 817<br />
INDICE DELLE FONTI 823<br />
FONTI 829
Sommario<br />
Amelia<br />
a cura di Cristiano Carmi e Sara Proietti 885<br />
INTRODUZIONE, di Cristiano Carmi e Sara Proietti 887<br />
INDICE DELLE FONTI 893<br />
FONTI 901<br />
Narni<br />
a cura di Elisabetta David 937<br />
INTRODUZIONE 939<br />
INDICE DELLE FONTI 943<br />
FONTI 945<br />
Orvieto<br />
a cura di Tiziana Petrocelli, Lucio Riccetti e Marilena Rossi Caponeri 951<br />
INTRODUZIONE, di Lucio Riccetti e Marilena Rossi Caponeri 953<br />
INDICE DELLE FONTI 967<br />
FONTI, a cura di Tiziana Petrocelli, Lucio Riccetti, Marilena Rossi Caponeri 989<br />
Glossario, a cura di Anna Mori Paciullo con <strong>la</strong> col<strong>la</strong>borazione di<br />
Pao<strong>la</strong> Monacchia 1105<br />
VII
Questo secondo volume del<strong>la</strong> Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>, dedicato all’Umbria,<br />
costituisce un altro tassello di quel vasto e ambizioso progetto finalizzato<br />
al<strong>la</strong> pubblicazione delle fonti normative riguardanti il lusso, un tema<br />
di grande interesse perché in esse si riflette e rispecchia il costruirsi e il<br />
rego<strong>la</strong>mentarsi di una società urbana.<br />
Anche in questo caso, come nel primo volume, incentrato sull’area storico-geografica<br />
dell’Emilia Romagna, l’impresa è stata possibile grazie a una<br />
piena col<strong>la</strong>borazione tra storici e archivisti che hanno raccolto una vasta<br />
documentazione dopo uno spoglio sistematico di un’enorme mole di fonti<br />
normative includenti non solo gli statuti comunali, ma anche le riformanze,<br />
le provvigioni, le deliberazioni, senza tra<strong>la</strong>sciare gli editti e i bandi.<br />
Ne risulta un numero notevolissimo di testi legis<strong>la</strong>tivi rispetto a una<br />
realtà geografica piuttosto ristretta quale è l’Umbria, che testimoniano l’estrema<br />
vialità dell’area, che non si esaurisce nell’attività del suo centro principale<br />
(Perugia), ma che anzi si estende e si ramifica in tutta una serie di<br />
centri minori che, come nel caso di Spoleto, fungono da modello per le<br />
comunità vicine.<br />
Questo secondo volume ha ovviamente mantenuto l’impianto <strong>generale</strong><br />
del primo, ma nell’intento di migliorare <strong>la</strong> consultazione, si è aggiunto ai<br />
documenti editi un numero progressivo in modo da consentire al lettore più<br />
facili rimandi e una più agevole lettura.<br />
L’auspicio finale è che l’ambizioso progetto possa proseguire in tempi<br />
rapidi, non limitandosi solo alle aree del Centro-nord, dove più consistente<br />
sembra <strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>, ma estendendosi anche al Meridione, una<br />
realtà territoriale in cui <strong>la</strong> documentazione, seppur quantitativamente inferiore,<br />
può riservare interessanti sorprese. Al termine del percorso sarà così<br />
possibile avere una panoramica <strong>generale</strong> che consentirà di compiere attraverso<br />
il filo delle norme suntuarie un viaggio affascinante nel<strong>la</strong> composita<br />
realtà urbana del tardo Medioevo italiano.<br />
Antonio Dentoni-Litta
X Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>
INTRODUZIONE<br />
Uscire come secondo volume di una col<strong>la</strong>na tematica come questa<br />
presenta i suoi vantaggi e qualche svantaggio. Avere un “battistrada” è<br />
fuor di dubbio cosa molto comoda: significa trovare già risolte alcune<br />
questioni re<strong>la</strong>tive all’aspetto editoriale, al<strong>la</strong> “mise en page”, al<strong>la</strong> struttura<br />
e ripartizione del materiale e via dicendo, come ognuno può ben capire.<br />
Lo svantaggio consiste semmai nel fatto che tutto o quasi è già stato<br />
detto nell’Introduzione al primo volume quanto a intenti, scopi, idee originarie,<br />
progetto e realizzazione del medesimo. Intendo dire che M. Giuseppina<br />
Muzzarelli nel volume emiliano-romagnolo 1 ha esplicitato molte<br />
cose e toccato molti punti: l’idea di partenza del progetto (frutto a sua<br />
volta di un seminario organizzato ad Orte da Massimo Miglio 2 ), l’argomento<br />
(«<strong>la</strong> questione del lusso ... e del<strong>la</strong> coscienza dell’uso degli apparati<br />
esteriori »), i mezzi (« testi in prevalenza normativi, ma non solo »), i limiti<br />
cronologici (« il discorso si arresta al<strong>la</strong> fine del XVI secolo »), i confronti<br />
(« le politiche dei consumi ... come le diverse situazioni delle arti o<br />
<strong>la</strong> configurazione dei ceti cittadini »), infine le finalità ovvero cosa ci si<br />
può aspettare, e cosa no, da un <strong>la</strong>voro di tal genere: « non è un libro di<br />
1 La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Secoli XIII-XVI. Emilia-Romagna, a cura di M. G. MUZZA-<br />
RELLI, Roma 2002, in partico<strong>la</strong>re l’Introduzione alle pp. XI-XXVII. La curatrice è tornata<br />
sulle motivazioni nell’Introduzione agli Atti del convegno bolognese del settembre 2002 in<br />
occasione del quale furono messe a confronto le normative suntuarie italiane ed europee<br />
ed i connessi problemi di interpretazione e utilizzazione: Disciplinare il lusso. La legis<strong>la</strong>zione<br />
<strong>suntuaria</strong> in Italia e in Europa tra Medioevo ed Età moderna. Atti del convegno (Bologna,<br />
27-28 settembre 2002), a cura di M. G. MUZZARELLI e A. CAMPANINI, Roma 2003, alle<br />
pp. 7-8.<br />
2 « La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> del Quattrocento nello Stato del<strong>la</strong> Chiesa », Orte 23-24<br />
novembre 1996 presso l’Ente Ottava Medievale. Si veda <strong>la</strong> cronaca del seminario apparsa<br />
in “Nuova Rivista Storica”, 81 (1997), pp. 729-734, per cura di Amedeo De Vincentiis.
XII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
storia del costume ... non è un testo di storia del diritto. Non è nemmeno<br />
un libro di semiologia», anche se partecipa di quelle discipline; è in<br />
ultima analisi il risultato di un ambizioso progetto ovvero « un testo per<br />
<strong>la</strong> c<strong>la</strong>ssificazione del<strong>la</strong> società tramite lo strumento delle apparenze che ci<br />
consente di compiere un viaggio nel mondo cittadino dell’ultimo Medioevo<br />
seguendo il filo delle regole suntuarie » 3 . Ripeto le parole del<strong>la</strong> curatrice<br />
di quel primo volume, non per sottrarmi all’obbligo dello scrivere,<br />
ma perché non saprei usarne di più adatte.<br />
Ma, come ovvio, altre osservazioni e considerazioni rimangono da fare<br />
re<strong>la</strong>tivamente al<strong>la</strong> realtà regionale umbra qui analizzata, che può vantare<br />
al pari del<strong>la</strong> precedente una documentazione davvero ragguardevole.<br />
Dal punto di vista del territorio l’attenzione si è concentrata sulle<br />
due città capoluogo di provincia, Perugia e Terni, e su quelle che per <strong>la</strong><br />
presenza di Sezioni di Archivio di Stato e di cospicui archivi storici comunali<br />
davano garanzie di soddisfacenti risultati. E così si troveranno<br />
elencate Città di Castello, Gubbio, Gualdo Tadino, Norcia, Assisi, Foligno,<br />
Spoleto, Todi, Orvieto, Amelia, Narni distribuite nelle due aree geografiche<br />
nelle quali tradizionalmente è scomponibile e ricomponibile <strong>la</strong><br />
regione: un’area a nord corrispondente all’alta e media valle del Tevere<br />
(da Città di Castello a Spoleto), ed un’area a sud/sud-ovest corrispondente<br />
a Terni, Orvieto e comuni limitrofi.<br />
Il riferimento, neppure a dirlo, è all’Umbria attuale, né poteva essere<br />
diversamente per non perdersi in faticose e al momento inutili ricostruzioni<br />
di una area regionale che come le altre dell’Italia fino all’Ottocento<br />
soffrì di oscil<strong>la</strong>zioni e incertezze, perfino nel nome stesso 4 .<br />
Le città prima nominate sono tutte di un certo rilievo, ma su tutte<br />
sovrasta per questioni di prestigio Perugia, che primeggia pure dal punto<br />
di vista del<strong>la</strong> produzione normativa sul lusso, anche se inaspettati esiti si<br />
sono potuti riscontrare in Foligno, che si onora di prendere a modello<br />
quel<strong>la</strong> città dominante, ma non disdegna al contempo, insieme ad Orvieto<br />
(1563), di cogliere suggerimenti da Spoleto, orgogliosissima quest’ultima<br />
di essere lodata dai «convicini» per i propri provvedimenti in materia<br />
3 La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Introduzione ... cit., pp. XII-XVII. Sull’importanza ed il giusto<br />
rilievo da dare a questa legis<strong>la</strong>zione ha par<strong>la</strong>to M. Ascheri nel convegno citato al<strong>la</strong><br />
nota 1, sostenendo che « queste legis<strong>la</strong>zioni vanno viste come segnali culturali profondi<br />
che marcano <strong>la</strong> costituzione di una società urbana»; M. ASCHERI, Tra storia giuridica e<br />
storia ‘costituzionale’: funzioni del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>, in Disciplinare il lusso... cit., p. 209.<br />
4 R. VOLPI, Le regioni introvabili. Centralizzazione e regionalizzazione dello Stato pontificio,<br />
Bologna 1983, pp. 7-9: è più spesso preferito il termine provincia.
Introduzione<br />
XIII<br />
<strong>suntuaria</strong>. E non meraviglierà allora che anche da Terni nel 1573 si mandino<br />
« quattro deputati per i capitoli fatti a Spoleto et altri luoghi » per<br />
cogliere suggerimenti e apportare aggiornamenti « considerate le qualità<br />
del<strong>la</strong> città nostra e le qualità di essa città ». Orvieto, lo ricordo, non si<br />
limiterà al<strong>la</strong> so<strong>la</strong> Spoleto: più di una volta e in anni diversi prenderà a<br />
modello Perugia, Todi e infine Viterbo. Ma anche comunità più piccole<br />
come Narni si muovono « considerando che l’altre ciptà convicine hanno<br />
pigliato ordine et reformato circha lo vestire delle domne ».<br />
L’emu<strong>la</strong>zione, lo ha già notato <strong>la</strong> Muzzarelli, « o forse il timore che<br />
città ben rego<strong>la</strong>te... potessero essere concorrenti temibili ... inducono molti<br />
governi cittadini ad emanare norme suntuarie » 5 , nel<strong>la</strong> prospettiva, se non<br />
di diventare ‘modelli’, almeno di mantenere alta una tradizione ed una<br />
fama faticosamente guadagnate nel settore legis<strong>la</strong>tivo: lo si rileva dalle<br />
accorate parole di un anonimo folignate che proprio tramite <strong>la</strong> sua denuncia<br />
datata 1567 vorrebbe risvegliare l’orgoglio del<strong>la</strong> «accecata comunità»<br />
ora «povera e deso<strong>la</strong>ta» e inerme di fronte al<strong>la</strong> «ruina» provocata<br />
dal lusso e dimentica di essere stata « specchio di tutta l’Umbria per le<br />
sancte et giuste leggi».<br />
Un elemento ancora è da valutare: <strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> è imposta<br />
dal<strong>la</strong> città per <strong>la</strong> città ma anche per il contado; rego<strong>la</strong> i comportamenti<br />
di soggetti, uomini e donne, prima di tutto abitanti del<strong>la</strong> città, dove più<br />
facile è “peccare”, ma si estende ai comitatini o comitativi o contadini,<br />
cui talvolta in testi artico<strong>la</strong>ti e più completi e tardi (Perugia e Foligno<br />
principalmente, ma anche Todi nel 1564), sono dedicati capitoli “a sca<strong>la</strong>re”:<br />
« per li homini di <strong>la</strong> città », « per li homini dei borghi », « per li<br />
contadini ». In quest’ultimo caso una riformanza di Città di Castello del<br />
1508 prevede che siano « li sindici dil contado ... tenuti et obligati a denumptiare<br />
contadini ». Si conta una so<strong>la</strong> eccezione: a Terni nel 1573 (novembre),<br />
nel confermare i capitoli contenitivi degli « sfoggi ornamenti et<br />
vestimenti delle donne », si aggiunge « escettuato il contado al quale non<br />
si intenda mettere leggi », perché, come subito si spiega, «il che potria<br />
turbare l’animo loro et moverli a revolutione come han fatto li Papignanesi<br />
». Singo<strong>la</strong>re l’esclusione e iso<strong>la</strong>to tutto sommato il caso legato più ad<br />
una contesa interna che ad un principio di ordine <strong>generale</strong>. La discordia<br />
era appunto tra Terni e il castello di Papigno “dismembrato” dal<strong>la</strong> città<br />
dominante da Pio V con suo breve e reintegrato ut prius per dictam<br />
Civitatem regi et gubernari da Gregorio XIII su richiesta, o meglio, su<br />
5 La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Introduzione ... cit., pp. XX-XXI.
XIV Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
pressione dei Ternani che però al momento del<strong>la</strong> compi<strong>la</strong>zione del<strong>la</strong> <strong>suntuaria</strong><br />
vollero tenere un atteggiamento morbido in attesa di rientrare nel<br />
possesso, come avverrà nel febbraio 1574 « con dimostrazioni di rispetto<br />
e stima » 6 .<br />
Le fonti utilizzate sono state in prima istanza quelle normative: gli<br />
Statuti, nel senso di corpo organico di leggi emanate da organismi cittadini,<br />
sono stati spogliati con sistematicità.<br />
Di pari passo si è provveduto allo spoglio del<strong>la</strong> documentazione consiliare<br />
(Riformanze, Provvigioni, Deliberazioni, Annali) che spesso precedeva<br />
il testo normativo, e <strong>la</strong> comparazione tra i due tipi di fonti è stata<br />
in molti casi illuminante: così a Perugia come a Foligno, Spoleto, Terni e<br />
Orvieto, dove le serie erano davvero ben rappresentate e dunque il <strong>la</strong>voro<br />
è stato sicuramente fruttuoso. Nel trattare questo tipo di fonte, non ci<br />
si è accontentati di riportare <strong>la</strong> so<strong>la</strong> e conclusiva reformatio, ma insieme<br />
a quel<strong>la</strong> sono stati editati tutti gli interventi, i consilia, sul tema suntuario<br />
all’ordine del giorno, compresi i risultati delle votazioni, quando noti.<br />
Per le stesse realtà cittadine, con l’esclusione di Orvieto e Assisi, una<br />
buona messe di notizie è stata ricavata anche da altra tipologia documentaria<br />
come gli editti e bandi, nel<strong>la</strong> loro doppia matrice comunale e pontificia,<br />
e nel<strong>la</strong> loro doppia veste manoscritta e a stampa, anch’essi editi<br />
con il conforto e il confronto con il testo delle deliberazioni consiliari.<br />
Questo tipo di fonte “applicativa”, come noto, si intensifica notevolmente<br />
in età abbastanza avanzata, favorita anche dall’introduzione del<strong>la</strong> stampa,<br />
in Umbria come in Emilia-Romagna.<br />
Per Foligno ci si è potuti rivolgere anche ad altro tipo di fonte, lì<br />
partico<strong>la</strong>rmente presente, le «polizze» o «apodixe», ovvero le copie delle<br />
denunce anonime ai priori, conservate però solo dal 1544.<br />
Non trascurabili notizie sono emerse da una fonte tutta orvietana (i<br />
Bastardelli delle Riformanze, 1525-1595) ovvero le copie dei verbali consiliari<br />
conservate solo dal secolo XVI.<br />
Elenco in fine, non per diminuirne l’importanza ma anzi per sottolinearne<br />
l’impatto, <strong>la</strong> nutrita sfilza di capitoli, riforme, decreti di funzionari<br />
pontifici come legati, vicelegati e governatori, a partire almeno dal<br />
6 E dopo due anni i Ternani fecero pure scolpire il loro stemma sopra <strong>la</strong> porta<br />
castel<strong>la</strong>na; L. SILVESTRI, Collezione di memorie storiche tratte dai protocolli delle antiche<br />
riformanze del<strong>la</strong> città di Terni dal 1387 al 1816 re<strong>la</strong>tive al suo stato politico morale civile<br />
industriale ed ai suoi rapporti colle altre città e luoghi convicini non che al<strong>la</strong> storia contemporanea,<br />
a cura di E. CIOCCA, Terni 1977, pp. 327-333.
Introduzione<br />
1445, e non da ultimo ricordo gli interventi proprio dei pontefici, molto<br />
diffusi nel<strong>la</strong> forma dei brevi di approvazione o imposizione. Gli uni e gli<br />
altri godono di sistemazioni archivistiche varie e sono dunque rintracciabili<br />
o in serie apposite o in serie diverse, per esempio e più spesso in<br />
copia nei registri di riformanze o negli statuti. Nel caso di Norcia, ad<br />
esempio, i brevi papali insieme ad altre scritture costituiscono il cosiddetto<br />
«Archivio segreto» 7 .<br />
Non sarà inutile a questo punto ricordare i papi che più frequentemente<br />
intervengono, raccogliendo spesso le richieste delle autorità locali:<br />
Paolo II lo farà per Perugia (1468-69) e Paolo III per Foligno, Norcia e<br />
Amelia (1535 e 1541) e ancora per Spoleto (1542) e Perugia (1549),<br />
Alessandro VI per Perugia (1502), e ancora Clemente VII (Orvieto 1525,<br />
Amelia 1527, Perugia 1529, Spoleto 1530, Foligno 1532) e Clemente VIII<br />
(Foligno 1599), Pio IV (Foligno 1561 e 1563, Perugia 1562) e Pio V<br />
(Perugia 1571 e Foligno 1567), Gregorio XIII (Spoleto 1573 e 1576),<br />
Giulio II (Foligno 1513) e Giulio III (Foligno 1550 e Terni 1554).<br />
Anche nel caso delle fonti umbre valgono alcune esclusioni già individuate<br />
per l’Emilia-Romagna soprattutto in ordine alle fonti letterarie come<br />
cronache, trattati, prediche, ben consapevoli del<strong>la</strong> loro importanza ma al<br />
contempo costretti a limitare i campi di indagine per favorire così <strong>la</strong><br />
conclusione del <strong>la</strong>voro.<br />
Altri tipi di documenti, come gli appetibili registri del<strong>la</strong> bol<strong>la</strong>tura 8 ,<br />
sono assenti nel<strong>la</strong> nostra regione, e dunque nel repertorio (meno una<br />
secentesca eccezione perugina) 9 , se pure <strong>la</strong> pratica del<strong>la</strong> «bul<strong>la</strong>tura» è<br />
documentata: a Orvieto nel 1336 (sigil<strong>la</strong>ri sigillo iudicis), a Foligno nel<br />
1589 o a Perugia nel 1595, dove si par<strong>la</strong> di una spesa di 3 quattrini<br />
per il «bollo» e di un libro di registrazione «carto<strong>la</strong>to e sigil<strong>la</strong>to». Ma<br />
non ci sono tracce di quello, come neppure di quei Memoriali che i<br />
priori, per esempio a Terni nel 1573, avevano l’obbligo di relinquere<br />
successoribus pro observatione degli ordines emanati in tema di contenimento<br />
delle spese; né molto di più si sa dei libri delle denuncie delle<br />
vesti dove doveva comparire il nome del<strong>la</strong> proprietaria, il suo stato<br />
civile, <strong>la</strong> porta e <strong>la</strong> parrocchia nel caso di Perugia, oltre ad una descrizione<br />
dell’abito con re<strong>la</strong>tiva stima affidata ad iscritti all’arte dei sarti o<br />
dei panni vecchi, o ancora degli orefici in presenza di gioielli.<br />
7 Vedi Norcia p. 608.<br />
8 Vedi l’Introduzione di M. G. MUZZARELLI a Bologna nel volume dell’Emilia-Romagna,<br />
al<strong>la</strong> p. 6.<br />
9 Ne accenna P. Monacchia nell’Introduzione a Perugia, al<strong>la</strong> p. 16.<br />
XV
XVI Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Sapidi assaggi dai Giudiziari sono stati fatti in Perugia e Orvieto per<br />
anni risalenti (1277-1287) là dove si avevano indicazioni per altra via;<br />
così è risultata meno pesante l’esclusione delle fonti giudiziarie, autentica<br />
cartina di tornasole in ordine all’applicazione e applicabilità di una<br />
normativa spesso “congiunturale” 10 , tutta tesa a distinguere, prevedere,<br />
scorporare. Forse proprio nei Giudiziari potrebbero giacere gli elenchi<br />
dei «tamburati» secondo una pratica in uso a Perugia almeno da metà<br />
Quattrocento, dove nel «ceppo» o «tamburo» posto « denante al<strong>la</strong> Madonna<br />
del Verde in San Lorenzo », venivano raccolte le denuncie, sul<strong>la</strong><br />
base delle quali veniva fatto un elenco di inquisiti da iscrivere, in caso<br />
di condanna, in un registro apposito detto Specchio; così anche in Foligno<br />
nel 1499 e 1511-1512 dove un analogo «cippo» nel<strong>la</strong> chiesa di S.<br />
Feliciano raccoglieva apodixas o «polixe» registrate poi «in cancel<strong>la</strong>ria»,<br />
come detto.<br />
Torno all’aspetto territoriale, che non è di secondaria importanza, soprattutto<br />
se analizzato insieme all’aspetto politico: l’uno e l’altro dichiarano<br />
l’appartenenza dell’Umbria al<strong>la</strong> pur variegata compagine dello Stato<br />
del<strong>la</strong> Chiesa. L’essere “periferia” accomuna in termini più o meno coercitivi<br />
tutte le città finora nominate e si rende visibile in quei governatori e<br />
legati ed in una rete di funzionari, apparati ed uffici sempre più perfezionata<br />
11 . I provvedimenti in tema di pompe e lussi sono solo una parte<br />
dell’abbondante produzione normativa di quei pre<strong>la</strong>ti, che intervengono su<br />
materia varia, spesso spinti da urgenze e contingenze. Dunque, da questo<br />
punto di vista, si può par<strong>la</strong>re di omogeneità del territorio analizzato, pur<br />
tenendo conto di differenze e di variabili nei contesti politico-istituzionali<br />
locali nei quali quei provvedimenti furono ca<strong>la</strong>ti, come si può evincere<br />
dalle singole Introduzioni che quei contesti a grandi linee ricostruiscono.<br />
Furono dunque i comuni e le città a chiedere spesso l’intervento in<br />
campo suntuario di quei funzionari di rango, oppure essi agirono in pro-<br />
10 La definizione è ancora di Ascheri; Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’... cit.,<br />
p. 206.<br />
11 A. GARDI, Gli ‘officiali’ nello Stato pontificio del Quattrocento, in Gli ufficiali negli<br />
Stati italiani del Quattrocento, Pisa 1997, pp. 225-291, in part. pp. 225-248; ID., L’amministrazione<br />
pontificia e le province settentrionali dello Stato (XVI-XVIII secolo), in « Ut bene<br />
regantur ». Politica e amministrazione periferica nello Stato ecclesiastico. Atti del Convegno<br />
di Studi (Perugia, 6-8 maggio 1997), a cura di P. MONACCHIA, in “Archivi per <strong>la</strong> Storia”,<br />
XIII (2000), pp. 35-65. Impossibile non citare E. FASANO GUARINI, Centro e periferia,<br />
accentramento e partico<strong>la</strong>rismi: dicotomia o sostanza degli Stati in età moderna?, in Origini<br />
dello Stato. Processi di formazione statale in Italia fra medioevo ed età moderna, a cura di<br />
G. CHITTOLINI, A. MOHLO, P. SCHIERA, Bologna 1994, pp. 147-176.
Introduzione<br />
XVII<br />
prio o su incarico del papa, sollecitando e dettando nuove prammatiche,<br />
come Domenico Capranica (Perugia 1445), oppure Giulio Feltrio del<strong>la</strong><br />
Rovere legato di Perugia e Umbria insieme a Giovanni Angelo de’ Medici<br />
vicelegato (1549) o Giro<strong>la</strong>mo Lando governatore di Perugia cui il papa<br />
affidò l’applicazione del decreto del cardinale Vitelleschi del 1460, o ancora<br />
infine emanando decreti in deroga come Nicolò Perotti noto arcivescovo<br />
umanista 12 (Perugia 1475).<br />
Dal punto di vista operativo, si può dire che <strong>la</strong> pratica più diffusa fu<br />
quel<strong>la</strong> di affidare <strong>la</strong> soluzione del problema lusso ad una commissione<br />
appositamente nominata dalle più alte magistrature cittadine (che spesso<br />
ne entravano a far parte: i priori a Perugia o Foligno, i conservatori<br />
del<strong>la</strong> pace in Orvieto, i pacifici in Terni, gli antiani in Amelia). Quelle<br />
commissioni furono costituite da un numero variabile di cives, qualificati<br />
in un bando perugino del 1571 come «savii et giudiziosi gentilhomini»<br />
con funzione di «rego<strong>la</strong>tori e moderatori». Altrove mancano queste qualifiche,<br />
che sono anche sociali, e l’indicazione è generica di «deputati»,<br />
cui segue talvolta il nome e cognome dei soggetti o più sbrigativamente<br />
solo il loro numero complessivo. Ma è proprio il numero ad oscil<strong>la</strong>re in<br />
maniera vistosa, segnatamente in Orvieto, dove si passa da un minimo di<br />
quattro ad un massimo di venti per attestarsi sui più frequenti diecidodici,<br />
a cui un consigliere partico<strong>la</strong>rmente sollecito vorrebbe aggiungere,<br />
e furono aggiunti, duo religiosi fratres, unus ex ordine Sancti Dominici et<br />
alius ex ordine Sancti Francisci de Observantia (1524). Proprio in Orvieto<br />
nel<strong>la</strong> riforma del 1471 che mitiga, aggiunge e distingue rispetto a quelle<br />
del 1464-1468 influenzate da noti predicatori, entrano nel<strong>la</strong> commissione<br />
ben otto consoli delle principali corporazioni cittadine, e non solo di<br />
quelle immediatamente collegate come i sarti o i calzo<strong>la</strong>i o i <strong>la</strong>nai, ma<br />
anche i muratori, i barbitonsori, e non da ultimo i notai riuniti in collegio.<br />
Questa massiccia immissione non si verificherà più, ma certo ad essa<br />
corrisponde <strong>la</strong> prima riforma davvero dettagliata rispetto alle precedenti,<br />
anche se non immediatamente collegabile con eventuali spostamenti istituzionali<br />
o pressioni politiche. Come non so se si possa stabilire un qualche<br />
legame tra le riforme ora dette ed un notissimo atto di mutua pax et<br />
concordia inter nobiles et popu<strong>la</strong>res sottoscritto nel 1460 e benedetto da<br />
papa Paolo IV, nel quale si imponeva ai nobili, in partico<strong>la</strong>re alle famiglie<br />
nemiche dei Muffati e Mercurini e ai loro partigiani, di desistere da<br />
12 O. MARINELLI, Di alcuni codici appartenenti a Niccolò Perotti (un inventario del<br />
1481), in “Italia Sacra”, 31 (1979), pp. 361-381.
XVIII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
atti di violenza e da atteggiamenti insolenti e provocatori. Solo <strong>la</strong> riforma<br />
del 1468 livellò un po’ tutto verso il basso, reintroducendo limitazioni<br />
per le mogli di nobili, dottori ... ecc., cui spettava il solo privilegio dell’impiego<br />
del velluto e del<strong>la</strong> seta, ma nelle fogge consuete 13 .<br />
I religiosi fratres citati prima non mancarono davvero in altre realtà<br />
cittadine con i loro consigli in campo suntuario: le commissioni costituite<br />
in Terni, ad esempio, operarono sempre coadiuvate e in ultima analisi<br />
guidate da alcuni predicatori, e non importa se Francescani (Osservanti o<br />
poi Cappuccini) o Domenicani, purché attivi, e fino ad epoca molto tarda<br />
come il cappuccino Francesco da Soriano.<br />
Ed è quasi inutile ricordare quanto determinante fu l’azione di quelle<br />
“autorità morali” in un campo così delicato e solo apparentemente privato<br />
per l’epoca: e non dico dei più famosi come s. Bernardino da Siena o s.<br />
Giacomo del<strong>la</strong> Marca ma anche degli epigoni meno famosi che si appoggiarono<br />
all’autorevolezza dei primi per legittimare consistenti riforme posteriori.<br />
Foligno e Terni ne sono eloquenti esempi 14 : qui <strong>la</strong> presenza quasi<br />
“ossessiva” di quei predicatori si accompagnò all’azione del comune secondo<br />
un “programma” concordato, ricostruibile attraverso il dettato del<strong>la</strong> legge<br />
e attraverso le carte delle riformanze. In Terni in partico<strong>la</strong>re è da sottolineare<br />
<strong>la</strong> presenza nel 1554 del minore Giovanni da Pontremoli autore di<br />
una memoria scritta presentata al comune, e ancora prima, nel 1548-49,<br />
del cappuccino Francesco da Soriano nel Cimino, « al suo tempo reputato<br />
il primo predicatore d’Italia » dal momento che « maneggiava tanto bene <strong>la</strong><br />
filosofia, concordando<strong>la</strong> con <strong>la</strong> Scrittura e sacra teologia, che faceva stupire<br />
il mondo » 15 ; ma per <strong>la</strong> riforma <strong>suntuaria</strong> molto si appoggiò, come<br />
risulta dal<strong>la</strong> documentazione, a quanto fatto dall’altro cappuccino vicario<br />
<strong>generale</strong> Francesco Ripanti da Iesi, nonostante le divergenti posizioni tra<br />
di loro ai primordi del<strong>la</strong> fondazione dell’ultima famiglia francescana 16 .<br />
Anche in Assisi non ci si comportò molto diversamente nel<strong>la</strong> seconda<br />
13 L. FUMI, Codice diplomatico del<strong>la</strong> città d’Orvieto. Documenti e regesti dal secolo<br />
XI al XV. La Carta del Popolo, codice statutario del comune di Orvieto, Firenze 1884,<br />
pp. 724-728; ID., Orvieto. Note storiche e biografiche, Città di Castello 1891, pp. 154-171.<br />
14 M. SENSI, Predicazione itinerante a Foligno nel secolo XV, in « Picenum Seraphicum<br />
», X (1973), pp. 139-195; E. DAVID, Leggi suntuarie a Terni tra XV e XVI secolo, in<br />
“Memoria Storica”, 6 (1995), pp. 49-59.<br />
15 I frati cappuccini. Documenti e testimonianze del primo secolo, a cura di C. CAR-<br />
GNONI, II, Perugia 1988, p. 1216 e ss.; alle pp. 785-787 si ricorda <strong>la</strong> riforma <strong>suntuaria</strong> e<br />
alle pp. 805-806 <strong>la</strong> riforma del Monte di Pietà nel 1552 sempre a Terni.<br />
16 BERNARDINUS A COLPETRAZZO, Historia ordinis fratrum minorum capuccinorum, ed. a<br />
cura di P. MELCHIORE A POBLADURA, I, Assisi 1939, p. 14 e ss.
Introduzione<br />
XIX<br />
metà del secolo XV: Fortunato Coppoli viene fatto venire da Perugia per<br />
supervisionare <strong>la</strong> stesura degli statuti, e lo stesso farà Agostino da Perugia.<br />
Per non dimenticare Orvieto dove predicarono, dopo lo stesso Bernardino<br />
da Siena, Angelo da Bolsena, Francesco da Viterbo e Francesco<br />
da Firenze, molto influenti fino al<strong>la</strong> fine del Quattrocento 17 .<br />
Se talune commissioni furono coordinate da religiosi, in altri casi,<br />
tutti perugini, quel ruolo fu svolto da figure politicamente di rilievo se<br />
pure temporanee: il luogotenente di Giangaleazzo Visconti o quello di<br />
Braccio Fortebracci o il viceré di Ladis<strong>la</strong>o di Durazzo re di Napoli, negli<br />
anni delle rispettive dominazioni (1400-1402, 1416-1424 e 1408-1414).<br />
Ancora in ambito di procedure e commissioni, occorre sottolineare<br />
l’apporto dato dai giuristi che agirono spesso interpel<strong>la</strong>ti dai governi comunali,<br />
con compiti di consulenza o perché membri dei consigli cittadini:<br />
è il caso di Camillo de Paradisis consigliere nel 1548 a Terni dove<br />
nel 1573 Stazio Donati è de Numero pacificorum; di Erasmus Fasciolus<br />
dottore e consigliere ad Orvieto nel 1525; di Evangelista Rachaniscus in<br />
Amelia nel 1491; di Apollonio Boncompagni attivo in Foligno sotto i<br />
Trinci, cui si aggiungono Pietro di Matteo nipote di Pietro fratello di<br />
Baldo degli Ubaldi, autore insieme a Bartolomeo Schiatte del decreto<br />
voluto nel 1460 dal cardinale Vitelleschi, e ancora Solone Campello che<br />
interviene nel 1598 in Spoleto, o infine in Assisi Senese Bonacquisti nel<br />
1468 e Sperello de Sperellis consultor nel 1563 18 .<br />
Significativo quest’ultimo esempio assisano (in analogia con Orvieto<br />
negli anni 1525 e 1576 e con Terni nel 1548) sotto il profilo del doppio<br />
coinvolgimento dei giuristi, in materia <strong>suntuaria</strong> e contemporaneamente<br />
nel disciplinamento del Monte di Pietà, cui, non a caso, si prevedeva di<br />
far arrivare una quota delle multe per gli eccessi di “ornato” 19 . Dunque,<br />
un certo numero di autorevoli giuristi che si espressero in tema di Mon-<br />
17 Per alcuni dei predicatori rimando al citato M. SENSI, Predicazione itinerante,<br />
pp. 150-185. Su Fortunato Coppoli, forse il più conosciuto, si veda <strong>la</strong> voce curata da U.<br />
NICOLINI, in Dizionario Biografico degli Italiani, 28, Roma 1983, pp. 670-675.<br />
18 Non troppo noti i giuristi qui elencati, a parte il Baldeschi, o Solone dei conti di<br />
Campello, giureconsulto ed erudito, uditore presso <strong>la</strong> Rota perugina, e non da ultimo<br />
spesso al servizio di qualche cardinale che assicurò <strong>la</strong> carriera a lui e al figlio Francesco;<br />
vedi <strong>la</strong> voce Campello, Francesco Maria, a cura di G. PITASSIO, in Dizionario Biografico<br />
degli Italiani, 17, Roma 1974, pp. 482-483.<br />
19 Rimando al recente M. ASCHERI, G.B. Caccialupi (1420 ca.-1496) fautore dei Monti<br />
di pietà, in Grund<strong>la</strong>gen des Rechts. Festschrift für Peter Landau zum 65. Geburstag, hersg<br />
von R. H. HELMHOLZ, P. MIKAT, J. MÜLLER, M. STOLLEIS, Padeborn - München - Wien -<br />
Zürich 2000, pp. 643-653, in partico<strong>la</strong>re le Premesse doverose alle pp. 643-646.
XX Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ti, si espressero anche intorno alle “pompe”, così come anche intorno<br />
alle doti 20 , almeno dal Quattrocento in poi ovvero da quando quei teorici<br />
del diritto si scrol<strong>la</strong>rono di dosso quel<strong>la</strong> certa patina di “disinteresse”<br />
mostrato fino ad allora nei confronti del lusso 21 .<br />
In ultimo non è senza rilievo il fatto che furono talvolta costituite<br />
apposite magistrature come i «Nove» o «Numero sopra le doti» specificatamente<br />
creata in Spoleto a fine Cinquecento o gli «Otto» di Gubbio<br />
o i Revisores di Assisi.<br />
Proprio a Gubbio <strong>la</strong> magistratura degli Otto, arbitrium habentes in<br />
tema di disciplinamento del lusso, sottoporrà al signore (prima Antonio<br />
da Montefeltro nel 1385, poi Federico nel 1469, infine Guidobaldo II<br />
del<strong>la</strong> Rovere nel 1561 e 1566) capitoli via via riformati e bisognosi di<br />
approvazione, fino al<strong>la</strong> riforma imposta da Francesco Maria del<strong>la</strong> Rovere<br />
(1583) il quale, « a richiesta del<strong>la</strong> sua città d’Ugubbio » annullerà ogni<br />
distinzione cetuale, livel<strong>la</strong>ndo tutto verso il basso e preoccupandosi principalmente<br />
di incamerare <strong>la</strong> metà delle pene pecuniarie. Per l’esattezza,<br />
l’eliminazione di ogni c<strong>la</strong>ssificazione in “gradi” già si era affacciata nel<br />
1566, approvata da Guidobaldo II, e non risparmiava i doctores e i milites<br />
per i quali il “popo<strong>la</strong>re” comune eugubino nel suo statuto risalente al<br />
1338 aveva invece previsto qualche eccezione. La riforma del 1385, quel<strong>la</strong><br />
all’indomani del<strong>la</strong> presa di possesso da parte di Antonio da Montefeltro<br />
(1384), contemp<strong>la</strong>va che il disciplinamento non vendicet sibi locum in<br />
uxoribus militum et aliis mulieribus ... dummodo non sint nupte popu<strong>la</strong>ribus;<br />
una sorta di damnatio si abbatteva così sulle nobili coniugate con<br />
appartenenti al ceto popo<strong>la</strong>re e dunque compromesse con <strong>la</strong> precedente<br />
gestione popo<strong>la</strong>re “tiranneggiata” dal<strong>la</strong> famiglia Gabrielli, mentre mantenevano<br />
posizioni di privilegio le giovani discendenti da quelle famiglie<br />
nobili che non avevano favorito l’ascesa dei Gabrielli ma alle quali al<br />
contrario «in ultima istanza ne va addebitata <strong>la</strong> fine » 22 .<br />
20 Tra <strong>la</strong> molta bibliografia mi limito a citare: M. BELLOMO, Dote. Diritto intermedio,<br />
in Enciclopedia del Diritto, XIV, 1965, pp. 8-32 e M. T. GUERRA MEDICI, Sfera pubblica e<br />
vita privata. Il posto del<strong>la</strong> donna nel<strong>la</strong> società del comune medievale, in EAD. (a cura di),<br />
Orientamenti civilistici e canonistici sul<strong>la</strong> condizione del<strong>la</strong> donna, Napoli 1996, pp. 29-41;<br />
sempre del<strong>la</strong> stessa autrice, Women in Civil and Canon Law from Early to Late Middle<br />
Ages, in Gender and Religion/Genre et religion. European Studies/Etudes européennes, ed.<br />
by K. E. BØRRESEN, S. CABIBBO, E. SPECHT, Roma 2001, pp. 219-236.<br />
21 Ascheri colloca quei trattati nel contesto epidemico degli anni Venti che produsse<br />
anche i trattati giuridici sul<strong>la</strong> peste, per i quali vedi il suo I giuristi e le epidemie di peste<br />
(<strong>secoli</strong> XIV-XVI), Siena 1997.<br />
22 C. REGNI, I Gabrielli di Gubbio: una precoce esperienza signorile umbra? Prime<br />
riflessioni, in Studi sull’Umbria medievale e umanistica. In ricordo di Olga Marinelli, Pier
Introduzione<br />
XXI<br />
Se analizziamo l’altra signoria, l’unica vera signoria umbra degna di<br />
questo nome, cioè quel<strong>la</strong> dei Trinci di Foligno, non possiamo non rilevare<br />
che in quel<strong>la</strong> città fu e<strong>la</strong>borata una quantità davvero notevole, tanto<br />
più rispetto al tutto sommato ridotto panorama eugubino, di provvedimenti<br />
contro «gli sforgiamenti»; una vera riforma fu favorita da Corrado,<br />
l’ultimo del<strong>la</strong> dinastia, che <strong>la</strong> intese come riproposizione degli «ordinamenti<br />
antiqui» rimaneggiati dal suo vicario e dottore in legge Apollonio<br />
de Boncompagni di Visso. Un testo completo dunque e artico<strong>la</strong>to,<br />
già contenuto nelle riformanze del 1426 e riproposto a riempire un libro<br />
intero, il quarto, nello statuto comunale, dove una mano posteriore al<br />
1439, anno del<strong>la</strong> caduta di Corrado Trinci, abrase accuratamente il nome<br />
del “tiranno” tragicamente scomparso. Nel dettato del<strong>la</strong> legge questi si<br />
rivolgeva indistintamente a donne e uomini del<strong>la</strong> città, come del contado,<br />
senza prevedere alcuna area di privilegio e facendo pochissime concessioni<br />
all’“apparire”, in apparente controtendenza rispetto a modelli signorili<br />
talvolta definiti più permissivi o più inclini al lusso, anche se è noto<br />
come in molte di quelle corti, <strong>la</strong> estense per esempio, si praticasse una<br />
accorta « alternanza di ocu<strong>la</strong>tezza e splendore » 23 . A Città di Castello agli<br />
inizi del Cinquecento, <strong>la</strong> « magnifica casa de li magnifici Vitelli » godeva<br />
di eccezioni tanto quanto gli « offitiali di corte, doctori et cavalieri » definiti<br />
« liberi, cioè non subietti a le nostre leggi » nel<strong>la</strong> riformanza del consiglio<br />
priorale del 1508 e più tardi ancora nel 1561; in definitiva una<br />
situazione di privilegio non inscrivibile in una “estetica” propriamente<br />
signorile quanto piuttosto in una “estetica” con funzioni di “visibilità”<br />
del<strong>la</strong> città all’esterno. Ma su questo tornerò tra breve.<br />
Se ci soffermiamo ad analizzare alcune delle motivazioni poste in testa<br />
alle riforme, ovunque siano contenute (verbali consiliari, bandi, exordia<br />
di statuti 24 ), in esse si potranno cogliere preoccupazioni di ordine<br />
Lorenzo Meloni, Ugolino Nicolini, a cura di M. DONNINI e E. MENESTÒ, Spoleto 2000,<br />
pp. 397-417.<br />
23 M. G. MUZZARELLI, Gli inganni delle apparenze. Disciplina di vesti e ornamenti al<strong>la</strong><br />
fine del Medioevo, Torino 1996, p. 130; anche in La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Introduzione ... cit.,<br />
p. XIX e più estesamente e recentemente Guardaroba medievale. Vesti e società dal XIII al<br />
XVI secolo, Bologna 1999, pp. 247-261.<br />
24 Nelle provvisioni fiorentine o venete o emiliane non è diverso; per alcuni esempi<br />
faccio riferimento al mio De gli ariede e fregiature. Alcune considerazioni sul<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione<br />
<strong>suntuaria</strong> tra Tre e Quattrocento, in Studi sull’Umbria medievale e umanistica ... cit., p. 344<br />
nota 28. Per <strong>la</strong> documentazione emiliano-romagno<strong>la</strong> vedi La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Secoli<br />
XIII-XVI. Emilia-Romagna, cit., passim, in part. per Bologna pp. 47, 78, 106, 116, 122,<br />
148-149 (card. Bessarione), 165, 194, 210-211, 220, 248, 259.
XXII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
religioso, economico, sociale, morale con insistiti richiami al decus et statum<br />
civitatis, come si legge in un provvedimento perugino del 1472 (res<br />
sit magni momenti et concernet statum civitatis), misce<strong>la</strong>ti con altri richiami<br />
al<strong>la</strong> diminutio pecunie et bonorum comunis, a causa del<strong>la</strong> quale homines<br />
depauperantur et matrimonia tardantur et peccata multiplicantur (Perugia<br />
1382) o, come si scrive in Orvieto, « niente giovano a l’anima et<br />
mettono in conquasso e ruina le substantie di molti » (1587).<br />
Più espicito l’exordium dello statuto di Foligno del 1426: intendentes<br />
et cupientes reipublice et totius populi fulginantensis utilitatibus et salubritatibus<br />
providere...ne sumptus immoderatos et insupportabiles dicti cives et<br />
comitatenses dicte civitatis Fulginei incurrant; mentre ad Amelia il governo<br />
popo<strong>la</strong>re interviene nel 1470 per evitare che mulieres pauperes volentes se<br />
cum primatibus dominabus huius civitatis adequari, ne imitino le vesti cum<br />
tragino, o ancora in Terni nel 1573 si torna sul vestitus pomposus che<br />
porta danno e offende Dio: cum ipse Deus velit quod mulieres incedant in<br />
habitu et hornatu modesto et condecenti.<br />
I priori di Spoleto nel varare nel 1567 nuove disposizioni in materia<br />
<strong>suntuaria</strong>, fanno appello al pericolo rappresentato dalle «perdite di patrimoni<br />
e deso<strong>la</strong>tioni di casate, dissipationi di bieni, peccati di pompe, di<br />
superbie, di vanità, e <strong>la</strong>scivie et altri mali » tutti causati dal « disordinato<br />
modo de dotare e vestire et ornare le donne », mentre converrà alle comunità<br />
ben ordinate di «proveder che alcuno non usi ma<strong>la</strong>mente li suoi<br />
beni ». Questa preoccupazione porterà « tutti li cittadini et habitanti del<br />
teritorio di Spoleti » a stringere un patto, così come era avvenuto a Terni<br />
nel 1531 e ancora nel 1573, dove si par<strong>la</strong> di ordines stipu<strong>la</strong>ti per<br />
pacta... iurata inter omnes cives. In quei patti si può intravedere un concorso<br />
di intenti in vista di una pubblica utilità, con un forte richiamo<br />
etico e politico ad un tempo che attraversa in partico<strong>la</strong>re tutta <strong>la</strong> normativa<br />
spoletina, e che troverà una felice trattazione in una dotta oratio<br />
retoricamente ben costruita e utilizzata come preambolo al<strong>la</strong> riforma del<br />
1530, nel<strong>la</strong> quale il cancelliere del comune Valerio Vigili fa un lungo<br />
elenco di esempi negativi da condannare (Nerone, i Sibariti, Onorio e<br />
Teodosio e l’imperatrice Zenobia morta sotto il peso del mantello ingioiel<strong>la</strong>to)<br />
e positivi da seguire (<strong>la</strong> lex Oppia, matrice di molte altre, Iulia,<br />
Fannia, Licinia, Cornelia 25 ; Licurgo, Ulpiano, Cornelia madre dei Grac-<br />
25 Le ultime tre riguardano in partico<strong>la</strong>re le spese re<strong>la</strong>tive ai banchetti; G. LONGO,<br />
Leges sumptuariae, in Novissimo Digesto Italiano, IX, Torino 1968, pp. 629-630. Riferimenti<br />
a queste leggi si trovano anche nell’incipit del capito<strong>la</strong>to di Città di Castello del 1561.
Introduzione<br />
XXIII<br />
chi); da ultimo viene ricordato Giustiniano che in incunabulis iuris affermava<br />
come giovasse allo stato che i cittadini fossero ricchi e che non<br />
disperdessero futilmente i loro beni. È quanto si sosteneva anche nel<br />
preambolo di una legge perugina del 1376 affermando quanto al comune<br />
convenisse cives et inco<strong>la</strong>s potius divites quam pauperes habere. Le soverchie<br />
spese, per qualunque ragione fatte, sono un f<strong>la</strong>gello per <strong>la</strong> città e<br />
per le famiglie, in un intreccio di pubblico e privato, di ufficiale e partico<strong>la</strong>re,<br />
di collettivo e personale sul quale il comune interverrà e il legis<strong>la</strong>tore<br />
prenderà provvedimenti, dunque legifererà e ciò al fine di « assicurare<br />
il buon governo cittadino » 26 .<br />
Ancora. I molti dettagli emergenti dal<strong>la</strong> documentazione in ordine<br />
ai tessuti, alle fogge degli abiti, agli ornamenti, alle calzature, ai gioielli<br />
– tutti minuziosamente analizzati quanto a forme, uso, materiali, peso,<br />
valore – poggiano su di un denominatore comune nelle realtà analizzate<br />
ovvero l’avversione all’ostentazione. Quell’avversione trova il suo sostentamento<br />
in una tradizione moralistica che voleva come noto <strong>la</strong> donna modesta,<br />
nemica del<strong>la</strong> inanis gloria, anzi vestita in modo da non suscitare<br />
né scandali né libidine né tanto meno l’ira divina 27 . A ben guardare<br />
queste regole si ritrovano anche in molta trattatistica post-tridentina volta<br />
a formare, in una società disciplinata cristianamente, schiere di mogli e<br />
madri a cui si chiede, secondo usatissimi codici testamentari e patristici,<br />
di essere umili e pudiche, ma non avulse da qualsiasi ruolo positivo, anzi<br />
con « responsabilità nel<strong>la</strong> famiglia, nel<strong>la</strong> società, nello Stato »: esemp<strong>la</strong>ri,<br />
dunque, nei comportamenti familiari e nell’ “apparire” 28 .<br />
Preoccupazioni di bi<strong>la</strong>ncia commerciale, di mercato e di economia<br />
cittadina sottendono, nel<strong>la</strong> normazione perugina e folignate in partico<strong>la</strong>re,<br />
alle proibizioni a mercanti e merciai di importare panni forestieri, e alle<br />
incentivazioni per l’arte del<strong>la</strong> seta ad aumentare <strong>la</strong> produzione locale di<br />
panni e di drappi, quando non siano proprio gli artefici locali a richiedere<br />
provvedimenti restrittivi e protezionistici. Nel caso di Orvieto saranno<br />
i sarti, con una loro supplica diretta alle autorità, a farsi parte diligente<br />
26 Vedi M. ASCHERI, Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’ ... cit., pp. 204-205.<br />
27 M. G. MUZZARELLI, Gli inganni delle apparenze ... cit., pp. 100-103 e 155-210; vedi<br />
anche M. G. NICO OTTAVIANI, De gli ariede e fregiature ... cit., pp. 352-354 e per epoca<br />
risalente R. LIZZI, Una società esortata all’ascetismo: misure legis<strong>la</strong>tive e motivazioni economiche<br />
nel IV-V secolo d.C., in “Studi storici”, 1 (1989), pp. 129-153. Ancora M. ASCHERI,<br />
Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’ ... cit., p. 207.<br />
28 Cfr. M. FUBINI LEUZZI, Vita coniugale e vita familiare nei trattati italiani fra XVI e<br />
XVII secolo, in Donna, disciplina, creanza cristiana, a cura di G. ZARRI, Roma 1996,<br />
pp. 253-267, in part. 265-267.
XXIV Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nel 1468 perché si faccia in modo che nessun cittadino, comitatino o<br />
forestiero possit intromictere aut intromicti facere ... aliquod genus vestimentorum<br />
novorum, dato che denarii exeunt de civitate et ipsius pertinentiis et<br />
numquam revertuntur.<br />
L’esigenza che appare comunque preminente rispetto alle molteplici<br />
esplicitate sembra proprio quel<strong>la</strong> di salvaguardare il decoro cittadino,<br />
come dicevo sopra; e l’idea di decus civitatis, di honor civitatis è molto<br />
comunale, medievale, municipale ed è plurivoca, si riferisce al<strong>la</strong> struttura<br />
urbana come al<strong>la</strong> distribuzione delle attività artigianali, al livello culturale<br />
come al<strong>la</strong> pompa, fissando in questo caso alcune distinzioni d’obbligo: se<br />
le spose e figlie di cives devono contenere le spese cum potissime expediat<br />
ad decus et statum civitatis, il comune deve invece “investire” proprio<br />
pro honore et statu comunis nelle occasioni in cui è in gioco l’immagine<br />
del<strong>la</strong> città: l’invio di ambascerie o l’accoglienza a personaggi di rango,<br />
papi e/o ambasciatori. In Perugia nel 1386 si concesse ai priori di<br />
spendere fino a 122 fiorini per ospitare degnamente Bartolomeo di San<br />
Severino capitano <strong>generale</strong> del<strong>la</strong> Lega (insieme al Visconti) e Coluccio<br />
Salutati cancelliere del comune di Firenze, venuti per convincere i Perugini<br />
a mandare ambasciatori al papa Urbano VI con il quale i Fiorentini,<br />
secondo Bonazzi, « si struggevano di voglia di far pace » 29 . A Spoleto <strong>la</strong><br />
permanenza di Lucrezia Borgia come governatrice nel 1499 e il suo passaggio<br />
per andare sposa ad Alfonso d’Este nel 1502 impegnarono il comune<br />
in una serie di spese “di rappresentanza” – dai conviti alle vesti<br />
per i priori – i cui pagamenti <strong>la</strong>sciarono strascichi negli appositi registri<br />
fino ad almeno un anno dopo 30 . In Orvieto per <strong>la</strong> venuta di Pio II nel<br />
1460 si proibì a tutti, con l’eccezione delle vedove, di portare pannos<br />
lucubrosos.<br />
In quest’ottica di “visibilità cittadina” arrivarono a conquistare un loro<br />
posto di eccellenza i dottori, in partico<strong>la</strong>re quelli dello Studio, dei quali<br />
nelle fonti si sottolinea sovente il lustro dato al<strong>la</strong> città. In una uguale nicchia<br />
di eccezione dunque saranno accomunati milites e doctores legum decretalium<br />
et medicine, insieme alle loro mogli e infine ai domicelli, se ne<br />
hanno. Così a Perugia a partire da anni di forte tenuta del regime popo<strong>la</strong>re<br />
(1366) per arrivare a date tarde (1549), come anche in Orvieto dove dal<br />
29 L. BONAZZI, Storia di Perugia dalle origini al 1860, I, Perugia 1875 (rist. anast.<br />
Città di Castello 1959), p. 397.<br />
30 Si può vedere il mio Lucrezia Borgia, in Alessandro VI e lo Stato del<strong>la</strong> Chiesa. Atti<br />
del convegno (Perugia, 13-15 marzo 2000), a cura di C. FROVA e M. G. NICO OTTAVIANI,<br />
Roma 2003, pp. 265-279.
Introduzione<br />
XXV<br />
1403 fino al 1471 nul<strong>la</strong> lex aut regu<strong>la</strong> imponitur mulieribus nobilium,<br />
equitum et doctorum, sia super trasinis vestium che più in <strong>generale</strong> super<br />
vestibus; mentre in Amelia (1480) è proprio <strong>la</strong> veste con strascico a non<br />
essere permessa neppure alle mogli dei nobili e dottori, non incluse per<br />
altro nelle restrizioni in aliis expensis. Risulta molto evidente dalle motivazioni<br />
quanto detto da Ascheri e cioè che <strong>la</strong> città presenta gli esclusi<br />
come “modelli” 31 : « et questo (riecheggiano le fonti umbre) per invitare<br />
ogniuno alle virtù, scientie e dignità, perché per le virtù, scientie e dignità<br />
le città diventano megliori».<br />
Segno distintivo per i “modelli” è anche e soprattutto l’abito di velluto<br />
nero « licito a dottori d’ogni scientia », come si dichiara in Foligno<br />
nel 1499 e ancora nel 1511, ed è noto come sia quel tipo di stoffa che<br />
quel colore fossero in più di una città distintivi di categorie “d’alto rango”,<br />
patrizi ma anche medici e avvocati con indosso le inconfondibili<br />
toghe 32 . Ma il momento, <strong>la</strong> cerimonia più solenne, quel<strong>la</strong> che suggel<strong>la</strong>va<br />
definitivamente <strong>la</strong> celebrità ed eccezionalità del personaggio, era sicuramente<br />
il funerale, l’occasione in cui si evidenziava in tutta <strong>la</strong> sua imponenza<br />
e visibilità quello che Ascheri ha chiamato il “disciplinamento in<br />
positivo” 33 , ovvero che milites, doctores, iudices et medici morituri possint<br />
indui de indumentis quibuscumque, et in capite portare caputium ... et varium<br />
in pelle sive mantello et etiam in caputio o ancora che possano<br />
portari induti de novo scilicet non discoperti. Dunque coloro che hanno<br />
dato lustro al<strong>la</strong> città, possono e debbono distinguersi nel momento estremo<br />
del<strong>la</strong> morte e delle onoranze funebri, così come solennemente dichiara<br />
lo statuto trecentesco di Perugia o una riformanza folignate del 1542<br />
o ancora lo statuto di Gubbio del 1338, o quello di Todi che a più<br />
riprese e in tempi diversi torna insistentemente sul tema dei funerali.<br />
I segni di distinzione, dunque; e con essi ancora altre preoccupazioni,<br />
se pure di tono diverso, legate al decoro cittadino: le mulieres bone fame<br />
vanno distinte dalle meretrices e dalle « corteggiane » 34 , intendendo per<br />
meretrici « quelle che sonno publicamente reputate per tali e che tengano<br />
31 M. ASCHERI, Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’ ... cit., pp. 207-208. Vedi<br />
anche O. CAVALLAR e J. KIRSHNER, “Licentia navigandi...prosperis ventibus af<strong>la</strong>ntibus”. L’esenzione<br />
dei “doctores” e delle loro mogli da norme suntuarie, in A Ennio Cortese. Studi<br />
promossi da D. MAFFEI e raccolti a cura di I. BINOCCH, M. CARAVALE, E. CONTI, U.<br />
PETRONIO, I, Roma 2001, pp. 201-227.<br />
32 M. G. MUZZARELLI, Guardaroba medievale... cit., pp. 118-119 e 164-165; del<strong>la</strong> stessa<br />
Gli inganni delle apparenze ... cit., pp. 136-154.<br />
33 Vedi ancora M. ASCHERI, Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’ ... cit., p. 207.<br />
34 M. G. MUZZARELLI, Guardaroba medievale ... cit., p. 54.
XXVI Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
scuo<strong>la</strong> aperta a tale esercizio». Per esse si ammette in Orvieto nel 1576<br />
che « possano vestirsi come li piace poiché non si curano de l’honor<br />
loro »; in alcune città si impone in aggiunta che indossino una berretta<br />
da tenere anche in chiesa, berretta che è segno “infamante”, se pure non<br />
se ne chiarisce <strong>la</strong> foggia o il colore in Perugia, dove però il Fortebracci<br />
nel 1416 impone mantelli di fogge diverse a seconda del<strong>la</strong> fama.<br />
Nel 1556 Sebastiano Portico vescovo di Foligno concordemente con<br />
il consiglio centumvirale emana un bando che obbliga « le meretrici e<br />
altre di ma<strong>la</strong> disonesta e <strong>la</strong>sciva vita... a portare in testa sopra ogn’altro<br />
velo o cuffia un velo turchino d’un palmo e mezzo di lunghezza e uno<br />
di <strong>la</strong>rghezza ». Un secondo bando impone alle vedove e alle donne che<br />
portano per qualche lutto « certi veli gialli in segno di dolenzia et di<br />
mestizia », di sostituirli con veli bianchi per evitare confusioni « cioè che<br />
le genti non sanno discernere et ricapare le donne cristiane dalle donne<br />
Giudee, essendo che a queste donne Giudee è forza e sonno costrette a<br />
portare in testa li veli di color giallo » 35 .<br />
È questo uno dei non molti casi in cui si fa riferimento a donne<br />
ebree; ma non si deve tra<strong>la</strong>sciare, oltre le ben note ordinanze perugine<br />
del 1432, un decreto emanato a Todi nel 1436 – e lì è documentato un<br />
banco per il prestito – tutto finalizzato ut Ebrey sua in lege, moribus,<br />
vita, apparatibus, signis et distintionibus omnino indubieque cognoscantur;<br />
ed i segni sono per gli uomini dai dieci anni in sù unum signum rotundum<br />
coloris ialdi in pectore destro, e per le donne ad utramque aurem<br />
unum anulum vel circulum sive circiglium 36 . Altro caso molto noto e studiato<br />
è quello di Città di Castello dove davvero fiorì una comunità ebraica,<br />
con banchi e banche, comunità che nell’arco di più di un secolo<br />
sottoscrisse con il comune ripetuti capitoli, che ora imponevano ora toglievano<br />
<strong>la</strong> O gial<strong>la</strong> o il berretto o il velo 37 .<br />
Ma in <strong>generale</strong> si può dire che nel panorama umbro delle suntuarie<br />
non sono molti i riferimenti ed i capitoli che riguardano gli ebrei, il che<br />
potrebbe far pensare ad un disinteresse da parte dei legis<strong>la</strong>tori e dunque<br />
35 M. G. NICO OTTAVIANI, De gli ariede e fregiature ... cit., p. 349.<br />
36 D. OWEN HUGHES, Distinguishing signs: Ear-rings, Jews and franciscan Rhetoric in<br />
the Italian Renaissance City, in “Past and Present”, 112 (1986), pp. 3-59. Per i banchi<br />
ebraici cfr. A. SARTORE, Insediamenti ebraici e banchi per il prestito a Perugia nel<strong>la</strong> prima<br />
metà del XV secolo, in Per soventione de le povere persone. Aspetti del credito a Perugia<br />
dal Monte di Pietà al<strong>la</strong> Cassa di Risparmio, a cura di C. CUTINI con saggi introduttivi di<br />
A. GROHMANN, Perugia 2000, pp. 39-44.<br />
37 A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello dal XIV al XVI secolo, in BDSPU, LXXII<br />
(1975), pp. 1-105.
Introduzione<br />
XXVII<br />
in ultima analisi ad una mancata integrazione o marginalità, sul<strong>la</strong> quale<br />
dissente, e ha dissentito anche molto recentemente Ariel Toaff, che ha<br />
portato a suffragio quanto registrato in Bologna, ad esempio, dove si è<br />
potuta ipotizzare una certa integrazione ed un gusto per l’ostentazione<br />
che accomunava « christiani » ed ebrei 38 .<br />
Si riferiscono ancora alle appena ricordate categorie di “esclusi/e” tutti<br />
quei provvedimenti finalizzati ad impedire a chiunque di tranfigurati ire<br />
utilizzando le vesti per contraffare <strong>la</strong> propria identità o per ce<strong>la</strong>r<strong>la</strong> o per<br />
far sparire quei “segni” sotto ampi mantelli con re<strong>la</strong>tivi cappucci: lo impone<br />
lo statuto di Gubbio del 1338 39 , così come un decreto in Perugia<br />
del luogotenente di Braccio da Montone nel 1416; ma anche lo statuto<br />
cinquecentesco di Gualdo Tadino concesso dal cardinale Del Monte punisce<br />
le donne que se <strong>la</strong>rvaverint, o in ultimo una riformanza di Amelia<br />
del 1573 impone a tutte le donne, ad removendum pravos abusus, di non<br />
invertere vestem in dorso portantem super caput nec pallium in brachio<br />
portare et cum illius parte cooperire caput. Non meraviglierà constatare<br />
come spesso le restrizioni siano collegate al carnevale (tempore carnisprivi)<br />
40 , durante il quale è proibito « far alcuna sorte di maschere pubbliche<br />
o segrete né travestirsi d’altro habito che del suo proprio e naturale»,<br />
come recita un capitolo di Città di Castello nel 1561. Il « tempo de<br />
carnevale » ricorre molto più spesso come termine ultimo consentito per<br />
portare abiti fuori legge, prima di riporli nelle capse dentro casa o provvedere<br />
a modificarli, coprendo gli scolli con «pannetti » o accorciando le<br />
« caude»; mai si affaccia l’idea di disfarli, perché sempre di “beni” si<br />
tratta, e di investimento di denaro, anche se maldestro o addirittura peccaminoso.<br />
Si potrà infine indossare quegli abiti altrove, come affiora dalle<br />
parole di quel consigliere folignate che nel 1537 suggerisce, forse<br />
provocatoriamente, a coloro che vogliono « portare drappi et portature<br />
38 Di integrazione dal punto di vista del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> ha par<strong>la</strong>to A. Toaff<br />
nel convegno bolognese ricordato a nota 1: La prammatica degli ebrei e per gli ebrei, pp. 91-<br />
105; a p. 100 si legge: « È un fatto che gli ebrei compaiano assai raramente nelle leggi<br />
suntuarie generali e quasi sempre in connessione con l’obbligo di portare un segno sugli<br />
abiti o un cappello, di vario colore, veletti e orecchini a cerchio per le donne », e di seguito<br />
Toaff riporta esempi perugini e ternani. Di « éthique juive du vêtement, di luxe, di lois<br />
somptuaires e di marques d’infamie» si par<strong>la</strong> in La vie juive au Moyen Age. Illustrée par le<br />
manuscrits hébraiques enluminés du XIIIe au XVIe siècle, par T. et M. METZGER, Fribourg<br />
1982, pp. 141-150. Vedi anche M. G. MUZZARELLI, Guardaroba medievale ... cit., pp. 59-68.<br />
39 G. MAZZATINTI, Di alcune leggi suntuarie eugubine dal XIV al XVI secolo, in BDSPU,<br />
III (1897), p. 2.<br />
40 Cfr. G. CIAPPELLI, Carnevale e Quaresima. Comportamenti sociali e cultura a Firenze<br />
nel Rinascimento, Roma 1997, pp. 183-193.
XXVIII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
vetate », di farlo a Cerreto o a Bevagna, “modesti” comuni del contado<br />
dove « meglio convengono tali portamenti » e dove, pare di capire, poche<br />
erano le preoccupazioni di decoro pubblico, di quello stesso decoro messo<br />
in pericolo da donne troppo agghindate.<br />
Altre distinzioni riguardano i « forastieri » che vanno distinti dai cives,<br />
perché <strong>la</strong> loro permanenza nelle città è breve (due mesi in Perugia o tre<br />
in Orvieto) e occasionale (« per passaggio, o per diporto o per qualsivoglia<br />
commodità »). Ai forestieri vanno aggiunti gli studenti, con i loro<br />
servitori o mogli, se ne hanno; tutti costoro possono indossare abiti originarie<br />
regionis, che è poi <strong>la</strong> loro città (così si stabilisce nel 1376 a Perugia<br />
sede di un prestigioso Studium). Non da ultimo, un decreto del vicelegato<br />
di Foligno dato nel 1537 prevede che le mulieres eiusdem civitatis,<br />
però nupte forensibus, indossino vesti e ornamenti vietati alle nupte Fulginatibus,<br />
adottando <strong>la</strong> motivazione che il<strong>la</strong>rum maritos non subiacere ordinibus<br />
civitatis predicte 41 .<br />
Sugli effetti di questa complessa produzione normativa bisogna fare<br />
almeno una distinzione: tra le reazioni, che ci furono, da parte di alcuni<br />
ben definiti soggetti sociali, e l’applicazione ovvero, per dir<strong>la</strong> con <strong>la</strong><br />
Muzzarelli, <strong>la</strong> « scarsa adesione ai principi del<strong>la</strong> legge » che provocò da<br />
una parte « il disincanto quando non <strong>la</strong> stanchezza » di chi era preposto<br />
o incaricato del<strong>la</strong> “rego<strong>la</strong>mentazione”, e dall’altra <strong>la</strong> confusione delle menti<br />
dei cittadini investiti da una vera e propria « selva di regole ... che si sovrappongono,<br />
si intrecciano e in definitiva si vanificano l’un l’altra » 42 . Le<br />
reazioni si concretizzarono in <strong>la</strong>mentele prima e petizioni poi per essere<br />
sollevati/e dalle restrizioni del<strong>la</strong> legge; sono i mariti che si fanno portavoce<br />
delle <strong>la</strong>gnanze delle mogli, non così “consapevoli” nel<strong>la</strong> nostra regione<br />
come in altre: non c’è qui nessuna Nicolosa Sanuti 43 . Spesso gli interessati,<br />
dopo aver inoltrato inutili suppliche di deroga, decidono di saltare<br />
41 Come è noto, <strong>la</strong> scienza giuridica è stata chiamata più di una volta ad esprimersi<br />
in tema di mulier alibi nupta, soprattutto intorno al problema del<strong>la</strong> cittadinanza e del<br />
godimento di certi diritti come <strong>la</strong> capacità di stipu<strong>la</strong>re atti giuridici, testare, succedere:<br />
vedi J. KIRSHNER, Donne maritate altrove. Genere e cittadinanza in Italia, in Tempi e spazi<br />
di vita femminile tra medioevo ed età moderna, a cura di S. SEIDEL MENCHI, A. JACOBSON<br />
SCHUTTE, T. KUEHN, Bologna 1999, pp. 377-429.<br />
42 M. G. MUZZARELLI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Secoli XIII-XVI. Emilia-Romagna ... cit.,<br />
Bologna, pp. 14-15, dove par<strong>la</strong> di « disomogeneità » delle norme sia sulle vesti che sui<br />
conviti.<br />
43 Ivi, p. XIV.
Introduzione<br />
XXIX<br />
di pari passo i competenti uffici comunali e di rivolgersi a superiori<br />
autorità romane, cardinali e perfino al papa, per essere dispensati: il<br />
genero di « Iosaphat vasaro et lo genero de Carillo Fiorano et Pietro di<br />
Giovan Nico<strong>la</strong>o quali tutti sonno trangressori del<strong>la</strong> legge degli ornamenti,<br />
hanno fatto una borsia et mandano al legato prima et poi a Roma<br />
per non stare alle leggi del nostro comune et vogliono che ad ogni<br />
modo le loro donne et figlie vestano di drappi per onta del comune e<br />
delle altre donne ». Altri esempi si potrebbero fare: suppliche partono<br />
anche da Spoleto (1567 e 1576), Città di Castello (1561), Orvieto (1538),<br />
Amelia dove tre Amerini ottengono una deroga quanto alle doti, maggiorate<br />
proprio dal papa Clemente VII (1527); ma in <strong>generale</strong> l’orientamento<br />
da parte dei comuni è quello di non accogliere richieste in tal<br />
senso, anzi di impedire il loro accoglimento in Roma o, se ottenuto, di<br />
non ratificarlo in loco. Rimane comunque rimarchevole questo sporgere<br />
tutto maschile in luogo delle mogli e figlie, e il testo perugino sopra<br />
riportato è molto esplicito e caustico circa l’insensatezza degli uomini<br />
che in ultima analisi, nel mentre si fanno avvocati delle donne, le usano<br />
come manichini che, vestiti adeguatamente, « diventano elementi visibili<br />
di una segnaletica sociale » 44 .<br />
Quanto poi all’applicazione del<strong>la</strong> normativa <strong>suntuaria</strong>, sempre <strong>la</strong> Muzzarelli<br />
sostiene che « norme e raccomandazioni non scalfirono <strong>la</strong> passione<br />
di donne e uomini per vesti ricercate e splendidi ornamenti », come a<br />
dire che né le pene pecuniarie né le minacce del<strong>la</strong> perdita del bene o<br />
dell’ « offitio » o del<strong>la</strong> cittadinanza da parte di mariti e padri consenzienti,<br />
e neppure infine il timore del<strong>la</strong> scomunica 45 , riuscirono a garantire l’applicazione<br />
di norme talvolta difficilmente applicabili perché troppo minuziose<br />
e oscil<strong>la</strong>nti, come detto, nonostante gli ufficiali impiegati, le energie<br />
sprecate, gli obblighi di « bul<strong>la</strong>ture » e infine i « tamburi » per le denunce.<br />
Come poco fu osservato l’obbligo di rispettare un tetto massimo di spesa<br />
per le vesti che non doveva mai superare un terzo (talvolta un quarto)<br />
del<strong>la</strong> dote, perché nel momento in cui lo si fissava se ne prevedeva<br />
immediatamente <strong>la</strong> deroga nel caso di dote non sufficiente a vestire <strong>la</strong><br />
sposa « honestamente secondo <strong>la</strong> sua qualità », come avviene in Perugia<br />
nel 1507. « La norma si scontra con il muro di gomma del<strong>la</strong> popo<strong>la</strong>zione,<br />
disattenta o di corta memoria, che di fatto oppone una sorda resisten-<br />
44 M. G. MUZZARELLI, Guardaroba medievale ... cit., p. 344.<br />
45 A. ESPOSITO, Matrimoni « in rego<strong>la</strong>» nel<strong>la</strong> Roma del tardo Quattrocento: tra leggi<br />
suntuarie e pratica dotale, in “Archivi e Cultura”, XXV-XXVI (1992-1993), pp. 133-148,<br />
in part. 136.
XXX Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
za», forte del fatto che, spesso pagando so<strong>la</strong>mente una multa, si può<br />
indossare quello che si vuole 46 . Ma ancora Ascheri invita ad essere cauti<br />
circa <strong>la</strong> « difficile applicazione » del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>, spesso iterata o<br />
rinnovata « perché si ritorna sempre anche su quello che per vari motivi<br />
preme sul piano ideale » 47 .<br />
Si può dire allora senza generalizzare troppo, che fino al mutamento<br />
di segno del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> cioè fino all’introduzione di una funzione<br />
gerarchizzata di quel<strong>la</strong>, i comuni imposero un regime di “democrazia<br />
a pagamento” in base al quale chiunque pagando una multa poteva<br />
indossare qualunque cosa; in quel regime alcuni comuni godettero di una<br />
ricaduta immediata e favorevole per loro tramite l’incameramento delle<br />
multe, così dettagliatamente previste fin da epoca risalente nei testi analizzati<br />
nell’intento forse anche di ripianare periclitanti bi<strong>la</strong>nci 48 , anche se<br />
è vero che spesso una quota di esse era devoluta a qualche luogo pio<br />
(per citare forse il più famoso, l’ospedale del<strong>la</strong> Misericordia di Perugia)<br />
o ai Monti, o ancora al<strong>la</strong> costruzione di edifici civili come il pa<strong>la</strong>zzo dei<br />
priori a Foligno bisognoso di finanziamenti.<br />
Riguardo infine alle pene spirituali, al<strong>la</strong> scomunica, si constata un’oscil<strong>la</strong>zione<br />
impressionante: comminata dal papa, spesso è sospesa su petizione<br />
delle autorità locali che in altre occasioni <strong>la</strong> invocano come efficace<br />
correttivo. Valgano gli esempi (ma moltissimi se ne possono fare) dei<br />
brevi di Paolo II per le donne perugine prima colpite poi assolte dal<strong>la</strong><br />
scomunica negli anni 1468-1469; così anche in Foligno per intervento di<br />
Giulio II che dà nel 1513 e Leone X nello stesso anno toglie, o in<br />
Amelia dove Paolo III toglie nel 1535.<br />
Volendo stabilire un raffronto con <strong>la</strong> realtà emiliano-romagno<strong>la</strong>, si<br />
potrà affermare che <strong>la</strong> statuizione <strong>suntuaria</strong> ha conosciuto in area umbra<br />
almeno due fasi evolutive, cui se ne è aggiunta una terza: in pieno Trecento<br />
essa si rivolgeva ad un uditorio prevalentemente femminile o alternativamente<br />
misto, ma in ogni caso cuiuscumque conditionis et gradus<br />
ovvero « de che stato e grado se sia », imponendo un disciplinamento<br />
generalizzato “in negativo” 49 , cioè proibendo a tutte le categorie determina-<br />
46 Le parole sono ancora del<strong>la</strong> Muzzarelli in La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Secoli XIII-<br />
XVI. Emilia-Romagna... cit., Bologna, pp. 8-9.<br />
47 M. ASCHERI, Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’ ... cit., p. 206.<br />
48 M. G. MUZZARELLI, Guardaroba medievale ... cit., p. 275.<br />
49 I corsivi in negativo e in positivo sono di M. ASCHERI, Tra storia giuridica e storia<br />
‘costituzionale’ ... cit., in part. p. 207. Vedi l’illuminante l’analisi in tal senso sempre di M.<br />
ASCHERI, Tra vanità e potere: donne, lusso e miti (di ieri e di oggi), in M. A. CEPPARI
Introduzione<br />
XXXI<br />
ti lussi o meglio certe ostentazioni del lusso, così nelle vesti come nei<br />
conviti o ancora nelle cerimonie funebri. Ma quasi contestualmente comincia<br />
ad affacciarsi il “disciplinamento in positivo”, cioè <strong>la</strong> previsione di<br />
aree di eccezioni per doctores, iudices et medici, come ho detto sopra,<br />
estese anche uxoribus vel sponsis militum vel doctorum.<br />
Il passo successivo sarà introdurre ancora altre aree di privilegio, se<br />
non di esclusione, e fissare alcuni limiti nelle quantificazioni delle doti,<br />
con una costante rintracciabile nelle realtà cittadine analizzate, che è quel<strong>la</strong><br />
di distinguere a sca<strong>la</strong>re “tetti” diversi corrispondenti a diversi “gradi”<br />
sociali: attenta qualitate cuiuscumque ordinis et dignitatis.<br />
Siamo già ben dentro <strong>la</strong> ratio che guida da una certa altezza cronologica<br />
in poi <strong>la</strong> mano del legis<strong>la</strong>tore ovvero che attraverso le prammatiche<br />
« si riconoscano li gradi », come si legge in più passi e in più sedi; tanto<br />
per citarne uno, il breve di Clemente VII che approva <strong>la</strong> rego<strong>la</strong>mentazione<br />
sull’ornato opera dei priori di Foligno nel 1532.<br />
Ma ci sono casi di permanenze: <strong>la</strong> normativa spoletina in materia di<br />
ornato manterrà a lungo il carattere “popo<strong>la</strong>re” o meglio di “reggimento<br />
misto”: forte il disciplinamento in negativo, assente <strong>la</strong> gerarchizzazione<br />
dell’apparire, molto attento il controllo, costante <strong>la</strong> richiesta dell’intervento<br />
pontificio, e tutto ciò fino ad epoca molto tarda e a dispetto di « un<br />
clima <strong>generale</strong> profondamente mutato in cui <strong>la</strong> cittadinanza piena è rigorosamente<br />
ristretta ai discendenti degli antichi censiti» 50 .<br />
A Terni <strong>la</strong> prima riforma completa che risale al 1554 – ed è completa<br />
al punto da rego<strong>la</strong>re perfino i « concimi come acque, biache, solimati<br />
e altre cose destil<strong>la</strong>te per imbellirsi » – non fa deliberatamente<br />
cenno ai “gradi”, anzi il consiglio di Cerna nel 1531 era stato tassativo<br />
nel fissare un tetto alle doti per chiunque non obstante quod sit nobilis<br />
seu cuiuscumque conditionis, anche se poi aveva misurato qualche braccio<br />
di broccato in più al<strong>la</strong> mulier quasi fulgens preminentia – da notare<br />
<strong>la</strong> definizione efficace ma piuttosto generica – e nel 1549 aveva concesso<br />
qualche velo in più in testa alle « mogliere de cavalieri, doctori et<br />
capitani », e permesso di duplicare le elemosine « in funerali di doctori<br />
o graduati come cavalieri e capitani ». Ma sarà <strong>la</strong> quantificazioni delle<br />
doti a subire un’impennata nel 1573 fino ad una decisiva derego<strong>la</strong>men-<br />
RIDOLFI e P. TURRINI, Il mulino delle vanità. Lusso e cerimonie nel<strong>la</strong> Siena medievale, con<br />
l’edizione dello statuto del Donnaio (1343), Siena 1993, pp. X-XVIII. Vedi naturalmente<br />
M. G. MUZZARELLI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Secoli XIII-XVI. Emilia-Romagna ... cit., p. XXI.<br />
50 Così B. G. ZENOBI, Le « ben rego<strong>la</strong>te città ». Modelli politici nel governo delle periferie<br />
pontificie in età moderna, Roma 1994, pp. 138-139.
XXXII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tazione nel 1595 favorita e approvata dal vescovo e dal guardiano dei<br />
Cappuccini.<br />
Forse influenzata da quel<strong>la</strong> ternana appare <strong>la</strong> normativa in Amelia,<br />
dove nel 1577 si fissano alcune regole per i matrimoni: le doti saranno a<br />
sca<strong>la</strong>re da cento fino ad un tetto di cinquecento ducati per chicchessia,<br />
senza legare quelle cifre a “gradi” sociali, e le vesti e il corredo saranno<br />
in proporzione, ma fino ad un massimo consentito e lì dettagliato che<br />
prevede otto vesti, insieme a senali, scuffie, fazzoletti e, nel corredo di<br />
casa, solo lenzuoli e «sciugatori ».<br />
Lo statuto popo<strong>la</strong>re del comune di Foligno del 1350 prevede limitazioni<br />
generali in tema esclusivamente di matrimoni, e negli stessi termini,<br />
salvo qualche ampliamento, si pronuncia lo statuto del 1426 approvato<br />
dal signore Trinci e ispirato dal predicatore Bartolomeo da Giano. A fine<br />
Quattrocento (1499) viene sti<strong>la</strong>to il primo testo suntuario organico e completo<br />
che, mentre tratta parimenti donne e uomini, tratta invece separatamente<br />
« li cavalieri » distintisi «per <strong>la</strong> loro dignità et per honorare li<br />
superiori et signori che vengono o passano per <strong>la</strong> nostra città » e ancora<br />
« tutti doctori de lege civile o canonica o medicina », ma non esclude le<br />
loro mogli, almeno al momento, mentre contestualmente si inaspriscono<br />
le pene per i contravventori, passibili di diventare con forti multe in<br />
forma di prestanze i primi contribuenti del comune. La novità si affaccerà<br />
con un breve di Clemente VII che fissa dei “tetti” a sca<strong>la</strong>re per <strong>la</strong><br />
quantificazione del<strong>la</strong> dote attenta qualitate cuiuscumque ordinis et dignitatis,<br />
ovvero dignitatis senatorie aut consilii ... prioratus ... militaris ac doctoratus.<br />
E questa gerarchia, a cui si aggiungeranno alii cives qui non sunt de<br />
aliquo offitio e i comitativi durerà pressoché inalterata nel lungo periodo,<br />
in modo che « sopra tutto se riconoscano li gradi ».<br />
A Città di Castello, mentre lo statuto del 1393 non fa distinzioni<br />
cetuali e negli Ordinamenta mortuorum dell’anno 1400 si proibisce che<br />
ad baram seu capsam vel ad palium siano applicati aliqui schudetti picti<br />
aliquibus armis, nel<strong>la</strong> completa e artico<strong>la</strong>ta riforma del 1561 si distinguono<br />
a sca<strong>la</strong>re « le donne delli signori quaranta e delli signori cento », le<br />
donne « di quelli che fanno arti mechaniche e vili esercitii» e le donne<br />
« contadine e rusticane ».<br />
A Perugia nel 1506 saranno elencate « le donne dé doctori et cavalieri<br />
servanti <strong>la</strong> dignità equestre », « le spose et donne di gentilhomini », « le<br />
spose et donne de qualunque cetadino dal grado de li gentilhomini in<br />
giù insino al grado de li artifici exclusive », « le donne de li artefici»,<br />
« de qualunque grado». Così come a Orvieto si comincia nel 1496 a fare<br />
riferimento ai sei gradi del Conservatorato, <strong>la</strong> massima magistratura, anche<br />
se non così bene definiti come altrove.
Introduzione<br />
XXXIII<br />
Dunque, si deve arrivare a cavallo tra Quattro e Cinquecento per<br />
leggere dettagliatamente i “gradi” a cui corrispondono livelli diversi dell’<br />
“apparire”, e per vedere esplicitata <strong>la</strong> prima esclusione cetuale da ogni<br />
disciplinamento per « li gentilhomini legitimi et naturali che anno dominio<br />
de doi castelli o più, almeno de XXV fochi l’uno» (così a Perugia<br />
nel 1502 e ad Orvieto nel 1496 dove i « fochi » sono trenta).<br />
In conclusione, i gradi individuati a Perugia, Foligno, Orvieto o altrove,<br />
valgono come parametri per <strong>la</strong> quantificazione del<strong>la</strong> dote (che se eccessiva<br />
riduce i matrimoni e induce a « orribili peccata »), come per misurare<br />
l’oro o l’argento consentito, o il numero di braccia di stoffa per l’abito o<br />
per le maniche, e si potrebbe continuare. Dunque non si tratta di esclusioni<br />
ma di diversi gradi dell’ “apparire” a cui dovrebbero corrispondere livelli<br />
sociali diversi, anche se bisogna usare una certa caute<strong>la</strong> quanto a immediate<br />
e facili corrispondenze. Di esclusione si può par<strong>la</strong>re solo nel caso<br />
perugino sopradetto dei « gentilhomini legitimi et naturali » o in quello orvietano<br />
dei magni nobiles che abbiano castelli « che passino trenta fochi »,<br />
e che siano in possesso di alcune altre prerogative lì formalizzate quali <strong>la</strong><br />
nobiltà del<strong>la</strong> famiglia, l’attività politica praticata con una certa continuità,<br />
<strong>la</strong> cittadinanza: tutti elementi utili per definire i veri “gentilomini”.<br />
Ma a queste prerogative si potrebbero aggiungere, come ha fatto <strong>la</strong><br />
Irace par<strong>la</strong>ndo di «sistema patrizio » a Perugia dal<strong>la</strong> metà del Cinquecento,<br />
«<strong>la</strong> base patrimoniale terriera, gli investimenti nei luoghi di monte<br />
romani ... le strategie matrimoniali e i “giochi di squadra”, le carriere militari<br />
e il coinvolgimento nelle differenti branche degli apparati amministrativi<br />
dello stato e del<strong>la</strong> Chiesa », ovvero ciò che significava <strong>la</strong> quasi<br />
automatica iscrizione ai collegi del Cambio e del<strong>la</strong> Mercanzia e l’elezione<br />
al priorato 51 . Si fa così sempre più netta <strong>la</strong> distinzione tra nobili e « ignobili<br />
», ovvero gli esercitanti le «arti mecaniche », o tra « idonei » e « sospetti»<br />
come si formalizza in un documento spoletino o ancora a Foligno<br />
nel corso del Quattrocento allo scopo di espellere definitivamente<br />
questi ultimi, i « sospetti », dal consiglio priorale 52 ; tanto che proprio nei<br />
capitoli folignati del 1563 approvati da Pio IV il «vile esercitio » sarà<br />
assunto come elemento di irrimediabile esclusione.<br />
51 E. IRACE, « L’At<strong>la</strong>ntico peso del Pubblico ». Patriziato, politica e amministrazione a<br />
Perugia tra Cinque e Settecento, in « Ut bene regantur ». Politica e amministrazione periferica<br />
nello Stato ecclesiastico ... cit., pp. 177-190, 188.<br />
52 B. G. ZENOBI, Le « ben rego<strong>la</strong>te città » ... cit., pp. 140-142; G. METELLI, Il regime<br />
oligarchico a Foligno dall’ascesa al<strong>la</strong> decadenza, in “Bollettino Storico del<strong>la</strong> città di Foligno”,<br />
XIII (1989), pp. 285-322, in part. pp. 318-320.
XXXIV Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Certo, a Perugia fece fatica a farsi strada una concettualizzazione o<br />
formalizzazione di quel<strong>la</strong> condizione, come avvenne invece in altre realtà<br />
cittadine 53 , ma si potrebbe dire che quel<strong>la</strong> mancanza fu compensata in<br />
parte da questa “via normativa” alternativa.<br />
Quello che conta in definitiva in questa terza fase è che l’ornato<br />
garantiva attraverso regole e c<strong>la</strong>ssificazioni il rispetto delle categorie sociali,<br />
assecondando le aspettative di una èlite, moderando quelli o quelle<br />
« che non si contentano vivere secondo il grado loro » (Foligno 1557),<br />
senza però provocare squilibri, scontenti o, peggio, sovvertimenti, come<br />
si legge in una motivazione perugina: ut pax fiat inter nobiles et primates<br />
cives et alios cuiuscumque condictionis et status, o ancora in Orvieto nello<br />
statuto del 1576 che « essorta» ciascuno ad osservare gli ordini per non<br />
essere « mostrato a dito per un ignobile o plebeo superbo et arrogante<br />
che vogli far più degli altri et quel che non convenga al<strong>la</strong> qualità sua».<br />
Questo libro è nato, come il suo precedente, in un clima di totale<br />
col<strong>la</strong>borazione e scambio di idee. Prima di tutto con Maria Giuseppina<br />
Muzzarelli e Antonel<strong>la</strong> Campanini e le colleghe e archiviste di altre città<br />
e sedi con le quali ci siamo incontrate più volte, ed ogni incontro è<br />
stato fondamentale per proseguire nel nostro <strong>la</strong>voro. Non ci siamo mai<br />
sentite sole. Meriti vanno riconosciuti anche ad Antonio Dentoni Litta<br />
che, oltre ad aver accolto i volumi nel<strong>la</strong> col<strong>la</strong>na delle Pubblicazioni degli<br />
Archivi di Stato, non ci ha mai fatto mancare il suo sostegno e <strong>la</strong> sua<br />
presenza fattiva. Anche il dottor Salvatore Italia ha sostenuto il progetto<br />
indirizzando su di esso alcune forze all’interno degli archivi umbri. Di<br />
questo sono ad entrambi molto grata.<br />
Ancora: di totale col<strong>la</strong>borazione (e questa era scontata), ma direi qualcosa<br />
di più, di partecipazione davvero sentita posso par<strong>la</strong>re riguardo ai<br />
molti che hanno <strong>la</strong>vorato al presente volume. Li ricordo tutti nominatim<br />
(anche se i loro nomi ricorrono frequenti nel volume) perché tutti hanno<br />
dato molto, per entusiasmo e adesione: partendo da Pao<strong>la</strong> Monacchia,<br />
senza <strong>la</strong> quale questo libro non avrebbe visto <strong>la</strong> luce e al<strong>la</strong> quale devo<br />
un partico<strong>la</strong>re e affettuoso ringraziamento, continuando con Marilena Rossi<br />
Caponeri sempre disponibile e con Lucio Riccetti presente fin dalle<br />
prime battute, con gli ottimi Alberto Sartore e Serena Sampaolo per<br />
Perugia, le fedeli ed esperte folignati Maria Biviglia, Federica Romani e<br />
Pao<strong>la</strong> Tedeschi, i competenti eugubini Costanza Del Giudice e Raffaele<br />
53 E. IRACE, La nobiltà bifronte ... cit., p. 26.
Introduzione<br />
XXXV<br />
Mastrini, l’entusiasta e capace nursina Caterina Comino, i valenti spoletini<br />
M. Rosaria Benvenuti, M. Pao<strong>la</strong> Bianchi, Paolo Bianchi e Luigi Rambotti,<br />
l’efficiente Nicoletta Paolucci per Todi e l’altrettanto efficiente Elisabetta<br />
David per Terni e Narni, infine i validi Tiziana Petrocelli, Cristiano<br />
Carmi, Sara Proietti per Orvieto e Amelia.<br />
Andrea Maiarelli del<strong>la</strong> cooperativa Scriptorium ha fatto parte del gruppo<br />
a tutti gli effetti, <strong>la</strong>vorando seriamente come sempre.<br />
Ognuno di loro ha messo le proprie competenze, in prevalenza squisitamente<br />
archivistiche, e ciò ha fatto sì che il <strong>la</strong>voro procedesse su binari<br />
sicuri.<br />
Ringrazio le direttrici degli Archivi di Stato di Perugia (C<strong>la</strong>ra Cutini)<br />
e di Terni (Anna Pia Bidolli) che hanno messo a disposizione persone e<br />
strutture anche nelle dipendenti Sezioni, come ringrazio Filippo Orsini<br />
dell’Archivio storico comunale di Todi, coinvolto per più versi nell’impresa.<br />
La ricerca è stata concepita e portata avanti all’interno del progetto<br />
interuniversitario cofinanziato dal Ministero dell’Istruzione, dell’Università<br />
e del<strong>la</strong> Ricerca « Politica, mobilità sociale e cultura in Italia dal secolo<br />
XI agli inizi del XV » di cui è stato coordinatore nazionale Paolo Cammarosano.<br />
La ricerca dell’unità locale da me coordinata aveva per titolo<br />
« Gerarchie sociali e gerarchie dell’ “apparire” attraverso <strong>la</strong> trattatistica e<br />
<strong>la</strong> documentazione giuridico-normativa nelle città e stati italiani tra Medioevo<br />
ed Età moderna ».<br />
Questa ricerca non sarebbe stata possibile senza il <strong>la</strong>voro di sensibilizzazione<br />
verso <strong>la</strong> statutaria in <strong>generale</strong> portato avanti in questi ultimi<br />
anni dal « Comitato per gli studi e le edizioni delle fonti normative» che<br />
ha in Ro<strong>la</strong>ndo Dondarini dell’Università di Bologna il suo animatore e<br />
coordinatore.<br />
Tutti ringrazio e a tutti sono egualmente grata.<br />
M. Grazia Nico Ottaviani
CRITERI PER L’EDIZIONE DEI TESTI<br />
Sono stati adottati gli stessi criteri dimostratisi validi per il volume<br />
emiliano-romagnolo, con una unica aggiunta ovvero <strong>la</strong> numerazione progressiva<br />
dei documenti così nell’indice come nell’edizione.<br />
Per il resto:<br />
– Le note (solo a numeri), non filologiche, sono molto ridotte e contengono<br />
riferimenti ai testi posteriori col<strong>la</strong>zionati con quello edito (col<strong>la</strong>zionato<br />
con...), ai rimandi all’edito (vedi...) e alle sole variazione significative<br />
rispetto a quello.<br />
– L’uso moderno è stato adottato tanto per <strong>la</strong> punteggiatura così come<br />
per gli apostrofi e accenti.<br />
– Le maiuscole sono utilizzate per i nomi di persona, luogo, famiglia,<br />
popolo, religione, divinità e per quelle magistrature <strong>la</strong> cui denominazione<br />
poteva ingenerare perplessità (il Numero sopra le doti, gli Otto,<br />
i Cinque ecc.); santo/a e beato/a sono maiuscoli solo se indicano il<br />
luogo dedicato.<br />
– I numerali sono riportati come espressi ovvero in lettere o in cifre<br />
romane (maiuscoletto).<br />
– I segni di paragrafo non sono riportati ma solo evidenziati con l’andare<br />
a capo.<br />
– Un punto esc<strong>la</strong>mativo tra parentesi tonde indica lettura dubbia non<br />
emendabile.<br />
– L’uso delle parentesi è il seguente: il tondo tra quadre indica<br />
restituzioni in presenza di <strong>la</strong>cune imputabili allo scrittore o a errori<br />
meccanici; tre punti sempre tra quadre indicano spazio <strong>la</strong>sciato<br />
in bianco dal redattore o parole o parti di parole non lette<br />
per guasti nel<strong>la</strong> carta o nel<strong>la</strong> scrittura; tre punti tra tonde segna<strong>la</strong>no<br />
omissioni di parte del testo perché non attinente al<strong>la</strong> materia<br />
<strong>suntuaria</strong>.<br />
Gli stessi criteri valgono anche per i testi a stampa.
XXXVIII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Nel caso di un testo riportato da più fonti sostanzialmente immutato,<br />
ne viene data l’edizione all’altezza cronologica in cui si presenta per <strong>la</strong><br />
prima volta, riportando in nota le sole varianti significative presenti negli<br />
altri testimoni col<strong>la</strong>zionati; per non perdere <strong>la</strong> scansione cronologica, si<br />
troverà alle date dei testimoni successivi <strong>la</strong> semplice indicazione dei testi<br />
solo col<strong>la</strong>zionati.<br />
Per i testi contenenti varianti significative, dopo aver dato l’edizione<br />
completa del primo testimone, per i testimoni successivi viene utilizzato il<br />
corsivo per le parti in comune, mentre le varianti vengono date in tondo.<br />
Il corsivo è utilizzato anche per gli interventi dei curatori nel testo e<br />
nelle note.<br />
In corpo minore sono elencate in fine di ciascuna Introduzione tutte<br />
le fonti consultate, anche quelle che non hanno dato risultati, mentre<br />
l’indice che precede le edizioni è re<strong>la</strong>tivo esclusivamente alle fonti edite.
Introduzione<br />
ABBREVIAZIONI E SIGLE<br />
XXXIX<br />
ASCAm: Archivio storico comunale di Amelia<br />
ASCCC: Archivio storico comunale di Città di Castello<br />
ASCGT: Archivio storico comunale di Gualdo Tadino<br />
ASCN: Archivio storico comunale di Narni<br />
ASCNo: Archivio storico comunale di Norcia<br />
ASCT: Archivio storico comunale di Todi<br />
ASP, ASCP: Archivio di Stato di Perugia, Archivio storico comunale di Perugia<br />
AST, ASC: Archivio di Stato di Terni, Archivio storico comunale<br />
SASA, ASCA: Sezione di Archivio di Stato di Assisi, Archivio storico comunale<br />
di Assisi<br />
SASF, ASCF: Sezione di Archivio di Stato di Foligno, Archivio storico comunale<br />
di Foligno<br />
SASG, ASCG: Sezione di Archivio di Stato di Gubbio, Archivio storico comunale<br />
di Gubbio<br />
SASO, ASCO: Sezione di Archivio di Stato di Orvieto, Archivio storico comunale<br />
di Orvieto<br />
SASS, ASCS: Sezione di Archivio di Stato di Spoleto, Archivio storico comunale<br />
di Spoleto<br />
BCO: Biblioteca comunale di Orvieto<br />
BDSPU: Bollettino del<strong>la</strong> Deputazione di Storia Patria per l’Umbria<br />
RIS: Rerum Italicarum Scriptores
PERUGIA<br />
a cura di Pao<strong>la</strong> Monacchia e Maria Grazia Nico Ottaviani
INTRODUZIONE<br />
L’intento di raccogliere quante più fonti possibili sull’argomento suntuario<br />
a Perugia nel lungo periodo ha significato, come del resto già<br />
ampiamente dimostrato per l’Emilia Romagna nel primo volume di questa<br />
serie, prendere le mosse dalle diverse redazioni statutarie che segnano<br />
le tappe del divenire normativo cittadino 1 . Per quanto concerne il nostro<br />
caso, il corpus disponibile, ricco ma non del tutto completo, consta di<br />
20 registri più i tre volumi dello statuto a stampa del 1523-29. Tra questi,<br />
esclusi gli statuti incompleti o partico<strong>la</strong>ri di alcuni uffici 2 , si sono<br />
potute confrontate le redazioni degli statuti del comune del 1279 con<br />
quelle, frammentarie, del 1285, entrambe riguardanti solo regole re<strong>la</strong>tive<br />
ai funerali, probabilmente tra le prime ad essere normate; gli statuti del<br />
comune e del popolo del 1342, redatti in volgare, le successive raccolte,<br />
in <strong>la</strong>tino, del 1366, degli inizi del ’400 e del 1415, fino all’edizione cinquecentesca.<br />
Fra tutte, le disposizioni più accurate sono contenute, come<br />
vedremo, nelle rubriche del 1366 mentre, stranamente, non esistono riferimenti<br />
all’argomento suntuario negli statuti bernardiniani del 1425, peraltro<br />
costantemente intessuti di richiami al ben vivere e al<strong>la</strong> moralizzazione<br />
dei costumi. Sono invece andate perdute le norme sui funerali ante-<br />
1 Fra <strong>la</strong> numerosa pubblicistica a disposizione sul<strong>la</strong> storia di Perugia, si rimanda a:<br />
Società e istituzioni dell’Italia comunale: l’esempio di Perugia (<strong>secoli</strong> XII-XIV). Perugia 1988,<br />
in partico<strong>la</strong>re: A. BARTOLI LANGELI, Le fonti per <strong>la</strong> storia di un comune, pp. 5-21; U.<br />
NICOLINI, Il periodo conso<strong>la</strong>re e podestarile, pp. 25-39; J. C. MAIRE VIGUEUR, Il Comune<br />
popo<strong>la</strong>re, pp. 41-56; S. CAPRIOLI, Una città nello specchio delle sue norme. Perugia milleduecentosettantanove,<br />
pp. 367-477.<br />
2 In pratica restano del tutto fuori dal<strong>la</strong> ricerca gli Statuti nn. 13-20, riguardanti i<br />
Conservatori del<strong>la</strong> Moneta e i Massari, il Catasto, il Bussolo e i Capitani del Contado<br />
[cfr. Archivio storico del comune di Perugia. Inventario, Roma 1956, (Ministero dell’Interno,<br />
Pubblicazioni degli Archivi di Stato, 21), pp. 9-13].
4 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
cedenti al 1277, di cui si ha contezza dalle condanne del podestà di<br />
quell’anno e che, presumibilmente, sono poi le stesse reiterate nel<strong>la</strong> rubrica<br />
379 dello statuto del 1279. Se in questo caso specifico, il richiamo<br />
al dispositivo lo si mutua dall’applicazione del<strong>la</strong> sanzione, <strong>la</strong> via più<br />
diretta resta comunque l’analisi delle fonti deliberative ovvero, a Perugia,<br />
delle cosidette Riformanze. Questa serie, dove sono raccolti i verbali<br />
dell’attività deliberativa del consiglio dei priori e degli altri maggiori<br />
consessi cittadini anche antecedenti <strong>la</strong> stessa magistratura priorale,<br />
consta di 231 registri pergamenacei, 151 dei quali cronologicamente<br />
pertinenti al<strong>la</strong> nostra indagine. Purtroppo, una grave <strong>la</strong>cuna tra il 1327<br />
e il 1375, dovuta peraltro alle contingenze politiche del momento 3 , ci<br />
impedisce di seguire l’evoluzione del<strong>la</strong> norma dopo gli statuti del 1342<br />
e soprattutto del 1366.<br />
Fortunatamente per noi, sono proprio di questi anni, i ritrovamenti<br />
di sentenze giudiziarie che, se pure solo parzialmente, ci vengono in aiuto<br />
in un periodo in cui sono ancora di là da venire le raccolte di editti<br />
e bandi.<br />
A conti fatti, lo spoglio sistematico delle fonti dell’archivio storico<br />
comunale di Perugia, può essere riassunto in tre serie principali: Statuti,<br />
Riformanze e Bandi ai quali si è aggiunta <strong>la</strong> recente, succosa “scoperta”<br />
dei registri delle inquisizioni del maggior sindaco. Pochi altri dati, se<br />
pure significativi, provengono infine da conoscenze già acquisite, vista<br />
altrimenti <strong>la</strong> difficoltà di imbastire corpose campagne di scavo documentario,<br />
tratte da ulteriori giacimenti archivistici come il Diplomatico comunale,<br />
i registri dei Copiari o <strong>la</strong> generica e onnipresente “Miscel<strong>la</strong>nea di<br />
documenti”. Sebbene diversi come collocazione archivistica, sono, questi<br />
ultimi, molto spesso simili alle serie maggiori nei contenuti, risalenti per<br />
<strong>la</strong> maggior parte sempre a decreti di governatori e legati, brevi pontifici<br />
o riformanze priorali.<br />
La logica sequenza all’interno del contesto istituzionale avrebbe dovuto<br />
privilegiare le informazioni normative, desunte dalle diverse redazioni<br />
statutarie, per poi affiancarvi l’attività deliberativa delle riformanze e, a<br />
seguire, quanto riportato dalle disposizioni, editti, decreti e quant’altro<br />
emanato da magistrature locali e organismi centrali, via via raccolto in<br />
volumi, per uso e comodo del<strong>la</strong> cancelleria. La scelta redazionale di ricorrere<br />
ad una rigorosa scansione cronologica delle fonti, ha fatto invece<br />
sì che si avessero numerose interruzioni seriali, a tutto vantaggio però,<br />
del<strong>la</strong> continuità temporale e del<strong>la</strong> possibilità di verificare immediatamente<br />
3 Dal<strong>la</strong> distruzione si salva soltanto il registro del 1351 (n. 23 dell’inventario comunale).
Perugia<br />
l’applicazione del<strong>la</strong> norma, magari anche in assenza del<strong>la</strong> stessa e, per il<br />
XVI secolo, grazie alle copie informali di bandi e decreti, anche le gestazioni<br />
sofferte di alcune disposizioni.<br />
Muovendoci dunque in un percorso diacronico degli eventi, se il<br />
primo provvedimento a tutt’oggi noto circa <strong>la</strong> rego<strong>la</strong>mentazione dei costi<br />
e del<strong>la</strong> pompa nei banchetti e doni nuziali a Perugia lo si ritrova in<br />
una riformanza del 1266 4 , le più antiche fonti di carattere suntuario<br />
che si incontrano, risalgono invece al settembre del 1277, anno in cui,<br />
come prima accennato, il podestà commina tre condanne pecuniarie ad<br />
altrettante donne colpevoli di aver contravvenuto alle disposizioni statutarie<br />
presentandosi scarmigliate in chiesa, durante i funerali dei rispettivi<br />
mariti.<br />
Prescindendo dal<strong>la</strong> normativa sul medesimo argomento dei funerali<br />
rintracciata negli statuti duecenteschi posteriori, per avere memoria dei<br />
primi ordinamenti sul vestire femminile si deve attendere fino al 1318<br />
quando il consiglio priorale stabilisce per ben due volte in pochi giorni,<br />
<strong>la</strong> messa al bando di corone e acconciature d’oro e d’argento con perle<br />
e altre pietre preziose. In contemporanea vengono invece accettate le<br />
cinture con borsa, ovvero lo scagiale, sempre di metallo prezioso e monili<br />
e pettorelle di un valore fino a 10 lire. La pena per ogni contravvenzione<br />
è fissata in 100 lire ma può salire fino a 200 per chi, capitano o<br />
podestà, non intendesse inquisire i denunciati. Anche se, con il tempo,<br />
certi meccanismi si raffineranno, già qui si prevede il diritto all’anonimato<br />
per chi volesse: contrafacientem denuntiare vel accusare. Il medesimo<br />
procedimento, trasposto in volgare, compare negli statuti del 1342 accompagnato<br />
da un capitolo parzialmente rivolto anche agli uomini, dove<br />
si includono norme partico<strong>la</strong>reggiate sul colore e il tipo di stoffa delle<br />
vesti, sulle scol<strong>la</strong>ture, gli strascichi e così via, invocando per il disobbediente,<br />
<strong>la</strong> scomunica in tutto il territorio perugino. Sono anche presenti i<br />
4 ASP, ASCP, Consigli e riformanze, 6, cc. 78v-80r. La delibera, come già segna<strong>la</strong>to<br />
da M.G. Nico (cfr. M. G. NICO OTTAVIANI, De gli ariede e fregiature. Alcune considerazioni<br />
sul<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> tra Tre e Quattrocento, in Studi sull’Umbria medievale e<br />
umanistica. In ricordo di Olga Marinelli, Pier Lorenzo Meloni, Ugolino Nicolini, a cura di<br />
M. DONNINI e E. MENESTÒ, Spoleto 2000, p. 22) porta una data molto significativa; il<br />
1266 è infatti l’anno in cui si insedia, all’interno del regime popo<strong>la</strong>re, il collegio dei<br />
consoli delle arti, che spesso interverrà in tema di contenimento delle spese e che qui si<br />
dimostra attento in partico<strong>la</strong>re verso quelle che potevano minacciare i patrimoni familiari,<br />
stornandoli per conviti e mance. Il documento in questione non compare tuttavia in questa<br />
edizione perché, a prescindere dal significato, vi si riportano esclusivamente le spese<br />
ritenute superflue.<br />
5
6 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
riferimenti, poi sovente reiterati, ampliati e perfezionati nelle delibere successive,<br />
ai potenziali “fornitori del lusso”, vale a dire: sarti, orafi, ricamatori<br />
e calzo<strong>la</strong>i.<br />
Cronologicamente inserita tra questo statuto e quello successivo del<br />
1366 è poi, <strong>la</strong> rara e decisamente interessante raccolta di condanne emesse<br />
dal comune contro i contravventori alle norme suntuarie, tra 1347 e 1366<br />
che, come sopra accennato, va in qualche modo a colmare il “buco”<br />
<strong>la</strong>sciato dalle riformanze.<br />
In questo specifico caso forse più che altrove, si è dimostrata assolutamente<br />
preziosa <strong>la</strong> stretta col<strong>la</strong>borazione tra i curatori del<strong>la</strong> ricerca e<br />
l’Archivio di Stato dove è depositato il fondo comunale. Al gruppo degli<br />
schedatori esterni se ne è infatti affiancato anche un altro costituito da<br />
alcuni funzionari dello stesso istituto, incaricati, insieme a chi scrive, dal<strong>la</strong><br />
direttrice, C<strong>la</strong>ra Cutini Zazzerini che aveva recepito, ancor prima dell’avallo<br />
ufficiale dell’amministrazione, l’importanza di un coinvolgimento<br />
dall’interno di addetti ai <strong>la</strong>vori, che avrebbero potuto portare il bagaglio<br />
delle proprie conoscenze tecniche, maturate, senza le altrimenti necessarie<br />
mediazioni, a diretto contatto con i depositi archivistici. Per quanto, come<br />
già evidenziato nell’introduzione al primo volume 5 , l’archivio giudiziario<br />
non avrebbe potuto far parte dei nostri spogli, <strong>la</strong> segna<strong>la</strong>zione di Alberto<br />
Maria Sartore, curatore dell’inventario di alcune delle serie del detto fondo,<br />
ha permesso di individuare, all’interno di alcuni fascicoli prima c<strong>la</strong>ssificati<br />
come miscel<strong>la</strong>nea, le condanne dovute all’ufficio del maggior sindaco.<br />
Sebbene fosse noto come <strong>la</strong> normativa cittadina prevedesse, tra i compiti<br />
di questo ufficiale 6 anche quello, specifico, di tute<strong>la</strong>re il decoro e <strong>la</strong><br />
moderazione dei costumi con l’obbligo di punirne <strong>la</strong> disobbedienza, non<br />
si aveva fino ad oggi contezza, che di tale attività giudiziaria si fossero<br />
conservati pochi, ma estremamente significativi <strong>la</strong>certi, attraverso i quali<br />
ci è stato possibile risalire ai nomi delle imputate e al<strong>la</strong> esatta tipologia<br />
del reato. Queste informazioni ci sono oggi preziose perché ci permettono<br />
in alcuni casi di visualizzare quasi i diversi capi di abbigliamento,<br />
magari apprezzandone le pur vietate ricchezze, ma anche perché possiamo<br />
riflettere su alcuni dei personaggi coinvolti a causa delle proprie mogli<br />
5 Si veda a p. 5 quanto espresso dal<strong>la</strong> Muzzarelli sull’opportunità di scartare i fondi<br />
giudiziari.<br />
6 Statuto del Comune e Popolo di Perugia del 1342 in volgare, a cura di M. SALEM<br />
ELSHEIKH, voll. 3, Perugia 2000 (Deputazione di Storia Patria per l’Umbria, Fonti per <strong>la</strong><br />
storia dell’Umbria, 25-27).
Perugia<br />
e che sono spesso, non certo a caso, espressione di quel ceto magnatizio<br />
al momento ancora al bando in città. Ecco dunque che donna Bionda,<br />
moglie di Ugolino, quasi certamente del<strong>la</strong> nobile consorteria dei marchesi<br />
di Valiana, viene inquisita per aver indossato delle vesti divisate e delle<br />
cinture troppo preziose; Ange<strong>la</strong>, moglie del nobile Pietro Vincioli è denunciata<br />
per le scarpe di pelle mentre Giovanna, moglie di Simone degli<br />
Oddi, si era permessa di indossare una guarnacca di panno dimezzato e<br />
con ampia or<strong>la</strong>tura di pelliccia di vaio 7 . E che dire, a proposito delle<br />
vere e proprie imputazioni, del mantello di colore cupo or<strong>la</strong>to da un<br />
drappo con intessute a rilievo delle figure di animali, o del<strong>la</strong> tunica sempre<br />
di color cupo ma inquartata di panno rosso rifinito, lungo le cuciture<br />
e al collo con un fregio di foglie dorate. Non manca nemmeno lo<br />
sfoggio in eccesso di autentici gioielli, soprattutto nell’inquisizioni datate<br />
al marzo del 1366: coroncine d’oro e d’argento guarnite con perle per i<br />
capelli, ricami sempre di perle e pietre preziose per lo scagiale, bottoni<br />
di perle e fili d’oro sulle maniche di panni divisati, smalti e fregi dorati<br />
su spalle e scol<strong>la</strong>ture.<br />
I nuovi statuti, redatti anch’essi nel 1366 e giunti a noi in due copie,<br />
sebbene <strong>la</strong>cunose, conservano un discreto numero di rubriche inerenti<br />
l’argomento suntuario. Si tratta di venti capitoli in tutto, assolutamente<br />
identici nel<strong>la</strong> stesura e nel<strong>la</strong> numerazione di entrambe le copie,<br />
che provvedono a rego<strong>la</strong>mentare l’utilizzo di ghir<strong>la</strong>nde, pietre preziose e<br />
monili, di stoffe e guarnizioni, di doni e mance, di banchetti, passatempi<br />
e anche funerali. Ancora una volta l’accostamento del<strong>la</strong> fonte normativa<br />
al<strong>la</strong> situazione politica contingente, ci è d’aiuto. Perugia, a questa data, è<br />
nel bel mezzo di una crisi di vasta portata. Già all’inizio del decennio i<br />
nobili, sebbene scoperti e ricacciati nel breve volgere di pochi giorni,<br />
avevano congiurato per sovvertire il comune popo<strong>la</strong>re minato anche dalle<br />
violenze e dai saccheggi di molti castelli del territorio. Attraverso questi<br />
statuti il partito antimagnatizio ci fa giungere dunque ancora l’eco delle<br />
sue scelte: negare, ad una società con numerose risorse pur sempre a disposizione,<br />
uno stile di vita eccessivamente lussuoso e imponendo a tutti,<br />
senza distinzioni, cuiuscumque status et condictionis, un tenore morigerato<br />
che allontani gli eccessi cari al<strong>la</strong> vecchia nobiltà 8 . Solo cinque anni dopo<br />
7 Pochi anni dopo, nel 1353 verrà ordinata l’esecuzione capitale di Petruccio degli<br />
Oddi, accusato di aver capeggiato un tentativo di rivolta magnatizia a favore di Alessandro<br />
dei Vincioli. [cfr. A. GROHMANN, Economia e società a Perugia nel<strong>la</strong> seconda metà del<br />
Trecento, in Società e Istituzioni dell’Italia comunale: l’esempio di Perugia (<strong>secoli</strong> XII-XIV),<br />
Perugia 1988, p. 83].<br />
8 M. G. NICO OTTAVIANI, De gli ariede e fregiature ... cit., p. 24.<br />
7
8 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
del resto, il nuovo consiglio priorale di estrazione questa volta magnatizia,<br />
ordinerà: quod quodam capitu<strong>la</strong> statuti comunis Perusii que sunt in<br />
hodium nobilium et magnatum, tol<strong>la</strong>ntur et cancel<strong>la</strong>ntur 9 .<br />
Decisamente diverso il contenuto del<strong>la</strong> delibera del novembre 1370;<br />
ad appena tre giorni dal<strong>la</strong> firma del<strong>la</strong> pace di Bologna, il comune deve<br />
festeggiare con doni e nuovi arredi, i messaggeri che giungono in città a<br />
portare <strong>la</strong> notizia del<strong>la</strong> stipu<strong>la</strong> e anche del<strong>la</strong> vittoria di Galeazzo Visconti<br />
a Casale. Nonostante il rifiuto verbalizzato di sette camerari, si ordina<br />
l’elezione di tre boni homines che decidano quali spese affrontare per<br />
provvedere ai bisogni dei messi e ai loro doni. Non si tratta dunque, né<br />
erano questi i momenti più adatti, di preoccuparsi per <strong>la</strong> calmierazione di<br />
feste e sfarzi eccessivi di ricchi cittadini desiderosi di apparire, quanto<br />
piuttosto di impegnare un comune ormai disastrato a reperire i fondi ritenuti<br />
necessari a celebrare i patti con il papa, quelli che il Bonazzi definirà<br />
un «cibelico tripudio di fuochi, luminarie, balli per le piazze e per le vie » 10 .<br />
A distanza di sei anni si torna a deliberare, il 5 settembre 1376, sui<br />
colori e le forme di vesti e calzature, sulle punte delle scarpe e sui panni<br />
concessi o vietati alle prostitute, il tutto sempre allo scopo di evitare<br />
scandali e inutili, quanto dannosi sperperi che, corrompendo l’antica sobrietà<br />
di costumi, avrebbero inevitabilmente minato <strong>la</strong> conservazione del<br />
tranquillo e pacifico stato e libertà di Perugia e del suo distretto. Ma al<br />
primo posto nel<strong>la</strong> lista priorale non sono una volta tanto, le donne con i<br />
loro ornamenti, ma gli uomini o meglio, le divise. Per primo si vieta<br />
infatti ai cittadini, così come ai comitatini di qualsiasi condizione e stato,<br />
di indossare qualsiasi tipo di vestito, cappuccio, mantello o tunica confezionato<br />
con panni di due colori, meglio conosciuto come divisa e sfoggiato<br />
di norma da molti giovani riuniti in società di natura sediziosa.<br />
Insomma, si cercava di annul<strong>la</strong>re almeno fisicamente, i segni di riconoscimento<br />
ostentati con aria chiaramente anche intimidatoria durante le ronde<br />
cittadine, da gruppi di socii di bande giovanili ante litteram 11 . Nell’ultimo<br />
ventennio del Trecento almeno una dozzina sono le delibere, tra<br />
9 A. GROHMANN, Economia e società... cit., p. 84.<br />
10 L. BONAZZI, Storia di Perugia dalle origini al 1860, Perugia 1875, vol. I, p. 370<br />
(rist. anast. Città di Castello 1982).<br />
11 Pochi sono ancora gli studi sulle società perugine di giovani gaudenti e sulle loro<br />
attività spesso in bilico fra giochi onesti e non, tra finanziamenti comunali per l’allestimento<br />
di feste e tornei e denunce per risse e tumulti anche cruenti (cfr. A. I. GALLETTI,<br />
Sant’Erco<strong>la</strong>no, il grifo e le <strong>la</strong>sche. Note sull’immaginario collettivo nel<strong>la</strong> città comunale, in<br />
Forme e tecniche del potere nel<strong>la</strong> città (<strong>secoli</strong> XIV-XVII), Annali del<strong>la</strong> Facoltà di Scienze<br />
Politiche, (1979-80) 16, pp. 209-210 (Materiali di storia, 4).
Perugia<br />
1382 e 1391, su spese inutili e superflue e sull’elezione di appositi ufficiali<br />
incaricati di porre un freno alle medesime. Si cerca anche di calmierare<br />
le spese per lo stesso collegio priorale specie in occasione di ricevimenti<br />
di ambasciatori o: aliorum amicorum comunis Perusii 12 ; ma nel 1394<br />
torna anche <strong>la</strong> preoccupazione per le divise. Ancora molti sono i ragazzi<br />
e gli uomini che osano girare per <strong>la</strong> città e il contado con vesti e soprattutto<br />
calzature a mo’ di divisa, suscitando discordie e fomentando malumori<br />
e per questo, rischiano multe di 100 fiorini, così come rischiano<br />
anche gli stessi ufficiali colpevoli di negligenza per non aver provveduto<br />
a comminare le previste pene. Questa volta però <strong>la</strong> riformanza prevede<br />
una vistosa deroga; tutti coloro che verranno sorpresi ad indossare panni<br />
divisati verranno incriminati, excepto Beordo. Il riferimento esplicito è a<br />
Biordo Michelotti, divenuto anche se per pochi anni, signore di Perugia<br />
e dunque esentato e non poteva essere altrimenti, insieme al<strong>la</strong> sua gente,<br />
da un simile divieto.<br />
Il Quattrocento inizia con <strong>la</strong> riproposizione dei vecchi statuti del 1366,<br />
ma con qualche novità. I primi capitoli, una volta ricopiati vengono cassati<br />
e sostituiti da un’unica additio che sorvo<strong>la</strong>ndo alquanto su ornamenti<br />
in pietre preziose, vieta piuttosto a qualsiasi donna di portare, sia in città<br />
che nel contado, certi tipi di stoffe ovvero velluto, sciamito, drappo e<br />
seta, consentendo invece <strong>la</strong> <strong>la</strong>na e i ciambellotti di qualsiasi forma purché<br />
non troppo arricchiti da intagli ed applicazioni. Nelle pene per i<br />
contravventori vengono inseriti anche quei sarti che si fossero prestati a<br />
cucire abiti non autorizzati.<br />
Nel 1402 un ordinamento congiunto dei priori e del luogotenente del<br />
duca di Mi<strong>la</strong>no a cui Perugia si era sottomessa, si occupa anche di moderare<br />
<strong>la</strong> lunghezza e l’ampiezza delle maniche e l’eccessivo sfoggio di<br />
fodere e rifiniture. Ritornano ancora ciclicamente, le delibere sui funerali<br />
e nuove/vecchie riproposizioni di norme statutarie. Nel 1416 ecco comparire<br />
<strong>la</strong> riforma per le mulieres meretrices et diffamate ac inhoneste vite:<br />
mentre si proibisce a tutte le donne, eccezion fatta a vedove e religiose,<br />
di coprirsi il capo con il mantello, alle prostitute si comanda di indossare<br />
un tipo di mantello più corto, fino alle ginocchia, che le connoti<br />
immediatamente quali “diverse” 13 . Siamo ormai, per Perugia, negli anni<br />
12 ASP, ASCP, Consigli e riformanze, 31, c. 15v; 34, c. 174v.<br />
13 M. G. NICO OTTAVIANI, De glie ariede ... cit., p. 16. Ci si pente però quasi subito<br />
per tanto rigore nel vietare di coprirsi il capo e dopo appena dieci giorni dall’emanazione<br />
del<strong>la</strong> riformanza, si corregge il tiro consentendo l’utilizzo del cappuccio alle donne oltre i<br />
quaranta anni e a tutte, in caso di pioggia.<br />
9
10 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
di Braccio e puntuale, nel momento di ascesa al potere di un signore,<br />
diventa importante, questa volta per gli uomini, mostrarsi in pubblico<br />
sfoggiando i colori del proprio partito, del<strong>la</strong> societas a cui si appartiene.<br />
Nel giugno del 1420 si riaffacciano dunque gli ordinamenti sulle divise<br />
tesi a mettere al bando tutti quei segni utili: ad ostensionem societatis<br />
sive secte, eccezion fatta, come fu un tempo per Biordo, per gli uomini<br />
al servizio excelsi domini nostri Braccii. Nel decreto braccesco emerge<br />
come altra eccezione al<strong>la</strong> rego<strong>la</strong>, quel<strong>la</strong> che consente, agli affiliati del<strong>la</strong><br />
societas S. Hercu<strong>la</strong>ni di indossare, nel giorno dedicato al santo patrono<br />
Erco<strong>la</strong>no, i propri colori in segno di festa e l’altra re<strong>la</strong>tiva alle divise<br />
indossate in occasione prelii. È questo un esplicito riferimento al<strong>la</strong> battaglia<br />
dei sassi, l’antichissimo gioco perugino riportato in auge dallo stesso<br />
Braccio, che vi riconosceva una salutare palestra per i giovani soldati. Se<br />
non proprio tutto, molto era permesso nei giorni del<strong>la</strong> battaglia e se si<br />
arrivava a non punire coloro che avevano ucciso il proprio avversario, a<br />
maggior ragione si riconosceva l’utilità di distinguere i contendenti nel<strong>la</strong><br />
mischia, grazie ai colori indossati.<br />
Conclusosi il breve periodo di Braccio, si apre per Perugia, il forte<br />
momento del<strong>la</strong> predicazione di s. Bernardino dal<strong>la</strong> quale scaturiranno<br />
anche dei nuovi statuti conosciuti appunto come “bernardiniani” 14 . Per<br />
<strong>la</strong> verità questi non portano alcun accenno esplicito ai temi suntuari,<br />
tanto da non essere inclusi tra le fonti qui edite ma certamente, l’eco<br />
delle infuocate parole del francescano contro i mali e i vizi del<strong>la</strong> società,<br />
comprendendo fra questi l’usura praticata in primis dagli Ebrei, non dovrebbe<br />
essere stato del tutto estraneo ai nuovi ordinamenti verso questi<br />
ultimi, datati all’aprile del 1432 e nei quali viene sancito l’obbligo di<br />
portar il segno giallo di riconoscimento sugli abiti perché cum sicut nul<strong>la</strong><br />
partecipatio esse potest iustitie cum iniquitate, nul<strong>la</strong> sotietas lucis cum tenebris,<br />
ita nul<strong>la</strong> pars fidelium cum infidelibus esse debet 15 . Sono questi anche<br />
gli anni in cui si cominciano ad incontrare le prime costituzioni<br />
14 Il fascicolo contenente le disposizioni statutarie raccolte nel 1425 dal comune dopo<br />
le prediche di Bernardino da Siena, è attualmente conservato insieme al<strong>la</strong> redazione del<br />
terzo libro del 1467, nel registro n. 11 del<strong>la</strong> raccolta dell’archivio storico comunale presso<br />
l’ASP.<br />
15 Cfr. in questo: Perugia, doc. n. 47. In realtà il segno distintivo, come nota anche<br />
Toaff, doveva essere in vigore in città già da tempo, ma probabilmente senza eccessivo<br />
rigore e non per tutti [cfr. A. TOAFF, Gli ebrei a Perugia, Perugia 1975 (Deputazione di<br />
Storia Patria per l’Umbria, Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria, 10), p. 63]. Ma dello stesso<br />
autore vedi anche, sempre per Perugia: Gli ebrei a Città di Castello dal XIV al XVI<br />
secolo, in BDSPU, LXXII (1975), p. 34, nota 60.
Perugia<br />
suntuarie di emanazione legatizia. A partire dal 1445 saranno sempre più<br />
spesso i cardinali legati, a cominciare da Domenico Capranica, ad ordinare<br />
<strong>la</strong> pubblicazione di decreti su pompe e ornamenti. Non che i risultati<br />
siano molto diversi: sempre mal tollerati strascichi e ricami preziosi,<br />
tessuti serici e monili oltre un certo peso, si impartiscono in compenso<br />
ulteriori disposizioni per le registrazioni; in cancelleria comunale si deve<br />
produrre e conservare un apposito registro dove segnare i nomi delle<br />
donne e dei loro mariti o padri, <strong>la</strong> porta e parrocchia di appartenenza,<br />
<strong>la</strong> qualità e i segni delle due vesti di lusso concesse per rego<strong>la</strong>mento.<br />
Senza questa registrazione le vesti non potranno essere indossate, pena <strong>la</strong><br />
requisizione.<br />
La volontà di registrazione si al<strong>la</strong>rga anche alle doti e il governatore,<br />
cardinale Bartolomeo Vitelleschi decreta nel 1460 l’obbligo, per i notai,<br />
di depositare in cancelleria, entro 15 giorni dal<strong>la</strong> stipu<strong>la</strong> del contratto<br />
nuziale, le notule dell’atto con <strong>la</strong> specifica dell’anno, mese e giorno e i<br />
nomi dei contraenti. Tutto questo permetteva poi, in caso di e<strong>la</strong>rgizioni<br />
più consistenti di quelle pattuite, di incastrare il colpevole. Tra i diversi<br />
punti del decreto Vitelleschi è da ricordare poi l’ottavo, vale a dire <strong>la</strong><br />
collocazione in cattedrale, di un cippo per le denunce scritte, da aprirsi,<br />
con tre diverse chiavi, ogni quindici giorni. Tra i giuristi incaricati di<br />
rivedere i diversi capitoli richiesti dal legato compare anche Pietro di<br />
Matteo Baldeschi, pronipote di Baldo degli Ubaldi.<br />
Al<strong>la</strong> fine degli anni Sessanta del Quattrocento compaiono anche alcuni<br />
brevi pontifici sulle scomuniche da comminare agli inosservanti dei<br />
decreti legatizi e le autorità comunali, dal canto loro, tornano a farsi vive<br />
ordinando l’elezione di boni homines, quattro per porta, perché vigilino<br />
sul<strong>la</strong> pace e sul<strong>la</strong> moderazione dei costumi, in ottemperanza di quanto<br />
allora predicato da frate Battista da Montefalco, il francescano dell’Osservanza<br />
il cui nome comparirà anche nei decreti del vicelegato Angelo Lupi<br />
sulle scol<strong>la</strong>ture degli abiti femminili. Praticamente di seguito al<strong>la</strong> prima<br />
delibera, nel febbraio del 1472, i priori tornano a ribadire le proprie<br />
intenzioni eleggendo, il 4 marzo successivo, tre cittadini per porta 16 con<br />
il preciso incarico di control<strong>la</strong>re scol<strong>la</strong>ture, strascichi, tessuti delle vesti e<br />
le spese sostenute per doti e funerali.<br />
Il secolo si chiude con il primo documento in forma di bando pubblico<br />
del<strong>la</strong> nostra raccolta. Il 30 marzo 1485, dopo essersi consultato con<br />
il vescovo, i priori, i padri predicatori di S. Lorenzo e S. Francesco,<br />
nonché con giuristi ed eminenti cittadini, il luogotenente Bartolomeo<br />
16 Alcuni di questi saranno gli stessi nominati un mese prima.<br />
11
12 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Poggi emana una prima “legge perpetua” sul calmieramento di scolli e<br />
code, promettendo un ulteriore ordinamento su monili e doti, da vararsi<br />
dopo un più maturo esame.<br />
Il sedicesimo secolo è, come facilmente ipotizzabile, il più ricco di<br />
documentazione, rintracciabile per <strong>la</strong> maggior parte sotto forma di editti<br />
legatizi. A fianco delle consuete riformanze priorali o dei decreti copiati<br />
via via negli strumentari del<strong>la</strong> seconda metà del Quattrocento, <strong>la</strong> serie<br />
con <strong>la</strong> più alta concentrazione di fonti è senz’altro quel<strong>la</strong> costituita dai<br />
registri dove furono rilegati gli esemp<strong>la</strong>ri degli editti e bandi emanati dal<strong>la</strong><br />
o per <strong>la</strong> città. Qualcuno, forse all’interno del<strong>la</strong> medesima cancelleria comunale<br />
o forse, visto anche il tipo desueto di rilegatura in cartone e carta<br />
di Francia, nel<strong>la</strong> cerchia degli eruditi locali, si preoccupò poi di raccogliere<br />
in un unico volume, oggi il numero 1 del<strong>la</strong> serie, <strong>la</strong> maggior parte<br />
degli editti in questione, sia manoscritti che a stampa e, in alcuni casi, ma<br />
siamo già in pieno Seicento, riguardanti altre realtà cittadine. Purtroppo,<br />
come spesso accade nel corso di <strong>la</strong>vori di rilegatura di questo genere, <strong>la</strong><br />
volontà di creare una raccolta “<strong>suntuaria</strong>”, non andò di pari passo con<br />
un’attenta disamina dei diversi documenti, alcuni dei quali peraltro, esemp<strong>la</strong>ri<br />
di bozze o rifacimenti ufficiosi degli stessi editti, privi di riferimenti<br />
o del<strong>la</strong> data. La loro problematicità fece sì che si confondesse <strong>la</strong> sequenza<br />
cronologica e a volte anche quel<strong>la</strong> logica, con errori di impaginazione<br />
nemmeno sempre desumibili, data <strong>la</strong> reiterazione degli argomenti.<br />
L’indagine avviata per questo nostro <strong>la</strong>voro ha finalmente permesso di<br />
analizzare, con il supporto di precise verifiche in altre fonti, l’intero scritto,<br />
emendandone gli errori e chiarendo il vero svolgersi dell’impaginato 17 .<br />
Dall’analisi testuale del<strong>la</strong> normativa cinquecentesca emerge <strong>la</strong> solita preoccupazione<br />
per <strong>la</strong> lunghezza degli strascichi e per le scol<strong>la</strong>ture, il richiamo<br />
a non eccedere nel valore dei preziosi e in quello delle somme destinate<br />
alle doti. Nel tentativo di tenere sotto controllo le diverse situazioni<br />
si suole ricorrere a tre elemeni essenziali: <strong>la</strong> creazione, a più riprese, di<br />
appositi ufficiali incaricati di far rispettare l’osservanza del<strong>la</strong> normativa 18 ;<br />
17 Gli errori nel<strong>la</strong> successione delle fonti sono facilmente intuibili dai capitoli del<br />
1555. Nel registro delle riformanze, <strong>la</strong> pubblicazione di tali ordinamenti, avvenuta il 22<br />
marzo di quell’anno, ci restituisce un testo ben preciso che poi, senza <strong>la</strong> data, era stato<br />
riportato anche tra i bandi del nostro registro, rilegandolo però, in parte nelle prime<br />
quattro carte e poi, dopo un notevole salto, facendolo terminare al<strong>la</strong> carta n. 13, inframezzato<br />
da altri provvedimenti del 1549 e del 1564.<br />
18 Questri ufficiali, in numero variabile ma sempre in rappresentanza di tutte e cinque<br />
le porte cittadine, dovevano essere di comprovata serietà e di età avanzata (sopra i<br />
50 anni nel 1502), probabilmente per dare maggiori garanzie in caso di troppo ravvicinate<br />
ispezioni degli abiti femminili!
Perugia<br />
<strong>la</strong> minaccia di applicare multe più o meno sa<strong>la</strong>te per i contravventori 19 ; i<br />
tentativi di dissuasione al<strong>la</strong> fonte ovvero, l’applicazione di altre multe agli<br />
addetti ai <strong>la</strong>vori quali sarti, ricamatori e orefici, senza l’impegno dei quali,<br />
il lusso, almeno in teoria, non avrebbe potuto imporsi.<br />
Ben poche sono le novità nel dettato delle disposizioni statutarie cinquecentesche<br />
edite dal Carto<strong>la</strong>ri nel 1526, ma rispecchianti le omologhe<br />
normative del 1366. D’altronde nelle aggiunte al testo pubblicato, così<br />
come nell’introduzione in volgar lingua degli ordinamenti del 1529, si<br />
par<strong>la</strong> esplicitamente del<strong>la</strong> necessità di continuare a reiterare leggi già scritte,<br />
ivi comprese quelle «sante » e « ottime » del 4 aprile 1508 perché,<br />
appena promulgate, già sono destinate a cadere in desuetudine, stante il<br />
troppo licenzioso vivere di uomini e donne che sta gravemente danneggiando<br />
l’intera città.<br />
A prescindere dall’aumentare da 6 a 12 il numero dei convitati oltre<br />
cui far scattare l’obbligo per l’ospite di notificare l’intenzione di fare un<br />
banchetto, o l’abrogazione, nel rispetto del<strong>la</strong> libertà religiosa, dell’ultima<br />
rubrica sugli abiti da lutto e per i defunti, si interviene so<strong>la</strong>mente per<br />
regimentare <strong>la</strong> distribuzione delle quote del<strong>la</strong> multa comminata a quanti<br />
venivano sorpresi a praticare il gioco proibito delle corone 20 . Strana cosa,<br />
a Perugia si vietava alle fanciulle di giocare alle corone, ma si riconosceva<br />
l’impunità a quanti avessero potuto uccidere gli avversari partecipando<br />
al gioco dei sassi!<br />
Nel 1548 21 , all’indomani del<strong>la</strong> perdita delle ultime libertà comunali e<br />
dell’erezione del<strong>la</strong> rocca quale tangibile segno del rinnovel<strong>la</strong>to potere<br />
pontificio, anche gli ordinamenti suntuari trovano il modo di celebrare il<br />
nuovo corso politico e così, da parte dei conservatori dell’ecclesiastica<br />
obbedienza, ovvero dal<strong>la</strong> magistratura civica imposta da Roma dopo <strong>la</strong><br />
disfatta del 1540 in luogo dei destituiti priori, se ne auspica <strong>la</strong> ratifica da<br />
19 Nel 1506 si imponevano ammende pari a 25 ducati d’oro; nel 1529 si par<strong>la</strong> di 25<br />
lire di denari; nel 1536 di 10 scudi d’oro per poi salire vertiginosamente, nel 1549 a 50<br />
scudi riscendendo a 25, dieci anni dopo.<br />
20 In che cosa fosse consistito il ludus coronarum et rinarum, francamente non è che<br />
sia molto chiaro, né <strong>la</strong> totale assenza di fonti locali, al di là degli statuti, ci aiuta. Quanto<br />
scritto nel<strong>la</strong> rubrica potrebbe indurci a credere che si trattasse di un passatempo magari<br />
un pò licenzioso oltre che fastidioso, in voga tra le giovani donne, durante il quale queste,<br />
intrecciando corone e formando girotondi o danzando, fermavano i passanti per strada<br />
e gli impedivano di passare se non pagavano un pegno in denaro sonante.<br />
21 Il testo, non datato, si fa risalire al 1548 dal riferimento al vicelegato, Giovanni<br />
Angelo dei Medici, chiamato a rivestire <strong>la</strong> carica in tale anno (cfr. A. MARIOTTI, Saggio di<br />
memorie istoriche civili et ecclesiastiche del<strong>la</strong> città di Perugia e suo contado, Perugia 1806,<br />
p. 368).<br />
13
14 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
parte del legato e del vicelegato insieme, per grazia di Dio e « somma<br />
providentia del santissimo signor nostro papa Paulo III novamente introducto<br />
e formato ».<br />
Nell’ultimo quarto del secolo, tra riproposizioni, aggiustamenti e minacce<br />
di sempre più severe sanzioni, sono soprattutto due, gli interventi<br />
di un certo rilievo: le provvisioni del 1582 e <strong>la</strong> nuova pragmatica del<br />
1595. Nel primo caso si tratta di un testo già ampiamente divulgato in<br />
più versioni negli anni precedenti, ma che a questa data, nell’arco dell’intero<br />
mese di dicembre, viene riproposto con una nuova riforma e con<br />
un iter piuttosto complesso. Si comincia il 6 dicembre con un anticipo,<br />
estrapo<strong>la</strong>to dal testo pubblicato il giorno successivo, re<strong>la</strong>tivo al solo vestire<br />
delle meretrici. La volontà del cardinal legato Alessandro Riario di<br />
bandire nuove riforme e <strong>la</strong> necessità che queste siano rivolte a tutti gli<br />
strati sociali, impone di rivolgersi anche alle donne disoneste, perché<br />
possano essere sempre distinguibili dalle altre, ma parimenti, esige che,<br />
per rispetto alle “oneste”, se ne parli: « con una separata prohibitione ».<br />
È così che alle cortigiane si vieta oggi di indossare drappi d’oro e d’argento,<br />
sete e gioielli e tutto quello che l’indomani verrà vietato anche<br />
alle donne del<strong>la</strong> città, oltre allo specifico obbligo di indossare, in pubblico,<br />
<strong>la</strong> berretta simbolo del proprio mestiere. Un giro di vite di rilievo, se<br />
si pensa che appena un decennio prima, vigeva ancora <strong>la</strong> norma per cui<br />
a costoro era permesso agghindarsi con ogni sorta di ornamento e vesti<br />
altrimenti proibite, a patto che non uscissero mai in pubblico senza <strong>la</strong><br />
fatidica berretta in testa che evidentemente da so<strong>la</strong>, bastava a connotarne<br />
l’indole. Ma del resto, nei capitoli del 1559 si era ancora più permissivi,<br />
concedendo loro di togliersi il famigerato copricapo almeno davanti all’altare<br />
del Sacramento in chiesa, e non facendo alcun riferimento ad<br />
eventuali intromissioni in gruppi di altre donne, poi severamente punite.<br />
Finalmente, il 7 dicembre si pubblica l’intero bando con cui a tutti si<br />
proibisce un po’ di tutto, se caricato di « superfluità ». Nessuno potrà<br />
portare berretti, cappelli, cappe, cappotti, vesti e calze se vi saranno stati<br />
tessuti, ricamati o applicati fili d’oro e d’argento, perle o altre gemme e<br />
pellicce, e poco importerà se i fi<strong>la</strong>ti saranno falsi e le pietre finte. Da<br />
tanta sobrietà sono dispensati soltanto gli sco<strong>la</strong>ri forestieri e gli stranieri<br />
di passaggio in città, purché <strong>la</strong> loro permanenza non superi i due mesi e<br />
poi comunque, non manca un appello al<strong>la</strong> loro sensibilità nel moderare<br />
il proprio vestire. Passando poi, dalle cose nettamente proibite, ad elencare<br />
quanto è permesso, si fa via via menzione dei diversi tipi e quantità<br />
di gioie consentite. Evidentemente tutto ciò, per poi essere messo in pratica,<br />
esigeva l’esistenza di personale esperto e pubblicamente autorizzato<br />
a esaminare i diversi ornamenti per valutarli e così, il successivo giorno
Perugia<br />
14, i priori perugini eleggeranno anche quattro stimatori di gioie nelle<br />
persone di due orefici e di due sarti. La severità del<strong>la</strong> normativa tuttavia<br />
deve aver colpito sfavorevolmente l’opinione pubblica, tanto da costringere<br />
il cardinal legato a ritornare su alcune decisioni mitigandone gli<br />
effetti. E così, il 23 dicembre si bandirà una nuova aggiunta al<strong>la</strong> riforma<br />
del Riario, più « opportuna et conveniente ».<br />
Il secolo, così come il nostro excursus, termina con l’edizione di una<br />
minuziosa prammatica voluta nel 1595 dal governatore Carlo Conti, vescovo<br />
anconetano, dove <strong>la</strong> preoccupazione di mitigare le spese superflue<br />
deriva non già, come si vuol specificare, da ragioni politiche o per emu<strong>la</strong>re<br />
altre città, ma piuttosto perché è dovere di ogni battezzato rinunziare<br />
alle pompe e alle vanità del mondo.<br />
Nel testo ci colpisce tra l’altro, il settore dedicato alle pene comminate,<br />
per <strong>la</strong> prima volta infatti, il « timore delle pene temporali »<br />
che, a detta dello stesso monsignor Conti, avrebbe dovuto esortare<br />
tutti all’obbedienza, è decisamente rilevante. Se prima si era sempre<br />
scritto di pene pecuniarie e solo per le cortigiane si arrivava a minacciare<br />
i colpi di frusta, adesso si decide di colpire con pesantissime<br />
sanzioni chi sta all’origine stessa del peccato, ovvero gli artigiani del<br />
lusso: orefici, sarti e ricamatori, nel<strong>la</strong> convinzione, del resto non peregrina,<br />
che senza il loro <strong>la</strong>voro, non si sarebbero avuti manufatti e<br />
dunque trasgressioni. Il deterrente è in effetti di tutto rispetto: in caso<br />
di confezione di vesti e ornamenti proibiti, al reprobo sarebbe spettato,<br />
<strong>la</strong> prima volta oltre il pagamento di 20 scudi, <strong>la</strong> tortura dei tratti<br />
di corda se uomo e, se donna, l’inusuale onta di passare un’ora legata<br />
al<strong>la</strong> fontana del<strong>la</strong> piazza grande, con successiva condanna all’interdizione<br />
dalle proprie attività; in caso di recidiva poi, si sarebbe arrivati a<br />
tre anni di galera.<br />
Tra i punti trattati invece nel settore “tecnico”, molti dei quali di<br />
analogo contenuto e fattura dei provvedimenti precedenti, è senz’altro da<br />
evidenziare il settimo, re<strong>la</strong>tivo al<strong>la</strong> bol<strong>la</strong>tura delle vesti dorate. In pratica,<br />
si ordina che tutti gli abiti intessuti in oro e argento dovranno essere<br />
fatti bol<strong>la</strong>re in un apposito libro, a cura degli ufficiali dell’arte del<strong>la</strong> seta.<br />
In ogni registrazione dovrà essere specificata <strong>la</strong> qualità degli ornamenti,<br />
fondi e colori delle vesti, nonché i nomi dei proprietari, il tutto entro e<br />
non oltre otto giorni per <strong>la</strong> città e quindici per il contado. Passato il<br />
periodo indicato, il suddetto registro dovrà essere sigil<strong>la</strong>to e consegnato<br />
al cancelliere priorale, di modo che sarà impossibile aggiungervi ulteriori<br />
descrizioni di nuovi abiti.<br />
Purtroppo per noi, il primo e anche unico registro del<strong>la</strong> bol<strong>la</strong>tura<br />
delle vesti perugine a tutt’oggi conosciuto, è datato a partire dal novem-<br />
15
16 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
bre del 1617, periodo non ricompreso nel<strong>la</strong> nostra disamina; data comunque<br />
l’importanza rivestita dall’argomento, abbiamo scelto di concludere<br />
queste note introduttive dandone una pur breve descrizione 22 . Il<br />
registro dunque, così è intestato:<br />
« In questo libro coperto di carta pecora di carte n. 100, segnato con<br />
l’arme del<strong>la</strong> città, si scriveranno tutte le vesti et abigliamenti sì de gl’huomini<br />
come delle donne che per essere proibite, si devono bol<strong>la</strong>re, conforme al<strong>la</strong><br />
Pragmatica fatta al tempo delli molto illustri signori, capitano Baldasarre Alessandri<br />
e colleghi, priori dell’ultimo trimestre 1617. Da scriversi per le mani<br />
di Rugiere Tetii e di Cristofaro Muscoli, uffitiali del<strong>la</strong> magnifica arte del<strong>la</strong><br />
seta ».<br />
Come è intuibile, le migliori famiglie cittadine passano tutte per <strong>la</strong><br />
penna di Ruggero e del collega: dai Signorelli agli Alessandri, dai Baldeschi<br />
agli Alfani, dagli Ansidei ai Montesperelli, ma non mancano nemmeno<br />
pittori, barbieri e muratori. I fitti elenchi di manufatti, per quanto<br />
succinti, in pratica quasi mai <strong>la</strong> descrizione supera una riga di testo, ben<br />
rendono <strong>la</strong> dovizia di certi elementi. Ecco, a mò d’esempio, cosa denunciavano<br />
alcuni tra i numerosi discendenti di Baldo degli Ubaldi che compaiono<br />
in queste carte 23 .<br />
Il signor Giacomo si faceva bol<strong>la</strong>re, tra le altre cose: « uno giuppone<br />
di te<strong>la</strong> di Fiorenza con fiori d’oro e argento, uno ferraiolo di teletta<br />
piana foderato di damasco con trina d’argento, uno paro di calzoni di<br />
terzanello negro racamato con trina di raso, uno colletto di cervatto con<br />
trine d’oro » ma non mancavano poi, « uno paro di calzoni di panno<br />
mischio trinate d’oro, una casacha del detto trinata d’oro, uno paro di<br />
calze intiere con liste ricamate sul raso e fodera di te<strong>la</strong> d’oro, una casacha<br />
del detto e uno ferraiolo di raso nero con racamo foderato di te<strong>la</strong><br />
d’oro». Immediatamente dopo, Tiberio Baldeschi denunciava una sottana<br />
di velluto nero e paonazzo trinata d’oro, un paio di maniche di raso<br />
paonazzo e filo d’oro, altre due sottane di cui una di panno cremisi<br />
guarnito d’oro e l’altra di te<strong>la</strong> d’argento, nonché una veste di te<strong>la</strong> d’oro<br />
guarnita sempre in oro. E finalmente una donna, Antea Baldeschi, sposa<br />
del conte Cesare Meniconi; a lei spettavano, tra sottane, vesti e zimarre,<br />
anche una veste di te<strong>la</strong> d’oro con guarnizioni d’oro, busto compreso,<br />
una veste paonazza con busto guarnito di seta e oro, una sottana di te<strong>la</strong><br />
d’argento leonato di Spagna guarnita d’oro, una zimarra di panno color<br />
22 ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea, 84.<br />
23 Ibid., cc. 6v-7v.
Perugia<br />
“fior di pescho” guarnita d’argento, un paio di maniche di raso bianco<br />
ricamate in oro e un altro paio in te<strong>la</strong> d’oro, fiorate e guarnite ancora<br />
con oro.<br />
L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />
17<br />
Pao<strong>la</strong> Monacchia<br />
* Statuti cittadini: ASP, ASCP, Statuti, nn. 1-12; Primum volumen statutorum<br />
augustae Perusiae magistratuum ordines et auctoritatem aliaque egregia civitatis<br />
ordinamenta continens nuper emendatum, actum et impressum ad publicam<br />
utilitatem, Perusiae, in aedibus Hieronymi Francisci Charto<strong>la</strong>rii, 1526.<br />
* Consigli e riformanze: ASP, ASCP, Consigli e riformanze, nn. 1-150, 176-207.<br />
* Bandi: ASP, ASCP, Editti e bandi, nn. 1-10.<br />
* Altri fondi: ASP, ASCP, Diplomatico comunale, Bolle e brevi, Palchetto 10,<br />
Cassetto 7, 17; Palchetto 13, Cassetto 18; Palchetto 1, Cassetto 20; ASP,<br />
ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere, nn. 1-7; ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea,<br />
nn. 4, 54; ASP, Giudiziario, Podestà (1277), b. 10b; ASP, Giudiziario,<br />
Capitano del popolo (1354-1357), b. 114; ASP, Giudiziario, Miscel<strong>la</strong>nea giudiziaria,<br />
Maggior Sindaco (1346-1375), b. n.n.<br />
* Statuti del territorio: Castelleone di Deruta: E. FARINA, Statuti di Castiglion<br />
del Lago (sec. XIV) 24 , in BDSPU XVIII (1912), pp. 101-147; Corciano: Statuto<br />
del castello di Corciano, a cura di G. SCENTONI, Perugia 1984 (Archivi<br />
dell’Umbria, Inventari e ricerche, 2); Deruta: Lo statuto di Deruta in volgare<br />
dell’anno 1465, a cura di M. G. NICO OTTAVIANI, Firenze, 1982 (Quaderni<br />
del « Centro per il Collegamento degli Studi medievali e Umanistici nell’Università<br />
di Perugia », 9); Torgiano: M. RONCETTI, Statuti di Torgiano del 1426,<br />
in BDSPU, LIX (1962), pp. 97-178.<br />
La ricerca e le trascrizioni sono state effettuate da Andrea Maiarelli (ASP,<br />
ASCP, Statuti, nn. 1-4, 9-10, 12/1; ASP, ASCP, Consigli e riformanze, nn. 24, 30-<br />
32, 34, 38, 40-41, 47, 56-57, 61, 108, 124, 126-127, 132, 134 (doc. 85), 137-139,<br />
143, 181; ASP, ASCP, Editti e Bandi, n. 2; ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle,<br />
brevi e lettere, nn. 2-4 (doc. 66); ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea, nn. 4, 54; ASP, ASCP,<br />
Diplomatico comunale, Bolle e brevi, Palchetto 10, Cassetto 7, 17; Palchetto 13,<br />
24 Nel Repertorio degli statuti comunali umbri, a cura di P. BIANCIARDI e M. G. NICO<br />
OTTAVIANI, Spoleto 1992, (Quaderni del « Centro per il Collegamento degli Studi medievali<br />
e Umanistici nell’Umbria », 28), pp. 76-77, si chiarisce, una volta per tutte, l’errata<br />
attribuzione a Castiglion del Lago, dello statuto edito da Farina, appartenente, in realtà a<br />
Castelleone.
18 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Cassetto 18; Palchetto 1, Cassetto 20), Pao<strong>la</strong> Monacchia, (ASP, ASCP, Consigli e<br />
riformanze, nn. 31 (doc. 21), 69; ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e<br />
lettere, n. 4 (docc. 71, 72), 7; ASP, Giudiziario, Podestà (1277), b. 10b, Miscel<strong>la</strong>nea<br />
giudiziaria, Maggior Sindaco (1346-1375), b. n.n., reg. 1; ASP, Giudiziario,<br />
Giudice di giustizia (1359-1367), b. 17, reg. 6), Serena Sampaolo: (ASP, ASCP,<br />
Consigli e riformanze, nn. 6, 7, 17, 131, 133, 134 (doc. 84), 136; ASP, ASCP,<br />
Editti e Bandi, nn. 1, 4-7), Alberto Sartore: [ASP, ASCP, Consigli e riformanze,<br />
nn. 1-5; ASP, Giudiziario, Giudice di giustizia (1359-1367), b. 17, reg. 4; ASP,<br />
Giudiziario, Capitano del Popolo, (1354-1357), b. 114].
Perugia<br />
INDICE DELLE FONTI<br />
1. 1277, settembre<br />
Giudiziario<br />
ASP, Giudiziario antico, Podestà (1277), b. 10b.<br />
Contro coloro che contravvengono alle disposizioni circa i funerali (fasc. 6,<br />
c. 99rv)<br />
2. 1279<br />
Statuti<br />
ASP, ASCP, Statuti, n. 1.<br />
Ed.: Statuto del comune di Perugia del 1279, a cura di S. CAPRIOLI e A. BARTOLI<br />
LANGELI, voll. 2, Perugia 1996 (Deputazione di Storia Patria per l’Umbria, Fonti<br />
per <strong>la</strong> storia dell’Umbria, 21-22).<br />
Qualiter puniantur facientes mortuum militem, et de dupleriis faciendis<br />
et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis (Rub. 379, c. 53rv)<br />
Qualiter mulieres non redeant ad domum defuncti postquam frater predicationem<br />
fecerit (Rub. 380, c. 53v)<br />
3. 1285<br />
Statuti<br />
ASP, ASCP, Statuti (secc. XIII-XIV), n. 12/1.<br />
❑ Qualiter puniantur facientes mortuum militem, et de dupleriis faciendis<br />
et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis (Rub. 375,<br />
cc. 32v-33r). Vedi n. 2, 1279. Statuti, Rub. 379<br />
❑ Qualiter mulieres non redeant ad domum defuncti postquam frater<br />
predicationem fecerit (Rub. 376, c. 33r). Vedi n. 2, 1279. Statuti,<br />
Rub. 380<br />
19
20 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
4. 1318, febbraio 17<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1318-1319), n. 17.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii intorno al vestire degli uomini e<br />
delle donne in Perugia dall’anno 1266 al 1536, in Memorie del<strong>la</strong> reale Accademia<br />
delle Scienze di Torino, Serie II, To. XXXVIII, 1888, pp. 164-165.<br />
Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et aliorum<br />
ornamentorum ... (c. 13v)<br />
5. 1318, febbraio 20<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1318-1319), n. 17.<br />
❑ Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et aliorum<br />
ornamentorum... (cc. 16v-17r). Vedi n. 4, 1318, febbraio 17. Riformanze,<br />
Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et<br />
aliorum ornamentorum ...<br />
6. 1342<br />
Statuti<br />
ASP, ASCP, Statuti, n. 2.<br />
Ed.: Statuti di Perugia dell’anno MCCCXLII, a cura di G. DEGLI AZZI, voll. 4,<br />
Roma 1913-1916 (Corpus Statutorum Italicorum, 4) e Statuto del Comune e Popolo<br />
di Perugia del 1342 in volgare, a cura di M. SALEM ELSHEIKH, voll. 3, Perugia<br />
2000 (Deputazione di Storia Patria per l’Umbria, Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria,<br />
25-27).<br />
De le femmene portante en capo corona e certe altre cose, e de le<br />
mancie da non fare (tomo III, Rub. 233, c. 201r)<br />
De gli ariede e fregiature e certe pangne da non portare, et de le mancie<br />
vetate e corone (tomo III, Rub. 234, cc. 201r-202r)<br />
7. 1347<br />
Giudiziario<br />
ASP, Giudiziario antico, Miscel<strong>la</strong>nea giudiziaria, Maggior Sindaco (1346-1375),<br />
b.n.n.<br />
Inquisizioni e condanne per contravvenzioni alle norme suntuarie comminate<br />
dal maggior sindaco del comune (reg. 1, cc. 2v e ss.)
Perugia<br />
8. 1354, aprile<br />
Giudiziario<br />
ASP, Giudiziario antico. Capitano del Popolo (1354-1357), b. 114.<br />
Infrascripte sunt condempnationes et sententie (reg. 1, c. 122r).<br />
9. 1364, dicembre 16<br />
Giudiziario<br />
ASP, Giudiziario antico, Giudice di giustizia, (1359-1367), b. 17.<br />
Condanne e sentenze (reg. 4, c. 2rv).<br />
10. 1366, marzo 17<br />
Giudiziario<br />
ASP, Giudiziario antico, Giudice di giustizia, (1359-1367), b. 17.<br />
Hec sunt condempnationes et sententie (reg. 6, cc. 7v-10r).<br />
11. 1366<br />
Statuti<br />
ASP, ASCP, Statuti n. 3.<br />
De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis. (Rub. 28, c. 43r)<br />
De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />
portandis (Rub. 29, c. 43rv)<br />
De velluto et drappis non portandis (Rub. 30, c. 43v)<br />
De annulis portandis nisi ad numerum trium (Rub. 31, c. 43v)<br />
Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare nisi<br />
duas robbas honorabiles tantum (Rub. 32, c. 43v)<br />
De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per consanguineos occasione<br />
alicuius predicte parentele (Rub. 33, cc. 43v-44r)<br />
De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />
familia et nomen suum (Rub. 34, c. 44r)<br />
De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />
et solvant (Rub. 35, c. 44r)<br />
De donis et mancis non fiendis affigliatis (Rub. 37, c. 44rv)<br />
De conviviis dominarum de sero non fiendis (Rub. 38, c. 44v)<br />
De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />
vivandarum (Rub. 39, c. 44v)<br />
21
22 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Quod convitantes a certo numero supra teneantur notificare officiali<br />
(Rub. 40, cc. 44v-45r)<br />
De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />
maritarentur (Rub. 41, c. 45r)<br />
De ludis coronarum et rainarum et aliorum non faciendis (Rub. 42, c.<br />
45rv)<br />
De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias (Rub. 43, c. 45v)<br />
Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas (Rub.<br />
44, c. 45v)<br />
Quod non portentur chorone vel schiagialia tempore nuptiarum vel conviviorum<br />
(Rub. 45, cc. 45v-46r)<br />
De extimatoribus eligendis super arediis (Rub. 46, c. 46r)<br />
De mortuis non ornandis et non portandis certa forma (Rub. 48, c. 46rv)<br />
Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis alicuius,<br />
excepta uxore (Rub. 53, c. 47r)<br />
12. 1366<br />
Statuti<br />
ASP, ASCP, Statuti, n. 4.<br />
❑ De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis (Rub. 28, c. 36rv).<br />
Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 28<br />
❑ De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />
portandis (Rub. 29, c. 36v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 29<br />
❑ De velluto et drappis non portandis (Rub. 30, c. 36v). Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 30<br />
❑ De anulis non portandis nisi ad numerum trium (Rub. 31, c. 36v). Vedi<br />
n. 11, 1366. Statuti, Rub. 31<br />
❑ Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />
nisi duas robbas honorabiles tantum (Rub. 32, cc. 36v-37r). Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 32<br />
❑ De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />
occasione alicuius parentele (Rub. 33, c. 37r). Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />
Rub. 33<br />
❑ De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et<br />
eius familia et nomen suum (Rub. 34, c. 37r). Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />
Rub. 34<br />
❑ De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />
et solvant (Rub. 35, c. 37rv). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 35
Perugia<br />
❑ De donis et manciis non fiendis affig<strong>la</strong>tis (Rub. 37, c. 37v). Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 37<br />
❑ De conviviis dominarum de sero non fiendis (Rub. 38, c. 37v). Vedi<br />
n. 11, 1366. Statuti, Rub. 38<br />
❑ De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />
vivandarum (Rub. 39, cc. 37v-38r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 39<br />
❑ Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare officiali<br />
(Rub. 40, c. 38r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 40<br />
❑ De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />
maritarentur (Rub. 41, c. 38rv). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 41<br />
❑ De ludis coronarum et rinarum et aliorum non fiendis (Rub. 42, cc. 38v-<br />
39r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 42<br />
❑ De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias (Rub. 43, c. 39r). Vedi<br />
n. 11, 1366. Statuti, Rub. 43<br />
❑ Quod ordinamenta conviviorum non intelligentur ad pias causas (Rub. 44,<br />
c. 39r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 44<br />
❑ Quod non portentur corone vel schiagialia tempore nuptiarum vel<br />
conviviorum (Rub. 45, c. 39r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 45<br />
❑ De extimatoribus eligendis super arediis (Rub. 46, c. 39rv). Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 46<br />
❑ De mortuis non ornandis et non portandis nisi certa forma (Rub. 48,<br />
c. 39v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 48<br />
❑ Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis alicuius,<br />
excepta uxore (Rub. 53, c. 40v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 53<br />
13. 1370, novembre 26<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1369-1370), n. 181.<br />
Ordine de vestimentis et donis quorumdam numptiorum (c. 95v)<br />
14. 1376, settembre 5<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1375-1376), n. 24.<br />
Ordinamentum de divisis et quibusdam aliis (cc. 172r-174r)<br />
15. 1382, febbraio 20<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1382), n. 30.<br />
Ordinamentum circha reformationem inutilium expensarum (c. 27v)<br />
23
24 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
16. 1382, febbraio 21<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1382), n. 30.<br />
Electio officialium ad refrenandum inutiles expensas (c. 27v)<br />
17. 1382, ottobre 25<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1382), n. 30.<br />
Ordinamentum circa refrenationem expensarum conviviorum, nuptiarum<br />
et mortuorum (c. 183v)<br />
18. 1382, dicembre 14<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1382), n. 30.<br />
Ordinamentum pro expensis dominorum priorum (c. 227v)<br />
19. 1383, gennaio 28<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1383), n. 31.<br />
Ordinamentum quod domini priores possint eligere duos camerarios super<br />
expensis (c. 15r)<br />
20. 1383, gennaio 29<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1383), n. 31.<br />
Electio duorum camerariorum ad calcu<strong>la</strong>ndum expensas factas per dominos<br />
priores (c. 15v)<br />
21. 1383, luglio 14<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1383), n. 31.<br />
Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Perugia, Perugia 1975 (Deputazione di Storia Patria<br />
per l’Umbria, Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria, 10), pp. 229-230.<br />
Registrum littere in favorem Sa<strong>la</strong>monis Ebrey (c. 230v)
Perugia<br />
22. 1384, febbraio 1<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1384), n. 32.<br />
Revocatio reformationum factarum pro sepulturis mortuorum (c. 11r)<br />
23. 1384, luglio 1<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1384), n. 32.<br />
Ordinamentum pro expensis non fiendis ad funera (c. 148rv)<br />
24. 1386, luglio 20<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1386), n. 34.<br />
Ordinamentum super regu<strong>la</strong>tione Camere et refrenatione expensarum etc.<br />
(c. 147r)<br />
25. 1386, agosto 13<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1386), n. 34.<br />
Ordinamentum et mandatum pro expensis dominorum priorum (c. 174v)<br />
26. 1390, agosto 23<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1390-1391), n. 38.<br />
De torticiis non portandis ad mortuos (c. 100v)<br />
27. 1391, marzo 17<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1390-1391), n. 38.<br />
Ordinamentum quod torticcia magnia et bance possint ad mortuos portari<br />
(c. 163v)<br />
25
26 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
28. 1394, agosto 12<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1394), n. 40.<br />
De pena deferentium divisas (c. 130rv)<br />
29. 1395, luglio 2<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1395), n. 41.<br />
Ordinamentum quod eligatur offitialis super arediis mulierum et super<br />
dampnis datis et extraordinariis et defunctis (c. 88r)<br />
30. Inizi sec. XV<br />
Statuti<br />
ASP, ASCP, Statuti, n. 9.<br />
❑ De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis (Rub. 28, cc.<br />
21v-22r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 28<br />
❑ De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />
portandis (Rub. 29, c. 22r), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 29<br />
❑ De velluto et drappo vel drappis non portandis (Rub. 30, c. 22r),<br />
Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 30<br />
❑ De anulis portandis nisi ad numerum trium (Rub. 31, c. 22r), Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 31<br />
Addatur post infrascriptam rubricam quod maior Sindicus et caetera in<br />
hac forma, videlicet: De vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus permissis<br />
et prohibitis. Rubrica (Addictio, c. 21v. Sostituisce i capitoli 28-31).<br />
❑ Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />
nisi duas robbas honorabiles tantum. (Rub. 32, c. 22r), Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 32<br />
❑ De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />
occasione alicuius parentele (Rub. 33, c. 22rv), Vedi n. 11, 1366.<br />
Statuti, Rub. 33<br />
❑ De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et<br />
eius familia et nomen suum (Rub. 34, c. 22v), Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />
Rub. 34<br />
❑ De modo pene solvende per mulieres et qualiter pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />
et solvant (Rub. 35, c. 22v), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 35<br />
❑ De donis et mancis non fiendis affigliatis (Rub. 37, c. 22v), Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 37
Perugia<br />
❑ De conviviis dominarum de sero non fiendis (Rub. 38, c. 23r), Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 38<br />
❑ De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />
vivandarum (Rub. 39, c. 23r), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 39<br />
❑ Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare officiali<br />
ante factum (Rub. 40, c. 23rv), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 40<br />
❑ De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />
maritarentur (Rub. 41, c. 23v), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 41<br />
❑ De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis (Rub. 42,<br />
cc. 23v-24r), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 42<br />
❑ De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias (Rub. 43, c. 24r), Vedi<br />
n. 11, 1366. Statuti, Rub. 43<br />
❑ Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas<br />
(Rub. 44, c. 24r), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 44<br />
❑ Quod non portentur corone vel schiagialia, ornamenta vel alia prohibita<br />
tempore nuptiarum vel conviviorum (Rub. 45, c. 24r), Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 45<br />
❑ De extimatoribus eligendis super arediis (Rub. 46, c. 24r), Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 46<br />
❑ De mortuis non ornandis et non portandis certa forma (Rub. 48, c. 24rv),<br />
Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 48<br />
❑ Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis alicuius,<br />
excepta uxore (Rub. 53, c. 25r), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 53<br />
31. 1401, giugno 22<br />
Provvedimento<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Ornamenta mulierum (c. 84r)<br />
32. 1402, giugno 5<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1402), n. 47.<br />
Consilium camerariorum super reformatione vestimentorum mulierum (c. 62v)<br />
33. 1402, giugno 22<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1402), n. 47.<br />
Ordinamentum contra mulieres portantes vestimenta prohibita (c. 68rv)<br />
27
28 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
34. 1411, luglio 3<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1411), n. 56.<br />
Ordinamentum quod domini priores habeant arbitrium providendi quod<br />
certe expense non fiant in corructis mortuorum (c. 65rv)<br />
35. 1411, luglio 6<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Sumptus funerum et arrediorum (c. 86v)<br />
36. 1411, luglio 6<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1411), n. 56.<br />
Ordinamentum certarum expensarum non fiendarum in corructis (c. 68v)<br />
37. 1411, luglio 12<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1411), n. 56.<br />
Commissio bampnimenti de certis expensis non fiendis in corructis (c. 72v)<br />
38. 1412, luglio 5<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1412), n. 57.<br />
Ordinamentum quod torcu<strong>la</strong>ria mangna in astis non ferantur ad mortuos<br />
(c. 79v)<br />
39. Post 1415<br />
Statuti<br />
ASP, ASCP, Statuti, n. 10.<br />
❑ De vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus permissis et prohibitis.<br />
Rubrica (Rub. 26, c. 32rv), Vedi n. 30, inizi sec. XV. Statuti, Addictio<br />
dopo Rub. 31<br />
❑ De mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare nisi
Perugia<br />
duas robbas honorabiles tantum (Rub. 27, c. 32v), Vedi n. 11, 1366.<br />
Statuti, Rub. 32<br />
❑ De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />
occasione alicuius predicte parentele (Rub. 28, cc. 32v-33r). Vedi n.<br />
11, 1366. Statuti, Rub. 33<br />
❑ De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et<br />
eius familia et nomen suum (Rub. 29, c. 33r). Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />
Rub. 34<br />
❑ De modo pene solvende per mulieres et qualiter compel<strong>la</strong>ntur et solvant<br />
(Rub. 30, c. 33r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 35<br />
❑ De donis et manciis non fiendis afigliatis (Rub. 32, c. 33r). Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 37<br />
❑ De conviviis dominarum de sero non fiendis (Rub. 33, c. 33v). Vedi<br />
n. 11, 1366. Statuti, Rub. 38<br />
❑ De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />
vivandarum (Rub. 34, c. 33v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 39<br />
❑ Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare antefactum<br />
(Rub. 35, cc. 33v-34r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 40<br />
❑ De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />
maritarentur (Rub. 36, c. 34r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 41<br />
❑ De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis (Rub. 37,<br />
c. 34r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 42<br />
❑ De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias (Rub. 38, c. 34rv).<br />
Vedi n. 11, 1366. Statuti Rub. 43<br />
❑ Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas<br />
(Rub. 39, c. 34v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 44<br />
❑ Quod non portentur ornamenta vel alia prohibita tempore nuptiarum<br />
vel conviviorum (Rub. 40, c. 34v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 45<br />
❑ De extimatoribus eligendis super arediis (Rub. 41, c. 34v). Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 46<br />
❑ De mortuis non ornandis et non portandis certa forma (Rub. 43,<br />
c. 35r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 48<br />
❑ Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />
alicuius, excepta uxore (Rub. 48, c. 35v). Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />
Rub. 53<br />
40. 1416, novembre 4<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Habitus mulierum regule (c. 88v)<br />
29
30 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
41. 1416, novembre 4<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Mulierum habitus; meretricum habitus (c. 89r)<br />
42. 1416, novembre 4-5<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1416), n. 61.<br />
Ed. parziale: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 180-182.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 120rv)<br />
43. 1416 novembre 17<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1416), n. 61.<br />
Ed. parziale: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 182-183.<br />
Correptio c<strong>la</strong>midum mulierum honestarum (c. 122v)<br />
44. 1420 giugno 21<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Divise non portentur (c. 88v)<br />
45. 1420, giugno 21<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Divise et signa (cc. 89v-90r)<br />
46. 1420, giugno 21<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1410-1418), n. 54.<br />
Decreto di Braccio Fortebraccio sulle divise (cc. 17r-18v)
Perugia<br />
47. 1432, aprile 10<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1432-1433), n. 69.<br />
Ed.: Documenti di storia perugina, a cura di A. FABRETTI, vol. II, Torino 1892,<br />
pp. 122-127.<br />
Ordinamenti per gli Ebrei (cc. 51v-52v)<br />
48. 1432, aprile 17<br />
Bando<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1432-1433), n. 69.<br />
Ed.: Documenti di storia ... cit., pp. 127-129.<br />
Bannimentum Ebreorum (c. 55r)<br />
49. 1445, marzo 18<br />
Avviso di pubblicazione<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Vestimenta mulierum (c. 106v)<br />
50. 1445, marzo 18<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1439-1473), n. 2.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 188-191.<br />
Decretum contra ornamenta mulierum (cc. 16v-17v)<br />
51. 1445, aprile 8<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Privilegi, bolle, brevi e lettere (1439-1473), n. 2.<br />
Decretum super ordinamentis mortuorum (c. 18v)<br />
52. 1445, aprile 8<br />
Notifica<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Expense funerum (c. 106v)<br />
31
32 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
53. 1460, aprile 29<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1439-1473), n. 2.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 192-197.<br />
Decretum domini Bartolomei episcopi Cornetani et gubernatoris Perusii<br />
modificans ornamenta et dotes mulierum et expensas funerum (cc. 85r-<br />
86r)<br />
54. 1468, marzo 25<br />
Breve apostolico<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1466-1480), n. 3.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., p. 197.<br />
Breve apostolicum de absolutione mulierum excomunicationem incursarum<br />
propter nimios ornatus (c. 26r)<br />
55. 1469, marzo 21<br />
Breve apostolico<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1439-1473), n. 2.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., p. 198.<br />
Breve apostolico sul<strong>la</strong> scomunica delle donne che non osservano le disposizioni<br />
sul lusso (c. 86r)<br />
56. 1469, agosto 1<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1466-1480), n. 3.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 198-200.<br />
Decretum moderans ordinamenta... (cc. 40v-41r)<br />
57. 1472, febbraio 21<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1472), n. 108.<br />
XX civium electio super concordis faciendis inter cives odio se habentes<br />
et super moderando habitu <strong>la</strong>stino mulierum (c. 31rv)
Perugia<br />
58. 1472, marzo 4<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1472), n. 108.<br />
Electio duorum civium pro qualibet porta ad rego<strong>la</strong>ndum vestes mulierum.<br />
(c. 53v)<br />
59. 1472, marzo 20<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1466-1480), n. 3.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 203-204.<br />
Decretum refrenans et moderans impudicos habitus mulierum (c. 63v)<br />
60. 1474, febbraio 14<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1466-1480), n. 3.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 204-205.<br />
Abolitio excomunicationis super impudico habitu mulierum opposite (c. 77v)<br />
61. 1475, marzo 24<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolli, brevi e lettere (1466-1480), n. 3.<br />
Decretum super habitus mulierum et expensas funerum (c. 85r)<br />
62. 1485, marzo 30<br />
Bando<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (1484-1524), n. 2.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 209-210.<br />
Mulierum ornamentorum moderatio (cc. 12v-13r)<br />
63. 1502, aprile 2<br />
Ricordo di riformanza<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Super ornatu mulierum (c. 134r)<br />
33
34 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
64. 1502, aprile 2<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1500-1502), n. 124.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 213-215.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 126v-127r)<br />
65. 1502, maggio 30<br />
Breve apostolico<br />
ASP, ASCP, Diplomatico comunale, Bolle e brevi, Palchetto 10, Cassetto 17.<br />
Approvazione pontificia del testo precedente (n. 3)<br />
66. 1506, aprile 6<br />
Ricordo di riformanza<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Ornatus mulierum (c. 134v)<br />
67. 1506, aprile 7<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1506-1508), n. 126.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 215-218.<br />
Lex de vestimentis et ornamentis mulierum et de dotibus concedendis<br />
(cc. 13v-14v)<br />
68. 1506, aprile 8<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (1484-1524), n. 2.<br />
❑ Disposizioni suntuarie, Vedi n. 67, 1506, aprile 7. Riformanze (cc. 105v-<br />
106v)<br />
69. 1508, aprile 1<br />
Decreto<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1480-1508), n. 4.<br />
Decretum confirmationis capitolorum vestitus et superstitum eorumdem<br />
(cc. 199v-200r)
Perugia<br />
70. 1508, aprile 4<br />
Ricordo di riformanza<br />
ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />
Vestitus virorum et mulierum moderatio (c. 135v)<br />
71. 1508, aprile 4<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1506-1508), n. 126.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 219-223.<br />
Capitu<strong>la</strong> et reformationes super vestimentis et ornamentis hominum et<br />
mulierum (cc. 124v-126v)<br />
72. 1508, aprile 9-10<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (1484-1524), n. 2.<br />
❑ Disposizioni suntuarie. Vedi n. 71, 1508, aprile 4. Riformanze (cc. 123r-<br />
126r)<br />
73. 1508, aprile 18<br />
Breve apostolico<br />
ASP, ASCP, Diplomatico comunale, Bolle e brevi, palchetto 10, cassetto 17.<br />
Approvazione pontificia del testo precedente (n. 24)<br />
74. 1508, giugno 16<br />
Breve<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1480-1508), n. 4.<br />
Breve confirmationis capitulorum vestitus (c. 199r)<br />
75. 1508, giugno 16<br />
Pubblicazione di breve<br />
ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1480-1508), n. 4.<br />
Publicatio suprascripti brevis (c. 199rv)<br />
35
36 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
76. 1510, aprile 26<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1509-1512), n. 127.<br />
Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., p. 224.<br />
Corectio ordinamentorum vestimentorum virorum et mulierum (c. 67v)<br />
77. 1526<br />
Statuti<br />
Primum volumen statutorum augustae Perusiae magistratuum ordines et auctoritatem<br />
aliaque egregia civitatis ordinamenta continens nuper emendatum, actum et<br />
impressum ad publicam utilitatem, Perusiae, in aedibus Hieronymi Francisci Charto<strong>la</strong>rii,<br />
1526.<br />
❑ De vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus permissis et prohibitis<br />
(Rub. 27, cc. 23v-24r). Vedi n. 30, inizi sec. XIV, Statuti, addictio<br />
dopo Rub. 31<br />
❑ De mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare nisi<br />
duas robbas honorabiles tantum (Rub. 28, c. 24rv). Vedi n. 11, 1366.<br />
Statuti, Rub. 32<br />
❑ De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per consanguineos<br />
occasione alicuius predicte parentele (Rub. 29, c. 24v). Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 33<br />
❑ De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et<br />
eius familia et nomen suum (Rub. 30, c. 24rv). Vedi n. 11, 1366.<br />
Statuti, Rub. 34<br />
❑ De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />
et solvant (Rub. 31, c. 24v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 35<br />
❑ De donis et mancis non fiendis affigliatis (Rub. 33, c. 24v). Vedi n. 11,<br />
1366, Statuti, Rub. 37<br />
❑ De conviviis dominarum de sero non fiendis (Rub. 34, c. 25r). Vedi<br />
n. 11, 1366. Statuti, Rub. 38<br />
❑ De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />
vivandarum (Rub. 35, c. 25r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 39<br />
❑ Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare officiali<br />
(Rub. 36, c. 25r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 40<br />
❑ De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />
maritarentur (Rub. 37, c. 25rv). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 41<br />
❑ De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis (Rub. 38,<br />
c. 25v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 42<br />
❑ De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias (Rub. 39, c. 25v). Vedi<br />
n. 11, 1366. Statuti, Rub. 43
Perugia<br />
❑ Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas<br />
(Rub. 40, c. 26r). Vedi n. 11, 1366. Statuti. Rub. 44<br />
❑ Quod non portentur corone vel schiagialia, ornamenta vel alia prohibita<br />
tempore nuptiarum vel conviviorum (Rub. 41, c. 26r). Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 45<br />
❑ De extimatoribus eligendis super arediis (Rub. 42, c. 26r). Vedi n. 11,<br />
1366. Statuti, Rub. 46<br />
❑ De mortuis non ornandis et non portandis certa forma (Rub. 44, c. 26r).<br />
Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 48<br />
❑ Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />
alicuius, excepta uxore (Rub. 49, cc. 26v-27r). Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />
Rub. 53<br />
78. 1529, giugno 20<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1527-1529), n. 131.<br />
Reformationes legis vestimentorum mulierum (cc. 160r-161r)<br />
79. 1529, giugno 20<br />
Ordinamenti<br />
Ed. parziale: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 225-229.<br />
Legge et ordinamenti facti sopra li vestimenti de le donne et spose<br />
Peroscine. Impressum Perusie die IIII decembris 1529 per Hieronymum<br />
de Cartu<strong>la</strong>riis. Anno 1529. [Cinquecentina estremamente rara; una copia<br />
è conservata presso <strong>la</strong> Biblioteca Augusta del Comune di Perugia, Misc. I<br />
B 17].<br />
80. 1529, giugno 21<br />
Breve apostolico<br />
ASP, ASCP, Diplomatico comunale, Bolle e brevi, palchetto 13, cassetto 18.<br />
Approvazione pontificia del testo del documento precedente (n. 81)<br />
81. 1529, giugno 27<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (1525-1536), n. 3. [cc. 83r (84r) – 85r (86r)]<br />
37
38 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
❑ Vestitus mulieri additiones, Vedi n. 78, 1529, giugno 20. Riformanze.<br />
Reformationes legis vestimentorum mulierum; n. 79, 1529, giugno 20.<br />
Ordinamenti. Legge et ordinamenti facti ...<br />
82. 1532, marzo 27<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1530-1532), n. 132.<br />
Decretum reverendissimi domini vicelegati circha ornatum muliebrem tollendum<br />
(c. 138r)<br />
83. 1535, dicembre 19<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1533-1535), n. 133.<br />
Que capitu<strong>la</strong> et leges edite super vestimentis debeant observari decetero<br />
(c. 217v)<br />
84. 1536, novembre 28<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1536-1540), n. 134.<br />
Prohibitio per<strong>la</strong>rum et catenel<strong>la</strong>rum auri ac anulorum ultra valorem XX<br />
scutorum (c. 49v)<br />
85. 1536, dicembre 8<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1536-1540), n. 134.<br />
Ed. A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 229-232.<br />
Ordinamenta et reformationes super vestitu et ornatu mulierum civitatis<br />
Perusii nuperrime facta et reformata modo et ordine infrascripto, videlicet<br />
(cc. 53v-54r)<br />
86. 1536, dicembre 8<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (1525-1536), n. 3.<br />
❑ Ordinamenti sopra il vestire delle donne. (cc. 222v-223r). Vedi n. 85,
Perugia<br />
1536, dicembre 8. Riformanze. Ordinamenta et reformationes supra<br />
vestitu et ornatu mulierum civitatis Perusii nuperrime facta et reformata<br />
modo et ordine infrascripto, videlicet<br />
87. [1548]<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 11r-12r)<br />
88. [1549]<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Reformationi sopra il vestir de le donne etc. (cc. 5r-8v)<br />
89. 1549, marzo 23<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
❑ Reformationi sopra il vestir delle donne etc. (cc. 14r-16v). Vedi n. 88,<br />
[1549], Bandi. Reformationi sopra il vestir delle donne<br />
90. 1555, 22 marzo<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1553-1556), n. 136.<br />
Trasc. E. ZAMPERINI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> in Umbria tra Perugia e Città di<br />
Castello, tesi di <strong>la</strong>urea, Facoltà di Lettere e Filosofia, Univ. St. Perugia, re<strong>la</strong>tore<br />
prof. M. Grazia Nico, aa. 1998-1999, pp. 79-85.<br />
Ordinamenta super ornamentis mulierum facta (cc. 111r-112r)<br />
91. [1555]<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
❑ Capitu<strong>la</strong> super resecatione ornamentorum mulierum. (cc. 1r-4v, 13rv).<br />
Vedi n. 90, 1555, 22 marzo. Riformanze. Ordinamenta super ornamentis<br />
mulierum facta<br />
39
40 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
92. 1559, 24 giugno<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1557-1560), n. 137.<br />
Capitu<strong>la</strong> super vestem virorum et mulierum (c. 184rv)<br />
93. 1559<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
❑ Ordinamenti sopra il vestire delle donne. (cc. 18r-21r). Vedi n. 90, 1559,<br />
24 giugno. Riformanze, Capitu<strong>la</strong> super vestem virorum et mulierum<br />
94. 1562, giugno 2<br />
Riformanze<br />
ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1561-1563), n. 138.<br />
Trasc. E. ZAMPERINI, La legis<strong>la</strong>zione ... cit., pp. 94-105.<br />
Nova provisio et reforma super vestimentis virorum et mulierum (cc. 104v-<br />
105r)<br />
95. 1562, agosto 24<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Modus et ordo generalis super vestibus et ornamentis tum hominum,<br />
tum etiam mulierum. Conferma del documento precedente (cc. 22r-30v).<br />
Vedi, per il testo del documento confermato, n. 94, 1562, giugno 2. Riformanze.<br />
Nova provisio et reforma super vestimentis virorum et mulierum<br />
96. 1562, ottobre 1<br />
Breve apostolico<br />
ASP, ASCP, Diplomatico comunale, Bolle e brevi, palchetto 1, cassetto 20.<br />
Pio IV conferma <strong>la</strong> delibera del 2 giugno precedente (n. 134)<br />
97. 1564, aprile 5<br />
Riformanze<br />
ASP, ASPC, Consigli e riformanze (1564-1565), n. 139.<br />
Moderatio seu reformatio funerum mortuorum (c. 32rv)
Perugia<br />
98. 1564, 18 aprile<br />
Riformanze<br />
ASP, ASPC, Consigli e riformanze (1564-1565), n. 139.<br />
Additio capituli super funeribus mortuorum et obtemptio (c. 34rv)<br />
99. 1564, maggio 13<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (1562-1568), n. 6.<br />
Renovatio bannimentorum super vestimentis hominum et mulierum (c. 93)<br />
100. Post 1564<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 9r-10v)<br />
101. 1571<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 32r-35r)<br />
102. 1575 gennaio 25<br />
Riformanze<br />
ASP, ASPC, Consigli e riformanze (1574-1576), n. 143.<br />
Elezione dei membri del<strong>la</strong> commissione sul<strong>la</strong> riforma delle vesti e ornamenti<br />
(c. 57v)<br />
103. 1575, marzo 19<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 36r-41r)<br />
104. 1575<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
41
42 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
❑ Ordinamenti sopra il vestire delle donne. Vedi n. 103, 1575, marzo 19.<br />
Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne. (cc. 44r-47v)<br />
105. 1582, dicembre 6-7<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Vestire delle cortegiane o meretrici (cc. 57r-58r)<br />
106. 1582, dicembre 7<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Vestire et doti. Nova provisione et riforma sopra le pompe et superfluità<br />
(cc. 48r-52v, 65r)<br />
107. 1582, dicembre 14<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Stimatori delle gioie (c. 53r)<br />
108. 1582, dicembre 23<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Vestire aggiunta (cc. 55r-56r)<br />
109. [1589]<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Vestire (cc. 59r-63v)<br />
110. [Post 1589?]<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 66r-70v)
Perugia<br />
111. 1595<br />
Bandi<br />
ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />
Nuova Pragmatica del vestire et habiti degli huomini et donne del<strong>la</strong> città<br />
di Perugia et suo contado. In Perugia, appresso Pietro Iacomo Petrucci,<br />
MDXCV (cc. 99r-102v)<br />
43
FONTI<br />
1. 1277, settembre<br />
Giudiziario<br />
Contro coloro che contravvengono alle disposizioni circa i funerali<br />
Domina Richa uxor condam domini Ugolini Abadenghe de parochia S. Severi<br />
de P<strong>la</strong>tea; cum ipsa fuit ad maritum suum ad ecclesiam S. Laurentii quod<br />
abiverit descapiliata contra formam statutorum et fuerunt vissa per notarium domini<br />
potestatis et ipsa fuerit bis, per baiulum comunis, legitime requisita quod<br />
veniet ad se excusandam de predictis et venire contempsit. Imo passa fuit se<br />
poni in banco comunis X libras, in quo banco cucurrerit contumaciter existendo.<br />
Ideo dictus dominus potestas cum comuni condempnavit in decem libris denariorum<br />
secundum formam statutorum, computato banno in condempnatione.<br />
Domina C<strong>la</strong>ra uxor condam domini B<strong>la</strong>nçardi et Tebalducius Ufreducii procurator<br />
ipse domine, procuratorio nomine ipsius; cum constat domino potestati,<br />
ipsam dominam C<strong>la</strong>ram de mense augusti proximi preteriti, tempore quo corpus<br />
dicti domini B<strong>la</strong>nçardi tunc defonti, portatum fuit ad ecclesiam Sancti Petri ad<br />
sepeliendum, dicta domina stetit et fuit ibi scaviliata et traxit sibi capillos et fecit<br />
contra formam statutorum et predicta vissa fuerunt per notarium ipsius domini<br />
potestatis et terminum fuerit consignatum dicto procuratori pro ipsa domina et<br />
ipsius nomine, ad faciendum pro ipsa domina suam defensionem et nullum fecit<br />
legitime. Ideo dominus potestas ipsam dominam C<strong>la</strong>ram et dictum Ufreducium<br />
eius procuratorem pro ea et nomine ipsius domine condempnavit secundum formam<br />
statutorum in decem libris denariorum.<br />
Domina C<strong>la</strong>ra uxor condam Galucii filii domini Raspulii et Tebalducius Ufreducii<br />
procurator ipsius domine; cum constat domino potestati, ipsam dominam<br />
C<strong>la</strong>ram, de mense augusti proximi preteriti, tempore quo corpus dicti domini<br />
Galucii tunc defonti fuit portatum ad ecclesiam Sancti Laurentii ad sepeliendum,<br />
ipsa domina fuit ibi scapiliata et sibi traxit capillos et fecit contra formam statutorum<br />
et predicta vissa fuerunt per notarium ipsius domini potestatis et terminum<br />
fuisset consignatum dicto procuratori pro dicta domina ad faciendum suam de-
46 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
fensionem et nullum fecit legitime. Ideo dominus potestas ipsam dominam C<strong>la</strong>ram<br />
et dictum Tebalducium eius procuratorem, pro ipsa domina et nomine ipsius domine<br />
condempnavit secundum formam statutorum in decem libris denariorum.<br />
2. 1279<br />
Statuti<br />
Qualiter puniantur facientes mortuum militem, et de dupleriis faciendis<br />
et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis 1<br />
Presenti statuimus capitulo invio<strong>la</strong>biliter observando quod nemo deinceps aliquem<br />
mortuum audeat accingere, seu accingi facere, cingulo militari; vel aliquem<br />
equitem apud aliquam ecclesiam dimittere, cuiuscumque religionis gaudeat dignitate.<br />
Huius autem constitutionis temerarios in centum libras denariorum pro vice<br />
qualibet puniri iubemus. Set si contra faciens tanta videbitur inopia <strong>la</strong>borare,<br />
quod solvere nequeat dictam penam, potestas et capitaneus eum in dicta quantitate<br />
faciant forbanniri.<br />
Item nemini licere volumus facere fieri pro aliquo tumu<strong>la</strong>ndo nisi unum duplerium<br />
cere tantum ponderis sex librarum, salvo si dominus episcopus, vel eius<br />
vicarius seu etiam capel<strong>la</strong>nus, interfuerit sepulture: nam tunc quilibet duo dupleria<br />
eiusdem ponderis habere valeat sine pena.<br />
Nullus insuper pilos in barba pro mortuo aliquo ultra quam solitus est portare<br />
presumat, vel capillos de capite sibi extrahere, vel faciem seu vestem di<strong>la</strong>niare,<br />
guililmetum vel infu<strong>la</strong>m vel caputium de capite sibi extrahere, nec vestes mutare,<br />
non obstante quod fuisset mortuus consanguineus vel affinis, coniux vel coniunctus<br />
aliqua linea parentele, ascendente vel col<strong>la</strong>terali. Et si aliquis contra predicta vel<br />
aliquod predictorum venire presumpserit, solvat pro vice qualibet decem libras denariorum,<br />
salvo quod uxoribus pro maritis liceat habere vestes lugubres et portare.<br />
Preterea iubemus quod nullum cadaver, cuiuscumque sexus, etatis seu dignitatis<br />
existat seu extiterit, discopertum vel indutum apportetur ad ecclesiam aliquam<br />
seu etiam sepulturam. Et si fuerit contraventum, ille qui habitabit domum<br />
de qua cadaver exibit teneatur solvere pene nomine decem libras denariorum; et<br />
potestas et capitaneus dictam penam penitus exigere teneantur.<br />
Item nul<strong>la</strong> persona postquam cadaver ad ecclesiam fuerit portatum ad sepulturam,<br />
ire debeat post cadaver, nisi tantum clerici et persone religiose ac illi qui<br />
mortuum deportabunt. Et si quis contrafecerit, solvat pene nomine decem libras;<br />
quarum medietas sit communis et alia accusatoris. Et quilibet esse valeat accusator.<br />
Item potestas et capitaneus unum de suis notariis mittere teneantur ad eccle-<br />
1 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 3, 1285. Statuti, Qualiter puniantur facientes mortuum militem,<br />
et de dupleriis faciendis et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis.
Perugia<br />
siam Sancti Laurentii et ad monasterium Sancti Petri cotidie, quando ad ipsa<br />
loca cadavera deportantur ad sepeliendum, ad videndum et scribendum illum<br />
qui fecerit contra predicta vel aliquod predictorum.<br />
Item nul<strong>la</strong> mulier audeat ascendere sca<strong>la</strong>s prope campanile Sancti Laurentii<br />
ullo modo, dum aliquod cadaver in dicta ecclesia permanebit. Et si aliqua mulier<br />
contra fecerit, viginti solidos denariorum solvere teneatur; quorum medietas sit<br />
communis et alia esse debeat accusatoris.<br />
Item cum mortuus aliquis erit in ecclesia supradicta, sacerdotes ad cadaver<br />
ad ipsam ecclesiam profecturi stare debeant in choro canonicorum; et si in dicto<br />
choro stare recusaverint, aliquis eorum cande<strong>la</strong>s et denarios habere non debeat<br />
ullo modo. Et si aliquis ex parte defuncti, vel aliquis ad dispendium deputatus,<br />
daret alicui clerico, qui non staret in dicto choro ubi altare constitit, denarios vel<br />
cande<strong>la</strong>s, solvat pro vice qualibet decem libras denariorum; cuius banni medietas<br />
sit communis et aliam habeat accusator. Et esse possit quilibet accusator.<br />
Item quod dictum est de ecclesia Sancti Laurentii, illud intelligatur de ecclesia<br />
Sancti Petri et de omnibus aliis ecclesiis civitatis et burgorum.<br />
Statuimus insuper et firmiter et precise volumus observari quod potestas et<br />
capitaneus per totum mensem maii et iunii decem bonas et pulcras cultras de<br />
çendado fieri facere teneantur; et emi faciant decem celonem bonos et pulcros;<br />
quas cultras et quos celones massarius communis debeat retinere. Et aliquam dictarum<br />
cultrarum seu aliquem dictorum celonum nemini prestare debeant nisi pro<br />
necessitatibus defunctorum. Nam cum aliquis obierit, massarius communis Perusii<br />
debeat et teneatur prestare petenti cultram vel celonem, prout requirit facultas ut<br />
condicio defuntorum, ut cum eo vel ea portentur ad ecclesiam et sepulturam<br />
coperta mortuorum corpora. Cum tamen massarius prestabit cultram alicui vel<br />
celonem, scribat seu scribi faciat nomen et prenomen accipientis et de qua porta<br />
et parochia fuerit, ut pro repetitione et receptione massarius non fal<strong>la</strong>tur. Ille<br />
autem qui a massario cultram vel celonem recipiet pro mortuorum opportunitatibus,<br />
ut est dictum, suo expedito negotio cultram seu celonem massario communis<br />
Perusii reportare debeat, vel remittere, quam primo poterit et obtulerit se facultas;<br />
et redibitione cultre seu celonis facta, massarius communis scripturam factam<br />
de prestantia ipsius destruere vel destrui facere teneatur ne aliquis error intervenire<br />
possit et de restitutione facta possit aliquid in dubium revocari.<br />
Qualiter mulieres non redeant ad domum defuncti postquam frater<br />
predicationem fecerit 2<br />
Statuimus quod mulieres postquam predicaverit frater ad domum alicuius<br />
2 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 3, 1285. Statuti, Qualiter mulieres non redeant ad domum<br />
defuncti postquam frater predicationem fecerit, dove <strong>la</strong> rubrica appare unita alle due successive,<br />
di diverso tenore, in un unico capitolo.<br />
47
48 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
defuncti accedere non presumant nec in ea morentur, nisi attinerent defuncto<br />
usque in tertium gradum, quibus redire liceat et morari. Cum autem domine<br />
moriuntur, a dominabus vel mulieribus religiosis, et non ab aliis, debeant sepeliri.<br />
3. 1285<br />
Statuti<br />
Qualiter puniantur facientes mortuum militem, et de dupleriis faciendis<br />
et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis 3<br />
Qualiter mulieres non redeant ad domum defuncti postquam frater<br />
predicationem fecerit 4<br />
4. 1318, febbraio 17<br />
Riformanze<br />
Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et aliorum<br />
ornamentorum ... 5<br />
Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et aliorum ornamentorum<br />
hac vestimentorum <strong>la</strong>ne et sirici que a sponsis et maritis suis sponsis<br />
et uxoribus <strong>la</strong>rgiuntur et fiunt, ex quibus dotes consumantur et pereunt, maritorum<br />
status confunditur, inhonestas provenit et nonnulli ad egestatem de facilli<br />
adducuntur, inter mulieres invidie oriuntur et scanda<strong>la</strong> generantur, nos vero tante<br />
post salutare remedio occurrere cupientes, sancimus quod nul<strong>la</strong> mulier audeat<br />
vel presumat portare nec deferre in capite coronam seu ghir<strong>la</strong>ndam, arlegaturas<br />
seu intrecciaturas auri vel arrgenti vel margaritarum vei <strong>la</strong>pidum pretiosorum,<br />
nec in aliquibus indumentis seu vestimentis nec in aliqua parte corporis aliquod<br />
3 Vedi n. 2, 1279, Statuti, Qualiter puniantur facientes mortuum militem, et de<br />
dupleriis faciendis et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis. In fondo al<strong>la</strong><br />
rubrica è aggiunto, rispetto al 1279, il seguente passo: Item iubemus firmiter ordinantes<br />
quod nemo post mortem alicuius defunti vel defunte mittat, nec mittere debeat, ad<br />
domum heredum alicuius defunti et de qua defuntus exiverit, ensenium aliquod vel<br />
presente; et qui contrafecerit solvat pro vice qualibet pene nomine sentum solidos denariorum.<br />
4 Vedi n. 2, 1279. Statuti, Qualiter mulieres non redeant ad domum defuncti postquam<br />
frater predicationem fecerit.<br />
5 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 5, 1318, febbraio 20. Riformanze, Item cum propter superfluitates<br />
margaritarum, auri, argenti et aliorum ornamentorum...
Perugia<br />
ornamentum, exceptis pectorellis et monilibus de auro vel argento et fregis auratis<br />
vel inargentatis, que portare possint, dummodo inter omnia non excedant<br />
summam X librarum denariorum. Si qua vero contrafecerit puniatur de facto per<br />
dominos potestatem et capitaneum et quemlibet eorum in C libris denariorum<br />
pro qualibet vice; et quilibet possit contrafacientem denuntiare vel accusare, et<br />
nomen suum teneatur in secreto; et potestas et capitaneus inquirere dcbeant sine<br />
aliquo promotore, pena CC librarum denariorum; et de hoc expresse debeant<br />
sindicari. Possint tamen mulieres portare scagiale de auro vel argento sine pena,<br />
dummodo non excedat summam comuni exstimatione XXX librarum denariorum.<br />
Et quod nul<strong>la</strong> persona audeat dare alicui mulieri et nulle que intraret monisterium<br />
et ullo clerico qui diceret missam de novo aliquam mantiam, pena C librarum<br />
denariorum pro quolibet contrafaciente.<br />
5. 1318, febbraio 20<br />
Riformanze<br />
Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et aliorum<br />
ornamentorum ... 6<br />
6. 1342<br />
Statuti<br />
De le femmene portante en capo corona e certe altre cose, e de le<br />
mancie da non dare<br />
Nul<strong>la</strong> femmena ardisca overo presuma portare né recare en capo corona<br />
overo ghir<strong>la</strong>nda, arlegature overo entrecciature d’oro overo d’argento overo de<br />
margarite overo pietre pretiose, né enn alcune pangne overo vestemente, né enn<br />
alcuna parte del corpo alcuno ornamento, sciactate le pectorelle e botone d’auro<br />
overo d’argento e fregie aurate overo ennargentate, glie quaglie portare possano<br />
a tanto ke ’ntra tucte non passeno <strong>la</strong> somma de diece libre de denare. Ma<br />
s’alcuna contrafarà sia punita de facto per glie segnore podestà e capetanio en<br />
cento libre de denare per ciascuna fiada, e ciascuno possa el contrafacente denuntiare<br />
e acusare e ’l nome de l’acusante overo denuntiante sia tenuto en secreto.<br />
E <strong>la</strong> podestà e ’l capetanio siano tenute enquirire senza alcuno promotore, e<br />
de ciò expressamente se deggano sciendecare.<br />
6 Vedi n. 4, 1318, febbraio 17. Riformanze, Item cum propter superfluitates margaritarum,<br />
auri, argenti et aliorum ornamentorum ...<br />
49
50 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Possano enpertanto le femmene portare scagiale d’oro overo d’argento sença<br />
pena, a tanto ke non passe <strong>la</strong> somma, per comuna stima, [de] trenta libre de<br />
denare.<br />
E ke nul<strong>la</strong> persona ardisca dare ad alcuna femmena e a nul<strong>la</strong> k’entrasse<br />
monesterio e a nullo chierco el quale dicesse messa alcuna mancia, pena de<br />
cento libre de denare per ciascuno contrafecente.<br />
De gli ariede e fregiature e certe pangne da non portare, et de le<br />
mancie vetate e corone<br />
A skifare le spese inutele, le quale continuamente se feceano per glie citadine<br />
e contadine Peruscine, statuimo e ordenamo per lo presente capitolo, k’en<br />
perpetuo varrà, alcuna cosa non ostante, k’a nullo maschio overo femmena de<br />
quegnunque conditione e stato, degnetà, preheminentia overo grandecça, sia citadino<br />
overo forestiere, contadino overo destrectuale, sia licito dal dì d’oggie ennante,<br />
portare overo recare alcune fregiature, corone, entrecciature overo alcuno<br />
fornemento en pangne overo vestemente o en capo overo capucio, overo endosso<br />
d’auro, d’argento, perle, pietra pretiosa, cristallo, vetrio, ambra, smalto de<br />
quegnunque spetia, forma overo materia overo de seta; salvo ke sia licito a ciascuno<br />
volente portare a pecto overo a maneche, pectorelle, botone ennaurate<br />
overo argentate e centure como a loro parrà, sença pena, a tanto ke quillo ke<br />
dicto è de le pietre pretiose non aggia luoco en le pietre, le quale se portassero<br />
en gli aneglie. E salvo ke sia licito a le femmene fregiatura portare e ornamenta<br />
de valore e de stima de vintecinque libre de denare e non de più per alcuno<br />
modo, so <strong>la</strong> pena predicta.<br />
Anco ke a nullo maschio overo femmena sia licito vestirse overo vestementa<br />
de nuovo fare se non d’uno panno de <strong>la</strong>na tanto d’uno colore overo de doie al<br />
più, a tanto, ki de doie pangne de diverse colore vestementa farà per lo tempo<br />
ke deie venire fare non degga né possa se non tramecçato per<strong>la</strong>to, si ke tanto<br />
sia d’uno panno quanto de l’altro a mesura. E quisto deglie vestemente non<br />
deglie fodere aggia luoco.<br />
E ke nul<strong>la</strong> femmena de <strong>la</strong> cità overo del contado overo destrecto de Peroscia<br />
overo d’altronde ardisca overo presuma portare en dosso né fare fare panno<br />
alcuno scol<strong>la</strong>to da <strong>la</strong> forcel<strong>la</strong> de <strong>la</strong> go<strong>la</strong> en giù, né alcuno panno transtagliato,<br />
glie quaglie pangne de nuovo se facessero, né alcuna gonel<strong>la</strong> longa più d’uno<br />
braccio al braccio de <strong>la</strong> canna oltra <strong>la</strong> longhecça de <strong>la</strong> femmena da <strong>la</strong> go<strong>la</strong> en<br />
giù; né alcuna gonel<strong>la</strong> traginare possa, ma essa facciano asossata, né etiandio<br />
mantello alcuno traginare possa. E ke né portare né fare fare possa alcuno agiubato,<br />
se non sotana tonda, né portare possa alcuno velluto overo tararesco overo<br />
alcuno panno denante diviso overo aperto. Ma se alcuna femmena contrafarà en<br />
le predicte cose overo ennalcuna de le predicte cose en cinquanta libre de denare<br />
per ciascuna fiada sia condannata. E le predicte cose, le quale deglie pangne e<br />
agiubate dicte sonno, aggiano luoco en quiglie glie quaglie de nuovo se facessero<br />
e no en glie già facte. La quale condannagione el marito de <strong>la</strong> somma de <strong>la</strong> dota
Perugia<br />
de <strong>la</strong> moglie pagare sia costrecto; e en caso de restitutione de dote tanto meno<br />
restituire se degga de <strong>la</strong> dota quanto prenderà <strong>la</strong> condannagione sopradecta.<br />
E ke nullo marito possa né degga <strong>la</strong>ssare a <strong>la</strong> moglie sua alcuno ariedo<br />
d’oro overo d’argento so’ <strong>la</strong> dicta pena de facto da l’erede da togliere; e cotale<br />
legato overo relicto de cotale ariedo d’oro overo d’argento non vaglia né tenga,<br />
ma sia per essa ragione nullo.<br />
E nullo sartore overo orfo overo merciaio overo alcun’altra persona possa<br />
overo degga so’ <strong>la</strong> dicta pena esse entrecciature, corone overo fregiature, overo<br />
fornementa, overo pangne cuscire fare overo <strong>la</strong>vorare overo apiciare overo ponere,<br />
so’ <strong>la</strong> dicta pena. E de le predicte cose ciascuno essere possa acusatore;<br />
e aggia <strong>la</strong> metà del bando, e credase al saramento de l’acusatore conn uno<br />
testemonio. A tanto ke le predicte cose non s’entendano en glie scagiaglie overo<br />
centure desse donne, a le quale sia licito de portare esse centure e scagiaglie<br />
de valore de trenta libre de denare, e non da lencie en su, so’ <strong>la</strong> dicta<br />
pena.<br />
Fuor de ciò statuimo e ordenamo, ke dal dì d’oggie ennante a nul<strong>la</strong> persona<br />
sia licito, cusì citadina co’ contadina overo destrectuale de Peroscia overo forestiere,<br />
maskio overo femmena, dare overo donare palesemente overo secretamente,<br />
tacitamente overo spressamente, per sé overa altre, alcuna mancia overo dono,<br />
denare, faco<strong>la</strong> overo cera overo altra quegnunque cosa ad alcuno chierco overo<br />
religioso overo femmena religiosa overo ad alcuna femmena quando se maritasse<br />
overo andasse overo fosse gita poi a marito overo quando entrasse monesterio<br />
overo se ve<strong>la</strong>sse, overo quando el chierco overo religioso dicesse overo cantasse<br />
messa overo religione entrasse. E ki contrafarà sia punito per <strong>la</strong> podestà e capetanio<br />
en cento libre de denare. E de le predicte cose tucte e ciascuna en quisto<br />
capitolo contenute <strong>la</strong> podestà, el capetanio e loro offitiaglie en <strong>la</strong> pena de cinquecento<br />
libre de denare, a loro da togliere al tempo del loro sciendecato, siano<br />
tenute ciascuno mese doie fiade almeno fare enquisitione per le porte e per le<br />
paroffìe de <strong>la</strong> cità e deglie borgora palesemente overo secretamente, como ad<br />
esse parrà, per loro offitio, con promotore e sença, a loro volontà, alcuna cosa<br />
non ostante.<br />
E nientemeno de le predicte cose tucte e ciascune una fiada el mese siano<br />
tenute per <strong>la</strong> cità e per glie borghe de Peroscia, fare fare glie bandementa e<br />
mandare offitiaglie e fameglia e uno deglie suoie notarie ciascune dì de domeneche<br />
e de feste a <strong>la</strong> chiesia deglie beate Domeneco, Francesco e Agustino e a le<br />
perdonançe e agli altre luoche dua sirà concurso de gente a cercare e vedere se<br />
troveronno alcuno overo alcuna portare alcuna cosa contra <strong>la</strong> forma predicta, el<br />
cuie aspecto overo re<strong>la</strong>tione sia avuta per piena pruova; e de <strong>la</strong> sua re<strong>la</strong>tione sia<br />
licito a <strong>la</strong> podestà e al capetanio glie contrafecente punire en le predicte pene, e<br />
aggiano e avere deggano per sa<strong>la</strong>rio de le predicte cose dodece denare per libra<br />
de quiglie daglie quaglie faronno condannagione, e faronno fare el pagamento al<br />
masaio del comuno de Peroscia en pecunia numerata, sença alcuna pulicça.<br />
E ke glie segnore priore de l’arte presente siano tenute pregare e supplicare<br />
a meser lo vescovo de Peroscia ke <strong>la</strong> scomunicatione faccia e fare faccia per<br />
51
52 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tucte le chiesie e glie rectore de le chiesie de <strong>la</strong> cità e del contado de Peroscia<br />
contra tucte e ciascune glie quaglie contrafecessero en le predicte cose.<br />
E ke çitel<strong>la</strong>, puel<strong>la</strong> piccio<strong>la</strong> overo grande né etiandio maschio possano fare<br />
né portare corone le quale sonno usate de portare per <strong>la</strong> cità aquistando pecunia,<br />
a pena de quaranta solde de denare per ciascuno contrafacente e ciascuna<br />
fiada, e essere possa ciascuno acusatore.<br />
7. 1347<br />
Giudiziario<br />
Inquisizioni e condanne per contravvenzioni alle norme suntuarie comminate<br />
dal maggior sindaco del comune<br />
Primo frammento:<br />
[20 febbraio]: Dominam Lenam uxorem Petruccii Ceccholi, porte Sancte Susane<br />
et parochie Sancti Iohannis et dominam Ceccham uxorem Ghiecti Alesandri,<br />
porte Solis et parochie Sancti Andree et dominam Franceschinam uxorem<br />
Petri Cacilis, porte Sancti Angeli et parochie Sancti Donati 7 . Et quamlibet earum<br />
contra quas et quamlibet earum processimus per viam et modum inquisitionis<br />
ex nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedicis, militis et sotii<br />
nostri, in eo et de eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />
contentis, predicte domina Lena, domina Ceccha et domina Francischina et qualibet<br />
eorum portaverunt pannos, silicet tunichas et guarnacchias adeo scol<strong>la</strong>tas,<br />
quia eis et cuilibet earum descendebant puntas orcharum suarum nec super puntas<br />
orcharum, versus collum, habebant unum digitum de panno, et dicta domina<br />
Franceschina, uxor Petri Cacilis portavit tempore in dicta inquisitione contento,<br />
in manichis sue guarnaccie ex parte superiori a gubito infra versus pectus monilia<br />
contra formam statutorum et ordo comunis et populi civitatis Perusii. Quas<br />
dominam Lenam, dominam Ceccham et dominam Franceschinam et quamlibet<br />
earum citari et requiri fecimus per publicum bayulum dicti comunis, quod certo<br />
termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere deberent coram nobis et nostra curia,<br />
ad se et quamlibet earum excusandum et defendendum a dicta inquisitione et<br />
contentis in ea; et non comparuerunt, set contumacie fuerunt et sunt.<br />
Ideo ipsas et quamlibet earum, propter earum contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione<br />
dicti nostri militis et sotii, videlicet: dictas dominam Lenam et Ceccham et quamlibet<br />
earum, in centum solidis denariorum Perusinorum et dictam dominam Franceschinam<br />
in decem libris denariorum Perusinorum dandis et solvendis massario<br />
dicti comunis pro ipso comuni recipienti in hiis scriptis, omni via, iure, modo et<br />
7 Quest’ultima appare depennata perché, così annota il notaio del maggior sindaco: Solvit<br />
massario comunis Perusii.
Perugia<br />
forma quibus melius possumus, sententialiter condempnamus; que domina Lena<br />
et domina Ceccha predicte deposuerunt dicto massario, pro dicta condempnatione<br />
videlicet quelibet earum, solidos centum, ut patet per apodixam scriptam<br />
manu Philippy ser Francisci, notarii dicti massari.<br />
c. 3v Dominam Albriam uxorem Baglionis Bartalomey, porte Sancti Angeli,<br />
de Perusio, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro<br />
et nostre curie offitio et ad denunptiationem custodis secreti; in eo, de eo et<br />
super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina<br />
Albria portavit in capite coronam argenti, contra formam statutorum et ordinamenti<br />
comunis et populi civitatis Perusii. Quam dominam Albriam citari et requiri<br />
fecimus per publicum bayulum dicti comunis quod certo termino iam<br />
e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere deberet coram nobis et nostra curia ad se excusandum<br />
et defendendum a dicta inquisitione et contentis in ea; et non comparuit<br />
set contumax fuit et est.<br />
Ideo dictam dominam Albriam propter eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione<br />
dicti custodis, habita pro confessione in centum solidis denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massario dicti comunis Perusii pro ipso comuni recipienti, in<br />
hiis sententialiter condempnamus; que domina Albria solvit dicto massario, pro<br />
dicta condempnatione, centum solidos prout patet manu ser Iohannis ser Francisci<br />
de Perusio, notarii dicti massari.<br />
c. 4r Dominam Andreuccio<strong>la</strong>m uxorem Ceccholi Ricchuccioli Picchi, porte<br />
Sancti Angeli et parochie Sancti Donati, contra quam, per viam et modum inquisitionis<br />
processimus ex nostro et nostre curie officio et ad denunptiationem<br />
custodis secreti; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />
contentis, dicta domina Andreuccio<strong>la</strong> portavit pannos suos in dorso adeo scol<strong>la</strong>tos<br />
quod dessendebant puntas orcarum suarum, nec super puntas archarum suarum<br />
versus collum habebat unum digitum de panno contra formam statutorum<br />
et ordinamentorum comunis et populi civitatis Perusii. Quam dominam Andreauccio<strong>la</strong>m<br />
citari et requiri fecimus per publicum bayulum dicti comunis, quod<br />
certum terminum iam e<strong>la</strong>pxum, venire et comparere deberet coram nobis et nostra<br />
curia ad se excusandum et defendendum a dicta inquisitione et contentis in<br />
ea et non comparuit set contumax fuit et est.<br />
Ideo dictam dominam Andreuccio<strong>la</strong>m tam per eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione<br />
dicti custodis habita pro confessione de predictis in centum solidis denariorum<br />
Perusinorum dandis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti,<br />
in hiis scriptis sententialiter condempnamus, que domina Andreuccio<strong>la</strong> solvit<br />
dicto massaro, pro dicta condempnatione, centum solidos, ut patet per apodixam<br />
scriptam manu ser Phylippi ser Francisci, notarii dicti massari.<br />
Dominam Masso<strong>la</strong>m uxorem Angelelli B<strong>la</strong>xii, porte et parochie Sancti Petri<br />
de Perusio, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro<br />
et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem Bindi notarii et offitialis nostri, in eo, de<br />
eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina<br />
Masso<strong>la</strong> portavit monilia in manicis cuiusdam sui soctani ex parte inferiori<br />
bracchii a gobito infra versus pectus, contra formam statutorum et ordinamento-<br />
53
54 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
rum comunis Perusii et predicta omnia et singu<strong>la</strong> constat nobis et nostre curie<br />
vera esse per re<strong>la</strong>tionem dicti nostri offitialis cui domine Massole datus fuit per<br />
nos certus terminus iam e<strong>la</strong>psus ad omnem suam defensionem faciendum de<br />
predictis et nul<strong>la</strong>m fecit prout hec et alia in actis nostris et nostre curie plenius<br />
continetur.<br />
Idcirco dictam dominam Masso<strong>la</strong>m in centum solidos denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti, in<br />
hiis scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Masso<strong>la</strong> predicta solvit<br />
pro dicta condempnatione centum solidos massario comunis Perusii ut patet per<br />
apodixam scriptam manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />
Dominam Blondam uxorem Ugolini Marchionis porte Sancte Susanne et parochie<br />
Sancti Iohannis, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />
ex nostro et nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedecis ser Vannis<br />
militis et sotii nostri; in eo et super eo quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />
contentis, dicta domina Blonda portavit schaggiale maioris pretii et valoris<br />
octo florenorum, ac etiam portavit pannum scissum de antea et cinturam infra et<br />
a loco ubi comuniter se gengere solet, videlicet ad quandam guarnacchiam quam<br />
portabat in dorso contra formam statutorum et ordinamentorum comunis et populi<br />
civitatis Perusii. Quam dominam Blondam citari et requiri fecimus per publicum<br />
bayulum comunis Perusii, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere<br />
deberet coram nobis et nostra curia ad se defendendum et excusandum a<br />
dicta inquisitione et contentis in ea; et non comparuit set contumax fuit et esse.<br />
Ideo propter eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione dicti nostri militis, habita pro<br />
confessione de contentis in dicta inquisitione, in septem libris denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti,<br />
in hiis scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Blonda predicta solvit<br />
dicto massario VII libras pro dicta condempnatione, ut patet per apodixam<br />
scriptam manu ser Phylippi notarii dicti massarii.<br />
Dominam Bartalucciam uxorem Badini porte Solis et parochie Sancti Simonis,<br />
contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre<br />
curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedicis ser Vannis militis et sotii nostri; in<br />
eo et de eo puod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina<br />
Bartaluccia portavit pannum scissum de antea, a cinturam (sic) infra et a loco<br />
ubi comuniter se cingere solet videlicet ad quamdam guarnacchiam panni schar<strong>la</strong>ctini<br />
et accole quam portabat in dorso contra formam statutorum et ordinamentorum<br />
comunis Perusii. Quam dominam Bartalucciam citari et requiri fecimus<br />
per publicum bayulum comunis Perusii quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo,<br />
venire et comparere deberet coram nobis et nostra curia ad se defendendum et<br />
excusandum a dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuit set contumax<br />
fuit et esse.<br />
Ideo ipsam propter eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione dicti militis habita pro<br />
confessione in quadraginta solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis<br />
massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti, in hiis scriptis sententialiter<br />
condempnamus, que domina Bartaluccia solvit XL solidos massario predicto,
Perugia<br />
pro dicta condempnatione ut patet manu Phylippi ser Franciscii notarii dicti<br />
massarii.<br />
Dominam Iacobam uxorem domini Niccole Teverutii, porte Heburnee et<br />
parochie Sancti Valentini, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />
ex nostro et nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem mei Bindi, notarii et<br />
offitialis nostri; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />
contentis, dicta domina Iacoba portavit et fecit in sua guarnacchia de viride<br />
erbe, quam habeat in dorso fregiaturas de vario, videlicet circum circa et ad<br />
pedem dicte guarnaccie, contra formam statutorum et ordinamentorum comunis<br />
et populi civitatis Perusii; quam dominam Iacobam citari fecimus et requiri per<br />
publicum bayulum comunis Perusii, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire et<br />
comparere deberet coram nobis et nostra curia, ad se excusandum et defendendum<br />
a dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuit set contumax fuit<br />
et est.<br />
Ideo dictam dominam Iacobam propter eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione<br />
dicti nostri offitialis, habita pro confessione in quadraginta solidis denariorum<br />
Perusinorum dandis et solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti,<br />
in hiis scriptis sententialiter condemnamus, que domina Iacoba solvit dicto<br />
masario XL solidos pro dicta condempnatione, ut patet manu Phylippi ser Franciscii<br />
notarii dicti massarii.<br />
Dominam Lisabectam uxorem Christofari Lucoli Crescioli, porte et parochie<br />
Sancti Angeli, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex<br />
nostro et nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Niccho<strong>la</strong>i Nerii notarii et<br />
offitialis nostri; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />
contentis, dicta domina Lisabecta portavit et fecit in sua guarnacchia quam habeat<br />
in dorso fregiaturas de vario ad pedem dicte guarnaccie, contra formam<br />
statutorum et ordinamentorum comunis Perusii. Quam dominam Lisabectam citari<br />
fecimus et requiri per publicum bayulum dicti comunis quod certo termino<br />
iam e<strong>la</strong>pxo veniret et compareret coram nobis et nostra curia ad se defendendum<br />
et excusandum a dicta inquisitione et contentis in ea; et non comparuit, set<br />
contumax fuit et est.<br />
Ideo dictam dominam Lisabectam propter eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione<br />
dicti nostri offitialis habita pro confessione in XL solidis denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti in hiis<br />
scriptis sententialiter condempnamus, que domina Lisabecta solvit dicto massario<br />
pro dicta condempnatione XL solidos prout patet per apodixam scriptam manu<br />
Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />
Dominam Ange<strong>la</strong>m uxorem ser Macthey Bencivennis porte Sancti Petri et<br />
parochie Sancti Stephani, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />
ex nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem et denunptiationem custodis<br />
secreti; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />
contentis, dicta domina Ange<strong>la</strong> portavit et fecit in sua guarnaccia coloris viridis<br />
erbe quam habeat in dorso fregiaturas de vario, videlicet circum circa scissuras<br />
que erant a <strong>la</strong>tere dicte guarnaccie contra formam statutorum et ordinamento-<br />
55
56 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
rum comunis Perusii. Quam dominam Ange<strong>la</strong>m citari fecimus et requiri per publicum<br />
bayulum dicti comunis quod certo termino iam e<strong>la</strong>pso venire et comparere<br />
deberet coram nobis et nostra curia, ad se defendendum et excusandum a<br />
dicta inquisitione contentis in ea et non comparuit set contumax fuit et est.<br />
Ideo ipsam propter eius contumaciam habita pro confessa (sic) in quadraginta<br />
solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis massario comunis Perusii,<br />
pro ipso comuni recipienti, in hiis scriptis sententialiter condempnamus; que<br />
domina Ange<strong>la</strong> solvit dicto massario pro dicta condempnatione XL solidos ut<br />
patet per apodixam scriptam manu Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />
Fiorem Niccholuccii porte Sancti Petri et parochie Sancti Stephani, contra<br />
quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie<br />
offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedicis ser Vannis, militis et sotii nostri, in eo et<br />
super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta Fiore portavit<br />
calcias sine calçarectis de pelle contra formam statutorum et ordinamentorum<br />
comunis Perusii. Quam Fiorem citari fecimus et requiri per publicum bayulum<br />
dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire deberet coram nobis et<br />
nostra curia ad se defendendum et excusandum a dicta inquisitione et contentis<br />
in ea et non comparuit set contumax fuit et est.<br />
Ideo dictam Fiorem propter eius contumaciam in XL solidis denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti<br />
in hiis scriptis omni via, iure et modo quibus melius possumus sententialiter<br />
condempnamus.<br />
Dominam Margaritam filiam Lelli Celloli Fucciarelli et uxor Stephani domini<br />
Rosselli, porte Sancti Angeli et parochie Sancte Marie de Viridario, contra quam<br />
per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie offitio et<br />
ad re<strong>la</strong>tionem ser Niccho<strong>la</strong>i Nerii, notarii et offitialis nostri, in eo et super eo,<br />
quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina Margarita portavit<br />
pannum scissum de antea, a cintura infra et a loco ubi communiter se cingere<br />
solet, videlicet ad quamdam guarnacchiam quam portabat in dorso ac etiam<br />
portavit pannos suos in dorso a dicto scol<strong>la</strong>tos quod descendebant puntas orcharum<br />
suarum, nec super puntas orcharum suarum versus collum habebat unum<br />
digitum de panno contra formam statutorum et ordinamentorum comunis et populi<br />
civitatis Perusii. Quam dominam Margaritam citari fecimus et requiri per<br />
publicum bayulum dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire et comparere<br />
deberet coram nobis et nostra curia ad se excusandum et defendendum a<br />
dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuit set contumax fuit et est.<br />
Ideo dictam dominam Margaritam propter eius contumaciam in septem libris<br />
denariorum Perusinorum dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso<br />
comuni recipienti, in hiis scriptis omni via, iure et modo quolibet melius possumus<br />
sententialiter condempnamus.<br />
c. 13v [22 marzo]: Dominam Cilgliam uxorem Iohannis Acursi, porte Sancte<br />
Susanne et parochie Sancti Iohannis Rotundi.<br />
Dominam Phylippam filia Ugolini Nelli et uxorem Mascii, porte predicte et<br />
parochie Sancte Marie de Valle et dominam Blondam uxorem Ugolini Marchio-
Perugia<br />
nis, porte predicte et parochie Sancti Iohannis Rotundi et quamlibet earum contra<br />
quas et quamlibet earum per viam et modum inquisitionis processimus ex<br />
nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedecis ser Vannis militis et<br />
sotii nostri in eo et super eo quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis,<br />
dicta domina Cilglia portavit et fecit in sua guarnacchia quam habeat in<br />
dorso fregiaturas de vario, videlicet circhum circha scissuras que erant a <strong>la</strong>tere<br />
dicte guarnaccie et dicta domina Phylippa portavit pannos suos in dorso a dicto<br />
scol<strong>la</strong>tis quod descendebant puntas orcharum suarum et dicta domina Blonda<br />
portavit pannum scissum de antea a cintura infra et a loco ubi comuniter se<br />
cingere solet, videlicet ad quamdam guarnacchiam quam portabat in dorso, ac<br />
etiam portavit pannos suos in dorso, adeo schol<strong>la</strong>tos quod descendebant puntas<br />
orcharum suarum contra formam statutorum comunis Perusii. Quas dominas<br />
Phylippam, Cigliam et Blondam et quamlibet earum citari fecimus et requiri per<br />
publicum bayulum comunis Perusii quod, certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et<br />
comparere deberent coram nobis et nostra curia ad se et quamlibet earum excusandum<br />
et defendendum a dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuerunt<br />
set cuntumaces fuerunt et sunt.<br />
Ideo dictam dominam Cigliam in quadraginta solidis denariorum Perusinorum<br />
et dictam dominam Phylippam in centum solidis denariorum Perusinorum<br />
et dictam dominam Blondam in septem libris denariorum Perusinorum dandis et<br />
solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti in hiis scriptis<br />
sententialiter condempnamus; que domina Ciglia et domina Blonda deposuerunt<br />
dicto massario pro dicta condempnatione, videlicet: dicta domina Ciglia XL solidos<br />
et dicta domina Blonda VII libras ut patet per apodixam scriptam manu ser<br />
Phylippi notarii dicti massarii.<br />
Dominam Migliucciam uxorem Ceccholi Maggioli, porte Sancte Suxanne et<br />
parochie Sancti Anthonii, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />
ex nostro et nostre curie offitio, et ad re<strong>la</strong>tionem ser Nicco<strong>la</strong>i Neri, notarii<br />
nostri; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis,<br />
dicta domina Migliuccia portavit et fecit in sua guarnaccia coloris viridis<br />
livi, quam habeat in dorso, fregiaturas de vario, videlicet ad pedem dicte guarnaccie,<br />
contra formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii. Quam<br />
dominam Migliucciam citari fecimus et requiri per publicum bayulum dicti comunis,<br />
quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere deberet coram nobis<br />
et nostra curia, ad se defendendum et excusandum a dicta inquisitione et<br />
contentis in ea.<br />
Ideo ipsam propter eius contumaciam, in quadraginta solidis denariorum<br />
Perusinorum dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti<br />
in hiis scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Migliuccia deposuit<br />
massario dicti comunis XL solidos ut patet per apodixam scriptam manu ser<br />
Phylippi ser Franciscii, notarii dicti massarii.<br />
Dominam Iacobam uxorem Iohannis domini Symonis de Oddis, porte Sancte<br />
Susanne, contra quam, per viam et modum inquisitionis processimus ex<br />
nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedecis ser Vannis, militis et<br />
57
58 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
sotii nostri, in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis,<br />
dicta domina Iacoba portavit et fecit in sua guarnacchia panni dimezati, quam<br />
habeat in dorso, fregiaturas de vario, ad pedem dicte guarnaccie, contra formam<br />
statutorum et ordinamentorum comunis et populi civitatis Perusii. Quam dominam<br />
Iacobam citari fecimus et requiri per publicum bayulum dicti comunis quod,<br />
certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere deberet coram nobis et nostra<br />
curia, ad se excusandum et defendendum a dicta inquisitione et contentis in ea.<br />
Ideo ipsam propter eius contumaciam, in quadraginta solidis denariorum<br />
Perusinorum dandis et solvendis massario dicti comunis Perusii, pro ipso comuni<br />
recipienti, in hiis scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Iacoba<br />
predicta deposuit XL solidos pro dicta condempnatione, massario dicti comunis,<br />
ut patet per apodixam scriptam manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti<br />
massarii.<br />
Dominam Angnesuccio<strong>la</strong>m uxorem Galeffi Or<strong>la</strong>nducci, porte Heburnee et parochie<br />
Sancti Bartolomey, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />
ex nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem et denumptiationem custodis<br />
secreti, in eo et super eo quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis,<br />
dicta domina Angnesuccio<strong>la</strong> portavit fregiaturas de pernis in pannis suis videlicet,<br />
ad guarnacchiam panni coloris viridis erbe, quam portabat in dorso et que<br />
excessit et excedit valorem decem librarum contra formam statutorum et ordinamentorum<br />
comunis Perusii, quam dominam Angneso<strong>la</strong>m citari et requiri fecerunt<br />
per publicum bayulum dicti comunis quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire et<br />
comparere deberet coram nobis et nostra curia ad se defendendum et excusandum<br />
a dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuit, set contumax fuit.<br />
Ideo dictam dominam Angnesuccio<strong>la</strong>m in centum solidis denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti<br />
in hiis scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Angnesuccio<strong>la</strong> deposuit<br />
pro dicta condempnatione, centum solidos massario dicti comunis Perusii ut patet<br />
per apodixam scriptam manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />
Dominam Ciam uxorem Iohannis Ceccholi Cinalglie, porte Sancti Petri, contra<br />
quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie<br />
offitio et ad denumptiationem custodis secreti, in eo et super eo, quod loco et<br />
tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina Cia portavit calcias sine<br />
calçarectis et calçariis de pelle contra formam statutorum et ordinamentorum<br />
comunis Perusii et constat nobis et nostre curie, predicta notoria esse et fuisse<br />
per confessionem dicti Iohannis mariti et procuratoris dicte domine Cie, coram<br />
nobis sponte factam, cui Iohanni dicto nomine datus et assignatus fuit certus<br />
terminus iam e<strong>la</strong>pxus ad omnem suam defensionem faciendum de predictis et<br />
nul<strong>la</strong> fecit pro ut hec et alia in actis nostris et nostre curie plenum continetur.<br />
Ideo dictam dominam Ciam in triginta solidis denariorum Perusinorum dandis<br />
et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti in hiis scriptis<br />
sententialiter condempnamus, reducta dicta condempnatione ad dictam quantitatem<br />
propter confessionem dicti Iohannis mariti et procuratoris dicte domine<br />
Cie coram nobis factam infra octo dies secundum formam statutorum; qui Iohan-
Perugia<br />
nes predictus deposuit pro dicta condempnatione, dictos XXX solidos massario<br />
comunis Perusii, ut patet per apodixam scriptam manu ser Phylippi ser Franciscii<br />
notarii dicti massarii.<br />
Dominam Francischam uxorem Fatii Giro<strong>la</strong>mi porte Heburnee et parochie<br />
Sancti B<strong>la</strong>xii, contra quam processimus per viam et modum inquisitionis ex nostro<br />
et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Nicco<strong>la</strong>i Nerii notarii nostri, in<br />
eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina<br />
Francischa portavit pannos suos in dorso adeo scol<strong>la</strong>tos quod descendebant<br />
puntas orcarum suarum nec super puntas orcarum suarum versus collum habeat<br />
unum digitum de panno; ac etiam portavit pannum scissum de antea ad guarnacchiam<br />
panni sargiati a cintura infra et a <strong>la</strong>to ubi comuniter se cingere solet,<br />
contra formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii. Quam dominam<br />
Francischam citari fecimus et requiri per publicum bayulum dicti comunis, quod<br />
certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere deberet coram nobis et nostra<br />
curia ad se excusandum et defendendum a dicta inquisitione et contentis in ea<br />
et non comparuit se contumax fuit et est.<br />
Ideo ipsam dominam Francischam in septem libris denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti in hiis<br />
scriptis sententialiter condempnamus, que domina Francischa deposuit pro dicta<br />
condempnatione massario dicti comunis, VII libras ut patet per apodixam scriptam<br />
manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />
c. 20r [24 aprile]: Dominam Gino<strong>la</strong>m uxorem Nicco<strong>la</strong>i Benetelli Humiccioli,<br />
porte Sancti Angeli, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />
ex nostro et nostre curie offitio et ad denumptiationem et re<strong>la</strong>tionem custodis<br />
secreti, in eo, de eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />
contentis, dicta domina Gino<strong>la</strong> portavit pannos suos in dorso adeo scol<strong>la</strong>tos quod<br />
descendebant puntas orcarum suarum nec super puntas orcharum suarum versus<br />
collum habeat unum digitum de panno, contra formam statutorum et ordinamentorum<br />
comunis Perusii; quam dominam Gino<strong>la</strong>m citari et requiri fecimus<br />
per publicum bayulum dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire<br />
deberet coram nobis et nostra curia ad se excusandum et defendendum a dicta<br />
inquisitione et contentis in ea et non comparuit set contumax fuit.<br />
Ideo dictam dominam Gino<strong>la</strong>m in centum solidis denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comini recipienti, in hiis<br />
scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Gino<strong>la</strong> deposuit pro dicta<br />
condempnatione C solidos masario dicti comunis ut patet per apodixam scriptam<br />
manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />
Dominam Ange<strong>la</strong>m uxorem Simonis domini Raynaldi porte Solis et parochie<br />
Sancti Andree, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro<br />
et nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem mei Bindi notarii nostri, in eo, de eo<br />
et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina<br />
Ange<strong>la</strong> portavit monilia in manicis cuiusdam sue guarnaccie ex parte superiori<br />
bracchii a gubito infra versus pectus, contra formam statutorum et ordinamentorum<br />
comunis Perusii. Quam dominam Ange<strong>la</strong>m citari fecimus et requiri per pu-<br />
59
60 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
blicum bayulum dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo veniret coram<br />
nobis et nostra curia ad se excusandum et defendendum a dicta inquisitione et<br />
contentis in ea, et non comparuit set contumax fuit et est.<br />
Ideo ipsam in centum solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis<br />
massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti, in hiis scriptis sententialiter<br />
condempnamus; que domina Ange<strong>la</strong> deposuit pro dicta condempnatione C solidos<br />
massario dicti comunis ut patet per apodixam scriptam manu Phylippi ser<br />
Franciscii notarii dicti massarii.<br />
Dominam Francischam filiam Alexandri domini Benvenuti et uxorem Vici<br />
Franciscii de Perusio, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />
ex nostro et nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedicis ser Vannis militis et<br />
sotii nostri; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis,<br />
dicta domina Francischa portavit pannum scissum de antea a cintura infra et<br />
a loco ubi comuniter se cingere solet videlicet, ad quandam guarnacchiam dimeççatam,<br />
quam portabat in dorso contra formam statutorum et ordinamentorum<br />
comunis Perusii; quam dominam Francischam citari fecimus et requiri per<br />
publicum bayulum dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire et comparere<br />
deberet coram nobis et nostra curia ad se excusandum et defendendum a<br />
dicta inquisitione et contentis in ea, et non comparuit, set contumax fuit.<br />
Ideo ipsam in quadraginta solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis<br />
massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti in hiis scriptis sententialiter<br />
condempnamus, que domina Francischa deposuit dicto massario solidos XL<br />
pro dicta condempnatione ut patet per apodixam scriptam manu ser Phylippi<br />
ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />
Dominam Annam uxorem Nicco<strong>la</strong>i Iannarelli porte Santi Angeli et parochie<br />
Sancti Christofari, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex<br />
nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem et denunptiationem custodis secreti,<br />
in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta<br />
domina Anna portavit pannos suos in dorso adeo schol<strong>la</strong>tos quod descendebant<br />
puntas orcharum suarum nec super puntas orcarum suarum versus collum habeat<br />
unum digitum de panno contra formam statutorum et ordinamentorum comunis<br />
Perusii, quam dominam Annam citari fecimus et requiri per publicum<br />
bayulum dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire et comparere deberet<br />
coram nobis et nostra curia ad se excusandum a dicta inquisitione et continentis<br />
in ea et non comparuit set contumax fuit.<br />
Ideo ipsam dominam Annam, in centum solidis denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti, in hiis<br />
scriptis sententialiter condempnamus, que domina Anna deposuit C solidos pro<br />
dicta condempnatione massario dicti comunis, ut patet per apodixam scriptam<br />
manu dicti ser Phylippi.<br />
Dominam Caterinam uxorem ser Mini Lai, porte Solis et parochie Sancti<br />
Florentii, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et<br />
nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Niccho<strong>la</strong>i Nerii notarii nostri; in eo et<br />
super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina
Perugia<br />
Caterina portavit calcias sine calçarectis et calçariis de pelle contra formam statutorum<br />
et ordinamentorum comunis Perusii; quam dominam Caterinam citari fecimus<br />
et requiri per publicum bayulum dicti comunis, quod certis terminis iam e<strong>la</strong>pxis,<br />
venire et comparere deberet coram nobis et nostra curia ad se defendendum a<br />
dicta inquisitione et continentis in ea et non comparuit, set contumax fuit et est.<br />
Ideo ipsam in quadraginta solidis denariorum Perusinorum dandis et solventis<br />
massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti, in hiis scriptis sententialiter<br />
condempnamus; que domina Caterina predicta, deposuit XL solidos pro dicta<br />
condempnatione, massario comunis Perusii prout patet per apodixam scriptam<br />
manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />
Dominam Fiorem uxorem Petrini Nerii, porte Sancte Susanne, contra quam<br />
per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie offitio<br />
et ad re<strong>la</strong>tionem ser Nicco<strong>la</strong>i Nerii notarii nostri; in eo et super eo, quod loco<br />
et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina Fiore portavit pannum<br />
scissum de antea a cintura infra et a loco ubi comuniter se cingere solet videlicet,<br />
ad quamdam guarnacchiam sargiatam, quam portabat in dorso contra formam<br />
statutorum et ordinamentorum comunis Perusii. Quam dominam Fiorem<br />
citari fecimus et requiri per publicum bayulum dicti comunis quod certo termino<br />
iam e<strong>la</strong>pxo veniret coram nobis et nostra curia ad se excusandum et<br />
defendendum a dicta inquisitione et contentis in ea, et non comparuit set contumax<br />
fuit et est.<br />
Ideo ipsam in quadraginta solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis<br />
massario dicti comunis, pro ipso comuni recipienti, in hiis scriptis sententialiter<br />
condempnamus, que domina Fiore deposuit pro dicta condempnatione XL<br />
solidos massario dicti comunis ut patet apodixam scriptam manu ser Phylippi ser<br />
Franciscii notarii dicti massarii.<br />
c. 22r Dominam Liam uxorem Petrucii Bectoli Homicciuoli, porte Sancti<br />
Angeli, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et<br />
nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem custodis secreti; in eo et super eo, quod<br />
loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina Lia portavit pannos<br />
suos in dorso adeo scol<strong>la</strong>tos quod descendebant puntas orcarum suarum nec<br />
super puntas orcarum suarum versus collum habeat unum digitum de panno<br />
contra formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii; quam dominam<br />
Liam citari fecimus et requiri per publicum bayulum comunis Perusii, quod certo<br />
termino iam e<strong>la</strong>pxo veniret coram nobis et nostra curia, ad se defendendum<br />
et excusandum a dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuit set contumax<br />
fuit et est.<br />
Ideo ipsam in centum solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis<br />
massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti in hiis scriptis sententialiter<br />
condempnamus.<br />
Secondo frammento:<br />
Hec est quedam inquisito quam faciunt et facere intendunt nobilis et potens<br />
vir Ranerio domini Ranerii de Cancelleriis de Pistorio, honorabilis maior sindi-<br />
61
62 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
chus comunis et populi civitatis Perusii eiusque comitatus, fortie et districtus.<br />
Nec non egregius et legum doctor dominus Anthonius de Masscis de Amatrice,<br />
vicarius et collector ipsius maioris sindici et eorum et cuiusque ipsorum curie et<br />
offitio contra et adversus.<br />
Mulieres portantes in capite aliquas coronas aureas vel argenteas cum perlis<br />
vel gemmis seu <strong>la</strong>pidibus pretiosis ornatas vel non ornatas.<br />
Item contra mulieres portantes seu ad convivia retinentes aliquod vestimentum<br />
in quo sint perle vel <strong>la</strong>pides pretiosi et ad manicas mobilia (sic) sive<br />
boctones ultra pondus unius libre et valoris ultra novem florenos auri et scagiale<br />
sive cingulum ultra pondus unius libre et valoris ultra decem florenorum<br />
auri.<br />
Item contra mulieres portantes aliquod vestimentum sive mantellus de samito<br />
sive velluto aurato vel non, setam vel chamucha contra formam iuris statutorum<br />
et ordinamentorum comunis Perusii.<br />
Item contra mulieres portantes ultra tres anulos in digitis contra formam<br />
statutorum dicti comunis.<br />
Item contra mulieres habentes et in dorso portantes plures (sic) duabus<br />
rubbis.<br />
Item contra mulieres et quaschumque personas aliquid donantes alicui occasione<br />
alicuius parentele.<br />
Item contra facientes convivia dominarum in sero.<br />
Item contra facientes convivium maschulorum ultra numerum in statutis contentum.<br />
Item contra donantes et mancias concedentes religiosis vel mulieribus que<br />
maritate essent et quando ducerentur ad maritum.<br />
Item contra amantes seu vaghigiantes ad indulglentias.<br />
Item contra portantes coronas vel schagialia tempore nuptiarum vel conviviorum.<br />
Item contra induentes aliqua chadavera mortuorum ultra formam statutorum<br />
dicti comunis.<br />
Item contra corroctantes, ulu<strong>la</strong>ntes vel plorantes tempore defunti ad domum<br />
ipsius defunti contra formam statutorum comunis prefati.<br />
Item contra facientes aradunantias ultra formam dictorum statutorum occasione<br />
mortis alicuius et portantes cadavera discoperta.<br />
Item contra portantes ad mortuos duplerios ultra formam statutorum dicti<br />
comunis.<br />
Super quibus omnibus et singulis suprascriptis dependentibus et emergentibus<br />
ab eisdem supradictus dominus maior sindicus inquirit et inquirere intendit<br />
et repertos culpabiles de predictis vel aliquo predictorum punire et condempnare<br />
secundum formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii ...<br />
Seguono le citazioni dei testimoni tenutesi in più tornate inquisitorie, tra il<br />
gennaio e il giugno. Al termine del fascicolo vengono registrate, tra le altre, le<br />
seguenti multe comminate per contravvenzioni agli statuti in materia <strong>suntuaria</strong>:
Perugia<br />
c. 21v, 6 aprile: Vangnolus Putii porte Sancti Angeli et parochie Sancti Christofani<br />
solvit massario comunis Perusii eo quod: Caterina eius nata inventa fuit<br />
per me notarium infrascriptum [Francisschus], ludere ad ludum rinarum de ultima<br />
martii proximi preteriti, prout de ipsa solutione patet manu Iohannis Pieri et<br />
solvit de facto secundum formam statutorum comunis Perusii, solidos quadraginta<br />
denariorum.<br />
Die ultima mensis martii: Domina Angelina uxor Francissci Balductii porte<br />
Sancte Suxanne et parochie Sancti Severii inventa fuit per me notarium infrascriptum<br />
ferre seu portare gril<strong>la</strong>ndam de perlis contra formam statutorum, extimatam<br />
per Grondolum ..., secundum formam statutorum infra terminum in statutis<br />
contentum.<br />
Die XXI mensis aprilis solvit massariis predictis de facto secundum formam<br />
statutorum prout patet apotissam scriptam manu Iohannis Pieri, libras vigintiquinque<br />
denariorum.<br />
Die XX martii: Domina Biancia uxor Angeli Boniohannis de Cortona, porte<br />
Solis et parochie Sancte Marie de Foro, inventa fuit per me notarium infrascriptum,<br />
portare quamdam c<strong>la</strong>midem cupi coloris in quo erat ex parte inferiori<br />
drappum <strong>la</strong>boratum ad formam animalium, contra formam statutorum dicti<br />
comunis.<br />
Die XXI mensis aprilis solvit dominus Angelus massariis comunis Perusii de<br />
facto secundum formam statutorum comunis prefati, prout patet apodissam scriptam<br />
manu Iohannis Pieri, libras vigintiquinque denariorum.<br />
Die XVIIII maii: Domina Alovisia uxor Ricciardi Ciaci porte Sancti Angeli et<br />
parochie Sancti Martini de Viridario, inventa fuit per me notarium infrascriptum<br />
ferre et portare unam c<strong>la</strong>midem sive mantellum cupi coloris, cum drappo <strong>la</strong>borato<br />
in eo suto ex parte inferiori ad formam figurarum relevatarum contra formam<br />
statutorum comunis Perusii.<br />
Die XXIII mensis maii solvit Ricciardus vir dicte Alovisie, pro ea massariis<br />
comunis Perusii de facto et prout patet apodissam manu ser Grifoli Odductii<br />
notiarii dictis masariis scriptam, que est in infilça maioris sindici, libras viginiquinque<br />
denariorum.<br />
Die XVIIII mensis martii: Domina Iohanna uxor Gasparris Martini Gilii porte<br />
Solis et parochie Sancti Andree, inventa fuit per me notarium infrascriptum portare<br />
unam vil<strong>la</strong>nam sive tunicam cupi coloris divisata unius quarterii color rubey,<br />
in qua suntura dicti quarterii erant certe folie deaurate et ad collum dicte tunice<br />
sive vil<strong>la</strong>ne, simul modo erant folie predicte, contra formam statutorum dicti<br />
comunis.<br />
Die ..., mensis ... 8 , solvit massariis comunis Perusii de facto, secundum formam<br />
statutorum, libras XXV denariorum.<br />
8 Così nel testo.<br />
63
64 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
8. 1354, aprile<br />
Giudiziario<br />
Infrascripte sunt condempnationes et sententie<br />
In nomine Domini amen. Infrascripte sunt condempnationes et sententie condempnationis,<br />
<strong>la</strong>te, date et summaliliter promulgate per nobilem et potentem virum<br />
Francischum domini Lamberti comitem de Colle Garli maiorem sindicum et utilem<br />
conservatorem comunis et populi civitatis Perusii, contra infrascriptos homines<br />
et personas de infrascriptis excessibus et delictis per eos et quemlibet eorum commissis<br />
et perpetratis, sub examine sapientis et discreti viri domini Petri de Cosciariis<br />
de Urbe vicarii et assessoris supradicti domini sindici in pa<strong>la</strong>tio comunis Perusii<br />
residentie potestatis, ad banchum maiestatis positum in dicto pa<strong>la</strong>tio ut moris<br />
est; sub anno Domini millesimo CCCLIIII, indictione VII, diebus et mensibus infrascriptis,<br />
et scripte, lecte et publicate per me Iohannem notarium infrascriptum.<br />
Nos Francischus comes de Colle Garli, sindicus et utilis conservator predictus,<br />
sedens pro tribunali ad banchum maiestatis, in pa<strong>la</strong>tio comunis Perusii residentie<br />
potestatis ut moris est, infrascriptas condempnationes et summas condempnationis<br />
contra infrascriptos homines et personas pro infrascriptis excessibus et<br />
delictis per eos et quemlibet eorum commissis et perpetratis summaliter damus<br />
et proferimus in his scriptas (sic) et in hunc modum videlicet:<br />
dominam Vannuciam Melutii porte Solis et parochie Sancte Lucie,<br />
dominam Nicholucciam uxorem magistri Andreuccii porte Heburnee et parochie<br />
Sancti Nicho<strong>la</strong>y,<br />
dominam Angnolel<strong>la</strong>m Arco<strong>la</strong>ni porte Solis et parochie Sancti Florentii,<br />
dominam Paulucciam famu<strong>la</strong>m Nicholi domini Alexandri porte Santi Petri et<br />
parochie Santi Silvestri,<br />
dominam Angneso<strong>la</strong>m Luce porte Solis et parochie Sancte Marie Nove,<br />
dominam C<strong>la</strong>rucciam uxorem Angnolelli porte Sancti Angeli et parochie Sancti<br />
Fortunati,<br />
dominam Angnio<strong>la</strong>m uxorem domini Petri Vencioli,<br />
dominam Ysabetam uxorem Sinibaldi Gerii porte Heburnee et parochie Sancti<br />
Stefani,<br />
dominam Francischam uxorem Franciscii domini Ugolini porte Sancti Angeli<br />
et parochie Sancti Donati,<br />
dominam Andream filiam Magretti porte Sancti Petri uxorem Petri filii Matheoli<br />
Gatoli porte Sancti Angeli quam non dum iverat ad maritum;<br />
contra quas per viam inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie offitio,<br />
de eo quod locis et temporibus in dictis inquisitionibus contentis, predicte Vannuccia<br />
Melutii, domina Nicholuccia uxor magistri Andreucci, domina Ange<strong>la</strong><br />
Arco<strong>la</strong>ni, Pauluccia famu<strong>la</strong> Nicholi domini Alexandri, domina Angneso<strong>la</strong> Luce,<br />
domina domina Charuccia Angeli, domina Ange<strong>la</strong> uxor domini Petri, ipse et<br />
quelibet ipsarum portaverunt caligas sive schoffones sine calçarettis de pelle contra<br />
formam statutorum comunis Perusii, et costat nobis predicta vera esse ex
Perugia<br />
re<strong>la</strong>tione familie nobis facta adeo ipsas et ipsarum quaslibet in quadraginta soldis<br />
(sic), et quod predicte domina Ysabecta uxor Sinibaldi Gerii et domina Francischa<br />
uxor Francisci domini Ugolini, locis et temporibus in inquixitione contentis,<br />
portaverunt monilia et cinturam contra formam statutorum comunis Perusii, et<br />
costat nobis predicta vera esse ex re<strong>la</strong>tione familie nobis facta ideo ipsas et<br />
quaslibet ipsarum in centum soldis denariorum pro qualibet, et quod predicta<br />
domina Andrea filia Magretti portavit in capite unam coronam auri et argenti et<br />
unum scagiale sive cinturam argenti contra formam statutorum comunis Perusii,<br />
loco et tempore in inquixitione contentis, et costat nobis predicta vera esse ex<br />
denunptiatione secreti custodis nobis cum sacramento facta, et per contumaciam<br />
dicte domine Andree, quam citari fecimus per publicos nunptios, et banniri per<br />
publicos banditores comunis Perusii, quod certis terminis iam e<strong>la</strong>psis veniret ad<br />
se excusandum ad eam inquisitionem et contentis in ea, et non venit ipsa nec<br />
aliquis pro ea qui eius contumaciam excusaret habita eius contumacia pro plena<br />
probatione ideo ipsam dominam Andream in decem libris denariorum Perusinorum,<br />
dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti,<br />
sequentes formam statutorum comunis Perusii et omni modo et forma quibus<br />
melius possumus e debemus et vigore arbitri nobis in hac parte concessi, sedentes<br />
pro tribunali omnes ut supra scriptum est in his scriptis summaliter condempnamus,<br />
que omnes parter (sic) dictam dominam Andream filiam Magretti fecerent<br />
depositum penes massarium comunis Perusii.<br />
Late, date et summaliter promulgate fuerunt dicte condempnationes et summe<br />
condempnationis per dictum dominum sindicum et utilem conservatorem sedentem<br />
pro tribunali in pa<strong>la</strong>tio comunis Perusii residentie potestatis dicte civitatis,<br />
ad banchum maiestatem ipsius pa<strong>la</strong>tii ut moris est, in publico et generali<br />
consilio minori et mangno dicte civitatis Perusii, sono tube, voceque preconis, ac<br />
sono campane mandato dicti domini sindici, in ipso pa<strong>la</strong>tio more solito congregato,<br />
et scripte et lecte per me Iohannem Bindi notarium et nunc notarium et<br />
officialem dicti domini sindici et comunis Perusii ad dictum officium inquisitionum<br />
et extraordinariorum spetialiter deputatum, sub annis Domini millesimo CC-<br />
CLIIII, indictione VII, tempore domini Innocentii pape VI, die mensis aprelis, presentibus.<br />
9. 1364, dicembre 16<br />
Giudiziario<br />
Condanne e sentenze<br />
Dominam Iohannam filiam condam Perroni Ghini et futuram uxorem<br />
Macthey Iohannelli spetiarii, porte Solis et parochie Sancti Florentii de Perusio,<br />
contra quam per modum et viam inquisitionis ex nostro et nostre curie officio<br />
processimus, nec non ad re<strong>la</strong>tionem ser Philippi de Smerillo, notarii et officialis<br />
65
66 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nostri ad extraordinariorum officium per me deput[at]i; in eo, de eo et super<br />
eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contento, predicta domina Iohanna<br />
inventa fuit per dictum notarium et officialem ac etiam per familiares nostros<br />
portare in capite unam ghir<strong>la</strong>ndam in formam corone argenteam, ornatam cum<br />
perlis, contra formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii. Et predicta<br />
omnia et singu<strong>la</strong> in dicta inquisitione contentis, constat nobis et nostre<br />
curie vera esse et fuisse tam ex re<strong>la</strong>tione dicti ser Philippi notarii predicti quam<br />
etiam ex legitima confessione Angeli Perroni Ghini, porte Solis et parochie Sancti<br />
Florentii de Perusio, procuratoris, procuratorio nomine dicte domine Iohanne<br />
inquisite coram nobis et nostra curia legitime predicto nomine sponte facta, loco<br />
et tempore in dicta inquisitione contentis, cui Angelo nomine quo supra, per nos<br />
datus et assignatus fuit certus terminus iam e<strong>la</strong>psus ad omnem ipsius domine<br />
defensionem et excusationem 9 faciendam de predictis et quolibet predictorum<br />
infra quem terminum nec postea, nul<strong>la</strong>m fecit prout hec et alia in actis nostris et<br />
nostre curie plenius continentur. Idcirco dictam dominam Iohannam Perroni et<br />
dictum Angelum eius procuratorem dicto nomine in decem libris denariorum<br />
Perusinorum dandis et solvendis massariis comunis Perusii, pro ipso comuni recipientibus,<br />
sequentes formam statutorum, ordinamentorum et reformationum dicti<br />
comunis Perusii, et omni modo, via, iure et forma quibus melius possumus et<br />
debemus in hiis scriptis sententialiter condempnamus de quibus decem libris factum<br />
est depositum apud massarios dicti comunis Perusii, ut patet per apodissam<br />
scriptam manu ser Ranuctii Cole notarium dictorum massariorum, que apodissa<br />
est in infilça mey notarii infrascripti.<br />
10. 1366, marzo 17<br />
Giudiziario<br />
Hec sunt condempnationes et sententie<br />
In Dey nomine amen. Hec sunt condempnationes et sententie condempnationis<br />
date, <strong>la</strong>te et in hiis scriptis sententialiter promulgate per magnificum et<br />
potentem virum Lodovicum Mecti de Prato, honorabilem maiorem sindicum<br />
utilem conservatorem iustitie et capitaneum custodie civitatis Perusie sub examine<br />
sapientis et discreti virii domini Egidii Vannis de Orto, legum doctoris,<br />
iudicis et col<strong>la</strong>teralis dicti domini sindici et scripte, lecte et publicate per me<br />
Anthonium notarium infrascriptum, sub anno Domini millesimo CCCLXVI, indictione<br />
quarta, tempore sanctissimi in Christo Patris et Domini, domini Urbani,<br />
divina providentia pape quinti, diebus et mensibus infrascriptis in hunc modum<br />
videlicet.<br />
9 excusationem espunto.
Perugia<br />
Nos Lodovicus predictus maior sindicus, conservator iustitie et capitaneus<br />
custodie pro tribunali sedens ad banchum nostrum iuris, situm in sa<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii<br />
residentie domini sindici civitatis Perusii ubi has sententias solitum est ferri infrascriptas<br />
condempnationes et sententias condempnationis contra infrascriptas<br />
dominas, homines et personas pro infrascriptis excessibus et delictis per eas et<br />
quamlibet ipsarum commissis et perpetratis ut infra apparet damus et in hiis<br />
scriptis sententialiter proferrimus in hunc modum videlicet:<br />
Dominam Meam uxorem Lippi Nini Lelli<br />
Dominam Infelicem uxorem Francisci Nini Lelli<br />
Dominam Piam uxorem Ugolini filii dicti Lippi<br />
Dominam Leno<strong>la</strong>m uxorem Angnoli Andree Elimosine<br />
Dominam Iohannam filiam olim domine Nicchole<br />
Dominam Magiam uxorem Ugolini domini Iohannis<br />
Dominam Gigiam uxorem Berardelli domini Iohannis predicti<br />
Dominam Ghinam uxorem Ugolini Ceccholi domini Simonis<br />
Dominam Ursel<strong>la</strong>m uxorem Alexandri Georgii, porte Sancti Angnoli et parochie<br />
Sancti Fortunati;<br />
omnes de Perusio, contra quas et quamlibet earum, per viam et modum<br />
inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie offitio, in eo, de eo et super<br />
eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, ipse et quelibet earum<br />
portaverunt ornamenta contra devetum videlicet.<br />
Dicta domina Mea portavit coronam argenteam perllis ornatam in capite et<br />
dicta domina Infelix portavit coronam argenteam perllis ornatam in capite; et<br />
dicta domina Pia portavit cinturam de perllis; et dicta domina Leno<strong>la</strong> portavit<br />
coronam argenteam perllis ornatam in capite; et dicta domina Iohanna portavit<br />
coronam argenteam perllis ornatam in capite; et dicta domina Ghina portavit<br />
fregiaturam perl<strong>la</strong>rum circa spal<strong>la</strong>s super pannos dorssi; et dicta domina Magia<br />
portavit coronam argenteam perllis ornatam in capite; et dicta domina Gigia<br />
portavit smaltum perl<strong>la</strong>rum in pectore super pannos dorsi; et dicta domina Ursel<strong>la</strong><br />
portavit fregiaturam auri circa spal<strong>la</strong> super pannos dorsi. Et constat nobis<br />
et nostre curie predictas dominas et quamlibet earum portasse contra devetum,<br />
loco et tempore in dicta inquisitione contentis ut supra continetur, videlicet. Dictas<br />
dominas Meam, Infelicem et Piam et quamlibet earum per ligiptimam confessionem<br />
in iudicio coram nobis sponte factam nomine ipsarum dominarum Mee,<br />
Infelicis et Pie, per supradictum Francischum Nini Lelli et per ratificationem<br />
factam per dictas dominas Meam et Piam et dictam dominam Leno<strong>la</strong>m, per<br />
ligiptimam confessionem in iudicio coram nobis sponte factam nomine ipsius<br />
domine Lenole, per Angnolum eius maritum et per ratificationem ligiptime per<br />
ipsam factam et dominam Iohannam predictam per legiptimam confessionem in<br />
iudicio coram nobis sponte factam, defensorio nomine ipsius domine Iohanne,<br />
per Iohannem Luce Angelini, porte Sancte Subxanne et per ratificationem legiptime<br />
per ipsam factam et dictam dominam Magiam et dictam dominam Gigiam<br />
et quamlibet earum per legiptimam confessionem in iudicio coram nobis sponte<br />
factam, nomine ipsarum, per predictum Ugolinum domini Iohannis et per ratifi-<br />
67
68 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
cationem ipsarum ligiptime factam et dictam dominam Ghinam per ligiptimam<br />
confessionem in iudicio coram nobis sponte factam nomine ipsius domine Ghine<br />
per dictum Ugolinum eius maritum et per ratificationem per ipsam ligiptime<br />
factam et dictam dominam Ursel<strong>la</strong>m per ligiptimam confessionem in iudicio,<br />
coram nobis sponte factam nomine ipsius domine Urselle, per Georgium<br />
eius maritum et per ratificationem legiptime per ipsam factam prout hec et alia<br />
in actis nostris et nostre curie <strong>la</strong>tius continentur. Quibus defensoribus et cuilibet<br />
ipsorum nomine dictarum dominarum datus et assignatus fuit certus terminus<br />
iam e<strong>la</strong>psus ad omnem ipsarum et cuiuslibet ipsarum defensionem faciendam<br />
de predictis vel aliquo predictorum et nul<strong>la</strong>m fecerunt ipse vel ipsi nec<br />
aliquis pro eis. Idcirco dictas dominas et earum defensores ut supra dicitur et<br />
quamlibet earum et in libris septem et solidis X denariorum Perusinorum, dandis<br />
et solvendis massariis comunis Perusii, pro ipso comuni recipientibus, sequentes<br />
formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii, de hac materia<br />
loquentium et arbitrium nobis in hac parte concessum et omni via, iure,<br />
forma et modo quibus melius possumus et debemus in hiis scriptis sententialiter<br />
condempnamus; mitigata eis et cuilibet earum pena propter benefitium confessionis,<br />
secundum formam dictorum statutorum; de quibus septem libris et<br />
solidis decem pro qualibet earum, factum est depositum apud massarios comunis<br />
Perusii, ut patet per apodissas scriptas manu ser Rençi Peccii, notarii dictorum<br />
massariorum.<br />
Dominam Liam uxorem Fini Nieri, porte Heburnee et parochie Sancti B<strong>la</strong>xii<br />
Dominam Benedictam uxorem Soppolini<br />
Dominam Margheritam uxorem Iohannis<br />
Luce Angelini, porte Sancte<br />
Subxanne<br />
Dominam Leno<strong>la</strong>m uxorem Bartholomei<br />
Dominam Francischam uxorem Benedicti filiorum Niccholuccii de<br />
Dominam Iohannam uxorem Macthey Merciadaris, porte<br />
Sancti Angnoli et parochie<br />
Sancte Marie de Viridario<br />
Dominam Bel<strong>la</strong>m uxorem domini Petri Vincioli<br />
Dominam Francischam uxorem Martini Egidii, porte Solis et parochie Sancti<br />
Andree;<br />
omnes de Perusio, contra quas et quamlibet earum per viam et modum inquisitionis<br />
processimus ex nostro et nostre curie offitio in eo, de eo et super eo<br />
quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, ipse et quelibet earum portaverunt<br />
ornamenta contra devetum, videlicet.<br />
Dicta domina Lia portavit fregiaturam perl<strong>la</strong>rum circa spal<strong>la</strong>s super pannos<br />
dorsi; et dicta domina Benedecta portavit maspillos de perllis ante pectum super<br />
pannos dorsi; et dicta domina Margherita portavit cinturam de perllis; et dicte<br />
domine Leno<strong>la</strong>, Francischa uxor Benedicti et Iohanna, portaverunt super pannos<br />
dorsi, circa spal<strong>la</strong>s, fregiaturas auri; et dicta domina Bel<strong>la</strong> portavit coronam argenteam,<br />
perllis ornatam; et dicta domina Francischam, uxor dicti Martini, por-
Perugia<br />
tavit fregiaturam perl<strong>la</strong>rum in formam maspillorum super pannos dorsi. Et constat<br />
nobis et nostre curie, predictas dominas portasse contra devetum, loco et<br />
tempore in dicta inquisitione contentis ut supra continetur videlicet.<br />
Dictam dominam Liam per ligiptimam confessionem in iudicio, coram nobis<br />
sponte factam nomine ipsius domine Lie per Finum eius maritum et per ratificationem<br />
legiptime factam; et dictas per dictam dominam Liam, dominam Benedictam<br />
et Margheritam, per legiptimam confessionem in iudicio, coram nobis<br />
sponte factam, nomine ipsarum dominarum Margherite et Benedicte, per Iohannem<br />
Luce Angnolini et per ratificationes legiptime per ipsas factas; et dictas<br />
dominas Leno<strong>la</strong>m, Francischam uxore Benedicti et Iohannam, per legiptimam<br />
confessionem in iudicio coram nobis, sponte factam nomine ipsarum dominarum<br />
Lenole, Francische et Iohanne, per Mactheum Niccholuccii de Merciadris et per<br />
ratificationes legiptime per ipsas factas; et dictam dominam Bel<strong>la</strong>m per legiptimam<br />
confessionem in iudicio coram nobis sponte factam, nomine ipsius domine<br />
Belle per ser Pietrum Sensi defensorio nomine ipsius domine Belle et per ratificationem<br />
per ipsam legiptime factam; et dictam dominam Francischam uxorem<br />
dicti Martini Egidii per legiptimam confessionem in iudicio, coram nobis sponte<br />
factam nomine ipsius domine Francische, per Martinum eius maritum et per<br />
ratificationem legiptime per ipsam dominam Francischam factam. Quibus defensoribus<br />
et cuilibet ipsorum nomine dictarum dominarum datus et assignatus fuit<br />
certus terminus iam e<strong>la</strong>psus, ad omnem ipsarum et cuiuslibet earum defensionem<br />
faciendam de predictis, vel aliquo predictorum et nul<strong>la</strong>m fecerunt ipse vel ipsi<br />
nec aliquis per eis. Idcirco dictas dominas et earum defensores ut supra dicitur<br />
et quamlibet earum, in libris septem et solidis decem denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massariis comunis Perusii, pro ipso comuni recipientibus,<br />
sequentes formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii, de hac materia<br />
loquentium et arbitrium nobis in hac parte concessum et omni via, iure,<br />
forma et modo quibus melius possumus et debemus in hiis scriptis sententialiter<br />
condempnamus; mitigata eis et cuilibet earum pena propter benefitium confessionis,<br />
secundum formam dictorum statutorum; de quibus septem libris et solidis<br />
decem pro qualibet earum, factum est depositum apud massarios comunis Perusii,<br />
ut patet per apodissas scriptas manu ser Rençi Peccii, notarii dictorum massariorum.<br />
Dominam Francischam uxorem Niccho<strong>la</strong>y Ponis de Perusio, porte Solis et<br />
parochie Sancti Severis, contra quam per modum et viam inquisitionis processimus<br />
ex nostro et nostre curie offitio, in eo, de eo et super eo, quod loco et<br />
tempore in dicta inquisitione contentis, ipsa portavit ornamenta contra devetum,<br />
videlicet: unum mantellum de velluto sive sciamito et constat nobis et nostre<br />
curie, predicta omnia et singu<strong>la</strong> in dicta inquisitione contenta, vera esse et fuisse,<br />
loco et tempore in dicta inquisitione contentis per legiptimam confessionem in<br />
iudicio, coram nobis sponte factam, nomine ipsius domine Francische per predictum<br />
Niccho<strong>la</strong>um ipsius maritum et per ratificationem ligiptime per dictam<br />
dominam Francischam factam; cui Niccho<strong>la</strong>o, nomine ipsius domine Francische<br />
datus et assignatus fuit certus terminus iam e<strong>la</strong>pxus ad omnem ipsius defensio-<br />
69
70 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nem faciendam de predictis, vel aliquo predictorum et nul<strong>la</strong>m fecerunt ipsa vel<br />
ipse nec aliquis pro ea pro ut hec et alia in actis nostris et nostre curie <strong>la</strong>tius<br />
continetur. Idcirco dictam dominam Francischam et predictum Nicho<strong>la</strong>um eius<br />
defensorem, in libris septem et solidis decem denariorum Perusinorum dandis et<br />
solvendis massariis comunis Perusii, pro ipso comuni recipientibus, sequentes formam<br />
statutorum et ordinamentorum comunis Perusii, de hac materia loquentium<br />
et arbitrium nobis in hac parte concessum et omni via, iure, forma et modo<br />
quibus melius possumus et debemus in hiis scriptis sententialiter condempnamus;<br />
mitigata ei pena propter benefitium confessionis, secundum formam dictorum<br />
statutorum; de quibus septem libris et solidis decem per ipsam factum est depositum<br />
apud massarios comunis Perusii, ut patet per apodissam scriptam manu<br />
ser Rençi Peccii, notarii dictorum massariorum.<br />
Dominam Elixabectam uxorem Petruccii domini Francisci de Perusio, porte<br />
Solis et parochie Sancte Lucie, dominam Angnesem uxorem Iohannis Nutoli, porte<br />
Sancte Subxanne et parochie Sancti Severis, contra quas et quamlibet earum,<br />
per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie offitio in<br />
eo, de eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, ipse<br />
et quelibet earum portaverunt ornamenta contra devetum, videlicet: dicta domina<br />
Elixabecta portavit unum smaltum perl<strong>la</strong>rum in pectore, super pannos dorsi<br />
et dicta domina Angnese portavit unam ghirl<strong>la</strong>ndam de perllis ultra pretium et<br />
valorem in statutis comunis Perusii contentos et constat nobis et nostre curie,<br />
predictas dominas portasse contra devetum, loco et tempore in dicta inquisitione<br />
contentis ut supra continetur videlicet. Dictam dominam Elixabectam per<br />
legiptimam confessionem in iudicio, coram nobis sponte factam, nomine ipsius<br />
domine Elixabecte per Petruccium eius maritum et per ratificationem per ipsam<br />
legitime factam; et dictam dominam Angnesem per legiptimam confessionem in<br />
iudicio, coram nobis sponte factam, nomine ipsius domine Angnesis per Iohannem<br />
eius maritum et per ratificationem per ipsam legiptime factam. Quibus<br />
defensoribus et cuilibet ipsorum nomine dictarum dominarum datus et assignatus<br />
fuit certus terminus iam e<strong>la</strong>pxus ad omnem ipsarum et cuiuslibet ipsarum<br />
defensionem faciendam de predictis, vel aliquo predictorum prout hec et alia<br />
in actis nostris et nostre curie <strong>la</strong>tius continetur 10 . Et nul<strong>la</strong>m fecerunt ipse vel<br />
ipsi nec aliquis pro eis. Idcirco dictas dominas et earum defensores ut supra<br />
dicitur et quamlibet earum, in libris septem et solidis decem denariorum Perusinorum<br />
dandis et solvendis massariis comunis Perusii, pro ipso comuni recipientibus,<br />
sequentes formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii, de<br />
hac materia loquentium et arbitrium nobis in hac parte concessum et omni via,<br />
iure, forma et modo quibus melius possumus et debemus in hiis scriptis sententialiter<br />
condempnamus; mitigata eis et cuilibet earum pena propter benefitium<br />
confessionis, secundum formam dictorum statutorum; de quibus septem libris et<br />
solidis decem pro qualibet earum, factum est depositum apud massarios comu-<br />
10 Prout ... continetur, aggiunto sul margine sinistro.
Perugia<br />
nis Perusii, ut patet per apodissas scriptas manu ser Rençi Peccii, notarii dictorum<br />
massariorum.<br />
Late, date et in hiis scriptis sententialiter promulgate fuerunt dicte condempnationes<br />
et sententie condempnationis per supradictum sindicum ut supra sedentem<br />
ad suum solitum banchum iuris, situm in sa<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii sue solite residentie<br />
ubi dictas sententias solitum est dari et proferri in publico et generali consilio<br />
comunis et populi civitatis predicte, sono campane voceque preconis, sono tube<br />
premisso, mandato dicti domini sindici in supradicto suo pa<strong>la</strong>tio, more solito<br />
congregato et scripte, lecte et publicate per me Anthonium notarium infrascriptum<br />
et nunc notarium et offitialem supradicti domini sindici, per ipsum dominum<br />
sindicum ad offitium extraordinarium et ad alia specialiter deputatum, sub<br />
anno Domini millesimo CCCLXVI, indictione quarta, die XVII martii, tempore sanctissimi<br />
in Christo patris et domini, domini Urbani, divina providentia pape quinti,<br />
presentibus: Angnelino Macthioli, porte Sancte Subxanne et paroche Sancte<br />
Crucis; Arco<strong>la</strong>no Vitalis, dicte porte et parochie; Angnolino Buccii, porte Sancti<br />
Petri et parochie Sancti Stephani et Iaccanello domini Nicchole, porte Sancte<br />
Subxanne et parrochie Sancti Severi et pluribus alii in dicto consilio existentibus,<br />
testibus ad hec vocatis.<br />
(ST) Ego Anthonius olim Pigiani de Sancto Miniato, imperiali auctoritate<br />
iudex ordinarius et notarius publicus et nunc notarius et offitialis dicti domini<br />
sindici, predicta omnia et singu<strong>la</strong> de ipsius mandato scripsi, legi et publicavi,<br />
signumque meum apposui consuetum.<br />
11. 1366<br />
Statuti<br />
De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis 11<br />
Item statuimus quod nul<strong>la</strong> mulier, cuiuscumque status et condictionis existat<br />
audeat vel presumat portare vel habere in capite aliquam coronam de auro vel<br />
argento cum gemmis vel <strong>la</strong>pidibus vel perlis, ornatam vel non ornatam; possit<br />
tamen et eis liceat in capite portare et habere fronçale vel ghir<strong>la</strong>ndam de perlis,<br />
arlegaturas et alia quocumque modo et de quacumque materia non tamen in<br />
forma corone usque ad costum vel valorem octo florenorum auri et non ultra<br />
non computatis velectis. Contrafacienti autem cuilibet et pro qualibet vice qua<br />
contrafacere reperiretur, pena auferatur vigintiquinque librarum denariorum cuius<br />
11 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis.<br />
Rubrica annul<strong>la</strong>ta da mano successiva tramite vacat.<br />
71
72 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
medietas sit comunis Perusii et quarta pars sit accusatoris et alia quarta pars sit<br />
offitialis qui dictam penam venire fecerit in comuni. Et si non fuerit accusator,<br />
medietatem dicte pene habeat offitialis predictus, alia vero pars sit comunis Perusii.<br />
De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />
portandis 12<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque etatis vel condictionis existat, audeat<br />
vel presumat portare vel habere suis vestimentis quibuscumque aliquas per<strong>la</strong>s vel<br />
aliquos <strong>la</strong>pides pretiosos, possit tamen inpune habere super vestimentis fregia de<br />
filo de auro vel de argento que sint valoris ad plus trium florenorum auri, scilicet<br />
fregia que sint in uno panno seu una veste et portare et habere monilia de<br />
argento deaurato, vel non, et in quacumque forma ad manichas et bettonaturas<br />
que non excedat pondus unius libre seu costum et valorem novem florenorum<br />
de auro. Liceat tamen dictis mulieribus portare cingulum sive schiagiale costi et<br />
valoris decem florenorum auri ad plus et ab inde infra et non maioris pretii et<br />
ponderis unius libre ad plus in quo non sint perle nec <strong>la</strong>pides pretiosi sub pena<br />
vigintiquinque librarum denariorum pro qualibet vice qua contrafecerit in predictis<br />
vel aliquo predictorum. Cuius pene medietas sit comunis Perusii, aliam medietatem<br />
habeat offitialis predictus si non supervenerit accusator; si autem supervenerit<br />
accusator tunc quartam partem dicte pene habeat accusator et aliam quartam<br />
partem habeat officialis predictus.<br />
De velluto et drappis non portandis 13<br />
Item quod de cetero nul<strong>la</strong> mulier portare possit in dorso vel ad dorsum<br />
vestimentum vel mantellum de velluto sive samito aureato vel non aureato, sathani<br />
vel camuca, sub pena vigintiquinque librarum denariorum pro vice qualibet<br />
qua contrafecerit in predictis vel aliquo predictorum; dummodo si pluribus vicibus<br />
inventa esset una et eadem die non debeat condempnari nisi pro una vice<br />
tantum. Possit tamen guarnachias et mantellos fulcitos de sindone sive taffitto<br />
portare et etiam giuppatas seu gippas de dictis sindone sive taffito et mantellus<br />
12 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus<br />
non portandis.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti. De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et<br />
schiagialibus non portandis. Rubrica annul<strong>la</strong>ta da mano successiva tramite vacat.<br />
13 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti De velluto et drappis non portandis.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti. De velluto et drappo vel drappis non portandis. Rubrica<br />
annul<strong>la</strong>ta da mano successiva tramite vacat.
Perugia<br />
de ciambellocto, dummodo aliquis mantellus non excedat costum vel valorem<br />
vigintiquinque florenorum auri, et quilibet possit accusare de contentis in presenti<br />
capitulo et aliis duobus capitulis proxime precedentibus et lucretur quartam<br />
partem pene predicte et teneatur sibi credentia probando per unum testem. Et<br />
possit dictus offitialis procedere cum promotore et sine promotore ad denunptiationem<br />
cuiuscumque et ad re<strong>la</strong>tionem notarii dicti offitialis, cuius notarii re<strong>la</strong>tio<br />
pro plena probatione habeatur. Et quando dictus offitialis procederet per accusationem<br />
tunc habeat dictus offitialis quartam partem pene quam venire fecerit in<br />
comuni, et quando procederet ex offitio vel ad re<strong>la</strong>tionem sui notarii habeat<br />
dictus officialis medietatem pene predicte.<br />
De annulis portandis nisi ad numerum trium 14<br />
Item possint portare dicte mulieres annulos in digitis cuiuscumque materiei<br />
et valoris octo florenorum auri inpune usque ad numerum trium inclusive et non<br />
ultra. Contrafaciens vero puniatur in centum solidis denariorum pro qualibet vice<br />
et quolibet annulo.<br />
Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />
nisi duas robbas honorabiles tantum 15<br />
Item statuimus et ordinamus quod nulli mulieri que deinceps maritaretur vel<br />
maritata esset que nondum ad virum adcessit, liceat habere vel portare nec eius<br />
nomine emi per maritum possit quoquomodo, directe vel per obliqum, aliquo<br />
colore quesito, nisi duo paria 16 pannorum honorabilium panni novi. Que duo<br />
paria scribi debeant et assignari offitiali predicto 17 ante quam ad virum adcesse-<br />
14 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De anulis non portandis nisi ad numerum trium.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti. De anulis non portandis nisi ad numerum trium. Rubrica<br />
annul<strong>la</strong>ta da mano successiva tramite vacat e sostituita, insieme alle precedenti, da<br />
un’addictio.<br />
15 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel<br />
portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere<br />
vel portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel<br />
portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />
n. 77, 1526. Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel<br />
portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />
16 n. 30, Inizi sec. XV: annul<strong>la</strong>to con vacat e sostituito con vestimenta da altra mano.<br />
n. 38, 1415 (post): vestimenta.<br />
17 n. 12, 1366: que duo paria scribi faciant et debeant offitiali predicto assignari.<br />
73
74 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
rit et alios pannos honorabiles ultra predictos portare non possit; contrafaciens<br />
vero puniatur in vigintiquinque libris denariorum.<br />
De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per consanguineos<br />
occasione alicuius predicte parentele 18<br />
Et etiam ordinamus quod non possit nec debeat pro parte viri alicuius,<br />
vel patris, matris, avi, vel cuiuscumque consanguinei, vel affinis mariti, vel<br />
alterius cuiuscumque persone occasione alicuius parentele numptiarum, salutarum<br />
sive mancie vel alia quacumque de causa dari, donari vel presentari aliquis<br />
schiagialectus, schiagiale, bursia, corona, panni lini nec <strong>la</strong>ne, carnes, cappones<br />
nec aliquid aliud quocumque nomine censeatur vel nuncupetur, directe<br />
vel per oblicum, pena cuilibet contrafacienti et vice qualibet vigintiquinque<br />
librarum denariorum. Et econverso pro parte uxoris vel alicuius sui consanguinei<br />
vel alterius persone observetur et fiat sub dicta pena; dummodo predicta<br />
non vendicent sibi locum in pannis, schiagialecto sive schiagiali, et bursia,<br />
et calciamentis, fronçalibus, ghir<strong>la</strong>ndis et annulis dari et micti solitis ad<br />
dorsum et usum uxoris tantum tempore quo ipsa uxor accedere debet ad<br />
maritum et non alio tempore, non transcendendo predicta valorem contra formam<br />
supradictorum capitulorum, nec bursia predicta transcendat valorem duorum<br />
florenorum auri. Possit tamen maritus in festo nativitatis Domini mictere<br />
et donare uxori usque in quantitatem duorum florenorum auri vel valorem<br />
ipsorum in rebus tantum, non vetitis per formam alicuius capituli statutorum<br />
in presenti volumine contentorum. Et pro observatione presentis capituli statuimus<br />
quod quilibet notarius qui rogatus fuerit de contractu matrimonii cuius<br />
dotes ascendant usque ad quantitatem ducentorum florenorum auri supra, teneatur<br />
et debeat dare in scriptis dicto offitiali nomina promictentis seu promictentium<br />
et recipientis seu recipientium dictam promissionem infra octo dies<br />
a die celebrati contractus, pena centum librarum denariorum. Qui offitialis<br />
teneatur et debeat ipsa nomina facere registrari, et infra XV dies immediate<br />
sequentes dictos sic registratos requiri faciat, et citari et eis deferat iuramentum<br />
quod presens capitulum et contenta in eo debeant observare sub dicta<br />
pena.<br />
18 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />
occasione alicuius parentele.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per<br />
consanguineos occasione alicuius parentele.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per<br />
consanguineos occasione alicuius predicte parentele.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per consanguineos<br />
occasione alicuius predicte parentele.
Perugia<br />
De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />
familia et nomen suum 19<br />
Item statuimus et ordinamus quod si qua mulier inventa negaverit vel recusaverit<br />
vel aufugerit quo minus officialis de et pro predictis possit ipsam videre<br />
vel nomen suum ce<strong>la</strong>verit quo minus scire possit an in dictas leges vel aliquam<br />
ipsarum fraudem commiserit, ex tunc habeatur pro confessa de hiis de quibus<br />
notarius vel aliquis alius de familiaribus dicti officialis dicto officiali retulerit et<br />
denumptiaverit contra aliquam predictarum legum fecisse.<br />
De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />
et solvant 20<br />
Item ordinamus quod si qua mulier deinceps contra predictas leges vel aliquam<br />
ipsarum veniet et ex hoc condempnata erit, pena quam pro sua condempnatione<br />
solvetur, si maritum eam solverit vel solvi fecerit detrahatur de dote<br />
dicte mulieris tantum quantum solutum fuerit. Et tempore restitutionis dotis, si<br />
casus restitutionis contigerit, maritus vel eius heredes tanto minus de dote restituere<br />
teneatur quantum fuerit solutum. Et iudex qui habebit exequi instrumentum<br />
restitutionis dotis in ea quantitate que soluta fuerit occasione predicta executionem<br />
facere non possit nec debeat pena vigintiquinque librarum denariorum;<br />
et ad maiorem quantitatem solvendam compelli non possit. Et quod vir vel alii<br />
de domo in qua habitaret talis mulier et eorum bona possint et debeant pro<br />
predictis et ad solvendum dictas penas realiter et personaliter cogi et compelli<br />
ab officiali predicto.<br />
19 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali<br />
et eius familia et nomen suum.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />
officiali et eius familia et nomen suum.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />
officiali et eius familia et nomen suum.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali<br />
et eius familia et nomen suum.<br />
20 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />
et solvant.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter pro eis<br />
compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter compel<strong>la</strong>ntur<br />
et solvant.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis<br />
compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />
75
76 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
De donis et mancis non fiendis affilgliatis 21<br />
Item ordinamus quod nul<strong>la</strong> persona possit nec debeat donare vel facere seu<br />
fieri facere, per se vel per alium, pa<strong>la</strong>m, secrete vel occulte alicui suo affilgliato<br />
vel affilgliate aliquos pannos <strong>la</strong>ne vel lini vel alicuius materiei, cordones seu schiagialectos<br />
seu pecuniam seu carnes nec aliquid aliud causa mancie donare vel<br />
presentare aliquid facere nisi solum ceram pro lumine; et contrafaciens pro vice<br />
qualibet condempnetur in centum libris denariorum aliquo non obstante.<br />
De conviviis dominarum de sero non fiendis 22<br />
Quia scriptum est « Qui male agit odit lucem » (Io 3,20) et multi ut possint<br />
volentibus male facere dare tempus studeant convivia de sero facere dominarum,<br />
statuimus quod sub pena vigintiquinque librarum denariorum nul<strong>la</strong> persona possit<br />
convivia facere dominarum de sero; dummodo predicta non inteligantur in filiabus,<br />
neptibus, sororibus carnalibus et aliis mulieribus consanguineis et affinibus convivantis<br />
usque in tertium gradum inclusive. Salvo etiam quod die nuptiarum tantum possint<br />
pro parte viri convivium dominarum fieri quarum voluerit, sive de mane sive de sero.<br />
De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />
vivandarum 23<br />
Ut gentes possint conviviorum sumptus et onera tollerare duximus taliter<br />
statuendum: quod nullus possit convivium facere masculorum in civitate et comi-<br />
21 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De donis et manciis non fiendis affig<strong>la</strong>tis.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De donis et mancis non fiendis afigliatis.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />
22 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />
23 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de<br />
modo vivandarum.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum<br />
et de modo vivandarum.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et<br />
de modo vivandarum.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de<br />
modo vivandarum.
Perugia<br />
tatu Perusii, videlicet ab uno miliari intus versus civitatem ultra numerum viginti,<br />
exceptis consanguineis et affinibus usque in tertium gradum inclusive. Et predicta<br />
locum non habeant in festivitatibus Paschatis et nativitatis Domini, et etiam<br />
in militantibus tempore militie eorum, et in nuptiis, nec etiam inteligantur in<br />
sotietatibus ordinatis ad venerandum corpus et festum beati Hercu<strong>la</strong>ni, que simul<br />
adscottum comedunt tempore festivitatis ante vel post per unum mensem,<br />
nec etiam in conventibus aliquorum doctorandorum in quacumque facultate. Nec<br />
liceat dare vel quomodolibet dari facere, directe vel per oblicum, alicui civi Perusino<br />
in aliquo convivio seu mangiare ultra tres vivandas de carnibus. Et si contingat<br />
dare carnes bovinas non possit inter duos apponere ferculum sive menestram<br />
maioris ponderis duodecim librarum; si vero carnes castratinas octo librarum,<br />
et porcinas sex librarum, si edinas medium caprectum inter duos; cappones<br />
unum inter duos, et fagianos unum; si starnas duas, sit tamen licitum cum ipsis<br />
starnis duos pippiones vel pol<strong>la</strong>stros addere ad plus. Si anseres vel paparos unum,<br />
si pol<strong>la</strong>stros tres vel duos pol<strong>la</strong>stros cum duobus pippionibus; si gallinas unam;<br />
si porchettam unum quartum inter duos; si turdos sex; si qualeas quatuor. Liceat<br />
tamen cum qualibet dictarum vivandarum dare inter duos unam libram carnium<br />
saltarum et duas libras silvagine cum una lingua investita inter duos. Et si quis<br />
voluerit de pluribus carnibus in uno talgliere et pro una vivanda dare aliter<br />
quam supra dictum sit, possit, dummodo dicte carnes simul date inter duos non<br />
excedant pondus duodecim librarum; et turta parmegiana, tortelli carnium in<br />
numerum duarum vivandarum non intelligantur. Et qui contrafecerit in predictis<br />
pro vice qualibet et qualibet vivanda data contra dictum modum decem libras<br />
denariorum pene nomine solvere teneatur.<br />
Et quod dictum est de pondere carnium et numero ferculorum sive vivandarum<br />
non habeat locum in militiis et tempore quo aliquis militaret nec in doctorantibus,<br />
quo casu possint predicta excedere militantes et doctorantes.<br />
Quod convitantes a certo numero supra teneantur notificare officiali 24<br />
Et ut contenta in presenti capitulo et statuto melius observentur, statuimus<br />
quod quicumque voluerit convitare seu convivare aliquos vel aliquas extra domum<br />
convitantis a sex personis supra, exceptis dictis consanguineis et affinibus,<br />
24 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare<br />
officiali.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare<br />
officiali antefactum.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare<br />
antefactum.<br />
n. 77, 1526. Statuti, Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare<br />
officiali.<br />
77
78 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tam masculis quam feminis, ultra in tertium gradum inclusive – et quod sint<br />
consanguinei et affines suficiat probatio duorum testium de fama –, et in casibus<br />
supradictis teneatur et debeat, sub pena vigintiquinque librarum denariorum, ante<br />
quam carnes emat aut emi faciat quas ad comedendum dare voluerit, ire seu<br />
mictere ydoneam et legitimam personam ad dictum offitialem vel eius notarium<br />
et dicto offitiali vel eius notario idem convitator seu ille qui nomine convitatoris<br />
accesserit notum faciat de omnibus proxime suprascriptis, videlicet de numero<br />
convivandorum et de carnibus dandis et de pondere ipsarum, et dictus officialis<br />
vel eius notarius iurari facere teneantur ad sancta Dei evangelia corporaliter, tactis<br />
Scripturis, quod dictum modum non excedat nec excedi faciat aliquo modo,<br />
sagacitate vel ingenio. Et idem offitialis vel notarius eidem postu<strong>la</strong>nti licentiam<br />
dare teneatur; pena in contrarium facienti convivium que superius denotata est,<br />
videlicet vigintiquinque librarum denariorum pro qualibet vice; et de predictis<br />
possit per dictum offitialem inquiri ex offitio et ad petitionem cuiuscumque et<br />
ad condepnationem procedi prout eidem visum fuerit.<br />
De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />
maritarentur 25<br />
Et ut alie expense mulierum tol<strong>la</strong>ntur in totum, ordinamus quod nulli liceat<br />
tam civi quam comitatensi Perusino, mari vel femine, dare vel donare pa<strong>la</strong>m vel<br />
secrete, tacite vel expresse per se vel alium aliquam manciam sive donum denariorum,<br />
facu<strong>la</strong>m, ceram vel aliam quamcumque rem per se vel alium, aliquo<br />
colore quesito, alicui clerice sive religioso vel alicui mulieri religiose vel alicui<br />
mulieri dum maritaretur vel iret seu ivisset apud maritum vel dum intraret monasterium<br />
vel ve<strong>la</strong>retur vel clericus sive religiosus diceret vel cantaret missam<br />
novel<strong>la</strong>m vel religionem ingrediretur. Possit tamen donari religiosis personis in<br />
dictis casibus a qualibet persona X solidi denariorum ad plus vel una libra cere;<br />
et quelibet mulier possit donare in dictis casibus cuilibet religioso unum tovalgliectum;<br />
et qui contrafecerit puniatur per dictum offitialem in decem libris denariorum<br />
pro qualibet persona donante et vice qualibet; et de predictis omnibus<br />
et singulis in dicto capitulo contentis dictus offitialis in pena et ad penam centum<br />
librarum denariorum eidem auferendam tempore sui sindicatus teneatur quolibet<br />
25 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus<br />
que maritarentur.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />
mulieribus que maritarentur.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />
mulieribus que maritarentur.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus<br />
que maritarentur.
Perugia<br />
mense, duabus vicibus ad minus, facere inquisitionem per portas et parrochias<br />
civitatis et burghorum Perusii, pa<strong>la</strong>m vel secrete, ut sibi videbitur, ex suo offitio<br />
cum promotore et sine ad eius arbitrium et voluntatem, aliquo non obstante. Et<br />
nichilominus de predictis una vice in mense teneatur in civitate et burgis Perusii<br />
facere bampnimentum et ire et mictere notarios et familiares suos ad vineas et<br />
ad alia loca ad rimandum de omnibus supradictis penis et bampnis predictis. Et<br />
predicta locum non habeant si tempore ingressus monasterii vel dum clericus vel<br />
religiosus diceret vel cantaret missam novel<strong>la</strong>m tempore offitii misse aliquis vellet<br />
offerire in altari a duodecim denariis parvis infra quod unusquisque possit facere<br />
sine pena.<br />
De ludis coronarum et rainarum et aliorum non faciendis 26<br />
Quia quasi comuniter omnibus displicere creditur ludus per mulieres fieri<br />
solitus qui corone vel rine vel alio nomine ludus appel<strong>la</strong>tur, propterea statuimus<br />
quod nul<strong>la</strong> persona vel puel<strong>la</strong>, cuiuscumque status vel etatis existat, possit nec<br />
debeat facere vel portare coronas que consueverunt portari per civitatem, burgos<br />
vel alibi rinas facere vel alio modo incedere acquirendo pecuniam a transeuntibus<br />
nec aliquod genus ludi propter quod petatur vel acquiratur pecunia<br />
vel alia res nec aliquis vel aliqua eis assistere vel cum eis ad hec adesse nec<br />
etiam faciendo apparatam, c<strong>la</strong>udendo portas et alia impedimenta faciendo que<br />
fieri consuevit per comitatenses quando aliqua mulier nuptui traderetur vel ad<br />
virum duceretur. Qui autem contrafecerit in predictis vel aliquo predictorum<br />
puniatur in quadraginta solidis denariorum pro vice qualibet et quolibet vel qualibet<br />
contrafaciente. Et quilibet esse possit accusator et habeat medietatem banni; et ad<br />
dictam penam solvendam quilibet maiordomus teneatur pro omnibus de domo<br />
et suis famu<strong>la</strong>bus contrafacientibus in aliquo in presenti capitulo contentis. Et<br />
offitialis predictus teneatur ire et mictere ad locum ubi fieret contra in predictis<br />
ex suo offitio et ad petitionem cuiuscumque et omnibus diebus festivis rimare<br />
et rimari facere pro predictis, et repertos culpabiles condempnare in dictis penis<br />
de facto, et credatur re<strong>la</strong>tioni offitialis ad hec euntis et eius familie; pena<br />
eidem offitiali vigintiquinque librarum denariorum si non iret vel micteret familiam<br />
ad inveniendum ut dictum est. Et etiam quod sit licitum cuilibet libere et<br />
inpune accipere bursias, schiagiales, cordones et res alias que portarentur in<br />
dicta corona vel rina et eas cum manu percutere sive virga vel corigia vel aliter<br />
sine armis et etiam assistentes eis et pro portantibus dictam coronam vel tales ludos<br />
26 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De ludis coronarum et rinarum et aliorum non fiendis.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis. Rinas<br />
vel alibi.<br />
79
80 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
facientibus vel assistentibus; et quod potestas et capitaneus nec alius offitialis<br />
comunis Perusii contra tales accipientes dictas res vel percutientes predictos cognitionem<br />
non habeant ullo modo. Et de predictis in toto dicto capitulo et ordinamento<br />
contentis stetur et credatur iuramento accusatoris et habeatur pro plena<br />
probatione.<br />
De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias 27<br />
Item statuimus quod in aliqua ecclesia vel c<strong>la</strong>ustro seu p<strong>la</strong>tea alicuius ecclesie<br />
vel quod vel que esset ante ipsam ecclesiam die festivitatis ipsius ecclesie, nullus<br />
iuvenis etatis a quindecim annis supra usque ad quadraginta possit residentiam<br />
facere, seu ad vaghegiandum dicta die vel alia die permanere set cum ob<strong>la</strong>tionem<br />
obtulerit si offerre voluerit statim recedere debeat et exire de ecclesia, c<strong>la</strong>ustro vel<br />
p<strong>la</strong>tea predictis; et ubi non esset p<strong>la</strong>tea seu c<strong>la</strong>ustrum stare non possit ad predicta<br />
in aliqua via prope ecclesiam ad decem passus; non tamen vendicet sibi locum<br />
quando predicaretur vel offitium divinum celebraretur in ipsa ecclesia, dummodo<br />
non stent in parte ecclesie in qua stant mulieres. Contrafaciens, vero, in vigintiquinque<br />
libris denariorum pro vice qualibet puniatur. Et quod quis stet ad amandum<br />
vel vaghegiandum, stetur in provisione et discreptione custodum secretorum, et<br />
denumptiationi ipsorum custodum et cuiuslibet eorum stetur et credatur vel dicti<br />
offitialis vel eius familie quando accederent ad predictam et invenerint aliquem vel<br />
aliquos contrafacientes ut dictum est. Pena offitiali in predictis negligenti pro qualibet<br />
[vice] centum librarum denariorum, de quo expresse debeant sindicari.<br />
Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas 28<br />
Item corrigentes capitulum de conviviis in parte ubi dicit « de numero convivandorum<br />
», ordinamus quod predicta que dicta sunt de numero convivandorum<br />
27 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />
28 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, Quod ordinamenta conviviorum non intelligantur ad pias<br />
causas.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />
pias causas.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />
pias causas.<br />
n. 77, 1526. Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias<br />
causas.
Perugia<br />
non vendicent sibi locum in opere vel comestione pietatis nec in aliis qui vellent<br />
ob reverentiam alicuius sancti vel sancte festare vel festum colligere.<br />
Quod non portentur chorone vel schiagialia tempore nuptiarum vel<br />
conviviorum 29<br />
Item ad tollendas fraudes et caute<strong>la</strong>s que possent excogitari circa de<strong>la</strong>tionem<br />
schiagialium et coronarum 30 et aliorum arediorum 31 de quibus supra in capitulis<br />
fit mentio; quod dicte mulieres, tempore quo ducerentur ad maritum vel alio<br />
tempore, non solum predicta portare non audeant, sed etiam per alias personas<br />
deferri facere non debeant sub pena in ipsis capitulis contenta. Et quod nulli<br />
liceat mari vel femine ea deferre occasione nuptiarum vel alio colore quesito<br />
cum dictis mulieribus vel sine vel in domo in qua fierent aliqua convivia vel<br />
cortegia tenere vel teneri facere vel tenentes retinere sub dicta pena; et de predictis<br />
omnibus stetur et credatur re<strong>la</strong>tioni dicti offitialis vel eius familie ita quod<br />
mens talium legum invio<strong>la</strong>biliter observetur.<br />
De extimatoribus eligendis super arrediis 32<br />
Item quia in precedentibus capitulis est permissum quod mulieres possint<br />
portare ghir<strong>la</strong>ndas, fronçales, schiagiales seu schiagialectos, aboctenaturas, bursias,<br />
annulos 33 et res alias valoris, costus et extimationis certe quantitatis prout in<br />
ipsis capitulis continetur, ad hoc ut de valore, costu et extimatione talium rerum<br />
certitudo sufitiens habeatur per officialem predictum, teneatur et debeat idem<br />
offitialis elligere extimatores talium rerum quoscumque voluerit expertos et pra-<br />
29 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, Quod non portentur corone vel schiagialia tempore nuptiarum<br />
vel conviviorum.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, Quod non portentur corone vel schiagialia ornamenta vel<br />
alia prohibita tempore nuptiarum vel conviviorum.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, Quod non portentur ornamenta vel alia prohibita tempore<br />
nuptiarum vel conviviorum.<br />
n. 77, 1526. Statuti, Quod non portentur corone vel schiagialia tempore nuptiarum<br />
vel conviviorum.<br />
30 n. 39, 1415 (post) e 1526 ornamentorum.<br />
31 n. 39, 1415 (post) aggiunge prohibitorum.<br />
32 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />
33 n. 30, Inizi sec. XV, n. 39, 1415 (post) e n. 77, 1526 ghir<strong>la</strong>ndas ... anulos annul<strong>la</strong>to<br />
e sostituito con vestimenta et ornamenta.<br />
81
82 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ticos de arte et ministerio sive negotiatione talium rerum, prout dicto offitiali videbitur<br />
convenire infra X dies a die inventionis talium rerum, et ipsos extimatores<br />
cogere per iuramentum ad extimandum dictas res bona fide et sine fraude. Et si<br />
dictam extimationem facere recusarent, eos de facto compel<strong>la</strong>t ad solvendum centum<br />
solidos denariorum pro quolibet et possit alios extimatores elligere et eos,<br />
eodem modo, compellere et punire, donec extimationem habuerit; pena quinquaginta<br />
librarum denariorum dicto offitiali si negligens fuerit in predictis.<br />
De mortuis non ornandis et non portandis certa forma 34<br />
Cum consuetudo fuerit Perusii mortuorum corpora honorare non tamquam<br />
ire et portari debitum ad sepulturam sed tamquam ad nuptias et convivia, hec<br />
presenti capitulo statuimus quod nemo deinceps aliquod corpus humanum mortuum<br />
audeat aliqualiter honorare. Possit tamen induere de una tunicha in dorso<br />
valoris duorum florenorum auri et non ultra et mulieres velosellis in capite et<br />
masculi caputium. Et quia scienctiati et milites debent merito alios in honoribus<br />
superare, ordinamus quod milites, doctores, iudices et medici morituri possint<br />
indui, non obstante quod dictum est supra, de indumentis quibuscumque, et in<br />
capite portare caputium valoris vigintiquinque librarum inter indumentum et caputium,<br />
et etiam ultra predicta varium in pelle sive mantello et etiam in caputio.<br />
Contra vero facientes, tam illi de domo defuncti quam etiam ornantes vel induentes<br />
in contrarium predictorum puniantur in vigintiquinque libris denariorum<br />
pro quolibet contrafaciente et vice qualibet.<br />
Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />
alicuius, excepta uxore 35<br />
Sumptus inmoderatos evitare volentes, ordinamus et statuimus quod nul<strong>la</strong><br />
persona audeat vel presummat tempore quo moriuntur homines nec ante per<br />
34 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis nisi certa forma.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />
n. 77, 1526. Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />
35 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 12, 1366. Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa<br />
mortis alicuius, excepta uxore.<br />
n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />
causa mortis alicuius, excepta uxore.<br />
n. 39, 1415 (post). Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />
causa mortis alicuius, excepta uxore.<br />
n. 77, 1526. Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa<br />
mortis alicuius, excepta uxore.
Perugia<br />
quatuor dies nec post per unum annum se induere de nigro, bigio, viridi vel alio<br />
panno novo nec vestimenta vidualia percipere vel portare pro aliquo defuncto,<br />
nisi tantum uxor defuncti, pena cuilibet contrafacienti in aliquo ex predictis centum<br />
36 librarum denariorum. Dummodo dicta uxor defuncti tempore quo induet<br />
se vel indueretur de nigro vel vestimenta vidualia susciperet pro dicto eius defuncto<br />
viro nec possit nec debeat exire nec stare ad suscipiendum vestimenta<br />
extra domum vel ecclesiam vel in loco ubi erit corpus defuncti nec indui possint<br />
per aliquem marem. Et quod non possint aliqui mares intrare domum vel ecclesiam<br />
in qua mortuus esset ad induendum dictam uxorem vel interesse vestituere<br />
viduali uxoris defuncti predicti vel ad extrahendum cadaver de domo vel ecclesia,<br />
sed ipsum extrahatur per clericos tantum, pena centum librarum denariorum<br />
pro quolibet contrafaciente in aliquo ex contentis in presenti capitulo et vice<br />
qualibet. Et de predictis inquiratur precise per offitialem predictum.<br />
12. 1366<br />
Statuti<br />
De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis 37<br />
De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />
portandis 38<br />
De velluto et drappis non portandis 39<br />
De anulis non portandis nisi ad numerum trium 40<br />
Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />
nisi duas robbas honorabiles tantum 41<br />
De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />
occasione alicuius parentele 42<br />
36 n. 30, Inizi sec. XV, n. 39, 1415 (post) e n. 774, 1526 quingentarum.<br />
37 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis.<br />
38 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et<br />
schiagialibus non portandis.<br />
39 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De velluto et drappis non portandis.<br />
40 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De anulis portandis nisi ad numerum trium.<br />
41 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere<br />
vel portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />
42 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per<br />
consanguineos occasione alicuius predicte parentele.<br />
83
84 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />
familia et nomen suum 43<br />
De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />
et solvant 44<br />
De donis et manciis non fiendis affig<strong>la</strong>tis 45<br />
De conviviis dominarum de sero non fiendis 46<br />
De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />
vivandarum 47<br />
Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare officiali 48<br />
De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />
maritarentur 49<br />
De ludis coronarum et rinarum et aliorum non fiendis 50<br />
De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias 51<br />
Quod ordinamenta conviviorum non intelligentur ad pias causas 52<br />
43 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />
officiali et eius familia et nomen suum.<br />
44 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro<br />
eis compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />
45 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />
46 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />
47 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum<br />
et de modo vivandarum.<br />
48 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod convivantes a certo numero supra teneantur noti-<br />
ficare officiali.<br />
49 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />
mulieribus que maritarentur.<br />
50 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis.<br />
51 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />
52 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />
pias causas.
Perugia<br />
Quod non portentur corone vel schiagialia tempore nuptiarum vel<br />
conviviorum 53<br />
De extimatoribus eligendis super arediis 54<br />
De mortuis non ornandis et non portandis nisi certa forma 55<br />
Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />
alicuius, excepta uxore 56<br />
13. 1370, novembre 26<br />
Riformanze<br />
Ordine de vestimentis et 57 donis quorumdam numptiorum<br />
Die XXVI mensis novembris. Cum Deus omnipotens donum nobis pacis exhibuerit<br />
facte et firmate apud Bononiam die XXIII presentis mensis inter Sanctam<br />
Romanam Ecclesiam et commune Perusii, eiusque notificatio facta fuerit ipsi communi<br />
in nocte proxime preterite, tam per literas communis Florentie quam per<br />
literas Angeli Uberti de Albiçis Florentini; cum etiam magnificus dominus dominus<br />
Galeaçe de Vicecomitibus de Medio<strong>la</strong>no ipsi communi intimaverit ad gaudium<br />
victoriam a se habitam de terra Casalis 58 , conveniatque honori dicti communis<br />
numptios qui cum ipsis novis venerunt ad ipsum commune induere et eis<br />
de vestimentis et aliis donis iuxta congruentiam providere, domini priores artium<br />
civitatis Perusii omnes decem presentes et in concordia, et camerarii artium dicte<br />
civitatis, numero trigintaduo 59 ad consilium in pa<strong>la</strong>tio habitationis dictorum<br />
dominorum priorum solemniter et more solito congregati una cum dictis dominis<br />
prioribus, et eorum auctoritate unanimiter et concorditer 60 , exceptis tamen<br />
septem de dictis camerariis qui infrascriptis non consenserunt, et eorum dissensu<br />
non obstante, ex omni autoritate, potestate, baylia et arbitrio quas et quod<br />
53 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod non portentur corone vel schiagialia tempore nuptiarum<br />
vel conviviorum.<br />
54 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />
55 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />
56 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />
causa mortis alicuius, excepta uxore.<br />
57 segue numptii depennato.<br />
58 segue Speretur quod quod dicte pacis intimatio depennato.<br />
59 segue una cum dictis dominis prioribus unanimiter, et eorum auctoritate depennato.<br />
60 segue nemine discordante non depennato.<br />
85
86 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
habent supra infrascriptis, et omni modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt,<br />
providerunt, ordinaverunt et reformaverunt ac expresse mandaverunt<br />
quod per dictos dominos priores eligantur et eligi debeant tres boni et legales<br />
viri qui habeant et habere intelligantur plenam autoritatem, potestatem, arbitrium<br />
et bayliam providendi dictis numptiis et aliis, si quos venire contigerit cum similibus<br />
novis de dicta pace, de vestimentis et aliis donis prout eorum prudentie<br />
vedebitur expedire. Et de solutionibus ipsis numptiis faciendis stetur et stari<br />
debeat stripte campsoris per cuius manus ipsas fieri fecerint, sine alia refutatione<br />
vel scriptura manu publica facta. Insuper possint providere de omnibus et quibuscumque<br />
sumptibus faciendis causa a<strong>la</strong>critatis seu y<strong>la</strong>ritatis faciende de dicta<br />
pace, et ipsos sumptus, omnes et singulos tam pro dictis numptiis quam aliis<br />
supradictis faciendi et fieri faciendi per quoscumque officiales dicti communis et<br />
de quacumque petitione ipsius communis. Et quod ad mandatum ipsorum sic<br />
eligendorum, massari dicti communis seu quivis alii officialis dicti communis possint,<br />
teneantur et debeant solutiones pro predictis et predictorum occasione facere<br />
prout per ipsos eligendos fuerit dec<strong>la</strong>ratum. Dec<strong>la</strong>rantes et mandantes et ex<br />
nunc prout ex tunc providentes et ordinantes quicquid per ipsos tres eligendos<br />
provisum, dec<strong>la</strong>ratum et mandatum fuerit, non obstante quod petitur infra de<br />
qua contra omnes huiusmodi solutum fieri, mandaverint, fuerit vel esset ad aliud<br />
deputatum, et non obstante aliquo alio generali vel speciali in contrarium [loquenti]<br />
seu habenti, quibus per hoc sit et esse intelligatur expresse et totaliter<br />
derogatum.<br />
Die XXVII dicti mensis novembris, dicti domini priores omnes decem presentes<br />
et in concordia existentes in pa<strong>la</strong>tio eorum solite habitationis, ex auctoritate,<br />
potestate, baylia et arbitrio super eis actributis ut supra proxime scriptum est, et<br />
omni modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt, elegerunt, vocaverunt,<br />
nominaverunt et deputaverunt in bonos homines supradictos ad faciendum predicta<br />
in supra proxime scripta reformatione contenta et dec<strong>la</strong>rata<br />
Berardellum Vannis<br />
Simonem B<strong>la</strong>sii et de Perusio<br />
Stephanum Venture <br />
14. 1376, settembre 5<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum de divisis et quibusdam aliis<br />
Item cum cura ad curam et sollicitudinem boni pressidis et rectoris tam de<br />
more quam legis auctoritate pertineat extirpare fundatus quicquid possit seditionem<br />
vel scandalum generare et ut cives ad bonos et honestos mores componantur et<br />
sana non di<strong>la</strong>pident, cum potissime expediat ad decus et statum civitatis cives et<br />
inco<strong>la</strong>s potius divetes quam pauperes habere, cum quam ad presens in civitate et
Perugia<br />
comitatu Perusii multa citra antiquam sobrietatem tam in vestibus tam in reliquis<br />
luxoriose fiant et machinentur, multeque inhoneste iuvenum sotietates que irritamentum<br />
seditionum et sistri status fomentum esse consueverunt, idcircho prefati<br />
domini priores et camerari, volentes ad sobriam vitam deviatos revocare et futuris<br />
obviare periculis ex omnibus auctoritate supradictis et maxime super conservatione<br />
et manutentione in tranquillo, pacifico et bono statu ac libertate civitatis,<br />
comitatus et districtus Perusii et ex omni alia auctoritate et arbitrio quod et<br />
quam habent super infrascriptis, omnique modo, via, iure et forma quibus melius<br />
et efficatius potuerunt, providerunt, ordinaverunt, statuerunt et reformaverunt<br />
ac etiam voluerunt omnia et singu<strong>la</strong> infrascripta, videlicet.<br />
Inprimis quod deinceps nullus cives, comitatenses vel districtuales civitatis<br />
Perusii, cuiuscumque status, preheminentie vel conditionis existat, audeat vel presumat<br />
per civitatem, comitatum vel districtum Perusii ferere seu portare vel indure<br />
aliquod vestimentum, caputeum, c<strong>la</strong>midem, mantellum, cioppam, tunicam vel<br />
aliud quodcumque indumentum duorum pannorum diversi coloris simul sutorum<br />
que vulgariter appel<strong>la</strong>ntur “divise” vel alio quocumque nomine censeatur; nec se<br />
de eodem panno et unius coloris similiter plures homines et personas indure qui<br />
similiter ut sotii per dictam civitatem et comitatum incederent vel anbu<strong>la</strong>rent,<br />
salvo quod pannos duorum colorum portare possint in fodero cioppe, apitogii et<br />
caputei. Et si predicta vetita ferre vel portare fuerint inventi solvant pro qualibet<br />
vice et quolibet vestimento ex predictis centum libras denariorum.<br />
Item quod nullus ex predictis possit, audeat vel presumat portare per dicta<br />
loca deinceps calligas seu aluctas duorum colorum, unam silicet de uno colore et<br />
reliquam de alio vel cum aliqua alia divisa, nec alictas nec calligas so<strong>la</strong>tas vel<br />
aliud quodcumque calciamentum cum puntis longis, nisi unius unce vel alterius<br />
coloris quam albi vel nigri; silicet calciamento sub dicta pena a contrafacientibus<br />
auferenda.<br />
Item quod nullus ex predictis possit, audeat, vel presumat per dicta loca<br />
deinceps portare centuram sive coregiam vel aliud ornamentum argenti ultra pondus<br />
unius libre sub dicta pena; salvo quod si portare vellet ultra dictum pondus<br />
solvere teneantur et debeat quolibet anno quo ferret nomine gabelle comunis<br />
Perusii XXV libras denariorum. Qua soluta et impune portare quecumque voluerit<br />
argenti.<br />
Item quod nullus ex predictis per dicta loca deinceps sub dicta pena possit,<br />
audeat, vel presumat induere vel vestire per aliquem modum apparentem extra<br />
aliquod genus vestium predictarum de sciameto sive velluto cuiuscumque coloris<br />
baldachino, camucta vel serico cum litteris, foleis vel figuris in testum nisi soluta<br />
prius gabel<strong>la</strong> anno quolibet XXV librarum denariorum comunis Perusii, qua soluta<br />
possint predicta libere portare; possint tamen portare siricum, vergatum, cangiam<br />
colore sive cangiante et ciambelloctum.<br />
Item quod supradicta omnia ordinamenta in ea parte dumtassat in qua locuuntur<br />
de non portando baldachium, camucca vel drappum siricum cum foliis,<br />
litteris vel figuris locum habeant et effectum in quibuscumque mulieribus predicta<br />
portantibus.<br />
87
88 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condicionis existat possit, audeat vel<br />
presumat, deinceps sub dicta pena, per dicta loca portare aluctas diversis coloris<br />
nisi albas ambas tamen vel nigras tamen ambas, tamen cum puntis mangnis vel<br />
parvis que formam rotundam vel quadram vel bislongam haberent et honestati<br />
obviarent, nec ad collum portare Paternostre catenu<strong>la</strong>s argenteas, pendentes vel<br />
non, vel aliquam aliam divisam vel singnum cuiuscumque condicionis et forme,<br />
nec coptas, tunicas sive gonnel<strong>la</strong>s nec aliquod aliud genus vestimenti nisi cioppam<br />
vel apitogium sive c<strong>la</strong>midem per medium ante disscissum cum botonibus<br />
vel masspillis, vel aliud simile vel sine ipsis possint tamen, ultra boctones seu<br />
maspillos quos ferre possint, ad maneras quascumque vel sub quacumque forma<br />
et in quocumque loco portare uncias octo argenti libere, licite et inpune.<br />
Et quod supradicta et quilibet eorum non intelligantur nec vendicent sibi<br />
locum in militibus, doctoribus legum, decretalium et medicine nec in eorum uxoribus<br />
seu domicellis et seu in domicellis et famulis pre<strong>la</strong>torum et clericorum cum<br />
dingnitate, salvo quod de puntis aluctarum. Insuper locum non habeant in puellis<br />
et pueris minoribus XII annis, nec giul<strong>la</strong>ribus et ystrionibus, nec in publicis<br />
meretricibus, nec in forensibus et eorum uxoribus et famulis qui incedere possint<br />
induci et cum predictis ornamentis vel iuxta eorum morem originarie regionis,<br />
nisi esset forenses nupte civi Perusino, que penis civibus in predictis intelligatur<br />
esse supposite.<br />
Item quod deinceps nullus sartor vel calço<strong>la</strong>rius possit, audeat vel presumat<br />
deinceps alicui civi Perusino vel pro altro cive vel comitatensi Perusii aliquod,<br />
de dictis vetitis, vestimentum, caligas et aluctas possit, audeat vel presumat tag<strong>la</strong>re,<br />
suere, probare vel vendere seu vendi facere, vel pati quod ex predictis aliquid<br />
pro predictis civibus vel comitatensibus in sua camera vel apotheca fiat et<br />
sturatur; pena XXV librarum denariorum pro vice qualibet qua contra fecerit auferenda<br />
et comuni Perusi applicanda.<br />
Insuper, considerantes quod multi cives fecerunt et habent plura vestimenta<br />
et calligas ex predictis, nec acti sunt ad innovandum et festini, statuerunt et<br />
voluerunt quod vestimenta, apitogii et caputia portentur possint libere, licite et<br />
inpune usque ad kalendas mensis novembris proximi venturi; calligas et aluptas<br />
per totum presentem mensem, aliquo non obstante.<br />
Item 61 cum sepe contingat quod multe femine dampnate et inpudice vite et<br />
que de suo corpore questum faciunt et sue et aliene libidini serviunt 62 , que<br />
vulgo appel<strong>la</strong>ri consueverunt meretrices seu amasie asconse que publice se exponunt<br />
cum aliis quod cum eorum viris concubitum inhoneste peragunt, suas habeant<br />
domos et habitationem faciant seu habitent et morentur prope domos civium<br />
bone appel<strong>la</strong>tionis et vite et honestarum matronarum ex quarum ma<strong>la</strong>rum mulie-<br />
61 Il testo che segue è estremamente scorretto nel<strong>la</strong> forma, anche se il senso <strong>generale</strong><br />
risulta comprensibile; si è preferito intervenire solo in caso di emendamenti certi fornendo,<br />
per il resto, il testo così come si presenta.<br />
62 Ms. servivent.
Perugia<br />
rum scelerata et inhonesta plerumque filie et filie predictarum malis moribus<br />
informantur et inritantur provocantur que ad luxurie [...] et sordibus eorumdem<br />
se semel permaneat (!) in dampnum, scandalum et obrobium predictorum bonorum<br />
civium, statuerunt, ordinaverunt et reformaverunt quod deinceps nul<strong>la</strong> femina<br />
ex predictis meretricibus vel lene seu ruffiane, nota macu<strong>la</strong>ta vel male vite,<br />
condicionis et fame deinceps debeat, possit, audeat vel presumet stare, morari<br />
vel habitare, etiam si domus esset sua vel suorum angnatorum vel cognatorum,<br />
in aliqua domo vel casamento sito et posito in aliqua regali strata seu via civitatis<br />
nec prope ipsam per XX passus, nec aliquo alio loco civitatis, burgorum vel<br />
subburgorum civitatis Perusii in quo habitarent vel moram traherent boni et<br />
honesti viri et matrone pudice et caste viventes. Et si qua ex predictis contrafecerit,<br />
pro vice qualibet puniatur et condampnetur in XXV libris denariorum et<br />
nichilominus fustigetur et fustigari debeat per civitatem Perusii. Et quod quilibet<br />
officialis forensis comunis Perusii quolibet mense teneatur et debeat de predictis<br />
secretam inquisitionem facere, de predictis prout convenire crediderunt investigare,<br />
et repertas culpabiles condempnare et punire et de facto cogere ad recedendum<br />
de dictis locis et evacuandum domos in quibus habitarent, sub pena CC<br />
librarum denariorum pro qualibet vice qua in predictis fuerit negligentes vel remissus.<br />
Et ut predicte meretrices et ruffiane a bonis et honestis mulieribus dingnoscantur,<br />
voluerunt et statuerunt quod deinceps dicte meretrices et rufiane nisi<br />
in lopanario publice morarentur, non possint, audeant vel presumant, sub pena<br />
XXV librarum denariorum, per civitatem, burgos et subburgos Perusii ferere vel<br />
portare, publice vel secrete, balçum in capite vel pannisellum sive velisellum viso<br />
de panno lini, nec capel<strong>la</strong>m de sciameto vel camuta sive baldachino, nec maspillos<br />
aureos vel argenteos, nec centuram vel aliquod genus ornamenti de auro vel<br />
argento sive deaurato vel argentato, nec tunicam, guarnachiam seu c<strong>la</strong>midem de<br />
sirico cuiuscumque generis vel de aliquo panno divisato vel ad figuram vel increspatori<br />
seu adgheronatum vel adfuldo<strong>la</strong>tum vel ex parte inferiori incisum sive<br />
trastag<strong>la</strong>tum nec super capud nec in capite nec aliquid genus varii vel armelini<br />
sive schirioli nec aliquod aliud genus ornamenti quod bonis mulieribus congruat.<br />
Possint, tamen, dicte meretrices seu inhoneste mulieres et lenonie stare in locis<br />
condecentibus et congruis vite, de quarum condecentia stetur et stari debeat<br />
dicto et dec<strong>la</strong>rationi unius probi viri creandi ad dictum offitium per dominos<br />
priores artium civitatis Perusii qui pro tempore fiunt de anno in annum prout<br />
crediderint convenire, cuius dicto et dec<strong>la</strong>rationi stare debeat de predictis, et ad<br />
eius petitionem contra eas et per quemlibet officialem comunis Perusii procedi<br />
possit secundum formam statutorum inferius denotatam in capitulo de ludente<br />
ad ludum vetitum tasillorum. Et si qua ex predictis in dictis stratis vel locis<br />
moram traheret, teneatur et debeat, sub dicta pena XXV librarum denariorum,<br />
per totum presentem mensem de dictis viis et locis et recessise et domos evacuasse<br />
et a tali opbrobrio convicinia liberasse. Et quod quilibet officialis forensis<br />
comunis Perusii contra predictas inhonestas mulieres et contra portantes<br />
dicta vestimenta, caligas, caputia, c<strong>la</strong>mides et aluctas et alia supra vetita possit,<br />
teneatur et debeat procedere tam per inquisitionem tam per accusationem cuiu-<br />
89
90 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
scumque, et eosdem punire et condempnare ex penis supradictis, et habeat et<br />
habere debeat quartam partem de eo quod venire fecerit in comuni occasione<br />
predictorum aliquo non obstante.<br />
Item quod nullus cuiuscumque status vel condictionis existat qui deinceps<br />
esset extractus et publicatus vel modo aliquo electus et adsumptus in priorem et<br />
ad offitium prioratus artium civitatis Perusii, possit, audeat vel presumat sub<br />
pena XXV librarum denariorum a die qua prestiterit iuramentum de officio bene<br />
et legaliter exercendo usque quo eius duraverit offitium ferere vel portare aliquod<br />
vestimentum quod exterius in totum vel maiori parte appareat quod non<br />
tegat genua et ipsa progrediatur a parte versus pedem saltem quatuor digitis, nec<br />
aliquod giubectum seu farsectum seu giupponem album discopertum nisi esse de<br />
panno <strong>la</strong>neo cum causa maiestati tanti offitii videatur plurimum repugnare. Et<br />
maior sindicus comunis Perusii contra predictos contrafacientes possit, teneatur<br />
et debeat qualibet mense inquirere et repertos culpabiles punire et condempnare<br />
in dicta pena; pene dicto maiori sindico si in predictis contrafecerit C libras de<br />
suo sa<strong>la</strong>rio retinendum per suos sindicatores.<br />
15. 1382, febbraio 20<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum circha reformationem inutilium expensarum<br />
Item cum propter immoderatam multitudinem expensarum que per comune<br />
nostrum et rem publicam administrate fuerint inutiliter et incessanter, et ea<br />
que crebram habent consuetudinem, quantumqumque sint minima, propter continuatam<br />
frequentiam redundent ad maximam sepe sepius quantitatem et in<br />
detrimentum maximum et diminutionem pecunie et bonorum dicti comunis; et<br />
etiam propter quedam offitia que minus utiliter peraguntur et quasi superflua<br />
iudicantur, nisi salubriter provideatur res publica maxima recipit et receptura<br />
est incommoda et iacturas nisi ad refrenationem, modificationem, resecationem<br />
et amputationem dictarum expensarum et officiorum tam presentium quam in<br />
posterum faciendarum, et in casibus emergentibus tota die ut parsimoniçetur<br />
comunis pecunia et sic per consequens augebitur publica comoditas, nec profluet<br />
inutiliter ipsius comunis pecunia ut est hactenus consuetum, actendentes<br />
ita quod supradicti domini priores et camerarii, ut supra collegialiter congregati<br />
per hanc saluberrimam provisionem comunis pecunia conservari et augeri et<br />
sic retineant que inutiliter profluunt, pecunia ipsa venire dignoscitur in comuni,<br />
misso inter eos et obtento partito legitime secundum formam statutorum et<br />
ordinamentorum comunis Perusii, ex omni arbitrio et auctoritate quod et quam<br />
habent coniuntim vel divisim super manutemptione et defensione civitatis et<br />
comitatus Perusii et terrarum ipsi comuni recomendatarum et subiectarum, et<br />
unde et quomodo pecunia veniat in comuni et que est in ipso comuni conser-
Perugia<br />
vetur et inutiliter non expendatur, et ex omni alio arbitrio et potestate eis<br />
concessis a dicto comuni Perusii super predictis et infrascriptis et maxime per<br />
<strong>generale</strong>m adunantiam artium et artificum civitatis Perusii de qua patet manu<br />
mei notarii infrascripti sub die XXVII mensis ianuarii proxime preteriti, et omni<br />
modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt providerunt, ordinaverunt<br />
quod presentes domini priores possint, teneantur et debeant nominare et eligere<br />
tres bonos homines, cives Perusinos et ydoneos; qui quidem cives sic electi<br />
vigore presentis ordinamenti possint, teneantur et debeant omnes et quascumque<br />
expensas inutiles et superfluas, et omnia et singu<strong>la</strong> que viderint et cognoverint<br />
inutilia seu super habundantia fieri seu fieri debere circha vel in<br />
aliquo offitio dicte civitatis et comitatus vel alio quovis modo resecare, corrigere,<br />
refrenare et tollere, prout et quemadmodum pro utilitate et comodo dicti<br />
comunis et ut comunis pecunia inutiliter nul<strong>la</strong>tenus expendatur, set conservetur<br />
expendenda pro et in rebus utilibus et necessariis prout decet dictis tribus<br />
bonis hominibus videbitur utiliter expedire. Et super predictis leges et ordinamenta<br />
condere, confecta minus utiliter habolere, tollere, et anul<strong>la</strong>re, et corrigere<br />
et addere prout eis videbitur oportunum. Et quod omne id et totum quod<br />
per dictos bonos homines in predictis et circa ea vel aliquo predictorum fuerit<br />
resecatum, correctum, amputatum, provisum, ordinatum seu reformatum valeat<br />
et teneat pleno iure ac si per presens collegium factum esset. Et quod dicti<br />
tres boni homines possint et eis liceat, vigore huius ordinamenti, eligere unum<br />
notarium quem crediderint ydoneum qui redigat in scriptis omnia facienda per<br />
eos in predictis, cui notario possint pro eius <strong>la</strong>bore condecens sa<strong>la</strong>rium constituere<br />
et ordinare prout crediderint convenire, inspecto <strong>la</strong>bore quem substinuerit<br />
in predictis; et quod massarii comunis Perusii possint et teneantur et debeant<br />
dictum sa<strong>la</strong>rium solvere dicto notario ad mandatum dictorum bonorum<br />
hominum vigore huius ordinamenti, ac si mandatum esset per presens (!) consilium<br />
aliquo alio generali vel speciali in contrarium loquente non obstante cui<br />
quo ad predicta voluerunt esse totaliter et expresse derogatum.<br />
16. 1382, febbraio 21<br />
Riformanze<br />
Electio officialium ad refrenandum inutiles expensas<br />
Die XXI februarii, domini priores artium civitatis Perusii, omnes decem presentes<br />
et in concordia existentibus in pa<strong>la</strong>tio eorum solite habitationis, ex omni<br />
auctoritate et arbitrio eisdem dominis prioribus concessis a supradicto consilio<br />
camerariorum, et ex omnia alia quod et quam habent super infrascriptis et omni<br />
modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt, volentes ad electionem et<br />
nominationem dictorum trium bonorum hominum procedere, igitur ipsi domini<br />
priores, omnes simul presentes et in concordia, elegererunt, vocaverunt, nomina-<br />
91
92 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
verunt et deputaverunt in bonos homines et officiales comunis Perusii ad refrenandum<br />
expensas inutiles iuxta formam supradicti ordinamenti providos viros:<br />
– Matheum Petri domini Pauli, porte Sancti Petri<br />
– Giro<strong>la</strong>mum Petri Guilielmi, porte Heburnee<br />
– Francisschum ser Filippi, porte Sancte Subxanne.<br />
17. 1382, ottobre 25<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum circa refrenationem expensarum conviviorum, nuptiarum<br />
et mortuorum<br />
Item cum dicatur quod expense immoderate cotidie fiunt per cives et comitatenses<br />
Perusii et alias personas tam in conviviis et nuptiis quam etiam tempore<br />
mortuorum in vestimentis et aliis occurrentibus in predictis, que expense sunt<br />
contra bonum statum civitatis Perusii, idcirco dicti domini priores et camerarii,<br />
volentes in predictis remedium imponere, auctoritate et arbitrio supradictis, providerunt,<br />
ordinaverunt et reformaverunt quod presentes domini priores eligant et<br />
eligere debeant duos cives Perusii quorum officium sit et esse debeat, una cum<br />
presenti cancel<strong>la</strong>rio comunis Perusii, in providendo, ordinando et reformando<br />
circa dictas expensas ac etiam nuptias predictas.<br />
18. 1382, dicembre 14<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum pro expensis dominorum priorum<br />
Item cum opportuerit dictos dominos priores multas expensas facere et honera<br />
subportare pro honore, statu et libertate civitatis Perusii, et etiam expediat<br />
dictis dominis prioribus in festo nativitatis Domini convivare dominos potestatem<br />
et capitaneum et alios rectores et officiales comunis Perusii, et alias expensas et<br />
honera subportare que non possent fieri sine magnis sumptibus, facta prius proposita<br />
et deliberatione inter dictos dominos priores et obtenta secundum formam<br />
statuti et deinde proposita inter dictos dominos priores et camerarios, qui camerarii<br />
fuerunt numero trigintaotto, et super hiis consilis reddito et facto et misso<br />
partito inter eos ad fabas [albas] et nigras, et obtempto secundum formam statuti,<br />
non obstantibus novem fabis nigris, ex omni arbitrio, auctoritate et bailia<br />
dictis dominis prioribus et camerariis concessis et actributis pro honore, statu et<br />
libertate civitatis Perusii, et honorandis rectoribus et officialibus dicte civitatis et<br />
comitatus Perusii et etiam forensibus, et omnibus aliis arbitriis, potestatibus et
Perugia<br />
bailiis eis commissis, dicti domini priores et camerarii providerunt, ordinaverunt<br />
et reformaverunt et providendo, ordinando et reformando mandaverunt et mandant<br />
quod massarii comunis Perusii dent et solvant et dare et solvere teneantur<br />
et debeant Rentio Tudini de Perusio, porte Sancte Subxanne, negotiorum gestori<br />
dictorum dominorum priorum pro solvendo pro expensis factis et fiendis occasionibus<br />
supradictis de pecunia comunis Perusii ad eorum manus perventa vel<br />
pervenienda sine alia appodixa, precepto vel mandato, qunquaginta florenos auri,<br />
habita consideratione inter dictos dominos priores et camerarios de expensis predictis.<br />
19. 1383, gennaio 28<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum quod domini priores possint eligere duos camerarios<br />
super expensis<br />
Item cum opportuerit dominos priores pro honore comunis Perusii pro honorando<br />
quosdam ambaxatores qui ad civitatem Perusii ad dictos dominos priores<br />
pervenerunt fecisse expensas plurimas, et non sit conveniens de proprio facere,<br />
prefati, igitur, domini priores et camerarii ut supra existentes, collegialiter<br />
congregati, facto, misso et obtempto partito secundum formam statutorum et<br />
ordinamentorum comunis Perusii, ex omnibus arbitriis et auctoritatibus supradictis,<br />
et omni modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt, providerunt, ordinaverunt<br />
et reformaverunt quod presentes domini priores, auctoritate presentis<br />
consilii, possint et habeant arbitrium eligendi duos camerarios de numero et collegio<br />
presentium camerariorum; qui camerarii tunc sic electi habeant videre, calcu<strong>la</strong>re<br />
et examinare dictas expensas una cum expensore qui dictas expensas fecit,<br />
et prout invenerint referant ad consilium predictum, et in dicto consilio fiat<br />
et fieri debeat mandatum prout dictis dominis prioribus videbitur convenire, aliquo<br />
non obstante.<br />
20. 1383, gennaio 29<br />
Riformanze<br />
Electio duorum camerariorum ad calcu<strong>la</strong>ndum expensas factas per<br />
dominos priores<br />
Cum quotidie varie et diverse expense occurrerint et occurrunt dominis prioribus<br />
propter accessum ambaxiatorum et aliorum amicorum comunis Perusii, et<br />
non sit conveniens quod dicte expense intero<strong>la</strong>biles ad modicitatem sa<strong>la</strong>rii ei-<br />
93
94 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
sdem ordinati de eorum facere pecunia, idcirco supradicti domini priores, omnes<br />
decem presentes et in concordia esistentes in capel<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii eorum habitationis,<br />
ex omni auctoritate et arbitrio quod et quam habent a comuni Perusii et a<br />
consilio camerariorum artium civitatis Perusii, prout patet manu mei notarii infrascripti,<br />
facto prius inter eos diligenti scruptineo et partito secundum formam<br />
statutorum et ordinamentorum comunis Perusii, et omni via, modo, iure et forma<br />
quibus melius potuerunt, volentes sequi fomam commissionis predicte, elegerunt,<br />
vocaverunt et deputaverunt infrascriptos cives camerarios et de numero<br />
camerariorum bonos et legales ad videndum, calcu<strong>la</strong>ndum et examinandum dictas<br />
expensas una cum expensore qui dictas expensas fecit, et prout invenerint referant<br />
ad consilium predictum, et in dicto consilio fiat mandatum prout dictis<br />
dominis prioribus et camerariis videbitur convenire.<br />
Nomina dictorum camerariorum ad predicta electorum sunt hec, videlicet:<br />
– Philippus Yeronimi dictus Sardus, porte Eburnee<br />
– Petrutius Lelli porte Sancti Petri.<br />
21. 1383, luglio 14<br />
Riformanze<br />
Registrum littere in favorem Sa<strong>la</strong>monis Ebrey<br />
Quinque comissarii civitatis Perusii.<br />
Cum Mataxias Ebreus Perusinus status civitatis Perusii fuerit vere ze<strong>la</strong>tor et<br />
id obstenderit opere et sermone, de sua peccunia subveniendo comuni Perusii ac<br />
investigando solicite que erant statui Perusino quomodolibet nocitura et il<strong>la</strong> reve<strong>la</strong>ndo<br />
dominis prioribus et civibus Perusinis, ut apponere possent remedia oportuna<br />
et ut rebelles et proditores dicti comunis eorum pravas intentiones non<br />
valerent deducere ad effectum, propter que omnium civium comunitatis gratiam<br />
est adeptus et nuper prout de eo p<strong>la</strong>cuit viam sit universe carnis ingressus, Sa<strong>la</strong>mon<br />
filius eius et consortes nobis humiliter postu<strong>la</strong>nt eis de speciali gratia concedi,<br />
ut vestimenta vidualia nigri coloris portare valeant in singnum tristitie et<br />
meroris funeris dicti Mataxie.<br />
Nos itaque ad premissa grato animo annuentes, ex omnibus arbitriis nobis a<br />
comune Perusii et ab adunantia generali dicte civitatis tam super persecutione<br />
dictorum rebellium et proditorum, quam aliter quomodolibet actributis, eisdem<br />
Sa<strong>la</strong>moni et consortibus numero tribus, tenore presentium, portandi licite et inpune<br />
dicta vestimenta plenam licentiam impartimus, statuto, ordinamento et reformatione<br />
quacumque indefacta non obstantibus, quibus quo ad eisdem pro hac<br />
vice tantum facte et esse intelligatur totaliter derogatum.<br />
Iubentes expresse domino potestati dicte civitatis ut ipsos dicta de causa non<br />
molestet, ymo ipsi potestati et cuilibet offitiali dicti comunis congnitio et potestas<br />
cognoscendi de predictis sit et esse intelligatur adempta. In cuius rei testi-
Perugia<br />
monium presentes litteras eis fieri iussimus nostri soliti sigilli impressione munitas<br />
registratisque presentibus per subscriptum notarium nostrum ad caute<strong>la</strong>m.<br />
Datum Perusii, die XXVII mensis augusti, VI indictione, MCCCLXXXIII.<br />
Nico<strong>la</strong>us ser Iohannis de Perusio notarius dictorum dominorum quinque scripsit.<br />
22. 1384, febbraio 1<br />
Riformanze<br />
Revocatio reformationum factarum pro sepulturis mortuorum<br />
Item cum hoc anno, durante tempore mortalitatis pestifere, ad inutiles et<br />
superfluas expensas refrenandum per dominos priores et camerarios tunc in offitio<br />
residentes fuerit quedam reformatio celebrata circa maximas expensas que<br />
fiebant et modos qui indebite tenebantur in sepulturis mortuorum disponens, de<br />
qua patet manu ser Iohannis ser Angeli notarii publici de Perusio, cum quia,<br />
divina misericordia providente, iam sunt plura tempora decursa ex quo ipsa<br />
mortalitas videtur in civitate et comitatu Perusii pro presenti suum cursum terminasse,<br />
propter quod congruum dingnoscitur esse et decens quod defunctorum<br />
sepulture plus solito honorentur, idcirco supradicti domini priores et camerarii,<br />
ut supra ad consilium collegialiter congregati, ex arbitriis et auctoritatibus supradictis<br />
et omni modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt, providerunt,<br />
ordinaverunt et reformaverunt, et providendo ex nunc tollerunt, cessaverunt, irritaverunt<br />
et revocaverunt dictam reformationem et nullius efficacie vel momenti<br />
esse voluerunt, de cetero forma statutorum comunis Perusii de dicta materia<br />
disponente semper salva et in sui firmitate et robore permanere voluerunt et<br />
decreverunt ipsa statuta prout de huiusmodi continetur in eis et scriptum est,<br />
dicta reformatione vel aliis in contrarium loquentibus quoquo modo non obstante.<br />
23. 1384, luglio 1<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum pro expensis non fiendis ad funera<br />
Item cum eppidimia crescat in civitate et multi cives et alii cotidie moriantur<br />
ex pestilentia, et in talibus temporibus ne exanimentur et terrentur infirmi oporteat<br />
provideri circha pulsationem campanarum, et ad refrenandum funeralia et<br />
removendum coructus et vigiliarum observantias que in civitate sepe nunc fieri<br />
consueverunt, et cum de anno proxime preterito, dum pestis erat in civitate<br />
Perusii, per dominos priores et camerarios artium dicte civitatis fuerit quedam<br />
facta provisio circha predicta, videlicet quo ad quedam, et videatur summe nec-<br />
95
96 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
cesarium, ordinamentum et provisionem factum per dictos dominos priores et<br />
camerarios de mense augusti anni proxime preteriti, de quo costat manu ser<br />
Iohannis ser Angeli de Perusio tunc notarii dictorum dominorum priorum, in<br />
omnibus et singulis ratifficare et de novo statuere, providere, ordinare et reformare<br />
omnia et singu<strong>la</strong> que in ipso continentur et quedam super addere, deliberatione<br />
habita inter dictos dominos priores et camerarios tempore debito existentes,<br />
supradicti domini priores et camerarii ad consilium collegialiter congregati,<br />
ex omnibus auctoritatibus, potestatibus, arbitriis et bayliis concessis et actributis<br />
dictis dominis prioribus et camerariis a comuni Perusii mixtim vel divisim,<br />
modo aliquo seu forma, et misso et obtempto partito de levando ad sedendum<br />
inter eos secundum exigentiam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii,<br />
providerunt, statuerunt, ordinaverunt, et reformaverunt et exequi et observari<br />
voluerunt et mandaverunt, ac etiam ratifficaverunt et aprobaverunt dictum ordinamentum<br />
in omnibus et singulis et quo ad omnia et singu<strong>la</strong> in eo contenta,<br />
addentes quod vigilie mortuorum seu ad mortuos fieri non possint nec debeant<br />
quoquo modo, nec etiam corructus fieri nisi secundum formam statutorum et<br />
ordinamentorum comunis Perusii, sub pena et ad penam in ordinamento de<br />
quo supra fit mentio expressam; et quod potestas comunis Perusii arbitrium et<br />
auctoritatem et cognitionem habeat de facto puniendi contrafacientes in premissis<br />
vel aliquo premissorum secundum dispositionem dicti ordinamenti et prout<br />
ibidem seriosius continetur; aliquo speciali vel generali in contrarium loquentibus<br />
non obstantibus.<br />
24. 1386, luglio 20<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum super regu<strong>la</strong>tione Camere et refrenatione expensarum etc.<br />
In primis, cum secundum provisionem pridie factam in adunantia generali<br />
sit summe necessarium providere circa regu<strong>la</strong>tionem camerariorum, conservatorum<br />
monete et massariorum, et introituum et exituum dicti comunis, et refrenationem<br />
et resecationem expensarum et exituum non necessariorum dicti comunis,<br />
supradicti domini priores et camerarii, existentes ut supra ad consilium<br />
congregati, deliberatione habita et exibitis ut supra consiliis, et obtempto partito<br />
de levando ad sedendum, ex omnibus arbitriis supradictis providerunt et<br />
reformaverunt quod presentes domini camerarii, et in presenti consilio, eligant<br />
et eligere debeant de collegio camerariorum quinque camerarios, unum pro<br />
qualibet porta, quos actos congnoverunt ad predicta, qui quinque camerarii sic<br />
eligendi habeant arbitrium et plenissimam facultatem prout habent presentes<br />
domini priores et camerarii circa predicta et quodlibet eorum, et dependentia<br />
connexa et descendentia ab eis et ipsorum quolibet, una cum egregiis legum<br />
doctoribus domino Nico<strong>la</strong>o domini Lelli, domino Honofrio Bartolini, Antonio
Perugia<br />
Iacobi Cole, Nico<strong>la</strong>o Pieri Tolomei et Andrutio Paulutii, quinque civibus pridie<br />
ad videndum introitus et exitus Camere deputatis, providendi et ordinandi,<br />
regu<strong>la</strong>ndi, resecandi et faciendi prout cognoverint expedire, et quod omnia que<br />
providerint, regu<strong>la</strong>verint seu resecaverint redeantur et reverti debeant ad consilium<br />
presentium dominorum priorum et camerariorum, ut super hiis fieri possit<br />
il<strong>la</strong> provisio que dominis prioribus et camerariis videbitur opportuna, aliquo<br />
non obstante.<br />
25. 1386, agosto 13<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum et mandatum pro expensis dominorum priorum<br />
Item omni tempore presentium dominorum priorum ad civitatem Perusii<br />
advenerint multi notabiles domini ac etiam singu<strong>la</strong>res persone et maxime magnifficus<br />
dominus, dominus Bartolomeus de Sancto Severino, capitaneus generalis<br />
lige, ac etiam eloquentissimus et insingnis vir ser Colutius, ambaxiator et<br />
cancel<strong>la</strong>rius comunis Florentie, et nonnulli alii notabiles, et concurrunt etiam<br />
assidue, et opportuerit et opporteat, pro honore et statu comunis perusii, presentes<br />
dominos priores expensas facere et ipsos multipliciter honorare, et non<br />
sit consonum rationi quod, ex quo tales ex predictis fecerunt et facere oportet<br />
emergenti casu, pro magnificentia comunis et populi Perusini ut de eorum<br />
proprio facerent, set expensis dicti comunis, supradicti, itaque, domini priores<br />
et camerarii existentes ad consilum congregati, deliberatione habita die precedenti<br />
inter dictos priores, et hodie sequenti inter dictos dominos priores et<br />
camerarios, et exhibitis consiliis et misso et obtento partito ad busso<strong>la</strong>m et<br />
fabas albas et nigras, tam inter dictos dominos priores die precedenti, quam<br />
hodie inter dictos dominos priores et camerarios, et obtento per omnes priores<br />
concorditer et XXXIII camerarios ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras, non<br />
obstantibus quinque fabis nigris de XXXVIII in contrarium repertis, ex omnibus<br />
arbitriis supradictis et ex omni arbitrio eis concesso super honorandis ambaxiatoribus<br />
et aliis nobilibus et spectabilibus personis etc., providerunt, statuerunt<br />
et reformaverunt ac etiam dec<strong>la</strong>raverunt et dec<strong>la</strong>rant quod presentes domini<br />
priores habeant et habere possint et debeant a Camera massariorum comunis<br />
Perusii pro dictis expensis factis ac etiam faciendis durante tempore<br />
offitii ipsorum in totum florenos centumvigintiduos auri et viginti solidos denariorum,<br />
et ex nunc mandaverunt et mandant massariis comunis Perusii quatenus,<br />
visis presentibus, dent et solvant et dare et solvere teneantur et debeant<br />
dictis dominis prioribus vel eorum procuratoribus dictos centumvigintiduos<br />
florenos de auro et viginti solidos denariorum; aliquo in contrarium loquente<br />
generaliter vel specialiter non obstante, quibus quo ad predicta derogaverunt<br />
expresse.<br />
97
98 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
26. 1390, agosto 23<br />
Riformanze<br />
De torticiis non portandis ad mortuos<br />
Item cum ad reprimendam nimiam suntuositatem que consuevit sepe numero<br />
in funeralibus exercere et maxime in ceriis magnis que sepe sepius in grande<br />
numero deferentur ex quibus traditio dampnosa suscipit et ponpositas frequentatur,<br />
ad utilitatem igitur publicam intendentes et extirpandos supefluum et pecatos<br />
et ponpas, supradicti domini priores et camerari existentes ut supra ad<br />
consilium congregati, deliberatione habita et obtento ut supra partito secundum<br />
formam statutorum comunis Perusii de levando ad sedendum ex omnibus arbitriis<br />
supradictis, providerunt et statuerunt quod de cetero nulli sit licitum vel<br />
permissum portare seu portari facere in civitate, burgis et suburgis Perusii, accipere<br />
per se vel alium aut comodare seu deferi (!) vel deferi facere cereos seu<br />
torticea grossa ad aliquod funus alicui mortui, presentialiter vel in fucturum,<br />
sub pena quinquaginta librarum denariorum et vice qualibet et pro quolibet<br />
mutuante et accipiente, et librarum decem denariorum pro quolibet deferente et<br />
vice qualibet, et ipso facto auferendarum per maiorem sindicum vel alium officialem<br />
dicti comunis; et quod cuilibet sit licitum et permissum accusare seu<br />
denunciare huiusmodi comodantes, accipientes seu deferentes, et eius nomen<br />
sub credentia teneatur, et nichilominus habeat quartam partem pretii quod venerit<br />
in comune, et quartam partem habeat officialis executionem faciens et<br />
reliqua dimidia veniat in comune, non obstantibus quibuscumque legibus, statutis,<br />
ordinamentis dicti comunis aliquorum actuum, decretorum in contrarium<br />
loquentibus seu disponentibus quoquo modo, quibus quo ad predicta derogaverunt<br />
expresse aliquo non obstante.<br />
27. 1391, marzo 17<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum quod torticcia magnia et bance possint ad mortuos portari<br />
Item cum de anno proximo preterito de mense augusti dicti anni, videlicet<br />
die XXIII dicti mensis, per dominos priores et camerarios artium dicte civitatis,<br />
propter mortalitatem pestiferam que in civitate Perusii presidebat, ad<br />
reprimendam nimiam sumptuositatem que consueverat sepe numero in funeralibus<br />
exercere et maxime cereis seu torticciis magnis et bancis ex quibus solum<br />
pompositas sequebatur, et fuerit provisum et ordinatum quod dicti cerey<br />
seu torticcii grossi et bance in civitate, burgis et suburgis Perusii ad aliquod<br />
funus portari seu defferri non deberent seu comodari, sub pena L librarum
Perugia<br />
denariorum et vice qualibet, prout <strong>la</strong>tius apparet manu ser Ciutii Ugolini de<br />
Perusio notarii et tunc notarii dictorum dominorum priorum, et ad presens<br />
dicta mortalitas in dicta civitate Perusii, Deo <strong>la</strong>udato, cessata sit in toto: eapropter<br />
supradicti domini priores et camerarii existentes ut supra, ad consilium<br />
collegialiter congregati, deliberatione habita inter eos et obtento ut supra<br />
partito secundum formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii de<br />
levando ad sedendum, ex omnibus arbitriis supradictis et ex omnibus aliis<br />
dictis dominis prioribus et camerariis insimul vel divisim concessis, pro onore<br />
comunis Perusii et civium Perusinorum tam vivorum quam moriendorum in<br />
fucturum, providerunt, ordinaverunt et reformaverunt quod omnia et singu<strong>la</strong><br />
ordinamenta supradicta facta per dictos dominos priores et camerarios manu<br />
dicti notarii vel manu cuiuscumque alterius notarii circa dicta ceria seu torticcia<br />
magna et bance ut supra non portanda ad aliquod funus in civitate, burgis<br />
et suburgis Perusii, ab odie in antea sint et esse intelligantur cassa, anul<strong>la</strong>ta,<br />
cancel<strong>la</strong>ta et revocata in totum; et ex nunc ipsa cassaverunt, anul<strong>la</strong>verunt et<br />
revochaverunt in totum, et quod dicta torticcia magnia et bance, virtute presentis<br />
ordinamenti et legis, licitum sit et permissum cuilibet portare seu portari<br />
facere, et ea comodare seu comodari facere prout consuetum erat ante dicta<br />
ordinamenta facta super predictis per dictos dominos priores et camerarios de<br />
dicto tempore manu dicti notari seu alterius notarii, non obstantibus quibuscumque<br />
legibus et ordinamentis dicti comunis in contrarium loquentibus seu<br />
disponentibus quoquo modo, quibus quo ad predicta derogaverunt expresse<br />
aliquo non obstante.<br />
28. 1394, agosto 12<br />
Riformanze<br />
De pena deferentium divisas<br />
Item cum propter divisas quas Perusini iuvenes et alii cives, tam in civitate<br />
quam in comitatu, in vestimentis, maxime caligis, fecerunt et faciunt mangna<br />
sint subsecuta incomoda et sequantur assidue nec non varietates et discordie<br />
oriantur, perturbant tranquilitatem et unitatem civium et distrectualium, et<br />
propterea saluberimum dinoscatur existere malorum fomenta extirpare radicitus,<br />
igitur supradicti domini priores et camerarii existentes ut supra, ad collegium<br />
congregati, volentes, prout expedit, providere, deliberatione prehabita et<br />
exibitis consiliis et misso et obtento [partito] de levando ad sedendum secundum<br />
formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii ex omnibus arbitriis<br />
supradictis, providerunt et statuerunt quod omnes et singuli cives et<br />
comitatenses Perusii, excepto Beordo, non possint vel debeant de cetero in<br />
civitate vel comitatu Perusii deferre aliquam devisam factam aut faciendam de<br />
novo sine expressa licentia et deliberatione dominorum priorum et camerario-<br />
99
100 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
rum civitatis Perusii. Et si quis tantum presuntionis existeret qui de cetero,<br />
videlicet post finem presentis mensis, aliquam divisam ferret, sane hunc predictum,<br />
quod ipso facto et vice qualibet incidat et incidisse intelligatur in<br />
penam C florenorum de auro. Et quilibet offitialis comunis Perusii possit, teneatur<br />
et debeat executionem [facere] de facto contra quemlibet civem seu<br />
comitatensem Perusii aliquam divisam ferre contra dictam formam. Et si officialis<br />
negligens fuerit in executione predicta, ipso facto incidat et incidisse<br />
intelligatur in dictam penam de suo sa<strong>la</strong>rio retinendam et auferendam eius<br />
tempore sindicatus, aliquo generali vel speciali quod loqueretur in contrarium<br />
non obstante.<br />
Supradictum ordinamentum bannitum fuit per Cechum Boccatii in forma<br />
dicto die secundum quod retulit.<br />
29. 1395, luglio 2<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum quod eligatur offitialis super arediis mulierum et super<br />
dampnis datis et extraordinariis et defunctis<br />
Item cum ad presens vacet offitium maioris syndici, iudicis iustitie et dampnorum<br />
datorum comunis Perusii, ac etiam herediorum mulierum dicte civitatis,<br />
et etiam mortuorum, et etiam cum offitium domini potestatis dicte civitatis<br />
Perusii sit in proximo finiturum, et non sit aliquis offitialis qui curam habeat<br />
etiam super extraordinariis contra delinquentes procedere vel procedi facere,<br />
quod in dampnum et detrimentum dicti comunis Perusii revertitur, volentes<br />
predictis omnibus oviare et super predictis providere, ex omnibus auctoritatibus<br />
et arbitriis eis concessis a comuni Perusii, et pro bono, pacifico et tranquillo<br />
statu dicte civitatis Perusii, et ad hoc ut delinquentes in predictis non<br />
remaneant inpuniti, et ad hoc ut pecunia veniat in comuni, providerunt, ordinaverunt<br />
et reformaverunt quod presentes domini priores, auctoritate presentis<br />
legis, habeant et habere intelligantur plenum arbitrium, auctoritatem, potestatem<br />
et bayliam eligendi, vocandi, nominandi et deputandi super predictis unum<br />
offitialem forensem que viderint et crediderint fore et esse ydoneum et sufficientem<br />
ad omnia et singu<strong>la</strong> supradicta facienda, exequenda et executioni mandanda,<br />
vel addictiones domino potestati facienda cum officialium familia, pactis,<br />
modis, condictionibus et sa<strong>la</strong>rio quibus eisdem dominis prioribus videbitur<br />
convenire, aliquo generali vel speciali in contrarium loquenti non obstante, ex<br />
omnibus arbitriis eis concessis per comune Perusii et per formam statutorum<br />
et ordinamentorum dicti comunis, et maxime super expendendam pecuniam et<br />
avere comunis Perusii, et quod nulli offitiali possit augeri sa<strong>la</strong>rium vel familia<br />
etc.; et aliis quibuscumque quibus quo ad predicta derogaverunt expresse aliquo<br />
non obstante.
Perugia<br />
30. Inizi sec. XV<br />
Statuti<br />
De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis 63<br />
De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />
portandis 64<br />
De velluto et drappo vel drappis non portandis 65<br />
De anulis portandis nisi ad numerum trium 66<br />
Sul margine una mano annul<strong>la</strong> le quattro rubriche e le sostituisce con <strong>la</strong><br />
seguente:<br />
Addatur post infrascriptam rubricam quod maior sindicus et caetera in<br />
hac forma, videlicet: de vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus<br />
permissis et prohibitis.<br />
101<br />
Quia ex varietate temporum varii sunt modi et forme inducti in vestimentis<br />
portandis per mulieres et in ornamentis ipsarum, ideo, ut uniformis sit provisio<br />
pro omni tempore, statuimus et ordinamus quod nul<strong>la</strong> mulier de cetero portare<br />
possit in civitate et comitatu Perusii sub forma cuiuscumque vestimenti vel c<strong>la</strong>midis<br />
aliquid de velluto vel samito seu drappo inaurato vel non inaurato, satani<br />
vel de camuca vel de sirico. Possint tamen portare vestimenta panni <strong>la</strong>ne et<br />
ciamberlocti sub quacumque forma eis p<strong>la</strong>cuerit, dumtamen non possint in uno<br />
vestimento panni <strong>la</strong>ne mictere vel portare ultra duodecim bracchia panni ad bracchium<br />
panni <strong>la</strong>ne, et pro quolibet vestimento ciamberlocti vigintisex [Statuti 1526:<br />
XXVIII] bracchia ad bracchia ciamberloctorum. Possint tamen in quolibet vestimento<br />
portare et habere stampaturas, intalgliaturas et cincigliaturas usque ad duo<br />
bracchia panni <strong>la</strong>ne et non ultra.<br />
Insuper statuimus et ordinamus quod nul<strong>la</strong> mulier possit facere vel portare<br />
vestimenta cincigliata vel stampata nisi ut supra dictum est, nec possint portare<br />
vestimenta foderata de aliquo fodero valente ultra quatuor florenos auri; excepto<br />
quod si vellent foderare de panno lini; possint tamen dicte mulieres et eis liceat<br />
dicta vestimenta in pede ipsorum portare stampata et cincigliata usque in mensu-<br />
63 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis.<br />
64 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et<br />
schiagialibus non portandis.<br />
65 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De velluto et drappis non portandis.<br />
66 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De annulis portandis nisi ad numerum trium.
102 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ram trium pedis ad pedem comunis Perusii et non ultra pro altitudine. Vestimenta<br />
tamen que in preteritum ante publicationem presentis statuti essent stampata<br />
vel cincigliata ultra formam presentis statuti portari possint dumtamen consignari<br />
debeant prius domino potestati et capitaneo et maiori sindico si essent in<br />
civitate alias eis vel alteri eorum qui reperirentur in officio presidere infra octo<br />
dies a die pubblicationis presentis statuti. Et que vestimenta debeant describi per<br />
dictos officiales et color et signa ita quod de novo fieri non possint in fraudem<br />
huius legis et ipsorum copia dari debeat massariis comunis Perusii infra tertiam<br />
diem a die predicte consignationis facte, et bul<strong>la</strong>ri debeant dicta vestimenta cum<br />
aliquo signo comunis seu officialis.<br />
Volumus insuper quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare aliqua ornamenta seu aredia<br />
cuiuscumque materiei nuncupari possint que transsciendant valorem et comunem<br />
extimationem quadraginta florenorum auri, sed usque ad valorem quadraginta<br />
florenorum auri portare possint quicquid voluerint pro ornamento predicto;<br />
racamatura vero que in aliquo dictorum vestimentorum reperiretur transcendere<br />
non possit valorem decem florenorum auri, qui valor computari debeat<br />
in dicta summa quadraginta florenorum auri. Et dicta ornamenta supradicti valoris<br />
mutari possint de uno vestimento ad alterum dumtamen non sint nova nec<br />
alia ornamenta sed eadem. Si vero vellet dicta ornamenta mutare non possit<br />
habere prima ornamenta sed solum mutata, ita quod eodem tempore nul<strong>la</strong> mulier<br />
possit habere ornamenta dicti valoris duplicata.<br />
Insuper statuimus quod ultra predicta portare possint anulos valoris sexdecim<br />
florenorum auri et non ultra. Et predicta vel aliquod predictorum locum<br />
non habeant in uxoribus vel sponsis militum vel doctorum que portare possint<br />
quicquid eis p<strong>la</strong>cuerit et sub quacumque forma voluerint. Et quecumque mulier<br />
fecerit contra predicta vel aliquod predictorum ultra formam, modum vel quantitatem<br />
supra taxatam in personis prohibitis portare, puniatur pro vice qualibet in<br />
vigintiquinque libris denariorum, dumtamen pro una die non possit nisi semel<br />
puniri et condemnari, dandis et solvendis Camere massariorum comunis Perusii.<br />
Statuimus insuper quod nullus sartor vel alia quecumque persona, masculus<br />
vel femina, debeat talia vestimenta nec possit preter dictam formam et ultra supradictam<br />
quantitatem panni <strong>la</strong>ne et ciamberlocti superius taxatam talgliare, diriçare,<br />
suere vel facere vel consulere quod aliquis alius talglet, diriçet, suat vel faciat ullo<br />
modo aliquo palliato colore, sub dicta pena vigintiquinque librarum denariorum ut<br />
supra dicitur persolvenda pro quolibet vestimento. Et quod de predictis et quolibet<br />
predictorum iurisdictionem, cognitionem et punitionem habeant potestas et capitaneus<br />
et maior sindicus et quilibet eorum, ita tamen quod ille qui primo invenerit<br />
il<strong>la</strong> die, ille solus pro il<strong>la</strong> die habeat cognitionem et punitionem; et si eadem<br />
die postea ab aliis fuerit invencta ex eadem causa, cognoscere et punire non possit<br />
alii officiales. Et pro predictis et quolibet predictorum possit cognoscere, punire et<br />
condemnare summarie, simpliciter et de p<strong>la</strong>no, sine strepitu et figura iudicii.<br />
Et stetur et stari debeat re<strong>la</strong>tioni notarii deputati per aliquem ex dictis officialibus,<br />
cuius re<strong>la</strong>tio habeatur pro plena probatione, et quilibet de predictis<br />
officialibus habere debeat quartam partem pene quam venire fecerit in comuni
Perugia<br />
103<br />
occasione predictorum vel alicuius eorum. Si vero aliquis dictorum officialium in<br />
predictis vel aliquo predictorum fuerit negligens vel alicui licentiam concesserit<br />
contra formam presentis statuti directe vel indirecte puniatur pro vice qualibet<br />
pena centum librarum denariorum; quam penam sindicatores tempore sui sindicatus<br />
de facto auferre debeant de suo sa<strong>la</strong>rio.<br />
Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />
nisi duas robbas honorabiles tantum 67<br />
De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />
occasione alicuius predicte parentele 68<br />
De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />
familia et nomen suum 69<br />
De modo pene solvende per mulieres et qualiter pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />
et solvant 70<br />
De donis et mancis non fiendis affigliatis 71<br />
De conviviis dominarum de sero non fiendis 72<br />
De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />
vivandarum 73<br />
Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare officiali<br />
ante factum 74<br />
67 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere<br />
vel portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />
68 Vedi n. 11, 1366 Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per<br />
consanguineos occasione alicuius predicte parentele.<br />
69 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />
officiali et eius familia et nomen suum.<br />
70 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro<br />
eis compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />
71 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />
72 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />
73 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum<br />
et de modo vivandarum.<br />
74 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod convitantes a certo numero supra teneantur notifi-<br />
care officiali.
104 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />
maritarentur 75<br />
De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis 76<br />
De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias 77<br />
Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas 78<br />
Quod non portentur corone vel schiagialia, ornamenta vel alia prohibita<br />
tempore nuptiarum vel conviviorum 79<br />
De extimatoribus eligendis super arediis 80<br />
De mortuis non ornandis et non portandis certa forma 81<br />
Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />
alicuius, excepta uxore 82<br />
31. 1401 giugno 22<br />
Provvedimento<br />
Ornamenta mulierum<br />
Die XXII mensis iunii anni suprascripti, ex auctoritate consilii camerariorum data<br />
quinta die mensis predicti per locumtenentem ducalem et dominos priores, editum<br />
fuit ordinamentum restringens nimios sumptus circa vestimenta et ornamenta<br />
mulierum ut ibi patet manu ser Nicolucii Gilii eorum notarii.<br />
75 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />
mulieribus que maritarentur.<br />
76 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De ludis coronarum et rainarum et aliorum non faciendis.<br />
77 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />
78 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />
pias causas.<br />
79 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod non portentur chorone vel schiagialia, ornamenta<br />
vel alia prohibita tempore nuptiarum vel conviviorum.<br />
80 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />
81 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />
82 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />
causa mortis alicuius, excepta uxore.
Perugia<br />
32. 1402 giugno 5<br />
Riformanze<br />
Consilium camerariorum super reformatione vestimentorum mulierum<br />
105<br />
Dicta die quinto mensis iunii. Consilio domini ducalis locumtenentis, dominorum<br />
priorum et camerariorum artium civitatis Perusii, de mandato magnifici<br />
militis et egregii legum doctoris domini Nico<strong>la</strong>i de Aldrobandis de<br />
Bononia honorabilis potestatis dicte civitatis Perusii et dictorum dominorum<br />
priorum, ad sonum tubarum, vocem preconis et sonum campane, in pa<strong>la</strong>tio<br />
solite habitationis dictorum dominorum priorum more solito convocato et congregato,<br />
in quo consilio interfuerunt prefatus dominus locumtenens, supradicti<br />
domini priores, omnes decem presentes in concordia, et camerarii artium predicti<br />
numero XXXVII, in quo quidem consilio dominus dominus ducalis locumtenens<br />
et dicti domini priores una cum dictis camerariis, et dicti camerarii<br />
una cum dictis domino locumtenente et dominis prioribus unanimiter et concorditer<br />
existentes, collegialiter congregati in eorum solita audientia dicti pa<strong>la</strong>tii,<br />
facta prius super infrascriptis deliberatione die precedenti inter dictum<br />
dominum locumtenentem et dictos dominos priores, et obtento partito inter<br />
omnes ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras, et hodie factis propositis inter<br />
dictos camerarios et exibitis consiliis et misso partito inter dictos camerarios<br />
ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras et obtempto per XXXIII fabas albas in<br />
dictam busso<strong>la</strong>m repertas del sic, non obstantibus quatuor fabis nigris in<br />
dictam busso<strong>la</strong>m repertis del non, considerantes quod nova et sumptuosa vestimenta<br />
mulierum in civitate Perusii a certo tempore citra in praticam et<br />
consuetudinem inventa dampnum et expensas non modica inferunt civibus<br />
Perusinis, et nisi super hoc provideatur nova lege firmanda facultates multorum<br />
civium Perusinorum ad nichillum posset de facili devenire, eapropter, ex<br />
auctoritate, omnibus arbitriis et potestatibus presenti consilio, per formam statutorum<br />
quorumcumque ordinamentorum et reformationum comunis Perusii,<br />
et super bono, pacifico et tranquillo statu civitatis Perusii, et ad hoc ut pecunia<br />
veniat in comuni, et omnibus modo, via, iure et forma quibus melius<br />
potuerunt, providerunt, ordinaverunt et reformaverunt quod prefatus dominus<br />
locumtenens et prefati domini priores artium civitatis Perusii possint, teneantur<br />
et debeant ac etiam eisdem auctoritatem plenariam et <strong>generale</strong> arbitrium<br />
et potestatem concesserunt omnia et singu<strong>la</strong> providendi, ordinandi et reformandi,<br />
mandandi, dec<strong>la</strong>randi et alia faciendi, providendi prout et sicut dictis<br />
dominis videbitur opportunum, et ex nunc prout ex tunc et ex tunc prout ex<br />
nunc virtute et auctoritate presentis consilii providerunt, ordinaverunt et omnia<br />
et singu<strong>la</strong> que per dictos dominos locumtenentem et dominos priores in<br />
predictis et circa predicta facta, gesta seu ordinata fuerint et quicquid factum<br />
ordinatum fuerit, valeat et teneat ac si per presentem consilium factum esset<br />
aliquo contrario non obstante.
106 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
33. 1402 giugno 22<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum contra mulieres portantes vestimenta prohibita<br />
Die iovis XXII mensis iunii. Magnifici domini dominus ducalis locumtenens et<br />
domini priores artium civitatis Perusii, omnes decem presentes et in concordia in<br />
capel<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii habitationis dictorum dominorum priorum, collegialiter congregati<br />
ad refrenandum et moderandum inhonestas et suptuosas expensas a certo tempore<br />
citra ex ma<strong>la</strong> et dampnosa consuetudine in et pro vestimentis mulierum in dicta<br />
civitate inducta, pro bono et pacifico statu dicte civitatis, et ne cives Perusini ex<br />
inordinatis sumptibus plus quam eorum facultates requirunt occaxione dictorum<br />
vestimentorum valeant agradare et indebita lucra procurare, ex omni auctoritate et<br />
arbitrio eisdem super infrascriptis concessis et atributis per consilium camerariorum<br />
artium civitatis predicte, de quo patet manu mei Nico<strong>la</strong>i infrascripti die quinto<br />
presentis mensis iunii et super bono, et pacifico statu dicte civitatis et comitatus<br />
Perusii, et ut pecunia veniat in comuni, et omnibus aliis auctoritatibus et arbitriis<br />
eisdem et dicto consilio concessis et atributis per formam quorumcumque statutorum<br />
et ordinamentorum dicti comunis et omnibus modo, via, iure et forma quibus<br />
melius potuerunt super infrascriptis, misso partito ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et<br />
nigras, et obtempto per omnes dictos dominum ducalem locumtenentem et dominos<br />
priores mictentes eorum fabas albas numero XII in dictam busso<strong>la</strong>m repertas,<br />
presenti desiderata lege ad bene et honeste vivendum statuerunt, ordinaverunt, et<br />
reformaverunt ac etiam providerunt quod nul<strong>la</strong> mulier, civis vel comitatensis, Perusina<br />
vel forensis, in civitate vel comitatu Perusii, familiariter habitans, cuiuscumque<br />
status, dignitatis, preheminentie seu condictionis existat, audeat vel presumat habere<br />
seu in dorso aliquo tempore in aliquo loco portare vel aliter aliquo modo<br />
portari facere aliqua vestimenta per formam presentis legis prohibita, videlicet quod<br />
vestimentorum predictorum maniche esse debeant tantum longhe usque ad summitatem<br />
digitorum manus mulieris talia vestimenta in dorso portantis; et debeant esse<br />
dicte maniche <strong>la</strong>titudinis ubi essent magis <strong>la</strong>rghe seu ample duorum brachiorum<br />
ad mensuram panni <strong>la</strong>ne pro qualibet manicha circumcircha mensuranto et non<br />
maioris <strong>la</strong>rgitudinis. Et federi seu fulcimenta talium manicarum, quas foderatas<br />
portarent, non possint esse maioris costus et valoris quatuor florenorum auri pro<br />
quolibet vestimento. Et in dictis vestimentis non debeant esse nec portari possint<br />
aliqua cinciglia, intag<strong>la</strong>ture seu stampature panni seu alterius materie, set potius<br />
dicta vestimenta esse debeant pura et schetta sine aliquibus aliis ornamentis seu<br />
pompis alterius materie. Possint tamen dicte mulieres et eis liceat dicta vestimenta<br />
in pede dictorum vestimentorum habere et portare intag<strong>la</strong>turas, stampaturas et cincilg<strong>la</strong>turas<br />
de panno <strong>la</strong>ne et non de drappo, çendado vel siricho seu vario seu alia<br />
pelle, prout eisdem mulieribus p<strong>la</strong>cuerit. Et etiam quod nul<strong>la</strong> mulier ex mulieribus<br />
supradictis possit portare vel habere seu per interpositam personam portari facere<br />
aliquem mantellum seu c<strong>la</strong>midem foderatum de aliquo sindone, drappo, vario vel<br />
alia materia fodri ullo modo. Et si qua mulier ex dictis mulieribus delinquerit seu
Perugia<br />
107<br />
contrafecerit tamen in predictis vel aliquo predictorum, solvat et solvere debeat<br />
pro quolibet vestimento et qualibet vice penam XXV librarum denariorum, cuius<br />
pene medietas debeat Camere massariorum comunis Perusii aplicari et alia medietas<br />
sit offitialis forensis de predictis cognitionem habentis; ita tamen, quod si talis<br />
mulier in una die pluribus vicibus inventa fuerit talia vestimenta prohibita portare,<br />
pro una vice tantum il<strong>la</strong> die debeat condempnari et penam solvere, et non de<br />
pluribus vicibus condempnetur. Et etiam quilibet de predictis possit delinquentes<br />
accusare, et habeat quartam partem dicte pene et aliam quartam partem dicto casu<br />
habeat offitialis supradictus; quas partes massarii comunis Perusii illis, quibus dicte<br />
partes dari debeant, solvere teneantur visa solutione dicte pene facta pro parte<br />
talis delinquentis. Quam penam maritus talis mulieris delinquentis seu illi de domo<br />
ipsius mulieris, si mulier predicta marito seu nuptui tradita non esset, solvere teneantur,<br />
et de facto ad solvendum cogantur per offitialem habentem congnitionem<br />
de predictis. Et si aliqua ex dictis mulieribus negaret dicere suum nomen dicto<br />
offitiali, qui de predictis congnosceret, seu dicta vestimenta non permutaret 83 per<br />
ipsum offitialem inspici seu mensurari cum fuerit sibi mandatum per offitialem<br />
predictum, solvat et solvere compel<strong>la</strong>tur duplicem penam pene quam solvere deberet<br />
si cum dictis vestimentis prohibitis esset inventa. Possit tamen et debeat maritus<br />
talis mulieris delinquentis qui solverit dictam penam ipsam penam retinere et<br />
excomputare de dote dicte mulieris tempore restitutionis dicte dotis, et habeat ius<br />
super dote predicta et aliis quibuscumque bonis dicte mulieris pro satisfatione sibi<br />
fienda de dicta dote per eum soluta. Et quod nullus sartor vel alia quecumque<br />
persona, masculus vel femina, debeat talia vestimenta portare, dictam formam tag<strong>la</strong>re,<br />
diriçare, suere vel facere, vel consulere quod aliquis alius taglet, diriçet, suat<br />
vel faciat ullo modo, aliquo paliato colore, sub dicta pena pro quolibet vestimento,<br />
ut supra dicitur, persolvenda. Et quod dictus potestas vel alius maior et honorabilis<br />
et maioris offitii et dignitatis offitialis dicte civitatis Perusii, vacante offitio maioris<br />
sindici dicte civitatis, possint, teneantur et debeant in et super predictis et<br />
etiam super omnibus aliis arediis, ornamentis dictarum mulierum et aliis dictis<br />
mulieribus prohibitis, conviviis, mancis, vaghegiantibus mortuis coronas facientibus<br />
et aliis huiusmodi dicto maiori sindico et eius offitio pertinentibus, comissis et<br />
atributis per formam statutorum comunis Perusii procedere, et delinquentes in predictis<br />
vel aliquo predictorum punire et condepnare et penas exigere secundum<br />
formam dictorum statutorum et presentis reformationis; pena dicto domino potestati<br />
vel alio offitiali quibus de predictis esset facta commissio si in predictis fuerit<br />
negligens vel remissus quingentarum librarum denariorum per suos sindicatores<br />
sibi auferenda tempore sui sindicatus de facto, et etiam ad petitionem cuiuscumque<br />
petentis, aliquibus statutis, ordinamentis seu reformationibus in contrarium<br />
disponentibus aut pratichis et consuetudinibus in contrarium observatis hucusque<br />
non observantibus, quibus presens ordinamentum voluerunt esse expresse et specialiter<br />
derogatum.<br />
83 Forse per permicteret.
108 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
34. 1411, luglio 3<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum quod domini priores habeant arbitrium providendi quod<br />
certe expense non fiant in corructis mortuorum<br />
Item cum ex ma<strong>la</strong> consuetudine sit inductum in civitate Perusii quod in corructis<br />
mortuorum civitatis Perusii fiant quam plurime et diverse expense contra et<br />
preter formam statutorum comunis Perusii, et ordo per formam dicti statuti sub<br />
spe et licentia offitialium et magistatuum comunis Perusii non servetur, et similiter<br />
de arediis, et id veniat in maximum detrimentum civium Perusinorum, unde opporteat<br />
necnon provideri, igitur, deliberatione perhabita et exibitis consiliis et misso<br />
partito et obtento partito ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras, die videlicet<br />
precedenti inter dictos dominos priores per omnes decem mictentes fabas albas,<br />
et hodie in dicto consilio per XXXVIII camerarios mictentes fabas albas del sic non<br />
obstante una faba nigra in contrarium reperta, ex omnibus arbitriis, potestatibus<br />
et auctoritatibus supradictis eis quovis modo concessis, et omni modo, via, iure et<br />
forma quibus melius et efficacius potuerunt, ut comunitas civitatis Perusii et homines<br />
ipsius civitatis utiliter conserventur, de consensu, conscientia et voluntate<br />
supradicti domini viceregis, providerunt, ordinaverunt, statuerunt et reformaverunt<br />
quod dicti domini priores, auctoritate presentis consilii, habeant et habere debeant<br />
auctoritatem, potestatem, auctoritatem et bayliam plenissimam de et super<br />
premissis ac dependentibus et connexis providendi, statuendi, ordinandi, dec<strong>la</strong>randi<br />
et reformandi omnia et singu<strong>la</strong> que cognoverint opportuna ut expense supradicte<br />
tempore mortuorum et in corructis non fiant preter et contra formam statutorum<br />
et ordinamentorum comunis Perusii, et similiter arediorum, que redundant<br />
in maximum detrimentum civium Perusinorum; mandantes, statuentes et dec<strong>la</strong>rantes<br />
quod quicquid per dictos dominos priores statutum, ordinatum, dec<strong>la</strong>ratum,<br />
mandatum et reformatum fuerit circa premissa et dependentia et connessa valeant<br />
et teneant et ab omnibus et per omnia debeant invio<strong>la</strong>biliter observari ac si facta,<br />
ordinata, reformata et mandata fuerint per presens consilium supradictum, non<br />
obstantibus quibuscumque in contrarium loquentibus seu disponentibus quoquo<br />
modo quibus quo ad predicta derogaverunt expresse aliquo non obstante, etiam<br />
si talia essent de quibus opporteret specialem facere mentionem.<br />
35. 1411, luglio 6<br />
Riformanze<br />
Sumptus funerum et arrediorum<br />
Item die VI iulii, per magnificos dominos priores ex auctoritate consilii camerariorum<br />
ut supra habita fuerunt renovate dispositiones statutorum circa expensas
Perugia<br />
109<br />
funerum et circa arredia ut infra, videlicet: quod potestas habeat cognitionem et<br />
huiusmodi et delinquentes in eis puniat sub pena librarum V c sibi in sindicatu<br />
retinenda. Item quod in talibus nemini detur licencia trasgrediendi statuta, pena<br />
suprascripta, nisi forsan prius solverit XXV florenos auri pro muris. Item quod<br />
non fiant vigilie aut congregationes hominum pro mortuis, nec pro talibus detur<br />
cera sub pena statutorum omnibus contrafacientibus, idemque observetur in adibendo<br />
tantum unum ordinamentum idemque in non accedendo ad faciendas exequias<br />
cum numero virorum vel mulierum et in vestimentis causa causa mortuorum<br />
et in arrediis. De quibus omnibus potestas cognoscat et puniat, sub pena<br />
infrascripta. Patet manu notarii suprascripti.<br />
36. 1411, luglio 6<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum certarum expensarum non fiendarum in corructis<br />
Eodem die supradicti domini priores omnes decem insimul existentes in supradicta<br />
capel<strong>la</strong>, volentes circa commissiones eis factas per consilium dominorum<br />
priorum et camerariorum super provisionibus, statutis et ordinamentis fiendis quod<br />
certe expense in corructis mortuorum fieri non debeant nec possint, et de arediis<br />
non contra formam statutorum comunis Perusii portandis, de quo supra patet<br />
manu mey notarii infrascripti, deliberatione preabita et misso et obtento partito<br />
inter et per omnes dictos dominos priores ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras,<br />
nul<strong>la</strong> faba nigra in contrarium reperta, ex omnibus arbitriis, auctoritatibus, potestatibus<br />
et bayliis eis per dictum consilium concessis et actributis, et omni modo,<br />
via, iure et forma quibus melius et efficacius potuerunt, de consensu, conscientia<br />
et voluntate supradicti domini viceregis, providerunt, ordinaverunt, statuerunt, dec<strong>la</strong>raverunt<br />
et reformaverunt omnia et singu<strong>la</strong> infrascripta, videlicet:<br />
Imprimis quod dominus potestas civitatis Perusii habeat et habere intelligatur<br />
cognitionem super delinquentibus tam in factis mortuorum prohibitis secundum<br />
formam statutorum quam arediorum et super omnibus et singulis infrascriptis;<br />
et teneatur et debeat executionem facere et fieri facere, pena V c librarum<br />
denariorum casu quolibet et vice qualibet sibi de facto aufferenda et retinenda<br />
eius tempore sindicatus.<br />
Item quod servetur formam statutorum comunis Perusii loquentium de factis<br />
mortuorum et arediorum, et quod nemo audeat neque possit dare licentiam<br />
cuiquam de faciendo seu actentando preter formam dictorum statutorum et<br />
infrascripte legis, pena offitiali concedenti licentiam vel alteri cuicumque V c librarum<br />
denariorum. Salvo quod si quis voluerit excedere formam dictorum<br />
statutorum seu presentis legis quod possit et debeat sibi dari licentiam si et<br />
quando primo solutionem fecerit Camere conservatorum monete comunis Perusii<br />
de vigintiquinque florenis de auro convertendo pro aconcimine murorum
110 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
civitatis Perusii; et aliter et alio modo non possit neque debeat sibi dari licentia<br />
nec ipse licentiam obtinere sub pena superius adnotata, et nichilominus si<br />
daretur non valeat ipso iure.<br />
Item quod non possit fieri vigilia aliqua neque aliqua radunata gentium seu<br />
ordinis vel fratrum, neque intus neque extra domum mortui nec alibi, pena in<br />
statutis contenta. Et similis pena sit et debeat auferri a requirentibus sive facientibus<br />
radunatam aliquam et accedentibus ac etiam aromatariis dantibus ceram et<br />
accipientibus dicta occasione, et a spenditoribus, numptiis et aliis quibuscumque<br />
fraudem commictentibus.<br />
Item servetur similiter statutum de torchiis et quod nemo possit habere plus<br />
quam unum ordinem sicut in statutis continetur; pena requirentibus et spenditoribus<br />
et aliis quibuscumque contrafacientibus prout in statutis contenta.<br />
Item quod nemo possit accedere ad aliquam ecclesiam ad faciendum aliquod<br />
sequium cum aliquo numero hominum seu dominarum; pena contrafacienti quilibet<br />
centum librarum denariorum seu que continetur in statutis. Et quod non<br />
possit dari nisi una cande<strong>la</strong> pro quolibet fratre et libram unam cere pro sagrestia<br />
secundum formam statutorum sub pena contrafacienti cuilibet et maxime fieri<br />
facienti obsequium centum librarum denariorum.<br />
Item servetur forma statutorum de indumentis occasione mortuorum, et similiter<br />
observetur forma statutorum de factis arediorum. Et quod dictus potestas<br />
teneatur et debeat de predictis inquirere et executionem facere sub pena superius<br />
adnotata, non obstantibus quibuscumque statutis, ordinamentis et reformationibus<br />
comunis Perusii in contrarium vel aliter quovis modo disponentibus<br />
quibus quo ad predicta derogaverunt expresse aliquo non obstante.<br />
37. 1411, luglio 12<br />
Riformanze<br />
Commissio bampnimenti de certis expensis non fiendis in corructis<br />
Supradicti domini priores omnes decem presentes et in concordia existentes<br />
in capel<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii residentie dictorum dominorum priorum commiserunt, imposuerunt<br />
et mandaverunt Angelo Paulini publico preconi comunis Perusii,<br />
presenti et intelligenti, recipienti pro se et aliis suis sotiis preconibus dicti comunis,<br />
quatenus una cum dictis suis sotiis preconibus vadat in scalis ecclesie<br />
Sancti Laurentii et in aliis locis publicis et consuetis per p<strong>la</strong>team civitatis Perusii,<br />
et ibidem, in dictis locis publicis, alta voce, sono tubarum premisso, bampniat<br />
et notum faciat omnibus supradicta ordinamenta certarum expensarum<br />
non fiendarum in corructis, de quibus supra patet manu mey notarii infrascripti,<br />
et omnia et singu<strong>la</strong> in eis contenta. Et omnia et singu<strong>la</strong> dicat et bampniat<br />
que dicere et facere opportet secundum formam statutorum et ordinamentorum<br />
comunis Perusii.
Perugia<br />
38. 1412, luglio 5<br />
Riformanze<br />
Ordinamentum quod torcu<strong>la</strong>ria mangna in astis non ferantur ad mortuos<br />
111<br />
Die V dicti mensis supradicti domini priores, omnes X presentes et in concordia<br />
existentes, collegialiter congregati, in audientia ante cancel<strong>la</strong>riam pa<strong>la</strong>tii<br />
eorum solite habitationis, volentes circa utilitatem publicam diligenter actendere,<br />
considerata acerbitate mortalitatis et pestis vigentis ad presens in civitate<br />
Perusii, cives, tempore quo cadavera ferunt ad ecclesias in accedendo, congregando,<br />
nimis morando et presto<strong>la</strong>ndo, reddunt se tardes et ultra debitum agravatos,<br />
in quibus etiam plures solempnitates et spense videntur fieri, que, consideratis<br />
temporibus, veniunt resecande. Quapropter, prefati domini priores, collegialiter<br />
existentes ut supra, volentes in aliquibus cives exhonerare et aleviare,<br />
voluerunt et decreverunt, mandaverunt et mandant quod tempore alicuius mortui<br />
seu quo cadavera feruntur ad ecclesias torcu<strong>la</strong>ria mangna in astis non ferantur<br />
nec ferri seu transferri nec micti possint vel debeant, sub pena XXV<br />
librarum denariorum pro quolibet contrafacienti, et pena V librarum denariorum<br />
pro quolibet astanti dicta torcu<strong>la</strong>ria. Quas penas dominus potestas civitatis<br />
et eius offitiales a contrafacienti quolibet auferre possint et debeant de facto,<br />
aliquo non obstante. Et commiserunt et imposuerunt Bartholomeo Angeli publico<br />
preconi, presenti et recipienti pro se et eius sotiis preconibus, quatenus<br />
vadat ad sca<strong>la</strong>s <strong>la</strong>pideas de capite p<strong>la</strong>thee et ad alia loca p<strong>la</strong>thee dicte civitatis<br />
publica et consueta, et ibidem, sono tube premisso, bampniat et notificet et<br />
notum faciat dictum ordinamentum et contempta in eo omni modo, via, iure<br />
et forma quibus melius fieri potest.<br />
39. Post 1415<br />
Statuti<br />
De vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus permissis et prohibitis 84<br />
De mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare nisi<br />
duas robbas honorabiles tantum 85<br />
84 Vedi n. 30, Inizi sec. XV, Statuti, addictio dopo Rub. 31.<br />
85 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere<br />
vel portare nisi duas robbas honorabiles tantum.
112 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />
occasione alicuius predicte parentele 86<br />
De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />
familia et nomen suum 87<br />
De modo pene solvende per mulieres et qualiter compel<strong>la</strong>ntur et<br />
solvant 88<br />
De donis et manciis non fiendis afigliatis 89<br />
De conviviis dominarum de sero non fiendis 90<br />
De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />
vivandarum 91<br />
Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare antefactum 92<br />
De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />
maritarentur 93<br />
De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis 94<br />
De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias 95<br />
86 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per<br />
consanguineos occasione alicuius predicte parentele.<br />
87 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />
officiali et eius familia et nomen suum.<br />
88 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro<br />
eis compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />
89 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />
90 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />
91 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum<br />
et de modo vivandarum.<br />
92 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod convitantes a certo numero supra teneantur notifi-<br />
care officiali.<br />
93 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />
mulieribus que maritarentur.<br />
94 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De ludis coronarum et rainarum et aliorum non faciendis.<br />
95 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.
Perugia<br />
Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas 96<br />
Quod non portentur ornamenta vel alia prohibita tempore nuptiarum<br />
vel conviviorum 97<br />
De extimatoribus eligendis super arediis 98<br />
De mortuis non ornandis et non portandis certa forma 99<br />
Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />
alicuius, excepta uxore 100<br />
40. 1416, novembre 4<br />
Riformanze<br />
Habitus mulierum regule<br />
113<br />
Die IIII a mensis novembris anni suprascripti, per magnificos dominos priores<br />
fuit in effectum provisum quod nul<strong>la</strong> mulier, exceptis viduis et religiosis, possit<br />
deferre c<strong>la</strong>midem super caput, pena librarum V; meretrix aut concubina aut alioquin<br />
fame male femina portet c<strong>la</strong>midem infra genua, pena librarum X et amissionis<br />
c<strong>la</strong>midis. De quibus officiales inquirant et puniant sine ul<strong>la</strong> solemnitate. Patet<br />
manu ser Africani ser Nico<strong>la</strong>i notarii magnificorum dominorum priorum, que lex<br />
fuit bannita suprascripto die et deinde die XVI a ipsius mensis apparuit decretum<br />
locumtenentis domini Bracii dans eis autoritatem de tali materia providendi.<br />
41. 1416, novembre 4<br />
Riformanze<br />
Mulierum habitus; meretricum habitus<br />
Eisdem anno et indictione, die vero IIII ta mensis novembris, tempore prioratus<br />
Thome domini Francisci porte Solis et sociorum. In consilio ipsorum domi-<br />
96 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />
pias causas.<br />
97 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod non portentur chorone vel schiagialia, ornamenta<br />
vel alia prohibita tempore nuptiarum vel conviviorum.<br />
98 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />
99 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />
100 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />
causa mortis alicuius, excepta uxore.
114 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
norum tamen fuit provisum et reformatum quod nul<strong>la</strong> mulier in civitate Perusii,<br />
preter viduas et religiosas, audeat portare c<strong>la</strong>midem in capite, pena librarum<br />
quinque et ammissionis talis c<strong>la</strong>midis; de quo cognoscere et punire possint potestas,<br />
capitaneus et sindicus et eorum officiales, et habeant quartam partem pene;<br />
et si fuerint in hoc negligentes vel fraudolenti incidant penam centum librarum<br />
que eis de suo sa<strong>la</strong>rio retineantur. Meretrices vero concubine religiosorum vel<br />
aliter de impudicitia infames nec portent c<strong>la</strong>mides in capite nec longioris mensure<br />
quam usque ad genua et non infra, pena librarum X et amissionis c<strong>la</strong>midum;<br />
contra quas fiat executio per suprascriptos cum lucro et pena supra distinctis.<br />
Obtentum per octo fabas albas affirmativas et die sequenti bannitum ut patet<br />
manu ser Africani ser Nico<strong>la</strong>i notarii ipsorum magnificorum dominorum.<br />
42. 1416, novembre 4-5<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Mulieres non portent c<strong>la</strong>midem in capite.<br />
Eodem millesimo, indictione et die quarta mensis novembris. Congregati simul<br />
supradicti domini priores ut supra collegialiter existentes in eorum capel<strong>la</strong> supradicta,<br />
et volentes supradicti domini priores circa infrascripta diligenter providere,<br />
videlicet actendentes circa bonum, utilitatem et honorem rey publice, audientes supradicti<br />
domini priores a quampluribus et pluribus civibus civitatis Perusii quod<br />
maxima verecundia et infamia oriatur in comunitate predicta, quod quasi per omnes<br />
et quascumque mulieres dicte civitatis Perusii inhonesta portatura fiat in deferendo<br />
c<strong>la</strong>mides in capite, et quod in dicta civitate non cognoschantur mulieres vidue ab<br />
aliis nuptis, ac etiam quod multe sint mulieres meretrices et diffamate ac inhoneste<br />
vite, tam famule presbiterorum et aliorum clericorum, quam etiam alie multe mulieres<br />
et fancelle certorum aliorum civium sive comitatensium et forensium, que mulieres<br />
diffamate deferant c<strong>la</strong>mides honorabiles queque deferant venerabiles et magis<br />
honestissime domine sive mulieres honorabilium civium civitatis Perusii et se intromictant<br />
cum dictis venerabilibus dominabus sive mulieribus, et non cognoschantur<br />
bone et honeste mulieres a malis et inhonestis mulieribus; idcirco volentes supradicti<br />
domini priores circa predicta ut predicte providere, misso primo et ante omnia diligenti<br />
partito sive scruptinio ad busso<strong>la</strong>m et fabas nigras et albas, more solito et<br />
consueto, et secundum formam et exigentiam statutorum et ordinamentorum civitatis<br />
Perusii, sollempniter obtempte fuerunt infrascripte reformationes et ordinamenta per<br />
octo fabas albas repertas in busso<strong>la</strong> del sic, non obstantibus duabus fabis nigris<br />
repertis in bussu<strong>la</strong> del non in contrarium supra infrascriptorum; qui domini priores<br />
prefati omni modo, via, iure et forma quibus magis et melius utilius ac validius<br />
potuerunt ac etiam ex omni vigore et auctoritate, potestate, arbitrio et baylia eisdem<br />
concessis quolibet et actributis, providerunt, statuerunt, ordinaverunt atque reformaverunt<br />
omnia et singu<strong>la</strong> infrascripta et quodlibet infrascriptorum, videlicet:
Perugia<br />
115<br />
In primis quod non sit aliqua mulier sive domina, tali civis quam comitativa<br />
ac etiam forensis cuiuscumque status, conditionis seu preheminentie existat, que<br />
deferat nec deferre possit modo aliquo per civitatem Perusii aliquem c<strong>la</strong>midem in<br />
capite et super caput eius sub pena et ad penam quinque librarum denariorum et<br />
perditionis c<strong>la</strong>midis predicti, quem, ut supra premictitur, deferreret pro qualibet<br />
dictarum mulierum sive dominarum et qualibet vice qua contrafactum fuerit vel<br />
aliquam ipsarum in predictis vel aliquo predictorun; hec tamen excepto, quod presens<br />
reformatio non inteligatur per viduas mulieres et alias quascumque mulieres<br />
religiosas, quibus permictatur c<strong>la</strong>mides predictos portare quocumque et qualitercumque<br />
eis vel alteri earumdem p<strong>la</strong>cuerit sive p<strong>la</strong>cebit absque aliqua pena sive bampno,<br />
non obstantibus supradictis. Et quod quilibet offitialis dicte civitatis Perusii,<br />
tam potestas quam capitaneus et sindicus civitatis prefate et eorum et cuiusque<br />
ipsorum notarius et offitiales possint et eis liceat inquirere et inquiri facere super<br />
predictis et aliquo predictorum; et invente culpabiles in predictis et predictorum<br />
aliquo punire et condepnare secundum formam presentis reformationis; et offitialis<br />
qui executionem faciat de predictis seu predictorum aliquo habeat et habere debeat<br />
quartam partem pene supradicte. Et si dicti offitiales vel aliquis ipsorun offitialium<br />
inveniret aliquam personam culpabilem in predictis aut aliquo predictorum,<br />
seu quod aliquis dictorum offitialium circa predicta vel predictorum aliquod fraudem<br />
commicteret quoquo modo incidat in penam centum librarum denariorum,<br />
auferendam sibi de facto aut retinenda per conservatores monete comunis Perusii,<br />
ac etiam per thesaurarium de eorum et cuiuscumque ipsorum offitialium sa<strong>la</strong>rio.<br />
Forma c<strong>la</strong>midum mulierum inhonestarum.<br />
Item quod non sit aliqua mulier meretrix ac diffamata, tam civis quam etiam<br />
comitativa aut forensis, cuiuscumque status, conditionis seu preheminentie existat, vel<br />
concubina alicuius presbiteri seu religiosi, sive etiam casalenghe inhoneste vite, que<br />
audeat vel presummat aliquo modo seu quovis quesito colore portare aliquem c<strong>la</strong>midem<br />
maioris longitudinis quam usque genua nec ultra seu infra genua ipsius talis<br />
femine sive mulieris aut concubine, nec etiam c<strong>la</strong>midem portare possit in capite<br />
quoquo modo per civitatem Perusii, ad penam et sub pena decem librarum denariorum<br />
pro qualibet et qualibet vice qua contrafactum fuerit per ipsas aut aliquam<br />
ipsarum, et perditionis c<strong>la</strong>midis predicti. Exceptis namque supradicte vidue et religiose<br />
(sic), quibus permictatur, ac etiam cuilibet earum liceat c<strong>la</strong>midem portare quocumque<br />
et qualitercumque eis aut aliqui earundem p<strong>la</strong>cuerit absque aliqua pena sive<br />
bampno. Et quod supradicti offitiales et quilibet ipsorum offitialium possit ac debeat<br />
procedere super predictis et aliquo predictorum modo et forma superius et insuper<br />
in precedenti capitulo denotatis, et ad penam ut supra in precedenti capitulo eis et<br />
cuilibet ipsorum impositam, ut supra dictum est. Et predicta omnia et singu<strong>la</strong> fecerunt,<br />
statuerunt, ordinaverunt, reformaverunt atque decreverunt supradicti domini<br />
priores, ut supra collegialiter congregati, existentes in eorum capel<strong>la</strong> supradicta, omni<br />
modo, via, iure et forma, quibus magis et melius, utilius et validius fieri potest et<br />
potuerint, et ex omnibus auctoritatibus, potestatibus, arbitriis et bayliis eis quolibet<br />
concessis et actributis, tam ex forma statutorum et ordinamentorum ac reformationum<br />
et legum comunis Perusii quam etiam quoquo alio modo.
116 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Commissio bampnimentorum super facto c<strong>la</strong>midum predictorum.<br />
Eodem millesimo, indictione et die iovis predicta quinta mensis novembris,<br />
supradicti domini priores collegialiter congregati, existentes in eorum capel<strong>la</strong> predicta,<br />
commiserunt, imposuerunt et mandaverunt Angelo Paulini publico preconi<br />
supradicti comunis Perusii quatenus vadat et per loca publica et consueta et ubi<br />
similia bampnimenta consuetum est facere et ibidem, alta voce sonoque tubarum<br />
premisso, preconiççet et bampniat et infrascripta bampnimenta faciat et dicat<br />
modo et forma inferius denotata, videlicet:<br />
« Comandamento da parte del magniffico signor luocotenente e de meser lo<br />
podestà e dey signor signor priore dell’arte de <strong>la</strong> cità de Peroscia che non sia<br />
veruna dompna, sì citadina como contadina overo etiandie forestiera, de qualunque<br />
stato, conditione o preheminentia sia, che ardischa overo presumma per alcuno<br />
modo overo quesito colore da domenecha proxima che verrà innante e per<br />
tucto el dicto dì portare per <strong>la</strong> cità de Peroscia mantello in capo, al<strong>la</strong> pena de<br />
livere cinque de denari per ciaschuna e per ciaschuna volta che contra facesse e<br />
del<strong>la</strong> perditione del dicto mantello quale portasse contra el dicto modo. Quisto<br />
non di meno excepto expressamente che ’l presente bandimento e <strong>la</strong> presente<br />
reformagione non aggia luoco contra le dopne vedove o altre dopne religiose.<br />
Bannimentum de c<strong>la</strong>midis supradictis portandis<br />
Anco fanno bandire e commandare che non sia veruna femena meretrice, inhonesta,<br />
de ma<strong>la</strong> fama, de qualunque stato o conditione sia, così citadina como<br />
contadina o forestiera ac etiamdio fancel<strong>la</strong> de preite o d’altre religiosi, che per<br />
alcuno modo vero quesito colore, ardischa overo presuma portare per <strong>la</strong> cità de<br />
Peroscia mantello de più lunghecça che perfino alli ginocchi d’essa femena che<br />
portasse el dicto mantello, né da li ginocchi in giù, nec etiamdio portare alcuno<br />
mantello in capo per <strong>la</strong> dicta cità de Peroscia al<strong>la</strong> pena de diece libre de denari e<br />
del<strong>la</strong> perdictione dey dicti mantegle che portassero per ciaschuna volta che se<br />
contrafacesse nelle predicte cose o alcuna d’esse. E che a ciaschuno officiale del<strong>la</strong><br />
cità de Peroscia, cioè podestà, capitaneo de popolo overo sindico i quali sonno al<br />
presente o fossero per lo tempo da venire sia leceto cercare, inquirere et investigare,<br />
e fare cercare, inquirere e investigare contra qualunche persona delle sopradicte<br />
che contrafacessero nelle predicte cose dal sopradicto termine illà, e sollicitamente<br />
faccia fare <strong>la</strong> executione delle predicte cose o alcuna d’esse e aggia e avere degga<br />
<strong>la</strong> quarta parte delle sopradicte pene e bandi, sommariamente e de facto, procedendo<br />
sença strepito e figura de giuditio. E che ey sopradicti uffitiali e ciaschuno<br />
de ’lloro sia tenuto e degga vigi<strong>la</strong>ntemente e cum sollecitudine actendere, inquirere,<br />
investigare e cercare e fare actendere, inquirere, investigare e cercare contra chi<br />
contrafacesse nelle sopradicte cose o alcuna delle sopradicte cose, e quille persone<br />
[che] saranno trovate colpevole nelle predicte cose o alcuna delle sopradicte cose,<br />
punire e condampnare e fare <strong>la</strong> executione como de sopra dicto è. E per alcuno<br />
modo non comecta frodo nelle predicte cose o alcuna delle predicte cose al<strong>la</strong><br />
pena de cento libre de denari da esserlo tolta e retenuta de facto del loro sa<strong>la</strong>rio<br />
per li generagli conservadore del<strong>la</strong> moneta del<strong>la</strong> Camera del magnifico e possente<br />
signor nostro conte Braccio da Montone, signor del<strong>la</strong> dicta cità de Peroscia.
Perugia<br />
117<br />
Re<strong>la</strong>tio bampnimenti predicti<br />
Qui Angelus Paulutii preco predictus, die predicta et statim post dictam<br />
commissionem sibi ut supra factam per supradictos dominos priores, retulit supradictis<br />
dominis prioribus et mihi notario supra et infrascripto tamque publice<br />
persone, stipu<strong>la</strong>nti et recipienti vice et nomine dicti comunis Perusii et pro dicto<br />
magnifico domino nostro, se ivisse ad omnia quecumque loca publica et consueta<br />
dicte civitatis Perusii et ubi talia bampnimenta fieri consuetum est, et ibidem,<br />
alta voce sonoque tubarum premisso, supradictum bampnimentum fecisse et dixisse<br />
prout tenetur et debet secundum formam et tenorem supradicte sue commissionis.<br />
43. 1416, novembre 17<br />
Riformanze<br />
Correptio c<strong>la</strong>midum mulierum honestarum<br />
Eodem millesimo, indictione et die XVII mensis novembris. Supradicti domini<br />
priores ut supra collegialiter congregati, existentes in capel<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii eorum sollite<br />
residentie ut moris est, volentes procedere circa correctionem et additionem fiendam;<br />
reformationi, ut supra per ipsos facte contra mulieres deferentes c<strong>la</strong>mides<br />
in capite, etc., videlicet primo capitulo reformationis predicte, quod incipit: « In<br />
primis quod non sit aliqua mulier, etc. » 101 , prout potet <strong>la</strong>tius manus mey Affricani<br />
notarii infrascripti corrigerunt et addiderunt ac etiam corrigendo, statuendo,<br />
ordinando et reformando providerunt, quod supra reformatio facta ut supra premictitur,<br />
videlicet dicti primi capituli tantum non habeat locum contra mulieres<br />
deferentes aliquam viduantiam occaxione alicuius sui consanguinei sive consanguinei<br />
sui mariti usque in secundum gradum, videlicet avi et avie, patris vel<br />
matris, patrui vel matrue, fratris vel sororis, nepotis vel neptis, et filii seu filie;<br />
addentes etiam quod reformatio non habeat locum contra mulieres que essent<br />
etatis quatraginta annorum vel ab inde supra; quibus liceat c<strong>la</strong>midem portare in<br />
capite absque aliqua pena sive bampno non obstantibus quibuscumque, dumtaxat<br />
supradicto primo capitulo et non aliter nec alio modo. Et predicta fecerunt<br />
et addiderunt omni modo, via, iure et forma quibus magis et melius potuerunt.<br />
Item addiderunt supradicti domini priores ut supra collegialiter congregati<br />
existentes supradicto primo capitulo, quod dicta reformatio non vendicet sibi<br />
locum in predictis et circa predicta et quolibet predictorum contenta in supradicto<br />
primo capitulo de c<strong>la</strong>mide portando in capite per mulieres quando esset<br />
tempus pluviosum sive quando plueret, quo casu eveniente mulieres non incidant<br />
in aliquam penam, non obstantibus quibuscumque supra scriptis in contrarium<br />
101 Vedi doc. precedente.
118 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
premissorum loquentibus quoquo modo. Et non habeat locum, quando ningeret.<br />
Quas quidem reformationes et additiones supradicti domini priores ut supra collegialiter<br />
congregati existentes fecerunt atque decreverunt omni modo, via, iure<br />
et forma quibus magis et melius, utilius et validius potuerunt, ex omnibus auctoritatibus,<br />
potestatibus, arbitriis et baylia eisdem concessis et actributis in predictis<br />
circa et quolibet predictorum secundum formam statutorum et ordinamentorum<br />
ac reformationum et legum comunis Perusii, ac etiam ex forma mandati<br />
sive ordinamenti atque decreti facti per magnificum dominum comitem Petrum<br />
de Mutiliano, locumtenentem magnifici et excelsi domini nostri Bracci etc. cuius<br />
quidem decreti tenor talis est:<br />
« Nos Petrus comes Mutiliani, Perusii locumtenens pro magniffico et excelso<br />
domino nostro Braccio etc., presentis tenore et vigore huius nostri decreti commictimus,<br />
imponimus ac auctoritatem concedimus potestatemque et bailyam vobis<br />
dominis prioribus artium civitatis prefate nunc in dicto offitio residentibus,<br />
certis bonis causis sive respectibus animum nostrum commoventibus, posse condere<br />
reformationes, ordinamenta atque leges circa portamentum sive portamenta<br />
c<strong>la</strong>midum mulierum per civitatem Perusii. Et per dictas reformationes ac ordinamenta<br />
sive leges eis penas imponere si contra factum fuerit per ipsas aut quamlibet<br />
earundem in predictis circa predicta et quollibet predictorum per supradictos<br />
dominos priores ordinandis, statuendis et reformandis quomodolibet. Mandantesque<br />
quibuscumque offitialibus nostris civitatis Perusii predicta omnia et<br />
singu<strong>la</strong> statuta et reformationes, ordinamenta atque leges per ipsos dominos priores<br />
fiendas vel per maiorem partem ipsorum secundum formam statutorum et<br />
ordinamentorum comunis Perusii invio<strong>la</strong>biliter debeant observari, sub pena et<br />
penis per ipsos dominos priores, ut supra premictitur, imponendis. Et predicta<br />
fecimus et decrevimus omni modo, via, iure et forma, quibus magis et melius,<br />
utilius et validius possumus, ex auctoritate nobis concessa a supradicto magnifico<br />
et excelso domino nostro Braccio etc.<br />
Datum Perusii apud nostram sollitam residentiam die sextadecima mensis<br />
novembris, VIIII indictione MCCCCXVI, sub impressione nostri solliti sigilli ».<br />
44. 1420, giugno 21<br />
Decreto<br />
Divise non portentur<br />
Die XXI a mensis iunii anno suprascripto, magnificus vir Bindacius de Ricasulis<br />
de Florentia, locumtenens suprascripti magnifici domini Bracci, suo solemni<br />
decreto statuit quod nullus civis vel comitatensis aut habitator civitatis vel comitatus<br />
Perusii portaret aliquam divisam in caligis aut aluctis in civitate vel comitatu<br />
predictis; pena L ta cuilibet civi et XXV librarum cuilibet comitatensi, exceptis<br />
stipendiariis ipsius domini et famulis alienis. Similiter nec vestimenta aut caputia
Perugia<br />
119<br />
de divisa nisi in festo Sancti Hercu<strong>la</strong>ni vestimenta societatem vel in proeliis quando<br />
irent armati, sub pena predicta cum aliis limitationibus et dec<strong>la</strong>rationibus<br />
ipsius decreti, quod apparet in suprascripto parvo registro, foliis XVII o , XXVIII o .<br />
45. 1420, giugno 21<br />
Decreto<br />
Divise et signa<br />
Anno Domini M o CCCC o XX mo , indictione III a et die XXI a mensis iunii, per Bindaccium<br />
de Ricasolis, locumtenentem excellentis domini Bracci prememorati, fuit in<br />
effectu decretum et reformatum ut infra, videlicet quod cives, comitatenses vel<br />
habitatores Perusii non audeant in civitate et comitatu predictis portare in caligis<br />
vel aluctis aliquam divisam in signum societatis alicuius vel sette, vel ad considerationem<br />
alterius persone, pena amissionis librarum L ta si civis sit, si vero comitatensis<br />
tantum XXV. Similiter quod nullus suprascriptorum in dictis civitate et comitatu<br />
audeat portare vestem vel caputeum diversi coloris cum aliqua divisa,<br />
sbarris, cinciglis vel aliquo alio signo societatis vel secte vel ad considerationem<br />
alterius persone, sub penis suprascriptis et admissione rerum ut supra; exceptis<br />
stipendiariis dicti domini et aliis generibus hominum et casibus prout in ipso<br />
decreto <strong>la</strong>tius exponitur, quod habetur in libro decretorum ipsius domini Bracci,<br />
foliis XVII o et XXVIII o registratum.<br />
46. 1420, giugno 21<br />
Decreto<br />
Decreto di Braccio Fortebraccio sulle divise<br />
Cum in quibuslibet civitatibus et maxime in hac civitate Perusii sepissime<br />
contigerit obportationes vestimentorum sive calligarum, divisatarum diversis coloribus<br />
pannorum sive alterius materie, sive alicuius signi ad ostensionem societatis<br />
sive secte vel ad petitionem sive considerationem alterius emu<strong>la</strong>tiones scanda<strong>la</strong><br />
sectas ac discordias oriri quin etiam sit preter et contra omnem civilem et honestum<br />
ritum et resultet in dedecus et in detrimentum ipsius civitatis et maxime<br />
eorum qui utilitati publice et honori excelsi domini nostri Braccii totis conatibus<br />
assistunt, intendentes iuxta quecumque occurrentia, que possent in dampnum vel<br />
verecundiam magnifici et excelsi domini nostri Braccii et civitatis Perusii tendere,<br />
quantum nobis possibile est obviare et resistere, hoc sollempni nostro decreto<br />
quod vim perpetue legis volumus obtinere ex omni auctoritate et arbitrio nobis<br />
concesso per dictum magnificum et excelsum dominum nostrum Braccium sta-
120 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tuimus, decernimus et ordinamus, quod nullus civis sive comitatensis civitatis<br />
Perusii seu quicumque alius familiariter habitans in civitate vel comitatu Perusii<br />
cuiuscumque preheminentie status sive conditionis existat a toto presenti mense<br />
iunii, ultra idest incipiendo presens ordinamentum habere effectum in principio<br />
mensis iulii proxime futuri, audeat vel presumat portare divisam aliquam<br />
vel signum divise in calligis sive in alluptis vel caligas diversi coloris sive alluptas<br />
diversi coloris, aliquo modo vel calligas, vel alluptas etiam unius coloris in<br />
societatem alterius occasione signi societatis vel secte vel occasione et consideratione<br />
alterius, sub pena, si quis contrafecerit si esset civis civitatis Perusii,<br />
quinquaginta librarum denariorm, si comitatensis, vigintiquinque librarum et<br />
perditionis dictarum calligarum sive alluptarum totiens quotiens contrafecerit<br />
vel inventus, vel accusatus, vel inquisitus fuerit, contrafecisse. Quod presens<br />
ordinamentum non vendicet sibi locum in illis qui starent ad stipendia magnifici<br />
et excelsi domini nostri Braccii, nec etiam intelligatur in illis qui portarent<br />
dictas divisas extra civitatem et comitatum Perusii, tantum et non in ipsa civitate<br />
et comitatu Perusii.<br />
Item statuimus et ordinamus quod a tempore fiendi bampnimenti huius presentis<br />
ordinamenti ultra nullus civis vel comitatensis civitatis Perusii, cuiuscumque<br />
preheminentie status vel conditionis existat, audeat vel presumat portare<br />
aliquod vestimentum sive caputeum cum aliqua divisa vel panni vel alterius materie<br />
diversi coloris, vel cum signo aliquo alicuius divise cuiuscumque materie,<br />
vel cum aliquibus sbarris vel cinciglis; que vestimenta sive caputei, verisimiliter<br />
extimarentur esse facti animo et intentione portandi divisam vel signum divise,<br />
ad petitionem sive considerationem alicuius persone, vel in sotietate cum alio<br />
aliquo modo, sub pena de qua supra, in alio capitulo de calligis videlicet: L<br />
librarum in cive et XXV in comitatensi et perditionis vestimenti sive caputei ut<br />
supra. Hoc autem presens ordinamentum et capitulum de vestimentis et caputeis<br />
vendicet sibi locum in illis vestimentis sive caputeis qui de novo fierent post<br />
fiendum bampnimentum huius presentis ordinamenti et postea portarent in civitate<br />
vel comitatu Perusii et non, illis qui essent facti usque in diem fiendi bampnimenti<br />
presentis ordinamenti, que vestimenta sive caputeos sit licitum portare<br />
sed non calligas sive alluptas, aliquo modo ut dictum est supra in alio capitulo<br />
et non intelligatur hoc presens capitulum in illis qui portarent dicta vestimenta<br />
sive caputeos extra civitate et comitatu Perusii tantum. Item non intelligatur in<br />
illis qui starent ad stipendia magnifici et excelsi domini nostri Braccii. Item non<br />
intelligatur in illis qui portarent dicta vestimenta cum divisis in prelio quod solet<br />
fieri in ipsa civitate Perusii quibus sit licitum in ipso prelio dummodo sint armati<br />
portare secundum eorum libitum et etiam dicta vestimenta que appel<strong>la</strong>ntur<br />
proponti. Sit licitum portare etiam extra prelium dummodo non sit divisa facta<br />
ad petitionem vel considerationem alterius, vel in societatem cum alio que non<br />
sit licitum portare extra prelium, sub predictis penis, sed in ipso prelio si sunt de<br />
armatis sic quomodolibet et quomodocumque. Item non intelligatur in illis vestimentis<br />
sive propuntis factis usque in diem fiendi bampnimenti presentis ordinamenti,<br />
que sit licitum portare in prelio et extra pro ut libet. Item non intelligatur
Perugia<br />
121<br />
presens capitulum in vestimentis que fiunt per societates in festo sancti Hercu<strong>la</strong>ni,<br />
vel occasione dicti festi dummodo non sit intermixta alia divisa vel signum<br />
divise quam il<strong>la</strong> que sit per sotietatem ipsam. Item non intelligatur presens ordinamentum<br />
videlicet, tam primum capitulum quam secundum in illis civibus vel<br />
comitatensibus qui starent pro familiaribus continuo in domo alterius ad continuum<br />
victum alterius cum quo staret pro familiaribus; et de omnibus et singulis<br />
predictis in predictis capitulis, volumus et mandamus quod quilibet teneatur et<br />
debeat denunptiare et accusare vel notificare quoscumque contrafacientes et habeat<br />
tertiam partem supradictarum penarum. Insuper volumus et mandamus quod<br />
potestas sive capitaneus sive barigellus, sive quicumque alius offitialis forensis<br />
comunis Perusii, qui pro tempore erit, possit teneatur et debeat contra predictos<br />
contrafacientes, contra presens ordinamentum vel decretum. I. tam contra primum<br />
capitulum, quam contra secundum procedere summarie et de p<strong>la</strong>no, sine<br />
strepitu et figura iuditii et ipso facto compellere contrafacientes ad dictas penas<br />
sine aliquo processu per inquisitionem vel accusationem, vel denunptiationem et<br />
etiam sine aliqua accusatione sive denunptiatione et stetur simplici dicto offitialis<br />
quarum penarum, tertia pars sit accusantis sive notificantis, si aliquis fuerit accusator<br />
vel notificator et tertia pars officialis qui de hoc executionem faceret et<br />
tertia applicetur Camere magnifici et excelsi domini nostri Braccii, sub pena dictis<br />
officialibus, si negligentes fuerint in predictis vel aliquo predictorum C librarum<br />
denariorum totiens quotiens fuerint negligentes, que pena debeat retineri de<br />
eorum sa<strong>la</strong>rio, tempore sindicatus per eorum sindicatores et de hoc possint et<br />
debeant spetialiter sindicari, hoc autem presens nostrum decretum vim legis perpetue<br />
volumus obtinere, omni meliori modo et via qua possumus ex omni potestate<br />
et arbitrio nobis concesso per magnificum et excelsum dominum nostrum<br />
Braccium. Et insuper mandamus scribendum et auctentice registrandum in cancel<strong>la</strong>ria<br />
comunis Perusii quod etiam nostro solito sigillo muniri fecimus.<br />
Datum Perusii, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite residentie, anno Domini, millesimo<br />
CCCCXX o , XIII indictione, die XXI iunii, tempore santissimi in Christo patris et<br />
domini, domini Martini, divina providentia pape quinti.<br />
47. 1432, aprile 10<br />
Riformanze<br />
Ordinamenti per gli Ebrei<br />
Consilio magnificorum dominorum priorum et camerariorum artium civitatis<br />
Perusii, de consensu, licentia et voluntate reverendissimi in Christo patris et domini,<br />
domini I. episcopi Forlivensis, Perusii etc., vicelegati; de voluntate etiam et<br />
mandato nobilis et potentis militis ac comitis Castrifranchi domini Francisci de<br />
Ferrectis de Ancona, honorabilis potestatis civitatis et comitatus Perusii et ipsorum<br />
dominorum priorum (...).
122 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Imprimis, cum sicut nul<strong>la</strong> partecipatio esse potest iustitie cum iniquitate, nul<strong>la</strong><br />
sotietas lucis cum tenebris, ita nul<strong>la</strong> pars fidelium cum infidelibus esse debet;<br />
sed sicut lege moribus et victu differunt, ita iustum est habitu per signum aliquod<br />
infideles a fidelibus dividicari atque discerni, cumque iudei existentes in<br />
civitate Perusii, tam mares quam femine quadam ipsorum presumptione et impudentia<br />
seu quavis alia causa a certo tempore citra huc usque habitus, vestes et<br />
indumenta portaverunt et portent sine aliquo signo, vestigio vel obstentu, ita<br />
quod ab indumento et habitu inter Christianos et Iudeos dignosci non potuerit<br />
nec possit, nam signum per priora tempora ferre soliti fuerant, quo Iudei a<br />
Christicolis faciles erant cognita (...).<br />
Pertanto viene deliberato all’unanimità che: omnes et singuli Ebrei tam mares,<br />
quam femine cuiuscumque etatis tam presentes, quam futuri, qui in prsenti sunt<br />
et habitant et in futurum erunt et habitabunt in civitate Perusii eiusque burgis et<br />
suburgis et comitatu, teneantur et debeant in ipso vestimento vel habitu publice<br />
ac pa<strong>la</strong>m, ita quod manifeste videri possit, deferre signum obstentum seu vestigium<br />
evidens, ita quod per illud videri discerni et cognosci possint portantes<br />
illud esse Iudeos; et quod dominus vicelegatus et domini priores et quinque<br />
camerarii, unus videlicet pro qualibet porta eligendi et deputandi, de porta in<br />
portam per camerarios cuiuslibet porte provideant, deliberent et ordinent et dec<strong>la</strong>rent<br />
et providere, ordinare et deliberare debeant, quod quale et cuiusmodi<br />
signum et quo in loco indumenti seu indumentorum et habitus vel habitum ipsorum<br />
ferre et portare debeant ipsi iudei.<br />
Quantas vero usuras et quonammodo percipere debeant consequi et habere<br />
in presentis eorundem et siquos alios modos et mores in aliquibus aliis servare<br />
et tenere debeant per quos omne totum et quicquid provisum ordinatumque<br />
et deliberatum extiterit tam circa signum huiusmodi quam circa usuras<br />
et alia quecumque quo ad ipsos Iudeos valeat et teneat et ab ipsis Iudeis<br />
observari debeat inconcusse, sub pena et ad penam per prefatos imponendam<br />
et dec<strong>la</strong>randam pro vice qualibet qua desierint portare signum predictum, vel<br />
qua contrafecerint in aliquo predictorum. Cuius pena tertia pars sit Camere<br />
comunis, tertia accusatoris vel denuntiatoris et tertia potestatis vel offitialis<br />
executionem facientis, quam ipso facto sine alio processu exigere debeat cum<br />
effectu; et si dictus potestas vel alius offitialis cui hoc de<strong>la</strong>tum fuerit aut<br />
denuntiatum aut per quem ipsi Iudei vel ipsorum aliquis reperti fuerunt delinquere<br />
in predictis vel aliquo predictorum fuerit in exigendo dictam penam<br />
negligens vel remissus incurrat ipsam penam de suo sa<strong>la</strong>rio, tempore sui sindicatus<br />
per conservatores Camere retinendam; et quod omnes et quecumque<br />
immunitates et privilegia quocumque concessa sub forma quacumque et verborum<br />
pro<strong>la</strong>tione Iudeis predictis repugnantia vel contraria predictis vel alicui<br />
predictorum sint et esse censeantur cassa, irrita et inania et pro cassis, irritis<br />
et cancel<strong>la</strong>tis et nullius sint efficatie roboris vel momenti, quibuscumque in<br />
contrarium facientibus non obstantibus. Quibus quo ad premissa derogaverunt<br />
expresse aliquo non obstante. Segue l’elezione dei cinque camerari, uno<br />
per porta, deputati a provvedere circa i predetti ordinamenti.
Perugia<br />
48. 1432, aprile 17<br />
Bando<br />
Bannimentum Ebreorum<br />
123<br />
Bartolomeus Angeli preco comunis Perusii retulit prefatis magnificis dominis<br />
prioribus et mihi notario infrascripto se ex commissione et mandato prefatorum<br />
magnificorum dominorum priorum hodie alta et intelligibili voce, sono tube premisso<br />
in p<strong>la</strong>tea publica civitatis Perusii, in locis publicis et consuetis fecisse infrascriptum<br />
bannimentum in hac forma, videlicet:<br />
Ad <strong>la</strong>ude et reverentia de lo omnipotente Dio et de <strong>la</strong> sua gloriosa madre<br />
Madonna sancta Maria, fasse noto et manifesto a ciaschuna persona, come per<br />
lo reverendissimo in Christo padre et signore messere Giovanni ovescovo de<br />
Forlì, vecelegato de Peroscia etc., et per li magnifici signori priori et camorlenghe<br />
de l’arte de <strong>la</strong> cità de Peroscia, è stato solennemente proveduto et<br />
reformato che ciaschuno Giudeio avetante (sic) nel<strong>la</strong> cità o contado de Peroscia<br />
da octo anni in su, sia tenuto et deggha dal bandemento innante, portare<br />
cuscito nel mantello o sachecto del quale gisse vestito, de sopra, cioè nel<br />
pecto, uno segno tondo giallo de quil<strong>la</strong> grandezza e mesura è stato deliberato,<br />
a <strong>la</strong> pena de XV libre de denari per ciaschuno Giudeio che contrafacesse et<br />
per ciaschuna fiada; et ciascuno officiale del comune de Peroscia sia tenuto e<br />
degga farne expressa executione e aggia el terzo de <strong>la</strong> dicta pena e le doie<br />
parte sia de <strong>la</strong> Camera del comune; et simile pena al dicto officiale che fosse<br />
negligente nel fare <strong>la</strong> dicta executione e de questo ne degga essere expresse<br />
sindacato.<br />
Et che ciascuno Giudeio forestiere aggia termene doie dì, cioè quillo dì che<br />
giognerà nel<strong>la</strong> cità de Peroscia et el dì sequente et dal dicto termene in rieto,<br />
degga el dicto segno a <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Et che tucte le Giudeie femene sieno tenute et deggano portare gli anelli a<br />
l’orecchie e ei mecçe mantelglie al modo anticho quando uscissero de casa, a <strong>la</strong><br />
dicta pena de libre XV per ciascuna volta contrafacesse, salvo le vedove, che non<br />
sieno tenute portare ei decte anelglie a l’orecchie, ma sieno tenute e deggano<br />
portare ei mecçe mantelglie al modo anticho de qualunche colore lo piace, excepto<br />
nero, monachino e verde scuro a <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Et che niuno Giudeio possa né degga uscire fuore de casa, né tenere aperte<br />
usscia né fenestre de casa de loro abitatione el giovedì, vienardì e sabbato sancto<br />
per fine che non suonano campane, a <strong>la</strong> dicta pena per ciascuno e per ciascuna<br />
volta contrafacesse.
124 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
49. 1445, marzo 18<br />
Avviso di pubblicazione<br />
Vestimenta mulierum<br />
Die XVIII a suprascripti mensis martii, per eundem reverendissimum dominum<br />
legatum fuerunt edita ordinamenta circa sumptus et ornatus ac vestimenta mulierum<br />
districtu, in VIII capitulis; et post ipsa capitu<strong>la</strong> additum nonum capitulum<br />
disponens quod in expensis funeralibus serventur statuta Perusina, sub penis per<br />
il<strong>la</strong> determinatis, nisi aliter per legatum specialis licentia concederetur.<br />
Apparent hec capitu<strong>la</strong> et decretum in II do registro dicte cancel<strong>la</strong>rie folio XVII o .<br />
50. 1445, marzo 18<br />
Costituzioni 102<br />
Decretum contra ornamenta mulierum<br />
Hec est copia sive transumptum quarumdam constitutionum factarum per<br />
reverendissimum in Christo patrem et dominum dominum D[ominicum], tituli<br />
Sancte Crucis in Ierusalem presbiterum cardinalem Firmanum et apostolice Sedis<br />
legatum in utilitatem rei publice Perusine descriptarum in quadam carta bombicina<br />
et munitarum eius rutundo sigillo solito, registratarum in presenti registro<br />
cancel<strong>la</strong>rie comunis Perusii de [mandato] magnificorum dominorum priorum dicti<br />
comunis per me Marsilium Francisci de Trevio coadiutorem cancel<strong>la</strong>rii comunis<br />
Perusii sub MCCCCXLV, indictione VIII, die XXXI mensis martii, quorum tenor<br />
talis ad verbum, videlicet:<br />
Dominicus, miseratione divina tituli Sancte Crucis in Ierusalem presbiter cardinalis,<br />
Firmanus comuniter nuncupatus, in Perusina et Tudertina civitatibus, provincia<br />
Spoletani ducatus, nec non spetialis commissionis et Arnulforum civitatibus<br />
et terris et locis apostolice [Sedis] legatus.<br />
Intendentes in quibuscumque occurrentibus saluti, commoditati, manutentioni<br />
ac augumento provincie, civitatum et terrarum nobis commissarum quantum, Deo<br />
annuente, possumus providere ut etiam ex nostre legationis officio obligamur et<br />
maxime civitatis Perusine et hominum eiusdem tamquam pecu<strong>la</strong>rium filiorum sanctissimi<br />
domini nostri domini Eugenii divina providentia pape quarti et Sancte<br />
Romane Ecclesie, cum sepe intelleximus etiam ab optimis civibus Perusine civitatis<br />
prefate abusionem quandam noviter in civitate predicta insurrexisse ac inoculuisse<br />
tum magnam, insolitam et inordinatam expensam circa mulierum vestes et orna-<br />
102 In alcuni punti il testo si presenta evidentemente corrotto.
Perugia<br />
125<br />
menta, ex qua intollerabilia damna et incomoda civibus prelibatis obveniunt et rei<br />
publice Perusine quam decet liberis ex matrimoniis repleri, quibus permaxime obstat<br />
ut ipsa rerum omnium magistra, experientia, docuit inmoderata inpensa circa<br />
mulierum vestes et ornamenta cum sepissime contingat non volentes expensas predictas<br />
facere et aliis facientibus comparari et adequari a matrimoniis contrahendis<br />
ac liberorum procreatione desistere. Idcirco hoc nostro presenti decreto perpetuo<br />
valituro decernimus, statuimus et mandamus precipientes prioribus dicte civitatis<br />
ut in volumine civitatis eiusdem hoc nostrum decretum registrari et inscribi faciant<br />
ad perpetuam rei memoriam, ut nullus ab eius observantiam valeat excusari.<br />
Primo quod nul<strong>la</strong> mulier civi Perusino nupta vel aliter in Perusina civitate<br />
familiariter habitans cuiuscumque conditionis, gradus et preheminentie existat,<br />
ipsa aut eius vir, possit aliquam vestem, camorram, mantellum, lucchum vel iorneriam<br />
aut aliquod aliud vestimentum panni auri vel argenti aut broccati de auro<br />
vel argento neque aliquod genus velluti, vel sirici alti et bassi per civitatem vel<br />
comitatum Perusinum in eius dorso per vias publicas aut privatas nec etiam<br />
domibus vel ecclesiis portare aut eis se ornare, sub pena ammissionis aut perditionis<br />
vestis predicte, cura dimidia esse debeat Camere apostolice Perusine, quarta<br />
pars officialis qui de predictis executionem fecerit, alia autem pars sit eius qui<br />
talem mulierem contrafecisse probaverit per duos vel tres testes.<br />
Et sartor qui talem vestem fecerit, inciderit que suerit, pena quinquaginta<br />
librarum puniatur, que pena dividatur et applicetur ut proxime dictum est; et<br />
maritus talis mulieris et dictus sartor et ipsorum quilibet per triennium continuum,<br />
incipiendum a die qua probatum fuerit dictam mulierem contra hoc nostrum<br />
decretum fecisse, sit et esse intelligatur ipso iure privatus omni officio et<br />
omni comodo cuiuscumque officii comunis Perusii, etiam si ad aliquod officium<br />
esset publicatus vel illud iam exercere incepisset; et factis dictis probationibus<br />
per priores debeat alius loco eius subrogari cum honoribus et oneribus infra tres<br />
dies post publicationem dictorum testium legitime probantium, dummodo in subrogatione<br />
predicta servetur forma statuti, quibus tribus diebus e<strong>la</strong>psis omnis<br />
potestas eligendi et subrogandi alium prioribus sit adempta et per legatum seu<br />
gubernatorem fieri debeat. Sin autem, talis maritus vel sartor ad aliquod officium<br />
comunis Perusii infra dictum terminum publicaretur, tunc statim <strong>la</strong>cerari debeat<br />
et haberi ac si in dicto sacculo insaccu<strong>la</strong>tus non fuisset neque ex eo publicatus,<br />
et infra tres dies post dictam publicationem, per priores tunc presentes alius<br />
elegi et eius loco subrogari debeat, quibus tribus diebus e<strong>la</strong>psis omnis eligendi<br />
potestas dictis prioribus sit adempta et per legatum et gubernatorem fieri debeat.<br />
Et ut hoc nostrum decretum invio<strong>la</strong>biliter observetur, statuimus etiam quod mulieres<br />
predicte et etiam mariti et sartores et magistri predicti ultra penas predictas<br />
et infrascriptas ipso iure intelligantur et sint excommunicati 105 .<br />
103 a margine: Attende quod sub folio LXIIII<br />
o presentis registri apparet renovata sententia<br />
excommunicationis.
126 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item statuimus, decernimus et mandamus quod dicte mulieres non possint<br />
aliquod vestimentum, videlicet mantellum, cioppam, vestem aut camorram, iorneriam<br />
vel lucchum in dictis locis aut aliquo eorum in eius dorso aut persona<br />
deferre seu portare que trahatur per terram, nisi per spatium aut longitudinen<br />
quantum protenderet <strong>la</strong>titudo aut grossities unius somissi, sub predicta pena; et<br />
sartor qui contrafecerit et maritus supradictis penis puniantur.<br />
Item decernimus et mandamus quod nul<strong>la</strong> ex dictis mulieribus possit portare<br />
aut deferre in locis predictis nisi unam ex duabus tantum vestibus preciosis et<br />
nuptialibus que consueverit supra camorram aut garnellum portari, quarum una<br />
possit esse de velluto sirico aut damaschino vel ciambellocto, dummodo non sit<br />
contextum alte et basse aut de auro aut de argento, alia autem de panno <strong>la</strong>ne<br />
cuiuscumque coloris et precii; et una ipsarum possit esse foderata in manicis<br />
tantum de quibuscumque pellibus, exceptis marturis, zebellinis, <strong>la</strong>cte et armellinis,<br />
alia de sirico, videlicet de çendato aut tafecta et non de velluto vel damaschino<br />
vel de aliqua alia spetie sirici, sub pena predicta; et similiter unam vestem<br />
panni <strong>la</strong>ne vel guarnelli racamatam, dummodo tota dicta vestis, etiam cum racamine,<br />
excedere non possit extimatione triginta florenorum, dummodo nullum<br />
recamen fieri possit super sirico aut velluto; et contrafaciens sive mulier fieri<br />
faciens, vel faciens, vel deferrens, vel magister vel maritus supradictis penis puniatur,<br />
singu<strong>la</strong> singulis deferendo.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> ex dictis mulieribus portare possit aliquam çonam, schegiale<br />
aut corigiam, cuius texutus excedat valorem trium florenorum, neque possit<br />
dictam çonam ornatam auro vel argento vel aliis iocalibus excedentibus summam<br />
duodecim florenorum inter texutum et fulcimenta sub pena predicta; et magister<br />
texuti et artifex et quilibet ipsorum qui contra predicta fecerit puniatur pena<br />
vigintiquinque librarum ut supra dividenda et applicanda; ut etiam dictus magister<br />
et sartor privationis officii ut supra dictum est puniantur.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> ex dictis mulieribus portare possit in capite aut ad collum<br />
aut in aliqua alia parte corporis gri<strong>la</strong>ndam aut aliquod aliud ornamentum quod<br />
excedat valorem triginta florenorum, dummodo portat in capite non possit portare<br />
ad collum et contra neque in aliqua alia parte corporis sub pena predicta,<br />
ita quod tantum unum ornamentum capitis, colli et dorsi portare possit, tantum<br />
ascendens ad quantitatem triginta florenorum in totum; et faciens illud tale ornamentum<br />
contra hoc nostrum decretum pena quinquaginta librarum puniatur, applicanda<br />
et dividenda ut supra; et similiter domine fieri facientes tale ornamentum<br />
contra hoc nostrum decretum penis suprascriptis puniantur.<br />
Item volumus, decernimus et mandamus quod supradicte vestes et ornamenta,<br />
omnibus computatis, non possint excedere aliquo modo extimationem trecentorum<br />
florenorum sub penis predictis mulieri et viro iniungendis, sive a marito<br />
sive a patre sive a quocumque alio vestes predicte vel dicta alia ornamenta fierent<br />
in totum vel pro parte.<br />
Item ne circa predicta fraus aliqua committi possit, volumus et mandamus<br />
quod quelibet ex dictis mulieribus debeat assignare vel adsignari facere cancel<strong>la</strong>rio<br />
comunis Perusii vestem de velluto quam intendit portare, et similiter ve-
Perugia<br />
127<br />
stem panni <strong>la</strong>ne foderatam et similiter vestem, iorneriam vel lucchum rachamatam,<br />
et similiter dictum ornamentum capitis, colli vel alterius partis corporis, et<br />
similiter schegiale aut corrigiani. Qui cancel<strong>la</strong>rius debeat facere unum librum,<br />
sumptibus massariorum comunis Perusii, qui semper stare debeat in cancel<strong>la</strong>ria<br />
et in eo per se vel per eius coadiutore scribere qualitates et signa dictarum<br />
vestium et nomen et prenomen dicte mulieris et viri et portam et parochiam;<br />
et non facta dicta assignatione et descriptione non possit aliquam ex dictis<br />
vestibus vel ornamentis et schigiale portare, sub pena perdictionis, ut supra<br />
dictum est, quod volumus habere locum tam in mulieribus vestes, ornamentum<br />
capitis vel colli vel çonam vel schegiale habentibus, quas et que iam portaverunt,<br />
quam in illis que in futurum habebunt et portare voleant et tam in preteritis<br />
quam in futuris.<br />
Item statuimus quod predicte mulieres pro futuro tempore maritande possint<br />
omnia et singu<strong>la</strong> suprascripta et in presenti nostro decreto permissa facere,<br />
dummodo expensam predictam in omnibus et pro omnibus dictis vestibus<br />
et ornamentis non solum non possit excedere summam trecentorum florenorum,<br />
sed etiam non possit excedere tertiam partem dotis uxori date vel dande<br />
vel vere et non in fraudem maxime presentis nostri decreti promisse. Non<br />
tamen possit etiam usque ad dictam quantitatem tertie partis dotis in aliquibus<br />
supra prohibitis et non permissis contrafacere, sub penis suprascriptis dictis<br />
mulieribus et eorum maritis iniungendis. Hoc tamen ultimum capitulum, in<br />
quantum loquitur de excessu tertie partis dotis, non intelligatur neque locum<br />
habeat in mulieribus que iam maritate sunt et ad maritum transducte, que<br />
licet excesserint in preteritum tertiam partem dotis, dummodo supradicta omnia<br />
alia capitu<strong>la</strong> servent, ad nul<strong>la</strong>m penam teneantur neque eorum viri; si quis<br />
tamen in futurum fieri fecerit instrumentum dotis vel promissionem de maiore<br />
quantitate quam in vero fuerit promissa, tunc tam promittens quam ille cui<br />
promittitur et quilibet ipsorum teneantur Camere apostolice Perusine tantum<br />
solvere quantum fuit ultra veritatem in fraudem vel simu<strong>la</strong>te promissum, et<br />
simili pena puniatur notarius scienter de tali promissione simu<strong>la</strong>ta vel fraudu<strong>la</strong>ta<br />
rogatus.<br />
Mandantes insuper omnibus procuratoribus huius civitatis Perusine, ut infra<br />
quindecim dies proxime secuturos debeant huius nostri decreti et constitutionis<br />
penes se habere et in libro statutorum suorum apponere sub pena vigintiquinque<br />
ducatorum Camere apostolice Perusine applicanda.<br />
Item statuinus etc. quod in expensis funeralibus servari debeant statuta civitatis<br />
Perusine in omnibus et per omnia et eo modo et forma et penis ut in eis<br />
continetur, nisi aliter per legatum licentia specialis concederetur. In quorum omnium<br />
fides presentes nostras literas fieri nostrisque sigillis iussimus impressione<br />
muniri ac valvis pa<strong>la</strong>tii nostre solite residentie affigi.<br />
Datum Perusie die XVIII martii sub anno Domini MCCCCXLV pontificatus sanctissimi<br />
domini nostri domini Eugenii divina providentia pape quarti anno quintodecinto.<br />
Benedictus de Turre.
128 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
51. 1445 aprile 8 104<br />
Decreto<br />
Decretum super ordinamentis mortuorum<br />
Dominicus miseratione divina tituli Sancte Crucis in Ierusalem presbiter sacrosancte<br />
Romane Ecclesie cardinalis Firmanus comuniter nuncupatus, in Perusina<br />
et Tudertina civitatibus provincia ducatus Spoletani nec non specialis commisionis<br />
et Arnulphorum civitatibus terris et locis apostolice Sedis, legatus. Cum superioribus<br />
diebus presens decretum ordinaverimus quod statuta, constitutiones et ordinamenta<br />
civitatis Perusine de damnosis et superfluis expensis in funeralibus exequiis<br />
mortuorum loquentia sub certa pena deberent ab omnibus observari ab<br />
aliquibus fuerit dubitatum ante dicta statuta, ordinamenta et decretum nostrum<br />
prohibeant ob<strong>la</strong>tiones et elimosinas que fiunt ecclesiis et personis ecclesiasticis et<br />
religiosis mendicantibus et aliis in candelis, faculis et cereis, denariis, paliis et aliis<br />
bonis ad eo col<strong>la</strong>tis, et utrum ad sotiandum corpora defunctorum religiosi valeant<br />
invitari. Nos autem tam statuta et ordinamenta antiqua dicte civitatis quam<br />
nostrum decretum dec<strong>la</strong>rantes dicimus que quilibet ad benep<strong>la</strong>citum et devotionem<br />
suam pro ut Spiritus Sanctus illi ispiraverit in huiusmodi ob<strong>la</strong>tionibus et cera<br />
potest et debet facere et nullo modo intellegi posse nec deberi de talibus ob<strong>la</strong>tionibus<br />
et elemosinis et religiosis invitandis cum si aliud diceretur nulli dubium<br />
statuta et decreta huiusmodi contra libertatem ecclesiasticam et animarum defunctorum<br />
preiudicium redundarent et facientes huius status vel observantes excomunicationis<br />
sententiam de iure, incurrant ipso facto. Mandantes prioribus et officialibus<br />
civitatis predicte ut presens nostrum decretum scribi et apponi faciant in<br />
libro statutorum ut omnibus notum sit. In quorum fidem presentes fieri et registrari<br />
etiam fecimus nostrique rotundi sigilli impressione muniri.<br />
Datum Perusii, die octava aprilis 1445, pontificatus sanctissimi domini nostri<br />
domini Eugenii divina providentia pape IIII anno quintodecimo.<br />
Benedictus de Turre.<br />
52. 1445, aprile 8<br />
Notifica<br />
Expense funerum<br />
Deinde die VIII a mensis aprilis iamdictus reverendissimus dominus legatus per<br />
novum decretum dec<strong>la</strong>ravit suprascriptum ultimum capitulum super expensis fu-<br />
104 In copia del 1445, luglio 12.
Perugia<br />
129<br />
neralibus et statuta dicti comunis de hoc disponentia non intelligi de ob<strong>la</strong>tionibus<br />
et elimosinis certorum palliorum pecunie et de aliis bonis que dantur ecclesiis<br />
in personis religiosis, nec de invitatione religiosorum adsociandum corpora<br />
defunctorum. Apparet hoc decretum folio 18 predicti registri.<br />
53. 1460, aprile 29<br />
Decreto<br />
Decretum domini Bartolomei episcopi Cornetani et gubernatoris Perusii<br />
modificans ornamenta et dotes mulierum et expensas funerum<br />
Bartolomeus, Dei et apostolice Sedis gratia episcopus Cornetanus pro sanctissimo<br />
in Christo patre et domino domino Pio divina providentia papa II do ac<br />
sancta Romana Ecclesia, cum plena potestate legati de <strong>la</strong>tere Perusii etc., gubernator<br />
generalis. Compulsi ab onere suscepti offitii ad omnia que ad bonum et<br />
utile dicte civitatis subditorum nostro regimini cedant indefessis studiis invigi<strong>la</strong>re<br />
eaque procurare diligenter et totis conatibus promovere, et que eis repugnent<br />
possibili sollertia removere, cum sepius iam re<strong>la</strong>tu et querelis multorum bonorum<br />
Perusinorum civium didicerimus impotentiam ac ut verius dixerimus inopiam<br />
Perusine civitatis maxime circa rem pecuniariam quotidie in maius crescere ex<br />
nimia sumptuositate et pompa que adhibetur tam circa vestimenta et ornamenta<br />
mulierum quam circa expensas funerum intolerandas, ex quibus resultat primo<br />
gravis offensa divini nominis, deinde destructio eorum qui supra facultates expendunt,<br />
tertio peximum exemplum quod ab uno vel paucis in multos transmictitur,<br />
lesio postremo rei publice, que cum debeat ex matrimoniorum frequentia liberis<br />
repleri, timentibus multis tam immoderatas impensas vestium et ornamentorum<br />
muliebrium et earum metu coniugia inire non audentibus, evacuatur potius per<br />
hec superflua quam repleatur. Volentes, igitur, tantis offensis, damnis et incommodis<br />
pro viribus obviare, hac re sepius cum plurimis et optimis Perusinis civibus<br />
ex omni statu et ordine mature discussa, revisis per nos et alios de mandato<br />
nostro ad id ydoneos omnibus et singulis statutis, reformationibus, decretis et<br />
ordinamentis dicti comunis ad hanc materiam facientibus, et magna cum diligentia<br />
et maturitate discussis, et ex eis omnibus quantum patitur dispositio presentium<br />
temporum meliora et utiliora deligentes, hoc presenti nostro decreto perpetuis<br />
temporibus valituro vigore auctoritatis et offitii nostre gubernationis decernimus,<br />
statuimus et mandamus, ut infra sequitur, videlicet:<br />
[1] Tertia pars dotis in ornamentis et iocalibus expendi possit.<br />
Primo decernimus ac statuimus quod nul<strong>la</strong> mulier civi Perusino nupta vel<br />
aliter in Perusina civitate familiariter habitans, cuiuscumque conditionis, gradus<br />
aut preheminentie existat ipsa aut eius vir, possit portare aut etiam quomodolibet<br />
habere in vestimentis ac ornamentis capitis vel colli, anulis, cinturis, iocalibus<br />
aut aliis quibusvis ornamentis cuiuscumque partis corporis habitis ab eius viro
130 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
aut ab alio quovis ex parte ipsius viri, nisi solum et dumtaxat pro valore et rata<br />
et usque ad ratam et valorem inter omnia predicta vestimenta et ornamenta tertie<br />
partis dotis, ipsi viro vere date sive dande aut vere et non in fraudem presertim<br />
huius nostri ordinamenti promisse, sub pena librarum CC denariorum incurrenda<br />
ipso facto per quemlibet contrafacientem pro qualibet vice; ac sive vir<br />
fuerit sive eius uxor, et insuper talis uxor contrafaciens incidat ipso iure et facto<br />
in sententiam excomunicationis, a qua non possit absolvi, nisi solum in mortis<br />
articulo per quemlibet inferiorem.<br />
[2] Notu<strong>la</strong> instrumenti dotalis registrari debeat in cancel<strong>la</strong>ria.<br />
Item ad hoc ut certius sciatur veritas dotium, datarum vel promissarum,<br />
decernimus quod quelibet datio vel promissio dotis deinceps dari debeat in<br />
civitate Perusii servata hac forma et non aliter, nisi fuerit de ea rogatus notarius<br />
sub pena librarum CC denariorum patri vel cuivis alteri il<strong>la</strong>m danti sine<br />
dicta solemnitate, et quod talis notarius infra quindecim dies a celebrato contractu<br />
teneatur notu<strong>la</strong>m talis instrumenti registrare in cancel<strong>la</strong>ria comunis in<br />
libro ad hoc deputando, in quo specialiter apponantur annus, mensis et dies et<br />
dos et nomina contrahentium, quem librum in quolibet introitu novi potestatis<br />
vel capitanei infra mensem cancel<strong>la</strong>rius exibeat ipsis offitialibus, ut videant inquirant<br />
et puniant si aliquem invenirent contrafecisse. Si quis tamen in futurum<br />
fieri fecerit instrumentum dotis vel promissionis de maiori quantitate dotium<br />
quam in vero fuerit promissa, tunc, tam promittens quam ille cui promictitur<br />
et quilibet ipsorum, teneatur Camere apostolice Perusine tantum solvere<br />
quantum fuerit ultra veritatem in fraudem vel simu<strong>la</strong>te promissum. Et simili<br />
modo puniatur notarius scienter de tali promissione simu<strong>la</strong>ta vel fraudulenta<br />
rogatus; et ne ipse notarius in hoc decipiatur, teneatur ipse notarius tempore<br />
contractus deferre iuramentum utrique parti, quod il<strong>la</strong> sit vera dos, et non<br />
fraudulenter vel simu<strong>la</strong>te promissa.<br />
[3] Estimatio dotium.<br />
Item ad hoc ut sciatur que sit ipsa tertia pars dotis, quando dos fuerit data<br />
in toto vel parte in bonis stabilibus quod huiusmodi bona debeant in extimationem<br />
dari, et si non fuerint extimata tunc stetur exstimationi catastri, quantum<br />
ad effectum vitandi fraudem suprascriptam; similiter si darentur bona mobilia<br />
sive semoventia sive iura, debeant extimata dari sub pena predicta.<br />
[4] Contra caudam vestium trahentes.<br />
Item statuimus, decernimus et ordinamus quod dicte mulieres non possint<br />
aliquod vestimentum, videlicet mantellum, cioppam, vestem aut camorram, iorneriam<br />
vel lucchum in dictis locis aut aliquo eorum in eius dorso aut persona<br />
deferre seu portare, que trahatur per terram, nisi per spatium aut longitudinem<br />
unius pedis, ad mensuram comunis Perusii, sub predicta pena. Et sartor qui<br />
contrafecerit et maritum supradicta pena puniantur.<br />
[5] Vestimenta assignanda in cancel<strong>la</strong>ria.<br />
Item ne circa predicta fraus aliqua committi possit, volumus et mandamus<br />
quod quelibet ex dictis mulieribus et eius maritus debeat assignare vel assignari
Perugia<br />
131<br />
facere cancel<strong>la</strong>rio comunis Perusii dicta vestimenta et ornamenta cuiuiscumque<br />
partis corporis, que intendit portare. Qui cancel<strong>la</strong>rius debeat ea per se vel coadiutorem<br />
describere in uno libro ad hoc per fancellum massariorum conficiendo,<br />
et in ipsa cancel<strong>la</strong>ria continue servando, notando qualitatem et signa dictorum<br />
vestimentorum et ornamentorum, et nomina dicte mulieris et viri, portam et parrochiam.<br />
Et non facta dicta assignatione, non possit aliquod ex dictis et vestimentis<br />
et ornamentis portare, sub pena predicta. Quantum vero ad il<strong>la</strong>s mulieres<br />
que hucusque habuerunt vestimenta et ornamenta supra ratam dicte tertie partis<br />
dotis, decernimus quod teneantur assignare ipse vel earum viri per modum suprascriptum<br />
omnia vestimenta et ornamenta que intendit portare usque in dictam<br />
tertiam partem dotis; alia vero que sibi superfuerint possint vendere vel sibi<br />
reservare prout voluerint, dummodo illis non utantur, sub pena excommunicationis<br />
et amissionis rerum non assignatarum et ratam suprascriptam excedentium.<br />
Et hanc primam assignationem teneantur facere infra XXX dies a data presentium<br />
computandos.<br />
[6] Estimatio vestium et aliorum ornamentorum per quos fieri debeat.<br />
Item ad certiorem notitian valoris dictorum vestimentorum, statuimus quod<br />
exstimatio vestimentorum quorumlibet, tam de serico quam de panno novorum<br />
sive veterum, in omni casu quo opus esset ea extimari, ut sciatur an sit excessus<br />
ultra tertiam partem dotis, debeat fieri per camerarium artis sutorum vel per<br />
camerarium artis pannorum veterum, una cum duobus magistris iuratis sue artis<br />
et eam exercentibus per offitialem forensem eligendis iuxta dispositionem capituli<br />
XLI primi voluminis statutorum. Anuli vero, cinture, perle et alia ornamenta<br />
capitis vel colli vel aliarum partium corporis, per camerarium artis aurificum et<br />
duos iuratos ipsius artis eam exercentes per similem modum debeant extimari.<br />
[7] Dona facienda mulieribus cuius possint esse valoris.<br />
Addimus postremo quod dona que fiunt mulieri propter primum partum a<br />
matre et patre vel aliis, non possint excedere ad plus valorem quatuor florenorum,<br />
sub pena centum librarum denariorum incurrenda ipso facto, tam per dantem<br />
quam per accipientem, et applicanda modo expresso in capitulo VIIII infrascripto.<br />
[8] Cippus faciendus in ecclesia Sancti Laurentii in quo ponantur denuntie<br />
in scriptis in contrafacientes.<br />
Addimus etiam ad pleniorem premissorum observantiam et effectum, quod<br />
pro tali materia fiat unus cippus in ecclesia Sancti Laurentii de Perusio cum<br />
tribus c<strong>la</strong>vibus distribuendis prout p<strong>la</strong>cuerit magnificis prioribus presentibus, in<br />
quem liceat inmicti denuntias in scriptis eorum qui presentibus ordinamentis in<br />
aliquo contrafecerint, cum mentione duorum testium et loci ubi mulier visa fuerit<br />
vestimenta vel ornamenta prohibita deferre. Et aperiri debeat singulis quindecim<br />
diebus, et contra quamcumque personam que fuerit in eo pro denuntiata<br />
reperta, teneatur potestas infra XV dies fecisse executionem, alias incidat ipso<br />
facto in penam librarum quinquagina, que sibi de sa<strong>la</strong>rio suo per fancellum Camere<br />
conservatorum retineatur, et ut infra in capitulo VIIII proximo aplicetur; et<br />
fancellus qui eam non retinuerit similem penam ut supra applicandam incurrat.
132 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
[9] Penarum incursarum applicatio.<br />
Item decernimus quod in omni contrafactione supradictorum et infradicendorum<br />
ordinamentorum, pena incurrenda, tam pecuniaria quam amissionis rerum,<br />
applicetur pro una quarta parte Camere apostolice Perusine, pro alia quarta offitiali<br />
forensi eam actualiter exigenti, pro 3a parte accusatori probanti contrafactionem,<br />
saltem per dictos testes de visu, et pro ultima 4a parte reparationi pa<strong>la</strong>tii<br />
domini potestatis, et eo non indigente reparari, reparationi pa<strong>la</strong>tii magnificorum<br />
dominorum priorum; et si illud quoque non indigeret, tunc applicetur ornamentis<br />
capelle dicti pa<strong>la</strong>tii; et ubi non interveniret accusator, pars illi debita applicetur<br />
dictis pa<strong>la</strong>tiis et cappelle per modum supradictum. Super quibus potestas et capitaneus<br />
et alli offitiales forenses teneantur inquirere, procedere, punire et exequi,<br />
prout continetur in statutis primi voluminis de hac materia disponentibus.<br />
[10] Pena excomunicationis in ecclesiis publicanda.<br />
Item, ut metus excomunicationis dictas mulieres a tali exorbitantia facilius<br />
retrahat harum serie in virtute sancte obedientie et sub pena arbitrii nostri nostrorumque<br />
successorum, iniungimus prioribus et guardianis vel aliis pre<strong>la</strong>tis<br />
omnium locorum Mendicantium nec non presbiteris parochiarum et monasteriorum<br />
habentium curas animarum dicte civitatis, quatenus presentem prohibitionem<br />
in eorum ecclesiis teneantur quolibet anno publice denumptiare quando<br />
divina celebrantur et adest frequentia populi singulis diebus dominicis quadragesime:<br />
et admonere populum ut observet presens ordinamentum, et presertim<br />
mulieres, ut caveant excomunicationem supradictam legendo vulgariter dictam<br />
prohibitionem ad omniun intelligentiam.<br />
[11] Pro ducentibus uxores cum parva dote.<br />
Et quia interdum aliqui cives non parve qualitatis etate provecti ducunt<br />
uxores multo iuniores quam eorum etas requirere videatur, a quibus respectu<br />
illius inequalitatis exiguas dotes aut nul<strong>la</strong>s ricipiunt, permictimus eis posse<br />
expendere in vestimentis et ornamentis talium uxorum illud quod eis liceret<br />
expendere si habuissent in dote florenos quingentos, libere et impune, premissis<br />
non obstantibus.<br />
[12] Pauperes habentes C florenos dotis excipiuntur a premissis.<br />
Preterea, quia persone humilis et infime conditionis suprascriptam limitationem<br />
tertie partis dotis propter multa inconvenientia non paterentur, excipimus et<br />
excludimus ab ea omnes et singulos qui habuerunt in dote solummodo florenos<br />
centum et ab inde infra et qui habuerint libram et catastrum citra quantitatem<br />
librarum trecentarum ad grossam, qui ad dicte limitationis penam et observantiam<br />
minime teneantur.<br />
Postremo decernimus et dec<strong>la</strong>ramus quod ultra superius expressa etiam observari<br />
et plene exequi possint et debeant omnia et singu<strong>la</strong> que continentur in<br />
XXVII et XXVIII capitulo primi voluminis, similiter in XXVIII, XXX, XXXI, nec non in<br />
capitulis XL, XLI et XLII dicti voluminis, <strong>la</strong>te de hac materia disponentibus, ubi<br />
presentibus ordinibus non repugnent, in omnibus et per omnia observentur et<br />
executioni mandentur prout in eis continetur.
Perugia<br />
133<br />
Funeralium sumptus.<br />
In expensis quoque funeralibus et ritu ipsorum funerum, statuimus debere<br />
ab omnibus observari in civitate Perusii capitu<strong>la</strong> infradicta dicti primi voluminis<br />
de materia disponentia, videlicet: capitulum XLV de luctibus et corroctis ad mortuos<br />
non fiendis una cum capitulo XLVI sub rubrica quibus et quando liceat ad<br />
mortuos plorare; et cum sequenti capitulo XLVII sub rubrica quod de sero ad<br />
domos mortuorum non possit adunantia hominum fieri.<br />
Item capitulum XLVIII dicti voluminis sub rubrica quod nullus possit se induere<br />
de nigro vel alio colore causa mortis alicuius, excepta uxore, cui pietatis<br />
causa adicimus quod similiter filii et filie defuncti ab hac generali prohibitione et<br />
pena intelligantur excepti.<br />
Item, per similem modum observentur contenta in capitulo XLVIIII de mortuis<br />
discopertis non portandis; et capitulum L quod nomen mortui notificetur offiliali<br />
ad hoc deputato; et capitulum LI quod nullus remaneat ad comedendum in domo<br />
defuncti tempore funeris; et capitulum LII quod offitiales non eant ad mortuos,<br />
quibusdam exceptis; et capitulum LIII quod priores ad mortuos non eant nisi in<br />
quibusdam gradibus coniuncti; et LIIII quod ad pa<strong>la</strong>tia vel ad p<strong>la</strong>team corpus<br />
mortui non portetur; et capitulum LV quod artes et artifices possint portare duppleria<br />
etc.; et capitulum LVI de uno cereo portando ad mortuos et non pluribus;<br />
et capitulum LVII quod diebus festivis offitialis vadat ad ecclesias inquirere de<br />
contrafacientibus; et sequens capitulum, videlicet LVIII, de eius arbitrio intrandi<br />
domos ubi fiunt convivia vel funera; et alia duo sequentia, videlicet LVIIII, de<br />
parte lucri pecunia debita ipsi offitiali, et LX, per quod excipiuntur comitatenses<br />
a regulis funerum suprascriptis.<br />
Capitulum vero XLIIII dicti volumnis sub rubrica de religiosis ad funera certo<br />
modo non vocandis, quia est nimis abscisum et tendit in diminutionem ecclesiastice<br />
libertatis, dicimus et dec<strong>la</strong>ramus non valere nec quemquam ab illius pena<br />
teneri posse.<br />
Que quidem omnia capitu<strong>la</strong> suprascripta, tam de statutis et decreto reverendissimi<br />
domini cardinalis Firmani sumpta, quam de novo composita revideri et<br />
limitari et in suprascriptam formam reduci fecimus, longo prius super eis et<br />
maturo examine premisso per eximios legum doctores dominum Petrum Matei<br />
de Ubaldis et dominum Bartolomeum Schiatte, nec non prudentissimos viros ser<br />
Contulum Francisci, dominum Mariottum ser Iuliani, ser Iohannem Sanctis causarum<br />
procuratores et ser Franciscum domini Iacobi notarium porte Eburnee,<br />
e<strong>la</strong>borante cum eis egregio viro domino Hieronymo de Ronco rei publice Perusine<br />
cancel<strong>la</strong>rio. Tandem hac infradicta die lecta, discussa, acceptata et concorditer<br />
ac unanimiter approbata fuerunt coram nobis per magnificos priores artium<br />
et magnum numerum principalium ac prudentissimorum civium dicte civitatis,<br />
referentibus ac presentibus doctoribus, procuratoribus, notariis et cancel<strong>la</strong>rio prenominatis.<br />
In quorum fidem et testintonium presens nostrum decretum capitu<strong>la</strong>tum<br />
et per presentes litteras nostras super inde fieri, et per cancel<strong>la</strong>rium nostrum<br />
infradictum subscribi et pontificalis sigilli nostri consueti iussimus et fecimus<br />
impressione muniri.
134 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Datum Perusii, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite residentie, sub anno Domini M o CCCC o LX o<br />
indictione VIIII, die XXVIIII mensis aprilis, pontificatus sanctissimi in Christo patris<br />
et domini nostri domini Pii divina providentia pape secundi anno secundo.<br />
Et ita prout supra continetur statuimus, ordinamus et observari mandamus,<br />
et in fidem omnium premissorum hos versus propria manu scripsimus, Perusii,<br />
loco et tempore suprascriptis.<br />
B. episcopus Cornetanus, gubernator Perusii, etc.<br />
A. Crispus.<br />
54. 1468, marzo 25<br />
Breve apostolico<br />
Breve apostolicum de absolutione mulierum excomunicationem incursarum<br />
propter nimios ornatus<br />
Paulus papa II. Dilecte fili, salutem et apostolicam benedictionem.<br />
Cum plereque mulieres de civitate nostra Perusina nobis nuper humiliter<br />
supplicari fecerint pro benefitio absolutionis, quia se excomunicationis sententia<br />
innodatas intelligunt ob vio<strong>la</strong>tam et non servatam quandam constitutionem dudum<br />
per bone memorie Bartolomeum, quondam episcopum Cornetanum, dum<br />
in ista civitate gubernatorem esset sub pena excomunications contra superfluos<br />
mulierum ornatus factam, nos, memores quod eius vices in terris gerimus qui<br />
non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (cfr. Ez 33,11), huiusmodi<br />
supplicationibus inclinati ac saluti animarum ipsarum opportune consulere intendentes<br />
devotioni tue omnes et singu<strong>la</strong>s mulieres Perusinas, que contraveniendo<br />
predicte constitutioni excommunicationis sententiam quomodolibet incurrerunt,<br />
si a te petierint absolvendi in forma Ecclesie consueta, iniuncta eis pena salutari,<br />
plenam et liberam tenore presentium pro hac vice dumtaxat concedimus facultatem,<br />
quibuscumque in contrarium facientibus, facultatem.<br />
Datum Rome apud Sanctum Marcum sub annulo piscatoris die XXV martii<br />
MCCCCLXIII, pontificatus nostri anno quarto.<br />
A tergo: Dilecto filio vicario venerabilis fratris episcopi Perusini in spiritualibus<br />
generali.<br />
55. 1469, marzo 21<br />
Breve apostolico<br />
Breve apostolico sul<strong>la</strong> scomunica delle donne che non osservano le<br />
disposizioni sul lusso<br />
Paulus papa II. Dilecte fili, salutem et apostolicam benedictionem.<br />
Intelleximus in hac nostra civitate Perusina quamplures matronas ac feminas
Perugia<br />
135<br />
excomunicationis et alias pecuniarias penas ob non servatas constitutiones olim<br />
per bone memorie episcopum Cornetanum dum gubernationis officio fungeretur<br />
cum potestate legati de <strong>la</strong>tere in hac eadem civitate nostra editas, prout in illis<br />
p<strong>la</strong>nius continetur, incidisse, quod videlicet nimio ac excessivo ornatu et habitu<br />
incesserint, ipsasque propterea penitentia ductas de premissis ex intimis dolere,<br />
et propterea nobis supplicatum fuit, dignaremur saluti animarum suarum desuper<br />
paterne consulere. Nos earum supplicationibus inclinati illis precipue que animarum<br />
salutem concernunt, presentium tenore tibi facultatem concedimus ut eas ab<br />
excomunicationis pena, si ipse hoc humiliter petierint et ex intimis doluerint de<br />
preteritis, pro una tantum vice absolvas et penitentiam salutarem iniungas, dummodo<br />
promittant se deinceps dictas constitutiones observaturas. Pecuniarias autem<br />
penas nobis et nostro arbitrio alias dec<strong>la</strong>rando reservantes. Volumus autem<br />
quod huiusmodi facultas ac concessio nostra post XV dies a die presentationis<br />
computando nullius existat roboris vel momenti.<br />
Datum Rome, apud Sanctum Petrum sub anulo piscatoris die XXI martii 1469,<br />
pontificatus nostri anno quinto.<br />
L. Dathus.<br />
A tergo: Dilecto filio vicario venerabilis fratris episcopi Perusini in spiritualibus<br />
generali.<br />
56. 1469, agosto 1<br />
Decreto<br />
Decretum moderans ordinamenta quedam episcopi Cornetani super<br />
immoderatos ornatus mulierum etc.<br />
Hieronymus, Dei et apostolice Sedis gratia, archiepiscopus Cretensis, Perusii<br />
etc. gubenator;<br />
Foresius de Vannutiis de Cortonio reverendi domini episcopi Perusini vicarius;<br />
Rogerius de Cornio archipresbyter ecclesie Sancti Laurentii et Eugenius de<br />
Leodio abbas monasterii Sancti Petri de Perusio; iudices et commissarii sanctissimi<br />
domini nostri pape ad infrascripta spetialiter deputati, pro parte magnificorum<br />
priorum artium et comunitatis civitatis Perusii fuimus cum instantia requisiti<br />
quod cum sanctissimus in Christo pater et dominus noster dominus Paulus divina<br />
providentia papa secundus ad eorun supplicationem per breve suum nobis<br />
commiserit modificationem, reformationem et correctionem certarum constitutionum<br />
olim editarum per bone memorie episcopum Cornetanum circa reprimendos<br />
immoderatos sumptus ornamentorum et dotium mulierum, nec non exequiarum<br />
funeralium ac etiam penarum et censurarum in dictis constitutionibus contentarum,<br />
ut in dicto brevi <strong>la</strong>tius continetur; cuius tenor est huiusmodi, videlicet:<br />
Paulus papa II. Venerabiles fratres et dilecti filii, salutem et apostolicam benedictionem.<br />
Dilectorum filiorum priorum artium et comitatus civitatis nostre
136 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Perusii queru<strong>la</strong> re<strong>la</strong>tione accepimus fuisse olim editas certas constitutiones in<br />
civitate prefata per bone memorie episcopum Cornetanum dum ibi gubernator<br />
esset sub data XXVIIII aprilis MCCCCLX circa reprimendos immoderatos sumptus<br />
ornamentorum et dotium mulierum, nec non exequiarum funeralium, quas in<br />
publicis registris cancel<strong>la</strong>rie Perusine registratas accepimus, et presentibus haberi<br />
volumus pro expressis, que quam dubie et confuse nimiumque dure esse<br />
dicuntur, ac propterea dubitatur ne multi hactenus in<strong>la</strong>queati fuerint et innodentur<br />
quotidie plures gravibus censuris in ipsis constitutionibus contentis, supplicarent<br />
nobis ut desuper opportune providere de benignitate apostolica dignaremur.<br />
Nos, igitur, animarum saluti consulere volentes cupientesque constitutiones<br />
prefatas ad debitum modum et formam redigi vobis, presentium tenore,<br />
committimus ut dictas constitutiones penasque et censuras in illis appositas<br />
modificetis, reformetis et corrigatis, prout honori Dei, saluti animarum et universali<br />
commodo dicte civitatis cognoveritis expedire; super quo vestras conscientias<br />
oneramus, dantes vobis in premissis omnimodam potestatem absolvendi<br />
et absolvi faciendi omnes et singulos, cuiusvis sexus, qui propterea censuras<br />
incurrissent, si veniam humiliter petierint, iniuncta eis penitentia salutari in forma<br />
Ecclesie consueta.<br />
Datum Rome, apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die prima mensis<br />
augusti 1469, pontificatus nostri anno quinto.<br />
A tergo: Venerabilibus fratribus Hieronimo archiepiscopo Cretensi, civitatis<br />
nostre Perusine gubernatori, ac Iacobo episcopo Perusino vel eius in spiritualibus<br />
vicario, et dilectis filiis archipresbyero ecclesie Perusine, et abbati monasterii<br />
Sancti Petri ordinis Sancti Benedicti de dicta civitate.<br />
Nos, volentes ipsum breve eiusque continentiam debite executioni mandare,<br />
adhibito nobiscum Stephano cancel<strong>la</strong>rio Perusino, apud quem dicta ordinamenta<br />
servabantur, il<strong>la</strong> repetitis vicibus legimus, discussimus ac diligenter examinavimus,<br />
diversisque postmodum inter nos colloquiis desuper habitis, et maturo adhibito<br />
consilio tandem unanimi consensu et concordi voluntate decernimus, et ita per<br />
presentes decernimus, volumus et ordinamus quod dicta ordinamenta tanquam<br />
honesta, utilia ac rite et prudenter digesta locum habeant et invio<strong>la</strong>biliter observentur<br />
in omnibus et per omnia, preter quod in censura spirituali excomunicationis,<br />
quam de omnibus et singulis capitulis dictorum ordinamentorum tanquam<br />
saluti animarum minus periculosam omnino tenore presentium amovemus, et pro<br />
amota de cetero haberi volumus et mandamus. Penam, insuper, pecuniarum in<br />
IIII to , V to et VII mo capitulo ordinamentorum predictorum contentam ad XXV libras<br />
dumtaxat harum serie moderamur, redigimus et limitamus. Preterea, eadem auctoritate<br />
apostolica per dictum breve nobis attributa, omnibus et singulis cuiusvis<br />
sexus, qui de preterito censuram ordinamentorum predictorum quomodolibet incurrissent,<br />
concedimus facultatem eligendi confessorem, cui per presentes conferimus<br />
potestatem absolvendi ipsos si veniam humiliter petierint, iniuncta eis penitentia<br />
salutari in forma Ecclesie consueta iuxta formam predicti brevis. In quorum<br />
omnium testimonium presentes fieri fecimus et nostrorum consuetorum sigillorum<br />
iussimus impressionibus communiri.
Perugia<br />
137<br />
Datum Perusie, in pa<strong>la</strong>tio solite residente prefati reverendissimi domini gubernatoris,<br />
die VIII octobris MCCCCLXVIIII, pontificatus sanctissimi in Christo patris<br />
et domini nostri domini Pauli divina providentia pape II anno sexto.<br />
57. 1472, febbraio 21<br />
Riformanze<br />
XX civium electio super concordis faciendis inter cives odio se habentes<br />
et super moderando habitu <strong>la</strong>stino mulierum<br />
Convenientes ad invicem prelibati illustrissimi et potentes domini priores<br />
artium novem presentes et in concordia in unum collegialiter congregati, ex<br />
infrascriptis de causis bonis et optimis in dicta eorum solita audientia ante<br />
capel<strong>la</strong>m absente dicto magnifico Rogerio, tamquam homines eorum comunis<br />
et rey publice Perusine amatores et çe<strong>la</strong>tores continuo vigi<strong>la</strong>ntes quid populo<br />
Perusino et sue rey publice honoris, comodi et utilitatis facere possent ad tollendum<br />
potissime Altissimi offensionem et ad refrenandum mulierum vanitates<br />
et pompas et ad dandum operam ut pax fiat et sit inter nobiles et primates<br />
cives et alios cuiuscumque condictionis et status existant et etiam ut matrimonia<br />
in dicta civitate contrahantur et fiant cum minori expensa et non tam<br />
magnis ornamentis propter que homines depauperantur et matrimonia tardantur<br />
et peccata multiplicantur; et ad providendum ut mulieres incedant honestius<br />
in portaturis eorum vestimentorum quantum in eis possibile est de quibus<br />
omnibus nonnul<strong>la</strong> consilia cum civibus nobilibus presentis ecclesiastici status<br />
verba fecerunt et consiliis habitis super premissis ab eisdem variis et diversis<br />
vicibus et recordati a reverendis prioribus verbi dicti predicatoribus et ab ipsis<br />
incitati et exortati deliberaverunt eligere, vocare et nominare de consensu et<br />
voluntate nobilium Perusinorum viginti cives magnificos et nobiles, videlicet<br />
quatuor pro qualibet porta, incipiendo cum porta Solis, respettu capud offitialis<br />
presentis. Qui quidem cives eorumdem humanitate dignarentur pro bono<br />
pacis civium dicte civitatis et pro ipsorum conservatione et manutentione et ut<br />
sub bono ordine et regu<strong>la</strong> iuventur et superflua vestimenta et ornamenta mulierum<br />
resarcentur, esse velle et conari cum presentibus verbi Dei predicatoribus<br />
et maxime cum reverendo patre fratre Baptista de Montefalcone de Observantia<br />
beati Francisci verbi Dei predicatore excellentissimo et optimo regu<strong>la</strong>m dare<br />
atque formam debitam premissis omnibus et singulis cum auctoritate etc.<br />
Pre[mi]sso consensu presentis reverendi domini vicelegati prout bonus Deus in<br />
eisdem gratiam concedet atque prestabit. Igitur Christi nomine repetito et omnibus<br />
eorum arbitriis, potestate et facultate et baylia eisdem quocumque concessis<br />
et attributis eligerunt, nominaverunt et deputaverunt infrascriptos cives,<br />
videlicet:
138 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
P. S.<br />
Magnificum equitem dominum Matheum Franciscum Sperelli<br />
Magnificum Berardinum de Raneriis<br />
dominum Petrum Paulum Tancredutii de Raneriis et<br />
nobilem virum Nerum Guidi Sperelli<br />
P. S. A.<br />
Spectabilem virum Paulum Ludovici consulem<br />
magnificum Cesarem de Archipresbiteris<br />
nobilem virum Bartholomeum de Hermannis<br />
egregium virum Bonifatium de Coppolis<br />
P. S. S.<br />
generosum virum Biordum de Oddis<br />
nobilem virum Venciolum de Cornio<br />
nobilem virum Matheum domini Gregorii de Antignol<strong>la</strong><br />
spectabilem virum Petrum Sinibaldi de Ramazano<br />
P. HE.<br />
magnificum virum Guidum de Balionibus<br />
egregium virum Petrum Paulum de Mansuetis<br />
spectabilem virum Ronaldum Rustici de Montemilino<br />
generosum virum Gentilem de Signorellis<br />
P. S. P.<br />
magnificum virum Rodulfum de Balionibus<br />
spettabilem virum Ugolinum de Gratianis<br />
nobilem virum Lodovicum de Balionibus<br />
spectabilem virum Ugolinum Baglioncelli<br />
58. 1472, marzo 4<br />
Riformanze<br />
Electio duorum 105 civium pro qualibet porta ad rego<strong>la</strong>ndum vestes<br />
mulierum<br />
Existentes collegialiter congregati prefati magnifici domini priores, numero<br />
VIIII, absente Matheo Nannis eorum sotio et collega in audientia ante cappel<strong>la</strong>m<br />
sita in pa<strong>la</strong>tio eorum residentie, considerantes et advertentes ad hinonestatem<br />
indumentorum ac vestium mulierum et quod bonum et equum esset pro debito<br />
iuris et honestatis ac etiam pro commodo et utilitate civium, volentesque et in-<br />
105 in realtà sono eletti tre cives per porta.
Perugia<br />
139<br />
tendentes dare modum et remedium circa huiusmodi dispendia et hinonestatem<br />
adhibere, igitur unanimiter et concorditer venerunt ad electionem infrascriptorum<br />
civium, videlicet duorum pro qualibet porta qui unanimiter habeant iuxta se<br />
consulere et adiuvamento, modo ac remedio inter se invicem una cum predicatore<br />
circa premissa referre. Quorum civium nomina sunt infrascripta, videlicet tam<br />
circa scol<strong>la</strong>turas et caudas quam etiam circa qualitates vestium et pannorum atque<br />
etiam dotium dandarum et huiusmodi.<br />
P. S.<br />
Dominus Matheus Franciscus de Montesperello<br />
Rogierius de Rayneriis<br />
Averardus de Montesperello<br />
P. S. A.<br />
Cesar de Archipresbiteris<br />
Hermannus Francisci<br />
Gentilomus de Archipresbiteris<br />
P. S. S.<br />
Simon de Oddis<br />
dominus Perfilippus de Cornio<br />
Antonius Mathey<br />
P. HE.<br />
Guidus de Ballionibus<br />
Iulius Tiberutii<br />
Baptistas Ranaldi<br />
P. S. P.<br />
dominus Antonius de Gratianis<br />
Baldus Mathey<br />
Carolus Cinaglie<br />
Qui cives dare et adhibere debeant modum ad regu<strong>la</strong>ndum scol<strong>la</strong>turas et<br />
caudas vestium mulierum item ornamenta, item qualitatem vestium, dotium circa<br />
qualitatem pannorum, item inpensarum funerum prout saluberius visum fuerit.<br />
59. 1472, marzo 20<br />
Decreto<br />
Decretum refrenans et moderans impudicos habitus mulierum<br />
Angelus, episcopus Tiburtinus, reverendissimi domini cardinalis Papiensis apostolice<br />
Sedis legati in civitate Perusii locumtenens etc. Solerti, ut debemus, diligentia<br />
intendentes ad ea que honorem et reverentiam omnipotentis Dei viteque
140 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
honestatem ac <strong>la</strong>udabiles mores inclite civitatis Perusii concernunt; detestandis<br />
quibusdam et indecoris muliebrium vestium usibus noviter in civitate predicta<br />
diabolica subgerente nequitia inductis, ex quibus non modica prebetur causa peccandi,<br />
communicato consilio cum nonnullis gravibus et spectatissimis civibus Perusinis,<br />
accedente et iudicio et hortatu venerabilis et religiosi viri fratris Baptiste<br />
de Montefalcone ordinis Minorum de Observantia verbi Dei predicatoris eximii,<br />
infrascriptis salutaribus constitutionibus et ordinamentis duximus occurrendum:<br />
[1] Excol<strong>la</strong>ture iam facte.<br />
In primis statuimus et ordinamus quod singule mulieres civitatis et comitatus<br />
Perusie, cuiuscumque conditionis, gradus et dignitatis fuerint, infra terminum<br />
decem dierum conputandorum a die publicationis presentium constitutionum,<br />
teneantur et debeant omnnes et singu<strong>la</strong>s eorum vestes iam factas, quibus extra<br />
domum usure sunt, ita in humeris contrassisse et reformasse ut sub<strong>la</strong>ta prorsus<br />
nuditate et vana ac turpi ostentatione pectoris ad honestam et gravem formam et<br />
habitum reducantur plus quam fieri possit, sine magna et notabili iactura et<br />
detrimento ac deformitate ipsarum vestium, de quo stetur iudicio sutorum in<br />
arte peritorum, quorum conscientiam oneramus et excommunicationis sententie<br />
subiacere volumus, si contra veritatem et illud quod propria eorum dictaverit<br />
conscientia iudicium fecerint in premissis.<br />
[2] Excol<strong>la</strong>ture fiende.<br />
Item considerantes quod super vestibus post hac de novo faciendis vel veteribus<br />
et factis emendis sine aliquo detrimento et iactura potest facilius et commodius<br />
provideri, iccirco statuimus et ordinamus quod omnes vestes quas in<br />
futurum in civitate et comitatu Perusie de novo fieri, vel veteres iam factas emi<br />
contigerit, ita modeste et parce ad collum et pectus debeant recidi, ut nul<strong>la</strong><br />
corporis nuditas appareat, nisi tamen usque ad finem illorum ossium exclusive<br />
que sub gu<strong>la</strong> eminent circa pectoris furcu<strong>la</strong>m, ut per hunc modum pudico et<br />
graviori habitu mulieres in publicum prodeuntes morum et vite honestatem apud<br />
homines magis redoleant et omnipotenti Deo gratiores reddantur. Et quia in plerisque<br />
mulieribus contingere posset dicta ossa minime videri, ad tollendum omne<br />
dubium dec<strong>la</strong>ramus in qualibet muliere ossa predicta debere iudicari spatio <strong>la</strong>titudinis<br />
unius digiti sub furcu<strong>la</strong>m predictam. Quam digiti <strong>la</strong>titudinem in presentibus<br />
nostris ordinatis designari faciemus ut ad eam semper recursus haberi possit<br />
si que dubietas occurrit 106 .<br />
[3] Item volumus quod si aliquis magister vel magistra, sutor vel sutrix,<br />
repperiretur qui vel que, ausu temerario, dictas vestes mulierum aliter quam supradictum<br />
sit facerent seu reformarent, in XXV libras denariorum pro qualibet<br />
vice puniatur, cuius medietas sit officialis exequentis et alia Camere apostolice;<br />
sententiam insuper excomunicationis incurrant.<br />
106 al<strong>la</strong> fine del dercreto è in effetti disegnata l’unità di misura, che viene fedelmente<br />
riprodotta dal Fabretti, p. 204.
Perugia<br />
141<br />
[4] 107 Item quia possit contingere aliquas mulieres magistras in arte suendi<br />
non appel<strong>la</strong>tas sine opera magistri in arte periti aliquas vestes de novo facere,<br />
iccirco statuimus et ordinamus quod dicte mulieres, tales vestes ut premictitur<br />
facientes, infra duos dies debeant il<strong>la</strong>s magistris in arte peritis vel camerario artis<br />
ostendisse, et per eos iudicari debeat si suprascripta meta et terminus honestatis<br />
excessus fuerit. Super quo iudicio ferendo dictorum magistrorum et camerarii<br />
conscientiam oneramus; sententiam excomunicationis, ut supra in primo capitulo<br />
continetur, illos, si minus quam recte scienter iudicaverint, incurrere volumus.<br />
Ipse autem mulieres que vestes predictas fecerint metam excedentes, in XXV libras<br />
denariorum vice qualibet puniantur, applicande ut supra, penasque insuper excomunicationis<br />
incurrant.<br />
[5] Postremo, ut supradicta ordinamenta diligentius habeant observari, harum<br />
serie precipimus et mandamus sub excomunicationis pena omnibus sacerdotibus<br />
confexiones audientibus cuiuscumque ordinis seu profexionis fuerint, etiam<br />
parochianis seu rectoribus parrochialium ecclesiarum civitatis et comitatus Perusii,<br />
ut debeant magistros et magistras, sutores et sutrices in confexionibus spetialiter<br />
interrogare si circa vestes iam factas quibus uti debeant contrahendas et ad<br />
honestiorem formam reducendas quantum plus potuerint sine magna et notabili<br />
iacturam ac deformitatem vestium predictarum diligentiam adhibuerint, et si dicant<br />
se non adhibuisse, non possint nec debeant sub dicta excomunicationis pena<br />
illos vel il<strong>la</strong>s absolvere. Non liceat insuper eis, sub censura predicta ipso facto<br />
incurrenda, absolvere magistros vel magistras vestes de cetero facientes contra<br />
limitationem capitulorum suprascriptorum, nec non mulieres deferentes ipsas vestes<br />
excedentes metam suprascriptam. In quorum omnium premissorum fidem<br />
presentes fieri fecimus nostrique sigilli iuximus impressione communiri.<br />
Datum Perusie, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite residentie die XX martii MCCCCLXXII.<br />
Phi. de Pontecurvo.<br />
60. 1474, febbraio 14<br />
Decreto<br />
Abolitio excomunicationis super impudico habitu mulierum opposite<br />
A. episcopus Forliviensis, Perusie etc. vicelegatus.<br />
Magnificorum priorum artium civitatis Perusine precibus inclinati ut animarum<br />
saluti salubrius consu<strong>la</strong>tur, censuram specialem excomunicationis oppositam per<br />
reverendum in Christo patrem dominum Angelum episcopum Tiburtinum, tunc<br />
in civitate Perusina vicelegatum, in certis constitutionibus editis contra impudicos<br />
habitus mulierum sub data XXII martii MCCCCLXXII, quas hic volumus haberi pro<br />
107 a margine: pena excomunicationis sub<strong>la</strong>ta apparet infra, folio 77.
142 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
expressis, tanquam nimis duram et periculosam, auctoritate officii nostri, tenore presentium<br />
tollimus, extinguimus ac penitus abrogamus, in ceteris aliis suis partibus ipsas<br />
constitutiones subsistere roburque suum habere mandantes. In quorum testimoniorum<br />
presentes fieri fecimus et nostri consueti sigilli iussimus impressione muniri.<br />
Datum Perusie, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite residentie die XIIII februarii MCCCCLXXIIII.<br />
Iulianus de Burgo.<br />
61. 1475, marzo 24<br />
Decreto<br />
Decretum super habitus mulierum et expensas funerum<br />
N. archiepiscopus Sypontinus, Perusie, etc. gubernator.<br />
Cum per diversos reverendissimos dominos legatos, gubernatores et consilia<br />
civitatis Perusine anteactis temporibus diverse constitutiones facte fuerint ad moderandos<br />
superfluos sumptus tam virilium vestimentorum quam ornamentorum<br />
muliebrim ac vestium et aliarum impensarum et funeralium, nos, cupientes ea<br />
que pro utilitate, honore et comodo huius rei publice facta sunt observari, visis<br />
et examinatis dictis decretis et constitutionibus, ac considerata temporum presentium<br />
conditione, tenore presentium mandamus ea que sequuntur in hunc modum<br />
invio<strong>la</strong>biliter observari, videlicet:<br />
[1] Primo, quod nul<strong>la</strong> mulier civi Perusino nupta, vel aliter in civitate Perusina<br />
familiariter habitans, cuiuscumque condictionis, gradus aut preheminentiae<br />
existat ipsa aut eius vir, possit portare aut quomodolibet habere in vestimentis et<br />
ornamentis capitis seu colli, anulis, centuris, iocalibus aut aliis quibusvis ornamentis<br />
cuiuscumque partis corporis, habitis ab eius viro aut a quovis alio ex<br />
parte ipsius viri, nisi solum usque ad ratam et valorem inter omnia predicta<br />
quarte partis dotis ipsi viro vere date sive dande si dos excesserit summam quingentorum<br />
florenorum; si vero non excesserit dictam sunmam, liceat in et pro<br />
dictis ornamentis expendere tertiam partem dumtaxat; et si quis in premissis<br />
contra fecerit, pena XXV florenorum pro quolibet et qualibet vice puniatur, applicanda<br />
pro medietate Camere apostolice Perusine, pro quarta parte officiati exigenti,<br />
pro alia quarta parte accusatori, cuius nomen secretum teneatur.<br />
[2] Item quod mulieres non possint portare aliquod vestimentum, mantellum<br />
aut quodvis aliud genus vestis quod trahatur per terram, nisi spatio unius pedis<br />
ad mensura comunis, sub pena excomunicationis et X ducatorum pro quolibet et<br />
qualibet vice, applicanda ut supra; quam censuram et penam incurrat tam deferens<br />
vestem ultra predictam longitudinem quam sutor qui il<strong>la</strong> fecerit; et pro ipsa<br />
pena sint obligati mariti pro uxoribus, et patres pro filiabus si non sint nupte.<br />
[3] Item decretum et constitutionem factam per reverendissimum dominum episcopum<br />
Tyburtinum contra vestes ad collum recidendas, hoc modo observari man-
Perugia<br />
143<br />
damus, videlicet: quod deinceps non liceat ipsas vestes mulierum recidere seu excol<strong>la</strong>re<br />
amplius quam per duos digitos infra os eminens ad furcu<strong>la</strong>m pectoris; et contrafaciens,<br />
tam sutor qui vestem reciderit quam mulier deferens, incidat in penam excomunicationis<br />
et X ducatorum applicandorum ut supra. Que autem vestes decol<strong>la</strong>tas<br />
seu recisas ultra mensuram predictam iam factas haberent possint licite illis uti quousque<br />
voluerint, cum hoc quod tegere debeant panno lineo, more quo utuntur mulieres<br />
in aliis partibus Italie, totam il<strong>la</strong>m corporis partem que ultra dictam mensuram<br />
denudata fuerit, et aliter dictis vestibus uti non liceat sub pena et censura predicta.<br />
[4] Funeralia.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier audeat vel presumat tempore quo moriuntur homines,<br />
nec ante per quatuor dies nec post per unum annum, se induere de nigro,<br />
bigio, viridi vel alio panno novo nec vestimenta vidualia percipere vel portare<br />
pro aliquo defuncto, nisi tamen uxor defuncti et filii ac filie et patres ac fratres<br />
in unam et eamdem domum simul habitantes et non divisi; quibus, tamen, non<br />
liceat in dictis vestibus nisi panno grosso et ex viliori sorte quam fiunt in civitate<br />
Perusina, faciendo vestes longas usque ad terram si fuerint equites, doctores<br />
vel nobiles, et nihil panni per terram trahendo alii vero cives inferioris conditionis,<br />
ipsas vestes lugubres similis sortis pannorum vilium medio pede breviores<br />
ferre debeant quam alii supradicti, nec uti aliquis possit huiusmodi vestibus ultra<br />
annum nisi fuerint vidue; pena cuilibet contrafacienti in aliquo ex predictis quinquaginta<br />
librarum denariorum auferenda.<br />
[5] Item ad hoc ut melius possit fieri executio predictorum, quod predictus<br />
officialis teneatur et debeat singulis diebus dominicis et festivis saltem bis in die<br />
ante prandium et post prandium ire vel mictere suos notarios et berruarios ad<br />
ecclesiam beatorum Dominici, Francisci et Augustini, Sancti Petri, Sancti Constantii<br />
et Sancti Angeli de foris portam et ad alias vias ubi erunt gentium concursus,<br />
et respicere, rimare et videre si invenerint aliquam vel aliquem portare<br />
vel aliud facere contra formam presentium capitulorum, cuius aspectus et re<strong>la</strong>tio<br />
habeatur pro plena probatione; et ex sua re<strong>la</strong>tione liceat eidem officiali contrafacientes<br />
et portantes punire in penis predictis; poena dicto officiali, si in predictis<br />
fuerit negligens, C librarum denariorum inminente que per suos sindicatores debeat<br />
auferri tempore sui sindicatus; et de hoc expresse debeat sindicari.<br />
Datum Perusie, die XXIIII martii MCCCCLXXV.<br />
62. 1485, marzo 30<br />
Bandi<br />
Mulierum ornamentorum moderatio<br />
La reverendissima signoria de monsignore locotenente, volendo per debito<br />
del suo officio refrenare et modificare <strong>la</strong> deshonesta portatura de le donne per<br />
obviare a multe offensione de Dio et altri inconvenienti che ne procedono, hau-
144 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tone sopre de ciò colloquio et matura consultatione cum el reverendo monsignore<br />
vescovo de Perosia, cum li magnifici signori priori, venerabili patri predicatori<br />
de Sancto Lorenzo 108 , alcuni eximii doctori, et piu altri spectabili et generosi<br />
cittadini, per auctorità del suo officio ordina et statuisce per legge perpetua le<br />
infrascripte cose, videlicet:<br />
In prima che tucte et ciaschuna donna de <strong>la</strong> città et conta[do] de Perosia,<br />
de qualunque grado, stato et conditione se sia, dal dì de sabbato sancto proximo<br />
che vene in là qualunche veste habbiano ad usare fora de casa debbiano havere<br />
retirata et reducta ne <strong>la</strong> sua scol<strong>la</strong>tura persino a li doi ossa exclusive che sonno<br />
sotto de là et de qua de <strong>la</strong> forco<strong>la</strong> del pecto, come comanda l’ordinamento facto<br />
a tempo del cardinale de Pavia, allora legato apostolico, o veramente, si non li<br />
pare poterlle retirare a dicta mesura, che dal decto spatio in giù debbiano coprire<br />
et ve<strong>la</strong>re el pecto con panni de <strong>la</strong>na o de seta, cioè damaschino, velluto o<br />
zitanino de qualunche colore li piaccia, sensa alcuno ornamento posto in tale<br />
copretura, acciochè per questo modo remangano coverte quelle parte del corpo<br />
che vedute più invitano a pecato. Et le veste che per l’avenire se faranno debbiano<br />
farlle acol<strong>la</strong>te a dicta mesura; et <strong>la</strong> scol<strong>la</strong>tura de le spalle debbiano coprire<br />
et ve<strong>la</strong>re cum panni de lino de tante doppie che non sieno trasparente, sotto <strong>la</strong><br />
pena che in fine de questa ordinamenti se contiene.<br />
Anchora ordina et statuisce che a niuna donna de <strong>la</strong> cità predicta et contado<br />
d’epsa sia lecetto dal dicto sabbato sancto in là de alcuna veste che<br />
porterà fora de casa trasinare per terra più che doi piede a mesura del comune,<br />
intendendose et dechiarandose tale mesura in ciaschuna donna stando sensa<br />
pianelle. Et qualunche contrafarà in alcuna de le sopradecte cose non possa<br />
essere asciolta d’alcuno confessore nelle soi confessione se prima per ciaschuna<br />
absolutione non haverà realemente et cum effecto pagato uno ducato d’oro a<br />
lo spedale de <strong>la</strong> Misericordia da expenderse ne <strong>la</strong> casa de li amorbati. De <strong>la</strong><br />
quale pena non se possa fare gratia né remissione alcuna. Et si alcuno confessore<br />
presumesse altramente absolvere, incurra ipso facto pena de excomunicatione<br />
<strong>la</strong>te sententie. Et per le donne che non sonno anchora andate a marito<br />
che contrafacessero nelle sopradecte cose sieno obbligati li padre, madre et<br />
fratelli et etiam li curatori, chi li havesse; et per quelle che sonno andate a<br />
marito siano tenuti li soceri, socere et mariti, li quali tutti oltra <strong>la</strong> dicta pena<br />
in iuditio domandando cosa alcuna non sieno auditi ad alcuno tribunale o<br />
corte d’alcuno iudice.<br />
Circa <strong>la</strong> provisione et ordinamento de li altri ordinamenti de donne comme<br />
sonno gioie, anelli, centure, col<strong>la</strong>ne, perlle, veze et altre simile portature de dosso<br />
o de capo de donne superflue et dannose, et etiam circa <strong>la</strong> provisione sopra<br />
li matrimoni et dote, el sopradecto monsignore locotenente et altri prenominati,<br />
intendendo opportunamente provedere et <strong>la</strong> cosa, recercando magiure examino<br />
et discussione, per brevità de tempo <strong>la</strong> reserva dopo facte le feste de Pasqua,<br />
108 segue et de Sancto Francesco depennato.
Perugia<br />
145<br />
sperando in nel<strong>la</strong> gratia de Dio et bona dispositione de li animi de ciettadini se<br />
ne piglierà utile et salutifero partito cum satisfactione de ciascuno.<br />
Publicata et promulgata fuit per predicatores Sancti Laurentii et Sancti Francisci<br />
die XXX martii 1485 in dictis ecclesiis in magna populi frequentia.<br />
Stephanus Girellus.<br />
63. 1502, aprile 2<br />
Ricordo di riformanza<br />
Super ornatu mulierum<br />
Millessimo CCCCCII et die II a aprilis, in consilio magnificorum dominorum priorum<br />
et camerariorum fuit sollemniter reformatio circa moderationem vestitus et<br />
ornatus mulierum. Que reformatio est digesta in XIIII capitu<strong>la</strong> materno sermone<br />
descripta manu ser Ioannis Thome Petri Pauli, folio 126 et 127.<br />
64. 1502, aprile 2<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Vestium et ornamentorum inhibitio.<br />
In prima se ordina et statuisce, che niuna donna maritata o de maritarse<br />
possa portare brochato d’oro, de argento, né alcuna generatione de seta, perle,<br />
né alcuno altro ornamento sensa licentia de li offitiali sopra de ciò da deputarse;<br />
<strong>la</strong> quale licentia apaia per bollettino, commo se chiariscirà nelli infrascripti capitoli,<br />
socto pena de diece ducati per ciaschuna volta se contrafacesse; et el marito,<br />
socero, patre et frategli siano tenuti per <strong>la</strong> donna, commo de socto, exceptonati<br />
li anelli, quali se possano portare a benep<strong>la</strong>cito; et similiter se tollerano le<br />
balçane, fregie et orlecte de seta o velluto in sino a mo’ facte in camorre o altre<br />
panne de <strong>la</strong>na, che non excedano mezo piede de <strong>la</strong>rgheza.<br />
Caudarum moderatio.<br />
Non se possa fare né portare tragino per terra de veste de alcuna qualità<br />
che passa doie piede, socto pena de uno ducato per ciaschuna volta.<br />
Pectus detectus prohibetur.<br />
Li scol<strong>la</strong>ti non se possano fare né portare, se non insino a li doi ossa del pecto<br />
al fine de <strong>la</strong> go<strong>la</strong>, aut doi deta de socto al più, e lo scol<strong>la</strong>to de le spalle sia correspondente<br />
a <strong>la</strong> honestà de quello denante; e li panni facti, che non se podessero<br />
comodamente aconciare, se coprano el pecto e le spalle cum panni de lino o seta<br />
non trasparente; pena doi ducati per ciaschuna e ciaschuna volta se contrafacesse.
146 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Zonarum limitatio.<br />
Non se possano fare né portare più d’una centura overo chiavacuore honorato<br />
e nuctiale, el quale non exceda <strong>la</strong> valuta de sedece fiorini a XL ta . Et tunc li<br />
dicti offitiali possano e debbiano moderare dicte centure secondo le conditioni<br />
de le persone nel manco de dicte XVI fiorini, quali non se possano excedere a <strong>la</strong><br />
pena de doi ducati per volta.<br />
Ornamentorum moderatio.<br />
Non se possano portare per <strong>la</strong> formaglia gioye né altri ornamenti in capo e<br />
al collo o in altra parte de <strong>la</strong> persona, che exceda <strong>la</strong> somma in tucto de fiorini<br />
trenta, socto pena de doi ducati per volta, exceptonato li anelli commo de<br />
sopra.<br />
Non excedatur tertia pars dotis.<br />
Non se possa spendere più de <strong>la</strong> terza parte le <strong>la</strong> dota, dummodo <strong>la</strong> dicta<br />
terza parte non exceda <strong>la</strong> somma de trecento fiorini; <strong>la</strong> qual somma non se<br />
debbia né possa passare per modo alcuno, etiam si <strong>la</strong> dote fosse in qualunche<br />
quantetà e numero socto pena de cento ducati d’oro. Et si nelle dote se troverà<br />
fraude o busiia in fare né dare nome per scriptura o altro modo oltra <strong>la</strong> verità,<br />
se perda tucto quello più de dota che non fosse in verità. E similiter il notaio o<br />
altre persone ne facessero scriptura scienter cascano in pena de cento ducati; et<br />
che ciaschuno ne possa essere accusatore, e habbia el quarto de <strong>la</strong> pena, intendendo<br />
per l’avenire e non per lo passato.<br />
Non detentioni dotarum suppleatur per offitiales.<br />
Et forse se si trovasse alcuna donna maritata o de maritarse non avendo<br />
dota, ovvero molto picco<strong>la</strong> secondo <strong>la</strong> qualità sua, in tal caso li offitiali possano<br />
dechiarare et supplire a convenientia del vestire et excedere <strong>la</strong> terza de <strong>la</strong> dota,<br />
non obstante al sopradicto capitolo.<br />
Eligantur quinque offitiales.<br />
Se debbiano creare cinque offitiali sopra <strong>la</strong> observantia dei presenti capitoli<br />
et sieno cittadini gravi, conscientiati et excedenti <strong>la</strong> età de cinquanta anni, e se<br />
eleggano da li magnifici signori priori cum consultatione de lo stato, et sieno a<br />
benep<strong>la</strong>cito de le loro signorii.<br />
Partita secreta ponantur<br />
Che se stiia a l’inditio e terminatione de farse per li dicti offitiali a scotrino<br />
secreto e ehe l’partito se octenga per li quactro de li cinque et tre de li quactro<br />
concorde, et non se possa destendere a menor numero; et se ne debbia fare<br />
scriptura per mano del cancelliere de <strong>la</strong> comunità o suo cohadiutore aut altro<br />
notario nel registro da retenerse nel<strong>la</strong> cancel<strong>la</strong>riia del comuno o in altro loco. Et<br />
tunc le dicte donne che haveranno licentia da dicti offitiali debbiano havere<br />
apresso de se el bollectino soctoscripto per mano del cancelliere o altro notario<br />
da deputarse col sogello de dicti offitiali, dal qual inditio e terminatione non se<br />
possa apel<strong>la</strong>tione fare né admettere alcuno recurso.<br />
Vestimenta fiant cum licentia officialium.<br />
Che li vestimenti, centure e altri ornarnenti se faranno dal canto de le donne<br />
sieno cum licentia de li dicti offitiali, socto pena de XXV ducati.
Perugia<br />
147<br />
Sutoribus et orificibus prohibetur sine licentia in predictis contrafacere.<br />
Li sartori e orfi non possano fare panni de brochato, seta, centure né altri<br />
ornamenti apartenente a l’arte loro senza licentia e bollectino de dicti offitiali,<br />
socto pena de diece ducati per ciaschuno <strong>la</strong>voriio; et questo non se intenda per<br />
li panni cothidiani.<br />
Habentes dominium exceptonentur.<br />
Che li gentilomini hanno dominio oltra doi castelli, che excedano XXV fochi<br />
per ciascuno se intendano e sieno immuni et exceptonati de li sopradicti capitoli<br />
e obligationi.<br />
Penarum applicatio.<br />
Le pene soprascripte se applicano et applicate se intendano in questo modo,<br />
cioè: el quarto a <strong>la</strong> Camera appostolica Perusina, l’altro a l’acusatore, l’altro a <strong>la</strong><br />
capel<strong>la</strong> de Sancto Ioseph per li ornamenti d’essa, e non se ne possa fare gratia,<br />
se non è octinuto el partito tra quelli de <strong>la</strong> compagnia per le tre de le quactro<br />
parte, e l’altro quarto al qualunche ne farà <strong>la</strong> exequtione. Et che per <strong>la</strong> dicta<br />
pena e pagamento d’essa siano obligati li padri, frategli, avi e matre de essa<br />
donna insino stanno in casa loro, e poi saranno andate a marito sieno obligati li<br />
mariti, soceri, socera per <strong>la</strong> dicta donna contrafacente.<br />
Item che oltra <strong>la</strong> dicta pena pecuniaria, qualunche donna o homo contrafarà<br />
a li soprascripti capitoli o alcuno d’essi se intendano et sieno incursi in <strong>la</strong> excomunicatione<br />
<strong>la</strong>te sententie, da <strong>la</strong> quale non possano essere absoluti se non dal<br />
sommo pontifice, excepto in articolo de morte, si prima cum effecto non pagarano<br />
<strong>la</strong> dicta pena, del pagamento de <strong>la</strong> quale consta per bollectino. Et confessori<br />
imponatur remedium reverendo patri predicatori.<br />
65. 1502, maggio 30<br />
Diplomatico comunale<br />
Approvazione pontificia del testo precedente<br />
Sul verso: Dilectis filiis prioribus et communitati civitatis nostre Perusie.<br />
Alexander papa VI. Dilecti filii, salutem et apostolicam beneditionem. Exponi<br />
nobis fecistis quod vos olim a dilectis filiis communitate civitatis nostre Perusie<br />
ad hoc specialiter deputati provide considerantes, quod iocalia et ornamenta que<br />
dicte civitatis mulieres deferre consueverant in maximum eiusdem civitatis civium<br />
damnum et detrimentum tendebant, his occurrere volentes pro bono publico et<br />
communi eorundem civium utilitate, matura super hoc deliberatione prehabita,<br />
infrascripta statuta et ordinationes edidistis, videlicet.<br />
In primis quod nul<strong>la</strong> mulier nupta vel nubenda de civitate vel comitatu Perusie<br />
possit portare broccatum auri vel argenti nec aliquod genus sirici, nec aliud<br />
ornamentum sine licentia officialium super hoc deputatorum, de qua licentia appareat<br />
publico instrumento prout in infrascriptis capitulis dec<strong>la</strong>rabitur; et hoc
148 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
sub pena decem ducatorum pro qualibet vice qua veniret contra. Et quod<br />
maritus, socer, pater et fratres pro ipsa muliere teneantur, ut infra, exceptis<br />
annulis, qui ad benep<strong>la</strong>citum portari possint. Liceat etiam portare balzanas sive<br />
finbrias et fregia simplicis vel vil<strong>la</strong>ti sirici et horileta que hactenus in vestimentis<br />
<strong>la</strong>neis facta reperiuntur, dum ipsorum <strong>la</strong>titudo medietatem unius pedis non<br />
excedant.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare vestem aliquam cuius cauda per terram<br />
tracta longitudinem duorum pedum excedat, sub pena unius ducati pro<br />
qualibet vice. Excol<strong>la</strong>ta non fiant neque portentur que ultra duos digitos a primis<br />
duobus ossibus pectoris descendant, et honeste correspondeant, scol<strong>la</strong>taque<br />
ad scapu<strong>la</strong>s fiunt; et si vestes hactenus facte non possunt sine magno danno<br />
commode reactari, tunc pectus et scapule coperiantur panno lineo aut serico non<br />
transparente, sub pena duorum ducatorum pro qualibet vice, quam contra faciens<br />
ipso facto incurrat.<br />
Zone et cingu<strong>la</strong> que c<strong>la</strong>vacorda appel<strong>la</strong>nt, etiam si festiva sint et nuptialia,<br />
non excedant valorem sexdecim florenorum ad rationem quadraginta bolenninorum<br />
monete Perusine. Et dictus valor possit et debeat minui iuxta conditionem<br />
personarum, arbitrio dictorum officialium sub pena predicta.<br />
Expense non fiant ultra tertiam partem dotis, et si dos esset tanta quod<br />
tertia pars trecentos florenos excedat, omnino non possit ultra summam trecentorum<br />
expendi, sub pena centum ducatorum contra faciendi Et si fraus aut<br />
mendacium inveniretur preter veritatem in quantitate vel qualitate dotis in scriptis<br />
vel alio modo, totum illud in quo reperitur mendacium perdatur; et notarii<br />
et alie persone que scienter de tali falso nomine dotis conficerent scripturam<br />
incurrant penam centum ducatorum, et quilibet possit esse accusator et habeat<br />
quartam partem a dicto patre; et hoc habeat locum non in preteritum sed in<br />
futurum.<br />
Et si forte reperiretur aliqua mulier nupta vel nubenda sine dote vel cum<br />
modica dote, ita quod tertia pars non sufficiat ad honestum vestitum mulieris,<br />
attenta in conditione, possit suppleri arbitrio dictorum officialium, non obstante<br />
statuto supradicto.<br />
Et ut dicta capitu<strong>la</strong> melius serventur, magnifici domini priores cum consilio<br />
status debeant eligere ac deputare quinque officiales cives Perusinos bonos et<br />
graves qui annos quinquaginta etatis excedant quorum et cuiuslibet eorum officialium<br />
dare ad benep<strong>la</strong>citum ipsorum dominorum priorum; et id quod determinatum<br />
fuerit per supradictos quinque officiales aut quatuor ex eis, misso partito<br />
in eodem secreto scutrinio, sit ratum et firmum et describatur manu cancel<strong>la</strong>rii<br />
communitatis aut eius coadiutoris aut alterius notarii in regestro retinendo in<br />
cancel<strong>la</strong>ria vel alio honesto loco. Et si de licentia daretur alicui mulieri per dictos<br />
officiales ut supra, fiat bollettinum et describatur manu predicti cancel<strong>la</strong>rii vel<br />
alterius notarii ad hoc deputandi, et cum sigillo dictorum officialium quod bollettinum<br />
retineri debeat apud dictam mulierem, et a dicto iudicio officialium non<br />
possit appel<strong>la</strong>ri nec aliquis recursus haberi.<br />
Item quod vestes et zone et alia ornamenta que fient ex <strong>la</strong>tere mulieris fiant
Perugia<br />
149<br />
cum licentia dictorum officialium et non aliter, sub pena vigintiquinque ducatorum.<br />
Sutores non possint facere vestes de broccato vel sirico, nec aurifices zonas<br />
et alia ornamenta artis sue absque licentia et bollettino dictorum officialium, sub<br />
pena decem ducatorum pro quolibet <strong>la</strong>borerio. Non tamen intelligatur hoc de<br />
vestibus quotidianis.<br />
A predictis autem capitulis et obligationibus excepti intelligantur et sint nobiles<br />
cives qui ultra duo castra, quorum quodlibet excedat vigintiquinque focu<strong>la</strong>ria<br />
habeant in dominio.<br />
Pene vero predicte applicentur hoc modo, videlicet quarta pars Camere<br />
apostolice Perusine, alia quarta accusatori, alia quarta executori et alia capelle<br />
Sancti Ioseph pro ornamentis ipsius, de qua non possit fieri gratia nisi per<br />
homines de il<strong>la</strong> societate, obtento inter eos partito per tres partes ex quatuor.<br />
Et pro dictis penis teneantur et exigi possint pater, fratres, avus et mater<br />
quousque in ipsorum domo manserit mulier; et post acceserit ad maritum sint<br />
obligati maritus et socer. Et ultra predictas penas pecuniarias mulier que contra<br />
predicta capitu<strong>la</strong> fecerit incurrat penam excommunicationis <strong>la</strong>te sententie,<br />
a qua non possit absolvi per alium quam per summum pontificem nisi in<br />
articulo mortis vel soluta prius pena supradicta, de qua solutione constet per<br />
bollettinum.<br />
Quare nobis tam vos quam communitas prefata supplicare curastis humiliter<br />
ut statutis et ordinationibus prefatis que, ut asseritis, in maximam civitatis<br />
et civium predictorum tendunt utilitatem, apostolice confirmationis robur adiicere<br />
aliasque in premissis opportune providere de benignitate apostolica dignaremur,<br />
nos, qui personarum omnium presertim nobis et apostolice Sedi<br />
immediate scubiectarum commodum et utilitatem intensis desideramus affectibus,<br />
huiusmodi supplicationibus inclinati, statuta et ordinationes predictas ac<br />
omnia et singu<strong>la</strong> in eis contenta apostolica auctoritate tenore presentium confirmamus<br />
et approbamus ac perpetue firmitatis robur obtinere debere decernimus,<br />
supplentes omnes et singulos tam iuris quam facti defectus, si qui forsan<br />
intervenerint in eisdem. Et nihilominus dilectis filiis abbati monasterii Sancti<br />
Petri Perusini ac vicario venerabilis fratris episcopi Perusini in spiritualibus<br />
generali per presentes committimus ac mandamus quatenus ipsi vel eorum alter<br />
per se vel alium seu alios vobis in premissis efficacis defensionis auxilio<br />
assistentes faciant, auctoritate nostra, statuta et ordinationes huiusmodi tam<br />
per dictas mulieres quam quoscunque alios invio<strong>la</strong>biliter observari, et non<br />
permittant contra illorum tenores aliquid innovari seu quomodolibet attentari;<br />
contradictores per censuram ecclesiasticam et alia opportuna iuris remedia,<br />
appel<strong>la</strong>tione postposita, compescendo, invocato ad hoc auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris<br />
si opus fuerit. Non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis<br />
ac aliis dicte civitatis statutis et consuetudinibus ceterisque contrariis quibuscumque.<br />
Datum Rome, apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die xxx maii<br />
MCCCCCII, pontificatus nostri anno decimo.<br />
A. Gallipolitanus
150 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
66. 1506 aprile 6<br />
Ricordo di riformanza<br />
Ornatus mulierum<br />
Die sexta aprilis dicti anni, in consilio magnificorum dominorum priorum et<br />
camerariorum artium civitatis Perusie ordinata et compacta fuerunt nonnul<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong><br />
continentia moderamina vestitus mulierum et habitus eorundem, necnon<br />
dotes dandas et multas qualitates prout <strong>la</strong>tius patet manu ser Symonis predicti,<br />
folio 13 et 14.<br />
67. 1506 aprile 7<br />
Riformanze<br />
Lex de vestimentis et ornamentis mulierum et de dotibus concedendis 109<br />
Desiderosi amputare et riformare le immoderate dote se danno et superflue<br />
spese se fanno nelle vestimente et altre ornamenti de le donne, per le quale cose<br />
retardano et impediscono molti matrimoni in detrimento publico et privato de <strong>la</strong><br />
cità, se sono instituiti li infrascripti capitoli, cioè:<br />
In prima, essendo condecente secondo <strong>la</strong> virtù et degnità se destinguano li<br />
gradi, se ordena et statuisce che a le donne de doctori et cavalieri serventi <strong>la</strong><br />
dignità equestre non sia licito portari panni d’oro né de argento, excepto una<br />
camorra d’oro o de argento et uno paro de manneche et non più; ma lo sia<br />
permesso portare uno solo vestito et una camorra de seta o di velluto, secondo<br />
lo piacerà.<br />
Item, che a le spose et donne de genthelomini non sia licito portari panni<br />
d’oro o de argento, excepto uno paro de manneche d’oro o de argento, secondo<br />
lo piacerà, et non più; ma lo sia permesso portare uno vestito et una camorra o<br />
de villuto o de seta a loro piacere, et non più.<br />
Item, che a le spose et donne de qualunque cetadino, dal grado de li genthilomini<br />
in giù insino al grado de li artefici exclusive non sia licito portare<br />
panni d’oro o de argento, excepto uno paro de manneche d’oro o de argento<br />
tanto et non più; ma possano portare uno vestito de rosato et una camorra de<br />
villuto o de seta al loro piacere.<br />
Item, che a le spose et donne de li artefici et de onne altro cetadino habitante<br />
nel<strong>la</strong> cità de Perusia non comprenso de sopra, non sia licito portare panni<br />
109 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 68, 1506, aprile 8. Bandi, Disposizioni suntuarie.
Perugia<br />
151<br />
de oro o de argento, né de villuto né seta, excepto uno paro de maneche de<br />
villuto o seta a loro piacere, et etiam possano portare uno vestito de paonazzo<br />
et una camorra de rosato, et non più.<br />
Item, che non sia licito a le donne et spose de alcuno cetadino, de qualunque<br />
grado, prehiminentia et autorità se sia, portare per ornamento de capo, de<br />
collo, pecto né de altra parte de <strong>la</strong> persona, né in perle, gemme né in oro né in<br />
qualunche altro ornamento più che el valore et pretio de fiorini XXX a bolognini<br />
40 per fiorino.<br />
Item, se permette ad esse donne portare tre anelli, computata <strong>la</strong> verghecta,<br />
et non più, et non excedano tutti tre fiorini cinquanta a bolognini 40.<br />
Item, che a le predecte donne non sia licito portare centure o altre cose da<br />
cengere, che exceda el prezzo de valuta de fiorini XVI, né etiam portare balzane<br />
più de mezzo piedi, et sieno de broccato, villuto o seta, secondo de sopra è<br />
permesso portare li vestimenti et camorre tanto, ma non sieno ornate de perle o<br />
altre gemme.<br />
Item, che a le spose et donne de li artegiani et de onne altro cetadino pare<br />
a essi non possano portare centure o altre cose da cengere de maiure valuta de<br />
fiorini octo, et non possano portare più de doy anelli, computata <strong>la</strong> verghetta, et<br />
non excedano in tucto <strong>la</strong> valuta de fiorini XIIII.<br />
Item, non sia licito ad alcuna sposa o donna de artegiani, da li expressi de<br />
sopra in giù, portare alcuna generazione de perle, de oro, gemme et gioie.<br />
Item, che dal <strong>la</strong>to de <strong>la</strong> sposa o vero donna essendo de’ doctori, cavaliero o<br />
gentilhomo non possa portare più de uno vestito de rosato et una camorra de<br />
pavonazzo et una centura de fiorini octo; et si fosse donna de qualunche cetadino,<br />
dal grado de li gentilhomini in giù, insino al grado de li artifici exclusive,<br />
possa avere una camorra de rosato et uno vestito de paonazzo et una centura<br />
del sopradicto pretio. Et si fosse donna de artefici o de altro cetadino o habitante<br />
possa portare uno vestito de monachino et una camorra inferiori al pavonazzo,<br />
et una centurura non exceda fiorini IIII.<br />
Item, che a niuna persona de qualunche grado, stato o conditione se sia,<br />
insino a li artifici exclusive, sia licito promectere e pagare, costituire né recevere,<br />
tanto in denari contanti quanto in oro, argento, gioie, possessioni, case o altre<br />
cose in una o più volte in dota o per dota, che exceda el numero, prezzo et<br />
valore de fiorini cinquecento a bolognini XL per forino; né sia licito a questo<br />
convenire per alcuno pacto o consentimento etiam giurato, né alcuno altro modo<br />
o via, directa o indirecta. Dechiarando che dal presente capitolo et statuto sieno<br />
excepte et non se comprendano pupille et altre donne che fossero inferiori a li<br />
nobili, et che se maritassero ad alcuno de essi nobili, le quale possano constituire<br />
le dote in qualunque quantità. Et similiter quando se aparentassero con alcuno<br />
forestiero lo sia licito recevere le dote sopra li V c fiorini; ma non, econtra,<br />
quando alcuno cetadino contraesse parentado con alcuno forestiero non le sia<br />
licito excedere <strong>la</strong> sopradicta somma.<br />
Item, che li artifici et onne altro cetadino et persona non comprensa de<br />
sopra et onne habitante non possano constituire, dare, né recevere maiure dota
152 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
de fiorini doycento a bolognini 40 per fiorino per via directa o indirecta, come<br />
nel precedente capitolo è expresso.<br />
Item, che a niuno cetadino o habitante de qualunche grado, dignità et prehiminentia<br />
sia licito spendere in vestimenta, calzare o altri ornamenti de qualunche<br />
qualità sieno, per tucta <strong>la</strong> persona de <strong>la</strong> donna, più che el terzo de <strong>la</strong> dote. Et<br />
se alcuna donna maritata o da maritarse non avesse tanta dote che <strong>la</strong> terza parte<br />
de <strong>la</strong> dote non bastasse a vestir<strong>la</strong> honestamente secondo <strong>la</strong> sua qualità, li infrascritti<br />
offitiali possano derogare, suplire et remectere.<br />
Item, che niuna donna possa portare veste alcuna <strong>la</strong> quale abbia de stragino<br />
o coda più de doi piedi pigliando <strong>la</strong> mesura quando <strong>la</strong> donna è senza pianelle;<br />
neanco scol<strong>la</strong>to oltra doi deta da li primi doy ossa del pecto in giù, conrespondendo<br />
honestamente a li scol<strong>la</strong>ti de le spalle. Et si le veste in sino ad mo’ facte<br />
non se podessero resarcire comodamente et reasectare, debbiano coprire el pecto<br />
et spalle con panni de lino o seta non trasparente.<br />
Item, che qualunche persona trasgredisca alcuni de li sopradicti capituli o<br />
farà contra alcuni d’essi per modo alcuno, incurra <strong>la</strong> pena de XXV ducati d’oro<br />
per ciaschuna volta, da applicarse per uno quarto a <strong>la</strong> Camera appostolica, per<br />
l’altro a li uffitiali infrascritti per le cose necessarie a lo offitio, per l’altro quarto<br />
allo executore, et per l’altro a <strong>la</strong> capel<strong>la</strong> le Sancto Ioseph per ornamenti de <strong>la</strong><br />
capel<strong>la</strong>, del quale non se possa fare gratia si no obtinuto el partito a scotrino<br />
secreto per le tre parte de quactro.<br />
Et per le dicte pene siano tenute et possano essere costretti padri, fratelli,<br />
avi et madre per sina le spose staranno in casa loro, et da poi seranno andate a<br />
marito li mariti et sociri siano obligati. Et tamen le donne che contrafaranno in<br />
alcuna de le predecte cose, oltra <strong>la</strong> pena pecuniaria, onne volta incurrano <strong>la</strong><br />
pena de <strong>la</strong> excomunicatione <strong>la</strong>te sententie, da <strong>la</strong> quale non possano essere absolute<br />
si non dal pontifici, excepto in articulo de morte aut pagato uno ducato ad<br />
lo hospitali de Santa Maria de <strong>la</strong> Misericordia con effecto per ciascuna volta<br />
seranno incurse in dicta censura; et si li confessori assolveranno non precedente<br />
<strong>la</strong> dicta satisfatione incurrano <strong>la</strong> medesima censura, <strong>la</strong> quale però non se intenda<br />
incurrere quando se excedessero o preterissero li sopradicti capitoli o ordinamenti<br />
in minima quantità o altre cose de chiarirse ad arbitrio de li infrascritti<br />
offitiali da eleggersi.<br />
Item, che li genthilomini legitimi et naturali che ànno dominio de doi castelli<br />
o più, almeno de XXV fochi l’uno, non siano essi né le donne loro sottoposti a<br />
li sopradicti capituli et ordinamenti; ma non se intenda si non per li legitimi et<br />
naturali de quel<strong>la</strong> casa et sangue haverà dicto dominio.<br />
Et accioché li dicti capituli se mandano ad effecto et in observantia, li magnifici<br />
signori priori con lo conselglio de lo stato debbiano eleggere ad benep<strong>la</strong>cito<br />
cinque cetadini morigerati, gravi et honesti, quali excedano <strong>la</strong> età de cinquanta<br />
anni, et sieno obligati a facere et curare <strong>la</strong> omnimoda observantia de<br />
tucti li sopradicti capituli et ordinamenti, et puniri li trasgressori et li inobservanti,<br />
et etiam abbiano arbitrio, potestà et auctorità chiarire, limitari et modificare<br />
li pretii de li vestimenti, centure, perle et gioie et qualunche altra ambiguità
Perugia<br />
153<br />
et altercatione occurrerà in alcuna cosa conprensa o non in dicti ordinamenti. Et<br />
tutto quello per li dicti offitiali et cetadini o quactro de essi serà chiarito, pronunptiato<br />
et modificato a scotrino secreto se debbia mandare ad exceutione, et<br />
ciaschuno si debba acquiescere; et de tali dechiaratione et limitatione non se<br />
possa appel<strong>la</strong>re, recurrere né rec<strong>la</strong>mare per modo alcuno.<br />
68. 1506, aprile 8<br />
Bandi<br />
Disposizioni suntuarie 110<br />
69. 1508, aprile 1<br />
Decreto<br />
Decretum confirmationis capitolorum vestitus et superstitum eorumdem<br />
Leonardus, basilice XII Apostolorum presbiter cardinalis Agemnensis, Perusie<br />
Umbrieque Sedis apostolice legatus solerte. Ut debemus diligentia attendentes ad<br />
ea que honorem et reverentiam omnipotentis Dei viteque honestatem et substantiarum<br />
frugalitatem civitatem Perusine concernunt, in decoris quibusdam et admodum<br />
superfluis mulierum virorumque expensis et vestitibus diabolica suggerente<br />
et nequitia inductis ex quibus non modica prebetur peccandi commoditas,<br />
fortune patrimoniaque externantur, quibus perniciosis abusibus una cum magnificis<br />
prioris et camerariis eiusdem civitatis salubriter prospicere volentes in eorum<br />
publicis consiliis decem cives et quidam maturi consilii elegerunt, videlicet: duos<br />
pro qualibet porta, quibus attribuerunt et dederunt summam et omnimodam<br />
auctoritatem, arbitrium et potestatem super dictorum vestimentis superfluisque ac<br />
moderatis expensis, ordinandi, reformandi et corrigendi prout eisdem videbitur<br />
et p<strong>la</strong>cebit. Ac etiam sint officiales et superstites pro uno anno post dictorum<br />
ordinamentorum publicationem, incohando et deinde ed benep<strong>la</strong>citum super eorundem<br />
observantia, et sunt:<br />
Victorius ser Matthei notarius prout de predictis <strong>la</strong>tius constat manu ipsius<br />
ser Victorii sub presenti millesimo et die XXII martii. Et ut dictorum offitialium<br />
superstitum et notarii institutio et electio ac reformationes, ordinamenta et statuta<br />
per eos de facta et facienda efficaciter teneantur, auctoritate legationis nostre<br />
confirmamus, approbamus et presentis scripti patrocinio communimus. Supplen-<br />
110 Vedi n. 67, 1506, aprile 7. Riformanze, Lex de vestimentis et ornamentis mulierum<br />
et de dotibus concedendis.
154 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tes omnes et singulos deffectus si qui forsitan intervenerint. Ac mandantes electiones<br />
predictas statuta, reformationes et ordinamenta per prefatos superstites condita<br />
et condenda, que omnia hic pro sufficientis expenssis haberi volumus ac si de eis<br />
et quolibet ipsorum facta esset mentio specialis in omnibus et singulis suis partibus<br />
et qualibet ipsarum vim, robur et effectum sortiri sub penis meis contentis.<br />
Et pro firmiori ac invio<strong>la</strong>bili dictorum ordinamentorum, reformationum, statutorum<br />
et premissorum omnium subsistentia et observantia adiierimus et infligimus<br />
penam excomunicationis <strong>la</strong>te sententie, de facto et sine aliqua dec<strong>la</strong>ratione<br />
in contrafacientes in aliqua predictorum parte a qua non possint ab aliquo absolvi,<br />
nisi a nobis et successoribus nostris preterquam in mortis articulo constituti.<br />
Et in eandem censuram incurrant omnes et singuli confessores absolventes<br />
aliquem vel aliquam transgredientem, donec et quousque penas temporales in<br />
dictis capitulis contentas, non solverint et effectualiter satisfecerint prout in ipsis<br />
continetur statutis, reformationibus usu ceterisque contrariis non obstante quibuscumque.<br />
Quibus omnibus expresse derogans, in quorum fidem presentes fieri et<br />
per secretarium nostrum infrascriptum subscribi sigillique nostri iussimus et fecimus<br />
impressione communiri. Ita est L. cardinalis Agemnensis legatus etc.<br />
Datum Perusie, prima aprilis MDVIII Galeatius<br />
70. 1508, aprile 4<br />
Ricordo di riformanza<br />
Vestitus virorum et mulierum moderatio<br />
Die IIII ta aprilis dicti anni fuit salubriter reformatum circa moderationem vestitum<br />
et habitus virorum et mulierum in plurima capitu<strong>la</strong>, prout <strong>la</strong>tius patet manu ser<br />
Victorii, folio 125.<br />
71. 1508, aprile 4<br />
Riformanze<br />
Capitu<strong>la</strong> et reformationes super vestimentis et ornamentis hominum et<br />
mulierum 111<br />
Con ciò sia cosa che, secondo <strong>la</strong> varietà de li tempi non sia inconveniente se<br />
mutano le legge e li statuti humane, et si li costume e usanze inique, captive et<br />
111 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 72, 1508, aprile 9-10. Bandi, Disposizioni suntuarie.
Perugia<br />
155<br />
dannose, le quale ànno preso vigore in <strong>la</strong> cità e contado de Peroscia, se <strong>la</strong>ssassero<br />
continuamente crescere et pulu<strong>la</strong>re sensa alcuna mutatione e previsione, finalmente<br />
omne cosa, de giorno in giorno e de male in peggio, anderia a ruina; et<br />
imperò li presenti magnifici signori priori et signore camberlenghe de dicta cità,<br />
con lo adiutorio e favore del reverendissimo in Cristo padre e signore, signore<br />
L. basillice Duodecim Apostolorum presbiteri cardinalis Agenensis, legati dicte<br />
civitatis etc., considerantes le disoneste, disordinate et dannose vestimenta, habiti<br />
et portature già più tempo fa usate e de dì in dì continuamente cresciuti, non<br />
sensa disonore, danno et iactura grandissime de dicta città e de l’universale de<br />
essa, tanto circhi li vestimente de li huomene quanto de donne, imperò volendose<br />
in ciò prevedere e a tale inconveniente succurrere ànno facto electione de<br />
diecie infrascripti nobile e magnifici cictadini, doie cioè per ciashuna porta, dando<br />
a loro piena auctorità, podestà et baylia de provedere, statuire e reformare<br />
circha le predicte cose, como appare per mano de ser Victorio de ser Matheio<br />
publico notario Peroscino. Li nome de li quali cittadini sonno questi, cioè:<br />
Gisberto de Biordo delgl’Odde<br />
Ascanio de Severe de li Alfane, porte S. Subxanne<br />
mesere Mariotto de Guasparre Boncambie<br />
Baptiste de Ranaldo de Monte Melino porte Heburnee<br />
mesere Vincentio de mesere Antonio de Hercu<strong>la</strong>ni<br />
Amico de Nicoló de Pavolo dei Gratiane porte S. Petri<br />
mesere Euliste de Galiotto de Lello dey Balglone<br />
Nicolò de Smiduccio de Monte Melino, porte Solis<br />
Francescho d’Oddo degl’Odde Novelli<br />
Pellino de Pavolo dey Pellini, porte S. Angeli<br />
Li quali X cittadini, essendo insieme congregati nel pa<strong>la</strong>zo de li magnifici<br />
signori priori nel<strong>la</strong> camora del priore per l’arte del cambio, volendo exeguire e<br />
obedire a li prefati reverendissimo monsignore, magnifici priori e camborlenghe,<br />
più varie e diversi dì ànno ragionato e conferito non solo fra loro, ma ancora<br />
con molti altre antiche nobile et experimentati cittadini sopra tale materia, e<br />
veduti e considerati più e diversi statuti de dicta città par<strong>la</strong>nti in tale cosa, con<br />
maturo conselglo e deliberatione statuiro e reformaro nel modo e forma infrascripto,<br />
cioè 112 :<br />
[1] In prima statuiro e ordinaro, che niuno maschio de <strong>la</strong> cità o contado de<br />
Peroscia per lo advenire, de qualunche stato o condictione se sia, excepto soldati,<br />
ardischa né presumma fare né fare fare né portare quelle se facessero per lo<br />
advenire cappe listate o doppie, neanco calze schachate, mozate, strisciate, fran-<br />
112 n. 72, 1508, aprile 9-10. Bandi omette l’intero preambolo.
156 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ciate overo sopra pannate per qualunque modo, né maneche de camisce che<br />
trascendano uno bracio e mezo de te<strong>la</strong> a mesura de braccio de lino Peroscino<br />
intra tucto doie le maneche; neanco giuppone de drappo, cioè velluto o altre<br />
drappe che transcendano <strong>la</strong> mesura de braccie tre e mezo per giuppone. Né li<br />
possano fare dicti giuppone scol<strong>la</strong>te e affeminate, ma debbiano denante al pecto<br />
recoprire li primi ossa del pecto; né anco mettere in ciaschuna cappa de panno<br />
o vero mantello overo robbone più de braccia doie de velluto o altro drappo in<br />
tucto. Neanco possano portare, tanto huomene quanto donne, scarpe né pianelle<br />
de velluto o altre drappe. Et le predicte cose e infrascripte non se intendano per<br />
li soldati, come è dicto de sopra.<br />
[2] Item, statuiro e ordinaro, che niuna donna de <strong>la</strong> cità e contado de<br />
Peroscia né zito<strong>la</strong>, de qualunche età se sino, tanto maritate non maritate o veramente<br />
forestiera habitante familiarmente in dicta cità o contado, de qualunche<br />
stato, grado o condictione se sia, possa, degga, ardischa o presumma portare per<br />
<strong>la</strong> dicta cità o contado, alcune veste né ornamento indosso suo, tanto in capo<br />
quanto in altra parte del dorso, d’alcuna generatione d’oro, ariento o racame de<br />
qualunche generatione se sia. Neanco possa portare alcuna generatione d’oro o<br />
d’ariento, perne o altre gioie per alcuno modo, excepto tre anelli, computandoce<br />
<strong>la</strong> verghetta e una centura o più, cioè li anelli con dicta verghetta, con le gioie<br />
fossero legate in esse anelli, non excedano <strong>la</strong> valuta de fiorini trenta a bol. XL el<br />
fiorino, e le centure con tutti li loro fornimenti fiorini sedece al<strong>la</strong> dicta ragione<br />
in tucto e infra tucto, intendendo et prohibendo che non possano portare cente<br />
con scarselle né sensa al<strong>la</strong> foggia solite portarse per li huomine. Concedendo<br />
però che dicte donne possano portare paternostre o corone fornite d’ariento o<br />
de qualunche altra cosa, purché non trascenda <strong>la</strong> quantità de fiorini seie a bol.<br />
XL in tucto quello se contiene in dicte corone; et anco pectorelle d’ariento etiam<br />
orate e pontali d’ariento, con zigolette e bendelle, purché dicte pectorelle e pontali<br />
in tucto non trascendano <strong>la</strong> valuta de fiorini tre a bol. XL.<br />
[3] Item statuiro e ordinaro che similmente niuna donna né zito<strong>la</strong> antedicte<br />
tanto in veste quanto in altre ornamenti non prohibite per lo precedente capitolo<br />
possa né volg<strong>la</strong> usare né portare in alcuno modo per <strong>la</strong> dicta cità o contado,<br />
che trascienda <strong>la</strong> valuta de <strong>la</strong> quantità de <strong>la</strong> terza parte de <strong>la</strong> sua dote, dummodo<br />
dicto terzo e quantità non passa fiorine doicento a bol. XL el fiorino, de<br />
qualunche quantità fosse dicta dote, computato ancora in dicta quantità de dicto<br />
terzo <strong>la</strong> valuta de li anelli e centure e corone nel precedente capitolo premesse;<br />
entendendo el presente capitolo e quanto in esso se contiene de le spese de<br />
farse dal canto de li mariti in le predecte cose, nelle quale non se intendano li<br />
panni cottidiane.<br />
[4] Item, ad obviare le fraude che podessero farse in dicta dote e promissione<br />
d’esse, statuiro e ordinaro che le dote confessate per li mariti o altre che le recevesse<br />
li dicti mariti o altre obligati a quelle restituire sieno astrecte e tenute quelle<br />
restituire in quel<strong>la</strong> forma che saranno confessate, non obstante che fra le parte<br />
altramente fosse convenuto o pactegiato, quali pacte e conventione intendanse per<br />
non facte, e non dieno alcuno adiutorio a quello fosse obligato a restituire.
Perugia<br />
157<br />
[5] Item statuiro e ordinaro che dicte donne non possano havere né portare<br />
né alcuna d’esse alcuna veste o ornamento dal canto suo o de suoie al tempo de<br />
li sponsali o de puoie a uso de sua persona che trascenda <strong>la</strong> valuta de <strong>la</strong> quantità<br />
de <strong>la</strong> octava parte de <strong>la</strong> dota per liee o da altra per liee promessa e effectualmente<br />
da pagarse, dumodo dicta octava parte non trascenda <strong>la</strong> quantità de<br />
fioriti cinquanta a bol. XL el fiorino, non intendendo che li panni cothidiani e a<br />
uso cothidiano.<br />
[6] Item, statuiro e ordinaro che dicte donne e zitole de <strong>la</strong> cità tanto 113 non<br />
possano portare per dicta cità e contado de Peroscia camorra con tragino, ma<br />
con le pianelle vada sino a terra con doie dita de tragino al più; e altre vestimenta<br />
non possano avere né portare con tragino de più de uno pieie e mezo,<br />
pigliando <strong>la</strong> mesura del dicto tragino quando <strong>la</strong> donna è senza pianelle; neanco<br />
scol<strong>la</strong>to oltre doie deta da li primi ossa del pecto in giù, conrespondendo onestamente<br />
a li scol<strong>la</strong>ti de le spalle. E si le veste in sino a mo’ facte non se<br />
podessero refare e redure commodamente, per quanto è dicto de lo scol<strong>la</strong>to,<br />
debbiano esse donne coprire el pecto e spalle con panni de lino o de <strong>la</strong>na,<br />
velluto o con seta non trasparente. E quanto è dicto de li scol<strong>la</strong>ti non se intendano<br />
per le zitole d’età da dieci anni in giù, né per altre donne e zitole staenti<br />
in casa loro familiarmente.<br />
[7] Item, statuiro e ordinaro che dicte donne e zitole non possano portare<br />
né debbiano maneche de camorre con maiure quantità de uno braccio e mezo al<br />
più infra tucte doie le maneche a mesura de velluto, de qualunche cosa permessa<br />
fossero dicte maneche; né a dicte maneche possano atachare bendelle maiure<br />
de mezo pieie lunghe pendente quando saranno a<strong>la</strong>cciate e atachate; né ancora a<br />
niuno altro vestimento portare maneche de camisce maiure de un bracio e mezo<br />
de te<strong>la</strong> de lino a ragione de braccio le lino Perosino in tra tucte doie le maniche,<br />
como è dicto de sopra de li huomine, pilg<strong>la</strong>ta dicta mesura de braccio de<br />
panno de lino tanto per lungheza quanto per <strong>la</strong>rgheza. Neanco portare alcuno<br />
cerchio de fero, legno, o altra cosa sotto le camorre, perché se intende dicto<br />
portare essere stato alcuna volta dannoso de fare aborte e fare disperdere le<br />
creature.<br />
[8] Item, dicte donne o zitole non possano per lo avenire fare né fare fare<br />
balzane de velluto o altro drappo, né portare dicte se facessoro per lo advenire<br />
a niuno vestimento de <strong>la</strong>rgheza al più de uno sexto de uno braccio a ragione de<br />
braccio de velluto Perosino, facte serà.<br />
[9] Item, che niuno possa a <strong>la</strong> sua sposa innante l’abbia menata a casa sua<br />
dare ufferta in denare o altre cose che excedano al più <strong>la</strong> ragione de ducati doie<br />
per centonaio de fiorini de <strong>la</strong> dota; e altre persone oltra el marito non possano<br />
per le dicta ufferte dare più le ducati doie in denaro o altre cose per ciascuna<br />
persona.<br />
113 n. 72, 1508, aprile 9-10. Bandi segue contado depennato e poi de Peroscia.
158 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
[10] Item, che a le spose e spose (sic) per li actinenti de una parte e l’altre<br />
e anco in fra esse actinente al tempo de li sponsalitii e noze non se possano fare<br />
donamente ad alcuna de dicte persone de una parte e l’altra de maiure valuta o<br />
somma de fiorini quattro a bol. XL el fiorino per ciaschuno actinente, non intendendo<br />
de li ariede, quali se solglono dare.<br />
[11] Item, che al tempo le donne fanno li primi filgloli, maschie e femine<br />
che siano, dal padre o qualunche non havesse el padre da <strong>la</strong> madre o fratelli<br />
non li se possa dare né mandare, computata omne cosa, in dicto caso <strong>la</strong> summa<br />
che exceda <strong>la</strong> valuta de fiorini diece a bol. XL el fiorino. E altre actinente in<br />
dicto caso non possano dare né mandare in omne cosa volessero dare o mandare<br />
oltra <strong>la</strong> valuta de fiorini doie a bol. XL per fiorino per ciascheduna persona.<br />
[12] Item, statuiro e ordinaro che niuna donna né zito<strong>la</strong> del contado o<br />
cictadina rusticale habitante familiarmente in contado, maritate o non maritate,<br />
possa fare né fare fare né portare alcuno vestimento de rosato, né fare maniche<br />
de velluto o altro drappo cremosi. Et de altre drappe non ne possano avere se<br />
no uno paio de maneche de camorre; ma de panno possano fare de rosato e de<br />
pavonazo e altro panno, purché non trascendano <strong>la</strong> mesura de uno braccio a<br />
ragione de mesura de braccio de velluto Peroscino.<br />
[13] 114 Et per maiure observatione de le sopradicte, e a ciò quelle persone<br />
che per zelo de virtù non volessero obedire per timore de pena ne siano costrecte,<br />
statuiro e ordinaro che qualunche persona contraverrà o contrafarà a le<br />
sopradicte cose o in alcuna de esse incurra per ciaschuna volta e per ciaschuno<br />
dì in pena de livere vintecinque de denare de applicarse per <strong>la</strong> terza parte a <strong>la</strong><br />
Camera apostolica et per lo altro terzo a lo accusatore e l’altro terzo a l’offitiale<br />
che ne farà <strong>la</strong> exhecutione; et che ciaschuno offitiale ne possa essere exhecutore;<br />
et quando se procedesse sensa accusatore overo senza exhecutione doie terze de<br />
dicta pena a loro tochante sia de <strong>la</strong> capel<strong>la</strong> de Sancto Iosef et de l’ospedale de<br />
<strong>la</strong> Misericordia. E contrafacendo a le predicte cose o alcune d’esse alcuna donna<br />
o zito<strong>la</strong> sia obligata a dicta pena, oltra dicta donna el marito, e quando <strong>la</strong><br />
contraventione o contrafatione fosse nelle cose da farse dal canto de <strong>la</strong> donna o<br />
zito<strong>la</strong> incurra dicta pena e sia ad essa obligato el padre quando l’avesse, e quando<br />
non l’avesse li fratelli o altre suoie actinente che avessero governo o reggimento<br />
de dicta donna e zito<strong>la</strong>; e che dicta donna o zito<strong>la</strong> o uno de li predicti pagando<br />
dicta pena li altri sieno liberati. E niente de manco dicta pena pagandose per<br />
contraventione o contrafactione de esse donne per le cose se facessero dal canto<br />
del marito se possa per esso marito mettere a conto de <strong>la</strong> dote de esse donne; e<br />
tanto meno se habbia de dicta sua dota a restituire per lo marito o suoie herede<br />
quando essa pena se pagherà per esso marito. E oltra dicta pena le predicte<br />
persone né alcune d’esse possa né debbia essere odita in iuditio agendo né difendendo<br />
per alcuno modo; e in tale caso omne iurisdictione che fosse apresso a<br />
qualunche giudice in loro favore se intenda essere tolta et annul<strong>la</strong>ta penitus et<br />
114 n. 72, 1508, aprile 9-10. Bandi unisce <strong>la</strong> rubrica al<strong>la</strong> precedente.
Perugia<br />
159<br />
omnino, et omne acto che venisse in suo favore sia nullo, et contra de loro valg<strong>la</strong><br />
et tenga per sino a tanto <strong>la</strong> pena non serà pagata, e non da puoie; et anco se<br />
intendono privati ipso facto de omne offitio, al quale fossero publicati e se publicheranno;<br />
e tale offitio ciaschuno el possa impetrare de <strong>la</strong> signoria reverendissima<br />
de monsignore el legato o governatore o luocotenente che fosse a li tempi,<br />
come offitio vacante. Et niente de manco li offitiali de <strong>la</strong> cità e contado de<br />
Peroscia de ciò recerchate che fossero negligente a fare executione de le dicte<br />
pene o de alcuna de esse incurra ipso facto <strong>la</strong> pena de cento livere de denaro,<br />
nel<strong>la</strong> quale debbiano essere condemnate per li loro sindicatori nel tempo del loro<br />
sindicato da retenerse per <strong>la</strong> signoria del thesauriere de <strong>la</strong> Camora apostollica de<br />
Peroscia o per li fancelli seranno a li tempi de’ loro sa<strong>la</strong>re e oltra <strong>la</strong> predicta<br />
pena se intendo excomunicate, et <strong>la</strong> excomunicatione <strong>la</strong>te sententie, secondo se<br />
contiene in <strong>la</strong> confermatione facta per <strong>la</strong> reverendissima signoria de monsignore<br />
legato e de altre censure da imponerse.<br />
[14] Item, statuiro et ordinaro che li predicti capitoli e le cose se contengono<br />
in esse e le prohibitione in esse facte non se intendono né habbiano luoco in<br />
quelli citadini che fossero signori almeno de doie castelli de fuochi vintecinque<br />
l’uno almeno.<br />
[15] Item che niuno sartore, sartrice, racamatore o racamatrice né calzo<strong>la</strong>re<br />
o qualunche altra persona possa, volg<strong>la</strong> né debbia tag<strong>la</strong>re, dirizare, coscire o in<br />
qualunche modo fare alcuno vestimento o altra cosa, o conselg<strong>la</strong>re se faccia<br />
contro li ordene e forma in esse ordine de sopra dicte in dicti vestimente e altre<br />
cose, tanto de li huomene quanto de donne, l’una cosa o l’altra congruamente<br />
referendo. E contrafacendo ciaschuna volta incurra in <strong>la</strong> dicta pena de livere<br />
vintecinque d’applicarse como de sopra. E anco <strong>la</strong> dicta pena de non essere<br />
odito in giuditio, agendo overo defendendo, similmente, como de sopra; et similmente<br />
<strong>la</strong> pena de <strong>la</strong> privatione de tutti li offitii quanto a quilli sopradicti avessero<br />
offitii, et le censure, secondo se contiene in dicta confirmatione facta per lo<br />
reverendissimo monsignore legato e altre censure da imponerse.<br />
[16] Item, che <strong>la</strong> observantia de li sopradicti ordinamenti e capituli incomenza<br />
avere luoco et effecto a dì sedece del presente mese d’aprile; li quali<br />
e<strong>la</strong>psi e passati, li contrafacenti, maschi e femene, incurrano le predicte pene<br />
temporale et excomunicatione 115 .<br />
72. 1508, aprile 9-10<br />
Bandi<br />
Disposizioni suntuarie 116<br />
115 n. 72, 1508, aprile 9-10. Bandi 2 aggiunge magiure.<br />
116 Vedi n. 71, 1508, aprile 4. Riformanze, Capitu<strong>la</strong> et reformationes super vestimentis<br />
et ornamentis hominum et mulierum.
160 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
73. 1508, aprile 18<br />
Breve apostolico<br />
Approvazione pontificia del testo precedente<br />
Iulius papa secundus. Dilecti filii, salutem et apostolicam benedictionem. Statuta<br />
per vos de ornatu mulierum virorumque civitatis et comitatus vestri facta<br />
que in quatuordecim capitu<strong>la</strong> sunt distincta diligenter inspeximus appobationeque<br />
et confirmatione nostra dignissima iudicavimus. Pertinent enim ad <strong>la</strong>udem<br />
Dei et conservationem reipublice vestre, per il<strong>la</strong> namque insanis profusionibus<br />
atque pompis virorum et mulierum, tam in vestibus quam in reliquis ornamentis<br />
modus imponitur. Capitu<strong>la</strong>, igitur, ipsa utpote <strong>la</strong>udabilia ac magna prudentia et<br />
consideratione facta, tenore presentium, auctoritate apostolica approbamus et confirmamus,<br />
et ab omnibus quos capitu<strong>la</strong> antedicta concernunt sub penis in illis<br />
contentis invio<strong>la</strong>biliter observari volumus et mandamus, in contrarium facientibus<br />
non obstantibus quibuscumque.<br />
Datum Rome, apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die XVIII aprilis<br />
MDVIII, pontificatus nostri anno quinto.<br />
74. 1508, giugno 16<br />
Breve<br />
Breve confirmationis capitulorum vestitus<br />
Dilecti filii, salutem et apostolicam benedictionem. Statuta per vos de ornatu<br />
mulierum virorumque civitatis et comitatus vestri facta, que in XIIII capitu<strong>la</strong> sunt<br />
distinta, diligenter inspeximus approbationeque et confirmatione nostra dignissima<br />
iudicavimus. Pertinet enim ad <strong>la</strong>udem Dei et conservationem rei publice per<br />
il<strong>la</strong> namquam insanis profusionibus atque pompis virorum et mulierum, tam in<br />
vestibus quam in reliquis ornamentis modus imponitur. Capitu<strong>la</strong> igitur ipsa ut<br />
pote <strong>la</strong>udabilia ac magna prudentia et consideratione facta, tenore presentium<br />
auctoritate apostolica approbamus et confirmamus et, ab omnibus quos capitu<strong>la</strong><br />
antedicta concernunt, sub penis in illis contentis invio<strong>la</strong>biliter observari volumus<br />
et mandamus. In quorum faciendo non obstante quibuscumque. Datum Rome<br />
apud Sanctm Petrum, sub annulo piscatoris, die XVIIII aprilis millesimo DVIII,<br />
pontificatus nostri anno quinto.<br />
Sigismundus<br />
A tergo: Dilectis filiis prioribus artium et comuni civitatis nostre Perusie.
Perugia<br />
75. 1508, giugno 16<br />
Pubblicazione di breve<br />
Publicatio suprascripti brevis<br />
161<br />
Magnifici signori priori de l’arte de <strong>la</strong> città de Perosia, de voluntà et commissione<br />
de monsignore reverendissimo el legato, fanno noto et manifesto ad<br />
omne persona, come <strong>la</strong> santità di nostro signore papa Iulio II do , per suo breve<br />
dato ad XVIIII de aprile proximo passato ha confirmato et approbato li statuti,<br />
reformatione et capituli facti sopra el moderare del vestire delli homini et donne;<br />
comandando epsi statuti et capituli doversi invio<strong>la</strong>bilmente da omne persona de<br />
qualunche stato, grado et dignità, observare, sotto le pene temporale et etiam de<br />
excomunicatione <strong>la</strong>te sententie, come più diffusamente appare in cancellereia del<br />
comuno de Perosia. Die XVI iunii MCCCCCVIII. Filippus Sgambonis publicus tubicina<br />
comunis retulit se dicta die, una cum tribus aliis tubicinibus(!) publicasse et<br />
preconizasse suprascriptum bannimentum pro loca publica et consueta etc.<br />
76. 1510, aprile 26<br />
Riformanze<br />
Corectio ordinamentorum vestimentorum virorum et mulierum<br />
Existentes in unum collegialiter congregati in audientia ante cameram capitis<br />
offitii supradicti, magnifici domini priores, numero novem presentes et in concordia,<br />
absente Ioanne Tadeo Mariani de Ballionibus eorum sotio et collega, nec<br />
non celeberrimi in iure doctores et nobili Perusini videlicet dominus Marioctus<br />
de Boncambiis, dominus Vincentius de Hercu<strong>la</strong>nis et dominus Eulistes de Ballionibus,<br />
Gisbertus Biordi de Oddis, Amicus Nico<strong>la</strong>i Pauli de Gratianis et Franciscus<br />
Oddi de Oddonibus Novellis, cives iam electi super reformatione vestimentorum<br />
et ornamentorum, tam hominum quam mulierum civitatis et comitatus<br />
Perusii, de qua electione constat manu ser Victorii ser Mathei notarii, olim magnificorum<br />
dominorum priorum sub infrascripto millesimo, et considerantes statuta<br />
et ordinamenta per eos condita sub 1508 et die 4 aprilis super reductione<br />
dictorum vestimentorum esse magis ardua et rigida, et indigere aliquali modificatione;<br />
ideo hac re inter eos discussa et bene examinata ipsa statuta et ordinamenta<br />
et capitu<strong>la</strong> reduxerunt, corigerunt et modificaverunt modo infrascripto,<br />
prefato tamen Francisco Oddi contradicente, videlicet:<br />
In primis circha al primo capitolo, dove par<strong>la</strong> de le calze, se modifica et<br />
togliese lo strasciano et el sopra pannato, dumodo ch’el sopra pannato non se<br />
possa fare de niuna ragione de drappo.<br />
Item le maneche de le camiscie se extendano a doie braccia o de te<strong>la</strong> o de<br />
panno de lino a mesura de braccio Perusino.
162 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item li giupponi se extendano perfino a quattro braccia circha: l’altre dei<br />
dicti giupponi aposti se rinovano e togliano via.<br />
Circa al sexto capitolo dei tragini de le donne, se dechiara le camorre non<br />
podere havere magiore tragino che uno piede senza pianelle, et li altri panni non<br />
possano essere più de doi pieie similiter senza pianelle; et li scho<strong>la</strong>ti non possano<br />
essere ultra quatro deta de li primi ossa del pecto in giù.<br />
Circa al septimo capitolo de le maneche da donna se tollera poderse fare<br />
insino a doi braccia a mesura de velluto, et quanto a le maneche de le camiscie<br />
non possano trasciendere <strong>la</strong> mesura de doy braccia, come è dicto de li homine.<br />
Et ita dixerunt, reduxerunt et modificaverunt omni meliori modo etc.<br />
77. 1526<br />
Statuti<br />
De vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus permissis et prohibitis 117<br />
Al testo segue l’addictio: Quia ut continua docet experientia et tempestate<br />
nostra, vidimus, fere de quinquennio in quinquennium, nova oriri vestimenta et<br />
varia reperiri ornamenta et dimissis veteribus homines novis invenctis applicari.<br />
Et consequenter nec per insertum statutum nec alia ordinamenta postea et temporibus<br />
nostris edita magnisque penis et excomunicatione val<strong>la</strong>ta observari, et<br />
hominum vanitates nul<strong>la</strong> lege posse coherceri, et nil aliud fuerit nisi fidelium<br />
animas censuris annodare, et ordinamenta predicta in civium pernitiem et iacturam<br />
omnino cedere, et mulierum bursias querentium ab excomunicationibus absolvi<br />
aut ad eorum licentiosa ornamenta habilitari evacuare huiusmodi erroribus,<br />
immo animarum exitio occurrere cupientes, statutum predictum et quecumque<br />
alia ordinamenta desuper hactenus edita corigimus, limitamus, ampliamus et reducimus<br />
habere locum et sortiri debere effectum et habere prohibitionem tantummodo<br />
in vestis et pannis auri et argenti cum reservationem personarum de<br />
quibus in dictis aliis ordinamentis.<br />
Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />
nisi duas robbas honorabiles tantum 118<br />
Al testo segue l’addictio: Statutum predictum limitamus et ampliamus ut supra<br />
in proxima additione.<br />
117 Vedi n. 29, Inizi sec. XIV. Statuti, addictio dopo Rub. 31.<br />
118 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere<br />
vel portare nisi duas robbas honorabiles tantum.
Perugia<br />
De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />
occasione alicuius predicte parentele 119<br />
De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />
familia et nomen suum 120<br />
De modo pene solvende per mulieres et qualiter compel<strong>la</strong>ntur et<br />
solvant 121<br />
De donis et mancis non fiendis afigliatis 122<br />
De conviviis dominarum de sero non fiendis 123<br />
De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />
vivandarum 124<br />
Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare antefactum 125<br />
Al testo segue l’addictio: Addimus et extendimus usque ad numerum duodecim<br />
personarum.<br />
De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />
maritarentur 126<br />
De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis 127<br />
163<br />
119 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per<br />
consanguineos occasione alicuius predicte parentele.<br />
120 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />
officiali et eius familia et nomen suum.<br />
121 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro<br />
eis compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />
122 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />
123 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />
124 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum<br />
et de modo vivandarum.<br />
125 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod convitantes a certo numero supra teneantur noti-<br />
ficare officiali.<br />
126 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />
mulieribus que maritarentur.<br />
127 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De ludis coronarum et rainarum et aliorum non faciendis.
164 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Al testo segue l’addictio: Addentes dicimus quod rine predicte fieri non<br />
debeant, maxime in civitate, burgis et suburgis aliquo modo, sub pena X librarum<br />
denariorum ultra penas de quibus supra; in quas penas incurrere debeant<br />
patresfamilias et alii qui presunt facientibus rinas predictas. Quas penas<br />
volumus applicari pro medietate comunis Perusie, pro quarta capelle Sancti<br />
Ioseph, pro alia quarta officiali exequenti, gravantes officiales dicte civitatis ut<br />
de predictis executionem faciant sub dicta pena X librarum dicto communi<br />
applicanda.<br />
De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias 128<br />
Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas 129<br />
Quod non portentur ornamenta vel alia prohibita tempore nuptiarum<br />
vel conviviorum 130<br />
De extimatoribus eligendis super arediis 131<br />
De mortuis non ornandis et non portandis certa forma 132<br />
Al testo seguono le addictiones: Ista Rubrica est abrogata per reverendum<br />
dominum episcopum Cornetanum, ut patet registrata, videlicet folio 86, quia videtur<br />
contraire ecclesiasticam libertatem.<br />
Addentes dicimus et ordinamus quod predicta et alia sequentia esse materiam<br />
usque ad rubricam quod dictus officialis sit iudex viarum p<strong>la</strong>tee etc. intelligantur,<br />
procedant et regulent et effectum habeant iuxta et secundum ordinamenta<br />
et regu<strong>la</strong>tiones alias desuper factas per dominos priores et camerarios<br />
dicte civitatis sub annis Domini millesimo quingentesimo octavo. Que omnia volumus<br />
observari sub penis in eis contentis.<br />
Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />
alicuius, excepta uxore 133<br />
128 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />
129 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />
pias causas.<br />
130 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod non portentur chorone vel schiagialia tempore<br />
nuptiarum vel conviviorum.<br />
131 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />
132 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />
133 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />
causa mortis alicuius, excepta uxore.
Perugia<br />
78. 1529, giugno 20<br />
Riformanze<br />
Reformationes legis vestimentorum mulierum 134<br />
165<br />
Item cum publice feratur legem seu reformationem per vetustos presentes<br />
super moderamine immoderatarum expensarum luxus et sumptuositatis vestituum<br />
mulierum, civium et inco<strong>la</strong>rum Perusine civitatis ac eius comitatus editam sub<br />
anno Domini 1508 et die quarta aprilis, manu ser Vittorii ser Matei olim publici<br />
notarii Perusini. Iam plerisque annis et in presentiarum non solum in desuetudine<br />
abiisse immo unusquisque agens quod sibi rectum videtur et cum ex predicto<br />
luxu ac superfluo situs, ornamentorum, vestituum et aliarum rerum predictarum<br />
de quibus in cancelleria Perusii sub dictis annis et die, manu dicti notarii<br />
<strong>la</strong>tum patet maximum dannum, iactura et de timendum hominibus, civibus et in<br />
solis Perusinis inferat.<br />
Cum fert tota dos immo paninconium in dictis ornamentis et vestitibus<br />
di<strong>la</strong>batur volentes prelibati magnifici domini priores tot superfluitatibus in moderamini<br />
expensibus et luxuriis obviatur etiam cum non videatur in conveniens<br />
quod ob ipsum et etatum varietati etiam statuta varientur humana seu corrigantur<br />
immutentur et amplientur, ideo super hoc die precedente factis, propositiis<br />
exhibitiisque consiliis facto proposito et misso partito ad busso<strong>la</strong>m in<br />
fabas albas et nigras solemniter obtento et hodie inter predictos dominos camerarios<br />
factis super predictis propositis exhibitisque consiliis et discussis discutiendis<br />
facto proposito et partito misso ad busso<strong>la</strong>m fabas albas et nigras<br />
solemniter obtento per trigintaocto camerarios restituentes in busso<strong>la</strong>m earum<br />
fabas albas vel sic, duabus nigris in contrarium repertis non obstante ex omnibus<br />
arbitriis, auctoritatibus, facultatibus et bayliis eiusdem coniuctis vel divisis<br />
datis, atributis et concessis ex forma quocumque statuti civitatis Perusii et<br />
omni meliori modo et cetera statuerunt, ordinaverunt, reformaverunt et decreverunt<br />
infrascriptas leges et capitu<strong>la</strong>, correctionis, additionis et moderationis<br />
perpetua lege invio<strong>la</strong>biliter observanda sub penis et gravaminibus infrascriptis<br />
mandantes ex nunc observari debere pro ut tam in primis capitulis et ordinamentis<br />
manu dicti ser Victorii quod in infrascriptis capitulis et statutis continetur<br />
ad habendo presentis capitulis in omnibus qui presentibus reformationibus<br />
non contrarient videlicet.<br />
Primum capitulum<br />
1. In prima che detta legge et ordinamento fatto per mano del detto ser<br />
Victorio in quanto che par<strong>la</strong> de li homini loro signorie vogliano per <strong>la</strong> presente<br />
134 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 79, 1529, giugno 20. Ordinamenti, Legge et ordinamenti facti sopra li vestimenti<br />
de le donne et spose peroscine;<br />
n. 81, 1529, giugno 27. Bandi, Vestitus mulieri additiones.
166 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
legge dicto capitolo par<strong>la</strong>nte del modo del vestir de li dicti homini attendendo<br />
già quali per <strong>la</strong> nobiltà, per l’arte militare quasi ognuno allo exercitio di quel<strong>la</strong><br />
sia inclinato et honore non minimo se ne rende a <strong>la</strong> patria et per ciò sia quasi<br />
lecito portar li vestimenti honorevoli, sia in tutto et per tutto annul<strong>la</strong>to et de<br />
ceterum ali homini li sia lecito come a loro piacerà andar vestiti remectendo<br />
tal cosa a <strong>la</strong> coscientia et discreptione loro anul<strong>la</strong>ndo tutte le pene dechiarate<br />
contro loro per tal cosa volendo solo per le donne doversi intendere et comprendere.<br />
2. Item che oltre le pene aposte et dechiarate nel XIII o capitulo già fatto et<br />
ordinato per mano del dicto ser Victorio deli quali nel<strong>la</strong> dicta cancel<strong>la</strong>ria è stato<br />
agionto et deliberato che quelli li quali per <strong>la</strong> contraventione venissero privati<br />
deli officii ali quali fussero pubblicati non possono per alcuno modo a essi officii<br />
esser restituiti etiam per gratia de alcuno superiore ma che li signori priori et<br />
camorlenghi per lo tempo existente poseno et debieno elegere et substituire altri<br />
nel luocho de tal publicato trasgressore secondo l’ordine et consuetudine antiqua<br />
del pa<strong>la</strong>zo da confirmarse da puoi dal detto superiore pro reverenzia sua.<br />
3. Item loro signorie hanno nuovamente ordinato et statuito che le donne<br />
comprese per li dicti già facti capituli non possano né debbiano havere, né portare<br />
scarpe, né pianelle de velluto, né fabricate con alcuna sorte et generatione<br />
d’oro, argento o altro drappo, sotto pena a li calzo<strong>la</strong>rii che le facessoro XXV<br />
libbre de denare aplicarse come de sopra e ditto, et le donne incurrano medesimamente<br />
<strong>la</strong> pena expressa et statuta contra qualunche portasse oro overo argento.<br />
4. Item che non se possa fare alcuna veste, camorra o altro vestimento de<br />
velluto, panno o altro drappo con fioroni, racchami o altre foggie si che siano<br />
de uno medesimo colore exceptuate so<strong>la</strong>mente le balzane concesse et permesse<br />
dal sexto capitolo.<br />
5. Item che ditte donne non debiano né possano havere, né portare dal<br />
<strong>la</strong>to loro alcuna veste, ornamento o ariedo in tutto che trascenda <strong>la</strong> sexta parte<br />
promessa et effectualmente pagata pur che <strong>la</strong> dicta sexta parte non exceda <strong>la</strong><br />
valuta de fiorini cento a bolognini quaranta et che nelli ariedi non se possano<br />
portare guanciali o simili cose con rachami o fornimenti <strong>la</strong>vorati con oro, dechiarando<br />
che in dette veste et valore de esse non se intendono panni usuali et<br />
quotidiani.<br />
6. Item che li capitoli vecchi già fatti come de sopra per mano del dicto<br />
ser Victorio non repugnanti né contradicti ale presenti correctione et additione,<br />
loro signorie in tutto et per tutto confirmano con reservatione de le pene temporale<br />
et remotione et annul<strong>la</strong>tione de <strong>la</strong> ex comunicatione <strong>la</strong> quale ex nunc<br />
anul<strong>la</strong>mo et removemo.<br />
7. Item per magior observantia de <strong>la</strong> presente constitutione è stato agionto<br />
et ordinato che oltre le altre pene li confessori non debbiano absolvere ditti<br />
trasgressori si non pagati prima soldi cinquanta a <strong>la</strong> fabrica del tabernaculo del<br />
glorioso corpo di Christo da farse nel<strong>la</strong> chiesa de San Lorenzo.<br />
8. Item si alcuno de <strong>la</strong> città o contado di Peroscia o altri in suo nome<br />
havesse impetrato o per lo advenire impetrasse d’alcuno superiore alcuna in-
Perugia<br />
167<br />
munità, prerogativa overo licentia da far portare o per altro modo procurare<br />
cosa che contravengha alle antique et nove fatte ordinatione, capitoli et statuti<br />
sia tale impetrarse licentiato o obtinente tenuto renunciare et che li signori<br />
priori per lo tempo existenti sieno tenuti et debiano constrengere et con ogni<br />
oportuno remedio operare che tal prevaricatore et inobediente renunti a <strong>la</strong><br />
ditta concessione.<br />
9. Item per magior observantia dele già fatte constitutione et presenti capitoli,<br />
correctione et additione inherendo loro signorie et aprobando intra le altre<br />
cose el XIIII o capitolo par<strong>la</strong>nte del modo del procedere et exeguire contra li<br />
trasgressori hanno statuito et confirmato che ogni persona possa essere accusatore<br />
al magnificio podestà et suoi iudici et collecterali per lo tempo existenti con<br />
doi testimoni o vero metterli in scriptis in uno tamburro o vero casseta existente<br />
dinanzi da<strong>la</strong> Madonna del Verde in San Lorenzo, li quali testimoni et accusatori<br />
debieno dal dicto podestà et colecterali essere tenuti secreti procedendo contra li<br />
inobedienti; da poi al<strong>la</strong> debita executione senza alcuno respecto per le pene<br />
incurse come è solito deli altri maleficii.<br />
Annotando in uno libro particu<strong>la</strong>re chiamato Specchio, el delinquente et sua<br />
contemnatione de collocarse et reponerse nello armario del comune de Peroscia<br />
una cole altre condemnatione in che contrafacendo esso podestà, iudici et colleterali<br />
et essendo negligente incurreno nelle medesime pene che incursi fussero li<br />
dicti trasgressori da retenerse al tempo de lo sindicato del loro sa<strong>la</strong>rio aperitione<br />
de qualunche el dimandasse et accioché li denunziati et accusati siano con magior<br />
facilità condemnati et puniti et per torre ogni onbra et suspectione è stato<br />
deliberato et ordinato che il podestà et iudici prefati sieno tenuti et debiano<br />
ciascheduno mese mandare uno suo offitiale insieme col cancelliere de<strong>la</strong> comunità<br />
a <strong>la</strong> ditta cassetta o vero tamburro a pigliar <strong>la</strong> notu<strong>la</strong> de li tamburrati et quali<br />
esser retrovati colpevoli per testificatione de doi testimoni predicti scrivere et<br />
condemnare come è ditto de sopra.<br />
Item aciò che sia più noto et manifesto se da et concede tempo et di<strong>la</strong>tione<br />
sei giorni a provedere circha <strong>la</strong> observantia del presente bando.<br />
Antonius Camillus de Cantiano utriusque iuris doctor, Perusie Umbrieque<br />
locumtenens.<br />
Decretus et confirmatio dicte legis<br />
Legem seu reformationem senatus consultus Perusini nuperrime editam sub die<br />
XX a instantis mensis iunii, manu ser Iohannis Maffani circha silicet moderamene<br />
vestitus mulierum loquentem ac luxus profusiones et immoderatos suptus cohibentem,<br />
confirmatione nostra dignam fore et ad comunem utilitatem tendere censentes<br />
harum seriem in qualibet parte sui etiam cum veteribus capitulis alis de super celebratis<br />
sub 1508 manu ser Victorii ser Mathei confirmamus et presenti patrocinio,<br />
authoritate qua fungimur munimus suplentes omnes et singulos defectus si qui forsan<br />
in eisdem intervenisset. Mandantes ab illis ad quos spectat et spectabit ut<br />
vetera et recentia ipsa summa animadversione digesta capitu<strong>la</strong> et constitutiones ad<br />
unquam observari et adimpleri debere sub penis et preiudiciis in eis contentis,<br />
contrariis non obstantibus quibuscumque.
168 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Ita est et confirmamus ut supra Antonius de Cantiano locumtenens generalis.<br />
Datum Perusie die XXV iunii MDXXVIIII.<br />
Marchus Phylonardus 135 .<br />
79. 1529 giugno 20<br />
Ordinamenti<br />
Legge et ordinamenti facti sopra li vestimenti de le donne et spose<br />
Peroscine 136<br />
Leges et ordinamenta super moderamine vestituum mulierum Perusinarum<br />
priscis temporibus condita et noviter reformata, ampliata et correcta tempore<br />
magistratus magnifici viri domini Ioannis Antonii Vibiani et sociorum rei publice<br />
Perusine decurionum manu ser Ioannis Maffani et ut omnibus innotescant vernaculo<br />
sermone impressa.<br />
Con ciò sia cosa che per li antiqui reformatori de li statuti et ordinamenti<br />
de <strong>la</strong> città de Peroscia fosse ancora ordinato et statuito che le donne de essa<br />
città et contado non potessero li vestimenti loro portare, si non con certi modi<br />
et limitatione (veramente sancti et optimi decreti, come per mano de ser Vittorio<br />
de ser Matheo già publico notario a pieno appare nel<strong>la</strong> cancel<strong>la</strong>ria de essa<br />
città sotto al 1508 a dì 4 de aprile, et quelli per el troppo licentioso vivere già<br />
siano in desuetudine, immo in abusione et prophanati, commo a pieno se vede<br />
per lo immoderato et sumptuoso vestire che da tutti se fa), del che non pocha<br />
iactura, dishonore et danno ne seguita al<strong>la</strong> prefata città et homini de essa, presertim<br />
<strong>la</strong> grande superfluità de li ornamenti muliebri; per <strong>la</strong> qual cosa, volendo<br />
li magnifici signori priori de l’arte de <strong>la</strong> città de Perosia remediare ad tante<br />
inconveniente superflue et immoderate spese, et ancora non parendo inconveniente<br />
che variandosi li tempi etiam li statuti humani se debbiano variare, correggere,<br />
inmutare et ampliare, però loro signorie una con li signori camorlenghi<br />
nel publico consegio a dì XX del mese de giugno del presente anno 1529, per<br />
mano de ser Giovanni de Maffano notario da loro signorie, servatis servandis,<br />
hanno decreto, firmo statuito et ordinato li infrascripti capituli, correctione,<br />
moderatione, additione et legge perpetua da observarse invio<strong>la</strong>bilmente sotto le<br />
135 n. 79, 1529, giugno 20. Ordinamenti. Legge et ordinamenti facti sopra li vestimenti<br />
de le donne et spose peroscine In corsivo <strong>la</strong> parte in comune ai due documenti.<br />
136 Il documento, pur derivando dal precedente, si riedita quasi per intero, tranne <strong>la</strong><br />
parte re<strong>la</strong>tiva al<strong>la</strong> conferma luogotenenziale, perché riporta anche il testo dei primi 15 capitoli,<br />
assente nelle riformanze e, per <strong>la</strong> parte in comune, presenta numerose varianti.<br />
Il documento è a sua volta col<strong>la</strong>zionato con: n. 81, 1529, giugno 27. Bandi, Vestitus<br />
mulieri additiones.
Perugia<br />
169<br />
pene infrascripte. Et prima ad maggiore dec<strong>la</strong>ratione et intelligentia se scriveranno<br />
li capitoli già altre volte fatte sopra li ditte cose, et poi li capituli con le<br />
correctione nuovamente agionte.<br />
[1] In prima statuirno et ordinaro che niuna donna né zito<strong>la</strong>, de qualunche<br />
età se sia, tanto maritata quanto non maritata de <strong>la</strong> città o contado de Peroscia<br />
o veramente forostiera habitante familiarmente in ditta città et contado, de qualunche<br />
grado, stato et conditione sia, non possa né debbia né ardisca o presuma<br />
portare per ditta città o contado alcuna veste né ornamento indosso suo, tanto<br />
in capo quanto in altra parte de <strong>la</strong> persona, alcuna generatione de oro, ariento o<br />
racame de qualunche generatione sia. Né ancora non possa portare alcuna generatone<br />
de oro, ariento o perle o altre gemme per alcuno modo, excepto tre<br />
anelli, computandoci <strong>la</strong> verghetta, quali anelli con le gioie che fossero legati con<br />
ditti anelli, non excedano <strong>la</strong> valuta de fiorini XXX a bol. XL el fiorino; una centura<br />
con suoi fornimenti quale non exceda <strong>la</strong> valuta de fiorine XVI al<strong>la</strong> ditta<br />
ragione, in tucto et in fra tucto, intendendo et prohibendo che non possano<br />
portare centi con scargelle né senza al<strong>la</strong> foggia solita portarse per li homini.<br />
Concedendo però che ditte donne possano portare paternostri et corone fornite<br />
d’ariento o de qualunche altra cosa sia, purché non exceda <strong>la</strong> quantità de fiorini<br />
sei a bol. XL el fiorino in tutto quello se contiene in ditte corone; et ancora<br />
possano portare pectorelle d’ariento, orate et pontali d’ariento, con zigoletti et<br />
bendelle, pure che ditte pectorelle et pontali in tutto non passa <strong>la</strong> valuta de<br />
fiorini tre al<strong>la</strong> ditta ragione.<br />
[2] Item statuiro et ordinaro che niuna donna né zito<strong>la</strong> tanto in veste quanto<br />
in altri ornamenti non prohibiti per li presenti capitoli possa né debbia usare<br />
né portare in alcuno modo per ditta città o contado tanto che exceda <strong>la</strong> valuta<br />
de <strong>la</strong> quantità de <strong>la</strong> terza parte de <strong>la</strong> sua dote, dummodo ditto terzo et quantità<br />
non passa doicento fiorine a bol. XL el fiorino, de qualunche quantità fosse essa<br />
dote, computato in ditta quantità de ditto terzo <strong>la</strong> valuta de li anelli, centure et<br />
corone nel precedente capitolo permesse; intendendo el presente capitolo et quanto<br />
in esso se contiene de le speso da farse dal canto de li mariti in le preditte<br />
cose, non se intendano li panni quottidiani.<br />
[3] Item, ad obviare li fraudi che podessero farse in ditte dote et promissione,<br />
statuiro et ordinaro che le ditte dote confessate per li mariti o altri che le<br />
recevesse li ditti mariti o altri obligati ad quelle restituire sieno astretti et tenute<br />
quelle restituire in quel<strong>la</strong> forma che serà confessato, non obstante che fra le<br />
parte fossi altramente convenuto o pattegiato, quali patti o conventione intendanse<br />
per non fatti, et non diano alcuno adiutorio ad quello che fosse obligato<br />
restituire.<br />
[4] Item, statuiro et ordinaro che ditte donne non possano havere né portare<br />
alcuna veste o ornamento dal canto suo o de li suoi al tempo de lo sponsalitio<br />
o da poi ad uso de sua persona che transcenda <strong>la</strong> valuta de <strong>la</strong> octava parte<br />
de <strong>la</strong> dota per lei o da altra per lei promessa et effectualmente da pagarse,<br />
dumodo dicta octava parte non passa <strong>la</strong> quantità de fiorine cinquanta a bol. XL,<br />
non intendendo che li panni quottidiani et ad uso quottidiano.
170 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
[5] Item, statuiro et ordinaro che ditte donne non possano portare per <strong>la</strong><br />
città né contado camorre con tragino, ma con le pianelle vada insina a terra con<br />
doi deta de tragino al più. Et altri vestimenti non possano havere né portare<br />
con tragino de più de uno pié et mezo, pigl<strong>la</strong>ndo <strong>la</strong> mesura de ditto tragino a <strong>la</strong><br />
donna senza pianelle; né ancora scol<strong>la</strong>to ultra doi deta da li primi doi ossa del<br />
petto in giù, conrespondendo honestamente a li scol<strong>la</strong>ti de le spalle. Et si le<br />
veste insina al presente fatte non si potessero refare o reducere commodamente,<br />
per quanto è ditto de lo scol<strong>la</strong>to, debbiano esse donne coprire il petto et spalle<br />
con panni de lino o <strong>la</strong>na, velluto o seta non trasparente. Et quanto è ditto de li<br />
scol<strong>la</strong>ti non se intendano per le zitole de età da X anni in giù, né per altre<br />
donne et zitole stante in casa loro familiarmente.<br />
[6] Item, statuiro et ordinaro che ditte donne non possano né debbiano<br />
portare maniche de camorra con più quantità de uno braccio et mezo al più in<br />
fra tutte doi le maniche ad mesura de veluto, de qualunche cosa permessa facessero<br />
ditte maneche; né a ditte maneche possano attacare bendelle longhe più de<br />
mezo piede pendente quando seranno attacate et al<strong>la</strong>ciate; ancora non possano<br />
portare maniche de camiscie magiore de un bracio et mezo de te<strong>la</strong> de lino a<br />
ragione del braccio de lino perosino in tra tutte doi le maniche, pigliata ditta<br />
mesura de braccio de lino tanto per longheza quanto per <strong>la</strong>rghezza. Et ancora<br />
non possano per modo alcuno portare cerchio de ferro, legno o de altra cosa<br />
sotto le camorre, perché se intende ditto portare essere stato alcuna volta dannoso<br />
de fare aborte et fare disperdere <strong>la</strong> creatura.<br />
[7] Item, che ditte donne et zitole non possano per lo advenire portare<br />
balzane de velluto o de altro drappo a niuno vestimento de <strong>la</strong>rgheza al più de<br />
uno sexto de braccio a ragione de braccio de velluto Perusino.<br />
[8] Item, che niuno possa a <strong>la</strong> sua sposa inante ch’l’abbia menata a casa<br />
sua dare offerte in denare o altre cose che excedano al più a ragione de<br />
ducati doi per centinaio de li fiorini de <strong>la</strong> dote; et altre persone ultra el marito<br />
non possano per ditte offerte dare più le ducati doi per persona in denari o<br />
altre cose.<br />
[9] Item, che a le spose et sposi per li attinenti de una parte et l’altra et<br />
anco in fra epsi attinenti al tempo de li sponsalitii et nozze non si possano fare<br />
donamenti ad alcuna de ditte persone da una parte et l’altra de valuta o summa<br />
al più de fiorine quatro a bol. XL per ciascuno attinente, non intendendo de li<br />
ariedii, quali se solgliano dare.<br />
[10] Item, che al tempo le donne fanno li primi filglioli, maschi o femine<br />
che siano, el padre o <strong>la</strong> madre o fratelli non li possa mandare né dare cosa che<br />
exceda <strong>la</strong> valuta de fiorini diece a bol. XL et li altri attinenti in ditto caso non<br />
possano mandare né dare cosa che exceda <strong>la</strong> valuta de doi fiorine per ciascuna<br />
persona.<br />
[11] Item, statuiro et ordinaro che niuna donna né zito<strong>la</strong>, de contado o<br />
citadina rusticale habitanti familiarmente in contado, maritata o non maritata,<br />
non possa portare camorra o altre vestimente de rosato, né de pagonazo de<br />
grana né maniche che exceda <strong>la</strong> mesura de uno braccio de velluto Perucino.
Perugia<br />
171<br />
[12] Item, che niuno sartore, sartrice, recamatrice o recamatore o qualunche<br />
altra persona non possa né ardisca né debbia per modo alcuno tagliare,<br />
drizare et crescere o in qualunche modo fare alcuna camorra o vestimento, o<br />
altra cosa consegliare se facia contra le presente forma et ordinamenti di sopra<br />
dati a ditti vestimenti et altre cose; et contrafacendo cadeno in pena de XXV<br />
libre de denari, de applicarse comme se contiene nel sequente capitolo.<br />
[14] Item, statuiro et ordinaro che li presenti capituli et cose se contengano<br />
in essi et le prohibitione in essi facte non se intendano né habbiano loco in<br />
quelli cittadini che fussero signori de doi castelli de fochi XXV l’uno almeno.<br />
[15] Et ad ciò che quille persone che per zelo de virtù non volessero obedire<br />
per timore de pena vi sieno constretti, statuiro et ordinaro che qualunche<br />
persona contraverrà o vero contrafarà in alcuna de le preditte cose incurra per<br />
ciascuna volta et ciaschuno in pena de XXV libre de denare de applicarse per <strong>la</strong><br />
terza parte a <strong>la</strong> Camora apostolica, per l’altro terzo allo accusatore et l’altro<br />
terzo a l’offitiale ne farà <strong>la</strong> executione; et che ciascuno officiale ne possa essere<br />
executore; et quando se procedesse senza accusatore o vero senza executione,<br />
doi terzi de ditta pena alhora tocchanti sieno de <strong>la</strong> capel<strong>la</strong> de san Ioseph et<br />
dello hospitale de <strong>la</strong> Misericordia, et contrafacendo a le preditte cose o in alcuna<br />
d’esse alcuna donna o zito<strong>la</strong> sia obligata a ditta pena, quando <strong>la</strong> contraventione<br />
fosse nelle cose pertinente a farse dal canto de <strong>la</strong> donna o zito<strong>la</strong> sia ultra<br />
essa obligato el padre quando lo havesse, quando non lo havesse li fratelli o altri<br />
suoi attinenti ch’havessero governo o regimento de ditta donna o zito<strong>la</strong>; et uno<br />
de li preditti paganti ditta pena li altri sieno liberati. Et quando <strong>la</strong> contraventione<br />
fosse nelle cose da farse dal canto del marito sia esso obligato a pagare <strong>la</strong><br />
ditta pena. Et niente di manco ditta pena pagandose per contraventione o contrafactione<br />
de esse donne per le cose se facessero dal canto del marito si possa<br />
per esso marito mettere a conto de <strong>la</strong> dote de essa donna; et tanto meno si<br />
habbia de ditta sua dote ad restituire per lo marito o suoi heredi quando ditta<br />
pena se pagherà per esso marito. Et oltra ditte pene le preditte persone che<br />
contrafacessero alle preditte cose, non possano né debbiano essere audite in iuditio<br />
agendo né defendendo per alcuno; et in tal caso ogni iurisdictione che<br />
fusse apresso a qualunche iudice in loro favore se intenda essere tolta et penitus<br />
et omnino anul<strong>la</strong>ta, et ogni atto che venisse in suo favore sia nullo, et contra de<br />
loro vaglia et tengha per in sino a tanto <strong>la</strong> pena non serà con effetto pagata, et<br />
non dapoi; et ancora se intendano e siano privati ipso facto de ogni offitio al<br />
quale fussero publicati et se publicheranno; et tale offitio ciascheduno el possa<br />
impetrare de <strong>la</strong> reverendissima signoria de legato o governatore o vero locotenente<br />
che fusse a li tempi, comme offitio vacante. Et niente de manco li offitiali<br />
de <strong>la</strong> città et contado de Perosia de ciò recercati che fussero negligenti in fare<br />
executione de le ditte pene incurrano ipso facto in pena de cento libre de denari,<br />
nel<strong>la</strong> quale debbiano essere condemnati per li loro sindicatori nel tempo del<br />
loro sindicato da retenerse da <strong>la</strong> signoria del thesauriere de <strong>la</strong> Camora apostolica<br />
Perusina et per li fancelli seranno alli tempi del loro sa<strong>la</strong>rio; et altre pene secondo<br />
se contiene nel<strong>la</strong> confirmatione fatta per <strong>la</strong> reverendissima signoria del legato.
172 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Seguitano li bannimenti de le agionte novamente fatte sopra <strong>la</strong> ditta legge et<br />
statuti 137 .<br />
Li magnifici signori priori de l’arte de <strong>la</strong> città de Peroscia fanno noto et manifesto<br />
ad ogni persona, come in conseglio de loro signorie insieme con li signori<br />
camorlenghi, ad magiore observantia de li capitoli et ordinamenti altre volte fatte<br />
nel anno 1508 per mano de ser Vittorio de ser Matheo sopra el resecarnento de lo<br />
immoderato et superfluo vestire de le donne per via de statuto et legge perpetua,<br />
confirmata etiam dal superiore, è stato solennemente agionto, moderato, ordinato et<br />
reformato quanto de sotto se contiene, et più apieno appare nel<strong>la</strong> cancel<strong>la</strong>ria del<br />
comune de Perosia a dì XX de giugno 1529 per mano de ser Giovanni de Maffano.<br />
[1] In prima, che ultra le ditte pene aposte et dechiarate nel XIII capitolo già<br />
fatto è stato agionto et deliberato che quelli li quali per <strong>la</strong> contraventione venissero<br />
privati de li officii alli quali fussero publicati non possono per alcuno modo a essi<br />
officii essere restituiti, etiam per gratia de alcuno superiore, ma che li signori priori<br />
et camorlenghi per lo tempo existenti possano et debbiano elegere et substituire<br />
altri in loco de tal publicato transgressore, secondo l’ordine et consuetudine antiqua<br />
del pa<strong>la</strong>zo, da confirmarse da poi dal ditto superiore per reverentia sua.<br />
[2] Item loro signorie hanno novamente ordenato et statuito che le donne<br />
comprese per li ditti già facti capitoli non possano né debbiano havere né portare<br />
scarpe né pianelle de velluto né fabricate con alcuna sorte et generatione de oro,<br />
argento o altro drappo, sotto pena a li calzo<strong>la</strong>ri che le facessoro XXV libre de denari<br />
da applicarse comme di sopra è ditto. Et le donne incurrano medesimamente <strong>la</strong><br />
pena expressa et statuta contra qualunche che portasse oro overo argento.<br />
[3] Item, che non se possa fare alcuna veste, camorra o altro vestimento de<br />
velluto, panno o altro drappo con fioroni, racami o altre foggie, sì che siano de<br />
uno medesimo colore, exceptuate so<strong>la</strong>mente le balzane, concesse et permesse dal<br />
sexto capitolo.<br />
[4] Item, che le ditte donne non debbiano né possano havere né portare dal<br />
<strong>la</strong>to loro alcuna veste, ornamento o ariedo in tutto che trascenda <strong>la</strong> sexta parte de<br />
<strong>la</strong> dote promessa et effectualmente pagata; purché <strong>la</strong> dicta sexta parte non exceda<br />
<strong>la</strong> valuta de fiorine cento a bol. XL. Et che nelli ariedii non se possano portare<br />
guanciali o simile cose con racami o fornimenti <strong>la</strong>vorati con oro. Dechiarando che<br />
in ditte veste et valore de esse non se intendano panni usuali et quottidiani.<br />
[5] Item, che li capitoli vecchi non repugnanti né contradicenti a <strong>la</strong> presente<br />
correctione et additione, loro signorie in tutto et per tutto confermano, con reservatione<br />
de le pene temporale et remotione et annul<strong>la</strong>tione de <strong>la</strong> excommunicatione.<br />
[6] Item, per magiore observantia de le presente constitutione è stato agionto<br />
et ordinato che ultra le altre pene li confessori non debbiano absolvere ditte tra-<br />
137 In corsivo il testo in comune con il documento n. 81, 1529, giugno 27. Bandi,<br />
Vestitus mulieri additiones, così come, con numerose varianti, con il documento n. 78,<br />
1529, giugno 20. Riformanze, Reformationes legis vestimentorum mulierum.
Perugia<br />
173<br />
sgressori si non pagati prima soldi 50 a <strong>la</strong> fabrica del tabernaculo del glorioso<br />
Corpo de Christo da farse nel<strong>la</strong> chiesa de San Lorenzo.<br />
[7] Item, si alcuno de <strong>la</strong> città a contado de Peroscia o altri in suo nome<br />
havesse impetrato o per lo advenire impetrasse da alcuno superiore alcuna immunità,<br />
prerogativa overo licentia de fare, portare o per altro modo procurare cosa che<br />
contravengha alle antique et nove fatte ordinatione, capitoli et statuti, sia tale impetrante<br />
licentiato o obtinente, tenuto renunciare. Et che li signori priori per lo<br />
tempo existenti siano tenuti et debbiano constringere et con ogni oportuno remedio<br />
operare, che tale prevaricatore et inobediente renuncii al<strong>la</strong> ditta concessione.<br />
[8] Item, per magiore observantia de le già fatte constitutione et presenti<br />
capitoli, correctione et additione, inherendo loro signorie, et abbrobando intra le<br />
altre cose al XIIII capitulo, par<strong>la</strong>nte del modo de procedere et eseguire contra li<br />
transgressori, hanno statuito et confermato che ogni persona possa essere accusatore<br />
al magnifico podestà et suoi iudici et collecterali per lo tempo esistenti, con<br />
doi testimoni, overo metterli in scriptis in uno tamburo overo cassetta esistente<br />
denante al<strong>la</strong> Madonna del Verde in San Lorenzo, li quali testimonii et accusatori<br />
debbiano dal ditto podestà et col<strong>la</strong>cterali essere tenuti secreti, procedendo contra<br />
li inobedienti da poi al<strong>la</strong> debita executione senza alcun respecto per le pene<br />
incurse comme è solito de li altri maleficii. Annotando in un libro partico<strong>la</strong>re,<br />
chiamato Specchio, el delinquente et sua condemnatione, da collocarse et reponerse<br />
nello armario del comune de Peroscia una con le altre condemnatione. In<br />
che contrafacendo esso podestà, iudici et col<strong>la</strong>terali, et essendo negligenti incurrano<br />
le medesime pene che incurse fossero li ditti trasgressori, da retenerse al<br />
tempo de lo sindicato del loro sa<strong>la</strong>rio ad petitione de qualunche el domandasse.<br />
Et a ciò che li denunciati et accusati siano con magiore facilità condemnati et<br />
puniti. Et per torre ogne ombra et suspitione è stato deliberato et ordinato che<br />
el podestà et iudici prefati siano tenuti et debbiano ciascheduno mese mandare<br />
uno suo offitiale insieme con el cancelliere de <strong>la</strong> comunità al<strong>la</strong> ditta cassetta<br />
overo tamburo a pigliar <strong>la</strong> notu<strong>la</strong> de li tamburati, et quelli retrovati essere colpevoli<br />
per testificatione de doi testimonii predicti scrivere et condemnare, come è<br />
ditto de sopra.<br />
[9] Item, loro signorie a ciò che niuno sotto pretexto de ignorantia se possa<br />
legitimamente excusare hanno li capitoli vecchi con le presenti constitutione et statuti<br />
fatto stampare, perché ognuno facilmente possa vedere quillo ha da fare per<br />
non cadere nelle pene sopraditte.<br />
[10] Item, a ciò che sia più noto et manifesto se dà et concede tempo et<br />
di<strong>la</strong>tione sei giorni a provedere circa <strong>la</strong> observantia del presente bando 138 .<br />
138 n. 81, 1529, giugno 27 aggiunge Die XXVII mensis junii MDXXIX Andreas Danielis<br />
publicus tubicina comunis Perusie retulit mihi Venture cancel<strong>la</strong>rio perusino se dicta die<br />
sono tubarum premisso una cum duobus suis sociis tubicinis emissa voce supradicta omnia<br />
et singu<strong>la</strong> intimasse et publicasse per loca publica et consueta civitatis Perusie. Idest<br />
Ventura cancel<strong>la</strong>rius.
174 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
La confirmatione de <strong>la</strong> sopraditta legge.<br />
Patet etiam de confirmatione per breve apostolicum prout in cancel<strong>la</strong>ria Perusina.<br />
Publicata et preconizata fuerunt supradicta ordinamenta per publicos tubicinas<br />
comunis Perusie die XXVIII iunii supradicti millesimi 1529.<br />
Impressum Perusie die IIII decembris 1529 per Hieronymum de Cartu<strong>la</strong>riis<br />
civem Perusinum, instantibus magnificis viris Benedicto Philippi domini Benedicti<br />
et sociis reipublice Perusine decurionibus dignissimis.<br />
80. 1529 giugno 21<br />
Breve apostolico<br />
Approvazione pontificia del testo precedente<br />
Clemens papa VII. Dilecti filii, salutem et apostolicam benedictionem. Nuper<br />
sicut dilectus filius orator vester Lucalbertus Podianus nobis exposuit cum<br />
in luxum ac ultra vestiendi congruentiam maximis a civibus vestris sumptus ac<br />
prorsus inutiles fierent, et in ornatum et cultum tam virorum quam mulierum<br />
presertimque earum que recenter sponse et nuptui tradite essent preter decentem<br />
modum pro dotis et patrimonii qualitate facultates effunderentur, eaque<br />
res pessimi haberetur exempli et civitatem istam nostram pecuniis nervisque<br />
omnibus pariter exinaniret. Vos, cupientes his abusionibus et inutilibus expensis<br />
occurrere, quasdam reformationes condidistis quibus vestibus et ceteris ornamentis<br />
modo imposito huiusmodi profusiones et luxus in dies cohercerentur,<br />
eas tamen pro firmiori subsistentia ac earumdem invio<strong>la</strong>bili observantia apostolico<br />
cupitis fulciri presidio et auctoritate nostra desuper apposita communiri.<br />
Nos, qui civitatem prefatam in visceribus charitatis semper habuimus et populo<br />
isti vestro paterne ac peculiariter in Domino afficimur, vestris in hac parte<br />
supplicationibus inclinati prefatas reformationes manu dilecti filii Iohannis Maffani<br />
scriptas et per eum conditas, il<strong>la</strong>rum tenorem presentibus pro expresso ac<br />
de verbo ad verbum inserto habentes tamque utiles et honestas ac rationabiles,<br />
authoritate apostolica, tenore presentium, approbamus et confirmamus ac presentis<br />
scripti patrocinio communimus, supplentes omnes et singulos defectus<br />
tam iuris quam facti, si qui forte intervenerint in eisdem il<strong>la</strong>sque potiori pro<br />
caute<strong>la</strong> et de novo facimus. Mandantes reformationes ipsas ab omnibus utriusque<br />
sexus, tam civibus quam incolis aliis et habitatoribus, cuiuscunque gradus<br />
et qualitatis existant, perpetuis futuris temporibus sub pena centum ducatorum<br />
auri fisco nostro totiens quotiens contraventum fuerit applicanda invio<strong>la</strong>biliter<br />
observari.<br />
Datum Rome, apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris die XXI iunii<br />
MDXXIX, pontificatus nostri anno sexto.
Perugia<br />
81. 1529, giugno 27<br />
Bandi<br />
Vestitus mulieri additiones 139<br />
82. 1532, marzo 27<br />
Riformanze<br />
Decretum reverendissimi domini vicelegati circha ornatum muliebrem<br />
tollendum<br />
175<br />
Bartolomeus Ferratinus electus Soranus Perusiae Umbrieque vicelegatus.<br />
Nuper constutiones (sic) quasdam et ordinamenta a magnificis prioribus camerariisque<br />
artium civitatis Perusie edita ad luxum innutilemque ornatum muliebrem<br />
sancita senose legimus et ponderavimus: que indicantur communi utilitati cedere<br />
levareque Sedis appostolice subiectos ab facilibus impensis ea confirmamus, aprobamus<br />
ac nunc auctoritatis patrocinio insuper edito comonimus(!) supplentes omnes<br />
singulos deffectus si qui forent intervenerint pro maiori roboris subsistentia.<br />
Mandantes il<strong>la</strong> sub excomunicationis penis et eodem modo applicandis invio<strong>la</strong>biliter<br />
in posterum observari inhibentes quoque pro illorum firmiori omnium observantia<br />
confessoribus omnibus Perusinis diu iam clericis, secu<strong>la</strong>ribus quam cuiuscumque<br />
ordinis et religionis professis sub excomunicationis pena <strong>la</strong>te sententie ut<br />
neminem umquam prevaricantur nec premissorum in observantia nec ab aliis suis<br />
delictis in foro conscientie presummant absolvere preterquam in articulo mortis<br />
nisi prius eis constitent et penas in illis contentas et ultra quinquaginta solidis<br />
Montis Perusini, capelle S. Ioseph in chatedrali ecclesia constitute effectualiter persolvisse<br />
et officiales omnes ad omnium et singulorum ut in illis continentis observantia<br />
obligamus et obnoxios ferre decernimus sub penis in capitulis contentis.<br />
Datum Perusii, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite residentie sub fide nostri soliti sigilli,<br />
die XVIII marti MDXXXII. Bartolomeus Ferratinus vicelegatus. Manus Philonardus<br />
– omisso sigillo.<br />
83. 1535, dicembre 19<br />
Riformanze<br />
Quod capitu<strong>la</strong> et leges edite super vestimentis debeant observari de cetero<br />
Consilio magnificorum dominorum priorum artium civitatis Perusie et consiliarorum<br />
consilii 300 virorum nuperime electorum super consilio et regimi-<br />
139 Vedi n. 79, 1529, giugno 20. Ordinamenti. Legge et ordinamenti facti sopra li<br />
vestimenti de le donne et spose peroscine.
176 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ne civitatis de presentia, licentia et voluntate decreto ac autoritate excellentissimi<br />
utriusque iuris doctoris domini Egidii Falcetti de Cingulo, reverendissimi<br />
in Christo patris domini Mari Grimani tituli Sancti Marcelli presbiteri cardinalis,<br />
Perusii Umbrieque etiam legati, auditoris et commissarii in eodem consilio<br />
asistentis et auctoritatem et decretum prestantis super omnibus et singulis<br />
infrascriptis faciendo, supplendo omnes defectus autem sua signi forent in<br />
eodem consilio convocato et cohadunato in pa<strong>la</strong>tio prefatorum magnificorum<br />
dominorum priorum in sa<strong>la</strong> magna superiori ad sonum campane vocemque<br />
preconum, more solito et consueto in quo quidem consilio interfuerunt prefati<br />
magnifici domini priores numero novem, absente Mario eorum socio et<br />
collega et consiliarii numero 210 qui volentes circa infrascripta salubriter providere;<br />
factis, propositis exhibitisque consiliis et facto, posito et misso partito<br />
ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras et solemniter obtempto per fabas ducentasnovem<br />
albas restitutas in pissidem predictos magnificos dominos priores et<br />
consiliarios, novem nigris in contrarium repertis non obstante, ex omnibus<br />
arbitriis, facultatibus et potestatibus eisdem magnificis dominis prioribus et<br />
consiliariis quolibet concessis et attributis et ex decreto et auctoritate eidem<br />
consilio et consiliariis concessis et attributis per prefatum dominum Egidium<br />
auditorem autoritatem et decretum interponentem prestantibus in eis super<br />
predictis et infrascriptis per agentem statuerunt, ordinaverunt, decreverunt,<br />
deliberaverunt et solemniter obtinuerunt ac mandaverunt que de cetero ac<br />
futuris temporibus <strong>la</strong>udabilia statuta, ordinamenta ac leges facta, ordinata et<br />
condita super vestimentis mulierum per magnificos dominos priores et camerarios<br />
et confirmata per autoritatem [...] invio<strong>la</strong>biliter observari debeant iuxta<br />
dictorum statutorum et ordinamentorum formam et continentiam et ita decreverunt,<br />
ordinaverunt, statuerunt, deliberaverunt et mandaverunt omni meliori<br />
modo et cetera.<br />
84. 1536, novembre 28<br />
Riformanze<br />
Prohibitio per<strong>la</strong>rum et catenel<strong>la</strong>rum auri ac anulorum ultra valorem XX<br />
scutorum<br />
Item circa alia in obtentione moderatum et regu<strong>la</strong>tum vestimentum et ornatum<br />
mulierum dudum nuperrime factum inter alia concessum et permissum<br />
esse reperintur mulieres posse deferre per<strong>la</strong>s et cathenas aurii et anulos ultra<br />
debitum modum quam promissionem et lineam immoderatum minus esse censiri<br />
potest et propterea cupientes predicta ad debitum modum reduci. Ideo<br />
prefati magnifici domini priores et consiliarii commodo et utilitate publice obnixe<br />
incumbentes matura deliberatione prehabita factis propositis exhibitisque<br />
consiliis ac facto partito et misso partito ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras
Perugia<br />
177<br />
et solemniter obtenentes per fabas albas XL in pixidem ut moris est restitute<br />
duabus nigris in contrarium repertis non obstante ex omnibus arbitriis, potestatis,<br />
facultatis et bayliis eisdem per formam quorumcumque statuti et ordinamenti<br />
communis Perusie et capitulorum consiliis concessis et attributis et<br />
omni meliori modo etc., dictis capitulis et moderatis derogavi et easdem restringens<br />
quod ad per<strong>la</strong>s et catenas auri et ad debitum modum quod est ad<br />
anulos reduci statuerunt ordinaverunt decreverunt et deliberaverunt quod mulieres<br />
quicumque cuiuscumque dignitate qualitate et conditione exeunte in civitate<br />
et comitatu Perusie continuo degentes et familiariter habitante in futuro<br />
et de cetero non possint nunc valent modo alis directe vel indirecte aliquo<br />
quesito colore vel ingenio deferre vel portare per<strong>la</strong>s veras vel fictas nec cathenas<br />
auri veri vel ficti currentique valoris vel pretii et minus anu<strong>la</strong> ultra valorem<br />
et pretium XX scutorum auri que ad anulos dum taxat sub penis descriptis<br />
et annotatis in capitulis de moderatis pro ut in eis aplicari mandantes<br />
predicta omnia ab omnibus invio<strong>la</strong>biliter observari omni meliori modo et cetera.<br />
Rogantes et cetera.<br />
85. 1536, dicembre 8<br />
Riformanze<br />
Ordinamenta 140 et reformationes super vestitu et ornatu mulierum civitatis<br />
Perusii nuperrime facta et reformata 141 modo et ordine infrascripto,<br />
videlicet<br />
Ordinamenta super vestitu mulierum et ornatu<br />
Benché ogni humana legge a salute et quiete de li homini exquogitata tanto<br />
habbia forza quanto sia da chi apartiene facta et observata, et pertanto vedendo<br />
li magnifici signori priori de <strong>la</strong> cità de Perusia <strong>la</strong> observanza de li populi presuponere<br />
anco <strong>la</strong> leggie da li loro principi e superiori imposti et promulgati, in<br />
pertanto li prefati magnifici signori priori et anco el conseglio de numero maiure<br />
de <strong>la</strong> dicta cità, considerando de continovo abusioni e superflua et in honi<br />
modi de ornamenti de le donne tendere non solo in scandoli et periculi de<br />
molti et infiniti mali, ma anco in grave iactura et damno innormissimo de lori<br />
propri mariti et fratelli, hanno voluto, commo al loro officio se conviene, obviare<br />
a tanti disordini et a li molti dispendii che sensa alcuno fructo et fora de<br />
ogni <strong>la</strong>udabile fine tucto el giorno per tale causa ne occurreno, acció per loro<br />
140 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 86, 1536, dicembre 8. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle<br />
donne.<br />
141 tempore magnifici Iulii Cornei et sociorum n. 86, 1536, dicembre 8. Bandi, Ordinamenti<br />
sopra il vestire delle donne.
178 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
officio et diligentia non stia che <strong>la</strong> cità et patria loro non sia vendicata et<br />
relevata da li strussiamenti et disordini predicti. Et benché tante volte molti<br />
altri magistrati habiano facto optime costituzioni et decreti, non de meno per <strong>la</strong><br />
corrutte<strong>la</strong> et malignità de li tempi sonno stati in breve tempo prevaricati et<br />
messi in desuetudine. Per <strong>la</strong> qual cosa, intenti et curiosi (!) de quello debito<br />
[che] hanno per carico del magistrato, sonno obbligati. El magnifico magistrato<br />
de li magnifici signori priori e del magiure conseglio de li Trecento de <strong>la</strong> magnifica<br />
cità de Perusia, havendosi anco hauto colloquio et recordo sopra de<br />
questo in tra de loro et etiam de altri spechiati et optimi citadini, correndo<br />
ancora più tranquilli et benigni tempi in <strong>la</strong> dicta cità per grazia del summo Dio<br />
et de <strong>la</strong> santità di nostro signore Paulo papa III et del reverendissimo et illustrissimo<br />
signore signore Marino cardinale Grimano de dicta cità et de tucta <strong>la</strong><br />
provincia de l’Umbria legato de <strong>la</strong>tere meritissimo con <strong>la</strong> sancta et equissima<br />
iustitia rego<strong>la</strong>ti, novamente hanno revalidato et renovato in ne <strong>la</strong> pristina luce le<br />
infrascripte leggie et costituzioni sopra li vestimenti et ornato de le donne, reformando<br />
però, agiognendo, resecando et abreviando commo ai lori iudicii è<br />
parso più essere expediente ad honore et utilitá publica, secondo <strong>la</strong> forma et<br />
continentia delli infrascripti capitoli facti sotto epilogo et brevissimo sermone,<br />
commo difusamente appare per mano de ser Sinibaldo de Berardino notaro de<br />
loro magnifico magistrato, commo qui de sotto, cioè:<br />
[1] Prohibitio auri, argenti et rachaminum.<br />
In prima se prohibisce che niuna donna de qualunche stato o condictione<br />
se voglia porte né portare possi in alcuna parte de <strong>la</strong> persona ornamento de<br />
oro et argento, tanto in vesti quanto in altri modi, ornamenti o foggie, et<br />
etiam in racami; adeo che decti racami siano in tucto prohibiti tanto d’oro<br />
quanto de argento in panni <strong>la</strong>ne et lini de ogni sorte et qualità; et el medesimo<br />
se dice et prohibisce in col<strong>la</strong>ne, cuffie et gorghiere, adeo che generalmente<br />
sia interdicto et prohibito lo uso et ornato de oro et de argento, excepto nel<br />
modo infrascripto.<br />
[2] Prohibitio col<strong>la</strong>narum auri.<br />
Anco se prohibisce e veta che non se possano portare catene d’oro, vero o<br />
finto, né alcuna sorte de perle, tanto vere quanto finte. Se concede bene e<br />
permette podere fare et portare una centura de qual sia sorte o tessuto o<br />
foggie, finita de argento de valore et prezo sino a <strong>la</strong> summa de fiorini sedeci<br />
de moneta Perugina et non più. Et finalmente se possano portare guanti d’oro<br />
che vorranno, dummodo ch’el prezo e valore d’essi fra tucti non trascendano<br />
el valore et prezo de fiorini trentadoi de moneta Perugina. Et anco se concede<br />
se possa fare et portare una corona overo paternostri de ogni sorte e qualità,<br />
purchè in tucto el valore de essa non trascenda el prezo de fiorini quattro a <strong>la</strong><br />
dicta moneta. Se conferma ne li presenti capitoli <strong>la</strong> costituzione antiqua che<br />
niuna donna possa portare vestiti con tragini magiuri de uno palmo a misura<br />
del comuno de Perugia, pigliando <strong>la</strong> misura quando <strong>la</strong> donna sia sensa pianelle.<br />
Et similmente se prohibiscono li scol<strong>la</strong>ti disonesti. Se concede non de meno<br />
le veste sino a mo’ facte altramente che se possano portare, recoprendo però
Perugia<br />
179<br />
dicta magiure scol<strong>la</strong>tura con panni de <strong>la</strong>na o lino o de drappo, commo parerà<br />
più expediente, etiam con colletti fogiatamente facte, purchè se observi quanto<br />
è dicto de sopra.<br />
[3] Prohibitio circulorum.<br />
Item se conferma et dispone che in le maneche se facessero a camorre de<br />
drappi permessi non se possa excedere <strong>la</strong> misura de uno braccio et mezo a<br />
misura de drappo del nostro comune. Anco se interdice et prohibisce l’uso de li<br />
cerchi sotto le camorre o veste de ogni sorte o qualità; le faldiglie non di meno<br />
se consentano et permettono de portare. Anco si concede et consente doi braccia<br />
de drappo, purché non sia d’oro né d’argento, per ornamento de una veste<br />
de qualsevoglia sorte, del quale dette veste se posseno listare, profi<strong>la</strong>re et cordonare,<br />
commo più li piaccia.<br />
[4] Prohibitio vestium racamatarum.<br />
Se concedano ancora et consentano pianelle de drappo sinplice sensa alcuno<br />
guarnimento de oro né de argento, et quelle de corame medesimamente ornati<br />
con drappo, ma non de oro né de argento; le quali però non possano trascendere<br />
l’alteza de deta quattro; et li calzo<strong>la</strong>ri non possano fare dicte pianelle de<br />
magiure alteza né in alcun modo contrariamente al presente capitolo, sotto <strong>la</strong><br />
pena che de sotto se contiene. Non se consente né permette che se possano<br />
portare veste o camorre racamate o distinte de fiori o d’altra maniera, prohibendo<br />
anco a li sarti o racamatori, homini o donne, sotto <strong>la</strong> infrascripta pena, che<br />
non ardiscano tagliare, <strong>la</strong>vorare o racamare dicte veste, o fare cosa che venisse<br />
contra <strong>la</strong> continentia de li presenti capituli; ma ben se consente che le veste se<br />
possano aquartare. Se conferma medesimamente che nissuna donna, contadina o<br />
citadina rusticale dimorante in contado, possa portare camorra o vesta de grana,<br />
et in le maniche portando drappo non possa essere de cremosi, et non trascenda<br />
tra tucte doi le maniche <strong>la</strong> mesura de uno et uno quarto de <strong>la</strong> mesura del<br />
comuno.<br />
[5] Prohibitio vestimentorum ultra valorem 8 partis dotis quando ad domum<br />
paternam.<br />
Anco confirmando l’antiqua consuetudine, se veta et prohibisce che niuno<br />
padre o fratello o altri in loco loro possa ornare et vestire sua figlio<strong>la</strong> o sorel<strong>la</strong><br />
o attinente novamente promessa et maritata sopra el valore de <strong>la</strong> octava parte de<br />
<strong>la</strong> dota che fosse stata promessa, dummodo che decta octava parte non trascenda<br />
<strong>la</strong> summa de fiorini sexanta al conto Perugino; non comprehendendosi però<br />
in decta summa li aredii, de li quali de sotto si farà mentione, e né li panni<br />
quotidiani. Se conferma ancora che li arredi de le spose non trascendano <strong>la</strong><br />
summa de <strong>la</strong> octava parte de <strong>la</strong> dota promessa et effectualmente pagata o da<br />
pagarsi, prohibendo però che non ve siano guanciali o altre cose con ornamento<br />
de oro, non dicendo però né volendo che li hariedi sieno computati in <strong>la</strong> quantità<br />
et sorte prima de <strong>la</strong> dota. Apresso se conferma che li primi parti de dicte<br />
spose, li patre et matre, fratelli o altri in loco loro in li doni che al tempo sonno<br />
usitati non possano trascendere el valore de fiorini dieci al conto Perugino; et li
180 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
dicti altri attinenti, da qual <strong>la</strong>to se siano, non possano excedere in tali doni<br />
fiorini doi a <strong>la</strong> medesima ragione. Più oltra se conferma che niuno marito, mentre<br />
serà <strong>la</strong> donna in casa del padre, possa dare oferta per natali o altri doni,<br />
tanto in denaro quanto in altri robbe, che excedano il valore in tucto a ragione<br />
de doi per cento che li fossi stato promesso per dota; et altre persone non<br />
possano dare più che ducati doi in tucto a dicte spose, dechiarando anco che li<br />
attinenti da l’una parte e da l’altra per <strong>la</strong> nova contracta affinità tra loro non<br />
possano hinc inde far presenti o doni che trapassino <strong>la</strong> valuta de fiorini quattro<br />
a <strong>la</strong> dicta ragione.<br />
[6] Prohibitio vestium respectu mariti ultra 4 partem dotis.<br />
Et a magiure dechiaratione de le cose predicte conclusive se prohibisce che<br />
niuno marito possa né debbia spendere per ogni vestimento et ornamento de <strong>la</strong><br />
sua moglie, etiam computatovi anelli et centure, oltra <strong>la</strong> quarta parte de <strong>la</strong> dota<br />
promessa, sino a <strong>la</strong> summa de octocento fiorini; et in evento che dicta dota<br />
trascendesse dicta summa de 800 fiorini, non possi né debbia spendere oltra <strong>la</strong><br />
summa de fiorini doicento, sotto le pene infrascripte. De novo se reasume l’ordine<br />
de lo intamburare, et se dispone che ciascuno possa essere de li inobservanti<br />
et prevaricatori. E a tale afecto se ordina lo intamburare per chi volesse occultamente<br />
farlo al tamburo consueto, denante al corpo de Cristo in San Lorenzo,<br />
esprimendosi in <strong>la</strong> cedo<strong>la</strong> intamburata doi testimoni che provano de veduto,<br />
statuendosi ch’el potestà o suo vice o notario da loro mandato con el cancellieri<br />
de <strong>la</strong> comunità vadano ogni mese una volta aprire el dicto tamburo, notando<br />
tucti li accusatori, et procedere contra de loro, commo de uso in li altri delicti;<br />
condennando a <strong>la</strong> infrascripta pena et exequir<strong>la</strong>, et exequita o no <strong>la</strong>ssarli accesi<br />
in li libri, li quali se <strong>la</strong>ssano in lo armario del comuno.<br />
[7] Pene contrafacientium.<br />
Et tucti li presenti ordinamenti se debiano observare sotto pena de scudi<br />
dieci d’oro per ciascuna et ciascuna volta che contrafacesse, d’aplicarsi per uno<br />
4° al<strong>la</strong> Camera apostolica, per uno 4° a1 magnifico comune de Perugia, per uno<br />
4° all’oficiale che ne farà <strong>la</strong> executione, et per uno 4° a lo accusatore. Et occurrendo<br />
che si procedesse sensa accusatore, quel<strong>la</strong> parte devenga a <strong>la</strong> capel<strong>la</strong> da<br />
san Ioseph in San Lorenzo per <strong>la</strong> mità, e per l’altra mità a <strong>la</strong> casa de lo spedale<br />
de <strong>la</strong> Misericordia specificatamente; et dichiarando che le trasgressioni facte per<br />
le donne per fin che stanno in casa del padre sia tenuto o altro che fosse in sua<br />
vece; et si in casa del marito sia tenuto el marito; contra li quali se possa exequire<br />
in havere e in persona sino che haverà effectualmente satisfacto. Agiongendo<br />
che si dicta trasgressione proceda contra <strong>la</strong> volontà del marito et sua prohibitione<br />
costando, possa <strong>la</strong> pagata pena mettere a conto de <strong>la</strong> dota, et tale quantità<br />
se possa recevere in ogni caso et evento restituende dotis. Et oltra <strong>la</strong> predicta<br />
pena li trasgressori, overo padri overo mariti de le trasgrediente donne, non<br />
possano essere andati in iudicio alcuno sino a tanto non costarà del pagamento<br />
effectualmente de dicta pena, et anco siano privati de ogni officio et dignità.<br />
Et occurrendo che fussero publicati se possano infirmare da ciaschuno; dechiarando<br />
ancora che li officiali negligenti in le cose premisse incorreno in <strong>la</strong> pena
Perugia<br />
181<br />
de livere cento de denari, facendo advertiti li sindicatori che seranno per li tempi<br />
debiti, retentione de li loro sa<strong>la</strong>ri, e d’aplicarsi al magnifico comune de Perugia 142 .<br />
Ordinamenti approvati dal legato il 13 dicembre successivo.<br />
86. 1536 dicembre 8<br />
Bandi<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne 143<br />
87. [1548]<br />
Bandi<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne<br />
Al nome de lo omnipotente e magno Dio.<br />
Per remediare et tollere li molti abusi et inmoderate spese che in li tempi<br />
moderni se fanno in <strong>la</strong> cità e contado de Perugia in le veste et altri ornamenti<br />
142 n. 86, 1536, dicembre 8. Bandi, Ordinamenti sopra il vestire delle donne aggiunge:<br />
Reverendissime et illustrissime Domine p<strong>la</strong>ceat reverendissimus et illustrissimus dominus premissa<br />
capitu<strong>la</strong> et ordinamenta super vestitu et ornatu mulierum ad resecandum superfluos et<br />
immoderatos sumptus nuperrime condita dudumque mature digesta ad humiles decurionum<br />
et maioris civitatis Perusie consilii universam civitatem representantium suplicationes et preces<br />
autoritate apostolica et qua fungitur suo legationis munere, approbare et confirmare et<br />
quatenus opus sit per presentes omnia et singu<strong>la</strong> in eisdem contenta, statuere et ordinare ac<br />
mandare ab omnibus indifferentibus hac lege et decreto perpetuo et firmiter, duraturo invio<strong>la</strong>biliter<br />
observari et transgressores puniri et multari modo et forma et sub penis pro ut et<br />
sicut in eisdem continetur vel aliis pro ut magis et melius utilius et commodius dicte civitatis<br />
expedire videbitur habendo atque suplendo et cetera premissis nec non constitutionibus<br />
ordinationum apostolicis statutis, ordinamentis et decretis dicte civitatis ceterisque forte magis<br />
et necessario exprimendis pro expressis habendo non obstantibus quibuscumque, quibus<br />
omnibus ex certa scientia p<strong>la</strong>ceat derogare et petitio oratoribus de gratia concedere singu<strong>la</strong>ri.<br />
Signatura<br />
Confirmamus, statuimus, decernimus ac perpetuo invio<strong>la</strong>biliter observari mandamus<br />
sub penis predictis ut petitur premissis nonobstantibus magnificus cardinalis legatus.<br />
Datum Perusie ottava idus decembris MDXXXVI Io. Amadeus Lambertus cancel<strong>la</strong>rius,<br />
Marcus Antonius publicus preco comunis retulit mihi Luca Alberto secretario se una cum<br />
sociis premisso tubarum sonitu per loca publica consueta proc<strong>la</strong>mare et alta intelligibili<br />
voce pronunciasse continentiam capitulorum supra scriptorum, die VIII decembris MDXXXVI.<br />
Luca Albertus Podianus secretarius.<br />
143 Vedi n. 85, 1536, dicembre 8. Riformanze. Ordinamenta et reformationes super<br />
vestitu et ornatu mulierum civitatis Perusii nuperrime facta et reformata modo et ordine<br />
infrascripto, videlicet.
182 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
dele donne in grandissimo danno universale e preiudicio al ben publico e contra<br />
el politico, honesto e regu<strong>la</strong>to vivere per bontà e gratia de Dio e somma providentia<br />
del santissimo signor nostro papa Paulo III novamente introducto e formato,<br />
se fanno li ordinamenti infrascripti, sperando in <strong>la</strong> benignità e bona gratia<br />
dello illustrissimo e reverendissimo signore Iulio Feltrio de Rovere cardinale de<br />
Urbino, de questa cità e provincia de l’Umbria legato meritissimo e del reverendissimo<br />
monsignor Ioanne Angelo arcivescovo de Ragusa, vicelegato se dignaranno<br />
approvarli e confirmarli.<br />
In prima se statuisce et ordina che a nisuna donna di qualunche stato e<br />
condictione sia licito portare in veste o qualunque altro ornamento de <strong>la</strong> sua<br />
persona oro, argento, perle o gemme de qual se voglia sorte e quantità benché<br />
minima, excepti tre anelli cum gemme in essi o sensa e una so<strong>la</strong> cathenel<strong>la</strong> de<br />
oro che non sia de più valuta de fiorini vinti computatavi <strong>la</strong> manefactura e una<br />
cintura cum argento overo oro in metallo e non tessuto ma in recamo de valuta<br />
fine a fiorini sedece de moneta vecchia corrente e una corona de paternostri di<br />
qualsevoglia maniera, purché <strong>la</strong> valuta di essa non passi fiorini sei simili e uno<br />
paro de cortellini cum furcina e finimenti d’argento tanto a li cortellini quanto<br />
al<strong>la</strong> guaina, purché in tucto non siano de più valuta de fiorini quattro e che<br />
non possino portare guanti de più valuta de diece grossi. Né a <strong>la</strong> go<strong>la</strong> o per<br />
manili coralli o altri ornamenti non già de perle o oro di valuta oltra fiorini<br />
cinque, dechiarando et restringendo <strong>la</strong> valuta de tucte le veste insieme cum li<br />
anelli e altre cose permesse, como di sopra reducte ad una valuta non possano<br />
transcendere <strong>la</strong> quarta parte de <strong>la</strong> quantità de <strong>la</strong> dote, essendo essa dote de<br />
minore summa de fiorini ottocento. E si sarà de fiorini 800 overo de qualsevoglia<br />
maiure quantità, non possa passare <strong>la</strong> natura de fiorini doicento, e quanto<br />
di sopra e taxata <strong>la</strong> valuta de le cose permesse portare, se intenda solo de<br />
quelle che fine al presente havesse facte o per l’advenire farà el marito e li altri<br />
de<strong>la</strong> sua casata, e non vi se computino le cose harà <strong>la</strong> donna da suo patre o<br />
altri da <strong>la</strong> parte sua. Non perciò sia permesso in un tempo insieme portare de<br />
più valuta de fiorini 200.<br />
Item se prohibisce che le maneche a le camorre de drappo non prohibito<br />
non siano de più de un braccio et mezze a mesura del braccio Perugino ordinato<br />
a mesurare li drappi; e similmente se prohibisce l’uso deli cerchi sotto le<br />
camorre e ogne altre veste, e parimente che le liste solite farse a le camorre o<br />
altre veste chiamate balzane non sieno de più <strong>la</strong>rgheza de un sexto braccio del<br />
drappo ne sieno in alcun modo tagliate over trinciate ma integre e de un solo<br />
drappo. Dechiarando che non sia licito a una veste fare più de una balzana, ma<br />
bene a presso essa se possano aggiongere dui profiletti <strong>la</strong>rghi un dito e non più,<br />
del medesimo drappo.<br />
Simelmente sia prohibito a qualsevoglia donna portare sottane, over camorrino<br />
de drappo, né pianelle de alcuna sorte de drappo overo corame guarnite de<br />
drappo o racami de oro, argento o seta, ma siano de corame simplice, né di più<br />
altezza de cinque dita et li calzo<strong>la</strong>ri che facessero pianelle contra <strong>la</strong> presente<br />
prohibitione caschino in <strong>la</strong> pena da applicarse qui de sotto.
Perugia<br />
183<br />
Parimente se prohibiscono le camorre et altre veste divisate tanto de panno<br />
quanto de drappo et misti de panno et drappo tanto de un medesimo<br />
colore quanto di diversi colori e così ancora, le veste racamate o cum fioroni,<br />
e che li sartori e sartrice, rachamatori e rachamatrice, che tagliando, facendo o<br />
racamando, contravenissero al presente ordinamento, caschino in <strong>la</strong> pena infrascripta.<br />
Item se prohibisci a tutte le donne contadine, e anchora citadine maritate a<br />
contadini o citadini rusticali o citadini civili non soliti habitare familiarmente in<br />
<strong>la</strong> cità non possino portare camorre o altre veste de drappo né di panno de<br />
grana, ma ben li sia permesso portare a <strong>la</strong> camorra un paro de maneche de<br />
drappo non più de un braccio et mezzo como de sopra.<br />
Item renovando <strong>la</strong> consuetudine antica se prohibisce che li patri o altre<br />
persone da <strong>la</strong> parte de <strong>la</strong> donna sposata over maritata, non possano darli<br />
veste o altri ornamenti di più valuta che sia <strong>la</strong> octava parte de<strong>la</strong> dote promessa<br />
e che dicta octava parte non sia oltra cinquanta fiorini. E in questa taxa<br />
non se intendano comprese le veste e panni quottidiani né le cose solite mandarse<br />
cum <strong>la</strong> sposa a casa del marito, chiamate vulgarmente arredo, il quale<br />
arredo non possa essere di più valuta de <strong>la</strong> octava parte de <strong>la</strong> dota purchè<br />
decta octava parte non passa <strong>la</strong> summa de cinquanta fiorini, dechiarando che<br />
in guanciali o altre cose del dicto arredo non vi possa essere alcuno ornamento<br />
de oro.<br />
E perché solito che ’l padre e madre o altri de casa de <strong>la</strong> donna nel tempo<br />
che fa il primo figliolo o figlio<strong>la</strong>, mandino a essa donna diversi doni, se prohibisce<br />
e ordina che tali doni non possano transcendere <strong>la</strong> valuta de fiorini diece, e<br />
li doni mandati in tal tempo da li parenti tanto da <strong>la</strong> parte de essa donna<br />
quanto del marito, non possano essere de più valuta de dui fiorini per ciascuno<br />
parente.<br />
Item se taxano le offerte et doni soliti farsi per il sposo a <strong>la</strong> sposa alle<br />
feste de Natale o altri tempi in denari et altre cose che in tucto non possano<br />
passare <strong>la</strong> valuta de dui fiorini per cento de <strong>la</strong> dota promessa, e li doni facesse<br />
alcuno de li parente di qual sia parte, non transcendino <strong>la</strong> valuta de fiorini<br />
quattro.<br />
Item se prohibisce a tucte le sposate prima che vadino a casa del marito e<br />
poi vi saranno andate per tempo de uno anno, non possino andare ad alcuno<br />
monasterio overo loco de suore.<br />
Inoltri per regu<strong>la</strong>re <strong>la</strong> poca modestia di alcuni se prohibisce a ciascuno di<br />
qualsevoglia stato o condictione il portare cathena de oro excepti cavallieri, doctori<br />
et capitani durante <strong>la</strong> loro conducta; dechiarando perciò che detti gradi non<br />
diano prerogativa alcuna in <strong>la</strong> observanza de li soprascripti ordinamenti.<br />
Ultimamente se statuisce che qualunche persona contrafacesse a li soprascripti<br />
ordinamenti o alcuno de essi, incorra ipso facto in pena de scudi cinquanta<br />
d’oro da applicarse a <strong>la</strong> Camera apostolica e in altre pene da imponersi ad<br />
arbitrio dello illustrissimo e reverendissimo legato o governatore che saranno a li<br />
tempi. Dechiarando per maiure osservanza che si le donne contrafacessero, sta-
184 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ranno im quel tempo al regimento del padre, fratello o fratelli o del marito, essi<br />
padre, fratelli e marito respective, siano tenuti a <strong>la</strong> sopradicta pena e contra di<br />
loro se facci <strong>la</strong> executione inremissibilmente.<br />
Deo <strong>la</strong>us.<br />
88. [1549]<br />
Bandi<br />
Reformationi sopra il vestir de le donne etc. 144<br />
Ancora che il reverendissimo et illustrissimo signore, monsignore il cardinal<br />
d’Urbino, di Perugia et Umbria legato etc., ad instanza de li conservatori<br />
et altri magistrati in quel tempo de <strong>la</strong> città di Perugia, facesse publicare certi<br />
capitoli et reformationi fatte sopra le vesti et ornamenti de le donne tuttavia,<br />
sendosi di poi fatti reveder meglio da li nuovi conservatori et altri cittadini<br />
deputati sopra di ciò, et havendo essi in diversi ragionamenti et discorsi fattivi<br />
sopra, giudicato che detti primi capitoli fossero di tanta strettezza et rigore<br />
che difficilmente haveriano potuto metterli in osservanza, gli hanno di comune<br />
concordia emendati in quelli capi che gli è parso necessario et ridottigli all’infrascritta<br />
forma pregando che questa se osservi et ponga in essegutione con<br />
annul<strong>la</strong>re et revocare l’altra publicatione. Però parendo a sua signoria illlustrissima<br />
et reverendissima <strong>la</strong> lor dimanda honesta et che con detti capitoli <strong>la</strong><br />
cosa se reduca a termini giusti et convenienti et de quali ciascun se debba<br />
contentare annul<strong>la</strong>ndo li altri gli fa qui nel sotto annotato modo publicare et<br />
intimare cioè:<br />
Tendendosi che non ostanti li antichi decreti et leggi, li vestimenti et ornati<br />
de le donne in questa città sono pervenuti per le abusioni et tolleranze<br />
di qualche anno adrieto a superfluità et estremità tali che non facendovisi<br />
provisione, spesso superano, non che agguaglino <strong>la</strong> somma delle doti et ogni<br />
giorno vanno più crescendo di che ne seguita manifesta povertà et ruina de<br />
infinite case et l’impedimento di molti matrimonii che per ciò se ritardano, et<br />
essendo più volte dal publico di essa città stata fatta istanza allo illustrissimo<br />
et reverendissimo signore monsignore il cardinal d’Urbino, di Perugia et Umbria<br />
meritissimo legato, di qualche opportuno et utile remedio, sua signoria<br />
illustrissima et reverendissima considerato tutto questo esser vero et hauti sopra<br />
di ciò diversi par<strong>la</strong>menti et matura deliberatione con li magnifici signori<br />
conservatori, camerlenghi et altri cittadini Perugini per provedere ad uno incoveniente<br />
et danno di tanto momento conforme a quanto e tenuta per il<br />
144 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 89, 1549, marzo 23. Bandi. Reformationi sopra il vestir delle<br />
donne etc.
Perugia<br />
185<br />
luogho che tiene in questa parte ha sopradette vesti et ornamenti confirmato<br />
et approvato si come da hora conferma et approva con quelle limitationi però,<br />
che le sono parse a proposito, li infrascritti capitoli et reformationi proposteli<br />
dalli sopradetti conservatori et altri magistrati li quali, sotto le pene in essi<br />
contenute, vuole e comanda si osservino invio<strong>la</strong>bilmente et acciò nisuno possa<br />
pretenderne o allegarne altra scusa, li fa per virtù del presente bando publicare<br />
et intimare.<br />
Ordinando in prima e prohibendo espressamente che alcuna donna in essa<br />
città di qual si voglia grado, conditione o preeminenza non porti né possa<br />
portare in alcuna parte e membro del<strong>la</strong> persona alcuno ornamento d’oro o<br />
d’argento tanto in veste, recami, scuffie et colletti, qualo in qual si sia altro<br />
modo o foggia, né manco alcuna qualità di perle et gemme eccetto tre anel<strong>la</strong>,<br />
permettendosili posser portare una catenel<strong>la</strong> d’oro al collo non escedente però<br />
il peso 145 di scudi sei d’oro et un’altra catena non escedente il valor di scudi<br />
venti per posser portare in cambio di centura o in altra parte del<strong>la</strong> persona<br />
dove meglio lo parerà.<br />
Item se concede di posser portare una corona di qual si voglia sorte non<br />
escedente però il valore di doi scudi.<br />
Item si prohibisce che li orefici non possino per alcun modo <strong>la</strong>vorare né<br />
fabricare ad alcuna persona le sopradette catene o catenelle che non siano d’oro<br />
puro ne possino fare di alcun metallo orato et contrafatto prohibendo similmente<br />
che alcuna donna come di sopra possa né li sia licito portare dette catenelle<br />
contrafatte sotto <strong>la</strong> infrascritta pena, tanto alle donne quanto alli detti orefici in<br />
caso di contraventione.<br />
Se prohibisce ancora che nisuna donna come di sopra possa portar in<br />
vesti ed altri guarnimenti concessigli per li presenti capitoli, oltra al valore<br />
del<strong>la</strong> quarta parte del<strong>la</strong> sua dote <strong>la</strong> quale in questo caso non sia se non de<br />
ottoceno fiorini che, se pur passassi detta summa, non possa ad ogni modo<br />
spendere né portare se non per <strong>la</strong> quarta parte di detti ottocento fiorini non<br />
comprendendoci però li detti tre anel<strong>la</strong> e questo se intenda per le cose fatte<br />
dal canto del marito senza computarvi le havuti dal<strong>la</strong> banda del patre, dechiarando<br />
che se ha l’une e l’altre passassero detta somma non le possono portare<br />
insieme.<br />
Si vietano ancora le vesti o camorre divisate o racamate o distinte di fioroni<br />
o d’altra maniera de diversi drappi, o diversi panni o de drappi et panni insieme<br />
diversamente colorati o di un medesimo colore prohibendo alli sartori et racamatori<br />
homini o donne che siano che non ardiscano di tagliare, <strong>la</strong>vorare o racamare<br />
dette vesti, né altrimenti contrafare al<strong>la</strong> continenza di questi capitoli sotto<br />
le pene qui di sotto espresse.<br />
Item si comanda che nelle maniche si facessero a camorre di drappi permessi,<br />
non si ecceda <strong>la</strong> misura di un braccio e mezzo di questa misura, per-<br />
145 Aggiunto in margine correggendo prezzo depennato.
186 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
mettendosi che per ornamento delle vesti non prohibite per li presenti capitoli,<br />
si possa portare sino al<strong>la</strong> quantità di braccia tre di drappo et non più, da<br />
potersi ponere in qual si voglia parte di essa veste purchè non sia stampato,<br />
racamato o agroppato.<br />
Item si prohibisce che alcuna donna come di sopra possa portare berrette,<br />
né penne, in alcun modo et ancho ornamenti alle orecchi et pelle di zebellini né<br />
simili, al collo, sotto <strong>la</strong> infrascritta pena<br />
Se concede e permette che ciascuna donna possa havere e portare una so<strong>la</strong><br />
sotttana, o vero camorrino di drappo o di grana senza alcuno ornamento et non<br />
più, salvo che a quel<strong>la</strong> di grana vi possino mettere un profilo o vero bendelletta<br />
di drappo non escedente <strong>la</strong> misura di 3 deta per <strong>la</strong>rghezza.<br />
Item se ordina che non sia nisuna donna contadina e cittadina rusticale habitante<br />
in contado e cittadine non solite habitare nel<strong>la</strong> città che possino portare<br />
vesti et camorre di drappo o di panno di grana ma so<strong>la</strong>mente d’altri panni<br />
concedendose però un par de maniche di drappo.<br />
Item si prohibisce che nisuna donna come di sopra, possa portare al<br />
collo o in altra parte e membro del<strong>la</strong> persona, coralli o altra sorte di vezzi,<br />
per li presenti capitoli non vietati, che il valore di essi esceda <strong>la</strong> somma di<br />
tre scudi in tutto; né meno possa portar guanti di più valuta che dieci grossi<br />
et ancho pianelle con racami d’oro o d’argento, ma si permette un par di<br />
pianelle di drappo senza alcun altro ornamento, prohibendosi ali calzo<strong>la</strong>ri<br />
non posser fare dette pianelle con racamo di oro et d’argento sotto <strong>la</strong> infrascritta<br />
pena.<br />
E di più: in conformità del<strong>la</strong> consuetudine antica se prohibisce che nisun<br />
patre o altri in suo luogho possa ornare e vestire sua figliuo<strong>la</strong> nuovamente<br />
promessa o maritata sopra il valor del<strong>la</strong> ottava parte de <strong>la</strong> dote che haverà<br />
promessa, purchè detta ottava non esceda <strong>la</strong> somma di fiorini 50 in <strong>la</strong> quale<br />
non si hanno da computare li ariedi anzi, si permette che essi ariedi delle<br />
spose arivino anche a detta ottava parte del<strong>la</strong> dote promessa o pagata, non<br />
volendo però che cotal somma esceda <strong>la</strong> predetta quantità de altri fiorini 50<br />
né che in detti ariedi siano guanciali o altre cose con ornamenti di oro prohibendo<br />
ancora che li padri o madre o altri in luogho loro, nelli doni, che nelli<br />
tempi de li primi parti si sogliono fare alle spose, non possino passare il valore<br />
di scudi diece et li altri attinenti da qual <strong>la</strong>to si siano, <strong>la</strong> valuta di fiorini doi<br />
per ciascuno.<br />
Se ordina ancora che nisun marito mentre <strong>la</strong> donna sarà in casa del padre,<br />
possa darli mancie et offerte il Natale o altri doni, tanto in danari quanto in<br />
altre robbe che escedino in tutto il valore di fiorini doi per ciascun centinaro di<br />
fiorini che le fussi stato promesso in dote et altre persone non possano dare più<br />
che per ducati doi per ciascuno a dette spose.<br />
Dechiarando ancora che li attinenti da l’una e l’altra parte, per <strong>la</strong> nuova<br />
affinità tra loro contratta non possino farsi presenti et doni che passino <strong>la</strong> valuta<br />
di fiorini quattro in tutto per ciascuno.<br />
Et perché se intende quanto frequentemente le spose predette vanno a li
Perugia<br />
187<br />
monasterii delle monache et questo non si giudica in alcun modo a proposito<br />
per molti inconvenienti che ne possono seguire, se ordina che a nisuna sposa sia<br />
licito andare ad alcuno di detti monasterii se non passato lo anno da puoi che<br />
sarà maritata, per par<strong>la</strong>re a qualsivoglia di dette monache o altrimenti visitarle,<br />
sotto <strong>la</strong> pena infrascritta.<br />
Dechiarando che le pene de le cose sopradette habbino ad essere e siano<br />
con effetto di scudi 50 e <strong>la</strong> perdita de le robbe et altre pene etiam del corpo<br />
afflittive, alli huomini, donne, sarti, racamatori et orefici che faranno o verranno<br />
contra alle soprascritte prohibitioni et a le donne che presumaranno contra<br />
venire al<strong>la</strong> dispositione di questi capitoli, <strong>la</strong> medesima perdita di dette robbe<br />
et detta somma pecuniaria da applicarsi per un quarto 146 al<strong>la</strong> reverenda Camera<br />
apostolica, un quarto a lo spedale de Sancta Maria de <strong>la</strong> Misericordia, un<br />
quarto alle Derelitte et Scapuccine et 147 un quarto alli essegutori et accusatori<br />
equalmente, o altrimenti secondo lo arbitrio di sua signoria reverendissima et<br />
illustrissima al<strong>la</strong> qual pena se dechiara che li mariti siano tenuti per <strong>la</strong> lor<br />
moglie, etc.<br />
Reformatione sopra li ornamenti de le donne.<br />
89. 1549, marzo 23<br />
Bandi<br />
Reformationi sopra il vestir delle donne etc. 148<br />
146 ... per un quarto] alli essecutori et accusatori equalmente et li tre quarti al<strong>la</strong> Camera<br />
apostolica o alrimenti secondo l’arbitrio di Sua Santità reverendissima et illustrissima,<br />
a <strong>la</strong> quale pena si dechiara che li mariti sieno tenuti per le lor mogliere. Iulius<br />
cardinalis Urbinatensis Legatus. Io. A. vicelegatus. Datum Perusie, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite<br />
residentie, die XXIII martii 1549. Hieronimus Fabius, così in n. 89, 1549, marzo 23.<br />
Bandi. Reformationi sopra il vestir delle donne etc.<br />
147 Un quarto ... et inserto a margine a correggere e li tre quarti al<strong>la</strong> Camera apostolica<br />
depennato nel testo.<br />
148 Vedi n. 88, [1549]. Bandi. Reformationi sopra il vestir de le donne etc. Nel testo<br />
è premesso un preambolo non inserito poi nel<strong>la</strong> stesura definitiva: Vedendosi che non ostanti<br />
li antichi decreti et leggi, li vestimenti et ornati delle donne in questa città sono pervenuti<br />
per le abusioni e tolleranze di qualche anno a dietro a superfluità et estremità tali che<br />
non facendovi provisione, spesso suprano non che aguaglino <strong>la</strong> somma de le doti et ogni<br />
giorno vanno più crescendo, di che ne seguita manifesta povertà e roina d’infinite case e<br />
l’impedimento di molti matrimonii che perciò si ritardano et essendo più volte dal publico<br />
di essa città stata fatta instanza allo illustrissimo e reverendissimo signore, monsignore<br />
il cardinal d’Urbino, di Perugia et Umbria meritissimo legato, di qualche opportuno et<br />
utile remedio, Sua Santità reverendissima et illustrissima considerato tutto questo esser<br />
vero et hauti sopra di ciò diversi par<strong>la</strong>menti et matura deliberatione con li magnifici<br />
signori conservadori, camerlinghi, et altri cittadini Perugini per provvedere ad uno incon-
188 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
90. 1555, marzo 22<br />
Riformanze<br />
Ordinamenta super ornamentis mulierum facta 149<br />
Item vedendosi che non ostante le leggi et antichi decreti altre volte fatti<br />
tanto per monsignore illustrissimo et reverendissimo d’Urbino, di Perugia et<br />
Umbria meritissimo legato, come per li suppremi magistrati di detta città, li<br />
vestimenti et pomposi ornamenti delle donne in essa città sono pervenuti per<br />
l’abusioni et tolleranze di qualch’anno adietro a superfluità et estremità tali,<br />
che non facendovisi qualche conveniente provisione spesso superano non che<br />
eguagliano <strong>la</strong> somma delle doti, et ogni giorno vanno tanto licenziosamente<br />
crescendo che ne segue non so<strong>la</strong>mente manifesta povertà et ruvina d’infinite<br />
fameglie, ma l’impedimento de molti matrimonii; onde li magnifici signori priori<br />
dell’arti et populo di detta città, giuntamente con li signori consoli, auditori<br />
et camorlenghi, desiderosi di venire sopra ciò a moderatione tale che ne debba<br />
seguire invio<strong>la</strong>bile et perpetua osservanza, et tanto magiormente venendovi spesso<br />
raccordati dall’illustrissimo et reverendissimo signore monsignore il vescovo<br />
di Ceneda, di detta città et Umbria dignissimo vicelegato; et havutovi più et<br />
diversi maturi conloquii con molti di lor gentilhomini et cittadini, sendo collegialmente<br />
congregati con licenza de sua signoria reverendissima sonno venuti<br />
solennemente e per partito fra loro a bosso<strong>la</strong> et fave ottenuto all’infrascritte<br />
reformationi et moderationi, come nelli capitoli qui di sotto descritti appertamente<br />
appare, cioè:<br />
1. In prima ordinaro et prohibiro espressamente ch’alcuna donna in essa città<br />
di qualsivoglia grado, conditione o preeminenza non porti né possa portare in alcuna<br />
parte et membro del<strong>la</strong> persona alcuno ornamento d’oro o d’argento tanto in<br />
vesti, racami, scuffie et colletti, quanto in qualsivoglia altro modo o foggia, né<br />
mancho alcuna quantità de perle et gemme, eccetto tre anel<strong>la</strong>; permettendosili possere<br />
portare una catenel<strong>la</strong> d’oro al collo non escedente però il peso de scudi sei<br />
d’oro et un’altra catena d’oro, non escedente però il valore de scudi vinti, per<br />
possere portare in cambio di centura o in altra parte del<strong>la</strong> persona, dove meglio li<br />
parerà. PLACET.<br />
veniente et danno di tanto momento, conforme a quanto è tenuta per il luogo che tiene<br />
in questa parte, a sopradette veste et ornamenti, confirmato et approvato si come da hora<br />
conferma et appruova con quelle limitationi però, che le sono parse a proposito, li infrascritti<br />
capitoli et reformationi propostoli dalli sopradetti conservatori et altri magistrati, li<br />
quali sotto le pene in essi contenute, vuole e comanda si osservano invio<strong>la</strong>bilmente et<br />
acciò nessuno possa pretendere ignoranza o allegarne altra scuta, li fa per virtù del presente<br />
bando publicare et intimare.<br />
149 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 91, [1555]. Bandi, Capitu<strong>la</strong> super resecatione ornamentorum<br />
mulierum.
Perugia<br />
189<br />
2. Item se li concede di possere portare una corona di qualsivoglia sorte, non<br />
escedente però il valore di doi scudi. PLACET.<br />
3. Item si prohibisce che li orefici non possano per alcun modo <strong>la</strong>vorare né<br />
fabricare ad alcuna persona le sopradette catene o catenelle che non siano d’oro<br />
puro, et non le possano fare d’alcuno metallo orato et contrafatto, prohibendo similmente<br />
ch’alcuna donna, come di sopra, possa né li sia lecito portare dette catenelle<br />
contrafatte sotto l’infrascritta pena, tanto alle donne, quanto a li detti orefici<br />
in caso de contraventione. PLACET.<br />
4. Se prohibisce anchora che nisuna donna, come di sopra, possa portare in<br />
veste et altri guarnimenti concessigli per li presenti capitoli oltra il valore del<strong>la</strong><br />
quarta parte del<strong>la</strong> sua dote, <strong>la</strong> quale in questo caso non sia se non di ottocento<br />
fiorini; et se pure passasse detta somma, non possa ad ogni modo spendere né<br />
portare se non per <strong>la</strong> quarta parte di detti ottocento fiorini, non comprendendocisi<br />
però li detti tre anel<strong>la</strong>. Et questo s’intenda per le cose fatte dal canto del marito,<br />
senza computarvi le havute dal<strong>la</strong> banda del padre; dichiarando, che se tra l’une et<br />
l’altre passassero detta somma, non le possano portare insieme. PLACET.<br />
5. Si vietano anchora le vesti o camorre divisate o racamate o destinte di<br />
fioroni o d’altra maniera di diversi drappi o diversi panni, o de drappi et panni<br />
insieme diversamente colorati o d’un medesimo colore, prohibendo alli sartori et<br />
racamatori, homini o donne che siano, che non ardiscano di tagliare, <strong>la</strong>vorare o<br />
racamare dette vesti, né altramente contrafare al<strong>la</strong> continenza di questi capitoli,<br />
sotto le pene qui de sotto espresse. PLACET.<br />
6. Item si comanda che nelle maniche si facessero a camorre di drappi permessi<br />
non si ecceda <strong>la</strong> misura d’un braccio et mezzo di questa misura, permettendosi<br />
che per ornamento delle vesti non prohibite per li presenti capitoli si possa<br />
portare sino al<strong>la</strong> quantità di braccia tre di drappo et non più da potersi ponere in<br />
qualsivoglia parte d’esse vesti, purché non sia stampato, racamato o agroppato 150 .<br />
PLACET.<br />
7. Item si prohibisce ch’alcuna donna, come di sopra, possa portare berrette<br />
né penne in alcun modo, et ancho ornamenti all’orecchii et pelle di zebellini né<br />
simili, sotto l’infrascritta pena. PLACET.<br />
8. Se concede et permette, che ciascuna donna possa havere et portare una<br />
so<strong>la</strong> sottana overo camorrino di drappo o di grana senza alcuno ornamento et non<br />
più, salvo ch’a quello di grana vi possino mettere un profilo overo bendelletta di<br />
drappo non escedente <strong>la</strong> misura di tre deta 151 per <strong>la</strong>rghezza. PLACET.<br />
9. Item si ordina, che non sia nisuna donna, contadina e cittadina rusticale<br />
150 n. 91, [1555]. Bandi aggiunge ... racamato o agroppato] Et se alcuna donna volesse<br />
una ciamarra di panno, non possa ornar<strong>la</strong> con altro che con braccia doi di drappo semplice<br />
et volemdoli fare di drappo, non possa mettervi ornamento che passi uno scudo, né<br />
manco fodrar<strong>la</strong> di pelle di maggior valor di X scudi siano di qual sorte di pelle si<br />
voglino.<br />
151 ms. data.
190 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
habitante in contado, e cittadine non solite habitare nel<strong>la</strong> città che possino portare<br />
vesti o camorre di drappo o di panno di grana, ma so<strong>la</strong>mente d’altri panni, concedendosili<br />
però un paro de maniche de drappo 152 . PLACET.<br />
10. Item si prohibisce che nisuna donna, come di sopra, possa portare al collo<br />
o in altra parte e membro del<strong>la</strong> persona coralli o altre sorte de vezzi 153 per li<br />
presenti capitoli non vetati, ch’il valore d’essi esceda <strong>la</strong> somma de tre scudi in<br />
tutto, né meno possa portare guanti di più valuta che dieci grossi, et amcho pianelle<br />
con racami d’oro o d’argento; ma si permette un paro di pianelle di drappo<br />
senza ornamento d’oro o d’argento, prohibendosi alli calzo<strong>la</strong>ri non possere fare<br />
dette pianelle con racami predetti, sotto l’infrascritta pena. PLACET.<br />
11. Et de più in conformità del<strong>la</strong> consuetudine antica se prohibisce che nisun<br />
padre o altri in suo luogho possa ornare et vestire sua figlio<strong>la</strong>, nuovamente promessa<br />
o maritata, sopra il valore dell’ottava parte de <strong>la</strong> dote ch’havesse promessa,<br />
purché detta ottava non esceda <strong>la</strong> somma di fiorini cinquanta, in <strong>la</strong> quale somma<br />
non s’hanno da computare li ariedi, anzi si permette ch’essi arriedi delle spose<br />
arivino anche a detta ottava parte del<strong>la</strong> dote promessa o pagata, et non più; non<br />
volendo però che cotal somma esceda <strong>la</strong> predetta quantità de altri fiorini cinquanta,<br />
né che in detti ariedi siano guanciali o altre cose con ornamenti d’oro; prohibendo<br />
anchora che li padri o madre, o altri in luogho loro, nelli doni, che nelli tempi de<br />
li primi parti si sogliono fare alle spose, non possino passare il valore de scudi<br />
dieci, et li altri attinenti da qual <strong>la</strong>to si siano <strong>la</strong> valuta de fiorini doi per ciascuno.<br />
PLACET.<br />
12. Se ordina anchora, che nisun marito, mentre <strong>la</strong> donna serà in casa del<br />
padre, possa dargli mancie et offerti il Natale o altri doni tanto in denari quanto<br />
in altre robbe, ch’escedino in tutto il valore de fiorini doi per ciascuno centinaro<br />
de fiorini che gli fosse stato promesso in dote; et altre persone non possano dare<br />
più che ducati doi per ciascuno a dette spose. PLACET.<br />
13. Dechiarando anchora che li attinenti de l’una et l’altra parte per <strong>la</strong> nuova<br />
affinità tra loro contratta non possino farsi presenti et doni che passino <strong>la</strong> valuta<br />
de fiorini quattro in tutto per ciascuno 154 . PLACET.<br />
14. Et perché s’intende quanto frequentemente le spose predette vanno alli<br />
monasterii delle monache, et questo non si giudica in alcun modo a proposito per<br />
molti manchamenti che ne possono seguire, si ordina che a nisuna sposa sia lecito<br />
152 n. 91, [1555]. Bandi aggiunge ... di drappo] Et che li sia lecito non dimeno, ornare<br />
le dette veste con braccia uno et mezzo di drappo, né manco possino portare col<strong>la</strong>ne né<br />
vezzi d’oro o d’argento né di perle o d’altre gemme, ma so<strong>la</strong>mente di coralli o d’altra<br />
sorta purchè non ecceda il valore di uno scudo.<br />
153 ... coralli o vezzi di corgnole o d’altre gemme et altre sorte di vezzi in n. 91,<br />
[1555]. Bandi.<br />
154 n. 91, [1555]. Bandi. aggiumge ... per ciascuno] Et che i mariti et altri attinenti i<br />
quali volessero far presentare a le spose: di cristalli, vetri, maiolicis o altre cose solite<br />
donarsi nel Perdono di San Domenico di Monte Luce, dell’Ascensione, di San Bernardino<br />
o d’altra festa, non possino in tutto donarle cose che eccedano il valore di doi scudi.
Perugia<br />
191<br />
andare ad alcuno di detti monasterii se non passato l’anno dapoi che serà maritata<br />
per par<strong>la</strong>re a qualsivoglia di dette monache, o altramente visitarle, sotto <strong>la</strong> pena<br />
infrascritta. PLACET 155 .<br />
15. Dechiarando che le pene delle cose sopradette habbiano ad essere et<br />
siano con effetto di scudi cinquanta et <strong>la</strong> perdita delle robbe alli homini, donne,<br />
sarti et orefici, racamatori, padri et madre che faranno o verranno respettivamente<br />
contra le sopradette prohibitione, per essi da incorrersi ipso fatto, da aplicarsi<br />
per un quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica 156 , un quarto allo spedale de<br />
Santa Maria del<strong>la</strong> Misericordia di questa città, et un quarto alle Derelitte et alle<br />
Scapuccine, et un quarto all’accusatore et esecutore equalmente 157 . PLACET.<br />
155 Il testo in corsivo è lo stesso del documento n. 88.<br />
156 Conservatori delle presenti leggi corretto su reverenda Camera apostolica n. 91,<br />
[1555]. Bandi.<br />
157 n. 91, [1555]. Bandi aggiunge ... et esecutore equalmente] Volendo et espressamente<br />
dichiarando che se alcuni delli detti officiali, luoghi pii et altri compresi nel presente<br />
capitolo facesse, sotto qual si voglia pretesto o colore, gratia di tutto o parte del<strong>la</strong> pena<br />
che gli toccasse per le contraventione de presenti capitoli, se intenda de fatto et senza<br />
altra dichiaratione esser cessato dalle ragioni che havesse o che per lo avenir potessi haver<br />
in dette pene et che in luogo di quello che contrafacesse debba per <strong>la</strong> rata sua, succedere<br />
<strong>la</strong> Camera apostolica et per che si vede quanto sia detestabile il licenzioso procedere delle<br />
cortegiane et meretrici, le quali dal<strong>la</strong> vita impudica e fuori non possono esser conosciute<br />
de le altre, salvo che da chi ne ha notitia per provedere, modo a questo aviso, prohibisce<br />
a le dette meretrici il poter andar fuora di casa senza un manto o velo in testa, nel qual<br />
sia una lista d’oro o di seta gial<strong>la</strong> <strong>la</strong>rga doi dita incominciando dallo scrimo et calli giù<br />
dritto per le spalle et anco non possino uscir di casa senza berretta.<br />
Et per maggior osservanza de presenti capitoli si dichiara che qualunche huomo o<br />
donna <strong>la</strong> qual facesse fare panni o altre cose prohibite per li presenti capitoli et accusasse<br />
ai Conservatori deputati il sarto, orefice, calzo<strong>la</strong>ro o altre artefice che tal panni o cose<br />
prohibite gli facesse o havesse fatte, oltre che saranno tenuti secreti, saranno anche sgravati<br />
dalle pene incorse per tal contraventione et parimente li sartori, orefici o altri artefici<br />
che accusaranno quelli che gli havessero dato a fare tal panni et cose prohibite, volendo<br />
che in questo habbia luoco <strong>la</strong> questione, cioè che quel di loro sarà primo a referire,<br />
s’intenda fuor de colpa.<br />
Et perché si suol dire esser meglio non far le leggi che farle e non osservarle per<br />
seguirne il dispregio de’ magistrati et de’ legis<strong>la</strong>tori, per questo si ordina che li magnifici<br />
signori priori che per l’avenire si trovaranno il magistrato del mese di dicembre, debbano<br />
ogni anno a quel tempo, eleggere cinque cittadini, uno per ciascuna porta, di buon casato,<br />
qualità, conditione, opinione, coscienza et fama i quali debbano chiamarsi li Conservatori<br />
delle leggi pompose et debbansi publicarsi alli 20 di dicembre per tutto l’anno seguente<br />
insieme con gli altri offici publici, con piena facoltà auta et balìa di far osservare<br />
i presenti ordinamenti et punire li trasgressori nelle pene che in essi si contengono delle<br />
quali sia essequtore il canceliere del<strong>la</strong> ruota il quale in tutto quello che concernesse il<br />
presente officio sia obligato obedirle, assisterle et eseguire quanto et contra che da loro<br />
gli sarà ordinato, senza rispetto di cui sopra o eccetione alcuna, sotto pena del<strong>la</strong> perdita<br />
dell’officio suo.
192 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Ordinamentorum predictorum a reverendissimo domino vicelegato confirmatio.<br />
Illustrissime et reverendissime domine p<strong>la</strong>ceat domine vestre reverendissime<br />
ad humiles preces devotorum illius oratorum priorum artium et populi civitatis<br />
Perusiae et camerariorum suprascriptam legem et ordinationes pro bono pubblico<br />
dictae civitatis approbare, confirmare, et suae vicelegationis munere, et ea qua<br />
fungitur authoritate de novo statuere et il<strong>la</strong>s invio<strong>la</strong>biliter observari debere mandare,<br />
contrariis quibuscumque non obstantibus etc.<br />
Attentis narratis, approbamus, confirmamus, statuimus et irrevocabiliter observari<br />
mandamus, ut petitur.<br />
M. Cenetensis vicelegatus. Datum Perusie die XXIII martii MDLV<br />
Franciscus etc.<br />
91. [1555]<br />
Bandi<br />
Capitu<strong>la</strong> super resecatione ornamentorum mulierum 158<br />
92. 1559, 24 giugno<br />
Riformanze<br />
Capitu<strong>la</strong> super vestem virorum et mulierum 159<br />
Ancorché a ciaschuno debba essere licito disporre delle cose a suo benep<strong>la</strong>cito,<br />
et che ogni huomo per legge di natura sia libero moderatore et arbitro de’<br />
suoi beni, non di meno perché si vede che molte volte alcuni si abusano tanto<br />
sinistramente di tale arbitrio, che non solo portano ruina alle cose loro partico<strong>la</strong>ri,<br />
ma ancho grave danno et incommodo al<strong>la</strong> republica, al<strong>la</strong> quale è grandemente<br />
utile che ciaschuno usi bene le cose sue, et de qui è nato che nelle ben<br />
governate città ne’ tempi [antichi] et moderni si è molte volte con buone legge<br />
posto freno et modo alle superflue spese, nelle quali gli huomini si <strong>la</strong>sciano<br />
trascorrere quasi più per lo malo essempio et a gara degli altri, che per propria<br />
Et che tra l’altre cose che giurano li magnifici signori priori quando entrano in ufficio,<br />
debbono promettere il giuramento di favorire li sudetti officiali e procuratori che si<br />
osservino le presenti leggi et di non dare licenza ad alcuno di far cosa che venga contro<br />
d’esse.<br />
In così ottengha <strong>la</strong> confirmatione da Nostro.<br />
158 Vedi n. 90, 1555, 22 marzo. Riformanze. Ordinamenta super ornamentis mulierum<br />
facta.<br />
159 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 93, 1559. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne.
Perugia<br />
193<br />
et mera loro elettione; et partico<strong>la</strong>rmente in questa città da diversi reverendissimi<br />
signori legati et governatori che sonno stati per il tempo, et da più magistrati si<br />
è voluto provedere alle superflue pompe circa il vestire, massime delle donne;<br />
conoscendo che dall’abuso circa tal cosa non so<strong>la</strong>mente se dava impedimento ai<br />
matrimonii, ma si causava <strong>la</strong> povertà et ruina delle famiglie. Ma non essendo<br />
stato abastanza tutto quello che ci s’è fatto sin qui, anzi parendo che questo<br />
male sia andato ogni giorno acquistando più forze, et che <strong>la</strong> gioventù non habbi<br />
quasi altro maggiore desiderio che di consumarsi et ruinarsi, spendendo più di<br />
quello che ha ciaschuno in luxo et superflui vestimenti, li magnifici signori priori<br />
delle arti et popolo di Perugia, insieme con li signori consoli, auditori et camarlenghi,<br />
havuti diversi colloquii con molti gentilhuomini et cittadini, essendo collegialmente<br />
congregati con licenza del reverendissimo monsignor Giovambattista<br />
Castagna arcivescovo di Rossano, governatore di Perugia etc. per dare sufficiente<br />
et perpetuo remedio alli sudetti disordini, posero solennemente a partito a busso<strong>la</strong><br />
et fave, secondo il solito et consueto, et ottenute l’infrascritte reformationi<br />
et capitoli, cioè 160 :<br />
1. S’ordina che gli huomini di detta città non possino né debbano, sotto<br />
qual si voglino pretesto di grado, preminenza o nobiltà, portare in alcuna parte<br />
de’ vestimenti bottoni, pontali né qual si voglino altra maniera di fornimento et<br />
ornamento d’oro, di argento né di smalto, quantunche contrafatto, né manco<br />
alcuno racamo di seta, né panni o drappi divisati, foderati o distinti di diversi<br />
colori, ma secondo il civil uso d’uno istesso colore. Non prohibendo però loro il<br />
portare drappi intieri o tagliati a lor libito, et il guarnire i vestimenti con zugoletti<br />
o zaganette di seta al<strong>la</strong> moderna et con quel<strong>la</strong> quantità di drappo che a<br />
loro piacerà.<br />
2. Anchora s’ordina che le donne d’essa città cosi cittadine, come nobili et<br />
gentildonne di qual età, stato, grandezza, qualità o preminenza se siano, non<br />
possino in modo alcuno portare dentro né fuori di essa città alcuno ornamento<br />
d’oro, d’argento puro né contrafatto, né di perle o altre gemme sopra <strong>la</strong> testa,<br />
tanto in 161 fronzali, quanto in qualsivoglino altra sorta di legamento, eccetto una<br />
rete da fi<strong>la</strong> d’oro a loro libito; né manco berrette d’alcuna sorte, ma so<strong>la</strong>mente li<br />
cappelli di che sorte voglino, senza mettervi però racami, piume né medaglia<br />
alcuna.<br />
3. Prohibendo anchora alle dette donne, come di sopra, il portare alli orecchii<br />
anel<strong>la</strong>, pendenti o qual sia sorte di gemme et ornamento; volendo nondimeno<br />
che sia loro licito portare per al collo un vezzo solo sia di perle, di coralli o<br />
di che altra sorte vogliano, purché non sia d’oro né d’argento, vero né finto,<br />
smaltato, fi<strong>la</strong>to né intagliato, al quale possino agiongere un pendente d’oro o<br />
d’argento buono et semplice, senza alcuna di dette manifatture; et anchora le sia<br />
160 Ancorché ... et capitoli, cioè preambolo assente in n. 93, 1559. Bandi.<br />
161 n. 93, 1559. Bandi aggiunge scuffie.
194 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
lecito portare al collo una col<strong>la</strong>na d’oro puro di che valore le piacerà, senza<br />
smalto o intaglio alcuno, ma di semplice fattura.<br />
4. Non possano le dette donne portare alcuna gorghiera o colletto guarnito<br />
d’oro né d’argento né di perle, ma so<strong>la</strong>mente di seta o d’altro <strong>la</strong>voro a loro<br />
libito; et li sia lecito portare indosso una sottana et una vesta di drappo di che<br />
valore vogliano, purché in veruna d’esse non sia guarnimento d’oro né d’argento,<br />
come di sopra, né d’intaglio o di racamo, né di drappo stampato, fogliato et<br />
fioronato, né mancho tragino, ma so<strong>la</strong>mente allistate di semplice drappo, <strong>la</strong> sottana<br />
con braccia doi et <strong>la</strong> veste con braccia tre di che colore vogliano.<br />
5. Et parimente le sia lecito portare una ciamarra overo sbernia di drappo<br />
senz’ornamento d’oro né d’argento, come di sopra, né di alcuno intaglio, racamo<br />
o <strong>la</strong>voro, ma so<strong>la</strong>mente con liste di drappo, le quali non passino doi braccia, et<br />
volendo possino foderar<strong>la</strong> di pelle di che sorte voglino, purché l’una né l’altra<br />
non portino insieme con <strong>la</strong> vesta et sottana di drappo, acciò in un tempo medesimo<br />
non habbiano in dosso più di doi vestimenti di drappo.<br />
6. Et se volessero fare veste, sottane, ciamarre o sbernie di panno non<br />
possino mettervi alcun altro ornamento di qual sorte se vogliano, salvo che allistar<strong>la</strong><br />
con tre braccia di drappo di che colore et qualità venga loro voglia, purché<br />
le veste et sottane non siano aquartate, divisate o distinte di panno de diversi<br />
colori, né di drappo o panno insieme; ma so<strong>la</strong>mente con liste, come di sopra.<br />
Et alle braccia et alle mani non possino portare cathene né manigli di alcuna<br />
sorte né manco pelle di zebellini, armellini o d’altri simili in alcuna parte del<strong>la</strong><br />
persona; ma so<strong>la</strong>mente una fede et quattro altri anel<strong>la</strong> d’oro alle dita, un paro di<br />
guanti senz’alcun altro racamo o <strong>la</strong>voro, salvo che di seta, et una corona di che<br />
sorte vogliano, purché non passi quattro scudi, et ai piedi sia loro licito portare<br />
scarpe o pianelle di drappo con passamano di seta o filosello del medesimo<br />
colore senz’alcun altro ornamento de sopra vetato.<br />
7. Inoltre, per moderare le gravi spese che sogliono farsi in presentare le<br />
spose in tempo dei parti et altri tempi, s’ordina che i mariti mentre le spose<br />
saranno in casa delli padri non le possano dare mancie et offerte in dinari né<br />
doni in altre robbe, che eccedino in tutto il valore de florini doi per ciascheduno<br />
centinaro de fiorini che gli fusse stato dato o promesso in dote. Et gli<br />
altri attinenti dell’una et l’altra parte per <strong>la</strong> nuova affinità tra loro contratta<br />
non possino farsi presenti né mancie che escedino <strong>la</strong> valuta de ducati doi per<br />
ciaschuno; et li padri di dette spose o madri et fratelli non possino spendere<br />
in tempo delli parti in tutto quello che accadesse dare a dette impagliate oltra<br />
<strong>la</strong> somma di scudi quindici, siano di che qualità, nobiltà o preminenza si vogliano.<br />
8. Quanto agli habitanti nel contado et distretto di essa città, se ordina che<br />
li contadini et cittadini, così civili come rusticali, non soliti habitare familiarmente<br />
nel<strong>la</strong> città, non possano portare calze d’alcuna sorte di drappo, ma solo possino<br />
fodrar quelle di panno con braccia doi et mezzo di taffetà; et nel resto non<br />
possino portare alcuna cosa che per li presenti capitoli sia vietata alli cittadini et<br />
habitanti nel<strong>la</strong> città.
Perugia<br />
195<br />
9. Alle donne del contado, cittadine o contadine che siano, non solite habitare<br />
continuo et familiarmente nel<strong>la</strong> città, se vieta et prohibisce espressamente il<br />
possere, sotto qualsivogli pretesto o colore, portare indosso veste, sottane, ciamarre<br />
né sbernie d’alcuna sorte di drappo, ma so<strong>la</strong>mente di panno di che sorte<br />
vogliano con liste di drappo, che non eccedino in tutto <strong>la</strong> misura de doi braccia,<br />
et un paro de maniche di che drappo vogliano, senza alcun altro ornamento. Né<br />
manco possino portare in alcuna parte del<strong>la</strong> persona oro né argento, puro né<br />
finto, né manco perle o smalti, ma so<strong>la</strong>mente doi anel<strong>la</strong> d’oro o d’argento et<br />
una fede alle mani, et al collo un vezzo di coralli o d’altra sorte che non esceda<br />
il valore di tre scudi.<br />
10. Alle meretrici et cortigiane, cosi del<strong>la</strong> città come del contado, non se<br />
prohibisce alcuna sorte de vestimento et d’ornamento per li presenti capitoli<br />
vietato, ma se tollera che possino andare vestite a lor modo, purché non possino<br />
uscire mai di casa senza una berretta in testa, <strong>la</strong> quale non possino levare mai,<br />
etiamdio nel<strong>la</strong> chiesa, eccetto nell’altare del Sacramento; et essendo trovate senza,<br />
possano essere prese senza altra commissione, et incorrano ipso fatto <strong>la</strong> pena<br />
del<strong>la</strong> frusta; intendendo per meretrici quelle che sonno publicamente reputate<br />
per tali et che tengano scuo<strong>la</strong> aperta a tale esercizio.<br />
11. Et per più facile osservanza del presente ordinamento se prohibisce alli<br />
orefici di poter fare in modo alcuno né far fare alcuna delle cose vietate nelli<br />
sudetti capitoli, né mancho fare quelle che son permesse se non di tutt’oro overo<br />
argento fino, et non finto et affalsato, prohibendo a’ sarti, sartrici, racamatori,<br />
racamatrici, calzo<strong>la</strong>ri et ad ogni altro artefice il poter fare alcuno delli detti<br />
<strong>la</strong>vori et vestimenti vietati sotto le pene infrascritte.<br />
12. Dechiarando che qualunche persona in modo alcuno contrafacesse al<strong>la</strong><br />
continenza del presente statuto et ordinamento così in portare le cose in esso<br />
vietate, come in farle et <strong>la</strong>vorarle o far <strong>la</strong>vorare per sé o per altri, incorra ipso<br />
fatto <strong>la</strong> pena di scudi XXV per ciascheduno et ciascheduna volta et in alcuna<br />
cosa che contravvenisse, d’applicarse per un quarto alle zitelle Derelitte, un quarto<br />
alle zitelle Capuccine, et il resto all’accusatore et essequutore egualmente. I<br />
quali luoghi pii, accusatori et essequutori non possino in modo alcuno far gratia<br />
di tutto né di parte di detta pena; et facendo altrimenti non tenga né vaglia, et<br />
perdino ogni ragione che per l’avenire havessero sopradette pene, et in luocho<br />
di qualunche di loro contrafacesse succeda <strong>la</strong> reverenda Camera apostolica.<br />
13. Et perché nessuno possi escusarsi per minore età né patria potestà,<br />
s’ordina che alle dette pene siano li padri tenuti per li figliuoli et figliuole che<br />
contrafacessero in qual modo si voglino, i mariti per loro consorti, et li fratelli<br />
per loro sorelle non avendo padre, et li maestri et maestre per lor garzoni et<br />
<strong>la</strong>voranti che in alcuna parte contravenissero, come di sopra. Et sia lecito al<br />
barigello et al cavaliere et loro essequutori fare rigorosa essequutione etiamdio in<br />
mezzo le piazze et dovunche trovassero alcuna persona che contravenisse, come<br />
di sopra, senz’altra licenza o commissione; et trovandole et non facendone essequutione<br />
incorrano le medesime pene da togliersi et applicarsi ipso fatto al<strong>la</strong><br />
reverenda Camera apostolica; et delle dette cose debbano stare a sindicato.
196 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
93. 1559<br />
Bandi<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne 162<br />
94. 1562, giugno 2<br />
Riformanze<br />
Nova provisio et reforma super vestimentis virorum et mulierum 163<br />
Reforma <strong>generale</strong> sopra il vestire. Ancoraché ogni huomo per legge commune<br />
a tutte le gente sia libero moderatore et arbitro delle cose sue, nondimeno perché<br />
sicome molte volte ne’ tempi adietro, cosi anchi hoggie si vede, che molti si abusano<br />
tanto sinistramente di tale arbitrio che non solo portano ruina a le cose loro<br />
particu<strong>la</strong>re, ma anche grave danno et incommodo a <strong>la</strong> republica, al<strong>la</strong> quale è di<br />
molta autorità che ciascuno usi bene le cose sue, ne è seguito che necessariamente<br />
nelle ben governate città a’ tempi antichi et moderni si è più volte con buone leggi<br />
posto freno et modo a le superflue spese nelle quali li huomini si <strong>la</strong>sciano transcorrere<br />
più per lo esempio et a gara de li altri che per naturale e propria volontà<br />
loro, et partico<strong>la</strong>rmente in questa città da diversi reverendissimi signori legati e<br />
governatori, che vi sono stati pro tempore, et da più magistrati si è voluto provedere<br />
a le superflue pompe circa gli ornamenti e le veste, e massime delle donne,<br />
conoscendo che dallo abuso circa tal cosa si causava <strong>la</strong> povertà delle famiglie, et si<br />
dava non piccolo impedimento alli matrimonii, con una gran consequentia di molti<br />
altri gravi disordini. Ma non essendo stato abastanza tutto quello che ci si è fatto<br />
sin qui, anzi parendo, che questo male sia andato ogni giorno acquistando forze, e<br />
che <strong>la</strong> gioventù non habbia quasi altra mira, che di consumarsi, spendendo più di<br />
quello che ha in lusso e superflui ornamenti, lo illustrissimo signore Ascanio del<strong>la</strong><br />
Corgnia al presente capo del magistrato e li altri magnifici signori priori delle arti<br />
e popolo di Perugia suoi collegi, volendo come è l’officio e debito loro per quanto<br />
ponno dare perpetuo rimedio alli prefati disordini, giustamente con li signori consuli,<br />
auditori et camerlenghi, consultato ben prima il tutto con più savi et prudenti<br />
cittadini, hanno solennemente proveduto nel modo infrascritto.<br />
Per le donne.<br />
1. In prima si prohibisce et ordina che nissuna donna di Perugia, di qualunche<br />
grado, stato, conditione e preminentia si sia, possa portare in Perugia né<br />
162 Vedi n. 92, 1559, 24 giugno. Riformanze. Capitu<strong>la</strong> super vestem virorum et mulierum.<br />
163 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 95, 1562, agosto 24. Bandi. Modus et ordo generalis super<br />
vestibus et ornamentis tum hominum, tum etiam mulierum.
Perugia<br />
197<br />
fuori per il suo territorio né in casa alcuna veste, ornamento o altra cosa d’oro<br />
o argento sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to o tessuto, perle, gemme pretiose vere o fitte, eccetto<br />
sino al numero di tre anel<strong>la</strong> nelle dita, due catene d’oro, una non escedente il<br />
peso di scudi sei e l’altra di scudi vinticinque d’oro, et una cuffia o rete in testa,<br />
e doi pendenti alle orecchie schietti, quai pendenti non passino il valore di scudi<br />
quattro d’oro tra tutti doi.<br />
2. Item non possa portare ricami d’oro, d’argento o di seta di sorte alcuna;<br />
né meno alcuna cosa di smalto o smaltata.<br />
3. Che <strong>la</strong> guarnizione posta ad alcuna veste non possa passare <strong>la</strong> quantità di<br />
braccia tre a misura et altezza di raso; dichiarando che tal guarnitione si possa<br />
porre di fuori o di dentro per mostra a loro benep<strong>la</strong>cito, purché non passi detta<br />
quantità. Non guanti riccamati di seta, nonché di oro né argento né di perle.<br />
4. Non ventagli con catena o altro ornamento d’oro o di argento vero o<br />
fitto. Le corone non possino essere d’oro, di argento, di perle o di altre pietre<br />
pretiose vere o fitte, eccetto li paternostri di esse, i quali possino essere d’oro o<br />
di argento come loro pare.<br />
5. Non possano portare né havere per usare veste di drappo che passino il<br />
numero di tre; dechiarando però che sia lecito havere et usare, oltre le dette tre<br />
veste, due zimarre o due sbernie, o una zimarra et una sbernia di drappo; ma<br />
non si possino trinciare, tagliare né ornare in modo alcuno d’altro <strong>la</strong>voro, eccetto<br />
<strong>la</strong> guarnitione, busti e maniche, quali si possano tagliare a modo loro, purché<br />
<strong>la</strong> guarnitione non passi <strong>la</strong> quantità sopra permessa et taxata. Dechiarando che<br />
ancora le veste di panno e di ogni altra sorte che di drappo si possino guarnire<br />
di velluto o di altro drappo o di seta d’ogni colore.<br />
6. Non possano fare calze né calzoni per cavalcare né per altro uso loro di<br />
alcuna sorte di drappo, se non di taffetà o di ormosino semplice, senza altro<br />
ornamento.<br />
7. Che le zimarre et tutte l’altre veste permesse, tanto di drappo come di<br />
panno o de altre sorte, non possino havere stragini longhi di ataccare, ma sieno<br />
tonde honestamente.<br />
8. A li zebbelini che si portino al collo o in mano non si possa ponere<br />
catena, teste, cordone, o altro ligamento né ornamento d’oro o di argento sodo,<br />
tirato, tessuto né fi<strong>la</strong>to, perle, gemme né pietre pretiose vere o fitte in modo<br />
alcuno.<br />
9. Che le sopradette prohibitione non se intendono per le cortigiane o publiche<br />
meretrice, quali possino vestire e portare liberamente ogni sorta di ornamento;<br />
dechiarando però che quando vanno fuora di casa sieno tenute portare<br />
<strong>la</strong> berretta in testa, etiam quando e mentre stanno in chiesa, sotto <strong>la</strong> pena di<br />
scudi dieci per ciascuna volta.<br />
1. Le contadine, etiam fatte cittadine per privilegi, et altre donne familiarmente<br />
habitante il contado et esercitanti l’arte rusticale, non possino portare<br />
alcuna sorte di oro vero né finto, eccetto in uno anello solo per il dito, et li sia<br />
prohibito ogni sorte di rachame etiam di argento o di seta, perle, et ogni sorte
198 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
di veste, non solo di oro o di argento ma etiam di drappo di seta, eccetto un<br />
paro di maniche, una balzana o lista o cordone o francia o trina o passamano o<br />
zaghena o fascia, et alli busti et maniche senza altro <strong>la</strong>voro, intagli, stampe o<br />
groppi. Le qual cose possino essere di velluto o di altro drappo d’ogni colore, e<br />
possino similmente havere et portare cuffia, bindelle del<strong>la</strong> testa, benda, velo,<br />
collecto da spalle, gorghiere e cinti di seta, et uno vezzo che non passi uno<br />
scudo e mezzo, e non possino portare coralli alle mani.<br />
Per li huomini.<br />
1. Non sia lecito alli huomini di detta città o suo contado, di qualunche<br />
sorte, grado, condizione o preheminentia si sieno, portare in berretta, capello né<br />
in alcuna sorta di vestimento medaglie, bottoni, rosette, pontali, fibbie, cordoni,<br />
fiocchi, passamani, trine, treccia, francia o altro ornamento d’oro o d’argento<br />
vero o fitto, o altra cosa orata o argentata, eccetto col<strong>la</strong>ne per il collo o dove li<br />
piacessi, et anelli per le dita, et eccetto spadi, pugnali, cinture da spade, sproni<br />
o altre armi da offendere et difendere, che possino essere dorati o argentati a<br />
loro benep<strong>la</strong>cito.<br />
2. Non possano in loro berrette, capelli né altra sorta di vestimento o coprimento<br />
di persona, piccolo o grande, havere riccami d’oro o d’argento o di<br />
seta in modo alcuno; né portare saii, buricchi, collecti, calze o altra cosa da<br />
vestire di te<strong>la</strong> o broccato d’oro o di argento, tutto o parte, puro o misto, né<br />
camiscie <strong>la</strong>vorate di oro o di argento.<br />
3. Non possano fare calze né calzoni di drappo alcuno tagliati, eccetto che<br />
di velluto, non ci ne mettendo però più di duo braccia, e per fodero di esse tre<br />
braccia di taffetà; et quelle o quelli non tagliati non possino escedere tre braccia<br />
di drappo a misura et altezza di raso; ma quelli che non sono di drappo si<br />
possino tagliare e foderare etiam con duo braccia di velluto overo con taffetà o<br />
ormosi o raso, purché non passi tre braccia di drappo dell’altezza di raso, overo<br />
uno braccio e mezzo di drappo alto come si fanno ordinariamente gli ormesi o<br />
taffetà alti. Prohibendo insomma in tutto e per tutto li braconi al<strong>la</strong> Napolitana o<br />
Sguizzera; tollerando però un poco di honesto sgonfio senza alcuna impitura di<br />
qual si voglia cosa. Dichiarando che o di drappo o d’altra sorte che sieno dette<br />
calze o calzoni habbiano ad essere semplici, senza alcuna guarnitione o altro<br />
ornamento; e si se facessero [spezzate] possano havere tanto più di taffetà, ormosi<br />
o raso o altro drappo quanto commodamente basti per li ginocchini.<br />
4. Alli tabarri, robbe o robboni non sia lecito porre per guarnitione più di<br />
braccia tre, et alle cappe duo e mezzo di drappo di misura et altezza di raso,<br />
fuori o dentro, come li piace, et li sia lecito anco or<strong>la</strong>rli con un passamano a<br />
torno.<br />
5. Alli saii, boricchi o collecti uno braccio e mezzo solo di drappo del<strong>la</strong><br />
misura et altezza predetta, se non sono di drappo; ma essendo di drappo, sieno<br />
schietti e semplici, senza altro guarnimento, eccetto, si vogliono, uno orlo di<br />
passamano. Possino in luogo di detta guarnitione di drappo havere, volendo,<br />
uno filo solo et ordine di francia o di passamano o di trine o di zagana o di<br />
cordone, o due righette sole e semplice, o uno orlo di seta.
Perugia<br />
199<br />
6. Li giupponi di drappo, corame, te<strong>la</strong>, o di altra sorte, possano esser rigati<br />
con seta o refe, et havere intorno uno orlo solo di passamano o di altro drappo,<br />
o vero un cordone o trina o francia o zaghena o due righette di seta e non più;<br />
ma non possano esser fodrati di drappo alcuno, eccetto alle mani, al collo e<br />
dinanzi un poco.<br />
7. Le calze e calzoni di corame o di camozza sani possano essere rigati di<br />
seta o refe; ma, essendo tagliati, non possino esser rigati, ma bene fodrati di<br />
taffetà ormesi o raso del<strong>la</strong> quantità come di sopra.<br />
8. Alli contadini non sia lecito portare alcuna sorte di drappo, salvo nelle<br />
calze braccia tre di taffetà de l’altezza del raso.<br />
1. Se dichiara che le presente prohibitione, tanto di donne quanto di huomini,<br />
non se intendano per li putti o fanciulle fino al<strong>la</strong> età di anni quattro finiti;<br />
ma sopra quelli sieno compresi tutti li altri senza alcuna eccettione di età, di<br />
sesso, grado o conditione.<br />
2. Dechiarasi ancora, che nelli presenti ordini et decreti si intendino compresi<br />
etiam li forostieri et forostiere habitante in Perugia o suo contado, e<br />
similmente li scho<strong>la</strong>ri che vi fossero a studio, de qualunche stato o condizione;<br />
ma quelli che vi capitassero per transito dal dì che saranno intrati nel<strong>la</strong> città o<br />
luogo di essa habbino tempo quaranta giorni e non più, sotto <strong>la</strong> medesima<br />
pena.<br />
3. E perché ciaschuno, tanto maschio come femina, possa havere commodità<br />
di provedere al bisogno et indennità sua quanto sia possibile si concede che li<br />
panni, veste, oro, argento, perle, ricame, calze, calzoni e tutte l’altre cose di<br />
sopra vietate, li quali sino al presente si havessero o fossero fatte o tagliate o<br />
cominciate, si possino portare da ciascuna persona liberamente, senza alcuna pena,<br />
sino a tutto il carnevale prossimo da venire del sequente anno 1563, ma dopo<br />
quel termine si debba poi osservare quanto è di sopra, et habbia il presente<br />
ordine, forza e virtù in ogni sua parte invio<strong>la</strong>bilmente senza altra intimatione et<br />
pubblicazione.<br />
4. La pena per ciaschuna volta che serà contravenuto in tutto o in parte a<br />
le presente constitutioni sia per ciascheduna persona, maschio o femina, <strong>la</strong> perdita<br />
de <strong>la</strong> cosa prohibita e de quel<strong>la</strong> dove fosse ataccata o posta, et di dieci scudi,<br />
d’applicarsi, tanto le cose perdute quanto <strong>la</strong> pena pecuniaria, per un quarto allo<br />
accusatore, per l’altro allo essecutore, e per <strong>la</strong> metà allo hospitale del<strong>la</strong> Misericordia,<br />
Derelitte, Capuccine e Convertite egualmente. Per le quali pene sia obligato<br />
il marito per <strong>la</strong> moglie, si sia ita a marito, e quando no, il padre per li<br />
figliuoli, e non havendo padre, li fratelli o quelli che li havessero in custodia o<br />
cura, maschi o femine; dechiarando, che li padri negli altri casi sieno indistintamente<br />
tenuti alle pene sudette per li figliuoli che contrafaranno a li ordini presenti.<br />
Si debba credere allo accusatore con uno testimonio idoneo e loro giuramento.<br />
5. Per maggiore osservantia si comanda et ordina alli orefici, sarti, riccamatori,<br />
calzo<strong>la</strong>ri et ad ogni altro mastro et artefice, tanto maschio quanto femina,
200 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
che non possano per modo alcuno in publico o segreto tagliare, fabricare, <strong>la</strong>vorare,<br />
cuscire o disegnare cosa alcuna contra le sopradette prohibitione et presenti<br />
ordini; dechiarando che il mastro, patrone o patrona, sian tenuti per il garzone o<br />
<strong>la</strong>vorante, et quello che il rive<strong>la</strong>sse, oltre <strong>la</strong> sua parte del<strong>la</strong> pena, quale habbia<br />
come accusatore, sia liberato da ogni colpa ch’egli vi havesse et da ogni pena<br />
per esso incorsa in tutto, e sia tenuto segreto.<br />
6. Che del<strong>la</strong> detta pena incorsa non se possa fare gratia alcuna senza consenso<br />
del reverendissimo superiore insieme con li signori priori e camerlenghi<br />
per il tempo, vincendole però li detti camorlenghi per trentacinque fave bianche<br />
almanco; e questo intra termine di cinque giorni continui dopo il dì del<strong>la</strong> essequtione<br />
o del<strong>la</strong> accusatione provata o verificata, e non altrimenti né in altro<br />
modo.<br />
7. Per <strong>la</strong> osservazione perpetua et invio<strong>la</strong>bile del presente ordine si possa e<br />
debba procedere sommariamente, senza lite né scrittura con mano regia, vista <strong>la</strong><br />
so<strong>la</strong> pura e mera verità.<br />
8. Et all’officiale o essecutore publico sia lecito trovarlo in fatto che alcuna<br />
persona contravenisse, fare <strong>la</strong> essequtione sopra <strong>la</strong> cosa prohibita, di sua propria<br />
autorità, senza altra licentia, essendo cosa che si possa allora levare comodamente,<br />
comme guanti, catene, colletti, perle, manigli, pendenti, pianelle, anel<strong>la</strong>, berrette,<br />
cappe, tabarri, ventaglie, zibbelini e simil cose; ma si fussero veste da<br />
donne, come sbernie, zimarre, sottane, camorre, calze, gipponi, sai, camiscie,<br />
boricchi o simili, si possa fare comodamente in ogni luogo, etiam in chiesa, che<br />
subbito debba andare in casa a spogliarsi, et fare <strong>la</strong> debita essecutione nel<strong>la</strong> cosa<br />
prohibita. Et chi non obedisse caschi in pena del doppio: e de tal comandamento<br />
si creda all’essecutore o officiale con un testimonio degno di fede con loro<br />
giuramento.<br />
9. Che giudice e conservatore del<strong>la</strong> presente legge sia il magnifico podestà<br />
et il capitano del<strong>la</strong> Ruota di Perugia, et ciascuno di essi in solido; havendo<br />
però tra essi sempre luogo <strong>la</strong> preventione in ciascuno caso, o vero chi sarà per<br />
il tempo in luogo loro, li quali debbano procedere sommariamente, come di<br />
sopra, e senza sportule, premio o rispetto di persona alcuna, esseguire interamente<br />
e con effetto li predetti ordini e decreti. Dal<strong>la</strong> sententia de’ quali non si<br />
possa appel<strong>la</strong>re, rec<strong>la</strong>mare, né supplicare, né in modo alcuno ricorrere. Et al<strong>la</strong><br />
distributione delle dette pene si debba con quel giudice che haverà <strong>la</strong> causa in<br />
mano intervenire etiam il reverendissimo priore del detto hospitale, sì che fidelmente<br />
ciascuno habbi <strong>la</strong> parte sua, senza fraude alcuna. Et mancando li<br />
detti magnifici podestà e capitano di procedere, esseguire et distribuire, come<br />
di sopra, caschuno nel<strong>la</strong> medesima pena, cosi de li dieci scudi come del valore<br />
del<strong>la</strong> cosa usata contra il presente divieto, da imputarseli et punirsi nel loro<br />
sindicato e retenersi del loro sa<strong>la</strong>rio, o pagare del loro proprio irremessibilmente.
Perugia<br />
95. 1562, agosto 24<br />
Bandi<br />
Modus et ordo generalis super vestibus et ornamentis tum hominum,<br />
tum etiam mulierum 164<br />
201<br />
Illustrissime et reverendissime domine p<strong>la</strong>ceat V.D. illustrissime et reverendissime<br />
ad humiles preces devotorum iliius oratorum priorum, necnon consulum,<br />
auditorum, ceterorumque camerariorum artium et populi civitatis Perusiae legem,<br />
ordinationes, moderationes ac reformationes suprascriptas pro honestatis ac decoris<br />
conservatione et bono publico dicte civitatis approbare, confirmare et sue<br />
legationis, munere et ea qua fungitur autoritate de novo statuere, decernere, et<br />
sancire. Il<strong>la</strong>sque in omnibus et per omnia invio<strong>la</strong>biliter observari, mandare et<br />
totaliter exequi iubere et committere ac et, si libet, de speciali gratia se ipsam a<br />
licentiis que forte de predictis rebus et earum qualibet sibi a quorumque cuiusvis<br />
dignitatis preterentur abstinere aucthoritatique sue in hac parte dumtaxat<br />
cedere, contrariis non obstantibus quibuscunque etc. quibus omnibus p<strong>la</strong>ceat pro<br />
hac vice derogare.<br />
Confirmamus, approbamus, statuimus, decernimus et invio<strong>la</strong>biliter observari<br />
mandamus ac concedimus ut petitur.<br />
Iu. Cardinalis Urbin. legatus.<br />
Datum Perusie die XXIIII augusti 1562<br />
1562 die XXV augusti Meschinus Andree publicus tubicina comunis magnifice<br />
civitatis Perusie retulit mihi Sancti Pelliciario, cancel<strong>la</strong>rio se dicta die una cum<br />
aliis tubicinis dicte civitatis per p<strong>la</strong>teas et loca solita eiusdem suprascriptam legem<br />
seu reformam solemniter publicasse etc.<br />
Sanctes cancel<strong>la</strong>rius Franciscus Druda.<br />
96. 1562, ottobre 1<br />
Breve apostolico<br />
Pio IV conferma <strong>la</strong> delibera del 2 giugno precedente 165<br />
Pius papa IIII. Ad perpetuam rei memoriam. Romanus pontifex, quem rector<br />
ille celestis vicarium sibi constituit in terris licet de cunctorum fidelium statu<br />
164 Vedi, per il testo del documento confermato, n. 94, 1562, giugno 2. Riformanze,<br />
Nova provisio et reforma super vestimentis virorum et mulierum.<br />
165 Si è deciso di riproporre il testo del<strong>la</strong> delibera in quanto qui presentato nel<strong>la</strong> sua<br />
forme ufficiale in lingua <strong>la</strong>tina.
202 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
prospere dirigendo frequenter cogitet, erga tamen illos vigi<strong>la</strong>ntius adhibet studium<br />
quos sub suo sancteque romane Ecclesie gubernaculo videt in spiritualibus<br />
et temporalibus esse constitutos, et que pro publicis privatisque illorum utilitate<br />
atque decore prudenter ordinata cognoscit ut firmiori gradu subsistant et accuratius<br />
observentur libenter non solum approbare sed etiam innovare consuevit, sane<br />
nuper, ut accepimus dilecti filii nobilis vir Ascanius de <strong>la</strong> Corgna ceterique priores<br />
artium et populi ac consules, auditores et camerarii civitatis nostre Perusine<br />
provide considerantes superfluitatem luxumque et vanitatem vestitus et ornatus<br />
civium, comitatensium et aliorum habitatorum utriusque sexus civitatis predicte<br />
eiusque comitatus in immensum, sumptusque intollerabiles in maximam, non solum<br />
particu<strong>la</strong>rium personarum verum etiam reipublice, perniciem pervenisse, ac<br />
propterea necessarium esse huic effrenate licentie contagiosoque malo frenum<br />
aliquando imponere, habita etiam super hiis cum aliquot antiquioribus et prudentioribus<br />
concivibus suis matura deliberatione, ordinationes et prohibitiones,<br />
moderationesque et reformationes <strong>generale</strong>s atque solemnes in hunc qui sequitur<br />
modum ediderunt, videlicet:<br />
Quod nul<strong>la</strong> mulier Perusina, cuiuscumque gradus, status, conditionis et preeminentie<br />
existeret, in civitate vel eius territorio, etiam domi, vestem aliquam vel<br />
ornamentum aut rem aliam ex auro vel argento solido, tirato, fi<strong>la</strong>to vel texto,<br />
uniones gemmasve preciosas, veras aut adulterinas seu fictas, ademptis tribus<br />
annulis in digitis et duabus cathenis aureis, una videlicet sex et altera vigintiquinque<br />
scutorum auri pondus non excedentibus, ac uno reticulo seu cuffia in<br />
capite, duobusque in auribus seu aurium pendentibus puris valorem quatuor scutorum<br />
similium insimul non excedentibus portare posset.<br />
Nec mulier aliqua ricamum aureum vel argenteum sive sericeum cuiusvis<br />
qualitatis, neque rem aliquam ex malto vel smaltatam gestare posset, preterea<br />
quod ornatus seu guarnitio alicui vesti addita mensuram trium brachiorum altitudinis<br />
rasie excedere nequiret; que guarnitio intus vel foris ad benep<strong>la</strong>citum<br />
apponi posset, dummodo quantitatem trium brachiorum non excederet, nul<strong>la</strong>que<br />
il<strong>la</strong>rum chirotecis, auro, argento vel gemmis nec serico quidem <strong>la</strong>boratis,<br />
nec venti<strong>la</strong>bro, cathenis aliisve ornamentis, auro vel argento, vero seu ficto,<br />
alligato uti posset; quodque earum corone precarie ex auro vel argento, gemmis<br />
aliisve <strong>la</strong>pillis preciosis, veris aut fictis, esse nequirent, exceptis maiusculis<br />
il<strong>la</strong>rum grumis quos paternoster vocant, qui aurei vel argentei ad libitum esse<br />
possent; ita tamen, quod liceret eis ultra tres vestes huiusmodi: duas zimaras<br />
vel duas sbernias sericeas aut unam ex singulis habere, et illis uti, quas tamen<br />
minutim scindere seu trinciare nequirent; neque alio super inducto cultu ul<strong>la</strong>tenus<br />
ornare, ademptis guarnitione, bustis et manicis, quas ad benep<strong>la</strong>citum scindi<br />
possent.<br />
Dec<strong>la</strong>rantes quod vestes <strong>la</strong>nee et quecunque sericee, villuto alioque drappo<br />
vel serico cuiusvis coloris ornari seu guarniri possent, nec valerent ipsae mulieres<br />
femoralia etiam ad equitandum vel alium usum ex aliqua drappi specie, sed<br />
solum ex taffeta vel ormesino simplici et absque aliquo ornamento habere. Que<br />
zimare alieque mulieribus permisse vestes, tam <strong>la</strong>nee quam drappee vel sericee,
Perugia<br />
203<br />
longas ad corrugandum seu sursum affigendum stragines non haberent, sed cum<br />
honestate rotunde essent. Quodque zibellinis in collo vel manu gestari solitis<br />
cathena aliqua sive testa vel cordu<strong>la</strong> aliuduc ligamen vel ornamentum ex auro<br />
vel argento solido, tirato, texto vel fi<strong>la</strong>to aut uniones, gemme <strong>la</strong>pillive preciosi,<br />
veri seu ficti, applicari nequirent.<br />
Quequidem prohibitiones ad impudicas seu curiales mulieres aliasque publicas<br />
meretrices minime extendi possent, sed il<strong>la</strong>s vestes quaslibet aliosque cuiusvis<br />
generis cultus libere gestare possent, que tamen in publicum prodeuntes et etiam<br />
in ecclesia biretum in capite, sub pena decem scutorum quoties contravenirent<br />
incurrenda, gestari deberent.<br />
Mulieres vero comitatenses que etiam ex privilegio cives essent, et aliae familiariter<br />
in ipso comitatu Perusino habitantes artemque rusticam exercentes aliquam<br />
auri, veri vel ficti, speciem gestare non possent, dempto unico annulo;<br />
illisque omne genus recami, etiam argentei vel sericei, sed et uniones et quecunque<br />
vestes, non solum ex auro et argento, sed etiam ex drappo et serico essent<br />
omnino prohibite, excepto uno manicarum pari et una balsana seu lista, cordone,<br />
frangia, trina, passamano, zagana vel fascia, idque in bustis et manicis absque<br />
alio opere scissura seu tallio, stampa vel gruppo, que res ex villuto aliove drappo<br />
vel serico cuiusvis coloris esse possent.<br />
Ipseque mulieres comitatenses reticu<strong>la</strong> sive cuffias ac capitis bindel<strong>la</strong>s, bendas,<br />
vel humeralia seu col<strong>la</strong>ria, gorghieram, cingulum sericeum et vestium, unum<br />
valorem unius scuti cum dimidium non excedens; nul<strong>la</strong> tamen in manibus corallia<br />
gestare possent.<br />
Quo vero ad homines pertinebat, non liceret alicui civitatis vel comitatus<br />
predictorum viro cuiuslibet gradus, conditionis vel preeminentie esset gestare<br />
in pileo sive bireto aut capello aliove habitu suo medaglias, botones, rosetas,<br />
pontalia, fibbias, cordonos, floccos, passamanus, trinas, trecias, frangias aliudve<br />
ornamentum ex auro vel argento, vero vel ficto, seu aliam rem deauratam vel<br />
argentatam, demptis torquibus seu col<strong>la</strong>nis et annulis necnon ensibus eorumque<br />
cingulis, pugionibus, calcaribus aliisque offensivis et defensivis armis que ad<br />
libitum aurata et argentata esse valerent, nec possent in suis biretis, capellis<br />
aliisve indumentis quibuscunque ricama ex auro, argento vel serico aliquantus<br />
habere, nec saios, burichos, thoraces seu colletos, femoralia aliave indumenta<br />
ex te<strong>la</strong> vel brocato aureo vel argenteo, in toto vel parte, puro vel mixto, neque<br />
indusia seu camisas ex auro vel argento <strong>la</strong>boratas, neque caligas vel femoralia<br />
ex drappo aliquo minutim discisso nisi ex villuto habere. Et quoad villutum<br />
huiusmodi dummodo ultra duo brachia et pro eius fodra ultra tria taffeti brachia<br />
non apponerent; alia vero non discissa tria drappi brachia mensure et<br />
altitudinis rasee non excederent, sed ea que drappea non essent discindi et<br />
dupplicari seu foderari, etiam cum duobus brachiis villuti seu taffeta, ormesino<br />
vel raso, possent, dummodo tria brachia drappi altitudinis rasee seu unius brachii<br />
cum dimidio drappi alti prout ormesini et taffeta alti ordinarie fiebant non<br />
excederent.<br />
Et insuper prohibuerunt in omnibus et per omnia femoralia ad usum Nea-
204 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
politanum seu Helveticum 166 , tollerando tamen in his pusillum quid honesti tumoris,<br />
et hoc absque aliqua impletura, dec<strong>la</strong>rantes huiusmodi caligas vel femoralia,<br />
seu sericea seu cuiusvis alterius generis existentia, simplicia et absque ul<strong>la</strong><br />
guarnitione aliove ornamento esse debere; et si ad genua essent aperta tantum<br />
pluris serici, taffeta, ormesini, rasi vel alterius drappi haberent quantum commode<br />
pro genibus ipsis cooperiendis sufficeret, nec liceret tabarris, robis vel robonibus<br />
pro guarnitionibus illorum plusquam tria brachia; cappis vero plusquam duo<br />
brachia cum dimidio drappi mensure et altitudinis rasee, foris vel intus, ad libitum,<br />
que etiam in circuitu uno passamanu ornari possent.<br />
Saiis autem, burichis et colletis, si drappea non essent, brachium unum cum<br />
dimidio guarnitionis drappee mensure et altitudinis predicte applicari possent; si<br />
vero drappea forent, absque ullo omnino guarnimento fierent, quibus tamen unus<br />
passamanus limbulus apponi posset, et si magis p<strong>la</strong>ceret loco guarnitionis drappalis<br />
huiusmodi unicum uniusque ordinis filum ex frangia, passamanu, trinis, zagana<br />
vel cordone aut due sole et simplices virgule sive rigette aut unicus limbus<br />
sericeus apponi posset.<br />
Gipponi vero drappales coriacei vel te<strong>la</strong>res aut alterius cuiusvis generis serico<br />
vel filo rigati esse, et in circuitu solum limbulum passamanus vel alterius drappi,<br />
seu cordonem, trinam, frangiam, zaganam aut duas serici righettas et non ultra<br />
habere, nec ullo modo ex aliquo drappo preterquam paululum circa manus collum<br />
et ab anterioris pectoris parte dupplicati seu foderati esse possent.<br />
Calige autem et femoralia, coriacea vel ex scamossa sana ex serico vel filo<br />
virgu<strong>la</strong>ta seu rigata esse possent, alioquin si discissa essent minime rigata, sed<br />
bene ex taffeta, ormesino vel raso qualitatis premisse foderata esse possent. Porro<br />
quoad comitatenses homines pertinebat non illis aliquam drappi speciem gestare<br />
liceret preterquam in femoralibus in quibus tria brachia taffeti altitudinis<br />
rasce habere possent.<br />
Dec<strong>la</strong>rantes prohibitiones huiusmodi ad utriusque sexus infantes qui quartum<br />
sue etatis annum non implevissent minime extendi, supra quam etatem omnes<br />
indiferenter ac etiam omnes utriusque sexus forenses in civitate et comitatu prefatis<br />
habitantes ac sco<strong>la</strong>res cuiuscunque status et conditionis ibi studentes sub<br />
inhibitionibus et ordinationibus huiusmodi comprehenderentur, sed ab illis exciperentur<br />
il<strong>la</strong>c transeuntes vel alias ibi habitantes usque ad quadragesimum habitationis<br />
sue diem completum, quo tempore finito eisdem prohibitionibus subiacerent,<br />
et ut quibuslibet utriusque sexus civis et habitator indemnitati sue consulere<br />
posset.<br />
Concesserunt quod quicumque vestes, aurum, argentum, uniones, ricama, caligas<br />
et femoralia aliasque res prohibitas huiusmodi vel perfectas vel etiam inchoatas<br />
haberent, il<strong>la</strong> usque ad carnisprivium proxime futurum libere gestare et<br />
illis uti possent, et deinde quilibet ad premissorum observationem teneretur premissaque<br />
omnia et singu<strong>la</strong> absque alia eorum intimatione vel publicationem in-<br />
166 Neapolitanum seu Helveticum su rasura.
Perugia<br />
205<br />
vio<strong>la</strong>biliter observari deberet sub pena perditionis rei proibite ac alterius cui forsan<br />
il<strong>la</strong> affixa forent ac etiam decem scutorum pro una accusatori et pro alia<br />
executori et pro reliquis duabus quartis partibus rei prohibite et pecunie huiusmodi<br />
hospitali Misericordie ac Derelictarum, Capuccinorum et Convertitarum<br />
monasteriis equaliter applicanda. Pro qua pena maritus pro uxore et pater pro<br />
filiis, et in defectum patris pro minoribus delinquentibus eorum fratres vel alii<br />
custodes tenerentur; in aliis vero casibus supradictis patres pro filiis contrafacientibus<br />
indistincte obligati essent et accusatori unique testi idoneo et eorum iuramentis<br />
credi deberet.<br />
Et pro maiori premissorum observantia ordinatum et preceptum fuit aurificibus,<br />
sartoribus, ricamatoribus, calceo<strong>la</strong>riis aliisque magistris et artificibus utriusque<br />
sexus, ne rem aliquam sub prohibitionibus huiusmodi contentam vel amprehensam<br />
contra il<strong>la</strong>rum tenorem, publice vel occulte, ullo modo scindere,<br />
fabricare, operari, sarcire vel alias designare possent, ita quod magister et patronus<br />
seu patrona pro famulo seu operario teneretur, illorumque accusator seu<br />
reve<strong>la</strong>tor ultra partem pene sibi tamquam accusatori debitam ab omni culpa et<br />
pena, si quam in eo incurrisset, liberatus foret nec reve<strong>la</strong>retur. De quibus penis<br />
incursis vel eorum aliqua nisi de superioris ipsorum priorum et camerariorum<br />
pro tempore existentium consensu nul<strong>la</strong> fieret gratia, in quo tamen pene remittende<br />
negotio camerarii ipsi per trigintaquinque fabas albas ad minus, et hoc<br />
infra quinque dies continuos dicte executionis vel accusationis probate et verificate<br />
immediate sequentes, et non alias nec alio modo obtinere seu vincere<br />
possent.<br />
Pro quorum perpetua et invio<strong>la</strong>bili observatione premissorum posset et deberet<br />
in eis procedi summarie sine lite et scriptura manu regia so<strong>la</strong>, mera et<br />
pura facti veritate inspecta; liceretque officiali seu executori publico personam<br />
aliquam in facto contravenientem reperienti facere executionem supra rem prohibitam<br />
sua propria auctoritate absque alterius licentia; dummodo res ipsa in<br />
promptu commode auferri posset, prout chirotece, cathene, humeralia sive col<strong>la</strong>ria,<br />
uniones, manice, pendentes, p<strong>la</strong>nelle, anuli, bireta, cappe, tabarrii, venti<strong>la</strong>bra,<br />
zibellini et alia id genus; si vero vestes essent muliebres prout sunt sbernie,<br />
zimarre, subucule sive suttane, gamorre, calige, toraces seu gipponi, saii, indusia<br />
seu camisie, bonrichi et similia eis ubique locorum etiam in ecclesia repertis<br />
precipi posset domum subito redierent, et ibi res prohibitas deponerent, super<br />
quibus mox executio fieret; et si quis in premissis inobediens reperiretur in pena<br />
dupli caderet ac de huiusmodi precepto executori vel officiali et uni testi fide<br />
digno iuratis crederetur.<br />
Quorum omnium iudices et conservatores esse voluerunt potestatem et capitaneum<br />
Rote Perusine pro tempore existentes, et utrunque eorum in solidum vel<br />
eorum locatenentem, ita quod in omni casu preventioni locus esset; deberentque<br />
iudices ipsi sine sportulis vel premio summarie prout supra decidere, ordinationesque<br />
et decreta huiusmodi absque illius persone respectu integre et cum effectu<br />
exequi, a quorum sententia appel<strong>la</strong>ri, rec<strong>la</strong>mari, supplicari vel ad aliud recursum<br />
haberi non posset, in penarum vero pro tempore incursarum distributione
206 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
facienda una cum iudice causae prior dicti hospitalis pro tempore existens intervenire<br />
deberet, ita quod quilibet partem suam, omni fraude cessante, consequeretur.<br />
Quibus potestate et capitaneo in premissis procedere, exequi et distribuere<br />
cessantibus ipsi in eandem penam tam decem scutorum quam valoris rei prohibite<br />
incurrerent, videlicet sibi in suo sindicatu postmodum imputandam, in eisque<br />
puniendam et ex illorum sa<strong>la</strong>rio retinendam, vel ex propriis eorum pecuniis irremisibiliter<br />
solvendam.<br />
Quibus prohibitionibus, ordinationibus, moderationibus et reformationibus<br />
premissis ad dilecti filii nostri Iulii, Sancti Petri ad Vincu<strong>la</strong> dyaconi cardinalis,<br />
nostri et apostolice Sedis in dicta civitate legati notitiam postmodum deductis,<br />
illique pro priorum, consulum et aliorum predictorum parte quantus il<strong>la</strong> confirmare<br />
ac de novo statuere atque iubere, seque a licentiis que forte in premissis<br />
vel eorum aliquibus sibi a quocumque cuiusvis dignitatis peterentur concedendis<br />
abstinere, sueque in hac parte dumtaxat auctoritati cedere dignaretur supplicato<br />
premissa, omnia et singu<strong>la</strong> prefatus Iulius cardinalis confirmavit, approbavit, statuit,<br />
decrevit et invio<strong>la</strong>biliter observari mandavit atque concessit, prout in uno<br />
vel pluribus documentis publicis desuper confectis plenius continetur.<br />
Nos, igitur, qui civitatis predicte non solum publicum sed etiam uniuscuiusque<br />
civis et habitatoris privatum decorem, honestatem et commodum, ut par<br />
est, sincero desideramus affectu veriores prohibitionum, ordinationum, statutorum<br />
et aliorum premissorum ac inde secutorum tenores presentibus pro expressis<br />
habentes, motu proprio non ad priorum, consulum, auditorum, camerariorum<br />
et aliorum prefatorum pro illis nobis super hoc ob<strong>la</strong>te petitionis instantiam<br />
sed de nostra mera deliberatione et ex certa scientia inhibitiones, moderationes,<br />
reformationes, ordinationes, statuta, decreta, mandata et concessiones<br />
omniaque et singu<strong>la</strong> alia premissa ac alias, eisdem modo et forma quibus in<br />
documentis predictis, etiam vulgari sermone, descripta sunt et inde secuta quecunque<br />
apostolica auctoritate tenore presentium confirmamus et approbamus<br />
ac illis perpetue et invio<strong>la</strong>bilis firmitatis robur adiicimus omnesque et singulos<br />
iuris et facti defectus, si qui forsan intervenerint in eisdem, supplemus. Et<br />
nihilominus potiori pro caute<strong>la</strong> premissa omnia et singu<strong>la</strong> eis modo et forma<br />
quibus per priores et alios prefatos ordinata, statuta et decreta fuerunt de novo<br />
motu et scientia similibus ac de apostolica potestatis plenitudine moderamus,<br />
reformamus, ordinamus, inhibemus, statuimus, decernimus atque mandamus ac<br />
eadem premissa omnia et singu<strong>la</strong> perpetuo valida et efficacia fore suosque plenarios<br />
et integros effectus sortiri ac ab omnibus et singulis cuiuscunque qualitatis,<br />
gradus, conditionis vel exellentie fuerint, etiam sub penis superius contentis<br />
observari debere; omnesque et singulos quos concernunt ad integram<br />
illorum observationem etiam sub predictis penis aliisque iuris et facti remediis,<br />
quacunque appel<strong>la</strong>tione cessante, per iudices deputatos prefatos cogi et compelli<br />
neque premissis vel eorum aliquibus per prefatum quando quidem ipse se<br />
ad hoc sponte obtulit ut prefertur seu quoscunque alios pro tempore existentes<br />
dicte civitatis legatos aut vicelegatos, gubernatores vel alios superiores quovis,<br />
quesito colore vel ingenio derogari, vel alias in aliquo preiudicari aut desuper
Perugia<br />
207<br />
dispensari posse. Et quascunque derogationes, dispensationes aliasve contrarias<br />
disponentes si que etiam ab ipsis legatis pro tempore emanaverint nul<strong>la</strong>s et<br />
invalidas nulliusque roboris vel momenti fore, nec cuique adversus premissa<br />
suffragari posse. Et sic in premissis omnibus et singulis per quoscunque iudices<br />
et commissarios quavis auctoritate fungentes iudicari, interpretari et diffiniri<br />
debere sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi, interpretandi et<br />
diffiniendi facultate et auctoritate, irritum quoque et inane quicquid secus super<br />
his a quocunque, quavis auctoritate, scienter vel ignoranter, contigerit attemptari.<br />
Quocirca venerabili fratri episcopo Muranensi, curie cardinali, Camere<br />
apostolice nunc et pro tempore existenti generali auditori, et dilectis filiis<br />
archipresbitero ecclesie Perusine ac vicario venerabilis fratris episcopi Perusini<br />
in spiritualibus generali per presentes motu simili mandamus quantus ipsi, vel<br />
duo, aut unus eorum per se vel alium seu alios presentes litteras et in eis<br />
contenta quecumque ubi et quando opus fuerit, ac quoties pro parte priorum,<br />
consulum, auditorum et camerariorum aliorumque prefatorum vel alicuius ipsorum<br />
fuerint requisiti solemniter publicant, ac illis et eorum singulis in premissis<br />
efficacis defensionis presidio assistentes faciant auctoritate nostra illos et<br />
eorum singulos confirmatione et approbatione, adiectione, supplectione, novis<br />
moderatione, inhibitione, ordinatione, statuto et decreto, mandato et derogatione<br />
aliisque premissis pacifice frui et gaudere, non permittentes eos vel eorum<br />
aliquem desuper per quoscunque quomodolibet indebite molestari, perturbari<br />
aut inquietari. Contradictores quoslibet et rebelles censuris et penis ecclesiasticis<br />
aliisque iuris remediis eadem auctoritate nostra appel<strong>la</strong>tione postposita compescendo,<br />
ac legitimis super his habendis servatis processibus il<strong>la</strong>s censuras et<br />
penas huiusmodi incurrisse dec<strong>la</strong>rando ipsasque censuras et penas etiam iteratis<br />
vicibus aggravando, invocato et ad hoc, si opus sit, auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris,<br />
non obstantibus premissis ac felicis recordationis Bonifacii pape VIII predecessoris<br />
nostri de una et Concilii generalis de duabus dictis, dummodo quispiam<br />
vigore presentium ultra tres dictas non extrahatur, ac aliis quibusvis apostolicis<br />
constitutionibus et ordinationibus necnon iuramento, confirmatione apostolica<br />
vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus, etiam municipalibus,<br />
ac legibus, privilegiis, quoque indultis et litteris apostolicis legatis, vicelegatis<br />
civitati eiusque studio, scho<strong>la</strong>ribus, doctoribus et aliis personis sub quibuscunque<br />
tenoribus et formis, ac cum quibusvis capitulis et decretis etc. Et motu<br />
et scientia similibus ac consistorialibus ac alias quomodolibet concessis, approbatis<br />
et innovatis, quibus omnibus illorum tenores presentibus pro sufficienter<br />
expressis habentes illis alias in suo robore permansuris hac vice duntaxat eodem<br />
motu derogamus, contrariis quibuscunque.<br />
Aut si aliquibus, comuniter vel divisim etc. Ab eadem sit Sede indultum<br />
quod interdici, suspendi vel excommunicari non possint per literas apostolicas<br />
non facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi<br />
mentionem.<br />
Datum Rome, apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris die prima octobris<br />
MDLXII, pontificatus nostri anno tertio.
208 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
97. 1564, aprile 5<br />
Riformanze<br />
Moderatio seu reformatio funerum mortuorum<br />
Consilio magnificorum dominorum priorum artium et populi Perusini ac<br />
dominorum consulum mercantie, auditorum cambii et aliorum camerariorum artium<br />
civitatis Perusie, de licentia reverendissimi domini Francisci Bossii prothonotarii<br />
apostolici et utriusque signature S.D.N. referendarii Perusie Umbrieque<br />
gubernatoris meritissimi et cum assistentia magnifici domini Fabii Mennechini de<br />
Colle Veteri in Sabina, auditoris in criminalibus et in hac parte eius locumtenentis.<br />
In au<strong>la</strong> seu sa<strong>la</strong> ante capel<strong>la</strong>m pa<strong>la</strong>tii magnificorum dominorum priorum,<br />
loco solito congregato et coadunato, ad sonum campane vocemque preconum,<br />
sono tubarum premisso. In quo quidem consilio interfuerunt prefati magnifici<br />
domini priores numero novem, absente Petro Paulo Pantano eorum collega infirmo<br />
et camerarii numero XLII: volentes circa legem aliter factam pro funeribus<br />
mortuorum manu diversorum notariorum aliquid addere, ordinare et reformare<br />
et circa infrascripta salubriter providere factis, prepositis exhibitisque consiliis<br />
super infrascriptis ac posito et misso partito ad bussu<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras<br />
videlicet, die precedenti inter prefatos dominos priores per omnes novem fabas<br />
albas, nul<strong>la</strong> nigra in contrarium reperta et hodie inter dictos dominos camerarios<br />
factis, prepositi exhibitisque consiliis ac misso partito ad busso<strong>la</strong>s et fabas albas<br />
et nigras et per omnes quadragintaduas fabas albas affermativas in pixidem restitutas,<br />
nul<strong>la</strong> nigra in contrarium reperta, solemniter obtenta ut moris est, unanimiter<br />
et concorditer ex omnibus arbitriis facultatibus, auctoritatibus et potestatibus<br />
eis coiuntim vel divisim per formam quorumcumque statutorum et ordinamentorum<br />
et reformationum civitatis Perusie concessis quomodolibet et attributis<br />
et omnibus melioribus modo, via, iure, causa et forma quibus melius efficacius<br />
et vallidius potuerunt et debuerunt, possuntque et debent fecerunt, obtinuerunt,<br />
statuerunt, reformaverunt ac ordinaverunt, infrascriptam reformationem et omnia<br />
et singu<strong>la</strong> in ea contenta remittentes se nihilhominus prefati camerarii ad arbitrium<br />
magnificorum dominorum priorum quoad collegium dominorum doctorum<br />
videlicet, quod possint moderare numerum personarum in infrascripto capitulo<br />
contentarum, videlicet, an dictum collegium sit accessurum ad funera patris tantum<br />
vel et aliorum attinentium infra nominatorum, cuius quidem reformationis<br />
tenor est infrascriptus videlicet.<br />
Considerando i magnifici signori priori dell’arti et populo di Perugia, che<br />
niuna città popu<strong>la</strong>ta et piena di più sorti et qualità di persone non si può mai<br />
tanto abastanza provedere ai disordini, che al<strong>la</strong> giornata si vedono nascervi, che<br />
per spatio di tempo l’esperienza e l’uso de le cosi non facci accorgere di qualche<br />
mancamento delle provisioni già fatte, et render difficile <strong>la</strong> pratica et osservanza<br />
di esse, secondo che ogni dì si vede più chiaramente in questa città et<br />
particu<strong>la</strong>rmente negl’ordini delle pompe funebri, intorno alle quali se bene citato<br />
altre volte oportunamente provisto, si abusano con tutto ciò di tal maniera che
Perugia<br />
209<br />
non rimediandovisi presto, si vedrà <strong>la</strong> rovina di molte famiglie; percioché per<br />
alcune che ve ne siano, le quali possono farle senza danno et incomodo loro, ve<br />
ne sono poi infinite altre, che anco che siano povere, nondimeno per essere di<br />
uguale o superiore qualità, si sforzano se non di avanzarle, almeno di arrivarle,<br />
con grave danno et pregiuditio di se stesse, et di qui aviene che, valendosi intorno<br />
a ciò dell’essempio di ragione, ciascuno si governa a libito et volontà sua senza<br />
tenere alium conto degl’ordini sudetti, né de gl’autori di essi; <strong>la</strong>onde volendo lor<br />
signorie magnifiche, come conviene al debito dell’officio loro provedere che i<br />
detti ordini si osservino et aggiungervi tutti i remedii che possono, perché sieno<br />
più facilmente esseguiti essendosi per ciò collegialmente congregati con li signori<br />
consoli de <strong>la</strong> mercantia, oditori del cambio et camerlenghi delle altre arti di<br />
detta città in numero sufficiente, servate le cose da servarsi, per via di solenne e<br />
perpetuo statuto confermano et approvano tutti li capitoli fatti sopra le dette<br />
pompe funebri sotto il dì VI d’agosto del 1553, per mano di ser Gabriello di<br />
Bevignate con gl’altri precedenti che in quelli si allegono et in evento che bisogni<br />
di nuovo, ordino (sic) et statuiscano quanto in esse si contiene et dechiarano<br />
che da oggi debbono cominciare a osservarsi e che quelli, che con mettere armi<br />
alle chiese fossero già contravenuti, debbano subbito rimuoverle e tor via etiamdio<br />
che se havessero hauto licenza da qual sia persona, sotto <strong>la</strong> pena in detti<br />
capitoli espressa, alli quali da hora inanzi non si possa né in tutto, né in parte<br />
in modo alcuno derogare, né tanpoco dar licenza di far contra al<strong>la</strong> forma et<br />
contenenza di essi se non per partito solenne, tre volte ottenuto tra priori et<br />
camerlenghi in tre diversi giorni e consigli a tutte fave bianche, sotto pena tanto<br />
a quelli che per sé o per altri facessoro dimandare licenza al superiore o magistrati<br />
sodetti, quanto al prior de’ priori o altro, che altrimente <strong>la</strong> proponesse et<br />
al notario che se ne rogasse del doppio di quel che s’impone in detti capitoli et<br />
come in quelli d’applicarsi, et non dimeno <strong>la</strong> detta licenza altrimente concessa se<br />
intenda nul<strong>la</strong> et invallida aggiugnendo di più per ovviare alle fraudi, che in ciò<br />
si potessero commettere, che <strong>la</strong> medesima pena che in detti capitoli s’impone a<br />
quelli che facessoro fare orationi funebri da altro che da persone religiose et a<br />
quelli che mettessero o facessoro metter armi al<strong>la</strong> bara o alle chiese o in altri<br />
luoghi et a quelli che amantassero o facessoro amantare le casi di panni negri e<br />
corrottosi s’intenda imposta et s’impone alle persone <strong>la</strong>iche che fossero chiamati<br />
a far dette orationi funebri et che le recitassero o facessoro recitare così nelle<br />
case come nelle chiese et parimente alli pittori o altri artefici che depingessero o<br />
facessero depingere dett’armi in seta, in carta o in altra cosa, per uso delle<br />
sudette pompe funebri et a quelli ancora che le portassero fuora dipinte per<br />
ataccarle o che l’ataccassero et alli <strong>la</strong>nari et a qual si voglia altra persona che<br />
imprestasse panni funebri et lugubri per amantare le dette case; del<strong>la</strong> qual pena,<br />
nessuno magistrato che sarà per il tempo, né persona alcuna di esso unita o<br />
disunitamente né manco con l’intendimento de camerlenghi possa in verun modo,<br />
né sotto qual si voglia pretesto di nobiltà o grandezza, né per altra causa o<br />
colore, far gratia né rimissione alcuna di tutta né di parte et facendo<strong>la</strong>, sia nul<strong>la</strong><br />
et invallida. Anzi che il magistrato, che sarà pro tempore, sia obligato essigere et
210 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
fare essigere <strong>la</strong> detta pena da chi contrafarà in qual si voglia modo inremissibilmente<br />
et senza rispetto di persona immediate che si sarà contravenuto et non lo<br />
facendo, incorra esso nel<strong>la</strong> medesima pena et nel<strong>la</strong> perdita del suo sa<strong>la</strong>rio da<br />
farglisi pagare da magistrato sussequente, senza remissione alcuna et se quello<br />
non glie<strong>la</strong> facesse pagare s’intenda in corso nel<strong>la</strong> medesima pena d’applicarsi<br />
intieramente al fisco.<br />
P<strong>la</strong>cet Fabius locumtenens. Et perché in detto ordine da prima se dice che<br />
gl’attinenti del morto nel uscir fuora di casa <strong>la</strong> prima volta, per andare al<strong>la</strong><br />
chiesa, non possono invitare né menar seco alcuno loro parente o altra persona<br />
di fuor di casa, ma solo con quelle che familiarmente habitano insieme in una<br />
casa, eccetto figliuoli o fratelli carnali, aggiongendo dechiarano che da hora inanzi<br />
venendo il caso che alcuno sia talmente solo in casa, che nel oscir non habbi<br />
chi l’accompagni, gli sia lecito invitarci doi de più prossimi attinenti suoi fuor di<br />
casa, et non più.<br />
P<strong>la</strong>cet Fabius locumtenens. Et molti vedendosi che sì bene i signori doctori<br />
di detta città hanno sanamente deliberato che il collegio loro non debba andare<br />
ad alium morto, se prima non gli si pagano dagl’attinenti di quello, quindeci<br />
scudi d’oro da dispensarsi per essi ipso facto, ad pias causas. L’ambitione non di<br />
meno fa che altri non si curi di pagarli et però, per levare anco questa spesa ai<br />
loro cittadini, ordinano medesimamente et statuiscano che da hora inanzi il detto<br />
collegio non possa, né debba andare a morto alcuno collegialmente sia di qual<br />
sorte o qualità si voglia, sotto <strong>la</strong> pena del doppio del<strong>la</strong> pena che si contiene di<br />
sopra, al<strong>la</strong> quale sia tenuto per <strong>la</strong> quarta il priore di esso collegio che facesse<br />
radunarli per tale effetto et al recto proportionabilmente tutti i dottori che vi<br />
andassero senza remissione alcuna et non prohibendoli però di poter e andare al<br />
morto di alcuno de essi doctori o di lor padre, madre, figliuoli, consorte e<br />
fratelli carnali et delli sco<strong>la</strong>ri così Perugini, como forostieri, ma che al morto di<br />
ciascuno di questi sia lor lecito andarvi como prima et senza pena alcuna et così<br />
statuiscano, ordinano et comandano che si debba osservare invio<strong>la</strong>bilmente in<br />
ogni meglior modo etc.<br />
98. 1564, aprile 18<br />
Riformanza<br />
Additio capituli super funeribus mortuorum et obtemptio<br />
Consilio magnificorum dominorum priorum artium civitatis Perusie et dominorum<br />
consulum mercantie, auditorum cambii et aliorum camerariorum civitatis<br />
Perusie, de licentia prelibati reverendissimi domini Francisci Bossii, gubernatoris<br />
civitatis Perusie et cum assistentia magnifici domini Fabii Mennechini de Colle<br />
Veteri in Sabina, auditoris et in hac parte reverendissimi domini gubernatoris<br />
locumtenentis. In au<strong>la</strong> seu sa<strong>la</strong> ante capel<strong>la</strong>m pa<strong>la</strong>tii prefatorum dominorum prio-
Perugia<br />
211<br />
rum, congregato et cohadunato ad sonum campane vocemque preconis, sono tubarum<br />
premisso, in quo quidem consilio interfuerunt prefati magnifici domini priores,<br />
numero novem, absente dicto Petro Paulo eorum collega infirmo et camerarii<br />
numero XL ta et volentes circa reformationem funerum mortuorum ut supra factam<br />
manu mea notarii infrascripti, cassare ultimum capitulum loquens de doctoribus<br />
accessuris ad dicta funera et loco ipsius aliud capitulum apponere; ideo factis, propositis<br />
exhibitisque consillis ac misso partito super predictis ad busso<strong>la</strong>m et fabas<br />
albas et nigras videlicet. Die precedenti inter prefatos dominos priores per omnes<br />
fabas albas, nul<strong>la</strong> nigra in contrarium reperta et hodie inter prefatos dominos camerarios,<br />
factis, prepositis et exhibitis consiliis ac misso partito ad bussu<strong>la</strong>m et<br />
fabas albas et nigras et per XL ta fabas albas affirmativas in pixidem restitutas, una<br />
nigra in contrarium reperta solemniter obtento. Ex omnibus arbitriis, facultatibus,<br />
autoritatibus et potestatibus eisdem coniunctim vel divisim per formam quorumcumque<br />
statutorum, ordinamentorum et reformationum civitatis Perusie quomodolibet<br />
concessis et omnibus melioribus modo, via, iure et causa etc. dec<strong>la</strong>rando reformaverunt,<br />
obtinuerunt, cassaverunt et anul<strong>la</strong>verunt dictum ultimum capitulum loquentem<br />
de dictis doctoribus et loco ipsius apposuerunt, addiderunt et apponi<br />
mandaverunt in dicta reformatione, infrascriptum capitulum videlicet.<br />
Et inoltre per remediare alli abusi che si vedono fare bene spesso nell’accompagnare<br />
detti morti differentemente sensa servare <strong>la</strong> qualità o preminentia di<br />
persona alcuna, aggiongono et dechiarano che da hora in anzi non sia veruno<br />
collegio de qual privilegio et dignità esser si voglia di questa città che possa, né<br />
debba collegialmente andare ad honorare et accompagnare alcuno corpo morto,<br />
ancora che in vita sua sia stato honorato, escetto il collegio de dottori, al quale<br />
per honore dello studio et del<strong>la</strong> professione si concede di poter andare al morto<br />
de ciascuno de essi doctori collegiati et anco delli ascendenti del’uno el altro<br />
sexo et descendenti masculini in pubera età constituti et delle consorti et fratelli<br />
carnali consanguinei tanto di ciascuno di essi doctori superviventi et alli sco<strong>la</strong>ri<br />
Perugini et forestieri et non ad altra persona de detta città sotto <strong>la</strong> pena del<br />
doppio del<strong>la</strong> pena che si contiene di sopra da incorrersi per ciascuno collegio<br />
che contravenisse et d’applicarsi como di sopra, dechiarando che per questo non<br />
sia prohibito d’andare ad honorare il morto d’alcuno legato, vicelegato o governatore<br />
et del vescovo et suo vicario et del arciprete et d’alcuno de li priori del<strong>la</strong><br />
città et del thesauriere apostolico como anco di qual sia altro cardinale o vescovo<br />
che movesse in questa città, ma che ciascuno de essi si possa andare senza<br />
pena alcuna et visi ordinano et dechiarano in ogni meglior modo etc. P<strong>la</strong>cet<br />
Fabius locumtenens.<br />
Que quidem ordinamenta seu reformationes fuerint sub die XX aprilis presentis<br />
anni per prelibatum reverendissimum dominum gubernatorem approbatas<br />
et confirmatas, modo et forma videlicet:<br />
Suprascriptas ordinationes et decreta approbamus, confirmamus et observari<br />
mandamus prout in fine cuiuslibet eorum rescriptum est per nostrum locumtenentem.<br />
Franciscus Bossius gubernator. Datum Perusie, die XX aprilis MDLXIIII. Franciscus<br />
Mengacius. Omisso sigillo.
212 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
99. 1564, maggio 13<br />
Bandi<br />
Renovatio bannimentorum super vestimentis hominum et mulierum<br />
Intendendo il reverendissimo signor Francesco Bossio prothonotario apostolico<br />
dell’una et l’altra signatura de nostro signore referendario e di questa città et<br />
provincia governatore meritissimo che se bene a tempo di monsignore illustrissimo<br />
et reverendissimo cardinale d’Urbino suo precessore è stato oportunamente provisto<br />
intorno alle superflue et inutile spese che se fanno nel pomposo vestire così<br />
degli huomini come delle donne di questa città et suo contado. Molti nondimeno<br />
forse per toleranza di qualche magistrato adrieto, ardiscano di continuare in dette<br />
pompe et di contravenire a gli ordini sopra ciò fatti et confirmati non so<strong>la</strong>mente<br />
per rescritto del sodetto monsignore illustrissimo cardinale ma etiamdio per breve<br />
di Sua Santità et considerando sua signoria reverendissima che <strong>la</strong> inosservanza di<br />
detti ordini non può passare senza indignità et poco rispetto delle detti confirmationi<br />
né senza danno et ruina di molte fameglie, et per questo desiderando dare<br />
quell’oportuno remedio che conviene, atteso massime che in tutte le altre citta<br />
circunvicine si sonno fatte honestissime moderatione et tolte via molte superfluità<br />
del vestire. In vertù del pesente publico bando ordina, vuole et commanda espressamente<br />
che da hora inanzi nesciuna persona di qualsivoglia grado, dignità et<br />
premineza così huomo come donna habitante in detta città et suo contado ardisca<br />
né presuma sotto qual sia pretesto o colore contravenire al<strong>la</strong> continentia degl’ordini<br />
e capitoli fatti et publicati a XXV d’agosto 1562 et espressi in detto breve tanto<br />
in portare quanto intagliare et coscire, racamare o in nesun altro modo <strong>la</strong>vorare<br />
et far <strong>la</strong>vorare i panni et altre cose prohibite sotto le pene che in esse si contengano<br />
alle quali sua signoria reverendissima vuole che da chi si aspetta secondo <strong>la</strong><br />
forma degli ordini sudetti si proceda con ogni rigore et senza rispetto di persona<br />
alcuna et non facendolo incorrino essi nelle pene che a loro se impongano senza<br />
remissione alcuna. In fede, dato in Perugia a 13 di maggio 1564.<br />
Francisucs Bossius gubernator<br />
Franciscus Mengacius<br />
Publicatum et re<strong>la</strong>tum XIII die supradicta per Meschinum et socios tubicines<br />
Sanctes cancel<strong>la</strong>rius<br />
100. Post 1564<br />
Bandi<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne<br />
In prima in universale s’ordina, prohibisce et espressamente comanda che<br />
non sii veruna persona così de l’uno come de l’altro sesso del<strong>la</strong> cità de Perugia
Perugia<br />
213<br />
o forastiera in essa maritata o accasata con fermo domicilio sia di che grado,<br />
qualità, dignità et preminenza esser si voglia, <strong>la</strong> qual possi usare, né portare in<br />
Perugia, suo contado et distretto per casa, né fuori in beretti, capelli, vesti di<br />
sotto o di sopra, zimarre, cappe, o cappotti, ferraioli, saii, giupponi, calze, o in<br />
veruna altra sorte de habito, tanto lungo quanto corto, oro, argento sodo, tirato,<br />
fi<strong>la</strong>to, tessuto buono o falso in tutto o in parte, puro o misto, perle, gemme, né<br />
pietre pretiose vere o finte, né paste di profumi, te<strong>la</strong> d’oro, d’argento, né tessuto<br />
in essi, né broccato, escetto che ad i ferraioli de donne un solo passamano d’oro<br />
o d’argento per girocollo di <strong>la</strong>rghezza d’un picciolo detto et anco gli si concede<br />
che lo possino foderare con taffetà o armosino a loro benep<strong>la</strong>cito senz’altro ornamento<br />
et ha i capelli di dette donne un cordoncino o treccia d’oro o d’argento,<br />
di valuta di doi scudi. Vietando del tutto ciascuna sorte de racami grandi e<br />
piccioli fatti, non pure per via di disegno e di trapunto inte<strong>la</strong>to, ma ancora<br />
<strong>la</strong>vorati con l’agucchia et parimenti le fodere de pelli de zebbelini, martere o<br />
lupicervieri, dechiarando che i presenti ordini non comprendino, né diano rego<strong>la</strong><br />
agli sco<strong>la</strong>ri forastieri et altri forastieri homini e donne che per passaggio, per<br />
diporto, o per altra comodità loro, dimorassero qualche giorno in questa città,<br />
purché tal dimora non passa doi mesi continui, ma stia in arbitrio di ciascheduno<br />
di essi, <strong>la</strong> moderatione da loro instimanti.<br />
Per le donne del<strong>la</strong> cità<br />
Sia lecito alle donne di questa cità di poter portare una col<strong>la</strong>na schietta<br />
senza gemme, smalti et altri ornamenti, <strong>la</strong> quale insieme con <strong>la</strong> fattura e suo<br />
pendente o agnusdei volendocelo, ascenda so<strong>la</strong>mente al valore di scudi 50 d’oro,<br />
con dechiarazione espressa che l’oro debba essere puro e non finto e falso, e<br />
perché non si vieta a loro portare, quale non esceda di valore di scudi 20 zebbelini<br />
et i ventagli, quali non esceda di valore di scudi 10, gli se concede appresso<br />
un’altra catenina so<strong>la</strong> di valore di scudi 15 al più, non finta, falsa, né<br />
dorata come di sopra, ma d’oro schietto e puro, a cagione che possino servirsi<br />
d’ essa per attaccare a detti zebbelini e ventagli i quali siano parimenti semplici<br />
senza testa o manici d’oro, né dorati in modo alcuno. Oltre acciò si rimette<br />
all’arbitrio loro e volontà il mettere o non smalto o gemme preciose vere o finte<br />
nell’anello per alle dita purché in uno stesso tempo non ne portino più che tre.<br />
Permettendo che per il collo possino usare un filo di perle vere, il quale però<br />
sia senza pendente e non possa annodarsi né in giro passare più in giù che <strong>la</strong><br />
fontanel<strong>la</strong> de <strong>la</strong> go<strong>la</strong>; e quelli che non volessero o non potessero usare detto filo<br />
di perle, possino in cambio di quello et non altrimenti un portare un vezzo o<br />
catena de granati o d’altra mistura o materia con pendente e senza el tramezzato<br />
o no con bottoncini d’oro; purché non sia di magior pregio di scudi 30. Dechiarando<br />
che sia lecito di usare per al collo in un medesimo tempo e <strong>la</strong> catena<br />
d’oro et il vezzo di granati o veramenti il vezzo di perle e <strong>la</strong> catena de granati e<br />
il vezzo di perle e <strong>la</strong> catena d’oro, purché in un medesmo tempo il collo non<br />
possi esser mai cinto d’altro che da doi ornamenti o giri simplici. Ma si permette<br />
bene che possino portare una cinta d’oro senza pietre pretiose bone e finte,<br />
ma che non esceda <strong>la</strong> valuta di scudi 70 d’oro; si permette anco un solo paro di
214 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
pendenti al orecchii, né più possino havere d’oro o di perle o d’altre pietre<br />
pretiose, quali non possino escedere al<strong>la</strong> valuta di scudi 20.<br />
Appresso una fronzetta d’oro con pietre dentro fabricati per <strong>la</strong> testa, ma che<br />
non esceda <strong>la</strong> valuta di essa con <strong>la</strong> fattura di scudi 25. Prohibendo ogni sorte de<br />
legature d’oro, d’argento, di perle, e di grappe di qualsivoglia specie. Alle mani<br />
anche si permette che possino usari smanigli d’oro, perle e coralli di maniera<br />
che non esceda fra <strong>la</strong> fattura et altre cose <strong>la</strong> somma di scudi 20. Nelle corone,<br />
poi, i paternostri possino essere d’oro e d’argento, ma il resto né d’oro, né<br />
d’argento, né de profumo o pietre pretiose vere, né finte. Eespressa e partico<strong>la</strong>rmente<br />
prohibendo qualsivoglia sorte de guanti, manichetti, scarpe, pianelle ricamate<br />
non però d’oro, d’argento o di perle ma neanche di seta, et sopra tutto<br />
concedendo le piume sopra i capelli senza però oro, argento, pietre pretiose e<br />
finalmente senza alcuna sorte de ornamenti eccetto una medaglia di scudi 8.<br />
Ordinasi similmente che non sia lecito a veruna donna come di sopra, usar<br />
vesti di velluto guarnite con altro, che con una semplice trina, passamano o<br />
francia di seta di <strong>la</strong>rghezza d’uno deto per orlo, o per cucir<strong>la</strong> in giro o in<br />
qualsivoglia altro modo. La veste poi di panno roscio e di ciaschun drappo; cusì<br />
di raso o damasco come canavaccio, ermosino, tabi e ciambellotto si possino<br />
guarnire con tre braccia et non più de adrappamento a mensura et altezza del<br />
braggio del raso Perugino, senza altra fodera, abigliamento et guarnimento et<br />
quelle a cui non piacesse detta guarnitione e che volessero in cambio delle tre<br />
braccia di drappo usar passamani, trine, francie o cordoni suddetti, possino ciò<br />
fare liberamente, mettendo in ciascuna veste tre giri senza più di detta guarnitione<br />
sopra le fimbrie o per atorno sopra <strong>la</strong> balzana e per lo lungo d’ogni altra<br />
stremità et apertura solito farcisi avanti, purché <strong>la</strong> guarnitione non sia più <strong>la</strong>rga<br />
di un dito come di sopra.<br />
Dechiarando che li busti et le maniche possino guarnirsi a sbarra o per lo<br />
lungo secondo che li parrà, con tre ordini e non più, di dette guarnitioni et<br />
ciascun ordine s’intenda essere et sia di trine tre volendocili passamani come di<br />
sopra. E perché pare che le veste del tutto tonde tolgano alle donne una certa<br />
gravità et decoro, si concede loro un poco di tragino, il quale però non possa<br />
essere di maggior lumghezza che da doi palmi e mezzo Perugini, permettendo<br />
inoltre che le veste, robbe, zimarre et sottane di taffetà, teletta, cioè canovaccio<br />
di seta et tabi possino trinciarsi, tagliarsi et piccarsi da alto e basso, ma l’altre di<br />
seta, panno, rasce et altri drappi si possino trinciare e piccare so<strong>la</strong>mente nelli<br />
busti e nelle maneche, negli abigliamenti poi, e guarnitione de cappotti e ferraioli,<br />
cusì de panno et rasce come d’ogne altra sorte de drappi, si ordina che si<br />
debba osservare qual che a ciò se è detto de sopra soggiongendo so<strong>la</strong>mente che<br />
non sia lecito a veruna donna di poterli foderare de alcuna sorte de pelli.<br />
E perché pare ch’oggi constumi portare alcune sorte de tabi de seta tessuti<br />
d’oro, et argento, i riversi dei quali non mostrino se non <strong>la</strong> semplice seta, si<br />
come gl’altri quali senza oro sonno tessuti si contentiamo che si possino far<br />
veste de ciò e non altro senza però veruna sorte de guarnimento e se pur gli si<br />
concede, gli si permette un simplice merluzzo di seta alli busti et alle maniche
Perugia<br />
215<br />
non altrimenti. Dechiarando che detto tabi non sii di magior prezzo che il velluto<br />
ordinario Napolitano, espressa e particu<strong>la</strong>rmente prohibendo che non si possi<br />
portare più che doi sorte de drappo adosso cioè a doi veste o veramente un<br />
giuppone de drappo con <strong>la</strong> sua traversa di detto e con <strong>la</strong> sopravesta.<br />
Per gli homini.<br />
Non sia lecito agli homini de detta cità o suo contado guarnire per di fora<br />
tabarri, rubbe, rubboni, cappe, cappotti e ferraioli con più di braccia quattro di<br />
drappo di misura et altezza del braccio del raso Perugino senza altra guarnitione,<br />
et quando non ci volessero drappi, possino ur<strong>la</strong>rli a torno con un sol filo et<br />
ordine di francia o di zagana o di cordone purché non sii più <strong>la</strong>rghe d’un deto<br />
e ciò gli si concede anche che sii d’oro simplice o con seta mista quale anco <strong>la</strong><br />
possino usare alli calzoni al<strong>la</strong> marinara e non ad altra sorte de vestimenta; dechiarando<br />
ciò sia un semplice filo per l’ingiù quanto che sopra l’appertura, cuscitura<br />
che pende dal<strong>la</strong> saccoccia alle genocchia ed al loro giro al ginocchio si li<br />
concede anco che li finimenti et centure di spada, borchie da cavalli, et ogni<br />
altra sorte d’armi possino essere dorate et argentate. Appresso anco che possino<br />
foderare <strong>la</strong> cappa de velluto o di qualsivoglia drappo purché non sii con oro,<br />
senza però altro guarnimento et ornamento di fora sia.<br />
Per le donne di contado.<br />
Alle donne habitante in contado ed esercitante l’arte rusticale etiamdio che<br />
siano fatti cittadini per privilegio dei signori superiori o del<strong>la</strong> cità si prohibisce<br />
et espressamente comanda che non possino portare veruna cosa d’oro vero né<br />
finto, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to o tessuto, escetto doi soli anelli per li dita, nemeno<br />
veruna sorte di racami, etiamdio d’argento o di seta, né perle, né sorte alcuna di<br />
veste, non puro d’oro, d’argento ma neanche di drappo di seta escetto un paro<br />
di maniche, una balzana, o lista di due dita di <strong>la</strong>rghezza, o cordone o trina o<br />
francia o passamano, zagana o fascia di <strong>la</strong>rghezza d’un dito et alli busti e maneche<br />
senza altri <strong>la</strong>vori, intagli e groppi, le quali cose possino essere di velluto o<br />
di altro drappo d’ogni colore, et possano anche haversi e portare scuffia quale<br />
so<strong>la</strong> se concede che sia di rete d’oro fi<strong>la</strong>to, overo di ortichina <strong>la</strong>vorata d’oro<br />
purché non esceda il valore d’uno scudo, bandelle da vesta poi, benda, velo,<br />
colletto, gorghiera et cinta di seta ma non coralli alle mani e sì bene al collo<br />
con il suo pendente che in tutto non esceda di valore di otto scudi senza però<br />
bottoni d’oro o d’argento et altra mestura.<br />
Per le cortegiane.<br />
Come se gita nel bando fatto a tempo di monsignor Bossio come anche nel<br />
resto in sia al fine con l’annotatione giuntavi in margine.<br />
Et ponendoci soverchia indegnità etc. che le donne siano etiamdio per le<br />
strade publiche et per le piazze incontrate dagli sbirri et cercate se habbino cosa<br />
contra quelli statuti et riforme etc. perciò questo si prohibisce espressamente<br />
dichiarando che le essecutioni si debbano fare a casa; dovranno bene gli essecutori<br />
osservare custì col<strong>la</strong>ne etc. che quel<strong>la</strong> tale habbia d’attorno et ne sia ornata<br />
che si pretendano essere contra etc. Chiamarvi ancora due altri se ciò ne sia<br />
commodità se non uno, almeno etiamdio dell’istessa corte che vedano et osservi-
216 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
no parimenti; che poi andando a casa etc. si farà mostrare tutto ciò che contra<br />
etc. havrà osservato haver quel<strong>la</strong> donna portato, che trovandolo tale potrà, dovrà<br />
l’essecutione conforme a quanto si è detto et <strong>la</strong> donna et suo marito saranno<br />
obligati mostrargli quanto chiederà sotto le medesime pene.<br />
101. 1571<br />
Bandi<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne<br />
Essendo venuto a notitia del<strong>la</strong> Santità di nostro signore Pio V che se bene i<br />
governatori et i magistrati del<strong>la</strong> magnifica sua città di Perugia hanno più volte<br />
nei tempi adietro per leggi et statuti solenni, approvati dal<strong>la</strong> Sede apostolica assai<br />
oportunamente provisto intorno al superfluo et immoderato vestire delle donne<br />
di detta città et suo contado; esse nondimeno o per <strong>la</strong> ma<strong>la</strong> qualità dei tempi et<br />
toleranza de magistrati successivamente seguiti o per il malo essempio dell’altre<br />
nationi col vestire sontuoso et <strong>la</strong>scivo et con altre spese vane et inutili hanno di<br />
gran lunga trapassato il termine da lor dato et tuttavia vanno più licensiosamente<br />
crescendo nell’abuso et corutte<strong>la</strong> del politico vivere in grave danno delle loro<br />
famiglie et offesa del<strong>la</strong> divina Maestà, et inteso parimente che molti, forse non<br />
bene agiati cittadini, veggendo <strong>la</strong> molta spesa che per ciò converrebbe lor fare<br />
nel pigliar moglie, se ne astengono, attaccandosi per humana fragilità piutosto a<br />
qualche pratica dalle divine leggi aborrita, che al santissimo et tanto da Dio<br />
amato nodo coniugale. Secondo che come buon principe et pastore ne ha preso<br />
gran dispiacere parendole che al vivere civile et al buon reggimento del<strong>la</strong> sua<br />
città sia molto conveniente et necessaria <strong>la</strong> modestia, <strong>la</strong> quale è rego<strong>la</strong> et norma<br />
d’ogni attione humana, così desiderosa di provedere al<strong>la</strong> salute dell’anime et all’indennità<br />
del dilettissimo suo popolo Perugino, ha ordinato al reverendissimo<br />
monsignor Finetto <strong>generale</strong> governatore di detta città et dell’Umbria, che convocati<br />
i magnifici signori priori et espostole <strong>la</strong> mente di Sua Santità, debba essere<br />
con essi a prenderci quell’espediente che conviene, <strong>la</strong> onde havendo Sua Santità<br />
reverendissima in essegutione di tal ordine havuto più et diversi colloqui et matura<br />
deliberatione con li presenti magnifici signori priori et essi havendo di sua<br />
commissione eletto per rego<strong>la</strong>tori et moderatori gl’infrascritti cittadini, et fattigli<br />
più volte convenire insieme, finalmente dopo molti discorsi tra di loro havuti, si<br />
è venuto alle sottoscritte moderationi et ordinationi, le quali sua signoria reverendissima<br />
vuole et comanda che da qualunque vi verrà compreso, sieno invio<strong>la</strong>bilmente<br />
osservate sotto le pene che in esse si contengono et altre riservate<br />
all’arbitrio di sua signoria.<br />
Baldasarre Spinelli<br />
Francesco Piccini<br />
<br />
porta Sole
Matteo Francesco Guglielmi<br />
Ercole Perigli<br />
Il capitano Scipione del<strong>la</strong> Staffa<br />
Honofrio Gregorii<br />
Emilio Alfani<br />
Gio Battista Anastagi<br />
Il capitano Raniero Consoli<br />
Carlo Ranieri<br />
Perugia<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
porta Eburnea<br />
porta San Angelo<br />
porta Santa Susanna<br />
porta San Pietro<br />
217<br />
Donne del<strong>la</strong> città<br />
Si ordina, prohibisce et espressamente comanda che non sia veruna donna<br />
Perugina di che grado, qualità, dignità et preminenza esser si voglia, <strong>la</strong> quale<br />
possa tenere, usare né portare in Perugia, suo contado o distretto, per casa, né<br />
fuori veste, ornamento o qual sia altra cosa d’oro o d’argento sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to<br />
o tessuto, perle, gemme né pietre pretiose, vere o fitte, eccetto tre anel<strong>la</strong> d’oro<br />
per alle mani i quali tra <strong>la</strong> fattura, le gemme et gli smalti che ordinariamente vi<br />
vanno non eccedino il valore di venticinque scudi, et due altri anelletti semplici<br />
d’uno scudo in tutto, per alle orechie senza alcuno smalto, gemma et ornamento,<br />
et di più tanto oro che non passi il valore di cinquanta scudi da dispensarsi in<br />
una o in due col<strong>la</strong>ne a lor libito o per al collo o per cinta come le pare, pur<br />
che non vi sia smalto, gemma o altro ornamento et che con <strong>la</strong> fattura non<br />
eccedino il valore di detti cinquanta scudi, et se alcuna volesse farne due dechiarasi<br />
che una sia di 35 scudi et l’altra di dieci, <strong>la</strong> qual possa servire a donna<br />
d’ogni età. Ma da dieci scudi in su non sia permesso se non alle spose alle quali<br />
concedisi oltra ciò di poter portare all’orecchie in luogo di detti due semplici<br />
anelli un paro di pendentini che tra amendue non passino il valore di quattro<br />
scudi, et al collo un vezzo di perle vere, che non ecceda il valore di settanta<br />
scudi senz’alcuno pendente, et quelle spose che non volessero, o non potessero<br />
portare il vezzo di perle possano in cambio di quello, et non altrimenti, portare<br />
un vezzo di qual sia altra mistura non eccedente il valore di tre scudi, il quale si<br />
permette non pure a loro, etiamdio per quando non saranno più spose, ma ad<br />
ogn’altra donna, che per adietro fosse stata sposa.<br />
Si prohibiscie ancora che nessuna donna, come di sopra, possa portare, tenere,<br />
né usare veruna sorte di ricamo, intaglio, zagana, francia, trina, o qual sia<br />
altra sorte di guarnitione di seta, d’oro, d’argento, né di qualsivoglia altra cosa,<br />
ma si permette che per guarnitione d’ogni veste di panno, rascia, mocaiale, ciambellotto<br />
o buratto, che sia si possino mettere so<strong>la</strong>mente tre braccia di drappo a<br />
misura et altezza del braccio del raso Perugino per dentro o per di fuori a<br />
benep<strong>la</strong>cito di chi vorrà usarlo, et a chi non piacesse mettervi detto drappo gli<br />
sia lecito porvi so<strong>la</strong>mente un giro di guarnitione di seta o filisello di <strong>la</strong>rghezza<br />
d’un dito et non più.
218 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Ordinasi parimente che a nessuna donna, come di sopra, sia lecito portare<br />
scuffie con oro, né con argento, o perle, né con smalto, o gemme vere né finte;<br />
non penne, piume, medaglie, né roccie di veruna sorte a i capelli i quali sieno<br />
semplici et di qual color più le piaccia, purché non eccedino il prezzo di due<br />
scudi; non colletti, gorghiere, né camicie d’altro che di te<strong>la</strong> o d’ortichina semplice<br />
<strong>la</strong>vorata di bianco et non d’alcun altra sorte di <strong>la</strong>voro; non zibelline o altre<br />
pelli solite portarsi in mano; non ventagli di veruna sorte di piuma, ma in cambio<br />
di quelle una ventaruo<strong>la</strong> che non passi il valor d’uno scudo; non guanti<br />
d’altro che di pelle semplici che non passino il valore di mezzo scudo; non<br />
coralli alle mani o in altra parte del<strong>la</strong> persona, ma so<strong>la</strong>mente in corone, le quali<br />
possino usarsi etiamdio d’ogn’altra cosa che non passi il valore di due scudi;<br />
non ornamento alcuno d’oro, d’argento, né di perle o d’altre gioie alle pianelle,<br />
non calzetti di seta, né di filsello, né semplici, né ricamati o guerniti d’oro, né<br />
d’argento, né di qual sia altra cosa, ma sieno di puro et semplice filo senza<br />
alcun ornamento, sotto pena a che contraverrà in ciascuna delle cose di sopra<br />
vietate di quel che ne’ seguenti capitoli si contiene.<br />
Et di più che non sia lecito a donna alcuna Perugina, come di sopra, havere<br />
per suo portare più di quattro vesti di drappo, due per di sopra et due per<br />
sottana, alle quali non si possa mettere ricamo alcuno, ma trinciare so<strong>la</strong>mente i<br />
busti et le maniche, né manco portarci più di un terzo d’un braccio di tragino<br />
al<strong>la</strong> misura del braccio del drappo Perugino senza che si possa fare, alzare o<br />
altrimenti portare attaccato; né manco si possa havere, né portare pelliccia, che<br />
con <strong>la</strong> fodera in tutto ecceda il valore di trentacinque scudi sotto <strong>la</strong> detta pena.<br />
Dechiarandi che le presenti prohibitioni non s’intendino per le zitelle da<br />
quattro anni finiti in giù, ma da quelle in su sieno comprese tutte l’altre donne<br />
senza distintione di età, di grado o conditione alcuna, et che le cose che di<br />
sopra si permettono alle spose non s’intendino concesse se non per il tempo di<br />
due anni da computarsi dal dì che nelle case loro o in quelle dei mariti haveranno<br />
con essi consumato il matrimonio.<br />
Cortegiane<br />
Alle cortegiane et publiche meretrici si permettono non ostante le soprascritte<br />
prohibitioni possino vestire a modo loro et portare liberamente ogni sorte<br />
d’ornamento prohibendole però espressamente, l’uscir di casa senza havere in<br />
testa <strong>la</strong> berretta, <strong>la</strong> quale sieno tenute portare continuamente etiamdio mentre<br />
stanno in chiesa, dove non ardischino intromettersi tra le altre donne, sotto pena,<br />
in caso di contraventione alle dette cose, di scudi dieci per ciascuna et ciascheduna<br />
volta d’aplicarsi come di sotto si dirà nell’altre pene con dichiaratione che<br />
contra le innobedienti si possa procedere all’essegutione di detta pena realmente<br />
et personalmente a libito dell’essegutore.<br />
Donne di contado<br />
Alle donne habitanti in contado et essercitanti l’arte rusticale etiamdio, che<br />
siano fatte cittadine per privilegio de signori superiori, o del<strong>la</strong> città si prohibisce<br />
et espressamente comanda che non possino portare veruna cosa d’oro vero né<br />
finto, sodo, tirato o tessuto, ecceto in un solo anello per il dito, né manco veruna
Perugia<br />
219<br />
sorte di ricamo, etiamdio d’argento o di seta, né perle, né sorte alcuna di veste<br />
non pur d’oro o d’argento né anche di drappo di seta, eccetto un paro di maniche,<br />
una balzana, lista o cordone, francia, trina o passamano, zagana o fascia et<br />
alli busti et maniche senza altri <strong>la</strong>vori, intagli et groppi, le quali cose possino<br />
essere di velluto o d’altro drappo d’ogni colore et possino anco havere et portare<br />
scuffia, bendelle da testa. benda, velo, colletto, gorghiera et cinta di seta et un<br />
vezzo che non passi uno scudo et mezzo, ma non coralli alle mani.<br />
Dechiarando però, che le cittadine essercitanti l’arte civile possino portare una<br />
veste di drappo o veramente di grana et una catenel<strong>la</strong> d’oro che non passi il<br />
valore di sei scudi, et due anelli et una fede d’oro che fra tutti tre non eccedino<br />
il prezzo d’altri sei scudi et un vezzo d’argento di coralli o d’altre misture che non<br />
vaglia più di 2 scudi purché non portino perle né oro in verun’altra cosa.<br />
Et accioché le cose di sopra vietate le quali sino al presente si havessero o<br />
fussero fatte o tagliate o nuovamente cominciate non sieno a fatto perdute et<br />
ciascuno possa provedere a l’indennità sua con farne quel ritratto che può si da<br />
tempo per sino a tutto il mese di [...] prossimo da venire a doverle haver mandate<br />
via o datole quel fine che più le piaccia talmente che da quello in poi non<br />
si trovino più et habbia il presente ordine forza et virtù in ogni sua parte ivio<strong>la</strong>bilmente<br />
senz’altra initmatione et publicatione.<br />
(c. 35v): 1571, ho esseguite ne complite per colpa et discordanza dei magnifici<br />
signori priori, Finetto di ordine di nostro signore.<br />
102. 1575, gennaio 25<br />
Riformanze<br />
Elezione dei membri del<strong>la</strong> commissione sul<strong>la</strong> riforma delle vesti e ornamenti<br />
Die dicta magnifici domini priores, numero novem, absente domino Sebastiano<br />
Barthel<strong>la</strong> eorum collega, existentes in eorum solita audientia congregati, factis<br />
inter eos propositis exhibitisque consillis, matura deliberatione, viva voce unanimiter<br />
et concorditer elegerunt, nominaverunt et deputaverunt infrascriptos magnificos<br />
viros, videlicet: dominum Or<strong>la</strong>ndinum Vibium pro porta S. Petri<br />
dominum comitem Octavianum Montemelinum pro porta Solis<br />
dominum Sthefanum de Salvis pro porta S. Angeli<br />
dominum Sfortiam de Oddis pro porta S. Susanne et<br />
capitaneum Fabritium de Signorellis pro porta Eburnea<br />
qui habeant intervenire cum reverendissimo domino Francisco Bossio de<br />
Medio<strong>la</strong>no, civitatis nostre episcopo et cum reverendissimo domino Monte de<br />
Valentibus de Trevio, eiusdem civitatis Perusie et totius provinciae Umbriae gubernatore,<br />
super moderatione seu reforma facienda super vestibus et aliis ornamentis<br />
mulierum et virorum civitatis et comitatus Perusie ex omnibus eorum<br />
arbitriis etc. omni meliori modo etc.
220 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
103. 1575, marzo 19<br />
Bandi<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne 167<br />
In prima in universale si ordina.<br />
L’illustrissimo et reverendissimo monsignore Francesco Bossi Mi<strong>la</strong>nese dell’una<br />
et l’altra segantura di nostro Signore referendario et per gratia di Dio et dal<strong>la</strong><br />
Sede apostolica vescovo di Perugia et sua diocesi, havendo hauto notitia per re<strong>la</strong>tione<br />
di molti honesti et buoni cittadini et visto anco che se bene non è ancor<br />
molto tempo che per leggi et statuti solenni de magistrati di detta magnifica città<br />
approvati da monsignor illustrissimo et reverendissimo cardinale d’Urbino allora<br />
legato et dal<strong>la</strong> predetta sede fu opportunamente provvisto al superfluo et immoderato<br />
vestire de gli huomini et delle donne di detta magnifica città et suo contado,<br />
essi nondimeno o per <strong>la</strong> varietà dei tempi et toleranza de magistrati seguiti o<br />
per il mal essempio dell’altre nationi col vestir sontuoso et <strong>la</strong>scivo et con altre<br />
spese vane, et inutili hanno di gran lunga trapassato il termine da lor dato et<br />
tuttavia vanno più licentiosamente crescendo nell’abuso et corrutte<strong>la</strong> del politico<br />
vivere in grave danno delle loro famiglie et offesa del<strong>la</strong> divina Maestà et inteso<br />
parimente che molti forse non bene agiati cittadini per desiderosi che siano d’accompagnarsi,<br />
veggendo le gravi spese che per ciò converrebbe lor di fare, si<br />
vanno tuttavia trattenendo, attaccandosi per humana fragilità più tosto a qualche<br />
pratica dalle divine leggi aborrita, che al sacro et tanto da Dio amato nodo coniugale,<br />
secondo che come buon pastore ne ha preso gran dispiacere, parendole<br />
che al buon reggimento del suo gregge et al viver cristiana et civilmente sia<br />
molto conveniente et necessaria <strong>la</strong> modestia, <strong>la</strong> quale è rego<strong>la</strong> e norma d’ogni<br />
actione humana, così desiderando provedere al<strong>la</strong> salute delle anime, et all’indenità<br />
di questo suo dilettissimo popolo, ha fatto sopra ciò et diversi maturi discorsi col<br />
reverendissimo monsignore Monte Valenti prothonotario aopostolico di questa<br />
magnifica città et Umbria dignissimo governatore <strong>generale</strong> et con li magnifici signori<br />
priori di essa città et procurato che per ovviare a tanto disordine siano da<br />
lor magnifici signori eletti cinque savii et giuditiosi gentil huomini et qualificati<br />
cittadini per rego<strong>la</strong>tori et moderatori come appare per mano di ser Ascanio Ugolini<br />
lor notaro sotto il dì 25 di gennaro del presente anno, i quali essendosi di<br />
comun consenso di tutti più volte insieme convenuti, finalmente dopo molti discorsi<br />
tra di loro havuti etiamdio al<strong>la</strong> presenza di sua signoria reverendissima et<br />
col prudentissimo consiglio del predetto monsignor Monte, sono venuti alle sottoscritte<br />
moderationi et ordinationi, le quali sua signoria reverendissima di comune<br />
volere et consenso delli sudetti reverendissimo signor governatore et magnfici signori<br />
priori, in virtù del presente publico bando, vuole et comanda che da hora<br />
167 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 104, 1575. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne.
Perugia<br />
221<br />
innanzi da qualunque persona vi verrà compresa, siano invio<strong>la</strong>bilmente osservate<br />
sotto le pene che in ese si contengono, et altre riservate all’arbitrio dell’una et<br />
l’altra di lor signorie reverendissime. Notificando che all’essegutione di esse si<br />
procederà rigorosamente tanto nelle chiese, piazze et strade publiche quanto nelle<br />
proprie case de contraventori senza rispetto et riservo di persona alcuna. Et<br />
che alle dette pene saranno tenuti i padri per li figliuoli i mariti per le mogli et<br />
li patroni per li servitori et i maestri per loro facitori che contraverranno et si<br />
darà credenza ad ogni accusatore che habbia seco un testimonio degno di fede 168 .<br />
In prima in universale si ordina, prohibisce et espressamente comanda che<br />
non sia veruna persona così dell’uno come dell’altro sesso del<strong>la</strong> città di Perugia<br />
o forastiera in essa maritata o accasata con fermo domicilio sia di che grado,<br />
qualità, dignità et preminenza esser si voglia, <strong>la</strong> qual possa usare, né portare in<br />
Perugia, suo contado et distretto per casa, né fuori in berrette, capelli, vesti di<br />
sotto o di sopra, zimarre, cappe, cappotti, ferraiuoli, sagli, giupponi, calze o in<br />
verun altra sorte di habito tanto lungo quanto corto, oro, argento sodo, tirato,<br />
fi<strong>la</strong>to o tessuto buono o falso in tutto o in parte, puro o misto perle, gemme né<br />
pietre pretiose vere o finte, né paste di profumi, te<strong>la</strong> d’oro, d’argento, né tessuto<br />
in essi né broccato eccetto che nelle cose infrascritte, vietando del tutto ciascuna<br />
sorte di ricami grandi et piccoli fatti non pure per via di disegno et di trapunto<br />
in te<strong>la</strong>ro, ma ancora <strong>la</strong>vorati con l’agucchia et parimente tutte le fodere di pelli<br />
de zibellini, martiri o lupi cervieri, dechiarando che i presenti ordini non comprendino<br />
né diano rego<strong>la</strong> agli sco<strong>la</strong>ri forastieri et altri forastieri huomini et donne<br />
che per passaggio per diporto o per altra commodità loro demorassero qualche<br />
giorno in questa città purchè tal dimora non passi due mesi continui, ma<br />
stia in arbitrio di ciascuna di essi <strong>la</strong> moderatione de lor vestimenti.<br />
Per le donne del<strong>la</strong> città.<br />
Sia lecito alle donne di questa città di poter portare una col<strong>la</strong>na schietta<br />
senza gemme, smalti et altri ornamenti <strong>la</strong> qual insieme con <strong>la</strong> fattura ascenda<br />
so<strong>la</strong>mente al valore di quaranta scudi in tutto; con deliberatione espressa che<br />
l’oro debba esser puro et non finto o falso 169 ; et perché non si vieta loro il<br />
portare et usare i zibellini et i ventagli, le si concede appresso un’altra so<strong>la</strong><br />
catenina di valore di quindeci scudi al più non finta, falsa né dorata come di<br />
sopra ma d’oro schietto e puro a cagione che possino servirsi d’essa per attaccare<br />
i detti zibellini et ventagli, i quali siano parimenti semplici senza testa o<br />
manico d’oro, né orati in modo alcuno. Oltre a cio si rimette all’arbitrio et<br />
volontà loro il mettere o no smalto o gemme pretiose vere, o finte nelle anel<strong>la</strong><br />
per alle dita, purche in un istesso tempo non ne porti più che tre, il valore de<br />
quali computato l’oro et <strong>la</strong> fattura non possa eccedere cinquanta scudi in tutto.<br />
168 n. 104, 1575. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne, manca l’intero preambolo.<br />
169 n. 104, 1575. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne, omette da con deliberazione.
222 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Permettendo che per al collo possino usare un filo di perle vere, il qual però sia<br />
senza pendente et non possa annodarsi, né in giro passar più in giù che <strong>la</strong><br />
fontanel<strong>la</strong> del<strong>la</strong> go<strong>la</strong>. Et quelli che non volessero o non potessero usar detto filo<br />
di perle, possino in cambio di quello, et non altrimenti portare un vezzo di<br />
granatino o d’altra mistura o materia con pendente et senza et tramezzato o no<br />
con bottoncini d’oro purché non sia di maggior pregio che di 12 scudi.<br />
Dechiarando che non sia neanche lecito di usare per al collo in un medesimo<br />
tempo <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na di sopra permessa et uno sia qual si voglia di detti vezzi di<br />
maniera che il collo non possa esser mai cinto d’altro che d’un ornamento o<br />
giro semplice, ma si permette bene che quando porteranno il sodetto filo di<br />
perle o altro vezzo come di sopra possino servirsi del<strong>la</strong> sodetta col<strong>la</strong>na per cinta.<br />
Nelle corone poi i paternostri possino essere d’oro et d’argento, ma il resto né<br />
d’oro né d’argento, né di profumi o pietre pretiose vere né finte. Espressa et<br />
partico<strong>la</strong>rmente prohibendo qual si voglia sorte di pendenti per all’orecchie, fronzette,<br />
cinture, canacche, overo ordine di gioie, di perle, d’oro o di pietre pretiose<br />
o altre col<strong>la</strong>ne. Et similmente ogni sorte di guanti, manichetti, scarpe, pianelle<br />
ricamate non pur d’oro, d’argento o di perle ma neanche di seta et sopra tutto<br />
vietando le piume sopra i capelli. Talmente che nessuna di qual si voglia preminenza<br />
possa, né debba usare alcuna delle dette cose eccetto che ne’ luoghi et<br />
nel modo di sopra dichiarato.<br />
Ordinasi similmente che non sia lecito a veruna donna come di sopra usar<br />
vesti di velluto guarnite con altro che con una semplice trina, passamano o francia<br />
di seta di <strong>la</strong>rghezza d’un dito per orlo o per cucir<strong>la</strong> in giro in qual si voglia<br />
altro modo. Le vesti poi di panno, rascie et di ciascun drappo così di raso et<br />
damasco come canavaccio, ermesino, tabi et ciambellotti si possino guarnire con<br />
tre braccia et non più d’adrappamento a misura et altezza del braccio del raso<br />
Perugino senz’altra fodra, abbigliamento o guarnimento. Et quelle a cui non piacesse<br />
detta guarnitione et che volessero in cambio delle tre braccia di drappo<br />
usar passamani, trine, francie o cordoni sodetti, possino ciò fare liberamente<br />
mettendo in ciascuna veste duo giri senza più di detta guarnitione sopra le fimbrie<br />
o per attorno sopra <strong>la</strong> balzana et per lo lungo d’ogni altra estremità et<br />
apertura solita farcisi avanti purché <strong>la</strong> guarnitione non sia più <strong>la</strong>rga d’un dito<br />
come di sopra.<br />
Dechiarando che li busti et le maniche possino guarnirsi a sbarra o per lo<br />
lungo secondo che le parrà con due ordini et non più di detta guarnitione et<br />
ciascun ordine s’intenda essere et sia di due trine o passamani come di sopra. Et<br />
perché pare che le vesti del tutto tonde tolghino alle donne una certa gravità et<br />
decoro si concede loro un poco di tragino, il qual però non possa essere di<br />
maggior lunghezza che di duo palmi Perugini. Permettendo inoltre che le vesti,<br />
rubbe, zimarre, et sottane di taffetà, teletta, cioè canavaccio di seta et tabi possino<br />
trinciarsi, tagliarsi et piccarsi da alto et basso, ma l’altre di seta, panno,<br />
rasce, et altri drappi si possino trinciare et piccare so<strong>la</strong>mente ne’ busti et nelle<br />
maniche. Negli abbigliamenti poi et guarnitioni de’ cappotti et ferraioli così di<br />
panni et rasce come d’ogni altra sorte di drappi si ordina che si debba osservare
Perugia<br />
223<br />
quel ch’intorno a ciò si è detto di sopra delle vesti soggiugnendo so<strong>la</strong>mente che<br />
non sia lecito a veruna donna di poterli foderare d’alcuna sorte di pelli.<br />
Per gli huomini.<br />
Non sia lecito a gli huomini di detta città o suo contado guarnire per di<br />
fuora tabarri, rubbe, rubboni, cappe, cappotti et ferraiuoli con più di braccia<br />
quattro di drappo di misura et altezza del braccio del raso Perugino senz’altra<br />
guarnitione et quando non ci volessero drappi possino or<strong>la</strong>rli atorno con una<br />
trina, o passamano d’un sol filo et ordine di francia o di zagana o di cordone<br />
purché tutte non siano più <strong>la</strong>rghe d’un dito et se bene se le toglie totalmente di<br />
poter portare in qual si voglia modo oro, se le concede nondimeno che i finimenti<br />
et cinture da spade, borchie da cavalli et ogni sorte d’armi possino essere<br />
dorate et argentate.<br />
Donne di contado.<br />
Alle donne habitanti in contado et essercitanti l’arte rusticale etiamdio che<br />
siano fatte cittadine per privilegio de signori superiori o del<strong>la</strong> città si prohibisce<br />
et espressamente comanda che non possino portare veruna cosa d’oro vero né<br />
finto, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to o tessuto eccetto in un sol annello per il dito né meno<br />
veruna sorte di ricami etiamdio d’argento o di seta, né perle, né sorte alcuna di<br />
vesti, non pur d’oro o d’argento, ma neanche di drappo di seta, eccetto un paro<br />
di maniche, una balzana o lista di duo dita di <strong>la</strong>rghezza, o cordone, trina, francia<br />
o passamano, zagana, o fascia di <strong>la</strong>rghezza d’un dito, et alli busti et maniche<br />
senz’altri <strong>la</strong>vori, intagli et groppi, le quali cose possino essere di velluto o d’altro<br />
drappo d’ogni colore et possino anche havere et portare scuffia, bendelle da<br />
testa, benda, velo, colletto, gorghiera et cinta di seta et un vezzo che non passi<br />
uno scudo et mezzo, ma non coralli alle mani 170 .<br />
Corteggiane.<br />
Le corteggiane et publiche meretrici non possino portare drappo d’oro, né<br />
d’argento, né di seta di qual si voglia sorte, né scar<strong>la</strong>tto o altro drappo cremesino<br />
di sotto o di sopra né gioie, né perle di sorte alcuna, né cinte o col<strong>la</strong>ne<br />
d’oro, né cosa alcuna prohibita alle donne del<strong>la</strong> città, come s’è detto di sopra.<br />
Prohibendole ancora l’uscir di casa senz’ havere in testa <strong>la</strong> berretta, <strong>la</strong> quale<br />
siano tenute portar continuamente etiamdio mentre stanno in chiesa, dove non<br />
ardischino intramettersi tra l’altre donne; sotto pena in caso di contraventioni<br />
alle dette cose et ciascuna d’esse per <strong>la</strong> prima volta di scudi dieci per ciascuna,<br />
da applicarsi al monasterio delle moniche Convertite di questa città, et di star<br />
prigione per un mese, et per <strong>la</strong> seconda volta di scudi venti, et del<strong>la</strong> fustigatione,<br />
170 n. 104, 1575. Bandi Ordinamenti sopra il vestire delle donne, aggiunge Dechiarando<br />
però che le cittadine essercitanti l’arte civile, possino portare una veste di drappo<br />
semplice o veramente di grana et una catenel<strong>la</strong> d’oro che non passi il valore di sei scudi,<br />
et duo anelli et una fede d’oro, che fra tutti tre non eccedino il prezzo d’altri sei scudi et<br />
un vezzo d’argento, di coralli o d’altre misture che non vaglia più di due scudi, purché<br />
non portino perle né oro in verun altra cosa.
224 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
overo d’esser bandita dal<strong>la</strong> città et dominio di Perugia. Dechiarando che contra<br />
le innobedienti si possa procedere all’essegutione di detta pena realmente et personalmente.<br />
Et accioché li presenti ordini siano invio<strong>la</strong>bilmente osservati et che<br />
<strong>la</strong> pena astringa quelli che havranno ardire di contravenire si statuisce pena alli<br />
contrafacenti di perdere tutto quello che sarà loro trovato adosso contra <strong>la</strong> forma<br />
di questi ordini, et di più di pagare scudi venti per <strong>la</strong> prima volta et per <strong>la</strong><br />
seconda si duplicherà <strong>la</strong> pena d’applicarsi per un quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera<br />
apostolica, per un quarto all’hospitale del<strong>la</strong> Misericordia per l’altro a monasterii<br />
poveri di monache ad arbitrio delli sottoscritti reverendissimi signori giudici et<br />
per l’altro all’essegutore et accusatore che sarà tenuto secreto.<br />
Dechiarando però che per via di denuntie, accuse o inquisitioni non si possa<br />
procedere se non intra il termine di quindeci giorni dopo <strong>la</strong> contraventione et<br />
che s’habbi a procedere sommariamente. Et dalle sentenze, che sopra ciò se<br />
daranno non si possi appel<strong>la</strong>re, quere<strong>la</strong>re, né dire di nullità et non si possa fare<br />
compositione alcuna et li giudici saranno in Perugia monsignor reverendissimo<br />
vescovo et monsignore reverendissimo governatore o lor vicarii o luogotenenti et<br />
auditori secondo <strong>la</strong> preventione et nelli castelli et luoghi del contado, i vicarii et<br />
giudici ordinarii i quali siano tenuti a condanare li contrafacenti senza rispetto di<br />
qual si voglia persona, et subito mandar nota delle condannationi al vicario di<br />
monsignor vescovo il qual parimente sia tenuto subito farle esseguire per conto<br />
del<strong>la</strong> portione spettante a luoghi pii.<br />
E per maggior osservanza si comanda et ordina agli orefici, sarti, ricamatori<br />
et ad ogn’altro mastro et artefice tanto maschio quanto femina, che non<br />
possano in modo alcuno in pubblico o secreto tagliare, fabricare, <strong>la</strong>vorare, cucire<br />
o disegnare cosa alcuna contra le sopradette prohibitioni et presenti ordini<br />
sotto pena di scudi venti per ciascuna cosa, che faranno et non havendo il<br />
modo siano privati di tal essercitio et per <strong>la</strong> seconda volta <strong>la</strong> pena sia duplicata<br />
et siano banditi dallo stato di Perugia sotto pena del<strong>la</strong> galera se contra<br />
verranno al bando 171 .<br />
Banchetti.<br />
In oltre essendosi considerato il danno che apportano alle famiglie l’immoderate<br />
spese che si sono cominciate a fare da qualch’anno a dietro in questa città<br />
ne’ pasti, così soliti farsi nelle nozze come anche in altri tempi et per altre<br />
occasioni et parimente negli arredii che si danno alle spose, <strong>la</strong> profluità et pompa<br />
delle quali si può dire che sia una seconda dote, poco minore dell’ordinaria, si<br />
ordina principalmente che in ciascun pasto come di sopra non si possano mette-<br />
171 L’intero capoverso così compare in n. 104, 1575. Bandi Ordinamenti sopra il vestire<br />
delle donne: Et li sarti, calzo<strong>la</strong>ri et altri artisti che faranno opera contra <strong>la</strong> forma del<br />
presente ordine siano tenuti al<strong>la</strong> pena di scudi 20 per ciascuna cosa che faranno et non<br />
havend’il modo di tratti duoi di corda et di più in ogni caso siano privati da tali essercitii<br />
et per <strong>la</strong> seconda volta <strong>la</strong> pena sia duplicata et di più siano banditi dal stato di<br />
Perugia sotto pena del<strong>la</strong> galera se contraverann’al bando.
Perugia<br />
225<br />
re più di quattro sorti d’arosti tra vo<strong>la</strong>tili et quadrupedi et di due alessi, con<br />
una sorte di pasticcio, due sorti di confecti, due di torte et una di cotognata.<br />
Prohibendo espressamente che ne’ sodetti banchetti et conviti non si possano<br />
dar pavoni, fagiani, polli d’India, porci salvatici, caprivoli, et pol<strong>la</strong>stri novelli<br />
all’invernata et in tempo di carne non si possino dar pesci d’alcuna sorte 172 ,<br />
sotto pena alli contrafacenti di scudi venti et alli cuochi, scalchi et altri provisionati<br />
di scudi dieci per ciascuna volta d’applicarsi come di sopra.<br />
Arredii<br />
Ne’ maritaggi poi, che si faranno per l’innanzi, le spese solite farsi negli<br />
apparati degli arredii non possino ecceder mai l’ottava parte delle doti, così di<br />
quelle che si daranno nel<strong>la</strong> città, come anche dell’altre che si daranno in contado:<br />
dichiarando che in detti arredii rivenghino comprese anche le vesti di qual si<br />
voglia sorte et ciascuno che contaverrà debba per pena perdere i sodetti arredii<br />
et cinquanta scudi appresso come di sopra d’applicarsi. Et tutte le sodette provisioni<br />
habbiano virtù di decreto et di costitutioni et s’osservino invio<strong>la</strong>bilmente in<br />
tutto il dominio di Perugia rinovando et anul<strong>la</strong>ndo ogn’altr’ordine sopra ciò fatto<br />
per l’adietro 173 .<br />
Fr. episcopus Perusinus<br />
1575 Publicati fuerunt Perusie in p<strong>la</strong>tea magna sub die 19 martii per publicum<br />
tubicinam et re<strong>la</strong>tum per Laurentium Ripam de Hispello, et die XX fuerunt<br />
reiterata in utraque p<strong>la</strong>tea et re<strong>la</strong>ta per Rogerium tubicinam. Sanctes Pellinus.<br />
104. 1575<br />
Bandi<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne 174<br />
172 ... d’alcuna sorte] Si prohibiscono ancora le col<strong>la</strong>tioni alle nozze et sponsalitii. Et alli<br />
contrafacienti se li mette pena de scudi venti et alli cochi et scalchi et alli provisionati scudi<br />
dieci per ciascuna volta da esser applicati come di sopra et non havend’ il modo de tratti due<br />
di corda in publico. Così in n. 104, 1575. Bandi Ordinamenti sopra il vestire delle donne.<br />
173 ... per l’adietro] 1575: Riforme fatte l’anno 1575 sotto nome di monsignor Francesco<br />
Bossio vescovo di Perugia, di comun consenso di monsignor Monte Valenti governatore<br />
et magnifici signori priori et li reformatori fuorono li sottoscritti cinque rego<strong>la</strong>tori<br />
eletti da magnifici signori priori denanzi il sopradetto monsignor vescovo. Restringesse il<br />
parer loro in alcune cosa massime circa i pendenti all’orecchie e alle cortegiane.<br />
Messer Or<strong>la</strong>ndo Vibio<br />
Il conte Ottavio de Monte Melini<br />
Il signor Fabritio Signorelli<br />
Messer Sforza de Biordo degli Oddi<br />
Messer Tarquinio Perinelli. Così in n. 104, 1575. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire<br />
delle donne.<br />
174 Vedi n. 103, 1575, marzo 19. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne.
226 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
105. 1582, dicembre 6-7<br />
Bandi<br />
Vestire delle cortegiane o meretrici<br />
Volendo far pubblicare l’illustrissimo et reverendissimo signor cardinale Riario<br />
di Perugia et Umbria legato il bando e <strong>la</strong> riforma del vestire, et essendo<br />
mente di sua signoria illustrissima che questa abbracci ogniuno e che non sia<br />
persona di qualsivoglia sorte che non moderi il suo vestire secondo l’ordine<br />
che ne darà, l’ è parso prima per ogni rispetto di rego<strong>la</strong>re con una separata<br />
prohibitione l’habito delle meretrici. Assegnando loro un modo di vestire diverso<br />
da quello delle donne honeste. Accioché come <strong>la</strong> lor vita è dissimile<br />
dalle altre, che vivono honoratamente, così ancora l’habito non habbia ad essere<br />
il medesimo, ma loro partico<strong>la</strong>re, perché siano riconosciute dalle altre. Come<br />
si contiene qui appresso più distesamente sotto quelle pene e castighi che s’intenderanno.<br />
Le corteggiane e publice meretrici non possano portare drappo d’oro, né<br />
d’argento, né di seta di qualsivoglia sorte, né scar<strong>la</strong>tto o altro drappo cremisino<br />
di sotto o di sopra, né gioie, né perle di sorte alcuna, né cinte o col<strong>la</strong>ne d’oro,<br />
né cosa alcuna, che si prohibirà alle donne del<strong>la</strong> città. Prohibendo loro l’uscir di<br />
casa senza havere in testa <strong>la</strong> beretta permettendo che possa essere di velluto e<br />
d’ogni altro drappo che vorranno, <strong>la</strong> quale ancora siano tenute di portare continuamente<br />
etiamdio mentre stanno in chiesa. Dove non ardiscano intramettersi<br />
tra le altre donne sotto pena in caso di contraventione alle dette cose et ciascuna<br />
d’esse per <strong>la</strong> prima volta di X scudi per ciascuna e di star prigione per un<br />
mese e per <strong>la</strong> seconda volta di scudi XX et del<strong>la</strong> fustigatione o vero d’esser<br />
bandita dal<strong>la</strong> città et dominio di Perugia d’applicarsi <strong>la</strong> pena pecuniaria per un<br />
quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera e per l’altro alle suore Convertite di questa città et<br />
per gli altri due all’accusatore et essegutore. Dichiarando che contra le inobedienti<br />
si verrà all’essegutione di detta pena realmente e personalmente intendendo<br />
però che non si possa procedere se non per spatio di XV giorni dopo che<br />
sarà contravenuto per via di denuntie, accuse o inquisitioni. Procedendo in tutto<br />
e per tutto sommariamente.<br />
Dato in Perugia alli 6 di dicembre 1582.<br />
A. cardinalis Riarius legatus Ridolfo Gallo secretario<br />
1582 et die VII mensis decembris publicatum fuit suprascriptum bannum per<br />
p<strong>la</strong>teas et loca solita civitatis Perusie per Laurentium Ripam et alios tres socios<br />
publicos tubicinas comunis Perusie.<br />
Contolus Contoli cancel<strong>la</strong>rius.
Perugia<br />
106. 1582, dicembre 7<br />
Bandi<br />
Vestire et doti. Nova provisione et riforma sopra le pompe et superfluità<br />
227<br />
L’illustrissimo e reverendissimo signore cardinale Riario di Perugia et Umbria<br />
legato havendo inteso dagli illustrissimi signori priori et altri di questa città che<br />
da certo tempo in qua sono ogni volta più cresciute le immoderate spese che si<br />
fanno in questa città per conto del vestire così degli huomini come delle donne<br />
desideroso levar via si fatto abuso e rimediare ancora a i danni che ne seguono<br />
et a richiesta de’ medesimi, ha preso per ispediente etiamdio con participatione<br />
di monsignore reverendissimo vescovo e di essi signori priori far publicare intorno<br />
a ciò il presente bando. Facendo intendere che s’userà ogni diligenza e rigore<br />
per l’osservanza di questa legge al<strong>la</strong> quale vuole che sia sottoposta ogni sorte di<br />
persona come più appieno si dirà qui sotto dove si vedrà che con honesta moderatione,<br />
levandosi so<strong>la</strong>mente quel ch’era superfluo, s’è ridotto a un civile et<br />
honorato vestire.<br />
In prima si prohibisce in universale che non sia persona alcuna di qualsivoglia<br />
sorte del<strong>la</strong> città di Perugia o forastiera in essa accasata, che possa portare in<br />
Perugia o suo contado per casa, né fuori in berrette, cappelli, vesti di sotto o di<br />
sopra, zimarre, cappe, cappotti, ferraioli, sai, giubboni, calze o in veruna altra<br />
sorte di habito tanto lungo quanto corto, oro, argento, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to, tessuto,<br />
buono o falso in tutto o in parte, puro o misto, perle, gemme, pietre pretiose<br />
vere o finte, paste di profumi, te<strong>la</strong> d’oro, d’argento, né tessuto in essi, né<br />
broccato, eccetto nelle cose infrascritte, vietando in tutto ciascuna sorte di ricami<br />
grandi o piccioli fatti non pur per via di dissegno e di trapunto in te<strong>la</strong>ro, ma<br />
ancora <strong>la</strong>vorati con l’agucchia e parimenti tutte le fodre di pelle di zibellini,<br />
ermellini o lupi cervieri. Dichiarando che i presenti ordini non comprendano li<br />
sco<strong>la</strong>ri forastieri né meno altri che per passaggio, per diporto o per qualsivoglia<br />
commodità loro dimorassero qualche giorno in questa città, purché tal dimora<br />
non passi due mesi continui, volendo che stia in arbitrio loro <strong>la</strong> moderatione del<br />
vestire.<br />
Per le donne del<strong>la</strong> città.<br />
Sia lecito alle donne del<strong>la</strong> città di poter portare una col<strong>la</strong>na o cinta schietta<br />
senza gemme, smalti et ornamenti, <strong>la</strong> quale insieme con <strong>la</strong> fattura ascenda al<br />
valore di scudi 50 e non più in tutto. Dichiarando che l’oro debba esser puro e<br />
non finto né falso. Et perche non si vieta loro il portare i zibellini e ventagli, si<br />
concede appresso un’altra so<strong>la</strong> catenina di valuta di 15 scudi in tutto e sia non<br />
finta né falsa, né dorata, come di sopra, ma d’oro schietto e puro a cagione che<br />
possano servirsene per attaccare detti zibellini e ventagli. I quali siano parimente<br />
semplici senza testa o manico d’oro né dorati in alcun modo. Oltre a ciò si<br />
rimette ad arbitrio loro l’usare smalto o gemme pretiose vere e finte nel<strong>la</strong> anel<strong>la</strong><br />
per le dita, purché in uno stesso tempo non ne portino più che tre, il valore de’<br />
quali o d’un solo di due o di tutti tre insieme che porteranno non possa eccede-
228 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
re scudi 60 in tutto, computataci <strong>la</strong> fattura e l’oro. Permettendo che possano<br />
usare al collo un filo di perle vere, il qual però sia senza pendenti e non possa<br />
annodarsi, né in giro passar più giù che <strong>la</strong> fontanel<strong>la</strong> del<strong>la</strong> go<strong>la</strong>. Et quelle che<br />
non volessero o non potessero usar questo filo di perle, possano, in cambio di<br />
quello, portare un vezzo di granatini o di più fili di perle minute insieme avvolte<br />
o altro vezzo che compresoci il pendente con lo smalto non sia di maggior<br />
valuta di 25 scudi. Dichiarando che non sia lecito di usare al collo in un medesimo<br />
tempo <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na permessa di sopra et qualsivoglia de vezzi sudetti.<br />
Di maniera che il collo non possa mai esser cinto d’altro che d’un ornamento<br />
o giro semplice, ma si permette bene che quando porteranno il sudetto filo<br />
di perle o altro vezzo, possano servirsi del<strong>la</strong> sodetta col<strong>la</strong>na per cinta. Privilegiando<br />
tuttavia le spose fin alli due anni, alle quali sia lecito oltre al filo di perle<br />
o uno de vezzi sudetti di portare ancora di più una col<strong>la</strong>na di scudi 20 et una<br />
scuffia o legatura che non vaglia più di 5 scudi et al cappello una medaglia del<br />
medesimo prezzo et possa havere d’intorno un cordone o fascia et per orlo un<br />
passamano d’oro o d’argento purché non ecceda il valore di scudi tre in tutto.<br />
Nelle corone poi i Paternostri possano essere d’oro e d’argento, ma il resto<br />
né d’oro né d’argento, né di profumi, né di pietre pretiose vere, né finte. Prohibendo<br />
qualsivoglia sorte di fronzette, cinture, canacche o vero ordine di gioie di<br />
perle d’oro, di pietre pretiose o altre col<strong>la</strong>ne fuorché le permesse di sopra. Concedendo<br />
tuttavia gli anelletti e pendenti per l’orecchie che non passino in tutto<br />
con <strong>la</strong> fattura e con lo smalto scudi 10. Prohibendo similmente ogni sorte di<br />
guanti, manichetti, scarpe, pianelle ricamate non pur d’oro o d’argento o di<br />
perle ma neanche di seta. E soprattutto vietando le piume sopra i cappelli, intendendo<br />
che né in questo né in verun altra cosa s’habbia da uscire dal modo<br />
soddetto. Concedendo però due manigli di coralli o d’oro senza smalto che non<br />
passino il valore di 15 scudi et alle spose novelle quanto s’è permesso di più.<br />
Le quali catene, vezzi, anel<strong>la</strong>, anelletti, pendenti, manigli et medaglia dovranno<br />
prima che più s’usino dopo <strong>la</strong> publicatione del presente bando farsi stimare<br />
col mezo del giuramento dal camerlingo o altri da diputarsi dell’arte degli orefici<br />
et aggiustare che non passino il valore e il prezzo suddetto intendendo scudi<br />
d’oro come è solito di simile mercantie, bol<strong>la</strong>ndo e segnando dette robbe o<br />
altrimenti con <strong>la</strong> scrittura tenendone riscontro per fuggire i fraudi et affini che<br />
possa mai sempre apparire <strong>la</strong> verità.<br />
S’ordina similmente che non sia lecito a veruna donna d’usar vesti di velluto<br />
guarnite con altro che con una semplice trina, passamano, merluzzo o francia di<br />
seta o d’oro o d’argento di <strong>la</strong>rghezza d’un dito per orlo o per cucir<strong>la</strong> in giro o<br />
in qualsivoglia altro modo.<br />
Et volendo possano tuttavia di qualsivoglia altra materia et forma guarnirsi<br />
purché nel valore non ecceda le sodette in alcun modo.<br />
Le vesti poi di panno, rascie e di ciascun drappo così di raso e damasco<br />
come ancora canavaccio, ermisino, tabi e ciambellotti si possano guarnire con<br />
tre braccia et non più di addrappamento a misura et altezza del braccio del<br />
raso Perugino senza altra fodra, abbigliamento o guarnimento, fuorché le mani-
Perugia<br />
229<br />
che lunghe o corte che si possano foderare di tafettà o ermisino e guarnire<br />
come <strong>la</strong> veste.<br />
Et quelle a cui non piacesse detta guarnitione et che volessero in cambio<br />
delle tre braccia di drappo usar merluzzi, passamani, trine, francie, cordoni o<br />
altra materia e forma del valor sudetto possano ciò fare liberamente. Mettendo<br />
in ciascuna veste due giri senza più di detta guarnitione di seta o pure un solo<br />
d’oro et argento sopra le fimbrie o intorno <strong>la</strong> balzana et per lo lungo d’ogni<br />
altra estremità et apertura solita a farsi avanti purché <strong>la</strong> guarnitione non sia più<br />
<strong>la</strong>rga d’un dito et il valor d’essa non ecceda scudi cinque d’oro.<br />
Prohibendo espressamente che alcuna donna non possa havere più che due 175<br />
veste guarnite con oro o con argento e ne’ modi sodetti.<br />
Dichiarando inoltre che li busti e le maniche si possano guarnire a sbarra o<br />
per lo lungo, come le parrà con uno o due ordini respettivamente et non più di<br />
detta guarnitione et ciascun ordine s’intenda esser so<strong>la</strong>mente d’una o di due<br />
trine, passamani, come di sopra.<br />
Et perché pare che le vesti del tutto tonde, tolgano alle donne una certa<br />
gravità, si concede loro un poco di stracino, il qual però non possa essere di<br />
maggior lunghezza che di due terzi d’un braccio a passetto del raso Perugino,<br />
misurandolo però dal tondo del<strong>la</strong> veste.<br />
Permettendo inoltre che le vesti, rubbe, zimarre et sottane di tafettà, teletta,<br />
cioè canavaccio di seta et tabi possano trinciarsi, tagliarsi et piccarsi da alto e<br />
basso; ma le altre di seta, panno, rascie et altri drappi si possano trinciare e<br />
piccare so<strong>la</strong>mente ne’ busti e nelle maniche.<br />
Negli abbigliamenti poi et guarnitioni de’ cappotti e ferraioli, così di panno<br />
e rascia come di ogni altra sorte di drappi, si ordina che si debba osservare quel<br />
che intorno a cio s’è detto di sopra delle vesti soggiungendo che non sia lecito a<br />
veruna donna di poterli foderare d’alcuna sorte di pelle, ma si bene di tafettà o<br />
ermisino.<br />
Vietando inoltre che non si possano fare vesti, giubboni, traverse, zimarre né<br />
verun’altra sorte di vestimenta di broccato, broccatello, te<strong>la</strong> d’oro né d’argento di<br />
nessuna sorte. E concedendo so<strong>la</strong>mente che le guarnitioni e il drappo che si concede<br />
di sopra per guarnire si possano stampare et intagliare con righette o merluzzi.<br />
Per gli huomini<br />
Non sia lecito a gli huomini di detta città o suo contado guarnire per di<br />
fuora tabarri, rubbe, rubboni, cappe, cappotti, et ferraioli con più di braccia<br />
quattro di drappo di misura et altezza del braccio del raso Perugino senza altra<br />
guarnitione. Et quando non ci volessero drappi possano or<strong>la</strong>rli o guarnirli intorno<br />
con una trina o passamano di seta, d’argento, o d’oro come s’è detto di<br />
sopra delle vesti e cappotti delle donne. Prohibendo ancora guarnire nell’istesso<br />
modo i lor calzoni. Concedendo che i finimenti e cinture da spada, borchie da<br />
cavalli et ogni sorte d’arme possano essere orate et argentate.<br />
175 scritto su una depennato.
230 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Per le donne del contado.<br />
Alle donne habitanti in contado et essercitanti l’arte rusticale etiamdio che<br />
siano fatte cittadine per privilegio de’ signori superiori o del<strong>la</strong> città, si prohibisce<br />
che non possano portare veruna cosa d’oro vero o finto, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to o<br />
tessuto, eccetto che in un solo anello per il dito, nemeno veruna sorte di ricami,<br />
etiamdio d’argento o di seta, né perle, né sorte alcuna di vesti non pur d’oro, o<br />
d’argento, ma neanche di drappo di seta, eccetto un par di maniche una balzana<br />
o lista di due dita di <strong>la</strong>rghezza, o cordone, trina, francia, passamano, zagana, o<br />
fascia di <strong>la</strong>rghezza d’un dito et alli busti et maniche senza altri <strong>la</strong>vori, intagli et<br />
groppi, le quai cose possano esser di velluto o d’altro drappo d’ogni colore, et<br />
possano ancora havere et portare scuffia, bendelle da testa, benda, velo, colletto,<br />
gorghiera e cinta di seta et un vezzo che non passi uno scudo e mezo, ma non<br />
coralli alle mani. Dichiarando che quelle le quali sono già cittadine et <strong>la</strong>nno per<br />
dote 800 fiorini o più, possano portare una veste di drappo semplice con due<br />
anel<strong>la</strong> di valore fra amendue di 10 scudi et una catena d’oro di scudi 15.<br />
Et accioché li presenti ordini siano invio<strong>la</strong>bilmente osservati et che <strong>la</strong> pena<br />
astringa quelli che havranno ardire di contravenire, si statuisce pena alli contrafacienti<br />
di perder tutto quello che sarà loro trovato a dosso contra <strong>la</strong> forma di<br />
questi ordini. Et di più di pagare XX scudi per <strong>la</strong> prima volta et per <strong>la</strong> seconda<br />
si duplicherà <strong>la</strong> pena d’applicarsi per un quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica,<br />
un quarto a i luoghi pii ad arbitrio di sua signoria illustrissima et per gli altri<br />
due quarti all’essegutore et accusatore che sarà tenuto segreto.<br />
Dichiarando però, che per via di denuntie, accuse o inquisitioni non si possa<br />
procedere se non fra il termine di XV giorni dopo <strong>la</strong> contraventione, et che s’habbia<br />
da procedere sommariamente et dalle sentenze che sopra ciò si daranno non si<br />
possa appel<strong>la</strong>re, quere<strong>la</strong>re, né dire di nullità e non si possa fare compositione o<br />
gratia alcuna. Et nelli castelli et luoghi del contado i vicari siano tenuti a condennare<br />
li dissobedienti senza rispetto di persona alcuna mandando subito <strong>la</strong> nota delle condennationi,<br />
le quali si faranno esseguire subito per <strong>la</strong> portione spettante ai luoghi pii.<br />
Et per maggiore osservanza s’ordina et commanda a gli orefici, sarti, ricamatori<br />
et d’ogni altro mastro et artefice tanto maschio quanto femina che non<br />
possano in modo alcuno in publico o in segreto tagliare, fabricare, <strong>la</strong>vorare,<br />
cucire o dissegnare cosa alcuna contra le sopra dette prohibitioni sotto pena di<br />
scudi XX per ciascuna cosa che faranno et non havendo il modo siano privati di<br />
tal essercitio et per <strong>la</strong> seconda volta <strong>la</strong> pena sia duplicata et siano banditi dallo<br />
stato di Perugia, sotto pena del<strong>la</strong> galera, se contraverranno al bando.<br />
Dichiarando inoltre che per osservatione delle sodette cose si procederà per<br />
via d’inquisitione, <strong>la</strong> quale sarà diligente e rigorosa.<br />
Doti da darsi.<br />
Inoltre perché si vede che questi abusi del vestire sono stati cagionati ancora<br />
in gran parte che le doti sono cresciute immoderatamente essendo che se ne<br />
spenda <strong>la</strong> metà nelle vesti e nelle gioie s’ordina espressamente che non sia persona<br />
alcuna di qualsivoglia sorte che ardisca di promettere né di dare per dote più di<br />
tremi<strong>la</strong> cinquecento fiorini di monete Perugine. Dichiarando che li notari o altri
Perugia<br />
231<br />
che facessero contratti scritti o altre promissioni a bocca fuor di questo ordine,<br />
oltreché tal promissione sarà nul<strong>la</strong>, essi ancora caderanno in pena di 200 scudi<br />
d’applicarsi come di sopra.<br />
Arredi [continua a c. 65].<br />
Ne’ maritaggi poi che si faranno per l’inanzi le spese solite a farsi negli<br />
apparati de gli arredi, non possano eccedere mai l’ottava parte delle doti, così di<br />
quelle che si daranno nel<strong>la</strong> città come ancora delle altre che si daranno in contado.<br />
Dichiarando che ne’ detti arredi vengono ancora comprese le vesti di qualsivoglia<br />
sorte. Et chi contraverrà debba per pena perdere i sodetti arredi et<br />
cinquanta scudi d’applicarsi come di sopra. Dichiarando che all’essecutione del<br />
presente bando si procederà il terzo giorno da hoggi inremissibilmnete. Datum<br />
in Perusia alli VII di decembre 1582.<br />
A. cardinalis Riarius legatus.<br />
Die septima mensis decembris Laurentius Ripa publicus tubicina comunis<br />
Perusie retulit se hac die cum aliis quinque sociis supradicta scripta bannis tubarum<br />
sono premisso alta et intelligibili voce publicam per p<strong>la</strong>teas et loca solita ut<br />
habuit 2 decembris.<br />
Contolo Contoli cancel<strong>la</strong>rio Ridolfo Gallo secretario<br />
107. 1582, dicembre 14<br />
Bandi<br />
Stimatori delle gioie<br />
Volendo i molto illustri signori priori di questa città, che per mancamento<br />
delle loro promissioni non si resti di obedire et esseguire <strong>la</strong> riforma <strong>la</strong> quale<br />
per tor via molti abusi et rimediare ad infiniti danni et a gloria di Dio, si è<br />
nuovamente fatta et publicata alli 7 del corrente mese intorno alle superfluità<br />
de’ vestiri degli huomini e delle donne. Per il presente publico editto deducono<br />
à notitia di ciascuno quali sieno gli detti et deputati stimatori delle gioie<br />
et ornamenti de’ quali è permesso l’uso et si dice in detta riforma, et saranno<br />
quelli che si leggeranno qui sotto, ai quali doverà andare ciascuno che voglia<br />
per osservare quanti si è ordinato, fuggire le statuite pene, all’essecutione delle<br />
quali da hora in poi si procederà senza alcun rispetto et i deputati sono<br />
questi:<br />
Lattantio Lattantii et Giro<strong>la</strong>mo Patritii orefici<br />
Mastro Giulio di Francia et mastro Lucantonio sarti<br />
In fede dato in Perugia il dì 14 di decembre 1582<br />
Contolo Contoli cancel<strong>la</strong>rio
232 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
108. 1582, dicembre 23<br />
Bandi<br />
Vestire aggiunta<br />
Sebene è stata già publicata <strong>la</strong> riforma del vestire con quel<strong>la</strong> moderatione<br />
che pareva che convenisse in questo tempo alli molti abusi che per tal conto<br />
s’erano introdotti, nondimeno l’illustrissimo et reverendissimo signor cardinale<br />
Riario di Perugia et Umbria legato per maggiore osservanza di quanto si contiene<br />
nel<strong>la</strong> sudetta riforma è venuto ad alcune altre dichiarationi le quali fa intendere<br />
a ciascuno per lo presente publico bando, accioché nessuno ne possa pretendere<br />
ignorantia. Aggiungendo alcune cose a quei capi del<strong>la</strong> legge fatta sopra<br />
questo che a sua signoria illustrissima sono parse opportune e conveniente, le<br />
quali aggiunte s’intenderanno diversamente qui di sotto perché si possano più<br />
facilmente e senza scusa alcuna osservare i suoi bandi hora che con le infrascritte<br />
permissioni se ne potrà contentare ogniuno.<br />
E prima al secondo capo del<strong>la</strong> riforma per le donne del<strong>la</strong> città, che comincia:<br />
Permettendo che possano usare al collo un filo di perle, etc. s’aggiunge e<br />
dichiara che in luogo de’ vezzi quivi permessi, possano usarsi ancora più catenine<br />
insieme d’oro, et i vezzi possano esser segnati, e divisi con botoni e botoncini<br />
pur d’oro con smalto e senza, intendendo però che’l prezzo d’essi non sia maggiore<br />
di 35 scudi o 40 al più.<br />
Inoltre al quinto capo che comincia: Privilegiando tuttavia le spose etc. s’aggiunge<br />
e dichiara che gli ornamenti permessi al cappello siano communi etiamdio<br />
ad ogni altra donna, ancorché non sposa, e <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na d’oro possa essere una<br />
o più, come si dice di sopra.<br />
Di più al 6 capo il qual comincia: Nelle corone poi etc. si dichiara che i<br />
paternostri possano essere etiamdio smaltati et con tramezzini d’oro piccoli.<br />
Ancora al XIIII capo il cui principio è: Le vesti poi di panno etc. dove si<br />
ragiona delle fodre e si permette il taffetà e l’ermisino si aggiunge che possano<br />
foderarsi di qualsiasi altro drappo o materia non vietata.<br />
Nel XV che comincia: E quelle a cui non piacessero il valore del<strong>la</strong> guarnitione<br />
quivi permesso di 5 scudi se accresce et amplia fin a 12 d’oro.<br />
Al XIX poi et ultimo che comincia: Vietando in oltre etc. si dice e dichiara<br />
che le guarnitioni permesse di sopra siano egualmente communi a i giubboni et<br />
ad ogni altra sorte di vestimenti rispettivamente, però.<br />
Al capo poi dove si ragiona degli huomini, si concede che l’istessa guarnitione<br />
possa mettersi a i sai e casacche che si concede a i cappotti e calzoni.<br />
Volendo inoltre provedere a quanto si concede alle donne del contado in<br />
quel<strong>la</strong> parte massime che pare haver bisogno di qualche dichiaratione et accrescimento,<br />
si dichiara et aggiunge al primo capo. Il qual comincia: alle donne<br />
habitanti il contado etc. che oltre a un anello d’oro puro e schietto, possano<br />
ancora portarne altri due d’argento bianchi o dorati come loro più piacerà, purché<br />
fra tutti tre non passino il valore di scudi 5 et il vezzo onde possano ornare
Perugia<br />
233<br />
e cingere il collo, possa essere di coralli, di granatini, di ebano, di smalti, di<br />
botoni d’argento, bianchi o dorati a loro eletta, purché il valore, compresovi il<br />
pendente con lo smalto o senza non sia maggiore che di 6 scudi 176 .<br />
A. cardinalis Riarius legatus.<br />
Dato in Perugia li 23 di decembre 1582. Ridolfo Gallo segretario<br />
Moderatio et riforma huiusmodi fuit sono tubarum premisso per loca solita<br />
et consueta publicati et re<strong>la</strong>ta. Per Ruggerium et socios publicum tubicinam Contolo<br />
Contoli cancel<strong>la</strong>rio.<br />
Contolus Contoli cancel<strong>la</strong>rius.<br />
109. [1589] 177<br />
Bandi<br />
Vestire<br />
Perché si vede continuamente che ogni giorno più crescono le spese che si<br />
fanno intorno al vestire così degli huomini come delle donne, il che si conosce<br />
poi col tempo che torna a danno del publico e del partico<strong>la</strong>re questo disordine<br />
fa risolvere chi governa di dover por qualche termine a così fatto abuso che non<br />
solo hoggi è in essere nel<strong>la</strong> città di Perugia ma ancora ogni dì più vi si introduce<br />
con nove pompe. Perciò havendo hauto sopra ciò consideratione l’illustrissimo<br />
et reverendissimo cardinal Riario di Perugia et Umbria legato essendogli stato<br />
ciò ancor proposto dagli molto illustri signori priori di questa città, ha voluto<br />
con <strong>la</strong> presente publica riforma dar modo e regu<strong>la</strong> a tante superfluità che si<br />
veggono usare nelle vestimenta, così sua signoria illustrissima con <strong>la</strong> sua autorità<br />
impone legge a questo inconveniente del vestire secondoché appieno s’intenderà<br />
de’ capi del<strong>la</strong> riforma che qui appresso seguono. Restringendo quel ch’era soverchio<br />
e suntuoso a un civile et honorato vestire che convenga a gentilhuomo et a<br />
gentildonna parimenti. E seben si sa che ciò è stato fatto altre volte, non per<br />
questo si è osservato nondimeno sua signoria illustrissima con <strong>la</strong> qualità delle<br />
pene e col modo che vi terrà, farà sì che s’osservi invio<strong>la</strong>bilmente quanto comanda.<br />
In prima si prohibisce in universale che non sia persona alcuna di qualsivoglia<br />
stato o grado del<strong>la</strong> città di Perugia o forastiera in essa habitante o accasata<br />
che possa usare né portare nel<strong>la</strong> città o suo contado per casa né fuori oro,<br />
argento sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to o tessuto, buono, o falso in tutto o in parte, puro o<br />
176 Volendo inoltre ... scudi aggiunto da altra mano, al<strong>la</strong> carta successiva, 56r.<br />
177 Camillo del<strong>la</strong> Penna risulta primo priore nel terzo trimestre di quest’anno.
234 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
misto, perle, gemme, pietre pretiose vere o finte, broccato, paste di profumo,<br />
te<strong>la</strong> d’oro, né d’argento tessuto in calze, giupponi, saii, ferraioli, cappe, cappotti,<br />
zimarre, berrette, capelli, o in veruna altra sorte di vesti di sopra o di sotto,<br />
tanto lunga quanto corta eccetto però i ferraioli delle donne alle quali si concede<br />
che per or<strong>la</strong>rgli possano usare un sol passamano o treccia d’oro o d’argento<br />
del<strong>la</strong> <strong>la</strong>rghezza d’un picciol dito e di più gli possano foderare di taffetà o ermisino<br />
senza altro ornamento. Aggiungendo inoltre, che sia lor lecito per ornamento<br />
di lor capelli d’usar un cordoncino d’oro o d’argento di valuta di 2 scudi.<br />
Vietando poi in tutto ciascuna sorte di raccami grandi o piccioli fatti non pure<br />
per via di dissegno e di trapunto in te<strong>la</strong>io, ma ancora <strong>la</strong>vorati con l’agucchia et<br />
parimenti le fodere delle pelli dei zebellini, martire o lupi cervieri. Dichiarando<br />
che i presenti ordini non comprendano gli sco<strong>la</strong>ri forastieri o altre persone huomini<br />
o donne che siano, le quali per passaggio, per diporto o per altra commodità<br />
loro dimorassero qualche giorno in questa città, purché tal dimora non passi<br />
due mesi continovi, ma stii in lor arbitrio <strong>la</strong> moderatione dei lor vestimenti.<br />
Per le donne del<strong>la</strong> città.<br />
Sia lecito alle donne di questa città di poter portare una col<strong>la</strong>na d’oro schietta<br />
senza gemme, smalti et altri ornamenti, <strong>la</strong> quale insieme con <strong>la</strong> fattura e suo<br />
pendente o agnusdei volendocelo ascenda so<strong>la</strong>mente al valore di scudi 50 d’oro<br />
con dichiaratione che l’oro debba essere puro e non finto né falso e perché non<br />
si vieta loro il portar zibellini che non siano però di maggior valuta di 20 scudi<br />
come ancora i ventagli che non escedano il valor di 10 scudi. Perciò si concede<br />
loro un’altra catenina so<strong>la</strong> che non vaglia più di 15 scudi, <strong>la</strong> quale sia d’oro<br />
schietto e puro e non finto, come di sopra a cagione che se ne possano servire<br />
per uso di detti zibellini e ventagli i quali siano però semplici senza testa e<br />
manici d’oro né dorati in altro modo.<br />
Si rimette inoltre all’arbitrio loro di mettere smalto o gemme pretiose vere o<br />
finte nelle anel<strong>la</strong> delle dita, purché in un istesso tempo non ne portino più che<br />
tre. Concedendo che per il collo possano usare filo di perle vere, il quale però<br />
sia senza pendente e non possa annodarsi in giro, né passar più in giù che <strong>la</strong><br />
fontanel<strong>la</strong> del<strong>la</strong> go<strong>la</strong>. Et quelle che non volessero o non potessero usar il filo<br />
delle perle, possano in luogo di quello portar un vezzo di granati o d’altra<br />
mistura o materia con suo pendente e tramezzato con bottoncini d’oro, purché<br />
non sia di maggior prezzo di scudi 30.<br />
Dichiarando che sia lecito d’usare per il collo in un medesimo tempo e <strong>la</strong><br />
catena d’oro e il vezzo di granati o vero il vezzo di perle et <strong>la</strong> catena di granati<br />
o altrimenti il vezzo di perle et <strong>la</strong> catena d’oro purché a un tempo il collo non<br />
possa andar cinto di più di due ornamenti. Ma si permette bene che possano<br />
portare una cinta d’oro senza pietre pretiose buone né finte, <strong>la</strong> qual però non<br />
esce da <strong>la</strong> valuta di 70 scudi d’oro. Si conceda ancora un sol par di pendenti<br />
alle orecchie che non vagliano piu di scudi 20. Appresso una fronzetta d’oro<br />
con pietre dentro per <strong>la</strong> testa <strong>la</strong> quale insieme con <strong>la</strong> fattura non passi 25 scudi.<br />
Vietando ogni sorte di legature d’oro, d’argento, di perle e di grappe di qualsivoglia<br />
specie. Alle mani ancora si permette che possano usare manigli d’oro,
Perugia<br />
235<br />
perle e di coralli intendendo che non passino con <strong>la</strong> fattura, <strong>la</strong> somma di 20<br />
scudi. Nelle corone poi i paternostri possan essere d’oro e d’argento, ma il resto<br />
né d’oro né d’argento, né di profumi, né di pietre pretiose vere né finte. Prohibendo<br />
qualsivoglia sorte di guanti, manichette, scarpe, pianelle riccamate non<br />
pur d’oro, d’argento e di perle, ma neanche di seta. Concedendo però le piume<br />
sopra i capelli inteso che siano senza oro, argento, pietre pretiose e finalmente<br />
senza altro ornamento fuorché una medaglia di 8 scudi.<br />
Si ordina similmente che non sia lecito a veruna donna come di sopra usar<br />
vesti di velluto guarnite con altro che con una semplice trina o passamano o francia<br />
di seta di <strong>la</strong>rghezza d’un dito per orlo o per cucir<strong>la</strong> in giro o in qualsivoglia<br />
altro modo. Le vesti poi di panno, rascie, damaschi, canavacci, ermesini, tabì, ciambellotti,<br />
e d’ogni altra sorte di panno e drappi si possano guarnire con tre braccia<br />
et non più di drappi a misura et altezza del braccio del raso Perugino senza altra<br />
fodera e guarnitione. Et quelle a cui non piacessero le tre braccia di drappo possano<br />
usar passamani, trine, francie e cordoni sodetti invece di quelle sopra le fimbrie<br />
o intorno sopra <strong>la</strong> balzana o per lungo d’ogni altra estremità et apertura, solita farsi<br />
avanti purché <strong>la</strong> guarnitione non sia più <strong>la</strong>rga d’un dito come di sopra.<br />
Dichiarando che li busti et le maniche possano guarnirsi a sbarra o per lo<br />
lungo secondo che lor parrà con tre ordini e non più di dette guarnitioni e ciascun<br />
ordine s’intenda che sia di trine tre volendocele o passamani come di sopra.<br />
Et perche pare che le vesti del tutto tonde non facciano quel<strong>la</strong> così bel<strong>la</strong><br />
vista, si concede loro un poco di tragino, il quale però non possa essere più che<br />
tre quarti di braccio Perugino.<br />
Permettendo inoltre che le vesti, rubbe, zimarre e sottane di taffetà, teletta<br />
di seta, e tabì possano trinciarsi, tagliarsi et piccarsi da alto a basso, ma l’altre<br />
di seta, panno, rascie et altro drappo si possano trinciare e piccare so<strong>la</strong>mente ne’<br />
busti e nelle maniche. Nel guarnir poi cappotti e ferraioli di rascie e panni e<br />
d’ogni altra sorte di drappi s’ordina che si debba osservare quel che intorno à<br />
ciò s’è detto di sopra, soggiungendo so<strong>la</strong>mente che non sia lecito a veruna donna<br />
di poterli foderare d’alcuna sorte di pelli.<br />
E perche hoggi par che si costumi di portar alcune sorte di tabì di seta<br />
tessuti con oro e con argento, i riversi dei quali non mostrano se non <strong>la</strong> semplice<br />
seta sí come gli altri i quali senza oro sono tessuti, si permette che se ne<br />
possano far vesti e non a loro, senza veruna altra sorte di guarnitione fuorché<br />
un semplice merluzzo di seta alli busti et alle maniche et non altrimenti.<br />
Dichiarando che detto tabì non sia di maggior prezzo che il velluto ordinario<br />
Napoletano. Vietando poi espressamente che non si possa portare più che<br />
due sorti di drappo addosso cioè due vesti, un giuppone di drappo con <strong>la</strong> sua<br />
traversa di detto e con <strong>la</strong> sopraveste.<br />
Per gli huomini etc.<br />
Non sia lecito a gli huomini di detta città o suo contado guarnire di fuori<br />
tabarri, rubbe, rubboni, cappe, cappotti e ferraioli con più di braccia quattro di<br />
drappo di misura et d’altezza di braccio di raso Perugino senza altra guarnitione<br />
et quando non ci volessero drappi possano or<strong>la</strong>rli intorno con un sol filo et
236 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ordine di francia di zagana o di cordone, purché non sia più <strong>la</strong>rga d’un dito et<br />
ciò si concede loro che possa essere d’oro semplice e con seta mista. Il che<br />
possano usare ancora alli calzoni al<strong>la</strong> marinara e non ad altra sorte di vestimenta.<br />
Dichiarando che ciò sia un semplice filo sopra l’apertura o cucitura che pende<br />
dalle saccoccie in giù insieme col giro intorno alle ginocchia. Appresso che<br />
possano foderare le cappe di velluto o di qualsivoglia drappo purché non sia<br />
con oro, né con veruno altro ornamento. Si concede loro di più che le finimenta<br />
et centure di spade, borchie da cavalli et ogni altra sorte d’armi possano usare<br />
dorate et argentate etc.<br />
Per le donne del contado etc.<br />
Alle donne habitanti in contado et essercitanti l’arte rusticale etiamdio che<br />
siano fatte cittadine per privilegio dei signori superiori o del<strong>la</strong> città si comanda<br />
che non possano portare veruna cosa d’oro vero né finto, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to, o<br />
tessuto fuorché duo sole anel<strong>la</strong> per le dita, nemeno veruna sorte di riccami<br />
etiamdio d’argento o di seta, nemen perle, né sorte alcuna di vesti di drappo o<br />
di seta over sia oro o argento, eccetto un par di maniche, una balzana, o lista di<br />
due dita di <strong>la</strong>rghezza over cordone, trina, francia, passamano, zagana o fascia di<br />
<strong>la</strong>rghezza d’un dito, et alli busti e maniche senza altri <strong>la</strong>vori, intagli e groppi, le<br />
quali cose possano essere di velluto o d’altro drappo d’ogni colore, similmente<br />
possano portare scuffia <strong>la</strong> quale so<strong>la</strong> si concede che sia di rete d’oro fi<strong>la</strong>to overo<br />
d’ortichina <strong>la</strong>vorata d’oro, purché non esceda uno scudo di valuta. Si concede<br />
lor parimenti bendelle da testa, benda, velo, colletto, gorghiera, cinta e coralli al<br />
collo, ma non alle mani con il suo pendente che in tutto non esceda otto scudi<br />
senza bottoni d’oro o d’argento o d’altra mistura etc.<br />
Et perché ci par soverchia indegnità che le donne etiamdio per le strade<br />
publiche et per le piazze incontrate dagli sbirri et cercate s’ habbiano cosa contra<br />
questa riforma, perciò questo si proibisce espressamente. Dechiarando che l’essegutioni<br />
si debbano fare a casa. Dovranno bene gli essegutori osservar le vesti, col<strong>la</strong>ne<br />
et ogn’altra cosa che si pretende contra con chiamarvi ancora due altri se ve ne<br />
sia commodità o almeno d’uno etiamdio dell’istessa corte che vengano et osservino<br />
parimente che poi andando a casa si farà mostrare tutto ciò che si sarà osservato<br />
esser contra gli ordini et trovandolo tale dovrà far l’essegutione conforme a quanto<br />
s’è detto et <strong>la</strong> donna e il suo marito saranno obligati mostrargli quanto chiederà.<br />
Camillus Penna primus mercator et college.<br />
110. [Post 1589?]<br />
Bandi<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne<br />
In prima in universale si ordina, prohibisce et espressamente comanda che<br />
non sia veruna persona così dell’uno, come dell’altro sesso del<strong>la</strong> città di Perugia,
Perugia<br />
237<br />
o forastiera in essa maritata o accasata con fermo domicilio sia di che grado,<br />
qualità, dignità et preminenza esser si voglia, <strong>la</strong> qual possa usare, né portare in<br />
Perugia, suo contado et distretto per casa, né fuori in berrette, cappelli, vesti di<br />
sotto o di sopra, zimarre, cappe, cappotti, ferraioli, sai, giupponi, calze, o in<br />
verun altra sorte d’habito tanto lungo quanto corto oro, argento sodo, tirato,<br />
fi<strong>la</strong>to o tessuto buono o falso in tutto o in parte puro o misto; perle, gemme,<br />
né pietre pretiose vere o finte, né paste di profumi, te<strong>la</strong> d’oro, d’argento né<br />
tessuto in esso, né broccato. Eccetto che nelle cose infrascritte. Vietando del<br />
tutto ciascuna sorte di ricami grandi et piccioli, fatti non pure per via di disegno<br />
et di trapunto in te<strong>la</strong>ro, ma ancora <strong>la</strong>vorati con l’agucchia alfine. Dechiarando<br />
che i presenti ordini non comprendino, né diano rego<strong>la</strong> a gli sco<strong>la</strong>ri forastieri, o<br />
altri forastieri huomini et donne che per passaggio, per di porto, o per altra<br />
commodità loro dimorassero qualche giorno in questa città purché non passi<br />
due mesi continui. Ma stia in arbitrio di ciascuno di essi <strong>la</strong> moderatione de lor<br />
vestimenti.<br />
Per le donne del<strong>la</strong> città.<br />
Non sia lecito alle donne di questa città di poter portare all’orecchie pendenti<br />
di alcuna sorte, ma possino poter portare una col<strong>la</strong>na schietta senza gemme, smalti,<br />
o altri ornamenti, <strong>la</strong> qual insieme con <strong>la</strong> fattura non possa esceder il valore di<br />
quaranta scudi in tutto et vietando parimenti le fodere di pelle di zibellini, martiri<br />
o lupi cervieri. Et perché non si vieta loro il portare, et usare i zibellini, et i<br />
ventagli, le si concede appresso un’altra so<strong>la</strong> catenina di valore di 15 scudi al più<br />
d’oro schietto come di sopra a cagione che possino servirsi d’essa per attaccare i<br />
detti zibellini et ventagli, i quali siano parimente semplici senza testa, o manico<br />
d’oro o orati in modo alcuno. Oltre à ciò si rimette all’arbitrio et volontà loro il<br />
mettere o nò smalto o gemme pretiose vere o finte nelle anel<strong>la</strong> per le dita, purché<br />
non ne portino più che tre et che il valore di tutti gli anelli ch’haveranno computato<br />
l’oro e <strong>la</strong> fattura, non esceda cinquanta scudi in tutto. Permettendo che per il<br />
collo possino usare un vezzo di granatino o d’altra mistura o materia con pendente<br />
et senza, et tramezzato o no con bottonicini d’oro purché non sia filo di perle<br />
et che non esceda il prezzo di 12 scudi.<br />
Dechiarando appresso che non sia neanco lecito di usare al collo in un<br />
medesimo tempo <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na di sopra permessa et uno sia qualsivoglia di detti<br />
vezzi, di maniera che non possa esser mai cinto d’altro che d’un ornamento o<br />
giro semplice ma si permette bene che quando porteranno il sodetto vezzo come<br />
di sopra, possino servirsi del<strong>la</strong> sodetta col<strong>la</strong>na per cinta.<br />
Nelle corone poi i paternostri possino essere d’oro, et d’argento ma il resto<br />
né d’oro né d’argento, né di profumi o pietre pretiose vere né finte. Espressa et<br />
partico<strong>la</strong>rmente prohibendo fronzette, cinture, canacche overo ordini di gioie di<br />
perle d’oro o di pietre pretiose o altre col<strong>la</strong>ne. Et parimenti ogni sorte di guanti,<br />
manichetti, scarpe, pianelle non pur ricamate d’oro, d’argento o di perle, ma né<br />
anche di seta et sopratutto vietando le prime sopra i capelli. Talmente che nessuna<br />
di qualsivoglia preminenza possa, né debba usare alcuna delle dette cose<br />
eccetto che né luoghi e nel modo di sopra dechiarato.
238 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Ordinasi similmente che non sia lecito a veruna donna come di sopra, di<br />
usar vesti di velluto guarnite con altro che con una semplice trina, passamano o<br />
francia di seta di <strong>la</strong>rghezza d’un dito per orlo, o per cucir<strong>la</strong> in giro in quasivoglia<br />
altro modo. Le vesti poi di panno, rascie et di ciascun altro drappo così di<br />
raso et damasco, come canavaccio, ermesino, tabi e ciambellotti si possino guarnire<br />
con tre braccia et non più d’ addrappamento a misura et altezza del braccio<br />
del raso Perugino, senz’altra fodra, abbigliamento o guarnimento.<br />
Et quelle, a cui non piacesse detta guarnitione et che volessero in cambio<br />
delle tre braccia di drappo, usar passamani, trine, francie, cordoni sodetti, possino<br />
ciò fare liberamente, mettendo in ciascuna veste duo giri senza più di<br />
detta guarnitione sopra le fimbrie o per atorno sopra <strong>la</strong> balzana, et per lungo<br />
d’ogni altra estremità, et apertura solita farcisi avanti, purché non siano più<br />
<strong>la</strong>rghi d’un dito, come di sopra. Dechiarando che li busti et le maniche possino<br />
guarnirsi a sbarra o per lo lungo secondo che le parrà con duo ordini et<br />
non più di detta guarnitione et ciascun ordine s’intenda essere et sia di duo<br />
trine o passamani come di sopra. E perché pare che le vesti del tutto tonde<br />
toglino alle donne una certa gravità e decoro, si concede loro un poco di<br />
tragino. il qual però non possa essere di maggior lunghezza che di un palmo<br />
Perugino. Permettendo inoltre che le vesti, rubbe, zimarre et sottane di taffetà,<br />
teletta, cioè canavaccio di seta et tabì possino trinciarsi, tagliarsi et piccarsi da<br />
alto e basso, ma l’altre di seta, panno, rascie et altri drappi si possino trinciare<br />
et piccare solo ne’ busti et nelle maniche. Negli abbigliamenti poi, et guarnitioni<br />
de’ cappotti e ferraioli, così di panni et rascie come d’ogni altra sorte di<br />
drappi, si ordina che si debba osservare quel ch’intorno à ciò s’è detto di<br />
sopra delle vesti, soggiungendo so<strong>la</strong>mente che non sia lecito à veruna donna di<br />
poterli foderare di alcuna sorte di pelli.<br />
Per gli huomini.<br />
Non sia lecito a gli huomini di detta città o suo contado guarnire per di<br />
fuora tabarri, rubbe, rubboni, cappe, cappotti et ferraiuoli con più di braccia<br />
quattro di drappo di misura et altezza del braccio del raso Perugino et quando<br />
non ci volessero drappi possino or<strong>la</strong>rli a torno con una trina, o passamano d’un<br />
sol filo et ordine di francia o di zagana o di cordone purché tutte non siano più<br />
<strong>la</strong>rghe d’un dito et se ben si et ogni sorte d’armi li toglie totalmente di poter<br />
portare in qualsivoglia modo oro, se li concede nondimeno che i finimenti, centure<br />
da spada, borchie da cavallo, possino essere dorate et argentate.<br />
Donne di contado.<br />
Alle donne habitanti in contado et essercitanti l’arte rusticale etiamdio che<br />
siano fatte cittadine per privilegio de’ signori superiori o del<strong>la</strong> città si prohibisce<br />
et espressamente comanda che non possino portare veruna cosa d’oro vero, né<br />
finto, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to, o tessuto; eccetto in un solo anello per il dito, né<br />
meno veruna sorte di ricamo etiamdio d’argento o di seta, né perle né sorte<br />
alcuna di vesti non pur d’oro o d’argento, ma neanco di drappo di seta; eccetto<br />
un paro di maniche, una balzana, lista di due dita di <strong>la</strong>rghezza o cordone, francia,<br />
trina, o passamano, zagana o fascia di <strong>la</strong>rghezza d’un dito et alli busti et
Perugia<br />
239<br />
maniche senz’altri <strong>la</strong>vori intagli et groppi; le quali cose possino essere di velluto<br />
o d’altro drappo d’ogni colore et possino anco havere et portare scuffia, bendelle<br />
da testa, benda, velo, colletto, gorghiera et cinta di seta et un vezzo che non<br />
passi uno scudo et mezzo, ma non coralli alle mani.<br />
Dechiarando però, che le cittadine essercitanti l’arte civile possino portare<br />
una veste di drappo semplice o veramente di grana et una catenel<strong>la</strong> d’oro che<br />
non passi il valore di sei scudi, et duo annelli et una fede d’oro che fra tutti tre<br />
non eccedino il prezzo d’altri sei scudi et un vezzo d’argento di coralli o d’altre<br />
misture che non vaglia più di due scudi, purché non portino perle né oro in<br />
verun’altra cosa.<br />
Corteggiane.<br />
Le corteggiane et publiche meretrici non possino portare drappi d’oro né<br />
d’argento, né di seta di qual si voglia sorte, né setato né altro drappo di sotto o<br />
di sopra, né gioie né perle di sorte alcuna, né cinte o col<strong>la</strong>ne d’oro, né cosa<br />
alcuna prohibita alle donne del<strong>la</strong> città come è detto di sopra, prohibendole ancora<br />
espressamente l’uscir di casa senz’havere in testa <strong>la</strong> berretta <strong>la</strong> quale siano<br />
tenute portare continuamente etiamdio mentre stanno in chiesa dove non ardischino<br />
intromettersi tra l’altre donne sotto pena in caso di contraventione alle<br />
dette cose et ciascuna d’esse per <strong>la</strong> prima volta di scudi dieci per ciascuna volta<br />
d’applicarsi al monastero delle monache Convertite del<strong>la</strong> presente città di Perugia,<br />
et di star prigione per un mese, et per <strong>la</strong> seconda volta di scudi venti et<br />
del<strong>la</strong> fustigatione overo d’esser bandita dal<strong>la</strong> città et dominio di Perugia; con<br />
dichiaratione che contra le innobedienti si possa procedere all’essegutione di detta<br />
pena realmente et personalmente.<br />
Et acciò che li presenti ordini siano invio<strong>la</strong>bilmente osservati et che <strong>la</strong> pena<br />
astrenga quelli ch’haveranno ardire di contravenire si statuisce pena alli contrafacienti<br />
di perdere tutto quello che sarà loro trovato contra <strong>la</strong> forma de quest’ordini<br />
et di più di pagar scudi venti per <strong>la</strong> prima volta et per <strong>la</strong> seconda si<br />
duplicherà <strong>la</strong> pena da essere applicata per una quarta parte al<strong>la</strong> reverenda Camera<br />
apostolica et per un’altra quarta parte all’hospedale del<strong>la</strong> Misericordia et<br />
per un’altra quarta parte a monasteri poveri di monache da distribuirsi ad arbitrio<br />
di monsignor reverendissimo vescovo di questa città et per l’altra quarta<br />
parte all’essequtore et accusatore che sarà tenuto secreto.<br />
Dec<strong>la</strong>rando però che per via de denuntia accuse o inquisitioni non si possa<br />
procedere se non in termine di quindici giorni doppo <strong>la</strong> contraventione et che<br />
s’habbia a procedere sommariamente et delle sentenze che sopra ciò si daranno<br />
non si possi appel<strong>la</strong>re, quere<strong>la</strong>re né dire di nullità et non si possa far compositione<br />
alcuna et li giudici saranno in Perugia: monsignor reverendissimo vescovo<br />
et monsignor reverendissimo governatore et suoi vicarii et luogotenenti et auditori<br />
secondo <strong>la</strong> preventione et nelle terre del contado i vicarii et giudici ordinari<br />
quali siano tenuti a condennare li contrafacienti senza respetto di qualsivoglia<br />
persona et subbito mandare nota delle condennationi al vicario di monsignor<br />
vescovo quale parimente sia tenuto subbito farli esseguire per conto del<strong>la</strong> portione<br />
spettante a luoghi pii. Et li sarti, calzo<strong>la</strong>ri et altri artisti che faranno opera
240 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
contra <strong>la</strong> forma del presente ordine siano tenuti al<strong>la</strong> pena di scudi venti per<br />
ciaschuna cosa che faranno et no havendo il modo di tratti dui di corda et di<br />
più in ogni caso saranno privati da tale essercitio et per <strong>la</strong> seconda volta <strong>la</strong> pena<br />
sia duplicata et di più siano banditi dal stato di Perugia sotto pena del<strong>la</strong> galera<br />
se contraveranno al bando.<br />
Et si ordina che queste provisioni habbiano virtù di decreto et costitutione<br />
et s’osservino in tutt’il dominio di Perugia invio<strong>la</strong>bilmente annul<strong>la</strong>ndo ogni altr’<br />
ordine sopra di ciò fatto per l’adietro.<br />
Inoltre essendosi considerato il danno che apportano alle famiglie l’immoderate<br />
spese che si sono cominciate a fare da qualch’anno adietro in questa città<br />
nelli pasti così soliti farsi nelle nozze, come anche in altri tempi et per altre<br />
occasioni, et parimente negli arredii che si danno alle spose, <strong>la</strong> profluità et pompa<br />
de’ quali si può dire che sia una seconda dote, poco minore dell’ordinaria; si<br />
ordina principalmente che in ciascun pasto come di sopra non si possano mettere<br />
più di quattro sorti tra vo<strong>la</strong>tili, quadrupedi arosti et di due alessi, con una<br />
sorte di pasticcio, due sorti di confetti, due di torte, et una di cotognata. Prohibendo<br />
espressamente che ne’ sodetti banchetti et conviti non si possino dare<br />
pavoni, fagiani, polli d’India, porci salvatici, caprioli et po<strong>la</strong>stri novelli all’invernata<br />
et in tempo di carne non si possino dar pesci d’alcuna sorte.<br />
Ne’ maritaggi poi che si faranno per l’innanzi, le spese solite farsi negli<br />
apparati degli arredii non possino ecceder mai l’ottava parte delle doti, così di<br />
quelle che si daranno nel<strong>la</strong> città come anche dell’altre che si daranno in contado<br />
et da qual si voglia persona. Dechiarando che in detti arredii vi venghino comprese<br />
anche le vesti di qual si voglia sorte et questo sotto pena di perder i<br />
sodetti aredii et di cinquanta scudi d’aplicarsi come di sopra.<br />
Et alli contrafacienti se li mette pena di scudi venti, et alli cochi et scalchi<br />
et altri provisionati scudi diece per ciascuna volta da esser applicati, come di<br />
sopra et non havendo il modo di tratti due di corda in publico.<br />
111. 1595<br />
Bandi<br />
Nuova Pragmatica del vestire et habiti degli huomini et donne del<strong>la</strong><br />
città di Perugia et suo contado<br />
1. Havendo l’illustrissimo et reverendissimo monsignore Carlo Conti, vescovo<br />
di Ancona, di Perugia et Umbria general governatore, fatto lunghi et maturi<br />
discorsi con monsignore reverendissimo vescovo et co’ signori priori di questa<br />
città, intorno alle smoderate et eccessive spese che si fanno ne’ vestimenti, habiti<br />
et ornamenti delle donne et huomini di essa, et visto con infinito dispiacere, che<br />
questo abuso il quale potrebbe tirarsi dietro l’ultima ruina di qual si voglia facoltosa<br />
famiglia, ha bisogno di honesto freno, poiché <strong>la</strong> cosa è ridotta a tale, che
Perugia<br />
241<br />
pare che si faccia a gara a chi può più presto impoverire in offesa anco del<strong>la</strong><br />
divina Maestà, <strong>la</strong> quale in tutte le attioni humane si compiace tanto dell’humiltà<br />
et del<strong>la</strong> modestia et di vedere più tosto ornati gli animi di santi costumi,<br />
che i corpi di scandalose superfluità et ornamenti; conforme alle risolutioni<br />
fatte, nell’uno et nell’altro consiglio et alle determinationi de’ signori diputati<br />
da essi, et maggiormente in essecutione dell’ordine espresso, che S. S. illustrissima<br />
ha hauto dal<strong>la</strong> Santità di N. S. di rimediarci, ha preso per ispediente de far<br />
publicare intorno a ciò <strong>la</strong> presente pragmatica, et di notificare ciascuno, che si<br />
userà ogni diligenza et rigore per l’osservanza di essa, al<strong>la</strong> quale vuole, ordina<br />
et dichiara, che debba esser sottoposta ogni persona, come più a pieno si dirà<br />
qui di sotto.<br />
2. Essortando tutti a obedire a gli ordini di essa non tanto per ragion<br />
politica o per essempio di qual si voglia altra città ben governata, quanto per<br />
timore delle pene temporali, et molto più per adempire l’obligo al quale si sottopone<br />
ogni cristiano quando rinasce nell’acqua del santo battesimo rinunziando<br />
alle pompe et vanità del mondo.<br />
3. In prima si prohibisce in universale, che non sia persona alcuna, huomo<br />
o donna di qual si voglia sorte del<strong>la</strong> città di Perugia, suo contado, territorio o<br />
forastiera in essa accasata et habitante, che possa usare, né portare in essa città,<br />
suo contado et territorio, per casa o fuori di casa, in berrette, capelli, vesti di<br />
sotto o di sopra, zimarre, cappe, cappotti, ferraiuoli, sai, giubboni, calze, o in<br />
veruna altra sorte d’habito, vestimenti o veli tanto longhi, quanto corti; oro,<br />
argento sodo tirato, fi<strong>la</strong>to, tessuto buono o falso, in tutto o in parte puro o<br />
misto, perle, gemme, pietre preciose vere o finte, o paste di profumi, eccetto<br />
nelle cose infrascritte.<br />
4. Ricami. Si vieta in tutto, ciascuna sorte di ricami grandi o piccioli, fatti<br />
non pure per via di disegno o di trapunto in te<strong>la</strong>ro, ma ancora <strong>la</strong>vorati con<br />
l’agucchia, tanto fatti nelle vesti et habiti sodetti, quanto ancora in guanti, in<br />
manichetti, scarpe et pianelle: et concedendo so<strong>la</strong>mente l’uso de’ cappelli, giubboni,<br />
calzoni et maniche trapuntate et rigate di seta semplice; et parimente le<br />
fascie intorno ai cappelli, con ricami pur di seta simplice o di margaritini o di<br />
perluzze nere et non d’altra materia, le quali fascie però, non possano essere più<br />
<strong>la</strong>rghi di due dita.<br />
5. In oltre per rimettere in detta città il nobile et utile essercitio dell’arte<br />
del<strong>la</strong> seta et levare più che si può l’occasione all’otio, che impoverisce non so<strong>la</strong>mente<br />
le famiglie, ma <strong>la</strong> città istessa, et ordinare che tante migliara di scudi che<br />
escono ogn’anno di detta città et dello stato Ecclesiastico, girino tra suoi cittadini<br />
con molto utile, non pure di essa, ma anco di detto stato, si prohibiscono<br />
primieramente tutti i broccati, broccatelli, tellette et in <strong>generale</strong>, tutti i drappi et<br />
drappetti, che hanno fondi, francie o altri intessimenti d’oro o d’argento.<br />
6. Vesti già fatte con ori. Permettendo che le vesti, habiti et cappelli già<br />
fatti con detti intessimenti et guarnitioni d’oro et d’argento si possano portare et<br />
usare solo per tutto il mese di giugno 1595, dandosi questo tempo accioché<br />
possa ciascuno, con minore incommodo provedersi d’altri habiti non vietati.
242 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
7. Vesti et habiti con ori si bollino. Ma affine che questa commodità non<br />
sia in fraude abusata, si ordina che fra otto giorni, quelli del<strong>la</strong> città, et tra<br />
quindici, quelli del contado, huomini et donne debbano haver fatto bol<strong>la</strong>re tutte<br />
le vesti et habiti sopradetti con fondi, intessimenti, franccie et guarnitioni d’oro<br />
et d’argento, tanto di drappi forastieri, quanto Perugini, in mano de gli offitiali<br />
dell’arte del<strong>la</strong> seta, ai quali per lor fatica, dovrà darsi tre quattrini per bollo, et<br />
essi havranno da assistere in detto termine a bol<strong>la</strong>re et tener conto in un libro<br />
partico<strong>la</strong>re, delle qualità de’ guarnimenti, de i fondi et de i colori di ciascuna<br />
veste et habito sopradetti et de i nomi et cognomi delle donne et patroni di<br />
essi, et passato detto termine, portare il libro carto<strong>la</strong>to, sigil<strong>la</strong>to et lineato, in<br />
mano del canzeliero de i molti illustri signri priori, accioché non vi si possa<br />
aggiugnere altra veste o habito, che si facesse di nuovo, di detti drappi con<br />
intessimenti d’ori et d’argento. Il che si prohibisce espressamente.<br />
8. Ordinando ai mercante et merciari di detta città et contado et ad altri<br />
stranieri, che non ardiscano più per l’avvenire portare in detta città et contado<br />
veruna sorte di detti drappi con fondi, fancie (sic) o con qual si voglia intessimento<br />
sopradetto né meno guarnitioni d’oro o d’argento vero o falso, et debbano<br />
mandarne anco fuora del territorio et contado, quel<strong>la</strong> parte et residuo che<br />
per tutto il mese di giugno sopradetto non haveranno finito di spacciare, sotto<br />
pena del<strong>la</strong> perdita di essi et di 100 scudi dipiù, da applicarsi come si dirà a suo<br />
luogo.<br />
9. Drappi senz’oro et argento. Et quanto a gli altri drappi forastieri, perché<br />
non vi è per hora alcuna sicurezza che possano supplire almeno al bisogno di<br />
detta città et contado, i drappi Perugini, affine che in uno istante non habbiano<br />
da mancare gli uni et gli altri, si dà tempo ai setaiuoli Perusini, tutto l’anno<br />
presente 1595, a provedersi di sete nostrate et forastiere et d’ogni altra cosa<br />
necessaria et a far obligo a sodisfattione de i sopradetti signori priori, di mantenere<br />
dettà città et contado abbondanti de lor drappi, i quali siano buoni et di<br />
prezzo honesto, accioché si possa rimetter l’arte in reputatione. Et fra tanto si<br />
permette et concede ai mercanti di Perugia, il poter vendere et condurre liberamente<br />
in decta città, i sopradeti drappi forastieri per uso di ciascuno huomo o<br />
donna che vorrà vestirsene. Doppo il qual termine non sia più lecito né a gli<br />
huomini, né alle donne sopradette, comprare et usare altri drappi, che i Perugini<br />
di qual si voglia sorte, i quali siano approvati per tali a i soliti segni et bolli de<br />
gli offitiali dell’arte del<strong>la</strong> seta. Prohibendosi adesso per allora tutti i velluti, tellette,<br />
hermesini con opera et senz’opera, rasi, cataluffe, zendadi et tutte l’altre<br />
sorti di drappi forastieri.<br />
10. Vesti di drappi forastieri già fatte. Et per non fare effetto contrario al<strong>la</strong><br />
presente pragmatica, nel<strong>la</strong> qualle si ha per fine il torre ogni occasione di nuove<br />
spese, si dichiara che possa, ciascuno huomo o donna, portare, usare et lograre<br />
le vesti, habiti et cappelli che si troveranno haver fatti di drappi forastieri simplici,<br />
per tutto l’anno 1595, levando però le guarnitioni d’oro et d’argento a quelle<br />
vesti et habiti, che fossero così guarniti. In fine del quale anno et doppo l’obligo<br />
che havranno fatto i setaiuoli, habbiano le dette vesti et habiti da bol<strong>la</strong>rsi nel
Perugia<br />
243<br />
medesimo modo che si è ordinato de sopra, per le vesti con fondi, intessimenti<br />
et guarnitioni d’oro et d’argento.<br />
11. Dechiarando nondimeno, che quando i prefati setaiuolo non havessero<br />
nel termine di sopra espresso, fatto l’obbligo et provisioni sopradette, possano i<br />
mercanti continuare il vendere et il condurre con licenza però di S. S. illustrissima<br />
et reverendissima, o di suoi successori, tutti i drappi forastieri semplici come<br />
di sopra, etiamdio passato che sarà l’anno 1595, non altramente che se in questa<br />
parte non vi fosse alcuna prohibitione.<br />
12. Le dette vesti et habiti poi da farsi per l’avvenire, se saranno di villuto,<br />
non si possano guarnire con altro che con una semplice trina o passamano merluzzo<br />
o francia di seta di <strong>la</strong>rghezza di un dito al più per orlo et per cucir<strong>la</strong> in<br />
giro o in qual si voglia altro modo. Et possano anco guarnirsi di qual si voglia<br />
altra materia o forma non prohibita, purché il valore non ecceda le sudete in<br />
alcuna maniera; et se saranno di raso, di damasco, di hermesino, telette, tabi, canavacci,<br />
ciambellotti di seta et di qual si voglia altro drappo, o pure di panno o di<br />
rascia, si possano guarnire con tre braccia et non più di adrappamento a misura et<br />
altezza del braccio del raso Perugino, nelle liste del quale adrappamento possano<br />
anco mettere in giro merluzzi, passamani o guarnitioncine di seta, per maggior<br />
conservationi di esse, senza fodra d’altri drappi et senz’altro guarnimento o abbigliamento,<br />
fuorché le maniche lunghe o corte che si possano foderare di taffetà o<br />
ermesino et d’ogn’altro drappo et materia non vietata et guarnire come le vesti.<br />
13. Et quelle alle quali non piacesse detta guarnitione et che vollessero in<br />
cambio delle tre braccia di drappo, usar merluzzi, passamani, trine, francie, cordoni<br />
o altra materia o forma del valor sudetto, possano ciò fare liberamente,<br />
mettendo in ciascuna veste due giri al più di detta guarnitione di seta sopra le<br />
fimbrie o intorno al<strong>la</strong> balzana et per lo lungo d’ogn’altra estremità et apertura<br />
solita a farsi avanti, purché <strong>la</strong> guarnitione non sia più <strong>la</strong>rga d’un dito et che in<br />
ogni sorte di vesti tanto di velluto, di drappi, drappetti et di panni, quanto<br />
d’altre materie, il prezzo di essa o dell’adrappamento semplice o fornito di merluzzi,<br />
non ecceda mai il valore di 12 scudi, prohibendo espressamente alle dette<br />
vesti et habiti, ogni guarnitione di margaritini, cristallini et perle nere dannosissime<br />
per esser frangibili et di nessun ritratto.<br />
14. Dichiarando inoltre, che li busti et le maniche si possano guarnire a<br />
sbarra et per lo lungo, ad arbitrio di ciascuna con uno o due ordeni rispettivamente<br />
et non più, di detta guarnitione et ciascun ordine. S’intenda esser so<strong>la</strong>mente<br />
d’una trina o passamani o di due come di sopra, purché l’abbig<strong>la</strong>mento<br />
di tutta <strong>la</strong> veste non ecceda il valore delli detti scudi 12.<br />
15. Tragini. Li tragini di qual si voglia veste et di qual si voglia donna da<br />
farsi per l’avvenire, non passino di lunghezza duo terzi d’un braccio, misurandolo<br />
dal tondo del<strong>la</strong> veste, et per tutto il sopradetto mese di giugno 1595, debba,<br />
ciascuna donna, haver ridutto a questa misura ogn’altro tragino di qual si voglia<br />
veste già fatta, tanto di drappi forastieri, quanto Perugini, permettendo che fra<br />
tanto, possano portarli in quel<strong>la</strong> maniera et lunghezza, che se li trovano nelle<br />
vesti fatte et permesse come di sopra.
244 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
16. Cappotti. Ne gli abbigliamenti poi, et guarnitioni di cappoti et ferraiuoli,<br />
così di panno et rascia.<br />
Fodre di capotti. come d’ogn’altra sorte di drappi, si ordina che si debba<br />
osservare quello che intorno a ciò si è detto delle vesti, soggiugnendo solo,<br />
che non sia lecito a veruna donna, il poterli foderare con fodra di drappo,<br />
velluto o altra, che eccedesse il valore di 15 scudi.<br />
Fodre di pelli. Prohibendosi in tutto, tanto per fodre di qual si voglia habito,<br />
quanto per portare al collo o intorno alle mani, tutte le pelli di zibellini,<br />
martiri et ermellini et lupi cervieri et concedendosi solo fodre di vari, di dossi di<br />
conigli et di volpi et i zibellini et martiri, solo per manichetti.<br />
17. Perle. Parimente si proibisce a qual si voglia donna di detta città et<br />
contado et territorio et in essi habitante, di qual si voglia grado o conditione,<br />
etiam tito<strong>la</strong>ta, il portar sopra di sé in casa o fuori, qual si voglia sorte di perle,<br />
tanto bugiate, quanto non bugiate et così di quelle tonde, che si vendono a<br />
numero et a carati, quanto delle minute che si vendono a oncie, in vezzi, col<strong>la</strong>ne,<br />
medaglie et in ornamento da capo o altro, o per accompagnatura o tramezo<br />
d’altre gioie in cinti, gioielli, carcami, rosette, bottoni o in qual si voglia altro<br />
modo et luogo, dove siano messe in uso, eccetto negli orecchini, ne’ quali si<br />
permettono le perle minute, che si vendono a oncie come di sopra.<br />
18. Gioie. Inoltre si prohibisce ogni sorte di fronzette, di canacche, overo<br />
ordini di gioie, di pietre pretiose et ogni gioiello, et si concede solo alle sopradette<br />
donne, il poter portare una col<strong>la</strong>na o cinta schietta senza gemme, smalti et<br />
ornamenti di peso di scudi 80 al più con <strong>la</strong> fattura.<br />
19. Smalto. Si prohibiscono tutti gli smalti, eccetto in anel<strong>la</strong> per le dita, in<br />
orecchini, in paternostri di corone et in altri bottoni et tramezini d’oro in vezzi<br />
di materie non prohibite.<br />
20. Annel<strong>la</strong>. Si concedono a ciascuna donna quattro anel<strong>la</strong> per le dita et<br />
non più et in due di esse possano portare due gioie o gemme sole, di valore al<br />
più di scudi 60, tra le gioie, faturra et oro.<br />
21. Vezzi. I vezzi di granatini, di smaltini o d’altra materia non prohibita,<br />
possano esser segnati et divisi con bottoni o tramezzini d’oro con smalto o senza,<br />
come di sopra et siano di peso di 20 scudi d’oro al più, con <strong>la</strong> fattura et<br />
smalto; et in cambio di essi si concedono anco più catenine insieme d’oro, Volendo<br />
che ’l collo non possa esser mai cinto d’altro che d’un ornamento et che<br />
quando portano il vezzo non sia loro lecito il portare le catenine o col<strong>la</strong>na<br />
permessa di sopra, del<strong>la</strong> quale nondimeno potranno nel medessimo tempo servirsi<br />
per cinta.<br />
22. Sposa. Ma alle spose fino alli due anni si concede oltre al vezzo sodetto,<br />
il portar di più una col<strong>la</strong>na di scudi 20 d’uno o di più fi<strong>la</strong> et una scuffia o<br />
ligatura, che non vaglia più di cinque scudi et al capello una medaglia del medessimo<br />
prezzo.<br />
23. Piume. Prohibendo alle dette donne ogni sorte di piume et di pennacchi<br />
et concedendo loro quattro o sei penne di scarsini o di aieroni per mettere<br />
sopra li cappelli.
Perugia<br />
245<br />
24. Corone. Nelle corone ancora possano mettersi pater nostri d’oro smaltati<br />
o no, come di sopra, con tramezini pur d’oro piccioli, ma il resto né d’oro,<br />
né di profumi, né de pietre pretiose vere, né finte, et in modo che non possa<br />
qual si voglia corona di materia però non prohibita, passare il prezo di 10 scudi.<br />
25. Orecchini. Gli annelletti et pendenti per l’orecchie non passino in tutto,<br />
con <strong>la</strong> fattura et con lo smalto, scudi 10 di peso.<br />
26. I manigli di coralli o d’oro o d’altra materia non prohibita, non passino<br />
con <strong>la</strong> fattura il valore et peso di scudi 25.<br />
27. Dichiarando che <strong>la</strong> pragmatica presente, quanto alle gioie, perle, ricami,<br />
piume et altre cose in essa vietate havrà <strong>la</strong> sua essecutione subito passato il<br />
giorno di carnevale 1595, fino al qual tempo et non più oltre, si concede l’uso<br />
di esse.<br />
28. Per gli huomini in partico<strong>la</strong>re.<br />
Non sia lecito a gli huomini di detta città o suo contado, guarnire per di<br />
fuora tabarri, rubbe, giubboni, cappe, cappotti, ferraiuoli, con più di braccia<br />
quattro di drappo di misura et altezza del braccio del raso Perugino et possano,<br />
le liste di detto adrappamento, finirsi di merluzzi, passamani o guarnitione. Et<br />
quando non ci volessero drappi, possano or<strong>la</strong>rli et guarnirli intorno con una<br />
trina o passamano di seta, come si è detto di sopra, delle vesti et cappotti delle<br />
donne. Potendo ancora guarnire nell’istesso modo i loro calzoni, sai et casacche,<br />
concedendosi che i finimenti et cintura da spada, borchie da cavallo et ogni<br />
sorte d’armi possano esser dorate et argentate et che ad essi, parimente, come<br />
alle donne sia licito per tutto il mese di giugno sopradetto, portare tutti quegli<br />
habiti et vestiti, che si ritrovassero con guarnitioni d’oro et di argento.<br />
29. Dichiarando che i presenti ordini non comprendano sco<strong>la</strong>ri forastieri,<br />
né donne, né huomini che per passaggio o per diporto o per qual si voglia<br />
commodità loro dimorassero qualche giorno in questa città, purché tal dimora<br />
non passi due mesi continui.<br />
30. Et accioché i presenti ordini siano invio<strong>la</strong>bilmente osservati et che <strong>la</strong><br />
pena astringa tutti quelli che ardirannno contravenire, si statuisce alle contrafacienti<br />
in ogni contraventione, pena del<strong>la</strong> perdita delle vesti, perle, gioie et altre<br />
cose che saranno trovate loro contrabando et di scudi 20 per ciascuno, per <strong>la</strong><br />
prima volta et del doppio per <strong>la</strong> seconda. Da applicarsi per <strong>la</strong> metà all’essecutore<br />
et accusatore egualmente et per l’altra parte egualmente, al<strong>la</strong> reverenda Camera<br />
et al giudice. Volendo che il marito sia obligato per <strong>la</strong> moglie, ma che però <strong>la</strong><br />
pena vada a conto del<strong>la</strong> dote; il padre per li figliuoli sino alli 10 anni, et sopra<br />
li 10 anni, <strong>la</strong> pena vada a conto del<strong>la</strong> legitima et dove non fosse più legitima, si<br />
proceda contra di essi, al<strong>la</strong> cattura; et ciascuno ne possa essere essecutore et<br />
debba crederglisi con suo giuramento et con un testimonio. Volendo che posssa<br />
procedersi per accusa, per quere<strong>la</strong>, per denuntia, ex officio, per costituti et in<br />
ogn’altro legitimo modo dentro al termine però d’otto giorni doppo <strong>la</strong> contraventione,<br />
che si habbia da procedere sommariamente et che dalle sentenze non<br />
si possa apel<strong>la</strong>re, quere<strong>la</strong>re né dire di nullità; né si possa fare compositione o<br />
gratia alcuna. Et i signori priori di detta città, pro tempore, habbiano da far
246 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
dichiarare dal<strong>la</strong> Rota loro, ogni dubbio che ne nascesse intorno all’interpretatione<br />
de’ presenti capitoli sommariamente dentro al termine di otto giorni.<br />
31. Et per maggior osservanza si ordina et comanda agli orefici, sarti, ricamatori<br />
et ad ogn’altro maestro, maestra et artifice, tanto di Perugia et del territorio<br />
et contado, quanto forastiera et forastiero, che non possano in modo alcuno<br />
in publico o in segreto, tagliare, fabricare, <strong>la</strong>vorare, cucire o disegnare cosa<br />
alcuna contra le sopradette prohibitioni, sotto pena di scudi 20 per ciascuna<br />
cosa che faranno, d’applicarsi come di sopra et di tre tratti di corda, se sarà<br />
huomo, et di stare ligata un’hora al<strong>la</strong> fonte di piazza, se sarà donna. Et siano<br />
privati in perpetuo di tale essercitio con l’essilio di più dallo stato et territorio di<br />
Perugia, ad arbitrio di S.S. illustrissima et per <strong>la</strong> seconda volta <strong>la</strong> pena pecuniaria<br />
sarà duplicata et saranno mandati in galera per tre anni.<br />
In fede etc. Dato in Perugia a dì 24 genaro 1595.<br />
Carlo vescovo Conti, governatore<br />
Troiano Branc. vice segretario<br />
Die dicta, Andreas Io. publicavit<br />
Philippus Albertus canc.
ASSISI<br />
a cura di Pao<strong>la</strong> Monacchia
INTRODUZIONE<br />
Assisi, città distante poco più di 20 chilometri da Perugia, ha sempre<br />
dovuto fare i conti, nel<strong>la</strong> sua storia, con l’ingombrante vicina 1 . Nel 1202,<br />
dopo appena quattro anni dal<strong>la</strong> ribellione al potere imperiale del 1198,<br />
quando gli homines populi, distruggendo <strong>la</strong> rocca, si sollevarono contro<br />
Corrado duca di Spoleto e conte di Assisi, già si trova infatti a dover<br />
sostenere una guerra di predominio sui territori di confine, subendo una<br />
prima dura sconfitta nei pressi di Collestrada. Dopo un periodo di re<strong>la</strong>tiva<br />
tranquillità, durante <strong>la</strong> quale <strong>la</strong> città riesce ad espandersi notevolmente<br />
grazie anche ai nuovi insediamenti religiosi francescani e ad ottenere<br />
importanti privilegi quali, nel 1237 <strong>la</strong> conferma del<strong>la</strong> libera elezione<br />
del Podestà da parte di Gregorio IX, con il secondo decennio del Trecento,<br />
<strong>la</strong> situazione torna ad un grave stadio di precarietà. Nel 1319 è <strong>la</strong><br />
volta del ghibellino Muzio di Francesco, ribelle e nuovo signore del<strong>la</strong><br />
città, scomunicato insieme a quest’ultima da Giovanni XXII per aver saccheggiato<br />
il tesoro del<strong>la</strong> basilica di S. Francesco, che offre ancora una<br />
volta ai perugini, l’occasione di muovere guerra, con il pretesto di soccorrere<br />
i guelfi perseguitati. La conclusione del conflitto è <strong>la</strong> resa e l’atto<br />
di sottomissione a Perugia. La venuta dell’Albornoz, che ordinerà <strong>la</strong> ricostruzione<br />
di una nuova rocca, allontana per qualche anno Assisi dal dominio<br />
perugino, ma le lotte intestine fra le due fazioni del<strong>la</strong> Parte de<br />
Sopra, capeggiata dal<strong>la</strong> famiglia dei Nepis e <strong>la</strong> Parte de Sotto, rappresentata<br />
dal nepote di Muzio, Guglielmo di Carlo, <strong>la</strong> cui signoria si protrarrà<br />
1 Per un inquadramento <strong>generale</strong> del<strong>la</strong> storia urbana nel lungo periodo si può vedere<br />
il vecchio ma sempre utile <strong>la</strong>voro di A. CRISTOFANI, Delle storie di Assisi, Assisi 1902, e il<br />
ben più recente volume: Assisi, curato da Alberto Grohmann ed edito da Laterza nel<br />
1989 nel<strong>la</strong> col<strong>la</strong>na: Le città nel<strong>la</strong> storia d’Italia. Ovviamente si prescinde, in questa sede<br />
dal<strong>la</strong> pur ricca e prestigiosa pubblicistica sul<strong>la</strong> storia dell’Assisi francescana.
250 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
fino al 1385, fanno ben presto ripiombare <strong>la</strong> città nel caos, di<strong>la</strong>niando<strong>la</strong><br />
tra tradimenti e distruzioni e costringendo<strong>la</strong> a cercare signori a cui<br />
sottomettersi in cerca di una effimera tranquillità. Da Broglia di Trino<br />
al Visconti, da Braccio Fortebracci a Francesco Sforza, nel volgere di<br />
pochi decenni, Assisi è preda di sempre nuovi eserciti, nuove ribellioni,<br />
nuovi saccheggi e di questi, il peggiore e più rovinoso è quello imposto<br />
al<strong>la</strong> città nel novembre del 1442 dal perugino Niccolò Piccinino che,<br />
distrutte le ultime difese ordinerà alle proprie truppe di far gettare<br />
nel<strong>la</strong> pubblica piazza e dare alle fiamme « tutta <strong>la</strong> loro cancelleria et<br />
armario, dove erano li libri delli catasti delle loro terre » 2 . La durezza<br />
del passaggio del Piccinino farà si che per qualche anno <strong>la</strong> città annientata,<br />
non abbia più nemmeno lotte interne, ma verso l’ultimo decennio<br />
del secolo queste si riaccenderanno e finalmente, dopo un altro<br />
cruento saccheggio delle soldataglie del Valentino, subìto nel 1503, Assisi,<br />
ormai completamente riassorbita nell’orbita pontificia vede giocoforza<br />
p<strong>la</strong>carsi anche <strong>la</strong> guerra civile.<br />
Purtroppo però, i guasti arrecati nel corso di quasi due <strong>secoli</strong>, ivi<br />
compresa <strong>la</strong> deliberata distruzione degli archivi comunali, restano e sebbene<br />
non si sappia con certezza se l’assenza di statuti trecenteschi sia da<br />
imputare al rogo del 1442 3 , resta il fatto che non si hanno tracce tangibili<br />
di raccolte normative prima del XV secolo.<br />
La serie si apre con alcuni frammenti, appena 7 carte in tutto, contenenti<br />
ventitre rubriche non datate, seguite dalle riforme del 1456 e del<br />
1458. Vi si riproducono, oltre a norme sul gioco d’azzardo e rapporti tra<br />
curia podestarile e avvocati di parte, alcuni passi inseriti nello statuto del<br />
1469, forse estratti per usi di cancelleria. Fondamentale è invece lo statuto<br />
del comune del 1469 con riforme del 1480, in quattro libri più un<br />
quinto sui danni dati, scritto nel 1493. È a questa unica redazione, che<br />
dobbiamo il corpus di quindici rubriche dedicato al<strong>la</strong> materia <strong>suntuaria</strong><br />
poi reiterato, senza variazioni di sorta, nell’edizione a stampa del 1543,<br />
curata dallo stesso editore degli statuti perugini, Gero<strong>la</strong>mo Carto<strong>la</strong>ri. È<br />
evidente che negli antichi statuti del<strong>la</strong> città, vi dovesse pur essere qual-<br />
2 P. MONACCHIA, Archivi e conservazione del<strong>la</strong> memoria, in Assisi anno 1300, Assisi<br />
2002, p. 394. Il fascicolo delle riformanze comunali che contiene i verbali a partire dal<br />
marzo del 1443, riporta queste precise parole: – Liber reformationum comunis Assisii post<br />
destructionem – (cfr. SASA, ASCA, Riformanze H22).<br />
3 In realtà non andò tutto completamente bruciato visto che, per esempio, del<strong>la</strong> serie<br />
delle riformanze possediamo a partire dal 1340, almeno otto registri di delibere, tutte<br />
antecedenti il 1442.
Assisi<br />
251<br />
che riferimento al lusso e alle pompe, e ne fa indirettamente fede <strong>la</strong><br />
memoria più risalente fino ad oggi rinvenuta, vale a dire <strong>la</strong> nomina, nel<br />
1452, dei revisori degli ornati muliebri divisi a seconda delle diverse porte<br />
cittadine 4 , che presuppongono quantomeno una normativa antecedente<br />
sull’argomento. Ecco dunque che, facendo ricorso all’unico statuto a nostra<br />
disposizione e, per il resto, alle fonti deliberative decisamente più<br />
abbondanti, possiamo evidenziare due nuclei principali, ovvero il periodo<br />
ricompreso tra il 1468 e il 1481 e l’altro, successivo di quasi un secolo,<br />
tra il 1555 e il 1576 con in mezzo, poche e frammentarie altre notizie.<br />
Il primo vero riferimento è quello contenuto nel “pacchetto” di riforme<br />
del febbraio-maggio 1468, anno del resto cruciale per le istituzioni<br />
cittadine. Si inizia constatando <strong>la</strong> necessità di provvedere a porre un freno<br />
agli ornamenti femminili accusati di aver raggiunto ormai uno stadio<br />
di lusso tale da sopravanzare le reali possibilità familiari, e si includono<br />
nel<strong>la</strong> campagna di moralizzazione, anche i banchetti e le cerimonie funebri.<br />
Se non avessimo <strong>la</strong> riformanza del 1452, il tenore del provvedimento<br />
ci farebbe quasi supporre una sorta di novità deliberativa, in precedenza<br />
non portata avanti o quantomeno non partico<strong>la</strong>rmente incisiva. Anche<br />
l’elezione, avvenuta in contemporanea, di nove ufficiali sopra gli ornamenti,<br />
par<strong>la</strong> del compito loro affidato di redigere un’ordinanza in merito<br />
e non piuttosto di provvedere a revisionare o reiterare norme già in<br />
vigore. Il <strong>la</strong>voro del<strong>la</strong> commissione viene reso pubblico a distanza di<br />
quasi due mesi. Il successivo 9 di aprile infatti, i priori emanano <strong>la</strong> nuova<br />
legge. I punti espressi, netti e precisi se pure limitati, evidenziano una<br />
rigorosa suddivisione dei ceti: se infatti nessuna donna, in <strong>generale</strong>, può<br />
portare ricami, il resto delle cose permesse o proibite segue un rigido<br />
percorso sociale per cui le mogli dei dottori, cavalieri e nobili 5 possono<br />
indossare vesti e ornamenti per un valore non superiore a 150 fiorini in<br />
tutto, eccezion fatta per quelli rega<strong>la</strong>ti da parenti o comunque da altri al<br />
loro posto; al ceto popo<strong>la</strong>re non è consentito oltrepassare <strong>la</strong> soglia degli<br />
80 fiorini e inoltre non può far indossare alle proprie donne, velluto e<br />
seta se non per alcuni usi. Notai, mercanti fino a 400 fiorini di traffico<br />
commerciale e uomini d’arme sono accomunati in una specifica categoria<br />
4 La suddivisione amministrativa del<strong>la</strong> città in terzieri, avverrà solo nel 1543 per volontà<br />
del legato che, curiosamente, proprio in quest’occasione farà registrare anche un<br />
breve riferimento al<strong>la</strong> proibizione per uomini e donne di indossare piume e medaglie (si<br />
veda in questo il doc. n. 17).<br />
5 Laddove per nobile si deve intendere colui che ricopre cariche cittadine senza essere<br />
a stipendio.
252 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
dove <strong>la</strong> cifra consentita si riduce ancora a 70 fiorini e <strong>la</strong> seta e il velluto<br />
sono del tutto banditi. Scendendo ancora si incontrano gli artigiani che<br />
hanno il permesso di avere vesti preziose per un valore di 40 fiorini ma<br />
che, naturalmente, non possono indossare né velluti, né seta, con una<br />
so<strong>la</strong> concessione per le maniche, ma solo quelle, di rosato e paonazzo.<br />
Stessa sorte ma a ridurre, per <strong>la</strong> plebe, a cui si concede un tetto massimo<br />
di 25 fiorini di stima del “lusso”. In fondo al<strong>la</strong> sca<strong>la</strong> sociale sono i<br />
comitatini che hanno il permesso di sfoggiare abbigliamenti non oltre i<br />
15 fiorini di valore e dai quali sono comunque bandite anche le maniche<br />
pur consentite ai cittadini plebei.<br />
Sono calmierati poi i doni nuziali e viene stabilito che le ammende<br />
comminate ai trasgressori dovranno essere versate, per un terzo, a favore<br />
dei <strong>la</strong>vori di riattazione del<strong>la</strong> strada di Santa Maria degli Angeli. Anche<br />
in questa occasione è dunque tangibile <strong>la</strong> sempre presente preoccupazione<br />
del comune di Assisi verso <strong>la</strong> via di comunicazione che dal<strong>la</strong> Porziunco<strong>la</strong><br />
portava in città. Quello che invece manca e che troveremo nelle<br />
aggiunte del maggio successivo, è il riferimento esplicito a preziosi e gioielli.<br />
A questa data a tutte le donne, senza distinzione, si vietano oltre i<br />
ricami, anche i velluti ma si citano, per consentirne l’uso fino a 10 fiorini<br />
di stima, perle, pietre preziose e argento. Nello stesso testo trovano<br />
spazio nuove norme sullo svolgimento dei funerali <strong>la</strong>ddove si proibisce di<br />
seppellire i morti con pompe e corrotti ad alta voce, ma anche con<br />
e<strong>la</strong>rgizioni di pane e vino, eccezion fatta per quelle ai Francescani o altri<br />
religiosi. C’è però anche un’altra cosa ora non più ammessa, il canto<br />
funebre degli uomini delle confraternite cittadine che solevano accompagnare<br />
il feretro.<br />
Quello che le suddette fonti non ci fanno esplicitamente vedere, almeno<br />
al momento, è però <strong>la</strong> temperie politico-sociale in cui vengono scritte<br />
e che invece ne permea senza dubbio i contenuti; Assisi è coinvolta nel<br />
pieno del<strong>la</strong> predicazione francescana dell’Osservanza e a distanza di pochi<br />
anni da quello perugino, sta nascendo il Monte di Pietà. Il 26 maggio del<br />
1468, ovvero in perfetta contemporaneità con i nuovi capitoli suntuari, il<br />
consiglio segreto cittadino delibera <strong>la</strong> nuova istituzione e incarica una commissione<br />
di cittadini di redigerne gli statuti sotto <strong>la</strong> supervisione del francescano<br />
Fortunato Coppoli, appositamente venuto da Perugia 6 .<br />
Finalmente, l’anno successivo, <strong>la</strong> pubblicazione del corpus statutario<br />
del comune ci consente di poter contare su una quindicina di rubriche<br />
6 SASA, ASCA, Riformanze H17, cc. 46v-47v. Tra i cittadini incaricati di redigere sia<br />
i capitoli suntuari che gli statuti del Monte, compare il giurista Senese Bonacquisti.
Assisi<br />
253<br />
strettamente connesse all’argomento, dalle nozze agli arredi, dalle doti ai<br />
funerali e naturalmente all’abbigliamento e ai gioielli il cui uso verrà sempre<br />
commisurato al<strong>la</strong> quantità dei fiorini delle doti. Trova anche spazio<br />
l’attenzione al<strong>la</strong> lunghezza degli strascichi e <strong>la</strong> misurazione delle scol<strong>la</strong>ture,<br />
permesse queste ultime fino ad un massimo di quattro dita dal collo<br />
alle spalle e di due dita a furco<strong>la</strong> del seno sul davanti.<br />
I suddetti capitoli o almeno parte di essi, lo apprendiamo ufficialmente<br />
dal testo di una riformanza successiva, sono direttamente derivati<br />
dall’influsso del<strong>la</strong> predicazione in città di s. Giacomo del<strong>la</strong> Marca che<br />
peraltro fa inserire, tra i beneficiari del<strong>la</strong> riscossione delle multe, lo stesso<br />
neonato Monte di Pietà. La riformanza in questione, dell’aprile del<br />
1473, prende a sua volta le mosse da un ulteriore giro di predicazioni,<br />
questa volte tenute da frate Agostino da Perugia, e prevede una eventuale<br />
revisione degli statuti di fra’ Giacomo, che verrà puntualmente pubblicata<br />
il tredici maggio successivo. Di tale stesura possediamo oltre <strong>la</strong> versione<br />
in <strong>la</strong>tino, anche <strong>la</strong> copia in volgare; i quattordici punti dettati dai<br />
priori insieme ai dodici cittadini sopra il Monte di Pietà e allo stesso<br />
Agostino da Perugia, non sono in realtà una e vera e propria revisione,<br />
quanto piuttosto una reiterata conferma dei punti fondamentali accortamente<br />
riassunti e schematizzati per una più immediata comprensione, tanto<br />
da agevo<strong>la</strong>re al massimo <strong>la</strong> divulgazione in maternum sermonem, affidata<br />
ai pubblici banditori.<br />
Il ricordo delle norme volute dai predicatori francescani verrà ribadito<br />
ancora nel 1481 allorché i priori eleggeranno, su intervento vescovile,<br />
quattro cittadini deputati al controllo degli ornamenti muliebri, ma non<br />
solo, ancora nell’aprile del 1508 si stabilirà di richiedere una copia degli<br />
ordinamenti perugini, derivati a loro volta, si dice, da quelli fiorentini,<br />
per consentire, con l’ausilio di un altro predicatore, frate Francesco da<br />
Venezia, di riformare le passate norme e, similmente, di rego<strong>la</strong>mentare le<br />
nuove mode degli abiti giovanili.<br />
Purtroppo per noi, da questo momento in poi, le fonti d’archivio<br />
tornano nell’oblio pressoché totale per quasi un settantennio e, se si escludono<br />
le più che scarne informazioni del 1543 e del 1555, ci resta soltanto<br />
<strong>la</strong> riformanza del 1563 a proposito dell’elezione di due cittadini per<br />
terziere, deputati al controllo sulle doti e sugli abiti, questa volta tanto<br />
femminili che maschili. Nonostante che le delibere consiliari mostrino<br />
ancora un paio di riferimenti all’argomento suntuario prima del<strong>la</strong> fine del<br />
secolo, in realtà possiamo dire che l’ultimo, significativo documento cinquecentesco<br />
sia rappresentato dalle provvisioni in volgare del 1575, redatte,<br />
anche in questa occasione, dal consiglio cittadino con <strong>la</strong> partecipazione<br />
del vescovo.
254 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Scomparse ormai le rigide distinzioni dei ceti e senza prendere in<br />
considerazione doti e funerali, i capitoli, succinti ma molto puntuali, trattano<br />
di ogni singolo capo d’abbigliamento, ivi compresi cappelli e cuffie,<br />
colletti e gorgiere, guanti e cinture, scarpe e pianelle. Vietata ogni sorta<br />
di berrette per <strong>la</strong> testa e di pellicce, eccezion fatta per un semplice manicotto;<br />
vietate cinture preziose e sopravesti foderate di pelliccia; vietati<br />
strascichi se non per i viaggi, per <strong>la</strong> prima volta si trova anche uno<br />
specifico riferimento agli artigiani: sarti, orefici e ricamatori che, se scoperti<br />
a contravvenire le norme in più di una occasione e non potendo<br />
pagare le previste multe, verranno direttamente banditi dal<strong>la</strong> città e suo<br />
territorio.<br />
L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />
∗ Statuti cittadini: SASA, ASCA, D 1, D 2, D 3<br />
∗ Riformanze: SASA, ASCA, H 1-50<br />
∗ Bandi: SASA, ASCA, busta unica; L 4<br />
∗ Altre serie: SASA, ASCA, L 3; Z 1/2<br />
∗ Statuti del territorio: Bastia: Statuto dell’antica Iso<strong>la</strong> Romana e sua origine<br />
dipoi nomata Bastia nell’Umbria, diviso in tre parti, tradotto dall’originale<br />
manuscritto per opera del signore D. Piersimone Antonini, 1622, in Assisi per<br />
Andrea Sgariglia stampatore, 1773 (ed. ananstat., Assisi 2003); Cannara: Cannara<br />
tra medioevo ed età moderna e lo statuto del secolo XVI, Perugia, Deputazione<br />
di Storia patria per l’Umbria, 2001.<br />
La ricerca e le trascrizioni sono state effettuate da Maria Biviglia (SASA,<br />
ASCA, Riformanze, H 11, 15, 17, 18), Pao<strong>la</strong> Monacchia (SASA, ASCA, L 3-4,<br />
Z 1/2), Federica Romani (SASA, ASCA, Riformanze, H 20, 31, 38, 40, 43),<br />
Pao<strong>la</strong> Tedeschi (SASA, ASCA, Statuti, D 1).
Assisi<br />
INDICE DELLE FONTI 1<br />
1. 1452, giugno 18<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1450-1455), H 11.<br />
Electio revisorum ornamentorum mulierum (c. 98r)<br />
2. 1468, febbraio 18<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1456-1458), H 15.<br />
Auctoritas data prioribus ordinandi super ornamentis mulierum et conviviis<br />
et cerimoniis funerum (c. 186v)<br />
3. 1468, febbraio 19<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1456-1458), H 15.<br />
Electio civium super ornamentis mulierum (c. 187r)<br />
4. 1468, aprile 9<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1456-1458), H 15.<br />
Riformanze sugli ornamenti delle donne (cc. 195r-196v)<br />
255<br />
1 La quasi totalità delle fonti indicizzate, anche se non riportato espressamente volta<br />
per volta, è ricompresa nello spoglio documentario curato da C. CENCI: Documentazione<br />
di vita assisana, 1300-1530, Spicilegium Bonaventurianum, XI, vol. II, Roma 1975.
256 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
5. 1468, maggio 25<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1468-1469), H 17.<br />
Super ornamentis mulierum (cc. 44r-45r)<br />
6. 1468, maggio 27<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1468-1469), H 17.<br />
Super funeralibus mortuorum (c. 46r)<br />
7. 1469, giugno 4<br />
Statuti<br />
SASA, ASCA, Statuti, D1.<br />
Liber quartus, de extraordinariis (Rubb. 83, 97-110, cc. 121v-122r, 123rv-<br />
125r)<br />
De nuptiis non fiendis (Rub. 83, cc. 121v-122r)<br />
De ornamentis mulierum (Rub. 97, c. 123rv)<br />
Quod potestas et capitaneus teneantur mictere ubi domine congregantur<br />
(Rub. 98, c. 123v)<br />
Quod mulieres non possint portare vestes schol<strong>la</strong>tas nec trasinum nisi<br />
prout in capitulo continetur (Rub. 99, cc. 123v-124r)<br />
Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere contentis in capitulo<br />
(Rub. 100, c. 124r)<br />
Quod ubi pena non esset limitata intelligatur quatuor ducatorum (Rub. 101,<br />
c. 124r)<br />
Quod vera dos mulierum intelligatur prout in capitulo continetur (Rub. 102,<br />
c. 124r)<br />
Quod nullus obligatus intelligatur aliquid dare pro aredo (Rub. 103, c. 124rv)<br />
Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus mortui ultra tres domos (Rub. 104,<br />
c. 124v)<br />
Quod non dentur candeli nisi ad domum mortui (Rub. 105, c. 124v)<br />
Quanta cera et candele possint dari et portari ad mortuum (Rub. 106,<br />
c. 124v)<br />
De indumentis lugubrosis non fiendis nisi prout in capitulo continetur<br />
(Rub. 107, cc. 124v-125r)<br />
Quod domini potestas et capitaneus mictant suos officiales ad domum<br />
mortui (Rub. 108, c. 125r)
Assisi<br />
257<br />
Quod corpus mortui extra civitatem non possit micti inter civitatem<br />
(Rub. 109, c. 125r)<br />
Quod compater et commater non dent affigliatis ultra contenta in capitulo<br />
(Rub. 110, c. 125r)<br />
8. 1473, aprile 11<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1469-1479), H 18.<br />
Sopra gli ornamenti delle donne (c. 266v)<br />
9. 1473, maggio 12<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1469-1479), H 18.<br />
Copia capitulorum ad superfluum mulierum ornatum refrenandum (cc. 275r-<br />
276v)<br />
10. 1473, maggio 12<br />
Ordinamenti<br />
SASA, ASCA, Carteggio diverso (1458-1821), Z 1.<br />
Copie capitulorum ad superfluum mulierum ornatum refrenandum et bandimentum<br />
super ipsis proc<strong>la</strong>mandum (fasc. 2)<br />
11. 1481, maggio 6<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1479-1481), H 20.<br />
Super scol<strong>la</strong>turis et insolentiis mulierum (cc. 116v-117r)<br />
12. 1481, maggio 9<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1479-1481), H 20.<br />
Electio civium super col<strong>la</strong>nis, codis et hornamentis mulierum (c. 118v)
258 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
13. 1481, maggio 11<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1479-1481), H 20.<br />
Decreta super codis et hornamentis mulierum (c. 119v)<br />
14. 1508, aprile 16<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1507-1512), H 31.<br />
Reformatio quod ordinentur capitu<strong>la</strong> pro refrenandis ornamentis mulierum<br />
et iuvenum (c. 122rv)<br />
15. 1508, aprile 16<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1507-1512), H 31.<br />
Super ornamentis superfluis mulierum (bastardello, cc. 271v-272r)<br />
16. 1543<br />
Statuti<br />
SASA, ASCA, Statuti, D 2.<br />
Perusiae, per Hieronimum Francisci Baldassarris de Chartu<strong>la</strong>riis, 1543.<br />
Liber quartus, de extraordinariis (Rubb. 83, 97-110, cc. 144rv, 146r-148v)<br />
❑ De nuptiis non fiendis (Rub. 83, c. 144rv). Vedi n. 7, 1469. Statuti,<br />
Rub. 83.<br />
❑ De ornamentis mulierum (Rub. 97, c. 146r). Vedi n. 7, 1469. Statuti,<br />
Rub. 97.<br />
❑ Quod potestas et capitaneus teneantur mictere ubi domine congregantur<br />
(Rub. 98, c. 146v). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 98.<br />
❑ Quod mulieres non possint portare vestes schol<strong>la</strong>tas nec trasinum<br />
nisi prout in capitulo continetur (Rub. 99, cc. 146v-147r). Vedi n. 7,<br />
1469. Statuti, Rub. 99.<br />
❑ Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere contentis in<br />
capitulo (Rub. 100, c. 147r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 100.<br />
❑ Quod ubi pena non esset limitata intelligatur quatuor ducatorum<br />
(Rub. 101, c. 147r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 101.<br />
❑ Quod vera dos mulierum intelligatur prout in capitulo continetur<br />
(Rub. 102, c. 147r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 102.
Assisi<br />
259<br />
❑ Quod nullus obligatus intelligatur aliquid dare pro aredo (Rub. 103,<br />
c. 147rv). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 103.<br />
❑ Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus mortui ultra tres domos<br />
(Rub. 104, c. 147v). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 104.<br />
❑ Quod non dentur candeli nisi ad domum mortui (Rub. 105, c.<br />
147v). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 105.<br />
❑ Quanta cera et candele possint dari et portari ad mortuum (Rub.<br />
106, cc. 147v-148r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 106.<br />
❑ De indumentis lugubrosis non fiendis nisi prout in capitulo continetur<br />
(Rub. 107, c. 148r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 107.<br />
❑ Quod domini potestas et capitaneus mictant suos officiales ad domum<br />
mortui (Rub. 108, c. 148r). Vedi n. 7, 1469. Rub. 108.<br />
❑ Quod corpus mortui extra civitatem non possit mitti inter civitatem<br />
(Rub. 109, c. 148r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 109.<br />
❑ Quod compater et commater non dent affigliatis ultra contenta in<br />
capitulo (Rub. 110, c. 148rv). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 110.<br />
17. [1543]<br />
Annotazione<br />
SASA, ASCA, Registri (1543-1557), L 3.<br />
Anchora prohibisce tanto a huomini quanto a donne che non habbino a<br />
portare penne, medaglie o altri (c. 20r)<br />
18. 1555, ottobre 27<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1551-1556), H 38.<br />
Quid agendum super statutis faciendis circa mulieres (c. 349v)<br />
19. 1563, febbraio 7<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1559-1563), H 40.<br />
Super moderatione dotium et vestimentorum (cc. 277r-278r)
260 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
20. 1575, marzo 6<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1573-1577), H 43.<br />
Provisio super vestimentis mulierum (c. 100r)<br />
21. 1575, marzo 13<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1573-1577), H 43.<br />
Quid agendum super vestimentis et ornamentis mulierum nimis splendide<br />
indecentis in grave damnum et detrimentum nostre civitatis (cc. 103r-104v)<br />
22. [1575]<br />
Bando<br />
SASA, ASCA, Registri (1557-1576), L 4.<br />
Ed.: E. VETTURINI, Momenti di vita cinquecentesca in Assisi, in « Atti Accademia<br />
Properziana del Subasio », VI (1984), pp. 118-123.<br />
Provvisioni et ordini novamente fatti dal<strong>la</strong> magnifica città di Ascesi intorno<br />
al vestire delle donne (cc. 272r-274v)<br />
23. 1576, gennaio 15<br />
Riformanze<br />
SASA, ASCA, Riformanze (1573-1577), H 43.<br />
Ordo procurandi moderationes dotium mulierum (c. 142v)
Assisi<br />
FONTI<br />
1. 1452, giugno 18<br />
Riformanze<br />
Electio revisorum ornamentorum mulierum<br />
261<br />
Die XVIII mensis iunii. Assisii super pal<strong>la</strong>tio communis solite residentie magnificorum<br />
dominorum priorum populi dicte civitatis. Magnifici domini priores<br />
prefati existentes in unum congregati et cohadunati in suprascripto, volentes procedere<br />
ad electionem revisorum ornamentorum de vestimentis mulierum, adeo<br />
quod predicte reformationes illese conserventur auctoritate et vertute remissionis<br />
eis facte per consilium <strong>generale</strong>, unanimiter et concorditer ipsorum nemine discordante,<br />
eligerunt, nominaverunt et deputaverunt ad dictum officium pro uno<br />
anno proxime futuro, incohando dicto die et finiendo, ut sequitur, una cum<br />
officiale domini potestatis:<br />
Christoforum ser Macthei et Petrum Paulozzi porte Sancti Rufini.<br />
Ga<strong>la</strong>ssum Thome et Iacobum Hercu<strong>la</strong>ni porte Per<strong>la</strong>si.<br />
Ser Antonium Nini et Petrum Paulum Zanpe porte Sancti Iacobi.<br />
Raynaldum Petrutii et Apollonum Doni porte Sancti Francisci.<br />
Mactheum ser Macthei et Lodovichum ser Antonii porte Sancte C<strong>la</strong>re.<br />
2. 1468, febbraio 18<br />
Riformanze<br />
Auctoritas data prioribus ordinandi super ornamentis mulierum et<br />
conviviis et cerimoniis funerum<br />
Consilio secreto communis et populi civitatis Asisii, ad sonum campane et<br />
nuntiorum requisitionem, de mandato magnificorum dominorum priorum communis<br />
et populi civitatis Asisii, in audientia secreta pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie in<br />
numero sufficienti congregato et cohadunato, in quo quidem consilio magnifici<br />
domini priores prefati, videlicet Iohannes Franciscus domini Iacobi de presentia,<br />
consensu et voluntate suorum in offitio collegarum, fecit infrascriptas propositas:
262 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Et primo quid videtur et p<strong>la</strong>cet presenti consilio et consiliariis in eo existentibus<br />
statuere, arrenghare, providere et reformare super ornamentis mulierum<br />
huius civitatis, que nimis sumptuose fiunt et ultra conditionem civium in maximum<br />
damnum et detrimentum totius civitatis (...).<br />
Quibus quidem propositis sic ut supra per prefatos dominos priores factis et<br />
a predictis consiliariis auditis et intellectis habitoque inter eos maturo colloquio<br />
et deliberatione tandem super prima proposita victum, conclusum et obtentum<br />
fuit per viginti unum lupinos del sic restitutos et repertos in pisside del sic, una<br />
faba in contrarium reperta non obstante; quod magnifici domini domini priores<br />
communis et populi civitatis Asisii una cum his civibus quos de presenti colloquio<br />
vocare et habere una secum volent cum aliquo doctore dicte civitatis auctoritate<br />
presentis consilii habeant arbitrium, baliam, auctoritatem et potestatem<br />
omnimodam providendi, statuendi, ordinandi, sanciendi et reformandi super ornamentis<br />
mulierum tam factis quam fiendis, super conviviis que a novellis presbiteris<br />
fiunt et super ceremoniis funeralibus quicquid eis videbitur et p<strong>la</strong>cebit<br />
cum adiectione penarum; et quicquid per eos factum, statuitum et ordinatum<br />
fuerit super predictis et predictorum quolibet sit ratum, gratum et firmum tanquam<br />
si factum esset per totum presens consilium cum hoc etiam quod omnis<br />
ordinatio de predictis facienda debeat in volumine statutorum huius civitatis inseri<br />
et quaeri quod a reverendissimo domino gubernatore confirmetur, ita quod<br />
bene valent et roboris firmitatem perpetuam obtineat.<br />
3. 1468, febbraio 19<br />
Riformanze<br />
Electio civium super ornamentis mulierum<br />
Existentes in unum collegialiter congregati magnifici domini priores prefati<br />
in supradicto loco volentes exequi et ad executionem mandare commissionem eis<br />
factam per consilium secretum predictum, de electione civium una secum habendorum<br />
circa ordinationem faciendam super ornamentis mulierum, conviviis presbiteriorum<br />
novellorum et ceremoniis funeralibus unanimiter et concorditer eorum,<br />
nemine discreptante, eligerunt, nominaverunt ac deputaverunt infrascriptos<br />
cives quorum nomina sunt hec, videlicet:<br />
dominus Senensis de Bonaquistis<br />
magister Mariottus de Mannis<br />
dominus Nico<strong>la</strong>us ser Antonii<br />
Rainaldus Sbaraglini<br />
Andreas Philippi<br />
Franciscus Soldani<br />
Francischinus Zampe<br />
ser Franciscus Angeli<br />
Petrus Paulotii.
Assisi<br />
4. 1468, aprile 9<br />
Riformanze<br />
Riformanze sugli ornamenti delle donne<br />
263<br />
Existentes in unum collegialiter congregati magnifici viri Franciscus Philipputii,<br />
Diamantes ser Antonii Rufini, Christoforus Petri Nigri, ser Baptista Iohannis<br />
fornarii, Gregorius Simonitti et Nannes Calzo<strong>la</strong>rii magnifici domini priores communis<br />
et populi civitatis Asisii eiusque comitatus et una cum ser Evangelista ser<br />
Antonii eorum notario et civibus infrascriptis, videlicet: domino Senensis de Bonaquistis,<br />
magistro Mariotto de Mannis, domino Nico<strong>la</strong>o ser Antonii, Rainaldo<br />
Sbaraglini, Andrea Philippi, Francisco Soldani, Francischino Zampe, Petro Paulotii<br />
et ser Francisco Angeli civibus Asisinatensis ad infrascripta electis, vocatis et<br />
habitis in audientia secreta pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie et vacantes circa formam,<br />
ordinem et modum tenendum, servandum et habendum in dicta civitate<br />
Asisii in ornamentis mulierum dicte civitatis et expensis in eis faciendis et in<br />
omnibus ab eisdem dependentibus et emergentibus, visa commissione et auctoritate<br />
eis facta et concessa a consilio secreto dicte civitatis Asisii die decimaoctava<br />
mensis februarii dicti anni celebrato prout manu mei notarii suprascripti et infrascripti<br />
apparet, habitoque inter eos maturo et diligenti colloquio et omnibus visis<br />
et consideratis que super predictis videnda erant et consideranda, tandem Christi<br />
eiusque matris Virginis Marie nominibus invocatis omni meliori modo etc. infrascriptam<br />
legem et sanctionem fecerunt, constituerunt et ordinaverunt ac reformaverunt,<br />
videlicet:<br />
Et primo reformaverunt, ordinaverunt et statuerunt quod nulli mulieri predicte<br />
civitatis Asisii cuiusvis status, preheminentie et conditionis existenti licitum<br />
sit venturis temporibus deferre in dicta civitate eiusque comitatu et districtu aliquod<br />
genus rachami sub pena infrascripta.<br />
Item statuerunt, reformaverunt et ordinaverunt quod equites, doctores, comites<br />
comitatus et viri nobiles dicte civitatis Asisii qui viri nobiles illi intelligantur<br />
et pro nobilibus habeantur, qui in civitate predicta publicis muneribus minime<br />
funguntur non possint nec valeant aliquo modo futuris temporibus exponere in<br />
vestibus et ornamentis uxorum eorum, nisi solum et dumtaxat pro quolibet usque<br />
ad quantitatem centum quinquaginta florenorum, omnibus computatis, exceptis<br />
vestibus quotidianis ac vestibus <strong>la</strong>rgitis ipsis mulieribus a parentibus vel ab aliis<br />
loco parentum sub pena infrascripta.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod popu<strong>la</strong>res non possint nec valeant in<br />
posterum exponere in vestibus et ornamentis uxorum eorum, nisi solum pro<br />
quolibet usque ad quantitatem octoginta florenorum, exceptis vestibus quotidianis<br />
ac vestibus <strong>la</strong>rgitis, ut supra hoc dec<strong>la</strong>rato et expresso, quod eorum uxores<br />
non possint ferre vellutum nisi in manicis camorre neque siricum nisi in foderis<br />
vestium non tamen intelligendo de damaschino aut de sirico cremisino sub pena<br />
infrascripta.
264 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod notarii, mercatores et armigeri seu milites<br />
artem militarem exercentes et mercatores illi intelligantur qui in eorum mercantiis<br />
ad minus quadringentos florenos traficant et hoc possint et cum opus<br />
fuerit ostendere debeant eorum libris et veris cuntis non possint nec valeant exponere<br />
in vestibus et ornamentis uxorum suarum, nisi solum pro quolibet usque ad<br />
quantitatem septuaginta florenorum omnibus computatis, exceptis vestibus quotidianis<br />
ac <strong>la</strong>rgitis ut supra, excepto etiam quod eorum uxores non possint ferre<br />
vellutum neque siricum, nisi modo et ordine predicto sub pena infrascripta.<br />
Item statuerunt et reformaverunt quod artiste dicte civitatis non possint nec<br />
valeant exponere in vestibus et ornamentis suarum uxorum omnibus computatis<br />
et exceptis vestibus quotidianis ac <strong>la</strong>rgitis ut supra, nisi solum et dumtaxat pro<br />
quolibet usque ad quantitatem quadraginta florenorum, hoc dec<strong>la</strong>rato et expresso<br />
quod eorum uxores non possint nec valeant venturis temporibus deferre aliquod<br />
genus velluti, sirici neque deferre possint rosatum et pagonatium, nisi solum et<br />
dumtaxat in manicis camorre sub pena infrascripta.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod ceteri plebei dicte civitatis non possint<br />
nec valeant exponere in vestibus et ornamentis suarum uxorum omnibus computatis<br />
exceptis vestibus quotidianis ac <strong>la</strong>rgitis ut supra, nisi solum et dumtaxat pro<br />
quolibet usque ad quantitatem vigintiquinque florenorum cum hoc quod eorum<br />
uxores non possint ferre aliquod genus velluti, sirici et rosati neque pagonati,<br />
nisi solum in manicis camorre sub pena infrascripta.<br />
Item statuerunt et reformaverunt quod comitatenses dicte civitatis non possint<br />
nec valeant futuris temporibus exponere in vestibus et ornamentis suarum<br />
uxorum omnibus computatis et exceptibus vestibus quotidianis ac <strong>la</strong>rgitis ut supra,<br />
nisi solum et dumtaxat pro quolibet usque ad quantitatem quindecim florenorum<br />
hoc expresso et dec<strong>la</strong>rato quod eorum uxores non possint ferre aliquod<br />
genus velluti, sirici, rosati et pagonatii sub pena infrascripta.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod futuris temporibus parentes mulierum<br />
vel aliquis loco eorum non possint nec valeant <strong>la</strong>rgiri aut dono dare eorum filiabus<br />
adubbum seu arredum, computatis omnibus ornamentis, exceptis vestibus<br />
excedentibus quantitatem viginti florenorum. Et hoc intelligatur ad rationem dotis,<br />
videlicet: florenorum viginti pro quolibet centinario florenorum dotis mulieris<br />
cui tale adubbum <strong>la</strong>rgitur sub pena et ad penam vigintiquinque ducatorum auri<br />
pro quolibet contrafaciente et qualibet vice in predictis et predictorum quolibet<br />
applicandorum pro medietate Camere apostolice dicte civitatis et residui tertia<br />
pars Camere communis Asisii, alia teria pars offitiali executionem facienti applicetur,<br />
alia vero tertia pars exponatur et exponi debeat pro acconcimine et attatione<br />
vie Sancte Marie de Angelis et quod de pena predicta per commune dicte<br />
civitatis nullo modo gratia aliqua fieri possit et casu quo per gubernatorem aut<br />
superiores dicte civitatis de huiusmodi pena gratia in totum vel impartem fieret<br />
communitas Asisii teneatur et debeat proposse et omni conatu incontrarium agere<br />
et taliter operari quod ipsa gratia locum non hebeat sed potius revocetur et<br />
irritetur; et quod quilibet offitialis dicte civitatis pro tempore existens possit,<br />
valeat et debeat contra delinquentes in predictis et predictorum quolibet inquire-
Assisi<br />
265<br />
re, procedere, executionem facere et omnia et singu<strong>la</strong> gerere, facere et exercere<br />
que vigore supradictorum capitulorum et pro eorum observatione gerere, facere<br />
et exercere potest et debet, quibusvis incontrarium facientibus non obstantibus.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod omnia et singu<strong>la</strong> supradicta capitu<strong>la</strong><br />
prout iacent et descripta sunt leguntur et legi debeant per cancel<strong>la</strong>rium dicte<br />
civitatis pro tempore existentem quolibet introitu dominorum priorum dicte civitatis<br />
una cum aliis capitulis qui leguntur.<br />
Super quibus omnibus et singulis capitulis facto et misso sollemni et diligenti<br />
partito ad bussu<strong>la</strong>m lupinos et fabas per prefatos dominos priores, videlicet per<br />
Franciscum Philipputii hoc modo videlicet quicunque vult et sibi p<strong>la</strong>cent suprascripta<br />
capitu<strong>la</strong> et reformationes sit una pars que restituat et ponat lupinum<br />
suum affirmativum in pisside, volentes vero contrarium sit altera pars que restituat<br />
et ponat in pisside fabam suam negativam et contrarium siginificantes, quibus<br />
quidem lupinis et fabis datis et recollettis et deinde per me cancel<strong>la</strong>rium<br />
infrascriptum alta voce numeratis repertum est supradicta capitu<strong>la</strong> et leges p<strong>la</strong>cuisse<br />
prefatis dominis prioribus et civibus suprascriptis, una faba solum incontrarium<br />
restituta et reperta non obstante.<br />
5. 1468, maggio 25<br />
Riformanze<br />
Super ornamentis mulierum<br />
In nomine Domini amen. Hec sunt capitu<strong>la</strong> et reformationes edita per magnificos<br />
dominos priores populi civitatis Asisii et spectabiles cives ad hoc deputatos.<br />
Et primo statuerunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier civium Asisii cuiuscunque<br />
status, gradus et conditionis existat possit deferre aliquod genus indumenti<br />
villuti.<br />
1. Item quod mulieres doctorum, equitum et nobilium civitatis Asisii possint<br />
habere duo indumenta de grana pro qualibet earum, unum videlicet de<br />
rosato, alterum de pagonazo et non plura huius generis et nobiles intelligantur<br />
qui officiis et numeribus communis publicis Asisii non funguntur 1 .<br />
2. Item quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis Asisii cuiuscunque status, gradus et conditionis<br />
existat, audeat vel presumat deferre aliquod genus rachami in indumentis.<br />
3. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque civis Asisinatis que non haberet<br />
in dotem usque ad summam centum florenorum monete currentis ad rationem<br />
XL bolenenos pro quolibet floreno de Marchia possit deferre manichas<br />
villuti cuiuscunque coloris sit seu de sirico in camorris. Alie vero mulieres<br />
1 sul margine <strong>la</strong>terale destro cum additione: et officia intelligantur cum mercede sive<br />
sa<strong>la</strong>rio.
266 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
que haberent in dotem florenos centum similes et abinde supra possint portare<br />
2 .<br />
4. Item quod uxores dictorum civium habentes in dotem centum florenos<br />
et abinde supra possint habere unam vestem de grana non excipiendo foderamenta<br />
de syrico in manicis earum dummodo non sint de velluto.<br />
5. Item quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis Asisii possit portare per<strong>la</strong>s, <strong>la</strong>pides pretiosos<br />
vel argentum in col<strong>la</strong>nis vel alio modo in veste vel in capite quod ascendat<br />
ultra summam decem florenorum auri et hoc intelligatur de mulieribus militum,<br />
doctorum et nobilium dictorum, quas res nul<strong>la</strong> altera mulier possit vel<br />
valeat portare nec sibi liceat.<br />
6. Item quod alie mulieres civium possint portare in dictis ornamentis<br />
in valorem sex ducatorum auri, quarum mulierum dotes ascendunt ad summam<br />
centum florenorum et abinde supra ad rationem XL bolonenorum de<br />
Marchia pro quolibet floreno; alie vero mulieres quarum dotes essent a centum<br />
florenis infra possint portare in dictis ornamentis usque ad florenos quattuor<br />
similes.<br />
7. Item quod omnia et singu<strong>la</strong> predicta intelligantur esse firma dummodo<br />
dicta ornamenta, indumenta et vestimenta, cinctule, anuli et omnia alia ornamenta<br />
non excedant summam medietatis dotis date vel promisse 3 .<br />
8. Item quod nullus, qui suam filiam vel neptem vel sororem vel aliam<br />
coniunctam dotaverit et nuptui traderit, possit donare vel tradere pro arredis<br />
ultra summam quinte partis dotis date vel promisse.<br />
9. Et quecunque mulier reperta fuerit facere contra predicta seu aliquod<br />
predictorum puniatur ipso facto in quinquaginta ducatis aureis pro qualibet contrafaciente<br />
et qualibet vice; quarum medietas sit et applicetur Camere apostolice<br />
et alterius medietatis una pars sit Camere communis Asisii et altera pars sit pro<br />
reparatione vie Sancte Marie Angelorum. Et quod officialis qui de predictis fecerit<br />
executionem habere debeat unum solidum denariorum pro qualibet libra de<br />
omni eo quod cum effectu devenire fecerit in communi. Et mariti ipsarum mulierum<br />
teneantur ad dictam penam si extant, si non teneantur patres et fratres<br />
pro dictis mulieribus se aliqua ipsarum contrafaciente 4 .<br />
10. Item quod quicunque attemptaverit aliquo quesito colore rumpere vel<br />
infringere dicta capitu<strong>la</strong> vel aliquod ipsorum in totum vel in partem quod ipso<br />
iure sit privatus officio et beneficio communitatis civitatis Asisii in perpetuum.<br />
Et quicunque predicta attemptaverit in aliquo consilio dicte civitatis vel cum<br />
aliquo gubernatore infringere dicta capitu<strong>la</strong> vel aliquod ipsorum, eo ipso qui<br />
aptemptaverit sit privatus ipso iure ut dictum est ultra dictas penas.<br />
2 nel margine <strong>la</strong>terale destro cum additione: excepto omni broccato.<br />
3 Item quod omnia ... vel promisse depennato; sul margine <strong>la</strong>terale sinistro vacat Iulius<br />
cancel<strong>la</strong>rius.<br />
4 sul margine <strong>la</strong>terale destro respice ad folium sequens dissolutum ad hoc signum<br />
quia sequitur hic et in eo est capitulum registri faciendi quod in pagina sequenti vacet.
Assisi<br />
6. 1468, maggio 27<br />
Riformanze<br />
Super funeralibus mortuorum<br />
267<br />
Statuerunt et reformaverunt quod nullus de civitate et comitatu Asisii et in<br />
eis habitantes possint nec debeant ante corpus defuncti portare ad pompam seu<br />
portari facere panes seu vinum cum bestiis vel sine; possint tamen et omnibus<br />
licitum sit dare amore Dei fratribus sancti Francisci vel aliis clericis seu religiosis<br />
de pane et vino aliter quam ad pompam et non ante corpus defuncti, sub pena<br />
decem ducatorum auri pro quolibet contrafaciente et qualibet vice; et quod non<br />
liceat cantare per homines alicuius fraternitatis sicut factum est tempore preterito<br />
sub dicta pena.<br />
Item quod non possint fieri introitus et exitus tempore funeris prout hactenus<br />
consuetum extitit; item quod mulieres dolentes tempore dicti funeris non<br />
posssint exire extra domum in qua corpus defuncti staret nec sequi dictum corpus<br />
dum ad sepelliendum defertur.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona tempore dicti funeris possit nec debeat alta voce<br />
plorare nec funerare; item quod magnifici domini priores dicte civitatis tempore<br />
funeris debeant mittere unum ex familiaribus eorum ad licentiandum omnes qui<br />
convenerunt ad honorandum funus et quod non fiant alique ceremonie aut regratiationes<br />
aliter et alio modo sub dicta pena. Confirmamus predicta capitu<strong>la</strong> et<br />
rata et firmahemus. Aeugubii episcopus Asisii etc. gubernator scripsi.<br />
Datum Asisii, die XXVII maii 1468.<br />
B. Eugubinus<br />
7. 1469, giugno 4<br />
Statuti<br />
De nuptiis non fiendis 5<br />
Statuerunt et ordinaverunt quod nullus de civitate vel commitatu Asisii nuptias<br />
vel expendias aliquas faciat tam dans quam recipiens uxorem, nisi aliquis<br />
forensis venerit ad ipsam parente<strong>la</strong>m, in quo casu possit dictus forensis duos<br />
cives ad commedendum ducere ad domum dantis vel recipientis uxorem et non<br />
plures; et recipiens uxorem per se vel alium non debeat ad domum soceri vel<br />
alterius unde uxorem transduceret mictere aliquid ensenii vel p<strong>la</strong>nel<strong>la</strong>s nisi unum<br />
par p<strong>la</strong>nel<strong>la</strong>rum et unum par sotu<strong>la</strong>riorum et non plures; et dans uxorem nullos<br />
5 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, De nuptiis non fiendis.
268 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
pannos <strong>la</strong>neos mictat loco doni vel ensenii nisi unum par tantum; et nullus pro<br />
sponsa ad domum viri capsam vel cofinum vel canistrum mictat; et nul<strong>la</strong> mulier<br />
maritata seu nupta portet et si secus fecerit contrafaciens in decem libris denariorum<br />
condempnetur; et nul<strong>la</strong> mulier nec aliquis homo, quando sponsa ad domum<br />
viri vadit vel ad maritum, vel postea, audeat, presummat dare dicte sponse<br />
mancias nec aliquid aliud quod ad domum trahi possit; et nul<strong>la</strong> mulier audeat<br />
ire vel mictere ad mancias alicuius sponse nec antequam vadat ad maritum nec<br />
etiam post eam ad penam pro qualibet domina et qualibet vice, in quolibet<br />
predictorum casuum, centum solidorum denariorum; et nul<strong>la</strong> mulier seu domina<br />
audeat vel presummat ire per civitatem Asisii ad invitandum alias dominas ut<br />
vadant seu veniant ad domum viri seu sponsi ad dictam penam centum solidorum;<br />
et nullus vadat nec ire debeat ad dandum seu dari faciendum alicui domine<br />
que ingrederetur aliquod monasterium, nec alicui presbitero quando caneret<br />
vel celebraret missam, vel diacono quando primo caneret Evangelium aliquas<br />
mancias nec aliquid aliud quod ad domum trahi possit; et si quis contrafecerit in<br />
aliquo predictorum penam decem librarum denariorum incurrat pro qualibet vice;<br />
et quod eligantur in qualibet porta duos custodes secreti qui teneantur, quando<br />
aliqua sponsa iret ad maritum vel aliqua domina intraret in monasterium vel<br />
quando presbiter caneret missam novam vel diaconus caneret primum Evangelium,<br />
quando aliquis ex dictis casibus evenerit, ire ad dominum potestatem vel<br />
capitaneum et in predictis contrafacientes denunciare; et potestas et capitaneus<br />
cui denunciatum fuerit teneatur et debeat mictere unum ex notariis suis ad faciendum<br />
inquisitionem de predictis; et si custodes predicti ut supra electi non<br />
denuntiaverint penam decem librarum denariorum incurrant pro quolibet et qualibet<br />
vice. Teneantur vero custodes predicti predicta denuntiare predictis dominis<br />
vel alicui eorum tribus diebus antequam mulieres vel çithe iture sint ad maritum;<br />
et quando aliqua çitha seu sponsa iret ad maritum, nullus presummat ante vel<br />
post mictere vel micti facere aliquem panem mellitum seu casiatum pena centum<br />
solidorum denariorum pro quolibet et qualibet vice; et simili pena puniatur recipiens<br />
vel receptans predicta, salvo quod quando aliqua çita vel sponsa iret ad<br />
maritum de civitate in comitatum vel extra, sive de commitatu vel aliunde extra<br />
districtum Asisii venerit ad civitatem Asisii tunc licitum sit ire equester pro dicta<br />
sponsa sive çita; et de predictis potestas et capitaneus et ipsorum quilibet teneatur<br />
fieri facere publicum bannimentum cum duobus tubis ad hoc ut deveniat ad<br />
notitiam singulorum; et maritus cuiuslibet mulieris tam de civitate quam de commitatu<br />
vel aliquis pro eo ante traductum sue uxoris per tres dies domino potestati<br />
vel capitaneo, pena centum solidorum denariorum, debeat notificare; et<br />
omnia et singu<strong>la</strong> supradicta et quodlibet predictorum, in quolibet predictorum<br />
casuum, habeant et intelligantur in hominibus et mulieribus de civitate Asisii<br />
quemadmodum de civibus; et de predictis et quolibet predictorum, custodes predicti<br />
et sindici vil<strong>la</strong>rum et castrorum commitatus Asisii teneantur contrafacientes<br />
denuntiare pena decem librarum denariorum pro quolibet et qualibet vice; et<br />
cuilibet de civitate et commitatu Asisii sit licitum facientes contra predicta vel<br />
predictorum aliquod denunciare et accusare et nomen suum teneatur in secre-
Assisi<br />
269<br />
tum; et habeat medietatem banni seu condempnationis; et quod per dominos<br />
priores populi eligantur custodes predicti; et predicti domini potestas vel capitaneus<br />
et quilibet eorum teneantur de predictis omnibus et singulis inquirere diligenter<br />
contra omnes et singulos facientes contra predicta vel aliquod predictorum;<br />
et si de predictis fuerint negligentes ipsi vel alteri ipsorum perdat quilibet<br />
de suo sa<strong>la</strong>rio quinquaginta libras denariorum et comuni Asisii applicentur.<br />
De ornamentis mulierum 6<br />
Quoniam sepe contingit propter varias et inutiles mulierum curiositates mariti<br />
bona consumi in earum inutilibus vestibus atque ornamentis, volentesque in<br />
predictis necessario providere, statuerunt et ordinaverunt quod uxores doctorum,<br />
militum et nobilium civitatis Asisii non possint habere nisi duas vestes de grana<br />
et unam aliam vestem et unam camorram velluti pro qualibet ipsarum; et quod<br />
una sit de rosato, altera de pagonatio de grana; et non possint habere quoquomodo<br />
plures de simili panno; et nobiles intelligantur illi qui non funguntur publicis<br />
officiis dicte civitatis cum sa<strong>la</strong>rio excepto officio capitaneatus campi Sancte<br />
Marie Angelorum; et quod mulieres que haberent in dotem centum florenos aut<br />
plures possint habere unam vestem de grana et in manicis possint uti foderis<br />
sete, dummodo non sint de villuto; et quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate que<br />
haberet in dotem centum florenos et infra monete ad baiochos quinquaginta pro<br />
floreno possit portare aliquod genus rachami in aliqua veste sive camorra sub<br />
pena decem librarum denariorum pro qualibet muliere contrafaciente et pro qualibet<br />
vice, solvenda per earum maritos, que pena intelligatur et sit applicata pro<br />
dimidia Camere apostolice dicte civitatis, pro quarta officio de hoc executionem<br />
facienti et pro alia quarta accusatori. Sed mulieres que haberent in dotem centum<br />
florenos aut plures possint portare rachamum usque ad valorem duorum<br />
ducatorum auri; et uxores doctorum, militum et nobilium possint portare in<br />
rachamis usque ad extimationem quatuor ducatorum auri; et si excederent dictum<br />
valorem incidant in penam suprascriptam applicandam ut supradictum; et<br />
quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate que non haberet in dotem adminus centum<br />
florenos aut plures ad ratam quinquaginta baiochorum possit ferre manichas villuti<br />
aut sete cuiuscumque coloris in earum camoris sub pena predicta. Sed illis<br />
que haberent in dotem centum florenos aut plures liceat portare sed non de<br />
brocchato auri aut argenti sub dicta pena; et quod uxores dictorum equitum et<br />
nobilium prefatorum possint habere unam cinturam pro qualibet earum extimationis<br />
decem et octo florenorum ad plus de moneta ad quinquaginta baiocchos<br />
pro floreno computando cinturam et fornimentum totum argenti vel auri et manufacturam.<br />
Alie vero que haberent in dotem centum florenos aut plures possint<br />
pro qualibet earum habere unam cinturam extimationis duodecim floreno-<br />
6 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, De ornamentis mulierum.
270 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
rum similium; at alie que haberent in dotem infra centum florenos similes non<br />
possint çonam habere excedentem extimationem sex florenorum similium computando<br />
cingulum et fornimentum; et quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate possit<br />
portare per<strong>la</strong>s, <strong>la</strong>pides pretiosos, argentum autem aurum in col<strong>la</strong>nis aut in capite<br />
aut in veste aut camorris aut alio quocumque modo excedendo valorem decem<br />
florenorum auri, sub pena quatuor ducatorum similium ut supra applicandorum.<br />
Sed uxores doctorum, equitum et nobilium predictorum possint ferre in dictis<br />
rebus et ornamentis usque ad dictam extimationem decem ducatorum; et alie<br />
que haberent in dotem centum florenos aut plures possint portare in dictis ornamentis<br />
usque ad valorem sex ducatorum auri. Ille vero que haberent in dotem<br />
minus vel infra centum florenorum possint in dictis ornamentis portar[e] ad valorem<br />
quatuor florenorum monete ad rationem quinquaginta baiocchorum pro<br />
quolibet floreno; et quod quecumque mulier de civitate aut commitatu portaret<br />
aut portari faceret in contemptum presentium capitulorum aliquam vestem, camorram,<br />
cintu<strong>la</strong>m, rachamum, col<strong>la</strong>nam aut alia ornamenta contra formam dictorum<br />
capitulorum in domo aut extra domum, in dorso, in equo aut alio animali,<br />
sive alio quocumque manifesto modo, pro omni vice, incidat in pena maritus<br />
mulieris contrafacientis quatuor ducatorum auri applicanda ut supra; et ultra<br />
dictam quantitatem quatuor ducatorum remaneat in arbitrio magnificorum dominorum<br />
priorum populi et concilii secreti pro tempore cogi faciendi dictum maritum<br />
ad solvendum usque in summam viginti ducatorum auri ut supra applicandorum.<br />
Quod potestas et capitaneus teneantur mictere ubi domini congregantur 7<br />
Potestas et capitaneus vel eius notarii pro predictis investigandis et melius<br />
inveniendis in omnibus casibus supradictis vel aliquo predictorum sub pena prestiti<br />
sacramenti et pena vigintiquinque librarum denariorum. Statuerunt et ordinaverunt<br />
quod teneantur et debeant quolibet die dominico et festivo mictere<br />
unum suum notarium cum uno ex suis familiaribus et unum baiulum comunis<br />
ad ecclesias principales dicte civitatis, videlicet: Sancti Petri, ubi requiescit corpus<br />
beati Victorini, Sancti Rofini, Sancti Francisci et Sancte C<strong>la</strong>re et ad alias<br />
ecclesias ad quas ire consueverunt domine cum ornamentis supradictis et ad<br />
domos et loca ubi fieret aliquod corteggium vel essent domine congregate pro<br />
matrimonis vel alia quacumque de causa; et siquam vel siquas contrafacientes<br />
invenerint ipsi vel aliquis ex predictis notariis in aliquo predictorum casuum inquirat,<br />
scribat et referat dominis potestati vel capitaneo vel iudici eorum cuius<br />
re<strong>la</strong>tioni cum dicto baiuli vel uno ipsorum saltim habeatur pro legitimo testimonio<br />
per quod possit et debeat ad executionem procedere; de quibus potestas et<br />
7 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod potestas et capitaneus teneantur mictere<br />
ubi domini congregantur.
Assisi<br />
capitaneus vel iudex eorum vel alius officialis possint vel debeant per scindicatum<br />
communis scindicari.<br />
Quod mulieres non possint portare vestes schol<strong>la</strong>tas nec trasinum nisi<br />
prout in capitulo continetur 8<br />
271<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod ex hoc tempore imposterum nul<strong>la</strong> mulier<br />
de dicta civitate aut commitatu aut forensis habitans possit portare scol<strong>la</strong>turam<br />
in vestibus aut camorris excedentem quatuor digitos a radice colli a parte posteriori<br />
et duos digitos a parte anteriori a furcu<strong>la</strong> pectoris, ad penam unius ducati auri<br />
marito uxoris contrafacientis totiens quotiens contrafactum fuerit et eandem penam<br />
incurrat sutor qui vestem aut camorram confecerit in contrarium et ipsammet penam<br />
incidat officialis non faciens executionem de dicta scol<strong>la</strong>tura contra promissionem<br />
quando sibi fuerit denuntiatum aut ipse per se invenisset fuisse contrafactum<br />
retinendum de suo sa<strong>la</strong>rio tempore sui scindicatus; et nomen denuntiatoris aut<br />
accusatoris teneatur secretum; qui denuntiator sive accusator lucretur quartam partem<br />
pene ut supra; et sub eadem pena applicanda ut supra dicte mulieris teneantur<br />
portare unum pannum lineum et non bombicinum qui coperiat dictam scol<strong>la</strong>turam<br />
usque ad radicem colli, videlicet: de vestibus aut camorris factis usque in<br />
presens tempus sed vestes que a modo fient non possint scol<strong>la</strong>ri nisi quantum<br />
supradictum est, sub dicta pena totiens incurrenda quotiens contrafactum fuerit,<br />
solvenda per maritum ipsarum contrafacientium ut supra; et quod nulli dictarum<br />
mulierum liceat ferre in vestibus caudam sive trascinum excedens unum palmum<br />
comune manus dum mulier habet p<strong>la</strong>nel<strong>la</strong>s in pedibus; et quando aliquod dubium<br />
oriretur de longitudine trascini sive scol<strong>la</strong>ture maioris que in futurum fieret, officialis<br />
dicte civitatis possit precipere duabus mediocris mulieribus, sub pena unius<br />
floreni pro qualibet earum inobedientium, ut cum iuramento iudicent verum; et<br />
hoc non obstante indubio credatur officiali cum iuramento sibi deferendo per<br />
magnificos dominos priores populi pro tempore existentes; et quelibet mulier contrafaciens<br />
et similiter sutor et officialis negligens quilibet ipsorum incidat in penam<br />
quatuor ducatorum pro qualibet vice applicandam ut supra.<br />
Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere contentis in<br />
capitulo 9<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu dicte civitatis<br />
possit ferre vestes neque camorras neque manicas neque foderas manicarum<br />
8 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod mulieres non possint portare vestes<br />
schol<strong>la</strong>tas nec trasinum nisi prout in capitulo continetur.<br />
9 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere<br />
contentis in capitulo.
272 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
de grana et multo minus de villuto, neque cinturam aliquam excedentem valorem<br />
trium florenorum monete ad quinquaginta baiocchos pro floreno, intelligendo<br />
cinturam cum fornimeto, neque scol<strong>la</strong>turam neque trascinum neque aliam<br />
rem contra formam suprascriptorum capitulorum sub pena quatuor ducatorum<br />
auri incurrenda, qualibet vice per dictas mulieres, sutores et officiales negligentes<br />
ut supra applicanda.<br />
Quod ubi pena non esset limitata intelligatur quatuor ducatorum 10<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod in omni capitulo presentium capitulorum<br />
contra mulieres et ornamenta ipsarum ubi pena expresse limitata non appareret<br />
intelligatur quatuor ducatorum applicanda pro dimidia Camere apostolice,<br />
pro quarta accusatori, quando accusator esset, et pro quarta officiali exequenti et<br />
nomen accusatoris sit secretum; et ubi accusator non interveniret dimidia dicte<br />
pene sit officialis exequentis.<br />
Quod vera dos mulierum intelligatur prout in capitulo continetur 11<br />
Item statuerunt et ordinaverunt ad tollendas omnes fraudes que commicti possent<br />
in promissionibus dotium faciendarum inposterum et incontractibus ipsarum;<br />
et ad removendum superfluum excessum ornamentorum et vestimentorum ac ornamentorum<br />
et cinturarum dictarum mulierum hoc perpetuo servari debeat; quod<br />
quotiencumque reperirentur plura instrumenta uniusmet dotis semper stetur instrumento<br />
maioris summe quod semper locum habeat preceteris, nec contra illud opponi<br />
possit quoquomodo per aliud instrumentum antea vel postea factum, nec per<br />
privatam scripturam neque per testes neque per aliumquemque modum; et semper<br />
summa dotis promictende dec<strong>la</strong>rari debeat, nec possi quoquo modo remicti ad arbitrium<br />
aut dec<strong>la</strong>rationem alicuius cuiusvis conditionis sub pena vigintiquinque ducatorum<br />
auri cuilibet parti contrahenti que reperiretur aliquo tempore contrafecisse<br />
que pena exnunc applicata intelligatur pro quarta parte Camere apostolice dicte<br />
civitatis, pro alia quarta Monti Pietatis, pro alia accusatori, si accusator intervenerit,<br />
sin autem due partes Monti Pietatis applicentur, et pro alia officiali executionem de<br />
predictis facienti; et nichilominus nul<strong>la</strong> dec<strong>la</strong>ratio remissa ut supra fieri quoquo<br />
modo possit; et si dec<strong>la</strong>ratio fieret sit ipso iure nul<strong>la</strong> et nullus notarius debeat<br />
rogari de instrumento ubi remisso huiusmodi fiat et multo minus de instrumento<br />
dec<strong>la</strong>rationis dotis per remissionem faciende sub pena vigintiquinque librarum ut<br />
supra applicandarum per ipsum notarium incurrenda; et nichilominus instrumentum<br />
remissionis et dec<strong>la</strong>rationis huiusmodi nullius efficatie sit aut momenti.<br />
10 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod ubi pena non esset limitata intelligatur<br />
quatuor ducatorum.<br />
11 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod vera dos mulierum intelligatur prout<br />
in capitulo continetur.
Assisi<br />
Quod nullus obligatus intelligatur aliquid dare pro aredo 12<br />
273<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nullus civis dicte civitatis qui suam<br />
filiam, neptem, sororem aut aliam sibi coniunctam dotaret aut nuptui traderet<br />
teneatur nec obligatus intelligatur aliquo modo aliquid donare pro arredo aut<br />
alio ornamento nisi solum quantum procederet ex sua spontanea voluntate. Sed<br />
si voluerit aliquid donare non possit excedere extimationem tertie partis vere<br />
dotis.<br />
Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus mortui ultra tres domos 13<br />
Videntes et cognoscentes quod quando in civitate Asisii aliqua persona moritur<br />
nimis excessive fiunt expense in cera et aliis circa funus et sepulturam ipsius<br />
persone mortue; et in his etiam dum celebrantur lugubria nimis indecentes et<br />
transgressivi modi tenentur et per sepe per consanguineos mortui plus agitur<br />
quam nationi requiratur; et ultra expenditur quam exigant facultates. Idcirco volentes<br />
pro bono comunitatis et singu<strong>la</strong>rum personarum in predictis remedia et<br />
refrenationem apponere, providerunt et ordinaverunt quod quandocumque aliqua<br />
persona moreretur in civitate Asisii vel eius commitatu longe a civitate Asisii per<br />
duo miliaria quod deinceps eo tempore quo celebrabitur funus ipsius persone<br />
mortue, nul<strong>la</strong> mulier audeat vel presummat ire post mortuum vel mortuam ultra<br />
tres domos distantes a domo ubi fuerit et unde trahetur corpus mortui dum ad<br />
seppelliendum feretur ad penam cuilibet mulieri contrafacienti centum solidorum<br />
denariorum pro qualibet vice auferendam de dote sua pro comuni civitatis Asisii<br />
summarie et de facto per dominum potestatem vel capitaneum populi dicte civitatis<br />
Asisii; et notarius et officialis vadat ad videndum et inquirendum pro contrafacientibus<br />
ad predicta.<br />
Qui dominus potestas vel capitaneus de omni eo quod de pena predicta in<br />
dicto comuni effectualiter venire faciet, habeat et habere debeat tres solidos denariorum<br />
pro qualibet libra denariorum et residuum ipsius pene sit communis predicti.<br />
Quod non dentur candele nisi ad domum mortui 14<br />
Item providerunt et ordinaverunt quod dum corpus defuncti vel defuncte<br />
trahetur de domo pro portando ad sepelliendum illi boni homines sive bonus<br />
homo qui deputabuntur et deputati fuerint ad dandum ceram et super expensis<br />
12 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod nullus obligatus intelligatur aliquid<br />
dare pro aredo.<br />
13 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus<br />
mortui ultra tres domos.<br />
14 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod non dentur candeli nisi ad domum<br />
mortui.
274 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
funeris non possint nec debeant aliquo modo dare pa<strong>la</strong>m vel secrete in aliqua<br />
ecclesia, nec in aliquo loco, nisi solummodo ad domum ubi erit et unde trahetur<br />
corpus ad sepelliendum aliquam cande<strong>la</strong>m sive pecuniam alicui presbitero sive<br />
monacho vel clerico, fratri aut fraticello, salvo tamen et excepto quod ipsi boni<br />
homines sive bonus homo quod sic deputati fuerint ut dictum est possint impune<br />
dare in il<strong>la</strong> ecclesia ubi mortuus vel mortua sepellietur tres vel quatuor ad<br />
plus cande<strong>la</strong>s officiatori supra corpus mortui: unam cande<strong>la</strong>m tenenti aquam benedictam,<br />
unam cande<strong>la</strong>m tenenti thus sive incensum et satisfacere illi qui foveam<br />
fecerit de <strong>la</strong>bore suo; Et quod dicti boni homines sive bonus homo qui ut<br />
dictum est sic deputati fuerint dum ceram dabunt ad domum unde trahetur<br />
corpus defuncti vel defuncte non possint dare nisi quatuor cande<strong>la</strong>s pro quolibet<br />
fratre, presbitero, monacho vel alteri clerico dicenti missam et cuilibet de fraternitate<br />
unam cande<strong>la</strong>m; et cuilibet tubatori et preceptori custodie cande<strong>la</strong>s quatuor<br />
et cuilibet continenti unam cande<strong>la</strong>m, exceptis guardianis sive custodibus<br />
ecclesiarum et abbatibus quibud dentur octo candele; et etiam priori Sancti Rofini;<br />
vicario episcopi et aliis prepositis ecclesiarum, dentur candele octo et non<br />
plures; magistris in sacra pagina et canonicis ecclesie Sancti Rofini dari possint<br />
sex candele pro quolibet. Et quod predicta omnia et singu<strong>la</strong> in presenti capitulo<br />
et ordinamento contenta observentur et observari debeant per dictos bonos homines<br />
sive dictum bonum hominem ad penam vigintiquinque librarum denariorum<br />
tam proximioribus consanguineis defuncti vel defuncte quam dictis bonis<br />
hominibus vel bono homini pro quolibet ipsorum contrafaciente et qualibet vice<br />
auferendum summare et de facto pro comuni civitatis Asisii per dictum potestatem<br />
vel capitaneum populi dicte civitatis; qui dominus potestas vel capitaneus de<br />
omni eo quid de dicta pena venire fecerit in comuni effectu aliter habeat et<br />
habere debeat tres solidos denariorum pro qualibet libra denariorum et residuum<br />
ipsius pene sit et esse debeat communis predicti et dominus domus puniatur<br />
in dicta pena.<br />
Quanta cera et candele possint dari et portari ad mortuum 15<br />
Item providerunt, decreverunt et ordinaverunt quod pro quolibet defuncto et<br />
qualibet defuncta, sepelliendo et sepellienda, dari possint ad domum solummodo,<br />
modo et forma predictis candele usque ad quantitatem et numerum predictum<br />
in totum et non ultra et portare ante corpus mortui dum fertur ad sepelliendum<br />
sex tortitia usque in pondus sex librarum cere, sive quatuor tortitia usque in<br />
dictum pondus et non ultra ad penam consanguineo vel consanguineis proximioribus<br />
heredibus defuncti vel defuncte contrafacientibus vigintiquinque librarum<br />
denariorum pro qualibet vice auferendum ut dictum est de aliis penis per dictum<br />
dominum potestatem vel capitaneum; Et quod ipsi potestas vel capitaneus<br />
15 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quanta cera et candele possint dari et portari<br />
ad mortuum.
Assisi<br />
275<br />
habeant similiter tres solidos denariorum pro qualibet libra de omni eo quod de<br />
dicta pena in dicto communi effectualiter venire fecerit et ipsius communis sit<br />
residuum dicte pene.<br />
De indumentis lugubrosis non fiendis nisi prout in capitulo continetur 16<br />
Item providerunt, ordinaverunt et decreverunt quod quando celebrabitur funus<br />
sive actus lugubris alicuius defuncti vel defuncte nullus consanguineus sive<br />
consanguinea vel alia persona qualitercumque actinens ipsis defuncto vel defunctae<br />
induere possit aliquod indumentum novum lugubre nisi solummodo uxor<br />
defuncti et filii et filie legitimi et naturales defuncti et non plures persone se<br />
induant nec induere possint ad penam vigintiquinque librarum denariorum pro<br />
quolibet sive qualibet contra faciente et qualibet vice auferendam ut de aliis<br />
penis supradictum est pro dicto comuni. Et dicti domini potestas et capitaneus<br />
de eo quod de dicta pena in dicto comuni effectualiter venire fecerint habeant<br />
tres solidos denariorum pro qualibet libra denariorum ac etiam in casu quo aliqua<br />
mulier non habens moriretur remanentibus ex ea filiis vel filiabus uno sive<br />
pluribus tunc possint se induere sine pena ut supra.<br />
Quod domini potestas et capitaneus mictant suos officiales ad domum<br />
mortui 17<br />
Item providerunt, decreverunt et ordinaverunt quod potestas et capitaneus<br />
populi civitatis Asisii tam qui nunc sunt quam qui pro tempore fuerint ad<br />
penam decem florenorum auri retinendorum de sa<strong>la</strong>rio ipsorum teneantur et<br />
debeant mictere sepius quando et secundum quod persone morientur in civitate<br />
officiales et familiares ipsorum ad domum et ad ecclesias ad rimandum et<br />
investigandum de predictis et de ipsis diligenter inquirere et repertos et repertas<br />
culpabiles punire summarie et de facto in penis predictis; et nichilominus<br />
quelibet persona possit contrafacientem et contrafacientes in predictis vel aliquo<br />
predictorum cum uno teste fidedigno coram dictis dominis potestate et<br />
capitaneo et eius curia denunciare et accusare; et nomen accusatoris et denuntiatoris<br />
teneatur in credentia. Et habeat dictus dominus potestas et capitaneus<br />
de omni eo quod ex tali denuntia vel accusa in dicto comuni venire fecerit<br />
cum effectu tres solidos denariorum pro qualibet libra denariorum et accusator<br />
vel denuntiator de eo quod ex sua denuntia vel accusatione venerit in<br />
dicto comuni habeat tertiam partem et residuum sit et esse debeat comunis<br />
predicti.<br />
16 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, De indumentis lugubrosis non fiendis nisi<br />
prout in capitulo continetur.<br />
17 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod domini potestas et capitaneus mictant<br />
suos officiales ad domum mortui.
276 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Quod corpus mortui extra civitatem non possit micti inter civitatem 18<br />
Item ad obviandum nefandis casibus qui forsan occurrere possent et ad tollendum<br />
omnem suspitionem que exoriri posset in posterum statuerunt et ordinaverunt<br />
quod si contingerit aliquem mori extra civitatem Asisii quomodocumque<br />
et qualitercumque cuiuscumque conditionis, gradus et preheminentie existeret eius<br />
cadavere non remictatur nec remicti possit aliquo quesito colore in dictam civitatem<br />
per aliquam personam sub pena et ad penam centum librarum denariorum<br />
pro quolibet contrafaciente et qualibet vice; et similem penam incurrant portantes<br />
dictum corpus et post ipsum venientes in dictam civitatem et assotiantes ad<br />
ecclesiam vel ad domum mortui. Et quod potestas et capitaneus teneantur et<br />
debeant de predictis et quolibet predictorum inquirere et repertos culpabiles<br />
punire in penis predictis; et habeant et habere debeant solidos tres denariorum<br />
pro qualibet libra de omni eo et toto quod effectualiter venire fecerint in comuni.<br />
Et quod nul<strong>la</strong> licentia faciendi contra predicta dari possit per dominos priores<br />
civitatis Asisii nec per aliquem alium officialem sub simili pena incurrenda<br />
pro quolibet contrafaciente et qualibet vice et licentia si daretur non valeat nec<br />
teneat ipso iure.<br />
Quod compater et commater non dent affigliatis ultra contenta in<br />
capitulo 19<br />
Nullus compater vel commater statuimus et ordinamus quod debeat alicui<br />
affigliato maschulo vel femine per se vel per alium facere aliquas expensas nisi<br />
solum lumen cere; et qui contra fecerit penam centum solidorum denariorum<br />
incurrat; et quilibet ad accusandum admictatur et habeant medietatem pene sive<br />
banni et condempnantur et nomen eius teneatur in credentia.<br />
8. 1473, aprile 11<br />
Riformanze<br />
Sopra gli ornamenti delle donne<br />
Super nimio ornatu mulierum refrenando et remittendo duas partes de tribus<br />
ex bonis communis mobilibus tantum et non de immobilibus ac etiam do-<br />
18 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod corpus mortui extra civitatem non<br />
possit micti inter civitatem.<br />
19 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod compater et commater non dent affigliatis<br />
ultra contenta in capitulo.
Assisi<br />
277<br />
nando similiter duas partes pecuniarum communis iis qui occulte habuissent de<br />
pecuniis et bonis communis mobilibus tantum, fuit consultum et deliberatum<br />
solemniter obtento partito per omnes lupinos albos compertos in pisside quod<br />
de dicto nimio mulierum ornatu modificant et de depi<strong>la</strong>tione et subtractione<br />
facta per impios cives de pecuniis et bonis communis mobilibus fiat proposita in<br />
concilio generali ut in eo deliberetur maturius quid agendum.<br />
Dicto die XI aprilis<br />
Concilio generali populi magnifice civitatis Asisii heri per hodie bandito ut<br />
moris est et hodie convocato et coadunato ad exhortationes venerabilis patris<br />
fratris Augustini de Perusio ordinis Minorum Predicatorum in dicta civitate ac<br />
etiam congregato in au<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii solite residentie magnificorum dominorum priorum<br />
populi dicte civitatis fuerunt facte infrascripte due proposite, prius proposite<br />
et obtencte in concilio secreto, videlicet:<br />
Utile et <strong>la</strong>udabile videtur ut nimius mulierum ornatus modificetur et refrenetur<br />
(...).<br />
Super ornatu mulierum et refrenando auctoritas data prioribus et XII civibus<br />
super Monte Pietatis.<br />
Super mulierum nimio ornatu redditis pluribus consiliis fuit tandem deliberatum<br />
et solemniter obtenctum per sexagintatres lupinos albos uno nigro in contrarium<br />
non obstante, quod serventur constitutiones facte olim per venerabilem<br />
patrem Iacobum de Marchia et inserantur volumini statutorum et eorum observatio<br />
publice bandiatur per precones communis Asisii; que constitutiones possint,<br />
si videbitur, corrigi et modificari ac in melius mutari sive aliter minui vel addi<br />
per venerabilem fratrem Augustinum patrem predicatorem et magnificos dominos<br />
priores et duodecim cives super Monte Pietatis et agenda per eos ex nunc<br />
sint rata et perpetuo firma perdurent et plenum sortiantur effectum tanquam<br />
facta, disscussa, digesta atque examinata et auctenticata in presenti concilio in<br />
contrarium facientibus quibuscunque non obstantibus.<br />
9. 1473, maggio 12<br />
Riformanze<br />
Copia capitulorum ad superfluum mulierum ornatum refrenandum<br />
Copia capitulorum ad superfluum mulierum ornatum refrenandum edita<br />
per magnificos dominos priores populi civitatis Asisii et duodecim cives super<br />
Monte Pietatis cum presentia venerabilis patris fratris Augustini de Perusia<br />
ex ordine Minorum de observantia nuncupatorum auctoritate concilii generalis<br />
confirmatorum per reverendum patrem et dominum dominum Iohannemantonium<br />
Campanum episcopum Aprutinum Fulginei, Asisii etc. gubernatorem,<br />
que capitu<strong>la</strong> in maternum sermonem reducta fuerunt pluries et diversis<br />
locis civitatis bandita per publicos precones dicte civitatis quorum tenor
278 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
est talis, videlicet. Uxores doctorum, militum et nobilium duas vestes de grana<br />
habere possunt.<br />
Primo quod uxores doctorum, militum et nobilium magnifice civitatis Asisii<br />
possint habere duas vestes de grana et unam aliam vestem et unam camorram<br />
velluti pro qualibet ipsarum et de grana intelligatur quod altera sit de rosato,<br />
altera de pagonatio et non possint habere plures de simili panno et nobiles<br />
intelligantur illi qui non funguntur publicis officiis dicte civitatis cum sa<strong>la</strong>rio,<br />
excepto officio capitaneatus campi Sancte Marie Angelorum.<br />
De rachamis.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate que haberet in dotem infra centum<br />
florenos monete ad baiochos quinquaginta pro floreno possit portare aliquod<br />
genus rachami in aliqua veste sive camorra sub pena decem librarum denariorum<br />
pro qualibet muliere contrafaciente et pro qualibet vice solvente per earum maritos,<br />
que pena intelligatur applicata pro dimidia Camere apostolice dicte civitatis,<br />
pro quarta officiali de hoc executione facienti et pro alia quarta accusatori;<br />
sed mulieres que haberent in dotem centum florenos aut plures possint portare<br />
rachamum usque ad valorem duorum ducatorum auri; et uxores doctorum, militum<br />
et nobilium possint portare in rachamis usque ad estimationem quatuor<br />
ducatorum auri et si excederent dictum valorem incidant penam suprascriptam<br />
applicandam ut iam dictum est.<br />
De manicis velluti.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate que non haberet in dotem adminus<br />
centum florenos aut plures ad rationem quinquaginta baiocchorum possit ferre<br />
manicas villuti aut sete cuiuscunque coloris in earum camorris sub pena predicta,<br />
sed illis que haberent in dotem centum florenos aut plures liceat portare<br />
sed non de broccato auri aut argenti sub dicta pena.<br />
Habentes in dotem centum florenos aut plures unam vestem grane habere<br />
possunt.<br />
Item quod dicte mulieres que haberent in dotem centum florenos aut plures<br />
possint habere unam vestem de grana et in manicis possint uti foderis sete dummodo<br />
non sint de velluto. Si qua mulier in contemptum presentium capitulorum<br />
aliquid portaret contra ipsorum formam quam penam maritus incidat.<br />
Item quod quecunque mulier de dicta civitate aut comitatu portaret aut portari<br />
faceret in contemptum presentium capitulorum aliquam vestem, camorram,<br />
cinctu<strong>la</strong>m, rachamum, col<strong>la</strong>nam aut alia ornamenta contra formam dictorum capitulorum<br />
in domo aut extra domum, in dorso, in equo vel alio animali sive alio<br />
quocunque manifesto modo pro omni vice incidat in penam maritus mulieris<br />
contrafacientis quatuor ducatorum auri applicandam ut supra et de ipsa pena<br />
nunquam possit fieri aliqua gratia et ultra dictam quantitatem quatuor ducatorum<br />
remaneat in arbitrio magnificorum dominorum priorum populi et concilii<br />
secreti pro tempore cogi facientes dictum maritum ad solvendum usque in summam<br />
viginti ducatorum auri ut supra applicanda.<br />
De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate possit portare per<strong>la</strong>s, <strong>la</strong>pides pretio-
Assisi<br />
279<br />
sas, argentum aut aurum in col<strong>la</strong>nis aut in capite aut in veste aut camorris aut<br />
alio quocunque modo excedendo valorem decem florenorum auri sub pena quatuor<br />
ducatorum similium ut supra applicanda. Sed uxores doctorum, equitum et<br />
nobilium predictorum possint ferre in dictis rebus et ornamentis usque ad dictam<br />
estimationem decem ducatorum; et alie que haberent in dotem centum florenos<br />
aut plures possint portare in dictis ornamentis usque ad valorem sex ducatorum<br />
auri; ille vero que haberent in dotem minus vel infra centum florenos possint in<br />
dictis ornamentis portare ad valorem quatuor florenorum monete ad rationem 50<br />
baiochorum.<br />
De cincturis.<br />
Item quod uxores doctorum, equitum et nobilium prefatorum possint habere<br />
unam cincturam pro qualibet earum estimatione decem et octo florenorum ad<br />
plus de moneta ad 50 baiocchos pro floreno computando cincturam et foramentum<br />
totum argenti vel auri et manifacturam; alie vero que haberent in dotem<br />
centum florenos aut plus possint pro qualibet earum habere unam cincturam<br />
estimatione duodecim florenorum similium; at alie que haberent in dotem infra<br />
centum florenos similes non possint zonam habere excedente estimatione sex<br />
florenorum similium computando cingulum et furamentum.<br />
De arredo.<br />
Item quod nullus civis dicte civitatis qui suam filiam, neptem, sororem aut<br />
aliam sibi coniunctam dotaret aut nuptui tenderet teneatur nec obligatus intelligatur<br />
aliquo modo aliquid donare pro arredo aut alio ornamento nisi solum<br />
quantum procederet ex sua spontanea voluntate, sed si voluerit aliquid donare<br />
non possit excedere estimationem tertie partis vere dotis.<br />
De scol<strong>la</strong>turis.<br />
Item quod ex hoc tempore in posterum nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate aut<br />
comitatu aut forensis habitans possit portare scol<strong>la</strong>turam in vestibus aut camorris<br />
excedentem quatuor digitos a radice colli a parte posteriori et duos digitos a<br />
parte anteriori a furcu<strong>la</strong> pectoris ad penam unius ducati auri marito uxoris contrafacientis<br />
totiens quotiens contrafactum fuerit et eandem penam incurrat sutor<br />
qui vestem aut camorram confecerit in contrarium et ipsammet penam incidat<br />
officialis non faciens executionem de dicta scol<strong>la</strong>tura contra permissionem quando<br />
sibi fuerit denuntiatum aut ipse per se invenisset fuisse contrafacturum retinendam<br />
de suo sa<strong>la</strong>rio tempore sui sindicatus; et nomen denuntiantis aut accusantis<br />
teneatur secretum; qui denuntiator sive accusator lucretur quartam partem<br />
pene ut supra; et sub eadem pena applicanda ut supra dicte mulieres teneantur<br />
portare unum pannum lineum et non bombicinum qui coperiat dictam scol<strong>la</strong>turam<br />
usque ad radicem colli videlicet de vestibus aut camorris factis usque in<br />
presens tempus, sed vestes que amodo fient non possint scol<strong>la</strong>ri nisi quantum<br />
supra dictum est sub dicta pena totiens incurrenda quotiens contrafactum fuerit<br />
solvenda per maritos ipsarum contrafacientium ut supra.<br />
De trascino sive caude.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> dictarum mulierum liceat ferre in vestibus caudam sive trascinum<br />
excedens unum palmum comunem manus dum mulier habet p<strong>la</strong>nel<strong>la</strong>s in
280 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
pedibus; et quando aliquod dubium oriretur de longitudine trascini sive maioris<br />
scol<strong>la</strong>ture que in futurum fieret, officialis dicte civitatis precipere possit duabus<br />
mediocribus mulieribus sub pena unius floreni pro qualibet earum inobedientia<br />
ut cum iuramento iudicent verum, et hoc non obstante in dubio credatur officiali<br />
cum iuramento sibi deferente per magnificos dominos priores populi pro tempore;<br />
et qualibet mulier contrafaciens et similiter sutor et officialis negligens quilibet<br />
ipsorum incidat in penam quatuor ducatorum pro qualibet vice applicandam<br />
ut supra.<br />
De prohibitis mulieribus ex comitatu.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier de comitatu dicte civitatis possit ferre vestes neque<br />
camorras neque manicas neque foderas manicarum de grana et multo minus de<br />
velluto neque cincturam aliquam excedentes valorem trium florenorum monete<br />
ad 50 baiocchos pro floreno, intelligendo cincturam cum fornimento neque scol<strong>la</strong>turam<br />
neque trascinum neque aliam rem contra formam suprascriptorum capitulorum<br />
sub pena quatuor ducatorum auri incurrenda qualibet vice per dictas<br />
mulieres, sutores et officiales negligentes ut supra applicanda.<br />
Dec<strong>la</strong>ratio penarum.<br />
Item quod in omni capitulo presentium capitulorum ubi pena expresse limitata<br />
non apparet intelligatur quatuor ducatorum applicanda pro dimidia Camere<br />
apostolice, pro quarta accusatori quando accusator esset et pro quarta officiali<br />
exequenti et nomen accusatoris sit secretum et ubi accusator non interveniret<br />
dimidia dicte pene sit officialis exequentis.<br />
De promissionibus dotium.<br />
Item ad tollendas omnes fraudes que committi possent in promissionibus<br />
dotium faciendis in posterum et in contractibus ipsarum et ad removendum superfluum<br />
excessum ornamentorum et vestimentorum ac cincturarum dictarum<br />
mulierum hoc perpetuo servari debeat quod quotienscunque reperirentur plura<br />
instrumenta uniusmet dotis semper stetur instrumento maioris summe, quod semper<br />
locum habeat pre certis nec contra illud opponi possit quoquo modo per<br />
aliud instrumentum antea vel postea factum nec per privatam scripturam neque<br />
per testes neque per alium quemcumque modum; et semper summa dotis promittende<br />
dec<strong>la</strong>rari debeat nec possit quoquo modo remitti ad arbitrium aut dec<strong>la</strong>rationem<br />
alicuius cuiusvis conditionis sub pena vigintiquinque ducatorum auri<br />
cuilibet parti contrahenti que reperirentur aliquo tempore contrafecisse, que pena<br />
ex nunc applicata intelligatur pro quarta parte Camere apostolice dicte civitatis,<br />
pro alia quarta monti pietatis, pro alia accusatori si accusator intervenerit, sin<br />
autem due partes monti applicentur et pro alia officiali executionem de predictis<br />
facienti; et nihilominus nul<strong>la</strong> dec<strong>la</strong>ratio remissa ut supra fieri quoquo modo possit<br />
et si dec<strong>la</strong>ratio fieret sit ipso iure nul<strong>la</strong>; et nullus notarius debeat rogari de<br />
instrumento ubi remissio huiusmodi fiat et multo minus de instrumento dec<strong>la</strong>rationis<br />
dotis per remissionem faciendam sub pena vigintiquinque librarum ut supra<br />
applicanda per ipsum notarium incurrenda et nihilominus instrumentum remissionis<br />
et dec<strong>la</strong>rationis huiusmodi nullius efficacie sit aut momenti.<br />
Item quod presentia capitu<strong>la</strong> inserantur volumini statutorum prefate civitatis<br />
et confirmari petantur a reverendissimo domino Campano episcopo Aprutino
Assisi<br />
281<br />
Fulginei etc. gubernatore et de ipsis servandis invio<strong>la</strong>biliter prestetur iuramentum<br />
per quemlibet potestatem futurum dicte civitatis et in principio officii cuiuslibet<br />
potestatis predicte civitatis publice bandiantur ad maiorem omnem notitiam et<br />
maxime ipsorum potestatum.<br />
Signatura prefati reverendissimi domini Campani gubernatoris Fulginei etc.<br />
erat talis videlicet: confirmamus capitu<strong>la</strong> et constitutiones seu reformationes suprascriptas<br />
et ea atque eas invio<strong>la</strong>biliter observari mandamus sub penis supra<br />
contenctis. Campanus episcopus Aprutinus gubernator manu propria. Datum<br />
Asisii 12 maii MCCCCLXXIII.<br />
A. Senensis<br />
10. 1473, maggio 12<br />
Ordinamenti<br />
Copie capitulorum ad superfluum mulierum ornatum refrenandum et<br />
bandimentum super ipsis proc<strong>la</strong>mandum 20<br />
1. In primo che le moglie de doctori, cavalieri e gentilomini de <strong>la</strong> magnifica<br />
cità d’Asesi possano havere dui vestimente de grana et un’altra veste et una<br />
camorra de velluto per ciascuna donna: et de grana s’intende una de rosato e<br />
l’altra de pagonazzo e non più de simili panni et li gentilomini s’intendano quelli<br />
che non usano officii publici de <strong>la</strong> dicta cità con sa<strong>la</strong>rio, excepto l’officio del<br />
capitanato del campo de Santa Maria de l’Angeli.<br />
2. Item che niuna donna de <strong>la</strong> dicta cità che havesse de dote manco de<br />
cento fiorini, possa portare alcuna guarnitione de rachamo in alcuna guarnitione<br />
de sue vestimenta o camorre, socto pena de dece libre de denari per ciascuna<br />
donna contrafacente et per ciaschevolte, da pagarse da li mariti loro; <strong>la</strong> quale<br />
pena per <strong>la</strong> mità s’intende applicare per <strong>la</strong> mità al<strong>la</strong> Camera apostolica de <strong>la</strong><br />
dicta cità et per <strong>la</strong> quarta all’officiale che ne farà <strong>la</strong> executione, et l’altra quarta<br />
all’acusatore; ma le donne che havessero in dote cento fiorini o più de cento,<br />
possano portare rachami fine al<strong>la</strong> valuta de dui ducati d’oro et le moglie de<br />
doctori o cavalieri o gentilomini, possano portare dicti rachami fine al valore de<br />
quattro ducati d’oro, et passando dicta valuta, cadano ne le pene soprascripte da<br />
applicarse come è dicto.<br />
20 Si tratta del<strong>la</strong> trasposizione in “volgar lingua” del documento precedente, scritta in<br />
un duerno cartaceo rintracciato, insieme ad altra documentazione di diverso tenore, nel 1989<br />
tra le carte del Sacro Convento di Assisi ma appartenenti all’archivio storico comunale dove<br />
furono ricollocate se pure in fascicoli miscel<strong>la</strong>nei. Sul margine sinistro superiore del<strong>la</strong> prima<br />
carta compare, di mano posteriore, l’annotazione: – Prammatica sopra il superfluo ornato<br />
delle donne. 1473 –.
282 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
3. Item che nisuna donna de <strong>la</strong> prefata cità che non havesse in dote almancho<br />
cento fiorini o più, a cinquanta baiocchi per fiorino, possa portare maniche<br />
de velluto né de seta de nisuno colore in loro camorre, socto <strong>la</strong> pena de<br />
sopra; ma a quelle che havessero in dote cento fiorini o più li sia licito portarle<br />
ma non de broccato d’oro, né de argento, alle pene predicte.<br />
4. Item che dicte donne quali havessero in dote cento fiorini o più, possano<br />
havere una veste de grana et in nele maniche possano usare fodere de seta<br />
purché non siano de velluto.<br />
5. Item che qualunca donna de <strong>la</strong> dicta cità o contado portasse o facesse<br />
portare in dispregio de li presenti capitoli, alcuna veste, camorra, centura, rachamo,<br />
col<strong>la</strong>ne o altri ornamenti contro <strong>la</strong> forma de dicti capitoli, in casa o de fore<br />
de casa, a dosso o a cavallo o per altro modo apparente, per ogni volta cada in<br />
pena el marito de <strong>la</strong> donna contrafacente, de 4 ducati d’oro da applicarse come<br />
de sopra et d’essa pena non si ne possa fare mai gratia et oltre dicti 4 ducati sie<br />
in arbitrio de magnifici signori priori et conseglio secreto, che saranno per lo<br />
tempo, de farli pagare da li 4 ducati fine al<strong>la</strong> somma de XX ti .<br />
6. Item che niuna donna de <strong>la</strong> dicta cità possa portare perle, pietre pretiose,<br />
argento o oro in col<strong>la</strong>ne o in capo o in vestimenti overo camorre per altro<br />
modo che passi el valore de dece fiorini d’oro, al<strong>la</strong> pena de 4 ducati d’oro come<br />
de sopra da applicarse; ma le donne de doctori, cavalieri et gentilomini predicti<br />
possano portarle fine al<strong>la</strong> valuta predicta et l’altre che havessero in dote cento<br />
fiorini o più, le possano portare fine al valore de sei ducati d’oro: et quelle che<br />
havessero mancho de cento fiorini in dote, possano portare in dicti ornamenti<br />
fine al<strong>la</strong> stima de quattro fiorini a cinquanta baiocchi per fiorino.<br />
7. Item che le donne de doctori, cavalieri et gentilomini de dicta cità possano<br />
havere una cintura per ciascuna d’esse, de estimatione de dece et octo<br />
fiorini al più, a cinquanta baiocchi per fiorino, computando <strong>la</strong> cintura et lo<br />
fornimento tucto de le dicte et infrascripte donne et non altremente, et l’altre<br />
donne che havessero cento fiorini o più, possano havere una centura per uno de<br />
dodeci fiorini simili, ma l’altre che havessero manco de cento fiorini per dote,<br />
non possano havere dicte una centura, se non de prezzo de sei fiorini al più,<br />
socto <strong>la</strong> dicta pena ut supra, da applicarse.<br />
8. Item che niuno citadino de dicta cità al quale sua figlio<strong>la</strong> o nepote o<br />
sorel<strong>la</strong> o altra sua coniuncta dotasse o altramente mandasse a marito, sia tenuto,<br />
né s’intende obligato per alcuno modo a donarli per arredo et altri ornamenti,<br />
alcuna cosa si non quanto procedesse de sua spontanea voluntà: ma volendoli<br />
pure donare, non posse passare <strong>la</strong> stima de <strong>la</strong> terza parte de <strong>la</strong> vera dote.<br />
9. Item che da mo’ inanti, nisuna donna de <strong>la</strong> dicta cità o suo contado o<br />
forestiera in essi habitante, possa portare scol<strong>la</strong>tura in vestimenti o camorre<br />
che passi quactro dete da <strong>la</strong> radice del collo da <strong>la</strong> parte de reto et dui dete da<br />
<strong>la</strong> parte denanti da <strong>la</strong> forcu<strong>la</strong> del pecto a pena d’uno ducato al marito de <strong>la</strong><br />
donna contrafaciente, tante volte quante se contrafarà, da applicarse come de<br />
sopra: et <strong>la</strong> medesima pena incurre lo sartore che tagliasse dicte veste o camorre<br />
in contrario et <strong>la</strong> medesima pena incurra ancho l’officiale che non faces-
Assisi<br />
283<br />
se <strong>la</strong> executione de dicte cose da poiché li fusse stato denuntiato o lui per sé<br />
havesse trovato esserse contrafacto da retenerseli dal suo sa<strong>la</strong>rio al tempo del<br />
sindicato et lo nome del denuntiatore o accusatore si debbia tenere secreto et<br />
guadagni et quarto de le pene ut supra; et socto <strong>la</strong> dicta pena da applicarse<br />
come de sopra, le dicte donne siano tenute portare uno panno de lino, et non<br />
de bambace, che copra le dicte scol<strong>la</strong>ture fine al<strong>la</strong> radice del collo, cioè de le<br />
veste o vero camorre facte fine al presente; ma quelle si havessero a fare per<br />
l’avenire, non si possano scol<strong>la</strong>re più che commo dicto e al<strong>la</strong> dicta pena tante<br />
volte, quante si contrafarà, da pagarse per loro mariti come de sopra è stato<br />
dechiarato.<br />
10. Item che a niuna de dicte donne sia licito portare nele vestimenta code<br />
o trascino che passi un palmo comune de mano, havendo le pianelle in piedi et<br />
quando ci intervenesse dubio alcuno de dicta longhezza de coda o vero de le<br />
scol<strong>la</strong>ture da farse per l’avenire, toccate nel capitolo proximo, l’officiale possa<br />
commandare a dui donne mediocri al<strong>la</strong> pena de uno fiorino per ciascuna d’esse<br />
che fusse inobediente, che con lo iuramento in mano, habino a iudicare el vero,<br />
et niente de meno si creda in dubio a l’officiale con lo iuramento da darseli per<br />
li magnifici signori priori per lo tempo et ogni donna contrafacesse, et similiter<br />
lo sartore et l’officiale negligente cada in pena ciascuno de 4 ducati d’oro per<br />
volta da applicarse ut supra.<br />
11. Item che niuna donna del contado de <strong>la</strong> dicta cità possa portare<br />
veste né camorre, né maniche, né fodere de maniche de grana de nisuna guarnitione<br />
de panno et molto manco de velluto, né centura alcuna che passi el<br />
valore de tre fiorini de moneta a L ta baiocchi per fiorino, intendendo <strong>la</strong> cintura<br />
con lo fornimento, né scol<strong>la</strong>tura, né trascino, né altra cosa contra <strong>la</strong> forma<br />
de soprascripti capitoli, socto <strong>la</strong> pena de 4 ducati d’oro da incurresi per ogni<br />
volta che si contrafarà per dicte donne, sartori o officiali negligenti, da applicarse<br />
ut supra.<br />
12. Item che in ogni capitolo de li presenti capitoli dove <strong>la</strong> pena non<br />
fusse expresse limitata, s’intenda de quactro ducati d’oro da applicarsi per <strong>la</strong><br />
mità al<strong>la</strong> Camera apostolica, per lo quarto all’accusatore quando ci fusse et per<br />
lo quarto all’officiale exequente et lo nome de l’accusatore sempre sie tenuto<br />
ce<strong>la</strong>to, et dove accusatore non fusse, <strong>la</strong> mità de tucta <strong>la</strong> pena sie de l’officiale<br />
exequente.<br />
13. Item a levare via tucte le fraudi che si potessero commettere nel<br />
promettere de le dote et in neli contenuti d’esse et similiter a rimanere lo<br />
superfluo et excessivo ornamento de vestimenti, cinture et altri ornati de le<br />
donne predicte, perpetuamente questo se debbia servare: che a ogni volta che<br />
si trovassero più instrumenti de una medesima dote, sempre si stia e debbia<br />
stare all’istrumento de <strong>la</strong> magiore summa et quello habbia luoco, forza et<br />
vigore, né contra esso si possa opponere per alcuno modo per alcuno altro<br />
instrumento prima o de poi facto, né per privata scriptura, né per testimonii,<br />
né per veruno altro modo et sempre <strong>la</strong> somma de <strong>la</strong> dote da promettersi, si<br />
debbia dechiarare et non si possa per alcuno modo remettere ad arbitrio o
284 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
dechiaratione de alcuno de qualunche conditione sia, socto pena de XXV ducati<br />
d’oro a ciascuna de le parti contractanti, quali per alcuno tempo si trovassero<br />
havere contrafacto, <strong>la</strong> quale pena ex nunc s’intende applicata per <strong>la</strong> quarta<br />
parte al<strong>la</strong> Camera apostolica, per <strong>la</strong> quarta al Monte de <strong>la</strong> pietà, per l’altra<br />
quarta all’accusatore et si accusatore non ci fusse, per le due parte al dicto<br />
Monte et per l’altra quarta all’officiale che ne farà <strong>la</strong> executione; et nientedemeno<br />
nisuna dechiaratione da alcuno se possa fare contro <strong>la</strong> forma del presente<br />
capitolo et si se facesse ipso iure, sit nul<strong>la</strong> et niuno notario debbia<br />
rogarse de instromento dove si remette a dechiaratione de alcuno, né mancho<br />
si debbia rogare de dichiaratione de dote che poi si facesse al<strong>la</strong> pena de esso<br />
notario de XXV libre de denari ut supra da applicarse et tale instrumento ex<br />
nunc sit nullo et invalido.<br />
14. Item che dicti presenti capitoli si insereranno nel volume de l’altri statuti<br />
de <strong>la</strong> prefata magnifica cità et habianosi a confermare per <strong>la</strong> reverendissima<br />
signoria de monsignore lo governatore de dicta cità etc., et <strong>la</strong> observantia d’essi<br />
si dia in iuramento a ciascuno potestà de <strong>la</strong> dicta cità et bandiscanose in principio<br />
de l’officio loro a notitia magiore de ogni persona et maxime de li potestade<br />
prelibati.<br />
Confirmamus capitu<strong>la</strong> et constitutiones seu reformationes supra scriptas et ea<br />
atque eas invio<strong>la</strong>biliter observari mandamus sub penis supra contentis. C. episcopus<br />
Aprutinus, gubernator manu propria.<br />
(SI) Datum Asisii, XII maii MCCCCLXXIII S. Senensis.<br />
11. 1481, maggio 6<br />
Riformanze<br />
Super scol<strong>la</strong>turis et insolentiis mulierum<br />
Nel consiglio <strong>generale</strong>, in suffienti numero congregato, interfuit reverendus<br />
dominus episcopus Asisii qui multa exposuit ad observationem capitulorum olim<br />
editorum per sanctam recordationem fratrem Iacobum de Marchia super scol<strong>la</strong>turis,<br />
trasinis et ornatu ac insolentiis mulierum.<br />
Reformatio negocio mulierum.<br />
Super narratis per reverendum dominum episcopum reformatum fuit per 49<br />
lupinos albos, octo nigris in contrarium repertis nihil obstante, quod auctoritate<br />
presentis generalis concilii reverendus dominus episcopus, magnifici domini priores<br />
una cum illis civibus quos volent ad id convocare habeant arbitrium super<br />
trascinis, col<strong>la</strong>nis, trasinis et hornamentis mulierum augendi et minuendi capitu<strong>la</strong><br />
olim edita per sanctam recordationem fratrem Iacobum de Marcha; et quicquid<br />
egerit super predictis valeat et teneat pleno iure non secus quam si fieret per<br />
<strong>generale</strong>m concilium.
Assisi<br />
12. 1481, maggio 9<br />
Riformanze<br />
Electio civium super col<strong>la</strong>nis, codis et hornamentis mulierum<br />
285<br />
Magnifici domini priores cum presentia reverendi domini episcopi Asisii volentes<br />
exequi commissionem eis datam a generali concilio super negocio mulierum<br />
eligerunt infrascriptos cives, quorum nomina sunt videlicet:<br />
Andreas Philippi, Francischinus Zampe, Amatuccius Evangeliste, ser Polydorus<br />
Ludovici super insolentiis mulierum.<br />
13. 1481, maggio 11<br />
Riformanze<br />
Decreta super codis et hornamentis mulierum<br />
Reverendus dominus episcopus, magnifici domini priores et IIII or cives electi et<br />
deputati super ornatu mulierum collegialiter congregati et cohadunati in pa<strong>la</strong>tio<br />
episcopali pro eorum officio <strong>la</strong>udabiliter exercendo, volentes exequi commissionem<br />
eis datam a generali concilio dicte civitatis statuerunt et ordinaverunt quod omnia<br />
statuta posita in volumine statutorum civitatis Asisii super hornamentis mulierum,<br />
codis sive trasinis et scol<strong>la</strong>turis edita per sanctam memoriam fratrem Iacobum de<br />
Marcha servent et observari debeant prout iacent sub penis in eis contentis et pro<br />
observatione eorum is modus servetur videlicet: quod liceat unicuique immictere in<br />
scriptis cum testibus transgressores scribendo nomina mulierum delinquentium cum<br />
nominibus maritorum et cum testibus, et scriptas hec continentes immictere debeant<br />
in tamburo qui tamburus singulis XV diebus per dominos priores pro tempore<br />
existentes aperiatur manu cancel<strong>la</strong>rii comunis; quas scriptas dictus cancel<strong>la</strong>rius teneatur<br />
portare potestati eam protestationem ut faciat etc. eis executionem et prius<br />
debeat dictus cancel<strong>la</strong>rius registrare dictas apodissas et facta registratione presentare<br />
ut supra domino potestati eam protestationem quod nisi exegerit, ponetur ad<br />
computum sui sa<strong>la</strong>rii; qui cancel<strong>la</strong>rius habeat pro suo <strong>la</strong>bore quolibet mense solidos<br />
viginti pro quolibet floreno qui ad cameram deveniet omni meliori modo etc.<br />
14. 1508, aprile 16<br />
Riformanze<br />
Reformatio quod ordinentur capitu<strong>la</strong> pro refrenandis ornamentis mulierum<br />
et iuvenum<br />
Secundo. Super ornamentis mulierum et vanis expensis novarum inventionum<br />
vestimentorum iuvenum removendis et resecandis quia est maxima per-
286 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nities et abusio in civitate, super qua fuit conclusum et obtentum dictu dicti<br />
consultoris per 53 lupinos albos, una nigra in contrarium non obstante. Qui<br />
domini priores una cum reverendo patre predicatore procurent habere copiam<br />
capitulorum Perusinorum, quibus habitis conformant cum capitulis olim<br />
conditis beati Iacobi de Marca ordinis Minorum de observantia, si repperiuntur<br />
vel non; et ita corrigant et reforment prout eis melius et honestus videbitur<br />
pro bono civitatis et ita publicentur et observentur auctoritate presentis<br />
consilii.<br />
15. 1508, aprile 16<br />
Riformanze<br />
Super ornamentis superfluis mulierum<br />
Secundo. Super ornamentis superfluis mulierum moderandis et similiter novarum<br />
inventionum vestimentorum iuvenum resecandis expensis et caligarum varietatibus<br />
removendis pro expensis removendis etc. prout suasum est per reverendum<br />
patrem fratrem Franciscum de Venetiis predicatorem eximium ut provideatur<br />
prout noviter fecerunt Perusine qui habuerunt super his capitu<strong>la</strong> a civitate<br />
Florentie (...).<br />
Super secunda de ornamentis mulierum etc. domini priores una cum patre<br />
predicatore et 4 eligendis reforment prout eis videbitur.<br />
Super secunda de ornamentis mulierum moderandis ut supra dixit quod<br />
domini una cum reverendo patre predicatore predicto procurent habere copiam<br />
capitulorum Perusinorum quibus habitis conforment il<strong>la</strong> cum capitulis<br />
beati fratris Iacobi de Marchia de hac materia loquentibus quod ita reforment<br />
prout eis melius videbitur pro bono civitatis et ita observentur auctoritate presentis<br />
consilii.<br />
P<strong>la</strong>cuit consilio secreto. Obtentum per 53, una nigra non obstante.<br />
16. 1543<br />
Statuti<br />
De nuptiis non fiendis 21<br />
De ornamentis mulierum 22<br />
21 Vedi n. 7, 1469. Statuti, De nuptiis non fiendis.<br />
22 Vedi n. 7, 1469. Statuti, De ornamentis mulierum.
Assisi<br />
Quod potestas et capitaneus teneantur mictere ubi domine congregantur 23<br />
Quod mulieres non possint portare vestes schol<strong>la</strong>tas nec trasinum nisi<br />
prout in capitulo continetur 24<br />
Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere contentis in capitulo 25<br />
Quod ubi pena non esset limitata intelligatur quatuor ducatorum 26<br />
Quod vera dos mulierum intelligatur prout in capitulo continetur 27<br />
Quod nullus obligatus intelligatur aliquid dare pro aredo 28<br />
Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus mortui ultra tres domos 29<br />
Quod non dentur candeli nisi ad domum mortui 30<br />
Quanta cera et candele possint dari et portari ad mortuum 31<br />
De indumentis lugubrosis non fiendis nisi prout in capitulo continetur 32<br />
Quod domini potestas et capitaneus mictant suos officiales ad domum<br />
mortui 33<br />
287<br />
23 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod potestas et capitaneus teneantur mictere ubi domi-<br />
ne congregantur.<br />
24 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod mulieres non possint portare vestes schol<strong>la</strong>tas nec<br />
trasinum nisi prout in capitulo continetur.<br />
25 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere con-<br />
tentis in capitulo.<br />
26 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod ubi pena non esset limitata intelligatur quatuor<br />
ducatorum.<br />
27 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod vera dos mulierum intelligatur prout in capitulo<br />
continetur.<br />
28 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod nullus obligatus intelligatur aliquid dare pro aredo.<br />
29 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus mortui ultra<br />
tres domos.<br />
30 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod non dentur candeli nisi ad domum mortui.<br />
31 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quanta cera et candele possint dari et portari ad mortuum.<br />
32 Vedi n. 7, 1469. Statuti, De indumentis lugubrosis non fiendis nisi prout in capitu-<br />
lo continetur.<br />
33 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod domini potestas et capitaneus mictant suos officiales<br />
ad domum mortui.
288 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Quod corpus mortui extra civitatem non possit mitti inter civitatem 34<br />
Quod compater et commater non dent affigliatis ultra contenta in<br />
capitulo 35<br />
17. [1543]<br />
Annotazione 36<br />
Anchora prohibisce tanto a huomini quanto a donne che non habbino a<br />
portare penne, medaglie o altri.<br />
18. 1555, ottobre 27<br />
Riformanze<br />
6. Quid agendum super statutis faciendis circa mulieres.<br />
19. 1563, febbraio 7<br />
Riformanze<br />
Super moderatione dotium et vestimentorum<br />
Si videtur aliquid providere super immoderatis dotibus mulierum et vestimentis<br />
tam ipsarum mulierum quam hominum.<br />
Super moderatione dotium et vestimentorum.<br />
Super tertia proposita dixit et consuluit quod in presenti consilio eligantur<br />
duo cives pro quolibet terzerio, eligendi per terzeria, qui cives habeant auctoritatem<br />
una cum dominis gubernatore et prioribus faciendi capitu<strong>la</strong> super huiusmodi<br />
materia, habita prius informatione a locis convicinis de dictis capitulis et habeant<br />
etiam auctoritatem moderandi dotes dande monialibus et quomodo sint<br />
solvende dicte dotes et ipsa capitu<strong>la</strong> confirmari faciendi per superiores prout<br />
opus fuerit.<br />
34 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod corpus mortui extra civitatem non possit micti inter<br />
civitatem.<br />
35 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod compater et commater non dent affigliatis ultra<br />
contenta in capitulo.<br />
36 Il testo, una breve annotazione, compare in fondo al<strong>la</strong> disposizione sul<strong>la</strong> creazione<br />
dei terzieri cittadini voluta da Ascanio, card. di Rimini, legato dell’Umbria.
Assisi<br />
289<br />
Que consultatio fuit obtenta in consilio secreto per pal<strong>la</strong>s viginti unam, una<br />
pal<strong>la</strong> contraria et in consilio generali fuit obtenta per pal<strong>la</strong>s quatraginta novem,<br />
quatuor pallis contrariis.<br />
Super moderatione dotium et vestimentorum.<br />
Super tertia proposita dixit et consuluit quod confirmat et quod dicti homines<br />
eligendi ut supra auctoritatem habeant moderandi et reformandi dotes, vestimenta<br />
et omnia alia necessaria civitati et magnifici domini priores curare debeant<br />
habere copiam capitulorum civitatum que reformaverunt huiusmodi negocia.<br />
Que consultatio fuit obtenta in consilio secreto per pal<strong>la</strong>s decem et novem,<br />
tribus pallis contrariis et in consilio generali fuit obtenta per pal<strong>la</strong>s quatraginta<br />
octo, quinque pallis contrariis.<br />
Magnificus iuris utriusque doctor dominus Sperellus de Sperellis alter consultor<br />
qui suscepto iuramento confirmavit.<br />
20. 1575, marzo 6<br />
Riformanze<br />
Provisio super vestimentis mulierum<br />
Magnificus dominus Padovanus Ugolinus prudentissimus consultor servatis<br />
insuper publica utilitate dixit quod in primo consilio faciendo fiat proposta de<br />
moderatione vestum et ornamentorum mulierum et quod decretum fuit obtentum<br />
in utroque consilio non obstantibus quibuscunque in contrarium.<br />
21. 1575, marzo 13<br />
Riformanze<br />
Quid agendum super vestimentis et ornamentis mulierum nimis splendide<br />
indecentis in grave damnum et detrimentum nostre civitatis<br />
Mulierum vestimenta moderentur.<br />
Magnificus dominus utriusque iuris doctor, dominus Padovanus Ugolinus alter<br />
prudentis consultor, servatis etc. super 2° dixit quod eligantur quatuor de<br />
quolibet terzerio, qui una cum dominis prioribus habeant auctoritatem presentis<br />
consilii, moderandi ornamenta et vestimentorum mulierum conficiendi capitu<strong>la</strong><br />
super huiusmodi moderamine et procurandi confirmationem a dominis superioribus<br />
cum auctoritate faciendi exequi contra trasgressores ordinamentorum in tali<br />
materia faciendorum cum brachio superiorum. Qua sententia fuit in consilio secreto<br />
obtenta non obstante una pal<strong>la</strong> contraria et in consilio generali fuit obtenta,<br />
non ostantibus duabus pallis contrariis, etc.
290 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Deputati super vestimentis mulierum.<br />
Deinde in dicto consilio fuerunt electi infrascripti ad faciendum capitu<strong>la</strong> super<br />
moderatione vestimentorum et ornamentorum mulierum:<br />
dominus Pomponius Bonagiustus, Alexander Binus, dominus Ioseph Maghettus,<br />
Pamphilus Alexandri pro terzerio Sancti Francisci.<br />
dominus Sperellus de Sperellis, magister Galienus Vigi<strong>la</strong>ns, Alfonsus Nicolosus,<br />
Ioannes Thomas Pacis pro terzerio Sancti Rufini.<br />
dominus Padovanus Ugolinus, dominus Cecchonus Costa, dominus Ioannes<br />
Mateus Alovisius, Nico<strong>la</strong>us Sbaraglinus pro terzerio Dive Marie.<br />
22. [1575] 37<br />
Bando<br />
Provvisioni et ordini novamente fatti dal<strong>la</strong> magnifica città di Ascesi<br />
intorno al vestire delle donne<br />
Volendo li molto magnifici signori priori del<strong>la</strong> città di Assisi e li signori<br />
deputati dal magnifico consiglio <strong>generale</strong> di essa città conforme al<strong>la</strong> autorità a<br />
loro concessa dal sudetto magnifico consiglio, di loro maturo consiglio et deliberatione<br />
con participatione del reverendissimo monsignor Phelippo Gerio per <strong>la</strong><br />
gratia di Dio vescovo di detta città, provedere et moderare il sontuoso et inmoderato<br />
vestire che fanno le donne di essa città con spese vane et inutile, trapassando<br />
di gran longa il termine del honesto et tuttavia più crescendo nel abuso et<br />
corute<strong>la</strong> del politico vivere, in grave offesa del<strong>la</strong> divina Maestà et danno delle<br />
loro fameglie in ogni tempo e maxime in questo anno santo, nel quale debbasi<br />
più che in ogni altro tempo <strong>la</strong>sciare le pompe et vanità come da ciaschuno<br />
Christiano nel santissimo baptesmo è stato promesso però come ze<strong>la</strong>nti del utile<br />
publico, persuasi dal sudetto reverendissimo monsignore come vigi<strong>la</strong>nte pastore<br />
supramodo desideroso del<strong>la</strong> salute delle anime et conservatione del suo grege<br />
hanno stabiliti et firmati le infrascritte moderationi, ordinatione et capituli, pregando<br />
il reverendissimo monsignor Monte Valente di Perugia et Umbria, governatore<br />
<strong>generale</strong>, gli piaccia confirmarli et approvarli, ordinando et comandando<br />
con publico bando che da hora inanzi, da qualunque persona vi verrà compresa,<br />
sieno invio<strong>la</strong>bilmente observati a <strong>la</strong>ude del omnipotente Idio et salute di detta<br />
magnifica città. Et prima per essere il modesto vestire delle donne tanto lodevo-<br />
37 Sebbene il documento non sia datato, è facilmente riconducibile al 1575 per almeno<br />
tre motivi: <strong>la</strong> sua collocazione fisica all’interno del registro è fra due altri documenti di detto<br />
anno; il vescovo Filippo Geri ricoprì <strong>la</strong> sua carica fino a questo medesimo anno (cfr. Hierarchia<br />
Catholica Medii et Recentioris Aevi, a cura di L. SCHMITZ-KALLENBERG, Monasterii,<br />
1923); <strong>la</strong> citazione circa “questo anno santo” è evidentemente ascrivibile proprio al 1575.
Assisi<br />
291<br />
le et di buon esempio, si ordina et espressamente si prohibisce et comanda che<br />
non sia donna di Assisi o habitante in essa città et suo territorio di qualsivoglia<br />
stato, grado, conditione et qualità, che ardischi da hora inanzi, portare berete di<br />
sorte alcuna videlicet.<br />
Possino et sia loro lecito portare capelli di seta simplici senza ornamento di<br />
oro, argento, medaglie, piume o altra sorte di ornamento ma schieti con un sol<br />
cordone, benda o vello simplice, il quale ornamento non excedi il valore di<br />
mezo scudo.<br />
In capo non possino portare nisciuna di loro cuffie né legature o conciature<br />
di testa, né ornamenti di oro, argento, perle o altra mistura, ma solo di seta<br />
simplice, che non excedi il valore di un scudo, tra <strong>la</strong> cuffia, bendele o altra<br />
aconciatura videlicet.<br />
Non sia chi portar possa in capo fronzoli, canache, perle o altra sorte di<br />
adobamenti videlicet.<br />
Non possino, né sia loro licito come di sopra, portare alle orechie alcuna<br />
sorte di pendenti, anelletti o altri vani ornamenti videlicet.<br />
Si concede loro che possano portare una col<strong>la</strong>na de oro, il valore del<strong>la</strong> quale<br />
non excedi vintecinque scudi con <strong>la</strong> fatura et un vezo de perle o vero di granati<br />
o coralli etiam con una crocetta o vero un pendente o agnusdei, pure che non<br />
excedi il prezo di diece scudi computatovi il vezo pendente, crocetta o agnusdei,<br />
avertendo che non possano portare, né havere se non uno di detti vezi et una<br />
col<strong>la</strong>na, quali ambedoi ornamenti possino in un medemo tempo portarli a loro<br />
benep<strong>la</strong>cito videlicet.<br />
Se gli concede ancora che possano portare giupponi simplici senza ornamento<br />
di sorte alcuna di oro, argento, perle o altro ornamento, né anco di te<strong>la</strong><br />
tessuta con oro o vero argento, di modo che il giuppone che porteranno non<br />
passi, computata <strong>la</strong> fattura, il valore di quattro scudi videlicet.<br />
Coletti et gorghiere che portarono non sieno raccamate né ornate con oro,<br />
argento, perle o altre gioie il valore delle quali non passi uno scudo videlicet.<br />
Gibellini, ventagli, martore, faine o altri simili pelli si prohibiscono indiferentemente<br />
se gli concede poi per loro comodità un manicoto senza oro o argento,<br />
ma simplice, il cui valore non passi un scudo videlicet.<br />
Si prohibisse et vieta espressamente che non sia nisuna di loro che ardisca<br />
portare alle braccia manigli di oro o di argento, perle, paste di profumo o altra<br />
sorte di gioie concedendoseli solo il poterci portare coralli schietti pure che non<br />
excedino il valore di tre scudi videlicet.<br />
Alle deta non sia chi porti più di doi o tre anelli, <strong>la</strong> valuta di quali non<br />
excedi vinti scudi, computata <strong>la</strong> manifattura videlicet.<br />
Li guanti che occorrerà loro portare, non sieno guarniti in oro, argento o<br />
altre manifatture et il loro valore non passi mezo scudo videlicet.<br />
Le corone siano senza oro, argento o altra sorte di gioia, ma semplici et il<br />
valore non excedi un scudo videlicet.<br />
Non sia chi ardischi portare cinta di oro, argento, perle o altra sorte di<br />
gioia, ma una di seta simplice il cui valore non passi un scudo videlicet.
292 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Et perché si vede per esperienza che l’inimico del<strong>la</strong> humana natura va tuttavia<br />
trovando nove inventioni et foggie di vestire in grave danno delle povere<br />
anime et ruina delle fameglie, prohibiscono espressamente che non sia donna<br />
come di sopra che possa havere più di doi vestimenti di drappo, cioè uno di<br />
velluto simplice et non figurato et l’altro di damasco o di raso o di armesino o<br />
di tafeta o vero di altro simile drappo et non possano portare le sudette doi<br />
veste a un medemo tempo, ma ciaschuma da sé so<strong>la</strong> et nesciuna delle sudette<br />
veste possi essere pichiata o tagliata in modo alcuno, né guarnita di cosa alcuna,<br />
ma simplice videlicet.<br />
Prohibendoli ogni sorte di veste di borcato, borcatello, telle di oro o di<br />
argento vere o finte per qualsivoglia sorte di habito o vestimento.<br />
Se gli concede poter portare ciamare, camore o camorrini di panno, rascie,<br />
saggie, moncagiali, ciambellotti et burati di <strong>la</strong>na senza però ornamento, ricami o<br />
intagli di oro o di argento, veri o finti o apparenti, né picchiati o tagliati in<br />
modo alcuno, né sotto altre fodere che di te<strong>la</strong> ordinaria possino però ornarli di<br />
qual sorte di drappo o trina di seta a loro parerà, pure che detto ornamento<br />
non excedi il valore, computata <strong>la</strong> fattura, di quattro scudi videlicet.<br />
Trasini o vero code o qual si sia habito da donna si prohibiscono più longhi<br />
di un terzo di braccio al<strong>la</strong> mesura del<strong>la</strong> nostra città.<br />
Cappe, cappotti, tabari, robboni o simili si prohibiscono et non gli possino<br />
portare se non occorendoli andare in viagio fuora del<strong>la</strong> città quali non possino<br />
essere di altro che di panno, rascia o ciambellotto, senza però ornamento di oro,<br />
argento o ricamo di sorte alcuna, possino però ornarli con doi listini di velluto o<br />
vero di righetti di seta et dinanzi fodrati di armesino o tafeta.<br />
Non possino portare sopraveste foderate di altra sorte di pelli che di vuolpe<br />
et bassette videlicet.<br />
Non possino portare pianelle né scarpe con alcun fregio di oro o di argento,<br />
ma simplice con un sol passamano di seta.<br />
Parenanti non sia che le porti con alcun fregio e <strong>la</strong>voro di oro o di argento<br />
o misto.<br />
Per provedere alle fraude che si potessero fare si comanda a chischeduna<br />
persona compresa nelli sopradetti ordini et capitoli, che fra diece giorni dopo <strong>la</strong><br />
pubblicazione delli ordini presenti, debbano con effetto havere data in mano del<br />
cancelliero del<strong>la</strong> magnifica comunità, nota del<strong>la</strong> sorte delle doi veste di drappo<br />
premessali che vorranno usare con li colori che più gli piacerano.<br />
Et per magiore osservanza delli sopra detti ordini si commanda alli orefici,<br />
sarti, raccamatori et ad ogni altro maestro et artifice, tanto maschio quanto femina,<br />
che non possino in modo alcuno in publico o secreto, tagliare, <strong>la</strong>vorare o<br />
altrimente fabricare cosa alcuna contra <strong>la</strong> sopradetta prohibitione, sotto pena di<br />
diece scudi <strong>la</strong> prima volta et <strong>la</strong> seconda duplicata <strong>la</strong> pena et non potendo pagare,<br />
siano sbanditi dal<strong>la</strong> città di Assisi et suo territorio.<br />
Comandando a ciaschuna persona compresa in detti ordini che fra diece<br />
giorni debba havere posto in esecutione et obedito a quanto di sopra si contiene<br />
sotto <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> perdita di quelli ornamenti che portarano contro <strong>la</strong> forma
Assisi<br />
293<br />
delli sopradetti capitoli et ordini et di diece scudi <strong>la</strong> prima volta, <strong>la</strong> seconda si<br />
duplichi <strong>la</strong> pena oltre <strong>la</strong> perdita di sopradetti ornamenti da applicarsi un quarto<br />
al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica, un quarto all’hospitale del<strong>la</strong> magnifica comunità,<br />
un quarto al’esecutore et l’altro quarto al’accusatore, notificando che al’esecutione<br />
di esse si procederà rigorosamente tanto nelle piaze et strade publiche,<br />
quanto nelle proprie case, senza rispetto di persona alcuna et alle dette pene<br />
saranno tenuti li patri et avi per le figliuole et nepote che saranno in loro potestà,<br />
li mariti per le moglie, li fratelli per le sorelle che saranno al loro governo,<br />
li sarti et orefici et sartrice per loro et loro garzoni et fattori videlicet.<br />
Nelli sopradetti casi saranno giudici il reverendissimo monsignore vescovo di<br />
detta città et suo vicario et il magnifico signore governatore et il suo auditore<br />
pro tempore, tra quali doverà havere luogo <strong>la</strong> preventione et possino procedere<br />
per inquisitione, accusa, denuntia et quere<strong>la</strong>, pure che si procedi sumariamente<br />
et fra venti giorni dopo <strong>la</strong> contraventione et dalle sententie che si darano da<br />
detti signori giudici, non si possi appel<strong>la</strong>re, rec<strong>la</strong>mare, né dire di nullità; delle<br />
quali pene non se ne possi fare gratia né compositione alcuna videlicet.<br />
Suprascriptam reformationem approbamus et confirmamus eamque sub penis<br />
in ea contentis invio<strong>la</strong>biliter observari mandamus non obstante videlicet.<br />
23. 1576, gennaio 11<br />
Riformanze<br />
Ordo procurandi moderationes dotium mulierum<br />
Se intende in molte buone città come in Camerino, Spoleto et altri lochi<br />
convicini esser reformate et dato sessto alle gran dote quale se vedono tuttavia<br />
di gran longa andare in anti a danno insoportabile de poveri cittadini, sarebbe<br />
da provedere senza intervallo di tempo di oportuno remedio.<br />
Si dovrebbe fare o mantenere l’offitio di rego<strong>la</strong>tori che provedessero di tempo<br />
in tempo alle cose del<strong>la</strong> città come si vede fare in Perugia et altri luochi<br />
bene ordinati.
CITTÀ DI CASTELLO<br />
a cura di Maria Grazia Nico Ottaviani
INTRODUZIONE<br />
Città di Castello vanta nobilissime origini, prima di tutto come municipio<br />
romano con il nome di Tifernum Tiberinum, e poi come una delle «undici<br />
città persistentemente sedi vescovili » in Umbria, e ciò almeno dal 465.<br />
La sua storia civile e religiosa ha attirato l’attenzione di studiosi, segnatamente<br />
locali, che hanno prodotto una letteratura ancora per molti<br />
aspetti valida se pure bisognosa di una “rivisitazione” al<strong>la</strong> luce di nuove<br />
metodologie interpretative. In ogni caso è ancora oggi di notevole impatto<br />
<strong>la</strong> produzione di Giovanni Muzi 1 e di Giovanni Magherini Graziani 2 ,<br />
differenti tra di loro ma animati da uguale interesse per <strong>la</strong> storia tifernate:<br />
personalità notevole il primo, vescovo, diplomatico 3 ; personalità eclettica<br />
il secondo, autodidatta, non collocabile all’interno di una scuo<strong>la</strong> storiografica,<br />
ma molto noto e apprezzato dal mondo intellettuale a lui contemporaneo<br />
4 . La storiografia seguente ha preso le mosse proprio da questi<br />
due “campioni”, talvolta rileggendoli in maniera critica, ma riconoscendo<br />
sempre un debito nei loro confronti 5 .<br />
1 Memorie Ecclesiastiche di Città di Castello, voll. 5, Città di Castello 1842-1843 e<br />
Memorie Civili di Città di Castello, voll. 2, Città di Castello 1844.<br />
2 Frammenti di statuti di Città di Castello (1261-1273), in BDSPU, XV (1909), pp. 3-<br />
107 e Introduzione a De Obsidione Tiphernatum, in Rerum Italicarum Scriptores, t. XXVII/<br />
III, Bologna 1922.<br />
3 Non a caso gli è stato dedicato un convegno svoltosi a Città di Castello (25-26<br />
maggio 1991), i cui atti sono stati pubblicati col titolo Monsignor Muzi e <strong>la</strong> società del<br />
suo tempo, Assisi 1995; si veda in partico<strong>la</strong>re <strong>la</strong> lezione di U. NICOLINI, Il medioevo<br />
tifernate di Giovanni Muzi, pp. 219-225.<br />
4 Si veda l’attenta analisi dei due studiosi fatta da F. VOLPI, La storiografia su Città<br />
di Castello da Muzi a Maori, tesi di <strong>la</strong>urea, aa. 2001-2002, Facoltà di Lettere e Filosofia,<br />
Università degli Studi di Perugia, re<strong>la</strong>tore prof. M. Grazia Nico.<br />
5 È senz’altro debitore Angelo Ascani, fonte inesauribile di storia locale, a cui si<br />
devono specificatamente: Due Cronache quattrocentesche, Città di Castello 1966; Niccolò
298 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Le vicende storiche di Città di Castello sono legate al<strong>la</strong> sua collocazione<br />
geografica e al suo essere zona di “transito”, dunque aperta ai<br />
contatti, alle influenze, agli accordi, come anche agli “appetiti” di potenti<br />
vicini come Perugia da una parte e Arezzo dall’altra, per non dire dei<br />
suoi sforzi «per mantenere spazi di autonomia comunale tra il Papato e<br />
l’Impero » 6 . Infatti <strong>la</strong> città non è estranea alle tormentate vicende che si<br />
svolgono sullo sfondo e che vedono coinvolti in primo luogo per l’appunto<br />
Papato e Impero ed in subordine le città italiane che si schierano<br />
di volta in volta con l’uno o con l’altro: il nostro comune subisce molti<br />
colpi e contraccolpi in tal senso, schierandosi prima con l’Impero, poi<br />
con il papa Innocenzo III che <strong>la</strong> “recupera”.<br />
Città di Castello è sicuramente retta a comune nel 1180 quando si ha<br />
<strong>la</strong> prima attestazione del<strong>la</strong> presenza dei consoli, probabilmente preesistenti;<br />
e dopo <strong>la</strong> comparsa del podestà nel 1192 ed una fase di alternanza<br />
tra le due magistrature, per altro decisamente diffusa, si arriva con <strong>la</strong><br />
creazione del capitano del popolo, nominato fin dal 1253, ad un periodo<br />
di “maturità istituzionale e legis<strong>la</strong>tiva”, di cui i frammenti statutari duecenteschi<br />
sono un chiaro segno 7 .<br />
Quanto agli “appetiti” di cui sopra, « incastrata tra Arezzo e Perugia,<br />
Città di Castello propenderà per quest’ultima che perseguiva una politica<br />
di predominio su tutti i comuni umbri più prossimi al suo raggio d’azione»:<br />
lo testimonia l’atto di sottomissione stretto nel 1180 8 .<br />
E dopo il tumultuoso passaggio di Federico II che <strong>la</strong> sottomise insieme<br />
a Gubbio, dopo le difficoltà soprattutto economiche patite, dopo l’espulsio-<br />
Vitelli Padre del<strong>la</strong> Patria, Città di Castello 1967; I Cavalieri di Malta e <strong>la</strong> Commenda di<br />
Regnaldello a Città di Castello, Città di Castello 1971. Prima di Ascani, non si devono<br />
dimenticare i contributi di G. NICASI, La famiglia Vitelli di Città di Castello e <strong>la</strong> Repubblica<br />
Fiorentina fino al 1504, apparsi nel BDSPU, XV (1909), pp. 449-578; XVI (1910), pp. 151-<br />
219; XVII (1911), pp. 291-486; XXI (1915), pp. 251-353. Più recentemente validi contributi<br />
sono stati forniti da G. CASAGRANDE, Introduzione storica, in Chiese e conventi degli ordini<br />
mendicanti in Umbria nei <strong>secoli</strong> XIII-XIV. Gli archivi ecclesiastici di Città di Castello, Perugia<br />
1989, pp. XV-LXXVII, e da A. MAORI, Oligarchie e popolo, Ellera Umbra 1996. Non sono da<br />
trascurare, se pure più specialistici, gli studi di A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello dal<br />
XIV al XVI secolo, in BDSPU, LXXII (1975), pp. 1-105, e le sillogi curate da V. ANSIDEI e<br />
G. DEGLI AZZI, Regesto dei documenti del secolo XIV re<strong>la</strong>tivi a Città di Castello esistenti<br />
nell’Archivio Decemvirale del comune di Perugia, in BDSPU, VI (1900), pp. 417-509; VII<br />
(1901), pp. 125-140, 315-352 e ancora da G. DEGLI AZZI, Di due antichissimi registri tifernati<br />
di deliberazioni consigliari e di processi, in BDSPU, XI (1905), pp. 93-134.<br />
6 G. CASAGRANDE, Introduzione storica... cit., p. XV.<br />
7 Ibid., p. XVI.<br />
8 Ibid., p. XVIII. Vedi anche J. C. MAIRE VIGUEUR, Comuni e signorie in Umbria, Marche<br />
e Lazio, Torino 1987, pp. 118-121.
Città di Castello<br />
299<br />
ne del vescovo Azzone, dopo Montaperti, <strong>la</strong> città ritorna nell’orbita del<strong>la</strong><br />
Chiesa, accoglie un podestà di nomina papale e risolve con una pace negoziata<br />
dal vescovo Niccolò le forti tensioni tra i guelfi e ghibellini interni.<br />
Ma nuovi contrasti si profi<strong>la</strong>vano all’orizzonte tra le famiglie cittadine<br />
eminenti, ovvero i Guelfucci, con a capo Branca, nemici dei Gualtierotti,<br />
tutti aspiranti signori, tutti in cerca di alleati potenti, come gli Ubaldini<br />
o i Tar<strong>la</strong>ti di Pietrama<strong>la</strong>; uno di questi ultimi, Guido da Pietrama<strong>la</strong>,<br />
approfittando dell’instabilità, riuscì a diventare signore di Castello per<br />
ben dodici anni, e ci volle una lega promossa da Perugia ed estesa a<br />
Firenze, Gubbio, Siena e Orvieto, con <strong>la</strong> benedizione del papa, per eliminare<br />
quel tiranno (1335) 9 .<br />
Gli anni che seguono vedono un’altalenante soggezione nei confronti<br />
di Perugia, il recupero da parte dell’Albornoz favorito dai Guelfucci, l’alleanza<br />
con Firenze nel<strong>la</strong> guerra degli Otto Santi, <strong>la</strong> creazione del consiglio<br />
degli Otto di Balia, organo più duttile e celere nel<strong>la</strong> risoluzione dei<br />
molti problemi incombenti.<br />
Il secolo successivo fu certo determinante sotto molti punti di vista<br />
per <strong>la</strong> storia politico-istituzionale cittadina soprattutto perché si affaccia<br />
sul<strong>la</strong> scena, con l’intenzione di rimanervi a lungo, <strong>la</strong> famiglia Vitelli nelle<br />
persone di Vitellozzo e del nipote Niccolò, suo successore, uomo « di<br />
memoria felicissima, e perito assai nel<strong>la</strong> storia e nel<strong>la</strong> politica » 10 . Con lui<br />
<strong>la</strong> famiglia raggiunse un notevole prestigio tanto da essere equiparata ad<br />
altri importanti lignaggi umbri, anche se è ancora tutta da fare una storia<br />
se non definitiva, almeno più attenta e meno celebrativa dei Vitelli che<br />
chiarisca meglio i rapporti tra essi e le altre famiglie tifernati, tra essi e <strong>la</strong><br />
Sede Romana, Firenze, i Medici, e non da ultimo con i Borgia cioè con il<br />
Valentino responsabile del<strong>la</strong> fine tragica di Vitellozzo figlio di Niccolò 11 .<br />
Gli epigoni, non proprio degni di lode, porteranno <strong>la</strong> dinastia verso una<br />
fine non troppo gloriosa, decretata dal governatore di Perugia, Giovanni<br />
Battista Castagna che, inviato a Città di Castello, esilierà l’ultima esponente<br />
del<strong>la</strong> famiglia, Ange<strong>la</strong> Rossi di San Secondo, eliminerà <strong>la</strong> magistratura<br />
degli Otto di Balia, interverrà sull’edizione a stampa dello statuto comunale<br />
(1538), aggiungendo in deroga a quello Reformationes et Decreta 12 .<br />
9 F. VOLPI, La storiografia su Città di Castello... cit., p. 23 e ss.<br />
10 L’espressione è di Muzi, riportata da F. VOLPI, La storiografia su Città di Castello ... cit.,<br />
p. 51.<br />
11 Molto note queste vicende; vedi F. GILBERT, Borgia, Cesare, in Dizionario Biografico<br />
degli Italiani, 12, Roma 1970, pp. 696-708.<br />
12 V. CORBUCCI, La tirannia del Cardinale Vitellozzo Vitelli e di Ange<strong>la</strong> Rossa in Città<br />
di Castello, Foligno 1925.
300 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Quel<strong>la</strong> stampa non è che l’ultimo esito di una tradizione legis<strong>la</strong>tiva<br />
tifernate che, iniziata con i frammenti sopra citati, ha il suo punto di<br />
forza nello statuto del 1393, più propriamente ante 1393, anno del<strong>la</strong><br />
delibera consiliare inserita a c. 132r che permette di datare il manoscritto,<br />
altrimenti acefalo e mutilo 13 . Il governo priorale in quell’occasione<br />
intervenne anche in materia <strong>suntuaria</strong>, aggiungendo in fine gli Ordinamenta<br />
dominarum e gli Ordinamenta mortuorum, questi ultimi editi da<br />
Mischij nel 1916 14 . Questi ordinamenti si trovano riproposti senza variazioni<br />
nel<strong>la</strong> stampa appunto del 1538, cui fa seguito dopo qualche anno,<br />
nel 1561, una serie di capitoli e<strong>la</strong>borati dai signori Quaranta e dai signori<br />
Cento, e approvati dal governatore Pietro Fauno; i capitoli, imposti<br />
a tutti i cittadini, con esclusione dei Vitelli e pochi altri, sono contenuti<br />
in un fascicolo numerato XXXV 15 secondo <strong>la</strong> schedatura Corbucci,<br />
come dirò subito dopo.<br />
Oltre agli Statuti prima elencati, sono stati visti, a mo’ di campionatura,<br />
alcuni registri degli Annali comunali che vanno dagli anni 1336<br />
al 1840, per complessivi 142 registri. In partico<strong>la</strong>re il verbale del<strong>la</strong> seduta<br />
consiliare dell’11 marzo 1509 riporta esattamente il testo e<strong>la</strong>borato<br />
nel giugno dell’anno precedente da quattro deputati dai priori, testo<br />
approvato nel novembre 1508 da Giulio II con suo breve copiato lì di<br />
seguito ma anteposto nel<strong>la</strong> presente edizione per evidenti motivi di cronologia.<br />
Poca <strong>la</strong> letteratura a riguardo: ancora Muzi qua e là fa cenno a provvedimenti<br />
di genere suntuario, ma più come curiosità che cogliendone il<br />
vero significato politico-sociale. Neppure Vittorio Corbucci tratta questo<br />
tema, nonostante <strong>la</strong> sua nota conoscenza e frequentazione dell’Archivio<br />
storico comunale, di cui fece una schedatura agli inizi del Novecento,<br />
secondo un criterio tutto suo e creando serie spurie, sul<strong>la</strong> base del<strong>la</strong><br />
dimensione del pezzo, e dividendo in volumi, fascicoli e filze il materiale<br />
che va dal XII al XIX secolo 16 . Ariel Toaff infine, studiando <strong>la</strong> condizio-<br />
13 Si dedica molto al problema del<strong>la</strong> datazione A. LIGNANI, Un manoscritto dell’Archivio<br />
Comunale di Città di Castello: lo Statutum populi et communis Civitatis Castelli (sec.<br />
XIV-XVI), dattiloscritto del corso IRSAE, 1987, presso <strong>la</strong> biblioteca comunale di Città di<br />
Castello.<br />
14 G. MISCHIJ, Gli Ordinamenta mortuorum in Città di Castello, in BDSPU, XXII<br />
(1916), pp. 41-53.<br />
15 Il documento è stato rinvenuto da E. ZAMPERINI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> in Umbria<br />
tra Perugia e Città di Castello, tesi di <strong>la</strong>urea, aa. 1998-1999, Facoltà di Lettere e<br />
Filosofia, Università degli Studi di Perugia, re<strong>la</strong>tore prof. M. Grazia Nico.<br />
16 F. VOLPI, La storiografia su Città di Castello ... cit., pp. 132-133.
Città di Castello<br />
301<br />
ne degli ebrei a Castello e pubblicando i capitoli di accordo tra questi e<br />
il comune, più volte reiterati, tocca anche il tema dei “segni” di identificazione.<br />
La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> tifernate è nel<strong>la</strong> prima e<strong>la</strong>borazione giuntaci,<br />
tardotrecentesca, di impronta decisamente “popo<strong>la</strong>re”: si rivolge ad<br />
un pubblico prevalentemente femminile, indistinto cuiuscumque etatis et<br />
conditionis, residente tanto nel<strong>la</strong> città quanto nel contado, cui si proibisce<br />
qualunque esibizione di sfarzo nelle vesti come nei doni o nei conviti<br />
per nozze. Assai ridotta è <strong>la</strong> quantità di oro e argento concessa<br />
negli ornamenti (vedi i bottoni in partico<strong>la</strong>re), come nei gioielli o nel<br />
numero delle perle; proibite le corone o ghir<strong>la</strong>nde come proibiti sono i<br />
tagli o le lettere o le figure arborum, fructuum ecc., sia nelle vesti che<br />
nei copricapi, in quanto allusive a stemmi nobiliari. E mentre si ribadisce<br />
<strong>la</strong> responsabilità in solido per mariti e padri, si prefigurano già<br />
alcune esclusioni per giudici e medici (ma non per le loro mogli), e<br />
principalmente per le tre domus, Marchionum, Ubaldinorum, Guelfutiorum,<br />
ovvero i Marchesi del Monte S. Maria, gli Ubaldini e i Guelfucci<br />
sopra citati, presenti all’epoca sul<strong>la</strong> scena politica cittadina ben prima<br />
dell’affermazione dei Vitelli.<br />
Anche per ciò che riguarda gli ordinamenti funerari, l’impronta rimane<br />
“popo<strong>la</strong>re” anche nel<strong>la</strong> riforma del 1400 dove ancora più si insiste<br />
sul<strong>la</strong> proibizione di apporre sul<strong>la</strong> bara aliqui schudetti picti aliquibus armis<br />
alicuius generis vel speciei. Quell’impronta si perderà progressivamente<br />
fino al<strong>la</strong> successiva riforma del 1448; ma siamo ormai ben dentro<br />
l’ “età dei Vitelli”, e durante il vicariato di un noto rappresentante di<br />
essi, cioè Vitellozzo.<br />
Del<strong>la</strong> famiglia si par<strong>la</strong> per <strong>la</strong> prima volta, come detto e stando al<strong>la</strong><br />
documentazione consultata, nel 1508: i priori, insieme ad una commissione<br />
appositamente nominata, varano una lex che prevede una deroga<br />
per « <strong>la</strong> magnifica casa de li magnifici Vitelli » che sono dichiarati « liberi,<br />
cioè non subietti a le nostre legge », insieme agli « offitiali de<br />
corte, doctori et cavalieri », ovvero insieme, ed equiparati dunque, a<br />
quei personaggi che davano lustro al<strong>la</strong> città e che perciò godevano di<br />
esenzioni.<br />
Nel<strong>la</strong> stessa legge sono nominate le « donne de dottori et de offitiali<br />
de papa», distinte da tutte le altre che sono invece distribuite in almeno<br />
quattro gradi a seconda del<strong>la</strong> dote « che haveranno » (200, 150, 100 fiorini<br />
e da quelli in giù): per ognuno di questi gradi, e per le donne che vi<br />
appartengono, sono dettagliati abiti, fogge, tessuti, colori, ornamenti, strascichi,<br />
fregi, trine, bottoni ecc., con una minuzia che non teme paragoni
302 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
con altre realtà, e che non si ritroverà nei capitoli del 1561 17 , che si<br />
rivolgono a donne « di qual grado o conditione » siano, cittadine o comitatine,<br />
che devono limitare lo sfarzo nelle vesti come nei gioielli e nell’uso<br />
delle pelliccie, eccettuate le mogli dei consiglieri a cui è fatta qualche<br />
concessione, così come sono « reservate le case delli illustrissimi signori<br />
Vitelli, quali non s’intendino essere inclusi nel<strong>la</strong> presente legge ».<br />
Non pare ci sia nel caso tifernate un intervento diretto dei signori Vitelli<br />
in tema suntuario, non sono loro a legiferare in materia né nel senso di<br />
una riduzione (vedi i Trinci di Foligno) né di un generalizzato al<strong>la</strong>rgamento<br />
collegabile al<strong>la</strong> presenza di una corte; anzi nel testo del 1508 <strong>la</strong><br />
loro posizione appare, se non equiparata, almeno comparata pur con tutte<br />
le cautele motivate dal prestigio, con quel<strong>la</strong> di altri personaggi eminenti<br />
del<strong>la</strong> città appartenenti al ceto intellettuale-professionale. Non sarà<br />
così nel 1561.<br />
Proprio nel testo del 1561 i signori Quaranta impongono alle donne<br />
« di quelli che fanno arti mechaniche e vili essercitii» di portare vesti<br />
solo di panno, e così alle contadine o rusticane, senza aggiungere altri<br />
“gradi”, e solo prevedendo qualche concessione quanto ai tessuti per le<br />
spose, ma anche per i figli e nipoti dei signori Quaranta e Cento. Nessuna<br />
deroga sarà tollerata, « se pur qualch’una da Roma se n’impetrasse»;<br />
ma se ottenuta, si provvederà a far<strong>la</strong> cancel<strong>la</strong>re.<br />
Una serie di proibizioni più minute riguarda le maschere o i travestimenti,<br />
le « col<strong>la</strong>tioni » e i conviti per battesimi e nozze; quanto alle monacazioni,<br />
si deve ridurre ogni sfarzo anche in quelle occasioni « esshortando<br />
le venerande monache e devote serve di Dio a contentarsi di questa<br />
legge, assai più dura e rigida alle donne secu<strong>la</strong>ri solite a viver con<br />
maggior licenza e libertà che a quelle che stanno per obbedienza rinchiuse<br />
nei monesteri ».<br />
In ultimo, riguardo agli ebrei, si nota una certa discontinuità di trattamento<br />
riguardo « el segno consueto » cioè <strong>la</strong> O gial<strong>la</strong> da portare « dal<strong>la</strong><br />
centura in sù denanze»: imposta nei capitoli del 1449, 1459 e 1480,<br />
viene abolita in quelli del 1485 (ma non per gli ebrei forestieri) e 1510,<br />
per tornare sotto foggia diversa (il berretto giallo per gli uomini e il velo<br />
sempre giallo per le donne) nell’artico<strong>la</strong>to del 1507, a seguito del<strong>la</strong> predicazione<br />
del francescano Cherubino da Spoleto, che fa introdurre per i<br />
contravventori <strong>la</strong> pena di dieci ducati e di quattro tratti di corda 18 . Nel<br />
17 Il documento si apre con un dotto riferimento ai precedenti del<strong>la</strong> legge (Lex Licinia,<br />
Emilia, Oppia).<br />
18 A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello ... cit., pp. 9-10.
Città di Castello<br />
303<br />
1571 il visitatore apostolico del<strong>la</strong> Rovere con suo decreto e con più decisione<br />
imporrà agli uomini « di portare il segno giallo de tre dita » sul<br />
berretto o cappello e alle donne « un velo veramente giallo ... acciò siano<br />
cognosciute per tali ». Ma, come noto, <strong>la</strong> numerosa comunità ebraica che<br />
aveva trovato in Città di Castello un habitat favorevole sarà dispersa di lì<br />
a qualche anno e definitivamente (come le altre dello Stato del<strong>la</strong> Chiesa<br />
eccettuata Roma e Ancona) per volontà di Clemente VIII nel 1593 19 .<br />
L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />
∗ Statuti cittadini: ASCCC, Statuti, XI; Statuto 1538;<br />
∗ Riformanze: ASCCC, Annali, regg. 29, 45, 46, 52, 54, 55, 56; Archivio segreto,<br />
reg. XXXIII;<br />
∗ Fascicoli: ASCCC, fasc. XXXV.<br />
∗ Statuti del territorio: Umbertide: Statuti del<strong>la</strong> Fratta dei Figli di Uberto (Umbertide)<br />
del 1521, a cura di B. PORROZZI, Umbertide 1980.<br />
19 A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello ... cit., pp. 26-27.
INDICE DELLE FONTI<br />
1. 1393(I)<br />
Statuti<br />
ASCCC, Statuti, XI, Statuto del 1393: Statuta et ordinamenta dominarum (cc. 183r-<br />
186v).<br />
De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis (Rub. 1, c. 183r)<br />
De boctonaturis et centuris non portandis (Rub. 2, c. 183r)<br />
De fregiaturis non portandis (Rub. 3, c. 183r)<br />
De vestibus caputeo capellina et in talibus non portandis (Rub. 4, c. 183v)<br />
De coronis et ghir<strong>la</strong>ndis non portandis (Rub. 5, c. 183v)<br />
De anulis et cerrutecis non portandis (Rub. 6, c. 184r)<br />
De iocalibus non mictendis (Rub. 7, c. 184r)<br />
De donationibus prohibitis (Rub. 8, c. 184rv)<br />
De modo sponsarum ducendarum ad maritum (Rub. 9, c. 184v)<br />
De convivio nuptiarum et aliis conviviis (Rub. 10, cc. 184v-185r)<br />
De tripudio (Rub. 11, c. 185v)<br />
Quod sartores non faciant pannos prohibitos (Rub. 12, c. 185v)<br />
De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti tempore nuptiarum (Rub. 13,<br />
c. 185v)<br />
Quantum donari possit pueris tempore baptismatis (Rub. 14, c. 186r)<br />
Quibus mulieribus sit permissum ornamenta portare (Rub. 15, c. 186r)<br />
Contra quas personas exigantur condepnationes facte occasione dictorum<br />
ordinamentorum (Rub. 16, c. 186rv)<br />
2. 1393(II)<br />
Statuti<br />
ASCCC, Statuti, XI, Statuto del 1393: Ordinamenta mortuorum (cc. 187r-188v).<br />
Ed.: G. MISCHIJ, Gli Ordinamenta mortuorum in Città di Castello, in BDSPU,<br />
XXII (1916), pp. 45-49.
306 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Quod nullus debeat stare ad offiti[um] mortuorum nisi certis personis<br />
exceptis (Rub. 1, c. 187rv)<br />
Quod nullus ploret ad mortuum extra domum (Rub. 2, c. 187v)<br />
Que fieri debeant in funeribus alicuius (Rub. 3, c. 187v)<br />
Quod non dentur candele ad aliquem mortuum ubi darentur denarii<br />
(Rub. 4, c. 187v)<br />
Quod non incipiant sonare campane nisi clericis adunatis (Rub. 5, c. 188r)<br />
Quod non predicetur ad mortuum (Rub. 6, c. 188r)<br />
Quod nullus comedat in domo mortui vel in qua fit obsequium, quibusdam<br />
exceptis (Rub. 7, c. 188r)<br />
Quod non sit ad mortuum nisi unum dupplerium (Rub. 8, c. 188rv)<br />
Quod inventi et invente per offitialem exprimant nomen proprium (Rub. 9,<br />
c. 188v)<br />
Quod a processibus et sententiis qui vel que fierent vigore alicuius<br />
predictorum ordinamentorum mulierum non possit appel<strong>la</strong>ri (Rub. 10,<br />
c. 188v)<br />
3. 1400, luglio 9<br />
Annali<br />
ASCCC, Annali, n. 29 (1399-1400).<br />
Ed.: G. MISCHIJ, Gli Ordinamenta mortuorum... cit., pp. 49-53.<br />
Ordinamenta mortuorum (cc. 153rv-154r)<br />
4. 1448, gennaio 19<br />
Annali<br />
ASCCC, Annali, n. 45 (1447-1457).<br />
Capitulum quod tol<strong>la</strong>ntur rata capitu<strong>la</strong> edita super funeribus alicuius<br />
(c. 29r)<br />
5. 1449, luglio 7<br />
Annali<br />
ASCCC, Annali, n. 45 (1447-1457).<br />
Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello dal XIV al XVI secolo, in BDSPU,<br />
LXXII (1975), pp. 50-51 (c. 76r).<br />
Capitu<strong>la</strong> super Hebreis (c. 77v)
Città di Castello<br />
6. 1459, giugno 22<br />
Annali<br />
ASCCC, Annali, n. 46 (1457-1465).<br />
Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello... cit., pp. 56-57 (c. 44r).<br />
Capitu<strong>la</strong> super hebreis (c. 46v)<br />
7. 1480, settembre 18<br />
Consigli e riformanze<br />
ASCCC, Archivio Segreto, n. XXXIII (1480-1481).<br />
Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello ... cit., pp. 34-35 nota 62.<br />
Bannimenta contra Iudeos pro .O. et Iudeas pro anulis ad aures (c. 6r)<br />
8. 1485, febbraio 12<br />
Annali<br />
ASCCC, Annali, n. 52 (1481-1490).<br />
Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello... cit., p. 67 (c. 121r).<br />
Capitu<strong>la</strong> super hebreis (c. 122rv)<br />
9. 1500, febbraio 21<br />
Annali<br />
ASCCC, Annali, n. 54 (1491-1504).<br />
Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello... cit., pp. 77-78 (cc. 191-196).<br />
Capitu<strong>la</strong> super hebreis (c. 194v)<br />
307<br />
10. 1507, marzo 26<br />
Annali<br />
ASCCC, Annali, n. 55 (1504-1513).<br />
Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello... cit., pp. 10 e 35 nota 65 (c. 107r).<br />
Capitu<strong>la</strong> super hebreis (c. 102rv)<br />
11. 1508, novembre 27<br />
Breve<br />
ASCCC, Annali, n. 55 (1504-1513).<br />
Copia brevis confirmationis legis ornamentorum mulierum et funeralium<br />
(c. 175v)
308 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
12. 1509, marzo 11<br />
Annali<br />
ASCCC, Annali, n. 55 (1504-1513).<br />
Lex condita super ordinamentis mulierum et funeralium (cc. 174v-175v)<br />
13. 1521, settembre 1<br />
Annali<br />
ASCCC, Annali, n. 56 (1514-1530).<br />
Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello...cit., p. 89 (c. 148r).<br />
Capitu<strong>la</strong> super Hebreis (c. 102rv)<br />
14. 1538<br />
Statuti<br />
Liber statutorum Civitatis Castelli, in Civitate Castelli per magistrum Antonium<br />
de Mazochis Cremonensem et Nico<strong>la</strong>um et Bartholomeum fratres de Gucciis de<br />
Cortona, 1538<br />
De pena aurificis non facientis operam ad iustam ligam (Rub. 86,<br />
c. 53rv)<br />
❑ De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis (Rub. XLI, c. 6rv).<br />
Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 1<br />
❑ De boctonaturis et centuris non portandis (Rub. XLII, c. 6v). Vedi<br />
n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 2<br />
❑ De fregiaturis non portandis (Rub. XLIII, c. 6v). Vedi n. 1, 1393(I).<br />
Statuti, Rub. 3<br />
❑ De vestibus caputeo capellina et in talibus non portandis (Rub.<br />
XLIIII, c. 6v). Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 4<br />
❑ De coronis et ghir<strong>la</strong>ndis non portandis (Rub. XLV, c. 6v). Vedi n. 1,<br />
1393(I). Statuti, Rub. 5<br />
❑ De anulis et cerrutecis non portandis (Rub. XLVI, c. 6v). Vedi n. 1,<br />
1393(I). Statuti, Rub. 6<br />
❑ De iocalibus non portandis (Rub. XLVII, c. 6v). Vedi n. 1, 1393(I).<br />
Statuti, Rub. 7<br />
❑ De donationibus prohibitis (Rub. XLVIII, c. 7r). Vedi n. 1, 1393(I).<br />
Statuti, Rub. 8<br />
❑ De modo sponsarum ducendarum ad maritum (Rub. XLVIIII, c. 7r).<br />
Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 9<br />
❑ De convivio nuptiarum et aliis conviviis (Rub. L, c. 7r). Vedi n. 1,<br />
1393(I). Statuti, Rub. 10
Città di Castello<br />
309<br />
❑ De tripudio et modo tripudiandi in nuptiis (Rub. LI, c. 7r). Vedi<br />
n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 11<br />
❑ Quod sartores non faciant pannos prohibitos (Rub. LII, c. 7v).<br />
Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 12<br />
❑ De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti tempore nuptiarum<br />
(Rub. LIII, c. 7v). Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 13<br />
❑ Quantum donari possit pueris tempore baptismatis (Rub. LIIII, c. 7v).<br />
Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 14<br />
❑ Quibus mulieribus sit permissum ornamenta portare (Rub. LV,<br />
c. 7v). Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 15<br />
❑ Contra quas personas exigantur condepnationes facte occasione<br />
dictorum ordinamentorum (Rub. LVI, c. 7v). Vedi n. 1, 1393(I).<br />
Statuti, Rub. 16<br />
15. 1561<br />
Fascicoli<br />
ASCCC, fasc. XXXV, a. 1561.<br />
Ed.: E. ZAMPERINI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> in Umbria tra Perugia e Città di<br />
Castello, tesi di <strong>la</strong>urea, Facoltà di Lettere, Univ. Studi Perugia, re<strong>la</strong>tore prof. M.<br />
Grazia Nico, aa. 1998-1999, pp. 144-156.<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 1r-10v)
FONTI<br />
1. 1393(I)<br />
Statuti<br />
De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis 1<br />
In primis statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque etatis et<br />
conditionis existens 2 in civitate vel comitatu Castelli in domo vel extra domum<br />
in aliquibus vestimentis centuris vel in capite possit vel debeat portare vel ferre<br />
aliquas per<strong>la</strong>s vel aliquos <strong>la</strong>pides pretiosos preterquam in anullis. Et qui contrafecerit<br />
puniatur in X libris denariorum pro qualibet muliere et qualibet vice.<br />
De boctonaturis et centuris non portandis 3<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque condictionis vel<br />
etatis fuerit 4 per dictam civitatem vel comitatum in domo vel extra domum ferat vel<br />
portet aliquam centuram in qua sit aurum vel argentum cum smaltis vel sine que sit<br />
maioris ponderis sex unciarum; et que contrafecerit puniatur in C solidis denariorum<br />
pro qualibet et qualibet vice. Nec etiam possit vel debeat portare vel deferre in<br />
aliquibus vestimentis boctones auri vel argenti nisi usque in quantitatem sex unciarum<br />
pro qualibet robba; et que contrafecerit in dicta pena similiter puniatur.<br />
De fregiaturis non portandis<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque condictionis<br />
et etatis fuerit per dictam civitatem vel comitatum in domo vel extra domum<br />
1 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis.<br />
2 existens] extiterit n. 14, 1538. Statuti.<br />
3 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De boctonaturis et centuris non portandis.<br />
4 fuerit] existat n. 14, 1538. Statuti.
312 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
audeat vel presumat portare in aliquibus suis vestibus, caputeis vel capellinis<br />
aliquam fregiaturam auream vel argenteam vel de fregis aureis vel argenteis, sub<br />
pena C solidorum denariorum pro qualibet et qualibet vice qua contrafecerit.<br />
Salvo quod possit portare ad co<strong>la</strong>riam et in manicis et in calcellis suprafilum de<br />
aureo vel argenteo usque ad quatuor cappias et non ultra.<br />
De vestibus, caputeo, capellina et in talibus non portandis 5<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque fuerit etatis<br />
et condictionis, in civitate vel comitatu, in domo vel extra, portet vel ferat aliquod<br />
vestimentum, caputeum vel capellinam de siricho misto vel simplici vel de<br />
aliquo panno in quo sit intextum aurum vel argentum in totum vel in partem;<br />
pena centum solidorum denariorum pro qualibet et qualibet vice qua contrafecerit.<br />
Excipimus a predictis giubbas de sindone foderatas, zendadi vel drappi zendadini,<br />
vel omnes alias vestes de ciamberlotto vel soriano. Insuper statuentes<br />
quod nulli mulieri liceat, in civitate vel comitatu, in domo vel extra, portare<br />
aliquod vestimentum, caputeum vel capellinam in quibus sit aliquod intaglium<br />
seu alique littere vel figure arborum, fructuum, florum, frondium vel alicuius<br />
animalis seu similitudinis animalium vel hominum, picte, sute vel contexte, supraposite<br />
vel signate vel infixe, sub pena centum solidorum denariorum pro qualibet<br />
et qualibet vice qua contrafecerit auferenda. Salvo quod portare possit vestimenta,<br />
caputeum vel capellinam de panno <strong>la</strong>neo <strong>la</strong>borato cum litteris vel aliis<br />
figuris in te<strong>la</strong> vel non <strong>la</strong>borato, dumtamen caputeum vel capellinam ferant vel<br />
portent sine aliquibus fregis vel aliis ornamentis. Et possit qualibet mulier portare<br />
bursitias de sirico etiam racamata de auro vel argento.<br />
De coronis et ghir<strong>la</strong>ndis non portandis 6<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque fuerit etatis per dictam civitatem vel<br />
comitatum, in domo vel extra, portet vel ferat aliquam coronam vel ghir<strong>la</strong>ndam<br />
vel fronzale que sit maioris valoris vel extimationis duorum florenorum auri; et<br />
que contrafecerit puniatur pro qualibet et qualibet vice in C solidis denariorum.<br />
De anulis et cerrutecis non portandis 7<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit vel debeat portare per dictam civitatem vel comitatum,<br />
in domo vel extra, in manu, digito vel in digitis ultra duos anulos aureos<br />
vel argenteos valoris et extimationis ad plus sex florenorum auri inter ambos et non<br />
5 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De vestibus, caputeo, capellina et in talibus<br />
non portandis.<br />
6 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De coroni set ghir<strong>la</strong>ndis non portandis.<br />
7 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De anulis et cerrutecis non portandis.
Città di Castello<br />
313<br />
ultra; et que contrafecerit puniatur pro qualibet et qualibet vice in C solidis denariorum.<br />
Et quod nullus vir in disponsatione possit dare vel mittere ultra dictos<br />
duos anulos sub dicta pena. Nec etiam possit vel debeat aliqua mulier portare vel<br />
deferre in domo vel extra domum per civitatem vel comitatum Castelli aliquas cerutecas<br />
ubi sit aurum vel argentum, per<strong>la</strong> vel <strong>la</strong>pis pretiosus ad dictam penam 8 .<br />
De iocalibus non mictendis 9<br />
Item quod nullus sponsus seu vir vel aliqua persona mictat seu micti faciat<br />
particu<strong>la</strong>riter 10 vel divisim vel quevis alia persona portet ad sponsam vel uxorem nisi<br />
per otto dies antequam ducatur ad maritum 11 seu ad domum viri vel sponsi aliqua<br />
iocalia vel res, sub pena X librarum denariorum tam mittenti quam accipienti 12 .<br />
De donationibus prohibitis 13<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier vel aliqua alia persona pro ea, eius pretestu, det<br />
donet vel concedat aut dari concedi vel deferri faciat viro in donis vel pro donis<br />
dari vel donari consuetis quando vadit ad maritum nec alibi vel aliter quod presummi<br />
possit [fieri] predicta occasione ultra valentiam C librarum denariorum,<br />
que dona sint in pannis <strong>la</strong>neis vel lineis et aliis rebus deputatis et actis ad usum<br />
ipsius domine et cofinis et cassis, sub pena decem librarum denariorum cuilibet<br />
contrafacienti. Et nul<strong>la</strong> persona de civitate vel comitatu Castelli possit donare<br />
alicui sponse tempore inmissionis anuli nec ante nec post dictam occasionem nec<br />
alicui pro ea recipienti ad dictam penam. Et quod nul<strong>la</strong> mulier que de novo<br />
iverit ad maritum inde ad sex menses proxime subsequentes ferat, mictet vel<br />
portet pro donando seu donet vel donari faciat velum, marsupium, centuram,<br />
carnerium, scasel<strong>la</strong>m, iocale vel aliquid in pecunia vel rebus, pena C solidorum<br />
denariorum, salvo quod donare possit camerarie vel alie mulieri quam secum duxerit<br />
usque ad quantitatem unius floreni, et aliis quibus voluerit usque in quantitatem<br />
XX solidorum denariorum vel res dicte extimationis.<br />
De modo sponsarum ducendarum ad maritum 14<br />
Item quod sponse quae ducuntur ad maritum in dicta Civitate Castelli ducantur<br />
et duci debeant per duos vel quatuor homines ad plus, et vadant pede-<br />
8 n. 14, 1538. Statuti ripete centum solidorum pro qualibet et qualibet vice.<br />
9 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De iocalibus non portandis.<br />
10 particu<strong>la</strong>riter] simul n. 14, 1538. Statuti.<br />
11 n. 14, 1538. Statuti omette ad maritum.<br />
12 mittenti quam accipienti] accipienti quam acceptanti n. 14, 1538. Statuti.<br />
13 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De donationibus prohibitis.<br />
14 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De modo sponsarum ducendarum ad maritum.
314 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ster et non equester si essent de civitate, ad penam X librarum viro que contrafieri<br />
fecerit in predictis. Si vero venirent de extra civitatem 15 possint duci equis,<br />
et eas possint assotiare quotcunque homines voluerint et ad domum talis viri<br />
ducentis uxorem possit sine pena quilibet volens ire.<br />
De convivio nuptiarum et aliis conviviis 16<br />
Item quod quando aliqua mulier de novo iverit ad maritum, non possint nec<br />
debeant ire ad comedendum die nuptiarum nec ad ipsas nuptias interesse nisi<br />
tantum XVI mulieres et sex homines, illis de domo non computatis. Salvo quod, si<br />
domina veniret vel iret de extra civitatem, possint interesse duodecim homines<br />
tantum, et viginti incisoria, et non plures, non computatis puellis minoribus duodecim<br />
annorum nec illis de familia et domo mariti. In quibus nuptiis tres missiones<br />
seu vivande simplices ad plus preparentur vel dentur in cibum, et dari et<br />
apponi possint in uno incisorio pro uno seu pro una vivanda cum missione duorum<br />
diversorum arostorum et non plures, et dicta missio et vivanda duorum arostorum<br />
in uno incisorio pro una missione et vivanda computeretur, exceptis insa<strong>la</strong>tio<br />
et fructibus et confectis quod in vivandarum aut missionum numero non<br />
computentur. Et quod dari possit de uno tantum confecto et non diversis, et<br />
nullus coquus nec alia quavis persona coquat ad aliquas nuptias ultra tres vivandas<br />
predictas, nec ultra numerum XX incisoriorum de qualibet vivandarum. Et si<br />
contra predicta vel aliquod predictorum veniret vel fieret, condemnetur qui sponsam<br />
duceret in X libris denariorum et coquus qui contra predicta coqueret in<br />
dicta pena et sub simili pena; etiam teneatur et debeat dictus coquus predicere et<br />
denumptiare vel predici aut denumptiari facere dicto offitiali dampnorum datorum<br />
die proximae precedenti diem nuptiarum quod talis [est], exprimendo nomen et<br />
pronomen viri ducentis uxorem, et locum in quo moratur et ducere debet uxorem,<br />
et facere nuptias et diem. Et quod nul<strong>la</strong> persona, cuiuscunque fuerit etatis,<br />
die nuptiarum vel ante per quattuor dies et post per octo dies nec in aliquo<br />
predictorum dierum det, mictat vel ferat aut faciat dari vel ferri extra domum in<br />
qua nuptie fierent vel aliunde occasione vel pretextu nuptiarum aliquod emsegnium<br />
crudum vel cottum alicui persone, pena X librarum denariorum mittenti et<br />
portanti. Salvo quod si maritus dicta die nuptiarum comederet extra domum in<br />
qua fierent nuptiae, possit mittere et portari facere ad domum in qua comederet<br />
tria incisoria, ad plus unum videlicet de qualibet vivanda, salvo quod reliquie seu<br />
stramenta nuptiarum possint absque fraude pauperibus erogari. In aliis autem conviviis<br />
possint ad plus interesse viginti homines in primis tabulis discumbentes, non<br />
computatis illis de domo in qua fieret convivium, dumtamen servetur in missionibus<br />
vivandarum et numero incisoriorium modus et ordo predictus. Et qui contrafecerit<br />
puniatur tam convivium faciens quam coquus in penis superius dec<strong>la</strong>ratis.<br />
15 n. 14, 1538. Statuti aggiunge vel irent extra civitatem.<br />
16 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De convivio nuptiarum et aliis conviviis.
Città di Castello<br />
De tripudio 17<br />
315<br />
Item quod in die qua alique nuptie facte fuerint vel inde ad octo dies<br />
proxime precedentes et sequentes vel in aliqua nocte dictorum dierum extra<br />
domum in quo fuerint nuptie celebrate non fiat vel fieri possit vel debeat in<br />
dicta civitate aliquod tripudium vel corteum in quo sit sponsus vel sponsa vel<br />
aliqua persona que ad dictas nuptias commederet vel interfuerit, sub pena X<br />
librarum denariorum sponso seu marito predicta vel aliquod predictorum fieri<br />
permittenti, et C solidorum denariorum cuilibet qui interfuerit in dicto tripudio<br />
vel corteo.<br />
Quod sartores non faciant pannos prohibitos 18<br />
Item quod nullus sartor vel sartrix vel alia persona in civitate vel comitatu<br />
Castelli incidat, suat vel faciat aliquod vestimentum prohibitum per formam presentium<br />
statutorum, ad penam centum solidorum denariorum cuilibet contrafacienti<br />
pro quolibet et qualibet vice.<br />
De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti tempore nuptiarum 19<br />
Item quod nullus audeat vel presumat proicere <strong>la</strong>pides vel putredinem aliquam<br />
vel facere aliquem rumorem ad domum alicuius nuptias celebrantis, de die<br />
vel de nocte, ad penam C solidorum denariorum pro quolibet et qualibet vice si<br />
fuerit maior XIIII annis. Si vero fuerit minor XIIII annis usque ad septem annos<br />
puniatur in viginti solidis denariorum pro quolibet et qualibet vice: et pro predictis<br />
penis exigendis teneantur etiam patres, fratres maiores dictorum delinquentium<br />
insimul habitantes.<br />
Quantum donari possit pueris tempore baptismatis 20<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona que aliquem puerum vel puel<strong>la</strong>m tenuerit ad batisma<br />
det vel dari possit pretextu predicti baptismatis predicto puero vel puelle<br />
vel alii persone predicta occasione ultra XL solidos denariorum in pecunia vel in<br />
rebus, pena X librarum pro quolibet et qualibet vice.<br />
17 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De tripudio et modo tripudiandi in nuptiis.<br />
18 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, Quod sartores non faciant pannos prohibitos.<br />
19 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti<br />
tempore nuptiarum.<br />
20 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, Quantum donari possit pueris tempore baptismatis.
316 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Quibus mulieribus sit permissum ornamenta portare 21<br />
Item quod uxores omnium magnatum trium domorum dicte civitatis videlicet<br />
Marchionum, Ubaldinorum, Guelfutiorum et sorores et filie ipsorum non nupte, et<br />
uxores militum et quelibet eorum possint et eis liceat ferre et portare omnia et<br />
singu<strong>la</strong> ornamenta etiam prohibita per presentia ordinamenta pro eorum libito voluntatis.<br />
Insuper statuentes quod immunitates concesse per formam alicuius statutorum<br />
predictorum ordinamentorum loquentium de ornamentis mulierum iudicibus<br />
et medicis non concedantur nec concesse intelligantur in uxoribus eorundem.<br />
Contra quas personas exigantur condepnationes facte occasione dictorum<br />
ordinamentorum 22<br />
Item quod in omnibus et singulis casibus in presentibus ordinamentis et provisionibus<br />
conprehensis non solum teneantur ad supradictas penas et condepnationes<br />
solvendas persone quae culpabiles reperte fuerint vel invente, sed teneantur et cogi<br />
possint pro eis et realiter et personaliter maritus pro uxore, pater pro filia sua non<br />
nupta et filio non emancipato, frater maior pro fratre, dumtamen in comunione<br />
permaneant, tutor pro pupillo, curator pro adulto, et omnes pecunie quantitates<br />
que solverentur per maritum vel alio suo nomine pro aliquo excessu qui committeretur<br />
per uxorem eius in aliquo vel pro aliquo de supradictis casibus deducatur<br />
et deduci debeat de dote quam ipse vir habuit, vel ipse vel alia persona confessa<br />
fuerit habuisse vel recepisse ab ea vel pro ea, et ipso iure ex nunc intelligantur<br />
esse deducte de dote predicta et sufficiat ad deductionem dotis predicta solutio<br />
facta pro uxore absque alia probatione vel fide. Non obstantibus in predicis vel<br />
aliquo predictorum aliquo benefitio vel privilegio minoris etatis vel patriae potestatis<br />
vel alio quod possit quomodolibet in contrarium allegari. Et idem per omnia<br />
intelligatur in tutoribus et curatoribus de bonis pupillorum et adultorum.<br />
2. 1393(II)<br />
Statuti<br />
I. Quod nullus debeat stare ad offitium mortuorum nisi certis personis<br />
exceptis<br />
In primis provisum et ordinatum est quod, quando corpus alicuius mortui<br />
portatur ad ecclesiam ad sepeliendum, nul<strong>la</strong> persona, postquam tale corpus fue-<br />
21 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, Quibus mulieribus sit permissum ornamenta<br />
portare.<br />
22 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, Contra quas personas exigantur condepnationes<br />
facte occasione dictorum ordinamentorum.
Città di Castello<br />
317<br />
rit in ecclesia, intrare stare vel remanere debeat ad offitium mortuorum sed,<br />
immediate postquam corpus fuerit in ecclesia, sacerdos faciat confessionem; qua<br />
confessione facta, omnes incontinenti recedere debeant et ad domum propriam<br />
et non defuncti reverti. Et quicumque contrafecerit pro qualibet vice in decem<br />
solidis denariorum puniatur de facto a quolibet auferendis sine aliquo processu;<br />
salvo quod in ecclesia ad offitium mortuorum ad sepeliendum corpus talis mortui<br />
remanere possint impune omnes consanguinei et affines mortui, etiam ex<br />
<strong>la</strong>tere uxoris, et homines in quocumque gradu coniuncti dicto tali defuncto, et<br />
vicini mortui ex quacumque parte proximi infra duodecim domos; et etiam rectores<br />
fraternitatis sancte Marie et sancti Pauli et alii de eorum societate, et sacerdotes<br />
et clerici vel alii qui tale corpus portaverunt ad ecclesiam, si rectores fraternitatis<br />
sancte Marie et sancti Pauli non interessent.<br />
Et quod offitiales ad hec deputati vinculo iuramenti predicti interesse debeant<br />
et de predictis et aliis in statutis contentis inquisitionem facere ad penam C<br />
librarum denariorum quam ipso facto incurrant sui sindicatus tempore exigendam<br />
pro comuni predicto per camerarium dicti comunis. Et nichilominus cuilibet<br />
sit licitum accusare et denumptiare contrafacientes pa<strong>la</strong>m vel secrete et habeat<br />
quartam partem banni et eius nomen teneatur in secreto. Et predicta non<br />
vendicent sibi lochum quando corpus defuncti portaretur in ecclesia antequam<br />
sepeliretur, videlicet ubi fieret corruptus defuncti.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona, masculus vel femina, tempore alicuius defuncti in<br />
domo vel extra debeat se scapelliare, nisi mortuus seu defunctus esset pater<br />
mater frater maritus filius vel aliquis sibi coniunctus usque in secundum gradum<br />
talis persone mortue. Et quod nul<strong>la</strong> persona portet vel portare debeat vedovanzam<br />
post mortem alicuius ultra mensem a die mortis computandum, nisi uxor<br />
pro marito, ad penam X librarum denariorum pro qualibet persona contrafaciente<br />
et qualibet vice. Et quod nul<strong>la</strong> persona cuiuscumque status audeat vel presumat<br />
occasione alicuius defuncti sibi quocumque modo actinentis facere vel induere<br />
vestes viduales tempore obitus alicuius, nec vestes alterius cuiuscumque<br />
coloris de novo facere vel induere a die obitus ipsius defuncti ad unum mensem<br />
sequentem, ad penam X librarum denariorum pro qualibet vice cuilibet contrafacienti.<br />
Et offitialis dampnorum datorum predictus teneatur et debeat de predictis<br />
inquirere, et repertos culpabiles punire in dictis penis.<br />
II. Quod nullus ploret ad mortuum extra domum<br />
Item quod nullus ad aliquem mortuum extra domum seu ecclesiam unde<br />
mortuus extrahitur ploret sive conqueratur alte, ita quod exaudiri possit, pena et<br />
bampno X solidorum pro quolibet.<br />
III. Que fieri debeant in funeribus alicuius<br />
Item quod in morte sive funere alicuius civis Castel<strong>la</strong>ni, masculi vel femine,<br />
cuiuscumque condictionis sit, servetur ordo infrascriptus, videlicet: quod, mortuo
318 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
aliquo, nisi mortuus esset persona religiosa vel efficeretur frater tempore mortis,<br />
debeat indui tale corpus de guarnello vel stamengna et non de aliquo alio<br />
panno, et ipsum indutum ponatur in capsam vel catalettum et portetur in<br />
capsa vel cataletto copertum, pena C solidorum denariorum si de alio panno<br />
induerint vel contra aliquid predictorum fecerint, et C solidorum denariorum<br />
in quolibet alio casu infrascriptorum capitulorum, in quibus aliter non esset<br />
dec<strong>la</strong>rata pena. Salvo quod pueri etatis septem annorum et abinde infra possint<br />
portari extra capsam, dummodo portentur coperti. Item quod aliquis non<br />
debeat ponere aliquam cultram de sindone super lecto quo ponitur capsa corporis<br />
mortui, nec aliquo modo in aliqua ecclesia facere lectum; sed solum<br />
ponatur capsa in qua est tale corpus in medio ecclesie super tabu<strong>la</strong> sive trespide,<br />
quem quelibet ecclesia habere debeat; pena cuilibet contrafacienti ut<br />
supra dicitur.<br />
IV. Quod non dentur candele ad aliquem mortuum ubi darentur denarii<br />
Item quod nullus debeat ad aliquem mortuum, cuiscumque condictionis existat,<br />
dare vel dari facere aliquo modo vel quesito colore cande<strong>la</strong>s cere, pena<br />
contrafacienti C solidorum denariorum ab heredibus defuncti de facto auferenda<br />
pro comuni sine aliquo processu, eo ipso quod offitialis invenerit fuisse ab aliquo<br />
contrafactum quoquo modo directe sive per obliquum, nisi mortuus est persona<br />
religiosa.<br />
V. Quod non incipiant sonare campane nisi clericis adunatis<br />
Item ne homines diu stare cogantur ad aliquem mortuum, ordinatum est<br />
quod nullus faciat campanas pro mortuo pulsari, nisi primo cohadunatis clericis<br />
ad eam ecclesiam in quam debet portari mortuus ad sepeliendum, pena et bampno<br />
XC solidorum de facto a contrafaciente quolibet exigenda. Et intelligatur<br />
contrafecisse et puniendus esse in dicto casu de quo videbitur supradicto offitiali<br />
dampnorum datorum.<br />
VI. Quod non predicetur ad mortuum<br />
Item statutum et ordinatum est quod heredes cuiuscumque qui moriretur vel<br />
pro quo fieret obsequium teneantur et adstricti sint curare et facere cum effectu<br />
quod in domo mortui vel in qua fieret obsequium vel extra aut in ecclesia in<br />
qua sepeliretur vel extra ipsam ecclesiam vel in aliqua ecclesia ubi lectus fieret<br />
de tali mortuo vel extra a nullo tunc debeat predicari. Quod si contrafactum<br />
fuerit, predicti heredes penam C solidorum denariorum ipso facto incurrant et<br />
incursi esse intelligantur et sint; que pena de facto sine aliquo processu per<br />
dictum offitialem a prefatis heredibus exigatur.
Città di Castello<br />
VII. Quod nullus comedat in domo mortui vel in qua fit obsequium,<br />
quibusdam exceptis<br />
319<br />
Item provisum et ordinatum est quod nullus possit vel debeat comedere<br />
in domo mortui vel in qua fieret obsequium die qua ibi fuerit mortuus vel<br />
fieret obsequium, sub pena XX solidorum denariorum pro quolibet contrafaciente<br />
de facto a defuncti heredibus per dictum offitialem exigenda, exeptis<br />
consanguineis tali mortuo usque in tertium gradum coniunctis et vicinis infra<br />
tres domos domui mortui proximis, qui ad predictam penam nul<strong>la</strong>tenus sint<br />
adstricti.<br />
VIII. Quod non sit ad mortuum nisi unum dupplerium<br />
Item statutum et ordinatum est quod nul<strong>la</strong> persona possit vel debeat habere<br />
vel haberi facere nec expendere vel expendi facere ad aliquem mortuum<br />
nisi unum dupplerium sive torchium ponderis ad plus sex librarum, quod<br />
portare debeat quando cadaver portatur ad ecclesiam ante dictum mortuum<br />
iuxta baram. Et quod si mortuus fuerit alicuius artis possit impune haberi ad<br />
funus ipsius duppleria sue artis, que duppleria portari debeant immediate post<br />
crucem usque ad ecclesiam. Salvo quod si ad mortuum vel ad mortuam fuerit<br />
dominus episcopus, tunc ultra dictum dupplerium sive torchium possit habere<br />
unum cerum unius libre pro tribuendo dicto domino episcopo. Et qui contrafecerit<br />
solvat comuni pro bampno XL solidos pro quolibet dupplerio sive torchio.<br />
VIIII. Quod inventi et invente per offitialem exprimant [nomen] proprium<br />
Item providerunt quod quelibet persona que inventa fuerit a dicto offitiali<br />
dampnorum datorum vel ab aliquo alio offitiali, cui commissa fuerit in futurum<br />
exequutio ordinamentorum mulierum et mortuorum funerum et conviviorum,<br />
portare aliquod prohibitum ex forma alicuius predictorum ordinamentorum, teneatur<br />
et debeat, statim cum interrogata fuerit, dicere nomen sui domini et nomen<br />
patris vel mariti; pena X librarum pro [quo]libet et qualibet vice qua contrafecerit,<br />
et habeatur pro confesso [...]sertionem sive re<strong>la</strong>tionem ipsius offitialis<br />
de omnibus [...]<br />
X. Quod a processibus et sententiis qui vel que fierent vigore alicuius<br />
predictorum ordinamentorum mulierum non possit appel<strong>la</strong>ri<br />
[...] ordinatum est quod a processibus et sententiis qui vel que fierent vigore<br />
alicuius predictorum ordinamentorum mulierum [...] conviviorum et funerum non<br />
possit appel<strong>la</strong>ri nec de nullitate opponi; et si appel<strong>la</strong>verit vel opposuerit, non<br />
audiatur appel<strong>la</strong>ns.
320 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
3. 1400, luglio 9<br />
Annali<br />
Ordinamenta mortuorum<br />
Die nona mensis iulii (...). In primis quidem super quinquagesimo septimo<br />
capitulo, cuius rubricha est ista, videlicet « Ordinamenta mortuorum » dec<strong>la</strong>raverunt<br />
quod quando cives congregati sunt et asociant aliquem vel aliquos defunctos<br />
ad aliquam ecclesiam, quod omnes possint intrare ecclesiam predictam et quod,<br />
deposito corpore defuncti in ecclesia, sacerdos statim, antequam incipiatur offitium,<br />
faciat confessionem omnibus adstantibus, qui teneantur et debeant devote et<br />
cum silentio et sine aliquo p<strong>la</strong>ntu dictam confessionem audire. Et audita dicta<br />
confessione et benedictione sacerdotis recepta, omnes et singuli tam consanguinei<br />
defuncti quam alii teneantur et debeant de dicta ecclesia recedere et a circuitu<br />
ecclesie, et statim ad domum redire; ad penam decem librarum denariorum pro<br />
quolibet ibidem remanente aut invento dum dicetur offitium mortuorum talis defuncti<br />
per eos sociati. Et predicta non intelligantur in portatoribus mortuorum<br />
usque in numerum [...] tantum et non ultra pro quolibet defuncto. Liceat tamen<br />
omnibus redire et asotiare consanguineis defuncti pro libito eorum sine pena.<br />
Item super quinquagesimo nono capitulo, cuius rubricha est ista, videlicet<br />
« Que fieri debent in funere alicuius », providerunt quod mortui indui debeant<br />
de stamengna vel de guarnello, quod etiam de pannolino. Et quod nul<strong>la</strong> persona<br />
mortua extra domum propriam vel extra ecclesiam ubi fieret [...] possit portari<br />
discoperta, pena viginti quinque librarum denariorum heredibus defuncti, vel c<strong>la</strong>udatur<br />
in capsa vel aliter coperiatur, nisi esset persona religiosa. Et non intelligatur<br />
esse religiosa aliqua, que non adsumpxerat religionem per unum mensem<br />
ante diem mortis sue ante egritudinem de qua mortua est.<br />
Item super sexagesimo capitulo, cuius rubricha est ista, videlicet « Quod non<br />
dentur candele ad aliquem mortuum », providerunt quod nullo modo ad offitium<br />
seu ad honorandum aliquod corpus mortuorum non dentur nec dari possint<br />
alique candele facule seu torchietti cere, ad penam quinquaginta librarum heredibus<br />
defuncti et cuilibet cande<strong>la</strong>s distribuenti.<br />
Item super sexagesimo primo capitulo, cuius rubricha est ista, videlicet<br />
« Quod non incipiant sonare campane nisi clericis adunatis », providerunt quod<br />
quando continget casus quod aliquod corpus mortui portaretur ad sepeliendum<br />
in ecclesia Sancti Floridi aut in ecclesia Sancti Dominici aut in ecclesia Sancti<br />
Augustini aut in ecclesia Sancti Francissci aut in ecclesia fratrum Servorum Sancte<br />
Marie, quod non possint ad aliquam dictarum ecclesiarum per aliquem [...]<br />
mortuorum convocari vel cohadunari facere aliquam aliam regu<strong>la</strong>m vel sacerdotem<br />
nisi tantumodo regule illius ecclesie ex predictis in qua mortuus sepeliri<br />
deberet, pena decem librarum denariorum pro quolibet et qualibet vice heredibus<br />
defuncti; ad alias vero ecclesias possint convocari religiosi nisi tantum unius<br />
alie regule. Et quod nulle alie campane pulsentur ad mortuum nisi campane<br />
illius proprie ecclesie in qua mortuus sepultus esset. Et in ecclesia Sancti Floridi
Città di Castello<br />
321<br />
pulsentur due schille tantum et in aliis vero ecclesiis una campana tantum ad<br />
dictam penam, et modus pulsationis dictarum campanarum duret per tempus<br />
unius anni tantum et non ultra.<br />
Item super sexagesimo tertio capitulo, cuius rubricha est ista, videlicet<br />
« Quod nullus comedat in domo mortui vel in qua fit obsequium etc. », providerunt<br />
quod nulle res commestibiles possint deferri vel trasmicti vel portari<br />
facere ad domum defuncti, nec ibi consumi, nec in canistro nec extra canistrum,<br />
pena cuilibet mictenti decem librarum denariorum et decem librarum<br />
heredibus defuncti.<br />
Item providerunt quod ad aliquem defunctum seu pro aliquo defuncto fieri<br />
non possint vel cantari vigilie nec exequie mortuorum, pena vigintiquinque librarum<br />
denariorum heredibus defuncti. Et predicta non intelligantur in exequibus<br />
annalibus que fiunt pro animis mortuorum. Et quod in domo defuncti post<br />
mortem defuncti non possint convocari aliqui sacerdotes vel religiosi vel dari<br />
candele pro aliquo actu ad dictam penam nec predicari in domo talis defuncti<br />
ad dictam penam.<br />
Item quod nullus spetiarius vel alia aliqua persona possit <strong>la</strong>borare vel <strong>la</strong>borari<br />
facere aut tenere in appotecha vel alibi aut vendere aliquem torchium sive<br />
duplerum maioris ponderis sex librarum denariorum pro quolibet et qualibet<br />
vice, salvo si non fieret pro mictendo extra civitatem et comitatum; et intelligatur<br />
hoc casu fecisse in fraude, si ea die qua <strong>la</strong>boratum fuerit non transmiserit<br />
extra civitatem et comitatum.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier quando corpus defuncti extrahitur de domo vel loco<br />
ubi ploraretur exeat post corpus defuncti, pena decem librarum denariorum.<br />
Item quod disciplinatores sociantes aliquem eorum confratrem disciplinatum<br />
defunctum, induti vestibus et faciebus copertis, possint remanere in ecclesia, donec<br />
corpus sepelietur, cum quattuor de eorum disciplina non indutis disciplina<br />
de societate ipsorum impune.<br />
Item quod ad levandum funus de domo vel ecclesia ubi ploratur, nulli viri<br />
possint intrare nisi tantum portatores, pena decem librarum denariorum pro quolibet<br />
contrafaciente.<br />
Item quod de omnibus et singulis defectibus et delictis commictendis seu<br />
commissis contra ordinamenta de hac materia loquentia officialis inquirens et<br />
inveniens teneatur et debeat eadem die mictere in cancel<strong>la</strong>ria in libro defectuum<br />
per se quemadmodum fit de extraordinariis per officialem domini potestatis, pena<br />
dicto officiali vigintiquinque librarum denariorum si fuerit negligens vel remissus<br />
predictis vel aliquo predictorum. Et quod nullus notarius vel officialis, qui miserit<br />
aliquem ad dictum librum defectuum, possit dictam scripturam mutare vel<br />
cancel<strong>la</strong>re, pena quinquaginta librarum denariorum.<br />
Item quod ad baram seu capsam vel ad palium, in quibus vel sub quo<br />
portaretur ad sepeliendum aliquod corpus alicuius vel aliquarum mulierum, non<br />
possint poni vel applicari aliqui schudetti picti aliquibus armis alicuius generis<br />
vel speciei, pena decem librarum denariorum heredibus talis defuncti.<br />
Item quod statuto loquenti de vestimentis vidualibus vetitis addatur hoc: ubi
322 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
dicit quod sit pena decem librarum denariorum contrafacienti sit quinquaginta<br />
librarum denariorum contrafacienti.<br />
Item quod quilibet rector vel officialis dicte civitatis presens vel futurus teneatur<br />
et debeat facere exequutionem de predictis et super predictis et investigare<br />
et inquirere et repertos culpabiles punire et condempnare sumarie et de facto<br />
sine aliquo processu in penis supradictis et de quibuscumque quantitatibus quas<br />
ex ipsorum [...] cum effectu venire fecerit in comuni habeat et habere debeat<br />
quartam partem. Et de quibuscumque inventis contra formam predictorum ordinamentorum<br />
et immissis de scripto in cancel<strong>la</strong>ria dicti comunis dictus offitialis<br />
qui invenerit teneatur et debeat facere exequutionem durante suo offitio, alias<br />
teneatur dictam quantitatem in qua venire condempnandus talis inventus de suo<br />
sa<strong>la</strong>rio retinere et solvere possit teneatur et debeat aliquo sindichatu de suo sa<strong>la</strong>rio<br />
retinendo usque ad concurrentem quantitatem.<br />
4. 1448<br />
Annali<br />
Quod tol<strong>la</strong>ntur rata capitu<strong>la</strong> edita super funeribus alicuius<br />
1448, indictione XI. Item simili modo et forma, dato et misso partito ut<br />
supra, et victo et optento legiptime per XXVIII ex eis dantes fabas nigras del sic,<br />
non obstantibus quinque dantibus albas del non in contrarium predictorum, visis<br />
statutis, ordinamentis et reformationibus editis in communi super funeribus et<br />
expensis funerum alicuius cessandis et tollendis, et modis et ordinibus editis circa<br />
funera et mortuorum corpora sepellienda, et auditis et intellectis quampluribus<br />
querelis factis per dominum episcopum et clerum dicte civitatis dicentibus<br />
cum quere<strong>la</strong> nonnul<strong>la</strong> dictorum statutorum et ordinamentorum fieri non potuisse<br />
nec facta tenere, et propterea petentibus il<strong>la</strong> de volumine in quo scripta reperirentur<br />
tolli, cassari et removeri, et maxime infrascripta, de quibus multiplices in<br />
dies oriebantur querele, providerunt, statuerunt, ordinaverunt et reformaverunt<br />
quod infrascripta capitu<strong>la</strong> quae reperiebantur in statutis, ordinamentis et reformationibus<br />
communis loquentibus de funeribus alicuius tol<strong>la</strong>ntur, cassentur, removantur<br />
et anullentur, ipsaque cassaverunt et anul<strong>la</strong>verunt, et pro cassis, inritis<br />
et anul<strong>la</strong>tis voluerunt et mandaverunt, omni modo etc. non obstantibus.<br />
Que capitu<strong>la</strong> erant ista:<br />
In primis tol<strong>la</strong>tur capitulum illud quo prohibebatur regu<strong>la</strong>s religiosorum accedere<br />
ad mortuorum corpora; et possint accedere ad funeralia omnes regule,<br />
tam canonicorum quam mendicantium, et omnes religiosi cuiuscumque ordinis<br />
libere et impune.<br />
Item tol<strong>la</strong>tur capitulum illud quo corpora mortuorum non poterant indui<br />
nisi de guarnello vel de stamengna; et possint indui quocumque panno videbitur<br />
heredibus defuncti.
Città di Castello<br />
323<br />
Item tol<strong>la</strong>tur capitulum illud quo prohibebatur cande<strong>la</strong>s dari; et possint dari,<br />
dumtamen dentur ad domum defuncti ut scanda<strong>la</strong> evitentur, et portantes cande<strong>la</strong>s<br />
vadant processionaliter.<br />
Item tol<strong>la</strong>tur capitulum illud quo prohibebantur vigilie celebrari; et celebrentur<br />
ut visum fuerit heredibus defuncti.<br />
Item tol<strong>la</strong>tur capitulum illud quo prohibebatur quem mortuum habitu religionis<br />
indui et discopertuum portari; et possit quilibet habitum religionis assumere<br />
et in dicto habitu discopertuum portari. Corpora vero quorumcumque aliorum<br />
portentur coperta et c<strong>la</strong>usa in capsa cum c<strong>la</strong>vibus affixis, exceptis militibus,<br />
doctoribus et medicis et aliis graduatis, quorum corpora portentur discoperta ut<br />
consuetum est.<br />
Et predicta capitu<strong>la</strong> tollerunt et limitaverunt omni modo etc., ratis omnibus<br />
aliis provisionibus super funeralibus editis.<br />
5. 1449, luglio 7<br />
Annali<br />
Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />
Item che el segno consueto possino et debbino portare dal<strong>la</strong> centura in sù<br />
denanze, excepti hi mamolecti menori de septe anni, et quando presso a casa,<br />
cioè nel vicinato loro le venisse uscito in giubarello o in altro modo senza segno,<br />
non cagino però in pena alcuna per un dì intero. Et omni altra volta da l’offitiale<br />
del podestà saranno trovati senza segno possino essere costrecti a pagare <strong>la</strong><br />
pena ordinata, cioè libbre X per volta siranno trovati senza segno. Et se niuno<br />
forestieri Giudeo venisse nel<strong>la</strong> terra, habbi termine quattro dì a portare el segno.<br />
6. 1459, giugno 22<br />
Annali<br />
Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />
Item che el segno consueto possino et debbino portare dal<strong>la</strong> centura in sù<br />
denanze, excepto i mamolecti menori de sette anni, et quando apresso a chasa,<br />
cioè nel vicinato loro le venisse uscito in giubarello o in altro modo senza segno,<br />
non cagino in pena alcuna et cusì se defora de <strong>la</strong> cità et contado tornasse senza<br />
segno non carghino in pena alcuna per uno dì integro. Et omni altra volta che<br />
da l’ufficiale del podestà siranno trovati senza sengno, possino essere constrecti a<br />
pagare <strong>la</strong> pena ordinata, cioè libbre X per volta siranno trovati senza segno. Et<br />
se niuno Giudeo forestiero venisse nel<strong>la</strong> terra, habbia termine quatro dì a portare<br />
el dicto segno.
324 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
7. 1480, settembre 18<br />
Consigli e riformanze<br />
Bannimenta contra Iudeos<br />
(...) quod nullus Ebreus sive magnus sive parvus audeat vel presumat cuiuscumque<br />
status et conditionis existat ire per civitatem predictam et eius comitatum de die vel<br />
de nocte sine evidente et apparente signo .O. in pectore et manifeste omnibus videntibus<br />
eos, et nul<strong>la</strong> femina audeat vel presumat ire sine anulis ad aures, sub pena<br />
decem librarum denariorum pro quolibet contrafaciente et qualibet vice applicanda<br />
pro medietate Camere apostolice et pro alia meditate officiali facienti executionem (...).<br />
8. 1485, febbraio 12<br />
Annali<br />
Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />
Item che i decti Hebrei de sopra nominati et loro figlioli et descendenti et<br />
quelli similmente che da loro siranno chiamati per compagni, et loro et de ciascheduno<br />
de loro garzoni, factori, procuratori, institutori, famegli et fameglia, durante<br />
el tempo di decti capituli non possino né debbino essere strecti a portare el<br />
segno de lo .O. overo alcuno altro segno per alcuno muodo, né caschino in alcuna<br />
pena non lo portando. Excepto li forostieri Hebrei non chiamati per loro o<br />
alcuno de loro compagni, i quali doppo i quattro dì dal dì che siranno venuti in<br />
cità, non portando el consueto segno del .O. de <strong>la</strong> centura in sù denante, caschino<br />
in pena de soldi quaranta per ciascheduno et ciascheduna volta siranno trovati da<br />
l’ oficiale. Ma infra decti quattro dì non caggino in pena alcuna, et similmente i<br />
prenominati Hebrei nelli decti nomi et quelli che da loro siranno nominati per<br />
compagni, come de sopra, non portando el segno come è dicto non caschino in<br />
pena alcuna, né per alcuno officiale de dicto comune possino essere stretti a pagare<br />
alcuna pena, non obstante alcuno statuto, legge, o consuetudine in contrario<br />
disponente, a <strong>la</strong> quale per lo presente tenore derogato essere se intenda.<br />
9. 1500, febbraio 21<br />
Annali<br />
Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />
Item che li dicti Hebrei de sopra nominati et loro figli et descendenti et<br />
quelli che similmente che da loro siranno chiamati per compagni et loro et de<br />
ciascheduno di loro garzoni, factori, procuratori, institutori, famegli et fameglia,
Città di Castello<br />
325<br />
durante el tempo de dicti capituli non possino né debbino essere strecti a portare<br />
el segno de lo .O. overo alcuno altro segno per alcuno modo, né caschino in<br />
alcuna pena non lo portando. Excepto li furestieri Hebrei non chiamati per loro<br />
o alcuno de loro compagni, li quali depo li quattro dì che siranno venuti in ciptà<br />
non portando el consueto segno de lo [.O.] da <strong>la</strong> cintura in sù denante, caschino<br />
in pena di soldi quaranta per ciascheduno et ciascheduna volta siranno trovati da<br />
lo offitiale, ma infra dicti quattro dì non caggino in pena alcuna, et similiter li<br />
prenominati hebrei ne li dicti nomi et quelli che da loro siranno nominati per<br />
compagni, comme de sopra, non portando el segno comme è dicto non caschino<br />
in pena alcuna, né per alcuno offitiale de dicto commune possino essere stretti a<br />
pagare pena, non obstante alcuno statuto, legge, o consuetudine in contrario disponente,<br />
a <strong>la</strong> quale per lo presente tenore derogato essere se intenda.<br />
10. 1507 marzo 26<br />
Annali<br />
Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />
Congregatis et convocatis consiliis (...) in sa<strong>la</strong> magna ordinamento et mandato<br />
dominorum priorum (...), frater Cherubin ordinis Minorum sancti Francisci et nunc<br />
predicator in ecclesia catedrali Sancti Floridi dicte civitatis ingressus petiit ut iudei<br />
qui habitant civitatem predictam teneantur ferre signa cum quibus a reliquis christianis<br />
cognoscierentur, hoc dicens zelo fidei etc., et tunc magnificus supraprior de consensu<br />
aliorum priorum proposuit ut super tali petitione consuleretur redditisque consiliis<br />
christianorum a pluribus ac diversis consiliariis quod iudei teneantur ad distinctionem<br />
ferre biretum giallum et mulieres iudee velum giallum, pena decem ducatorum<br />
pro qualibet vice qua fuissent inventi sine bireto et velo ut supra et quatuor<br />
tractorum corde. Habito prius colloquio et matura deliberatione et demum misso<br />
partito et otento per centum et septuaginta unum dantes eorum fabas nigras del sic,<br />
una alba in contrarium non ostante, statuerunt, ordinaverunt et decreverunt hac lege<br />
perpetua valitura, in contrarium non obstantibus quibuscumque, omni meliori modo<br />
etc., quod iudei habitantes in Civitate Castelli ferant biretum giallum et mulieres<br />
velum giallum, pena decem ducatorum Camere apostolice aplicandorum et quattuor<br />
tractorum corde pro qualibet vice qua fuerint inventi sine dicto signo (...).<br />
11. 1508, novembre 27<br />
Breve<br />
Copia brevis confirmationis legis ornamentorum mulierum et funeralium<br />
Iulius papa II. Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Exponi<br />
Nobis fecistis quod vos nuper pro comodo et comuni utilitate civium istius no-
326 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
stre Civitatis Castelli statuistis et ordinavistis quales expensas cives ipsius civitatis<br />
in funeralibus facere quibusve vestibus et cuius generis et valoris mulieres ditte<br />
civitatis uti deberent et contrafacientes certam penam incurrant, quodque desideratis<br />
statuta et ordinationes huiusmodi pro illorum subsistentia fermiori apostolica<br />
auctoritate confirmari. Nos igitur communi utilitati istius civitatis quam inter<br />
ceteras peculiari quadam dilectione prosequimur paterna benignitate consulere<br />
cupientes vestris in hac parte supplicationibus inclinati, statuta et ordinationes<br />
huiusmodi apostolica auctoritate tenore presentium approbamus et confirmamus<br />
supplemusque omnes et singu<strong>la</strong>s defectus si qui forsan intervenerint in eisdem,<br />
et nichilominus quod contrafacientes ultra penam predittam excomunicationis<br />
sententiam eo ipso incurrant, a qua preterquam a Nobis et romanis pontificibus<br />
nisi in mortis articulo constituti absolutionis benefitium nequeant obtinere harum<br />
serie decernimus et dec<strong>la</strong>ramus, non obstantibus constitutionibus et ordinamentis<br />
apostolicis ceterisque contrariis quibuscumque. Datum Rome apud Sanctum Petrum<br />
sub anulo piscatoris, die XXVII novembris 1508, pontificatus nostri anno<br />
sexto.<br />
Ioannes Carrotius.<br />
12. 1509, marzo 11<br />
Annali<br />
Lex condita super ordinamentis mulierum et funeralium<br />
Die XI Martii. Magnifici domini priores populi Civitatis Castelli una cum<br />
domino Ugone de Ugonibus, Iohanne Iacobi de Galganis, domino Calisto de<br />
Futiis et Leonardo de Cambiis electis et deputatis a magnificis dominis prioribus<br />
sub die XXIII iunii 1508 pro componenda et reformanda lege funeralium et ordinamentorum<br />
mulierum de licentia domini locumtenentis, prout patet impresenti<br />
manu mei Antonii vicecancel<strong>la</strong>rii c. 158, coadunati et congregati in eorum solita<br />
audientia, memores remissionis per consilium <strong>generale</strong> in eis facte, volentes exequi<br />
et exequtioni mandare, habito colloquio et matura diliberatione et misso et<br />
legitime obtento partito per omnes dantes eorum fabas nigras del sic numero XII,<br />
nul<strong>la</strong> alba in contrarium reperta, omni meliori modo etc. statuerunt, ordinaverunt<br />
et reformaverunt prout infra, in primis:<br />
Imprima che <strong>la</strong> magnifica casa de li magnifici Vitelli, offitiali de corte, doctori<br />
et cavalieri sperondoro sieno liberi, cioé non sieno subietti a le infrascricte legge.<br />
Item che donne de dottori et de offitiali de papa possino portare cremisi in<br />
una vesta so<strong>la</strong>, cioè vestito cum tragino de mezo braccio cum maniche <strong>la</strong>rghe<br />
uno piei et cum fodare o vero veste solo di tafeta cum fregi o trine d’oro de<br />
valore de uno ducato et cum bottonatura de valuta de ducati quattro, et faciendo<br />
<strong>la</strong> camorra sia senza tragino, cum maniche de brocato d’oro de uno braccio<br />
e mezo, cum trine o fregi et bottonatura come de sopra cum balzane di brocha-
Città di Castello<br />
327<br />
to d’argento tre deta <strong>la</strong>rga et cum cuffie d’oro de valore de sei ducati, et cum<br />
tre anelle de ducati quindici de valuta et cum centura de ducati sei d’oro et<br />
cum perle de quindici ducati et non più et cum exbernia de panno cum balzana<br />
de brochato argento <strong>la</strong>rga come de sopra cum fodera de taffeta o damaschino.<br />
Item che le donne quale hanno de dota da doicento fiorini in sù inclusive<br />
possino portare uno veluto solo excepto de cremisi, cioè vestito cum tragino de<br />
mezo braccio cum maniche <strong>la</strong>rghe come de sopra cum fodera o vista de taffetà<br />
cum fregi, o vero trine de valore de uno fiorino cum bottonatura de doi ducati<br />
d’oro et facendo <strong>la</strong> camorra sia senza tragino cum maniche de cremisi de uno<br />
braccio e mezo cum trine o fregi de uno fiorino cum bottonatura de doi ducati<br />
d’oro et cum balzana de veluto quale li piace <strong>la</strong>rga tre deta et cuffia d’oro de<br />
ducati quattro et cum tre anelle de ducati otto et cum centura de ducati quattro<br />
et cum perle de valore de ducati otto et non più et cum exbernia de panno<br />
cum balzana de veluto non cremisi <strong>la</strong>rga come de sopra cum fodera de taffetà.<br />
Item le donne che haveranno de dota da centocinquanta infine a doicento<br />
fiorini exclusive possino portare una veste so<strong>la</strong> de raso excepto cremisi senza<br />
fodera o senza vista, cioè vestito cum tragino como de sopra et cum maniche<br />
<strong>la</strong>rghe come de sopre cum fregi o trine de mezo ducato cum bottonatura de<br />
uno ducato et facendo <strong>la</strong> camorra sia senza tragino cum maniche de veluto non<br />
cremisi de uno braccio e mezo cum fregi o trine de mezo ducato cum bottonatura<br />
di uno ducato e balzana de seta <strong>la</strong>rga come de sopre cum cuffie de ducati<br />
tre et cum tre anelle de quattro ducati et cum centura de quattro fiorini et cum<br />
perle de ducati quattro d’oro et cum sbernia de panno non de grana senza<br />
fodera cum balzana de seta non de veluto <strong>la</strong>rga tre deta.<br />
Item le donne quale hanno de dota da cento fiorini per insino a centocinquanta<br />
exclusive non possino portare vestito de veluto o seta ma de panno de<br />
quale colore li piace de valuta de fiorini doi el braccio cum stragino come de<br />
sopra, maniche <strong>la</strong>rghe come de sopra senza viste cum fregi o trine de brochato<br />
argento de valuta de mezo fiorino cum bottonatura de uno fiorino, et possa fare<br />
una camorra de raso o damaschino o seta ma non cremisi senza tragino cum<br />
maniche de raso non cremisi de uno braccio e mezo cum fregi o trine de brochato<br />
argento de mezo fiorino cum bottonatura de uno fiorino cum balzana de<br />
seta <strong>la</strong>rga tre deta et cum cuffia d’oro de valuta de ducati doi d’oro et cum<br />
anelli tre de costo de ducati tre et cum centura de fiorini tre et cum perle de<br />
doi ducati et sbernia de panno senza fodara cum fregetti de seta o de bendello<br />
<strong>la</strong>rghe de valuta el panno de grossi dieci el braccio.<br />
Item che le donne quale hanno in dota da cento fiorini in giù non possino<br />
portare né in vestito né in camorra panno rosado ma de pavonazo de grana, el<br />
vestito cum tragino o maniche <strong>la</strong>rghe come de sopra senza viste cum fregi de<br />
veluto o trine de seta cum bottonatura de mezo fiorino cum balzana de seta<br />
<strong>la</strong>rga tre deta ma non de cremisi et cum cuffia de valuta di uno ducato d’oro et<br />
cum tre anelli de doi ducati d’oro de costo et cum centura de costo de doi<br />
fiorini finita d’ariento et cum perle de uno ducato et non possino portare sbernia<br />
de nesuna sorte.
328 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item, per dechiaractione de le sopraditte cose, che quelle donne alle quale è<br />
concesso de portare uno capo solo de veluto o seta non ne possa havere o<br />
tenere in casa o fora de casa per uso loro più che quello li è concesso sotto <strong>la</strong><br />
sottoscripta pena.<br />
Item che le donne contadine non possino portare alcuno panno de grana<br />
excepto in maniche e balzana né possino portare perle né anelli d’oro né trine<br />
d’oro o ariento et le centure non possino portare finite d’ariento et bottonatura<br />
de mezo fiorino et possino portare maniche de raso excepto raso cremisi de<br />
valuta de uno ducato.<br />
Le case prima prenominate et cavalieri, dottori et offitiali de corte sopradetti<br />
siano liberi da le infrascripte cose, ma dottori et offitiali de papa non dottori<br />
possino spendere nei funerali fiorini sei in cera et non più; tutti li altri possino<br />
spendere tre fiorini in cera et non più sotto pena et al<strong>la</strong> pena che se contano ne<br />
li statuti veteri.<br />
Circa li ornamenti de le donne, qualunche prevaricarà <strong>la</strong> forma de le<br />
sopradicte legge reformatione et bando caschi im pena de livere dieci de<br />
denari per ciascheduna persona et ciascheduna volta et sotto pena de <strong>la</strong> perdita<br />
de quello più che portassero contra <strong>la</strong> forma de le sopradicte reformatione<br />
et bandi et che el podestà et altri offitiali ne possa e debbia fare exequtione<br />
senza gratia alcuna. Et che de tutte le sopreditte pene li offitiali che<br />
faranno exequtione ne guadagni <strong>la</strong> meità, <strong>la</strong> quarta parte sia de lo acusatore<br />
et el suo nome sirà tenuto secreto. Et ad omni homo sia licito acusare; l’altra<br />
quarta parte sia de <strong>la</strong> camera del comuni. Et che li sendici del contado<br />
sieno tenuti et obligati a denumptiare contadine che non observassero, come<br />
li altri malefitii.<br />
13. 1521, settembre 1<br />
Annali<br />
Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />
Item che li dicti ebrei et ciascheduno di loro figliuoli, garzoni, factori, procuratori,<br />
istitutori o altri de loro famiglia siano tenuti et obligati portare el segno<br />
del .O. nel<strong>la</strong> veste superiore da <strong>la</strong> centura in sù in luogo visibile, socto pena de<br />
uno ducato d’oro per ciascheduno et qualunche volta fussi contrafacto, da applicarsi<br />
per <strong>la</strong> meità a <strong>la</strong> camera del comune de <strong>la</strong> dicta ciptà et l’altra meità a<br />
l’offitiale che ne facessi executione. Et che dicti Hebrei non possino prestare<br />
denari in tele de lino ordite non tenute né quelle acceptare per pegno et quando<br />
alcuno contraffacessi caschi in pena de perdere li dinari presti et siano obligati<br />
restituire tali tele a li veri patroni senza alcuno pagamento de usura né<br />
capitale.
Città di Castello<br />
14. 1538<br />
Statuti<br />
De pena aurificis non facientis operam ad iustam ligam<br />
329<br />
Item statuimus et ordinamus pro publica utilitate hominum dicte civitatis et<br />
comitatus quod aurifices Civitatis Castelli <strong>la</strong>borent et <strong>la</strong>borare debeant argentum<br />
ad legam novem unciarum, et qui contrafecerit solvat penam XXV librarum denariorum,<br />
et quilibet possit accusare et denunciare et habeat medietatem banni, et<br />
eius nomen tenetur in secreto, et probetur per unum testem bone fame cum<br />
iuramento accusantis. Et potestas teneatur quolibet mense sui regiminis rimari<br />
facere de predictis, pena L librarum denariorum retinenda de suo sa<strong>la</strong>rio; et<br />
predicta locum habeant in aurificibus tam civibus quam forensibus dictam artem<br />
exercentibus in civitate predicta.<br />
De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis 23<br />
De boctonaturis et centuris non portandis 24<br />
De fregiaturis non portandis 25<br />
De vestibus caputeo capellina et in talibus non portandis 26<br />
De coronis et ghir<strong>la</strong>ndis non portandis 27<br />
De anulis et cerrutecis non portandis 28<br />
De iocalibus non portandis 29<br />
De donationibus prohibitis 30<br />
De modo sponsarum ducendarum ad maritum 31<br />
23 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis.<br />
24 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De boctonaturis et centuris non portandis.<br />
25 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De fregiaturis non portandis.<br />
26 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De vestibus caputeo capellina et in talibus non portandis.<br />
27 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De coronis et ghir<strong>la</strong>ndis non portandis.<br />
28 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De anulis et cerrutecis non portandis.<br />
29 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De iocalibus non mictendis.<br />
30 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De donationibus prohibitis.<br />
31 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De modo sponsarum ducendarum ad maritum.
330 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
De convivio nuptiarum et aliis conviviis 32<br />
De tripudio et modo tripudiandi in nuptiis 33<br />
Quod sartores non faciant pannos prohibitos 34<br />
De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti tempore nuptiarum 35<br />
Quantum donari possit pueris tempore baptismatis 36<br />
Quibus mulieribus sit permissum ornamenta portare 37<br />
Contra quas personas exigantur condepnationes facte occasione dictorum<br />
ordinamentorum 38<br />
15. 1561<br />
Fascicoli<br />
Ordinamenti sopra il vestire delle donne<br />
Volendo li magnifici signori quaranta del regimento del<strong>la</strong> Città di Castello<br />
per l’autorità concessagli dal<strong>la</strong> santa Sede apostolica provedere utilmente a gli<br />
abusi e spese intolerabili che si fanno negli ornamenti e pompe delle donne, con<br />
deservizio prima d’Iddio e poi ruina evidente di molte fameglie che, mosse da<br />
vana ambitone e superbia, cercano di superarsi l’un l’altro col spender profusamente<br />
<strong>la</strong> robba loro, consumando non sol le doti delle donne, ma li proprii<br />
patrimoni ancora dissipando, e perché l’offizio d’ogni bona repubblica è di avertire<br />
che niuno usi ma<strong>la</strong>mente le sue sustanze, considerando anchora ch’a simili<br />
abusi e spese licentiose delle donne e di conviti e pasti degli huomini, e d’altre<br />
simili superfluità, non so<strong>la</strong>mente degli antichi Romani proveddero con molte leg-<br />
32 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De convivio nuptiarum et aliis conviviis.<br />
33 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De tripudio.<br />
34 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Quod sartores non faciant pannos prohibitos.<br />
35 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti tempore<br />
nuptiarum.<br />
36 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Quantum donari possit pueris tempore baptismatis.<br />
37 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Quibus mulieribus sit permissum ornamenta portare.<br />
38 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Contra quas personas exigantur condepnationes facte<br />
occasione dictorum ordinamentorum.
Città di Castello<br />
331<br />
gi, da quest’effetto chiamate suntuarie, massimamente con <strong>la</strong> legge Licinia Emilia<br />
et Oppia, et altri plebisciti e senatus consulti, ma per il nostro statuto ancora<br />
contra questi mostruosi abusi di spese fu già fatta con degna moderatione, tolta<br />
poi via a poco a poco e redutta in desuetudine per <strong>la</strong> malignità de’ tempi successi,<br />
e negligenza dei magistrati, per questo li prefati signori del regimento con<br />
participazione consenso e volontà del reverendissimo monsignor Pietro Fauno,<br />
vescovo Aquense, dignissimo governatore di detta Città di Castello per <strong>la</strong> santa<br />
Sede apostolica e per il santissimo signor nostro, signor Pio papa quarto, con<br />
l’intervento anchora delli magnifici signor cento, quali condescesaro a far detta<br />
legge, congregati nel<strong>la</strong> loro solita audienza collegialmente, vento et ottenuto per<br />
suffragii solennemente il partito fra di loro sopra di ciò proposto, hanno statuito<br />
ordinato reformato prohibito e comandato respettivamente come nell’infrascritta<br />
legge capitoli e pragmatica si contiene, da osservarsi per tutti invio<strong>la</strong>bilmente.<br />
I. In prima si ordina prohibisce e comanda che niuna donna di qual grado<br />
stato o conditione si sia, cittadina e per tempo longo habitante in detta città e<br />
sua giurisditione e distretto in casa o for di casa di poi <strong>la</strong> presente publicatione<br />
possa né debba portare indosso né per <strong>la</strong> sua persona alcuna sorte di oro né<br />
argento <strong>la</strong>vorato né sodo né tirato, né in altro modo fabricato, né gioie, petre<br />
pretiose, perle, vesti o altri adobbamenti et ornamenti di broccato o te<strong>la</strong> d’oro e<br />
d’argento, di seta o altro drappo di che sorte si sia né per vesti principali né<br />
per ornamento de l’altre, se non del<strong>la</strong> qualità e forma che qui di sotto sarà<br />
notata e concessa.<br />
II. Item si prohibisce e comanda che niuna donna cittadina o habitante<br />
nel<strong>la</strong> città o suo destretto, che non sia forestiera, possi da hora inanzi portar<br />
orecchini o pendenti d’oro argento o seta, né di altra sorte, né maniglie con<br />
gioie o senza, o altri ornamenti pretiosi alle mani braccia et orecchie et in capo<br />
et <strong>la</strong> fronte in modo alcuno.<br />
III. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra, possa<br />
né debba portar ventagli zibellini armellini martiri né altra sorti di pelle di prezzo,<br />
escetto quelle che sono per uso necessario del freddo, e per sanità del corpo<br />
solo e non per delitie o pompa come a dir pelliccioni di bassetta o simili quali<br />
siano permessi a chi li vole.<br />
IV. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra, possa<br />
né debba portare al collo né per <strong>la</strong> persona alcuna sorte di oro o argento solo o<br />
accompagnato, con <strong>la</strong>vori opere et imprese, né gioie o perle da conto né da<br />
once, escetto un vezzo solo di perle, o vero una col<strong>la</strong>na d’oro so<strong>la</strong>, che non<br />
passino il prezzo al più di scudi vinti e non possa portar centure né chiavacori<br />
d’oro o d’argento né di corallo né altra sorte da cengere, che sia di prezzo da<br />
quattro scudi in sù. Intendendo che parimenti siano prohibite le gioie perle e<br />
col<strong>la</strong>ne finte e contraffatte, come le vere e le naturali.<br />
V. Item si permette e sia licito alle spose portar le col<strong>la</strong>ne e vezzo di perle<br />
ditti de sopra, unitamente e insieme per un anno, a cominciar il dì dal contratto<br />
sponsalitio e da quello in là so<strong>la</strong>mente gli sia licito portar <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na per insino a<br />
sei anni, e non più.
332 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
VI. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra, possi<br />
portar colletti né gurghiere né scuffie, ricamati o <strong>la</strong>vorati d’oro, d’argento o seta,<br />
che siano al più di valore di tre scudi d’oro.<br />
VII. Item si permette e concede che tutte le donne delli signori quaranta<br />
del regimento, e delli signori Cento e de lor figlioli fratelli e nepoti consanguinei,<br />
possino e gli sia licito portar so<strong>la</strong>mente tre sorte di drappo, cioè una di<br />
veluto, l’altra di raso o damasco a lor libito, <strong>la</strong> terza di armesino; e che non si<br />
possino foderare di alcuna sorte di drappo o di seta; e similmente si permette a<br />
ditte donne come di sopra poter portar doi annelli d’oro in dito con qual gemma<br />
si voglia che non sia però di valuta più di trenta scudi d’oro, e da queli in<br />
sù sia prohibito e doi annelli d’argento si permettano alle contadine so<strong>la</strong>mente e<br />
non più 39 .<br />
VIII. Item si prohibisce e comanda che ditte veste di seta permesse come<br />
di sopra, siano tonde sino a terra, ma senza stragino e senza ricami, intaglii, liste<br />
et imbottiture, e siano simplici e pure, dechiarando espressamente che ditte vesti<br />
di seta non siano di broccato né di te<strong>la</strong> d’oro né di argento, quali siano in tutto<br />
prohibite sì per vesti come per ornamenti de l’altre vesti.<br />
IX. Item si permette e concede che tutte le donne generalmente possino<br />
portar vesti di panno, saie, rascie, mocaiari, dobletti, ofedini, buratti non però di<br />
seta, et ogni altra veste di <strong>la</strong>na similmente tonde e senza stragini, con una banda<br />
honesta e maniche di qual drappo si voglia che non sia prohibito, a chi <strong>la</strong> vorrà<br />
fare. Nel<strong>la</strong> qual banda non si possa metter drappo sopra drappo, e siano ditte<br />
vesti senza oro argento ricami rilievi et imbottiti e senza altra superfluità, ma<br />
so<strong>la</strong>mente cuscite con righetta a chi li vorrà fare.<br />
X. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra possa<br />
portar berette di sorte alcuna, ma solo se li concedeno capelli di che drappo si<br />
sia non prohibito e siano senza medaglie piume o penne, pontaletti, imprese, e<br />
cordoni, salvo un cordone di seta del medesimo color del capello.<br />
XI. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra, possi<br />
portar guanti ricamati d’oro né di seta, e che siano di valuta più d’uno scudo né<br />
pianelle di drappo con ricami d’auro, ornamenti di oro o d’argento, e che ditti<br />
guanti non siano profumati, né si possi portar muschio o zibetto in dosso né<br />
altra sorte d’odoranti, e manco si possin portare corone né maniglie che siano<br />
fatte di pasta d’ambra o muschio, alle mani e braccia o altramente.<br />
XII. Item si prohibisce e comanda che le donne di quelli che fanno arti<br />
mechaniche e vili essercitii non possino portar vesti pretiose o di seta, ma solo<br />
possino portar vesti di <strong>la</strong>na con l’altre espresse sopra nel IX capitolo.<br />
XIII. Item si prohibisce e comanda che niuna donna contadina o rusticana,<br />
habitante nel contado o fuora dal<strong>la</strong> città, possi portar vesti di seta o di panno di<br />
grana, ma con le vesti non prohibite gli sia licito portar un paio di maniche di<br />
39 similmente ... più aggiunto sul margine destro dal<strong>la</strong> stessa mano.
Città di Castello<br />
333<br />
drappo non prohibito, e similmente non possino portar col<strong>la</strong>ne d’oro né di argento<br />
ma coralli solo al collo e non alle mani, di prezzo al più di tre scudi.<br />
XIV. Item si prohibisce e comanda che non sia licito ad alcuna donna novamente<br />
maritata o sposa e da maritarsi per l’advenire, andar a casa delli lor mariti 40<br />
fintanto che non sarà veramente sposata con l’annello o giurata dal suo marito,<br />
per osservar l’honestà virginale tanto degna e amata già dai nostri antichi.<br />
XV. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra ardisca<br />
né presuma per tempo de carnevale né per altro tempo dell’anno in casa o for<br />
di casa far alcuna sorte di maschere publiche o segrete né travestirsi d’altro<br />
habito che del suo proprio e naturale né in compagnia de’ suoi congionti et<br />
attinenti né d’altri e questo per toglier via l’occasione del far male e del vivere<br />
impudicamente 41 .<br />
XVI. Item si prohibisce e comanda che le madri, fratelli, zii consobrini,<br />
nepoti e cognati del sposo, nel tempo del sposalitio, non possino presentar <strong>la</strong><br />
sposa di maggior dono o presente che passi <strong>la</strong> summa di scudi tre per ciascuno,<br />
et agli altri parenti qui non espressi sia al tutto prohibito e vetato il donare alle<br />
spose, salvo a questi nominati di sopra.<br />
XVII. Item si prohibisce e comanda che alle spose per li cortei non gli si<br />
possa dar robba che passi vinticinque scudi oltra le vesti per prima fatte, qual<br />
vesti non s’intendino comprese né computate in ditta summa.<br />
XVIII. Item si prohibisce e comanda che alle donne infantate, per li parti<br />
che faranno, non si possa dar corteo o fornimento alcuno per quelli del canto<br />
del padre o madre de <strong>la</strong> sposa.<br />
XIX. Item si prohibisce o comanda che nelli battismi delli figlioli o figliole,<br />
non sia licito ad alcuna persona portar né usare mantellucci di brocato o te<strong>la</strong><br />
d’oro o d’argento né guarniti di trine cordoni o altre cose d’oro o altro finimento<br />
di cose prohibite e non siano ricamati o intagliati né listati di cosa alcuna, e<br />
non siano foderati di zibellini martiri vaii armellini né dossi o altra sorte di pelle<br />
pretiose e di valuta.<br />
XX. Item si prohibisce e comanda che parimente che nelli battismi e parti<br />
delle donne, in casa o fuor di casa, non sia licito usar fascie, [federe], lenzuoli,<br />
padiglioni, cortine, guanciali e simili finimenti da letto e da camera, ornati o<br />
<strong>la</strong>vorati d’oro o d’argento, né ricamati di cose prohibite salvo che di seta 42 .<br />
XXI. Item si prohibisce e comanda che nelli battismi che si faranno, non<br />
si faccino col<strong>la</strong>tioni e non sia licito in essi menar comitive e compagnie di persone,<br />
oltra li compari e comare, che ordinariamente si fanno.<br />
XXII. Item si prohibisce e comanda che niuna donna maritata <strong>la</strong> qual sia<br />
stata otto anni col marito, possa portar veste di seta, ma so<strong>la</strong>mente quelle che di<br />
sopra sono state concesse e specificate nel IX capitolo.<br />
40 sul margine sinistro <strong>la</strong> stessa mano aggiunge: e sposi o parenti delli mariti.<br />
41 item ... impudicamente aggiunto dal<strong>la</strong> stessa mano sul margine inferiore sinistro.<br />
42 salvo che di seta aggiunto sul margine destro dal<strong>la</strong> stessa mano.
334 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
XXIII. Item si prohibisce e comanda a tutti orefici sartori e sartrice, ricamatori<br />
et altri maestri, e <strong>la</strong>voranti manifattori et artefici che non possino in<br />
modo alcuno tagliare cuscire <strong>la</strong>vorare né fabricare in modo alcuno vestimenti<br />
ornamenti e portature da donne, col<strong>la</strong>ne maniglie centure o altre cose di sopra<br />
prohibite e che fussero contra <strong>la</strong> forma del presente decreto.<br />
XXIV. Item si prohibisce e comanda che nelli pasti e conviti nuzziali, non<br />
sia licito dar più di doi antipasti et una sorte di sie<strong>la</strong>to, concio in alesso o in<br />
arrosto, ad arbitrio del convitante, escludendo in tutto ogni sorte di pasticci,<br />
sfogliati e geli, concedendo solo che possa far doi sorte di torte e doi sorti di<br />
confetti so<strong>la</strong>mente.<br />
XXV. Item si prohibisce e comanda che nelli pasti che si fanno agli amici<br />
e parenti cittadini o forestieri, privatamente in casa o fuor di casa, non sia licito<br />
dar più d’un antipasto, et una sorte di alesso, et una di arrosto e non più oltra.<br />
XXVI. Item si ordina e comanda che tutte quelle persone cittadine e contadine<br />
et altri habitanti come di sopra, che contrafaranno al<strong>la</strong> presente legge, in<br />
tutto o in parte o in qualche capitolo di essa, caschino nel<strong>la</strong> pena di scudi<br />
cinquanta, d’applicarsi per un quarto all’essecutore, per un altro quarto all’accusatore<br />
e per l’altra meità al<strong>la</strong> camera del commune del<strong>la</strong> Città di Castello, e si<br />
crederà all’accusatore con un testimonio degno di fede, oltra <strong>la</strong> perdita delle<br />
cose prohibite che si trovaranno portate contra li presenti ordini quali s’intendino<br />
confiscate et applicate a ditta comunità, alle quali pure siano tenuti tutti<br />
quelli che stessero in quel<strong>la</strong> casa dove habitasse <strong>la</strong> donna o altri che contravenisse<br />
e contravenendo alcuna persona non di meno sia tenuto osservare <strong>la</strong> legge<br />
ancor se pagasse ditta pena 43 .<br />
XXVII. Item si ordina e comanda che, nascendo qualche dubbio o difficultà<br />
sopra l’intelligenza o interpretatione delli presenti capitoli, si stia al<strong>la</strong> dechiaratione<br />
del magnifico conseglio del regimento.<br />
XXVIII. Item si ordina e comanda ch’el bargello cavallieri et altri esecutori<br />
del<strong>la</strong> corte, possino e debbano far diligenza d’investigare ritrovar 44 tutte quelle<br />
persone che contrafaranno al presente decreto tanto nelle piazze come nelle strade<br />
publiche e ciascun altro luogo honesto, sanza però cercar o toccar altramente<br />
le persone acciochè contra l’inobediente si possa procedere e far debita essecutione<br />
del<strong>la</strong> pena incorsa 45 . Dechiarando che quanto a questo capitolo si darà<br />
fede all’essecutore o un offiziale con il ditto d’uno bailio pubblico o altri testimoni<br />
46 e ciascuna persona si <strong>la</strong>sci modestamente cercare in publico dagli offiziali,<br />
in presenza de testimoni senza contrasto alcuno.<br />
XXIX. Item atteso che reformandose le spese superflue delle donne mondane<br />
solite a viver pomposamente nel loro vestire et anco quelle degli huomini<br />
43 contravenendo ... pena aggiunto sul margine sinistro dal<strong>la</strong> stessa mano.<br />
44 far ... ritrovar aggiunto sul margine sinistro dal<strong>la</strong> stessa mano.<br />
45 sanza però ... incorsa aggiunto sul margine sinistro dal<strong>la</strong> stessa mano.<br />
46 dechiarando ... testimoni aggiunto sul margine inferiore dal<strong>la</strong> stessa mano.
Città di Castello<br />
335<br />
nel far conviti e pasti ordinarii e straordinarii, tanto publichi come privati, par<br />
molto più ragionevol cosa e degna di reformatione e meritoria appresso Dio e ’l<br />
mondo di resecar qualche superfluità che s’usa da secu<strong>la</strong>ri nel vestir le lor donne<br />
in qualche monestero, si prohibisce e comanda per virtù del presente decreto<br />
che per l’avvenire, tanto nello accettar che si farà delle donne nelli monasteri di<br />
monache sore o bisoche o altre religiose di detta città, quanto nel vestirgli poi di<br />
quell’ordine, per li congionti di quel<strong>la</strong> che si fa religiosa non si possi far spesa<br />
in pasti e col<strong>la</strong>tioni che si soglion fare nelli monesteri che siano di valuta di più<br />
di tre sino in quattro scudi so<strong>la</strong>mente. Esshortando le venerande monache e<br />
devote serve di Dio a contentarsi di questa legge, assai più dura e rigida alle<br />
donne secu<strong>la</strong>ri solite a viver con maggior licenza e libertà che a quelle che<br />
stanno per obbedienza rinchiuse nei monesteri.<br />
XXX. Item si ordina statuisce e comanda che <strong>la</strong> presente legge decreto e<br />
reformatione sia et esser debba <strong>generale</strong>, et oblighi e leghi equalmente tutti e<br />
singuli cittadini e cittadine et altri per tempo habitanti in detta Città di Castello<br />
e suo destretto, di qualunche stato grado o conditione si siano, e niuna persona<br />
casa o fameglia di detta città s’intenda in alcuno modo esser essentata o privilegiata<br />
dall’osservanza di detti capitoli.<br />
Reservate però sempre in principio mezzo e fine del presente decreto, le<br />
case delli illustrissimi signori Vitelli, quali non s’intendino essere inclusi nel<strong>la</strong><br />
presente legge.<br />
XXXI. Et perché potria esser che qualche cittadino o cittadina tentasse<br />
contravenire alli presenti capitoli, mossi forse da superbia o vana presunzione, si<br />
prohibisce e comanda che niuna persona di qualunche grado stato o conditione<br />
si sia, ardisca né presuma di contravvenire al<strong>la</strong> presente legge, né sotto pretesto<br />
di privilegi o dispensationi se pur qualch’una da Roma se n’impetrasse, il che<br />
non si crede né deve farsi, né sotto qual altro color si voglia. E quelli che<br />
ottenesser privilegii derogatori a questo decreto, siano tenuti et obligati in termine<br />
di otto dì dal dì che saranno impetrati, o quando saranno ricerchi dal magistrato,<br />
renuntiar a ditti privilegii nel pa<strong>la</strong>zzo publico et al cospetto delli magnifici<br />
signori confalonieri e priori di detta città, e non renuntiando come di sopra,<br />
si debbi subito congregar il conseglio delli signori Cento, dove si proponghi <strong>la</strong><br />
contraventione del<strong>la</strong> legge, et ivi si elegghino ambasciatori per mandare a Roma<br />
o dove bisognarà per far revocare in nome publico dal<strong>la</strong> santità del papa, o altri<br />
superiori, le ditte dispense o privilegii. E questo si facci a spese di chi l’avesse<br />
impetrati, da restituirsi per loro al<strong>la</strong> comunità, che mandasse ambasciatori o facesse<br />
altra spesa per tal causa. Et inoltre ditti impetranti siano tenuti per cittadini<br />
vani et inutili al<strong>la</strong> sua città come quelli che desiderano avantaggiar gli altri<br />
loro eguali, che meritano simili prerogative e privilegi, come loro.
FOLIGNO<br />
a cura di Maria Biviglia, Federica Romani, Pao<strong>la</strong> Tedeschi
INTRODUZIONE<br />
L’origine del<strong>la</strong> città è antichissima e si fa risalire al VII-VI secolo<br />
a.C., ma <strong>la</strong> sua ubicazione non è circoscrivibile ad un unico sito 1 .<br />
Durante <strong>la</strong> prima metà del XIII secolo, fatta eccezione per il breve<br />
periodo (1237-1239) in cui si alleò con Todi, Gubbio e soprattutto con<br />
<strong>la</strong> potentissima e guelfa Perugia, Foligno fu saldamente fedele all’Impero.<br />
La fazione ghibellina, sempre più potente fino al<strong>la</strong> morte di Federico II,<br />
fu poi soppiantata da quel<strong>la</strong> guelfa nel 1254, ma nel 1268 troviamo <strong>la</strong><br />
città nuovamente ghibellina governata da Ansaldo di Filippo degli Anastasi.<br />
Nel 1305, sconfitto Corrado degli Anastasi, con <strong>la</strong> nomina di Nallo<br />
Trinci a gonfaloniere di giustizia, ovvero capitano di parte guelfa e capitano<br />
del popolo, per Foligno iniziò un lungo periodo di governo signorile<br />
che terminò nel 1439 con <strong>la</strong> cacciata di Corrado Trinci per mano del<br />
cardinale Giovanni Vitelleschi, incaricato da papa Eugenio IV de reductione<br />
communis et hominum civitatis Fulginei ad obedientiam et gremium<br />
Ecclesiae 2 . Foligno tornò ad essere amministrata da magistrature comuna-<br />
1 Per una storia <strong>generale</strong> di Foligno si rimanda a: L. IACOBILLI, Discorso del<strong>la</strong> città di<br />
Foligno, Foligno 1646 (rist. anast., Bologna 1972); G. BRAGAZZI, Compendio del<strong>la</strong> storia di<br />
Foligno, Foligno 1858-1859 (rist. anast., Bologna 1973); B. MARINELLI, I Rioni di Foligno.<br />
Tradizione storia, Foligno 1994; F. BETTONI e B. MARINELLI, Foligno. Itinerari fuori e dentro<br />
le mura, Foligno 2001; B. LATTANZI, Storia di Foligno, dalle origini al 1860, voll. I-V,<br />
Roma 1994-2002.<br />
2 La storia dei Trinci fu già materia di studio nel sec. XVII da parte di D. DORIO,<br />
Istoria del<strong>la</strong> famiglia Trinci, nel<strong>la</strong> quale si narrano l’Origine, Genealogia, Dominii, Dignità e<br />
Fatti de’ descendenti da essa, Foligno 1638 (rist. anast., Foligno 1973) e del già citato L.<br />
IACOBILLI, Discorso del<strong>la</strong> città di Foligno; tra gli studi più recenti si segna<strong>la</strong>no: M. FALOCI<br />
PULIGNANI, Il vicariato dei Trinci, in BDSPU, XVIII (1912), pp. 3-43; ID., Fragmenta Fulginatis<br />
Historiae, in RIS, XXVII / II, Bologna 1933; G. LAZZARONI, I Trinci di Foligno dal<strong>la</strong><br />
signoria al vicariato apostolico, Bologna 1969; M. SENSI, Lettere patenti di Corrado e
340 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
li, anche se <strong>la</strong> loro autonomia fu più nominale che sostanziale. Proprio<br />
in quegli anni, infatti, lo Stato del<strong>la</strong> Chiesa iniziò <strong>la</strong> sua riorganizzazione<br />
amministrativa e politica in modo da poter meglio control<strong>la</strong>re le periferie.<br />
I forti contrasti, sorti dopo il 1439, tra <strong>la</strong> fazione popo<strong>la</strong>re e quel<strong>la</strong><br />
nobiliare terminarono nel 1460 con l’esclusione, concessa da papa Pio II<br />
all’aristocrazia cittadina, del ceto popo<strong>la</strong>re dal consiglio comunale. Da<br />
allora Foligno ebbe una delle forme oligarchiche più rigide dello Stato<br />
Pontificio 3 .<br />
Prima di illustrare le fonti consultate, è necessario ricordare che, purtroppo,<br />
agli inizi del secolo XV l’archivio comunale di Foligno subì danni<br />
di tale portata da rimanerne pressoché distrutto. La tradizione vuole<br />
che ciò avvenisse per rappresaglia al<strong>la</strong> caduta del<strong>la</strong> signoria dei Trinci. In<br />
effetti <strong>la</strong> documentazione, eccetto quel<strong>la</strong> appartenente all’Archivio delle<br />
Sei Chiavi, del<strong>la</strong> quale si dirà più avanti, parte dagli anni Venti del Quattrocento.<br />
La ricerca è partita come nelle altre città dagli Statuti; a questi è<br />
stato aggiunto lo spoglio dei registri appartenenti al<strong>la</strong> serie Consigli e<br />
Riformanze, cioè al<strong>la</strong> raccolta delle deliberazioni del consiglio comunale e<br />
dei priori. Da questo complesso documentario non potevano essere escluse<br />
le carte contenute nel credenzino VIII dell’Archivio delle Sei Chiavi denominate<br />
« Pragmatiche delle doti e degli ornamenti muliebri ». Con <strong>la</strong><br />
denominazione di Archivio delle Sei Chiavi si intende il nucleo documentario<br />
più antico dell’archivio storico comunale di Foligno, con carte<br />
a partire dal<strong>la</strong> fine del secolo XII. La sua costituzione ha una data ben<br />
precisa, il 5 gennaio 1478, quando il consiglio comunale stabilì di costruire<br />
« una cassa bel<strong>la</strong>, forte e grossa », nel<strong>la</strong> quale contenere i documenti e<br />
gli oggetti preziosi, provvista di sei diverse chiavi, una per ogni priore.<br />
La documentazione venne poi suddivisa per materie e sistemata all’interno<br />
di piccole buste, denominate credenzini 4 . Si è ritenuto opportuno<br />
Ugolino Trinci (1383-1384), in “Bollettino storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, VII (1983), pp. 7-<br />
55; Signorie in Umbria tra Medioevo e Rinascimento: l’esperienza dei Trinci, Atti del congresso<br />
storico internazionale (Foligno 10-13 dicembre 1986), voll. I-II, Perugia 1989, e tra<br />
i contributi si segna<strong>la</strong> quello di M. SENSI, I Trinci tra storia, storiografia ed erudizione, B.<br />
LATTANZI, Storia di Foligno. II. Dal 1305 al 1439 - I Trinci, Roma 1998; Il Pa<strong>la</strong>zzo Trinci<br />
di Foligno, a cura di G. BENAZZI e F. F. MANCINI, Perugia 2001.<br />
3 Cfr. G. METELLI, Il regime oligarchico a Foligno dall’ascesa al<strong>la</strong> decadenza, in “Bollettino<br />
storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, XIII (1989), pp. 285-322.<br />
4 Su quest’argomento si rimanda a: F. BALDACCINI, Regesto dell’Archivio delle Sei Chiavi<br />
a Foligno, in BDSPU, XXXIII (1935), pp. 3-4; F. GUARINO, L’Archivio delle Sei Chiavi del
Foligno<br />
341<br />
al<strong>la</strong>rgare ulteriormente il campo d’indagine ai registri delle Polizze, dove<br />
si trovano copiate le denunce anonime inviate ai magistrati e sulle quali<br />
si metteva ai voti <strong>la</strong> decisione da prendere. Altra documentazione consultata<br />
è quel<strong>la</strong> contenuta nei Registri, consistente in atti diversi, quali copie<br />
di brevi pontifici, lettere patenti, decreti del<strong>la</strong> Sacra Congregazione e del<br />
legato di Perugia, copie di notificazioni e bandi del<strong>la</strong> città di Foligno.<br />
I due statuti che sono giunti fino a noi, e nei quali sono contenute<br />
norme suntuarie, furono prodotti durante il vicariato trinciano. Si tratta<br />
dello Statutum populi, del 1350, e del<strong>la</strong> IV parte dello Statutum communis,<br />
redatta nel 1426. Dello Statutum populi, emanato nel 1350, abbiamo<br />
<strong>la</strong> copia redatta dal notaio Bartolomeo Benentisi di Foligno l’8 marzo<br />
1443. Non sappiamo perché, dopo quasi quattro anni dal<strong>la</strong> caduta dei<br />
Trinci, venne riproposto il testo suntuario di un secolo prima, con le<br />
riforme apportate fino al 1439, cioè fino a Corrado, il cui nome è opportunamente<br />
sostituito dal notaio con un diplomatico etcetera: ... collegialiter<br />
congregati in domibus magnifici etc. in quadam sa<strong>la</strong> quae dicitur<br />
sa<strong>la</strong> imperatorum. La damnatio memoriae seguita al<strong>la</strong> fine del tiranno è<br />
fisicamente ben visibile anche nel<strong>la</strong> Invocatio del<strong>la</strong> quarta parte del testo<br />
statutario del secolo XV, dove si notano ampie abrasioni in corrispondenza<br />
del nome e degli attributi di Corrado Trinci. Le norme in questione,<br />
riservate esclusivamente al<strong>la</strong> rego<strong>la</strong>mentazione del lusso, furono emanate<br />
in pieno periodo signorile e per esse abbiamo anche <strong>la</strong> versione<br />
consiliare, ovvero il registro delle Riformanze dove, nel<strong>la</strong> seduta consiliare<br />
del 16 marzo 1426, è conservato il testo integrale che, non avendo subito<br />
alcuna manomissione, è stato preso come testo-base per l’edizione. Ad<br />
ogni modo, lo statuto del 1426 contiene quattro capitoli che vanno ad<br />
integrare quelli riguardanti i matrimoni, contenuti nello statuto communis,<br />
come è esplicitamente detto nel<strong>la</strong> rubrica 114. Il rimando ad uno<br />
statuto communis fa sorgere qualche dubbio di datazione. Infatti, se il<br />
testo statutario fu redatto nel 1350, le norme a cui si riferisce il rimando<br />
potrebbero appartenere ad uno statuto trecentesco andato perduto, oppure<br />
si potrebbe supporre che nel<strong>la</strong> copia del 1443 sia stata apportata<br />
una modifica al testo originale, aggiungendo il rimando allo statuto del<br />
1426. Il notaio Bartolomeo Benintisi, tuttavia, nel<strong>la</strong> sua sottoscrizione,<br />
per altro senza signum, non dà conto, come in genere succede, di varia-<br />
Comune di Foligno e l’attività giurisdizionale di una magistratura “privilegiata”: i Soprastanti<br />
al<strong>la</strong> Fiera, in Pro Tribunali sedentes Atti del Convegno di studi (Spoleto, 8-10 novembre<br />
1990), in “Archivi per <strong>la</strong> Storia”, IV, 1-2 (1991), pp. 332-337; Foligno oltre i confini,<br />
a cura di R. MARCONI, Foligno 1999, pp. 17-21.
342 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
zioni apportate al testo originale. La prima ipotesi, pertanto, sembrerebbe<br />
<strong>la</strong> più probabile.<br />
In <strong>generale</strong> si può dire che l’intento dei legis<strong>la</strong>tori non fu tanto di<br />
moderare il lusso nel vestire, nelle fogge e negli ornamenti, quanto piuttosto<br />
quello di disciplinare e moderare sia le spese sia le manifestazioni<br />
eccessive di ogni tipo: di gioia, in caso di matrimonio, o di disperazione<br />
durante i funerali. Ed ecco che è vietato psallere (suonare) al di fuori<br />
del<strong>la</strong> casa in cui è celebrato il matrimonio. Altri divieti riguardano i<br />
battesimi e le cresime, per i quali non si deve eccedere con i doni, né<br />
tenere crismatis manum. Più numerose e dettagliate sono le disposizioni<br />
in caso di eventi luttuosi: è assolutamente proibito il corruptum (<strong>la</strong>mento<br />
funebre), proibito strapparsi le vesti o i capelli, colpirsi in faccia, vestirsi<br />
di nero o rimanere nel<strong>la</strong> casa del defunto. Anche gli appartenenti a confraternite<br />
non potranno coprirsi <strong>la</strong> faccia, indossare sacchi o intonare <strong>la</strong>udes<br />
vel cantilenas.<br />
Per altro una rubrica incentiva l’applicazione ferrea del<strong>la</strong> legge riconoscendo<br />
al podestà, al capitano del popolo e ai loro ufficiali una percentuale<br />
sull’introito che deriverà dalle sanzioni comminate a coloro che non<br />
avranno rispettato le norme de sponsalitiis aut de corruptis mortuorum.<br />
Secondo <strong>la</strong> documentazione in nostro possesso, nel 1426, forse dopo<br />
<strong>la</strong> predicazione quaresimale di fra Bartolomeo da Giano, si sentì di nuovo<br />
l’esigenza non solo di porre un freno alle spese nuziali e funebri, ma<br />
anche all’eccessive spese per le vesti e gli ornamenti que noviter ferunt<br />
mulieres.<br />
Nel<strong>la</strong> seduta consiliare del 15 marzo si stabilì di nominare sei boni<br />
homines che, insieme ai priori, esaminassero e, all’occorrenza, modificassero<br />
i vecchi ordinamenti e provvedessero al<strong>la</strong> stesura di norme contro<br />
gli eccessi nel vestire. L’esistenza di norme suntuarie precedenti, riviste<br />
dagli statutari, è ribadita nell’Exordium dello statuto. La proposta fu accettata<br />
quasi all’unanimità; un solo consigliere votò contro, quasi sicuramente<br />
quello che, durante <strong>la</strong> discussione, chiese che non si ordinasse di<br />
disfare le vesti e gli ornamenti, ma che fosse <strong>la</strong>sciata <strong>la</strong> possibilità di<br />
portarli liberamente, poiché erano stati fatti con i denari propri e così<br />
quicumque vult facere faciat.<br />
Ritornando al<strong>la</strong> predicazione di Bartolomeo da Giano, <strong>la</strong> cui presenza<br />
a Foligno nel 1426 è peraltro documentata, non esiste, né nel codice<br />
statutario, né nel testo delle Riformanze, un riferimento esplicito all’influenza<br />
immediata che detta predicazione esercitò nel<strong>la</strong> stesura delle rubriche<br />
suntuarie. Tuttavia, nove anni dopo, nel<strong>la</strong> seduta del 15 giugno<br />
1445, un consigliere propose che, per ovviare al lusso sfrenato e alle<br />
spese eccessive, si utilizzassero gli statuti fatti tempore fratris Bartolomei.
Foligno<br />
343<br />
La presenza di fra Bartolomeo e l’emanazione di norme suntuarie non è<br />
una semplice coincidenza. Infatti, come si vedrà più avanti, in alcune<br />
riforme e aggiunte successive sono esplicitamente indicati i nomi di alcuni<br />
frati che predicarono a Foligno in tempo di Quaresima e che, con le<br />
loro parole, influenzarono fortemente le magistrature cittadine, richiamandole<br />
al rispetto del<strong>la</strong> legge esistente e al<strong>la</strong> revisione di alcuni capitoli. I<br />
frati, appartenenti all’Osservanza francescana e presenti a Foligno in concomitanza<br />
all’emanazione di norme suntuarie, furono: il già citato Bartolomeo<br />
da Giano o da Montefalco (1426), Francesco da Spoleto (1448),<br />
Cherubino da Nigroponte (1454), Pacifico (1473). Tra i domenicani va<br />
ricordato Giovanni da Pistoia, che fu a Foligno nel 1458 5 .<br />
Le norme statutarie del 1426 rego<strong>la</strong>mentarono i matrimoni e i funerali,<br />
ma molti capitoli contengono divieti riguardanti le vesti, sia per ciò<br />
che riguarda le fogge che gli ornamenti.<br />
Abbastanza dettagliati sono anche gli obblighi ai quali devono sottostare<br />
il notaio e il podestà: il primo è tenuto a comunicare al podestà,<br />
entro otto giorni dal<strong>la</strong> richiesta fattagli, ogni matrimonio per il quale è<br />
stato “rogato”, mentre il secondo deve notificare agli sposi le norme da<br />
osservarsi. Inoltre, almeno un giorno prima, lo sposo deve comunicare al<br />
podestà l’imminenza del matrimonio; dopo di che il podestà dà incarico<br />
ad uno dei notai dei malefici di registrare i nomi degli sposi e di control<strong>la</strong>re<br />
che tutto avvenga secondo <strong>la</strong> legge. Le sanzioni previste per i<br />
podestà negligenti sono notevoli e consistono in una pena di duecento<br />
lire di denari. Nemmeno gli artigiani sfuggono alle multe: sarti e calzo<strong>la</strong>i,<br />
che taglieranno e cuciranno vidualia vestimenta, saranno condannati ad<br />
una pena di dieci lire di denari per ciascun indumento.<br />
Di poco anteriori sono le norme suntuarie del castello di Acquafranca<br />
(attualmente Roccafranca) 6 . Si tratta di tre sole rubriche suntuarie contenute<br />
nello statuto redatto nel 1424. In questo caso il compito degli<br />
statutari si limitò a moderare non tanto il lusso dei vestiti, quanto soprattutto<br />
alcune abitudini in occasione dei matrimoni (corredo, scambio<br />
di doni) e dei funerali (mangiare e bere nel<strong>la</strong> casa del morto). Partico<strong>la</strong>re<br />
è il divieto di «domandare o pigliare denari per <strong>la</strong> sbarra overo d’altro<br />
loco quando alcuno se menasse moglie ». Ancora in uso, fino a qual-<br />
5 In proposito si rimanda a M. SENSI, Predicazione itinerante a Foligno nel sec. XV,<br />
in “Picenum Seraficum”, X (1973), pp. 139-195; B. LATTANZI, Storia di Foligno. III. Dal<br />
1439 al 1797. Tomo I: 1439-1559, Roma 2000, pp. 198-199.<br />
6 Per <strong>la</strong> storia di Acquafranca si rimanda a F. BALDACCINI, Gli statuti di Acquafranca<br />
(1424), in “Archivi”, XXVII (1960), pp. 314-318.
344 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
che decennio fa nelle zone montane, questa usanza consisteva nel pagamento,<br />
da parte dello sposo, di una sorta di pedaggio.<br />
Nel 1448, si ripropose a Foligno il problema delle leggi suntuarie.<br />
Il consiglio si riunì più volte (tra l’aprile e il maggio), giungendo all’approvazione<br />
di alcune aggiunte e riforme in merito ai regali e alle<br />
visite da farsi in occasione dei matrimoni, al<strong>la</strong> quantità di cera e alle<br />
offerte per i funerali, al peso in oro o in argento dei bottoni o ornamenti<br />
consentiti e all’altezza del balzum. Sei anni dopo, nel 1454, venne<br />
emanato un altro statuto reso necessario, come è detto nel preambolo,<br />
dal<strong>la</strong> continua ricerca, specialmente da parte delle donne e dei<br />
giovani, di ornamenti raffinatissimi ed esotici. Il testo recita così: Cumque<br />
in civitate Fulginei huiusmodi ornatus excessive multiplicaverint<br />
obsoletisque iam civitatis moribus, mulieres ac iuvenes non contenti patriae<br />
consuetudine in dies exquisitissimos peregrinosque ornatus certatim<br />
habere contendunt. Anche in questo caso ebbe un ruolo importante <strong>la</strong><br />
predicazione quaresimale di fra Cherubino da Nigroponte, a tal punto<br />
che il 2 aprile del 1454, domenica delle Palme, il notaio del comune<br />
lesse i capitoli del nuovo statuto dinanzi ad una grande fol<strong>la</strong> accorsa<br />
nel<strong>la</strong> piazza principale per ascoltare <strong>la</strong> predica del francescano. Le norme<br />
tendono a limitare l’eccesso di ornamenti d’oro e d’argento, di<br />
gioielli, di ricami, di eccessive quantità di tessuto, quasi sempre pregiato;<br />
sono vietati anche i doni che venivano fatti in occasione del parto.<br />
Viene, infine, aggiunto un articolo contro <strong>la</strong> fabbricazione, <strong>la</strong> vendita e<br />
l’uso di carte e dadi.<br />
Dal<strong>la</strong> fine del secolo XV a tutto il secolo XVI l’amministrazione comunale<br />
affrontò frequentemente il tema delle norme suntuarie; ripetute<br />
erano le <strong>la</strong>mentele per le loro trasgressioni e i capitoli sull’ornato venivano<br />
molto spesso riproposti e rinnovati. Tanta ricca documentazione è in<br />
parte spiegabile con il notevole sviluppo economico di cui godette Foligno<br />
in quel periodo, dovuto al<strong>la</strong> partico<strong>la</strong>re ubicazione del<strong>la</strong> città situata<br />
lungo le principali vie di comunicazione dell’Italia centrale, il che <strong>la</strong> rendeva<br />
una città di transito, un crocevia obbligato per i mercanti fiorentini<br />
e per le loro merci, soprattutto tessuti, che dovevano raggiungere Ancona<br />
o che da lì provenivano. Inoltre, nel territorio folignate erano presenti<br />
numerosi opifici, quali fi<strong>la</strong>toi da funi, cartiere, gualchiere da panno, cererie;<br />
anche l’arte tipografica e orafa era fiorente 7 . Non a caso in città e<br />
7 Cfr. G. METELLI, L’arte del<strong>la</strong> seta a Foligno e i rapporti commerciali con il regno di<br />
Napoli in età moderna, in “Bollettino storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, XVIII (1994),<br />
pp. 169-202.
Foligno<br />
345<br />
nel suo contado si svolgevano numerose fiere 8 , una delle quali, <strong>la</strong> “fiera<br />
dei Soprastanti”, era tra le più importanti dello Stato Pontificio e richiamava<br />
un gran numero di mercanti « da ogni parte del mondo, portando<br />
ogni sorte di mercantia» 9 .<br />
Nel 1473 i priori di Foligno ribadirono <strong>la</strong> necessità di attenersi, in<br />
materia <strong>suntuaria</strong>, a quanto già stabilito nei «singoli statuti e reformatione»,<br />
che erano stati e<strong>la</strong>borati al tempo delle predicazioni di frate Cherubino<br />
da Nigroponte e frate Alberto dell’ordine dei Francescani, fatta eccezione<br />
per alcune modifiche, tra cui si ricorda <strong>la</strong> riduzione di certe<br />
pene pecuniarie, in casi peraltro assai limitati, e, per quanto riguarda<br />
l’abbigliamento maschile, <strong>la</strong> concessione fatta al<strong>la</strong> c<strong>la</strong>sse dei cavalieri di<br />
poter indossare vesti ricamate.<br />
Successivamente, nel 1484, re<strong>la</strong>tivamente ai matrimoni, si stabiliva che<br />
il marito o il padre del<strong>la</strong> sposa dovessero consegnare al cancelliere del<br />
comune un elenco scritto degli ornamenti delle donne e del<strong>la</strong> stima del<strong>la</strong><br />
dote, nel tentativo di control<strong>la</strong>re e quindi di tenere a freno, l’eccessivo<br />
ammontare delle doti che gravavano pesantemente sul bi<strong>la</strong>ncio familiare.<br />
Nel 1493, in seguito al<strong>la</strong> predicazione di un altro frate francescano,<br />
Felice da Perugia, il consiglio comunale ribadì <strong>la</strong> necessità di rinnovare le<br />
leggi contra lusores, che furono poi e<strong>la</strong>borate nel 1499 e riproposte nei<br />
bandi del 1507 e del 1511, dove si condannano duramente gli artigiani<br />
perché «sono principali causa de tanti sforgiamenti et pazze forgie et dannose»,<br />
inoltre l’artigiano, artefice di ornamenti proibiti, doveva anche essere<br />
«stracciato de ogni offitio al qual fusse tracto et reputato infame ». Sempre<br />
8 Sulle fiere e l’importanza dei commerci a Foligno vedi: F. PONTANO, Discorso sopra<br />
l’antichità del<strong>la</strong> città di Foligno, Perugia, Naccarini 1618, pp. 55-58; L. JACOBILLI, Discorso<br />
del<strong>la</strong> città di Foligno, cit., pp. 7-13; Descrittione del<strong>la</strong> Città di Foligno, manoscritto anonimo<br />
del sec. XVIII conservato nel<strong>la</strong> Sezione di Archivio di Stato di Foligno, Fondo Orfini,<br />
b. 27; vedi per <strong>la</strong> tracrizione integrale F. GUARINO, Un inedito manoscritto settecentesco:<br />
<strong>la</strong> “Descrittione del<strong>la</strong> città di Foligno” del fondo Orfini conservato presso il locale<br />
Archivio di Stato, in “Bollettino storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, IX (1985), pp. 85-104; G.<br />
BRAGAZZI, Compendio del<strong>la</strong> storia di Fuligno, cit., pp. 27-28, 136-139; A. GROHMANN, Aperture<br />
e inclinazioni verso l’esterno: le direttrici di transito e di commercio, in Orientamenti<br />
di una regione attraverso i <strong>secoli</strong>: scambi rapporti, influssi storici nel<strong>la</strong> struttura dell’Umbria,<br />
Atti del X Convegno di Studi Umbri (Gubbio 23-26 maggio 1976), Perugia 1978, pp. 57-<br />
95; ID., Note sulle fiere umbre in età medievale e moderna, in La fiera dei morti di<br />
Perugia, Perugia 1980, pp. 1-25; G. METELLI, Criminalità a Foligno nel<strong>la</strong> seconda metà del<br />
XVI secolo, in “Proposte e ricerche”, Quaderni monografici 18 (1995), pp. 29-49; ID.,<br />
Foligno “città de passo et de fiera”, in “Bollettino storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, XIX<br />
(1995), pp. 373-397.<br />
9 Tale espressione è riportata in L. JACOBILLI, Discorso del<strong>la</strong> città di Foligno ... cit., p. 7.
346 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nel bando del 1511 si stabiliva che «sia posta et constituita una cassetta<br />
idonea per un tamburo nel<strong>la</strong> chiesa di San Felitiano ... appiccata in loco<br />
contrario all’homini et domne... nel qual tamburo sia licito ad ogni persona,<br />
tanto homini quanto domne, de intamburare tucte quille persone che contrafaronno<br />
non observando in tutto et per tutto li presenti ordinamenti ».<br />
Un momento importante si verificò il 10 gennaio 1513, quando Giulio<br />
II confermò i capitoli già approvati dal cardinal legato Antonio Del<br />
Monte. Si tratta di 23 capitoli sull’ornato femminile e maschile caratterizzati<br />
da un irrigidimento delle pene, come il carcere previsto per i padri,<br />
i suoceri e i mariti inadempienti. Molti dovevano essere dunque i cittadini<br />
trasgressori se, dopo appena tre mesi, il consigliere Constantius propose<br />
di inviare a Roma alcuni oratori per sollecitare il perdono e l’emanazione<br />
di una riforma delle leggi sull’ornato; papa Leone X il 30 aprile<br />
dello stesso anno si limitò a concedere l’assoluzione dal<strong>la</strong> scomunica a<br />
quanti avessero fatto atto di pentimento.<br />
In genere i provvedimenti emanati non ebbero mai grande efficacia<br />
in Foligno se vari papi, come Clemente VII nel 1532, Giulio III nel<br />
1550, Pio IV nel 1561 e nel 1563, Pio V nel 1567, Sisto V nel 1589 e<br />
Clemente VIII nel 1599, tornarono su tale argomento; solo Paolo III nel<br />
1541 mitigò tali disposizioni eliminando <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> scomunica 10 .<br />
Un problema era rappresentato dai molti forestieri residenti a Foligno<br />
che non volevano sottostare alle leggi del<strong>la</strong> città. Si sa da una apodissa<br />
del 1537 delle proteste contro le richieste di alcuni forenses che pretendevano<br />
di far indossare alle loro mogli indumenti proibiti e per ottenere<br />
tale permesso si erano rivolti prima al legato a Perugia, poi al papa a<br />
Roma. Nel<strong>la</strong> apodissa si afferma anche che « chi de loro vole portare<br />
drappi et portature vetate vada o ad Cerreto o ad Bevagna dove meglio<br />
convengono tali portamenti ». Comunque, dopo pochi giorni, il vicelegato<br />
perugino poneva fine al<strong>la</strong> questione, ordinando alle donne di Foligno<br />
sposate con forestieri di non indossare indumenti e ornamenti diversi da<br />
quelli indossati da donne sposate a Folignati. Ma ancora nel gennaio del<br />
1537, su richiesta dell’Ebreo Nello, il consiglio comunale, con cinquantadue<br />
voti favorevoli e nove contrari, deliberò che gli Ebrei non dovessero<br />
sottostare alle leggi sull’ornato femminile 11 .<br />
10 Su tale argomento cfr. anche M. G. NICO OTTAVIANI, De glie ariede e fregiature.<br />
Alcune considerazioni sul<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> tra Tre e Quattrocento, in Studi sull’Umbria<br />
Medievale e Umanistica, Spoleto 2000, pp. 9-16.<br />
11 Sugli Ebrei in Umbria A. TOAFF, Gli ebrei a Perugia, Perugia 1975 (Deputazione<br />
di Storia Patria per l’Umbria, Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria, 10); ID., Il vino e <strong>la</strong> carne.<br />
Una comunità ebraica nel medioevo, Bologna 1989.
Foligno<br />
347<br />
La normativa sui funerali torna in una apodissa del 1541 dove si<br />
chiedeva di far riferimento alle leggi perugine, le quali proibivano ai parenti<br />
dei defunti di accompagnare il corteo funebre in chiesa, e questo<br />
per « tor via le occasione che se dà ad altri che intervenne a simile<br />
exequie più presto di ridere che di piangere per le sfonnate et goffe<br />
paro<strong>la</strong>ccie che alle volte excono de bocca alli dolenti parenti del defunto<br />
che fanno crepare del<strong>la</strong> risa chi li sente».<br />
Curiosa è <strong>la</strong> proposta di alcune donne che, in una apodissa del 14<br />
agosto 1554, approfittando del fatto che in quel periodo il capo priore<br />
era un medico, chiesero che, in caso di più familiari defunti, non dovessero<br />
mettere in testa in segno di lutto più di due “pannetti”, contravvenendo<br />
all’usanza che ne avrebbe richiesti un numero maggiore, per evitare<br />
di essere « non so<strong>la</strong>mente inferme ma stroppie e morte ».<br />
Nel 1549 vennero nuovamente e<strong>la</strong>borate ed approvate nuove e più<br />
dettagliate norme, differenziate a secondo del<strong>la</strong> appartenenza alle varie<br />
c<strong>la</strong>ssi sociali. Tali norme riguardavano sia l’ammontare delle doti, sia gli<br />
ornamenti come anche i doni di nozze disciplinando, nel caso delle “infantate”,<br />
anche il numero di visite che potevano ricevere.<br />
Ma anche queste nuove leggi vennero poco osservate, in una denuncia<br />
anonima di quel periodo si legge: « Le leggi in questa città si fanno<br />
per li disgraziati e per li poveri, perché per li pesci grossi non si trovano<br />
reti che li tenga. Questo lo dico perché nessuno è costretto a osservare li<br />
capitoli delle doti, se non quelli che hanno modo a dispensare, o iniqua<br />
abusione, che <strong>la</strong> legge non habbia di essere generalmente osservata ». Per<br />
altro nel dicembre dello stesso anno <strong>la</strong> nascita del nuovo duca di Urbino<br />
venne salutata con grandi festeggiamenti 12 .<br />
La continua e<strong>la</strong>borazione di leggi sull’ornato e sul<strong>la</strong> moderazione delle<br />
doti aveva evidentemente imposto Foligno agli occhi di altre comunità<br />
come punto di riferimento e modello da imitare. Infatti nell’aprile 1555 i<br />
priori di Camerino chiesero ai priori di Foligno consiglio « sopra <strong>la</strong> maniera<br />
di moderare il soverchio vestire delle donne e le spese dei funerali<br />
» e li pregarono di inviare loro una copia delle disposizioni.<br />
Sul delicato tema delle prostitute il vescovo folignate Sebastiano Portico<br />
intervenne nel 1556 ordinando a queste di «portare in testa sopra<br />
ogn’altro velo o cuffia un velo turchino d’un panno e mezzo di lunghezza»<br />
affinché « sieno per l’avenire riconosciute, ricapate e mostrate a dito<br />
per tali quali sonno dishonorate et infami » ed ancora « per più vittupe-<br />
12 B. LATTANZI, Storia di Foligno. III. Dal 1439 al 1797. Tomo I: 1439-1559, Roma<br />
2000, p. 310.
348 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
rio, dishonore et vergogna delle triste, che non si vogliono emendare et<br />
che a guisa di porci diletta lor lo stare involte nel<strong>la</strong> broda et nel fango».<br />
Lo stesso vescovo di Foligno ordinò alle donne del<strong>la</strong> sua città di non<br />
indossare più veli gialli in caso di lutto, come era usanza, poiché il papa<br />
aveva imposto un velo di quel colore alle Ebree, per « discernere et ricapare<br />
le donne cristiane dalle donne Giudee ». Quindi, « in segno di dolenzia<br />
e mestizia », veniva ordinato di porre in testa un solo velo bianco<br />
di ortechina senza alcuna piega ed una cintura di “banbace o de scilico”<br />
bianca, lunga sino in terra, se il defunto era un parente di primo grado,<br />
nel caso invece di lutto per un familiare di secondo e terzo grado il velo<br />
bianco doveva essere di “banbace”. Inoltre si proibivano i mantelli in<br />
testa, eccetto per le vedove.<br />
I rec<strong>la</strong>mi e le richieste di applicazione delle multe previste dal<strong>la</strong> legge<br />
continuarono a succedersi con rego<strong>la</strong>rità: in una apodissa del 1557 vengono<br />
denunciate diverse donne appartenenti a famiglie modeste « che non<br />
si contentano vivere secondo il grado loro». Sono mogli di ciabattini,<br />
sarti, “pizzicaroli” che, volendo ostentare <strong>la</strong> loro ricchezza, indossano<br />
cuffie d’oro e col<strong>la</strong>ne proibite.<br />
Nel 1563, in occasione di una nuova riforma sull’ornato femminile,<br />
che tiene conto dei “gradi” sociali, venne approvata nel consiglio <strong>la</strong> proposta<br />
che « subbito che saranno venuti da Roma confirmati li capituli del<br />
hornato delle donne si faccino stampare et li magnifici signori ne faccino<br />
stare sempre una copia al<strong>la</strong> porta di Santo Felitiano, come si fa a Perugia,<br />
acciò che ognuno ne possi aver notitia et se ne mandi qualcuno per<br />
il contado perché ogni persona possa sapere quel che ha da fare et non<br />
dica che io non lo sapea».<br />
Il successivo 18 luglio si cerca il modo di applicare <strong>la</strong> riforma stabilendo<br />
che « tutte le donne che saranno trovate vestite e ornate d’alcuna<br />
cosa prohibita in detti capitoli, se occorrerà quelle esser chiamate da<br />
qualsivoglia persona con alcun nome ingiominioso conveniente a donne<br />
impudiche et inhoneste, non possino dolersi et appel<strong>la</strong>rselo ad iniura »<br />
ed ancora «in ogni luogo dove trovassino alcuna donna vestita o ornata<br />
di dette cose prohibite levargli et spogliarli de fatto ». Curioso è quanto<br />
si legge nel registro delle Polizze del 1580: « non vorria che per causa<br />
delle donne si causasse qualche nuova nimicitia nel<strong>la</strong> nostra città et Dio<br />
voglia che non se ne sia cominciata una per conto delli banchi che si<br />
mettono in chiesa per le donne; l’altra sera una di quelle che ha forse <strong>la</strong><br />
coda più lunga, che non se li conviene, perché era stato tramutato il suo<br />
bancho fece il diavolo et peggio ».<br />
Qualche tempo dopo cogliamo il consigliere Cipriano Iacobilli a rimpiangere<br />
i tempi passati: «non vedete che <strong>la</strong> nostra città va in rovina et
Foligno<br />
349<br />
niuno cerca de remediarce; dove sono li vostri santi governi et belle legi<br />
et statuti che certo tutta questa valle era specchio et norma, questo n’è<br />
causa l’interese proprio, vi gabba Peruscia, Ancona et Spoleti, ci hanno<br />
provisto et voi non ce volete remediare; questo sono per le gran dote et<br />
sontuoso vestire delle donne che puzza sino al cielo».<br />
L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />
* Statuti cittadini: SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, nn. 1, 1bis, 18bis.<br />
* Consigli e riformanze: SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze, nn. 24-86.<br />
* Altri fondi: SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri, nn. 128-135; SASF,<br />
ASCF, Archivio Priorale, Polizze, nn. 121-126; SASF, ASCF, Archivio Priorale,<br />
Istrumenti, n. 149; SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino<br />
VIII, XI, XIV.<br />
* Statuti del territorio: Gualdo Cattaneo: Lo statuto di Gualdo Cattaneo del<br />
1483, a cura di M.G. NICO OTTAVIANI, Firenze 1977 (Quaderni del “Centro<br />
per il Collegamento degli Studi Medievali e Umanistici nell’Università di<br />
Perugia”, 2); Rasiglia: SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 8; Roccafranca<br />
(Acquafranca): SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 18bis.<br />
La ricerca e <strong>la</strong> trascrizione sono state effettuate da: Maria Biviglia (SASF,<br />
ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, nn. 1, 3, 5, 7; Libro<br />
II, nn. 1, 3, 5; Credenzino XI, Libro II, n. 7; Credenzino XIV, Libro III, n. 12;<br />
Archivio Priorale, Riformanze, nn. 39, 41, 43, 45, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61,<br />
63, 65, 67, 69, 71, 73, 75, 77, 79; Registri, nn. 127, 129, 131, 133, 135; Polizze,<br />
n. 125; Istrumenti, n. 149). Federica Romani (SASF, ASCF, Archivio delle Sei<br />
Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, nn. 2, 4, 6, 8; Libro II, nn. 2, 4; Credenzino<br />
XIV, Libro III, nn. 36-37; Archivio Priorale, Riformanze, nn. 40, 42, 44, 46, 48,<br />
50, 52, 54, 56, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 74, 76, 78, 80, 81; Registri, nn.<br />
128, 130, 132, 134; Polizze, nn. 124, 126). Pao<strong>la</strong> Tedeschi (SASF, ASCF, Archivio<br />
Priorale, Statuti, nn. 1, 1bis, 18bis (Statuto di Roccafranca); Riformanze, nn.<br />
24-38, 82-86; Polizze, nn. 121-123).
INDICE DELLE FONTI<br />
1. 1350, agosto 16 (in copia del 1443)<br />
Statuti<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 1bis.<br />
Ed. Statuta communis Fulginei, a cura di A. MESSINI e F. BALDACCINI, Perugia<br />
1969, (Deputazione di Storia Patria per l’Umbria. Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria,<br />
n. 7), vol. II, Statutum Populi, pp. 135-139, 299-300.<br />
De corruptis mortuorum (Rub. 113, cc. 48r-49v)<br />
De sponsalitiis et ordine servando in illis (Rub. 114, c. 49v)<br />
Quod potestas et capitaneus habeant partes de pecunia quam facient<br />
devenire in communi ab illis qui facerent contra statuta de sponsalitiis et<br />
corruptis mortuorum (Rub. 254, c. 120v)<br />
De bactemagliis et manciis non faciendis ultra quantitatem decem solidorum<br />
(Rub. 255, c. 121r)<br />
2. 1426, marzo 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1425-1433), n. 24.<br />
De modo et ordine dando in moribus ... (cc. 50v-53v, 56v)<br />
3. 1426, marzo 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1425-1433), n. 24.<br />
Electio sex bonorum civium super ordinamentis componendis (c. 57v)<br />
4. 1426, marzo 16<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1425-1433), n. 24.
352 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Ordinamenta super sponsalitiis, corruptis mortuorum et ornamentis mulierum<br />
(cc. 58r-62v)<br />
5. 1426, marzo 16<br />
Statuti<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 1.<br />
Ed.: Statuta communis Fulginei, a cura di A. MESSINI e F. BALDACCINI, Perugia<br />
1969, (Deputazione di Storia Patria per l’Umbria. Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria,<br />
n. 7), vol. I, Statutum communis Fulginei, pp. 331-341.<br />
❑ Invocatio (c. 103r)<br />
❑ Exordium et statutarii - ... visis primo, repetitis, relectis et recensitis<br />
certis veteribus ordinamentis super hac materia de sponsalitiis et sepulcris<br />
... (c. 103r)<br />
❑ De donis non faciendis per virum uxori et converso (Rub. 1, c. 103rv)<br />
❑ De conviviis non faciendis in sponsalitiis et certo alio tempore (Rub.<br />
2, c. 103v)<br />
❑ Quod sponsa recipi debeat ab ecclesia a suo marito ut infra (Rub. 3,<br />
c. 103v)<br />
❑ Quot hominibus et quot dominabus possit dar comedi in nuptiis (Rub.<br />
4, c. 103v-104r)<br />
❑ Quod proximior consaguineus possit ire ad videndum sponsam et recipi<br />
(Rub. 5, c. 104r)<br />
❑ Quod proximior consanguineos possit reducere et convivare sponsam<br />
(Rub. 6, c. 104r)<br />
❑ Quod sponsus et sponsa non possint donare invicem nisi quantum<br />
presentibus statutis permictitur (Rub. 7, c. 104r)<br />
❑ Quod notarius qui rogatus fuerit de aliquo matrimonio notificet potestati<br />
(Rub. 8, c. 104r)<br />
❑ Quod transductio sponse notificetur potestati uno die ante (Rub. 9,<br />
c. 104r)<br />
❑ De inquisitione fienda per potestatem de predictis (Rub. 10, c. 104r)<br />
❑ Nota quod sponsalitie cum forensibus non includuntur in predictis<br />
(Rub. 11, cc. 104rv)<br />
❑ De giogiis et ornamentis per mulieres non portandis (Rub. 12, c. 104v)<br />
❑ De modo et numero argenti et auri deferendi per dominas in Fulgineum<br />
(Rub. 13, c. 104v)<br />
❑ De caudis non portandis in vestimentis et frappis et franciis (Rub. 14,<br />
c. 104v)<br />
❑ De balçis, capputeis et cappellinis non portandis per mulieres (Rub. 15,<br />
c. 104v)
Foligno<br />
353<br />
❑ De quanto panno debeant fieri vestimenta et pena contrafacientium et<br />
incidentium sive suuentium ipsa (Rub. 16, c. 104v-105r)<br />
❑ Reservatio de balçittis et franciis in col<strong>la</strong>rettis et manichittis (Rub. 17,<br />
c. 109r)<br />
❑ Quod nemo portet detectum iupparellum curtum sine ghelleri (Rub. 18,<br />
c. 109r)<br />
❑ De corruttis et sepolturis mortuorum et modis tenendis in eis (Rub. 19,<br />
c. 109r)<br />
❑ De quantitate cere que potest haberi et dispensari ad funus (Rub. 20,<br />
c. 109rv)<br />
❑ Qui presbiteri, fratres, monaci vel religiosi interesse possint sepulture<br />
et qualiter (Rub. 21, c. 109v)<br />
❑ De ob<strong>la</strong>tionibus non faciendis octava die post sepulturam alicuius defuncti<br />
(Rub. 22, c. 109v).<br />
Vedi per l’intero testo il documento n. 4, 1426, marzo 16. Riformanze,<br />
Ordinamenta super sponsalitiis, corruptis mortuorum et ornamentis mulierum.<br />
6. 1445, giugno 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1441-1445), n. 26.<br />
Propositio super vestibus et iocalibus (c. 92r)<br />
7. 1448, aprile 14<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1447-1450), n. 28.<br />
Super reformationibus vestium mulierum (cc. 112v-114r)<br />
8. 1448, aprile 28<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1447-1450), n. 28.<br />
Bannimentum super ornatu mulierum et de b<strong>la</strong>sfemantibus Deum (cc. 116v)<br />
9. 1448, maggio 13<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1447-1450), n. 28.
354 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Consilium Quinquaginta in quo data fuit potestas tribus civibus addendi<br />
et corrrigendi reformationes alias factas super ornatu dominorum ... (cc.<br />
117v)<br />
10. 1448, maggio 14<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1447-1450), n. 28.<br />
Addiciones facte super reformationibus factis tempore viri fratribus Bartolomey<br />
de Iano (cc. 118v-119r)<br />
11. 1450, marzo 29<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1447-1450), n. 28.<br />
Propositio pro (...) caudis mulierum. Bannimentum caudarum dominarum<br />
(cc. 245v, 246v-247rv)<br />
12. 1454, aprile 13<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1451-1454), n. 29.<br />
Consilium magnum de Centum pro confirmatione statutorum super ornatis<br />
mulierum (cc. 165v -166r II )<br />
13. 1454, aprile 14<br />
Statuti<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 1.<br />
Trasc.: C. CARDUCCI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> a Foligno nel XV secolo, Tesi di<br />
<strong>la</strong>urea presso l’Università di Viterbo, rel. prof. G. Lombardi, a.a. 1996-1997,<br />
pp. 142-149.<br />
Quod nul<strong>la</strong> mulier possit... (cc. 110v-112v)<br />
14. 1464, marzo 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1464-1468), n. 33<br />
Circa vero statuta super ornamentis mulierum (cc. 34v -35r I )
Foligno<br />
15. 1468, marzo 16<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1464-1468), n. 33<br />
Bannimento super ornamentis (c. 178r II )<br />
16. 1473, marzo 8<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1468-1488), n. 128.<br />
Contra nimios ornatus mulierum (cc. 49v-53r)<br />
17. 1473, aprile 5<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1472-1475), n. 37.<br />
Statuta ornatus mulierum reformanda (c. 62 I v-63r I )<br />
18. 1473, giugno 3<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1472-1475), n. 37.<br />
Capitu<strong>la</strong> legis sumptuaria servanda (c. 82v I )<br />
19. 1473, giugno 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1472-1475), n. 37.<br />
Pena limitata in capitulo contra ornamentum mulierum (c. 84v I )<br />
20. 1473, giugno 26<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1472-1475), n. 37.<br />
... dec<strong>la</strong>ratio in capitulo statutorum de nimio ornatu mulierum (c. 91r I )<br />
21. 1474, aprile 13<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1472-1475), n. 37.<br />
355
356 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Ex capitulis funerum; Capitu<strong>la</strong> funeralia cassa. (c. 57r II )<br />
Pena mulieribus remissa quod non servaverint eorum statuta ornamentorum<br />
(c. 58v II )<br />
22. 1482, gennaio 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1482-1487), n. 39.<br />
Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum reformata (c. 3r)<br />
23. 1484, agosto 27<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1482-1487), n. 39.<br />
Contra nimium ornatum mulierum (c. 120v)<br />
24. 1484, dicembre 25-26<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1468-1488), n. 128.<br />
Contra nimium ornatum mulierum (c. 151rv II )<br />
25. 1493, maggio 20<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1488-1494), n. 40.<br />
Contra lusores (c. 161r)<br />
26. 1494, gennaio 8<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1488-1494), n. 40.<br />
Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum. (c. 181r)<br />
27. 1494, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio priorale, Riformanze (1488-1494), n. 40.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 181r)
Foligno<br />
28. 1499, febbraio 3<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1495-1502), n. 41.<br />
Lex de nimio ornatu mulierum servanda (c. 144v)<br />
29. 1499, aprile 9<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1484-1510), n. 129.<br />
Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum (cc. 179r II -184r II )<br />
30. 1507, novembre 13-14<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1484-1510), n. 129.<br />
Contra nimium ornatum mulierum (cc. 297v-301r)<br />
31. 1511, aprile 13<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1510-1541), n. 130.<br />
Capitoli sull’ornato (cc. 9v-13v)<br />
32. 1512, giugno 11<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1503-1528), n. 42.<br />
Ad pompam mulierum reprimenda (c. 113r)<br />
33. 1513, gennaio 10<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1510-1541), n. 130.<br />
Breve confirmationis capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum (cc. 38v-41r)<br />
34. 1513, febbraio 7<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1510-1541), n. 130.<br />
357
358 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Ed.: B. LATTANZI, Storia di Foligno, III. Dal 1439 al 1797, tomo I: 1439-1559,<br />
Roma 2000, pp. 252-253.<br />
Confirmatio dictorum capitulorum (c. 41rv)<br />
35. 1513, febbraio 16<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1503-1528), n. 42.<br />
Capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum reformanda (c. 132r)<br />
36. 1513, aprile 4<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1503-1528), n. 42.<br />
Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum (c. 135v)<br />
37. 1513, aprile 30<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1510-1541), n. 130.<br />
Breve absolutionis ornatus mulierum (c. 54v)<br />
38. 1514, luglio 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1503-1528), n. 42.<br />
Capitu<strong>la</strong> mulierum et statuta servanda (c. 159v)<br />
39. 1527, dicembre 23<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1503-1528), n. 42.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 63r II )<br />
40. 1532, marzo 21<br />
Breve pontificio<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro I, n. 1.<br />
Breve di Clemente VII sopra l’ornato delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno
Foligno<br />
41. 1537, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1536-1539), n. 44.<br />
Nellus Hebreus non subiaceat legi ornatus mulierum (c. 126v)<br />
42. 1537, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1536-1539), n. 44.<br />
Apodissa: quod confirmentur per unum fastum contra nuptas forensibus<br />
portantes vestes vetatas (c. 128r)<br />
359<br />
43. 1537, gennaio 18<br />
Conferma polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro II, n. 1.<br />
Confirmatio apodisse et eius preconii quod nupte forensibus non possint<br />
portare alia ornamenta quam nupte Fulginatibus<br />
44. 1541, gennaio 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1540-1541), n. 46.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 13r)<br />
45. 1541, marzo 29<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Quomodo impetretur facultas absolvendi ab excomunicatione incursa super<br />
ornatu et dotibus mulierum (c. 36v)<br />
46. 1541, maggio 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Apodissa disponens removendum esse excommunicationem super ornatu<br />
et dotibus mulierum. (cc. 65v-66r)
360 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
47. 1541, maggio 11<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 70v)<br />
48. 1541, giugno 1<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
De observando decretum perusinum in funeralibus (c. 79v)<br />
49. 1541, giugno 2<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 82r)<br />
50. 1541, luglio 4<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Super remotione excommunicationis ex decreto ornatus et dotium mulierum<br />
(c. 91r)<br />
51. 1541, agosto 2<br />
Breve pontificio<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro I, 2; cfr. SASF,<br />
ASCF, Archivio Priorale, Registri, n. 131, cc. 16v-17r.<br />
Breve di Paolo III in cui si toglie <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> scommunica a trasgressori<br />
a capitoli formati sopra l’ornato e doti delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />
52. 1541, agosto 13<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1534-1553), n. 131.<br />
Littere reverendissimi domini episcopi continentes modum optinendum<br />
remissionem et absolutionem dicte excommunicationis de preterito (c. 17r)
Foligno<br />
53. 1541, agosto 26<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
De agendo gratias reverendissimo domino episcopo (c. 123v)<br />
54. 1541, settembre 7<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali (cc. 126v-127v, 128r)<br />
55. 1541, settembre 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali (c. 133r)<br />
56. 1541, dicembre 29<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Quomodo suppleatur cuidam defectui capitulorum funeralium per quos<br />
(c. 192r)<br />
57. 1542, gennaio 1<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Emendatio et additio super funeralibus capitulis (cc. 196v-197r)<br />
361<br />
58. 1542, gennaio 11<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Provisio orandum dominum gubernatorem ne utatur breve ornatus et<br />
dotium mulierum. (c. 202rv)
362 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
59. 1542, gennaio 14<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Abundans provisio pro transgressoribus decreti editi super moderatione<br />
datium et ornatus mulierum (cc. 202v-203v)<br />
60. 1542, gennaio 19<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Consignatio brevis moderationis ornatus ac dotium mulierum (c. 204r)<br />
61. 1542, gennaio 31<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 208v, 209r)<br />
62. 1542, marzo 8<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />
De modo distribuendo torceas funerales (c. 225r)<br />
63. 1544, gennaio 8<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1542-1552), 121.<br />
De pena visitantium parientes ac sposas non coniunctas in tertio gradu<br />
nec vicinarum (c. 77v)<br />
64. 1544, gennaio 10<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1542-1552), 121.<br />
De prohibito ornatu mulierum (cc. 80v-81r)
Foligno<br />
65. 1544, marzo 6<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1542-1544), n. 48.<br />
Arbitrium datum prefectis ornatus mulierum (c. 214r)<br />
66. 1545, luglio 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1544-1548), n. 49.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 76r)<br />
67. 1547, febbraio 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1544-1548), n. 49.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 179v)<br />
68. 1547, giugno 13<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1542-1552), 121.<br />
363<br />
Richiesta di un breve apostolico con il quale si proibisca, sotto pena di<br />
scomunica, ad ogni donna di portare alcuna veste di drappo né sberna<br />
(c. 157v)<br />
69. 1547, giugno 21<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1544-1548), n. 49.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 202r)<br />
70. 1549, gennaio 7<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1548-1549), n. 51.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 68v II -69r II )
364 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
71. 1549, aprile 13<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1548-1549), n. 51.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 71r)<br />
72. 1549, aprile 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1548-1549), n. 51, cc. 71v-74r; cfr.<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Instrumenti (1541-1556), n. 149, cc. 251v-255v.<br />
Capitoli sull’ornato<br />
73. 1549, aprile 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1548-1549), n. 51.<br />
Proposte sui capitoli dell’ornato (cc. 113r II -116r II )<br />
74. 1549, dicembre 12<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze, 121.<br />
Ordo pro habenda confirmatione capitulorum ornatus mulierum I mo nuovo<br />
capitulo. (cc. 197v-198r)<br />
75. 1549, dicembre 12<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1542-1552), 121.<br />
Super capitulis ornatus mulierum (cc. 199v-200r)<br />
76. 1550, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1550-1552), n. 52.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 2v)
Foligno<br />
77. 1550, gennaio 18<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1550-1552), n. 52.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 3v-4r)<br />
365<br />
78. 1550, marzo 15<br />
Breve pontificio<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro I, n. 3.<br />
Breve di Giulio III confermatorio de statuti disponenti del<strong>la</strong> moderazione<br />
del vestire e doti delle donne<br />
79. 1550, marzo 19<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1550-1552), n. 52.<br />
Re<strong>la</strong>zione dell’oratore Vincenzo Cibo (cc. 25r, 27r)<br />
80. 1550, luglio 14<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1550-1552), n. 52.<br />
Supplica di Matteo di Giovanni Battista Sordi (cc. 57v-59r)<br />
81. 1551, novembre 10<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1542-1552), 121.<br />
Richiesta di disciplinare il suono delle campane a morto durante i funerali<br />
(cc. 245r-246r)<br />
82. 1553, giugno 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1552-1554), n. 53.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 90v, 91r, 51v II )
366 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
83. 1553, settembre 11<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1552-1554), n. 53.<br />
Ed.: B. LATTANZI, Storia di Foligno, III. Dal 1439 al 1797, tomo I: 1439-1559,<br />
Roma 2000, p. 311.<br />
Apodissa sulle doti e disposizioni suntuarie (cc. 60vII , 109v, 111r, 111v,<br />
61v-62r II )<br />
84. 1553, ottobre 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1552-1554), n. 53.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 119v, 120v)<br />
85. 1553, dicembre 13<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1552-1554), n. 53<br />
Disposizioni suntuarie. (cc. 141r, 143r, 144rv, 76v II , 77v II )<br />
86. 1554, agosto 14<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1552-1558), 122.<br />
Ed.: B. LATTANZI, Storia di Foligno, III. Dal 1439 al 1797, tomo I: 1439-1559,<br />
Roma 2000, p. 318.<br />
Servandum a mulieribus tempore viduitatis et mortis consanguineorum<br />
circa hornamentum capitis (c. 42rv)<br />
87. 1554, ottobre 18<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1552-1554), n. 53.<br />
Super capitulis hornatus mulierum (c. 166v II )<br />
88. 1555, aprile<br />
Lettera ai Priori<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino XI, libro II, n. 7.
Foligno<br />
367<br />
Li priori di Camerino chiedono consiglio alli priori di Foligno sopra <strong>la</strong><br />
maniera di moderare il soverchio vestire delle donne e le spese de funerali<br />
89. 1556, marzo 16<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1554-1556), n. 55.<br />
Cives creantes ad inveniendum alium ordinem et habitum servandum a mulieribus<br />
positis in viduitatis umerone, ne ulterius portent pannos crocei coloris<br />
ut differant ab Hebreis. Item ad dandum signum meretricibus (c. 92v)<br />
90. 1556, giugno 3<br />
Bando<br />
ASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro II, n. 2; cfr. SASF,<br />
ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino XIV, libro III, n. 12.<br />
Bando del vescovo e del consiglio dei Cento nel quale si ordina che le<br />
donne disoneste debbano portare in testa per distintivo un velo turchino<br />
91. [1556]<br />
Bando<br />
ASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro II, n. 3.<br />
Bando per le donne che in segno di mestizia si ponevano un velo giallo<br />
92. 1557, gennaio 11<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1552-1558), 122.<br />
Ed.: B. LATTANZI, Storia di Foligno, III. Dal 1439 al 1797, tomo I: 1439-1559,<br />
Roma 2000, pp. 317-318.<br />
Richiesta di provvedimenti contro le donne che trasgrediscono le leggi ed<br />
elenco di alcune di loro. (c. 107v-108r)<br />
93. 1557, febbraio 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1558), n. 57.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 29v II )
368 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
94. 1557, maggio 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1558), n. 57.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 62v II )<br />
95. 1558, gennaio 5<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1558), n. 57, c. 132v II ; cfr.<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58, c. 153v<br />
Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali<br />
96. 1558, febbraio 24<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 178v-179v)<br />
97. 1558, febbraio 25<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 180r)<br />
98. 1558, marzo 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 185r, 186r)<br />
99. 1558, dicembre 19<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />
Contra non observantes capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum (c. 1r III )<br />
100. 1559, gennaio 5<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />
Contra transgredientes super dotibus et ornatu mulierum (c. 3r III )
Foligno<br />
101. 1559, gennaio 6<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1558-1560), n. 59.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 121r)<br />
102. 1559, febbraio 13<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1558-1560), n. 59.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 142v, 143v)<br />
103. 1559, agosto 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58.<br />
Disposizioni sulle doti (cc. 100r-102r II )<br />
104. 1559, settembre 7<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58.<br />
Disposizioni sull’ornato (cc. 116v-117r, 119r II )<br />
105. 1559, ottobre 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1558-1560), n. 59.<br />
Proposte sulle doti (cc. 163rII , 164vII )<br />
106. 1560, settembre 9<br />
Riformanze<br />
SASF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />
Mantelli viduili cassi (c. 44r III )<br />
107. 1560, dicembre 12<br />
Riformanze<br />
369<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />
Contra chi porta li mantelli longhi. La scomunica delle dote che si rivochi<br />
(c. 51rv III )
370 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
108. 1561, gennaio 14<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1561), n. 60.<br />
Apodissam de ornamentis prohibitis mulieribus extra ordinem consilii (cc. 82r,<br />
84r, 86v)<br />
109. 1561, febbraio 1<br />
Breve apostolico<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro I, 6.<br />
Breve di Pio IV sopra l’ornato e vestire delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />
110. 1561, marzo 2<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1561), n. 60.<br />
Proposte sull’ornato e sulle doti (cc. 131v, 132v)<br />
111. 1561, marzo 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1561), n. 60.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 133r)<br />
112. 1561, maggio 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />
Ornato di donne (c. 68rv III )<br />
113. 1562, marzo 9<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 35r)<br />
114. 1562, marzo 19<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposta sull’ornato (c. 43rv)
Foligno<br />
371<br />
115. 1562, aprile 6<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1561-1562), n. 61; cfr. SASF, ASCF,<br />
Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 2v II , 4r II , 41rv)<br />
116. 1562, maggio 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1561-1562), n. 61.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 32r II , 32v II )<br />
117. 1562, maggio 9<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />
Super excommunicatione ornatus mulierum removenda (c. 57r)<br />
118. 1562, maggio 11<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1561-1562), n. 61, c. 35vII ; SASF,<br />
ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133, c. 59rv.<br />
De capitulis ornatus mulierum<br />
119. 1562, luglio 30<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1561-1562), n. 61.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 77r II , 77v II , 78r II )<br />
120. 1562, luglio 30<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 85v-86r, 87v)
372 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
121. 1562, agosto 13<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />
Proposta sull’ornato (c. 91v)<br />
122. 1562, agosto 13<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1561-1562), n. 61, cc. 84v II -85r II ,<br />
86v II ; SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri, n. 133, c. 93r<br />
Disposizioni suntuarie<br />
123. 1562, agosto 20<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposta sull’ornato cc. 2r II -3v II<br />
124. 1562, agosto 20<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />
Capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum (c. 102v)<br />
125. 1563, gennaio 18<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 90r II -90v II )<br />
126. 1563, gennaio 18<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />
Res ornatus mulierum (c. 144r)
Foligno<br />
127. 1563, gennaio 25<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 92v II , 94r II )<br />
128. 1563, gennaio 25<br />
Registri<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />
Quid sit agendum super capitulis mulierum (c. 145v)<br />
129. 1563, febbraio 1<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 96v II , 97v-98r II )<br />
130. 1563, febbraio 5<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 99v-101v II )<br />
131. 1563, febbraio 6<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 102vII , 103rII )<br />
132. 1563, febbraio 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 106v, 108r II )<br />
133. 1563, febbraio 17<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 111r-112r II , 113v-114r II )<br />
373
374 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
134. 1563, febbraio 26<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 117r II , 117v II , 118r II , 118v II )<br />
135. 1563, febbraio 27<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 119r II , 120r II )<br />
136. 1563, marzo 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62, cc. 122v II , 125rv II ;<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze, n. 63 (1563-1564), c. 11r II .<br />
Proposte sull’ornato<br />
137. 1563, marzo 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62, c. 128v; SASF,<br />
ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1563-1564), n. 63, c. 13rv II .<br />
Tenor apodisse obtente super ornatu<br />
Pro ornatu mulierum<br />
Pena pro ornatu mulierum<br />
138. 1563, aprile 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />
Capitoli delle donne stampare (c. 123r III )<br />
139. 1563, maggio 18<br />
Breve apostolico<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, n. 4; cfr. SASF,<br />
ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino XIV, Libro III, n. 36 (dove è presente<br />
solo <strong>la</strong> prima parte, da Ancorché <strong>la</strong> città di Foligno ... nel modo infrascritto, cioè).
Foligno<br />
Breve di Pio IV sopra il vestire delle donne di qualunque grado nel<strong>la</strong><br />
città di Foligno<br />
140. 1563, luglio 8<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />
Capitoli da farsi sopra il vestir degl’huomini (cc. 129v III -130r III )<br />
375<br />
141. 1563, luglio 18<br />
Breve apostolico<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro II, n. 4; cfr.<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino XIV, Libro III, 36 (è presente<br />
solo <strong>la</strong> prima parte, da Ancorché <strong>la</strong> città di Foligno ... nel modo infrascritto, cioè).<br />
Bando del 1563 sopra l’ornato delle donne<br />
142. 1564, aprile 14<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1564-1566), n. 65.<br />
Super apodissa de mulieribus (c. 31v)<br />
143. 1565, novembre 8<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1564-1566), n. 65.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 76v III )<br />
144. 1565, dicembre 13<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1564-1569), n. 123.<br />
Vestir delle donne e doti (c. 38r)<br />
145. 1566, settembre 2<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />
Proposta sugli indumenti (c. 56r)
376 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
146. 1566, novembre 7<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />
Proposta sull’ornato (c. 92rv)<br />
147. 1566, novembre 21<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 4r II )<br />
148. 1566, dicembre 25<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />
Super apodissa de <strong>la</strong>rvatis mulierum (c. 10v II )<br />
149. 1567, giugno 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 75v II , 77r II )<br />
150. 1567, luglio 8<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1564-1569), 123.<br />
Del vestire drappi (c. 86rv)<br />
151. 1567, luglio 8<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />
Proposte sulle pene per i trasgressori (c. 96r II )<br />
152. 1567, luglio 19<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />
Proposte sull’ornato (cc. 105v II -106r II )
153. 1567, luglio 20<br />
Riformanze<br />
Foligno<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />
Tenor capitulorum (c. 107rv II )<br />
154. 1567, agosto 13<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1564-1569), 123.<br />
Vestire drappi a donne (cc. 87r-88r)<br />
155. 1567, agosto 25<br />
Breve apostolico<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, n. 7.<br />
Il breve dell’ornamento delle donne octenuto da papa Pio V<br />
156. 1567, novembre 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />
Proposta sull’ornato (c. 2v III )<br />
157. 1568, luglio 6<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1568-1570), n. 67.<br />
Super apodissa de mulieribus (c. 79v)<br />
158. 1568, luglio 7<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1564-1569), 123.<br />
Richiesta che il consiglio deliberi sull’osservanza del breve (c. 118v)<br />
377
378 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
159. 1569, giugno 17<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1568-1570), n. 67.<br />
Proposte contro le donne che trasgrediscono i capitoli dell’ornato (cc. 141v II , 143r II )<br />
160. 1570, giugno 15<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Doti (c. 17v)<br />
161. 1570, luglio 10<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124<br />
Sponsalitii (c. 18rv)<br />
162. 1570, settembre 13<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1570-1573), n. 68.<br />
Disposizioni sull’ornato (c. 26r)<br />
163. 1571, gennaio 11<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Impagliate (c. 32v)<br />
164. 1571, giugno 15<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Li trascini delle donne (c. 43v)<br />
165. 1571, giugno 15<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Sponsalitii (c. 47v)
Foligno<br />
166. 1572, febbraio 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1570-1573), n. 68.<br />
Proposte suntuarie (c. 149v II )<br />
167. 1572, febbraio 13<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1570-1573), n. 68.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 150r II )<br />
168. 1573, aprile 14<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 96v-97r)<br />
169. 1576, maggio 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1575-1576), n. 70.<br />
Proposta sul<strong>la</strong> dote di chi entra in monastero (c. 140r II )<br />
170. 1576, maggio 11<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1575-1576), n. 70.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 142r II )<br />
171. 1576, settembre 6<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Dote (c. 56v II )<br />
172. 1578, aprile 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivo Priorale, Riformanze (1578), n. 71.<br />
Proposte suntuarie (cc. 71v-72r)<br />
379
380 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
173. 1578, settembre 10<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Dote di monache (c. 122r II )<br />
174. 1579, febbraio 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1578-1580), n. 72.<br />
Disposizioni suntuarie (c. 184v)<br />
175. 1579, marzo 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1578-1580), n. 72.<br />
Proposte suntuarie (cc. 191v, 195r, 196r, 197r)<br />
176. 1579, maggio 7<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Dote di suore (c. 139r II )<br />
177. 1579, giugno 10<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Dote (c. 140rv II )<br />
178. 1580, febbraio 11<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Scanda<strong>la</strong> in Sancto Filitiano (c. 161r II )<br />
179. 1580, luglio 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1580-1581), n. 73.<br />
Proposta sull’abbigliamento degli ufficiali comunali (c. 89r)
180. 1580, dicembre 13<br />
Polizze<br />
Foligno<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Vestire et doti delle donne (c. 183r II )<br />
181. 1580, dicembre 13<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />
Mantelli del magnifico Magistrato: che non possi portare altro drappo<br />
nel uscire de pa<strong>la</strong>zzo (c. 185r II )<br />
182. 1581, febbraio 11<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1581-1583), n. 74<br />
Ornato delle donne et dote (c. 1r)<br />
183. 1581, aprile 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1580-1581), n. 73.<br />
Proposta sull’ornato. (c. 46r II )<br />
184. 1583, luglio 28<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1582-1583), n. 75.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 95v II -96r II )<br />
185. 1583, novembre 7<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1583-1584), n. 76.<br />
Super moderatione dotium (cc. 18v-19r)<br />
381
382 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
186. 1584, gennaio 11<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1583-1584), n. 76.<br />
Dotis moderationis provisio (c. 51r)<br />
187. 1584, aprile 14<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1583-1585), n. 77.<br />
Disposizioni sull’ornato (c. 152v)<br />
188. 1584, aprile 16<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1583-1584), n. 76.<br />
Provisio super immoderatum vestitum (c. 121rv)<br />
189. 1585, febbraio 1<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1583-1584), n. 76.<br />
Super ornatu mulierum (c. 258r)<br />
190. 1585, novembre 7<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1585-1586), n. 78.<br />
Proposte re<strong>la</strong>tive ai funerali (c. 145r)<br />
191. 1587, marzo 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1585-1587), n. 79.<br />
Disposizioni re<strong>la</strong>tive alle doti (cc. 127v-128r)<br />
192. 1587, maggio 11<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1587-1588), n. 80.<br />
Proposta sul<strong>la</strong> dote delle monache (c. 18v II )
Foligno<br />
383<br />
193. 1587, giugno 15<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1587-1588), n. 80, (c. 92rv, c. 36r II ).<br />
Proposte suntuarie<br />
194. 1587, settembre 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1587-1588), n. 80.<br />
Dotium provisio (cc. 60v II -61r II )<br />
195. 1588, gennaio 7<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1587-1588), n. 80.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 221v, 222v, 103v II )<br />
196. 1588, agosto 18<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1587-1588), n. 80.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 42v-43r)<br />
197. 1589, marzo 10<br />
Breve apostolico<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, n. 5.<br />
Breve di Sisto V sopra l’ornato e doti delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />
198. 1589, aprile 24<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1589-1591), n. 82.<br />
Super expositione civium ad reformandum dotium (cc. 63v-66r I )<br />
199. 1589, maggio 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1589-1591), n. 82.<br />
Hee sunt infrascripte apoce obtente ... (c. 81v-82r I )
384 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
200. 1589, maggio 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1589-1591), n. 82.<br />
Super apoca moderationis dotium (cc. 106v, 107v-108r I )<br />
201. 1589, maggio 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1589-1591), n. 82.<br />
Apoca moderatione dotium et vestitus (c. 110v I )<br />
202. 1589, maggio 12<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1589-1591), n. 82.<br />
Lamentele contro <strong>la</strong> trasgressione dei nuovi capitoli sulle doti (c. 135r I )<br />
203. 1590, gennaio 11<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1588-1590), n. 81.<br />
Provisio pro moderatione dotium monialium (c. 187r)<br />
204. 1594, aprile 13<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1592-1594), n. 84.<br />
Super apoca in materia ornatus mulierum (cc. 185v-186r)<br />
205. 1594, novembre 10<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />
Reductionis dotium monialium provisio (c. 24rv)<br />
206. 1595, febbraio 10<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1594-1597), n. 85.<br />
Super apoca in materia pramatiche (cc. 21r, 22r, 23v)
Foligno<br />
207. 1595, novembre 9<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />
Ordo in materia dotium monacandarum (cc. 47v-48r)<br />
208. 1595, dicembre 8<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />
Ordo in materia monialium (cc. 48v-49r)<br />
209. 1596, gennaio 2<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1594-1597), n. 85.<br />
Super apoca in materia vestitus et dotium (cc. 107r-108r)<br />
210. 1597, gennaio 9<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />
Super permaticha (c. 71rv)<br />
211. 1597, giugno 9<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />
Ordo occasione monialium (c. 74r)<br />
212. 1598, marzo 6<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />
Lamentele sul vestire delle donne (c. 72v)<br />
213. 1598, marzo 9<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1598-1600), n. 86.<br />
Che si evitino i lussi (c. 43r)<br />
385
386 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
214. 1598, marzo 16<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1598-1600), n. 86.<br />
Risoluzioni sulle doti e sul vestire (c. 50v)<br />
215. [1598-1599]<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1595-1708), n. 126.<br />
Doti delle monache (c. 22r)<br />
216. 1599, marzo 8<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />
Ordine sopra le zitelle (c. 91r)<br />
217. 1599, luglio 12<br />
Breve apostolico<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, n. 8; cfr. SASF,<br />
ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino XIV, Libro XIV, n. 37.<br />
Breve di Clemente VIII sopra <strong>la</strong> moderazione delle doti nel<strong>la</strong> città di Foligno<br />
218. 1599, dicembre 6<br />
Riformanze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1598-1600), n. 86.<br />
Sopra le doti (cc. 160v-161r)<br />
219. [Sec. XVI]<br />
Capitoli<br />
SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro II, n. 5.<br />
Capitoli sopra le doti e donazioni<br />
220. 1600, ottobre 9<br />
Polizze<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />
La pregmatica si dia a vulgarizzare (c. 106v)
Foligno<br />
FONTI<br />
1. 1350, agosto 16 (in copia del 1443)<br />
Statuti<br />
De corruptis mortuorum<br />
387<br />
Item dicimus et ordinamus quod in funere mortuorum sive alicuius defuncti<br />
nullum corruptum fiat per aliquos sive aliquas nisi tantum in domo defuncti vel<br />
in qua defunctus moriretur. Et nul<strong>la</strong> mulier audeat accedere cum candelis ad<br />
ecclesiam ad quam corpus defuncti defertur quando ipsum corpus ad ecclesiam<br />
fertur vel portatur. Et cuilibet liceat in domo in qua corpus defuncti iacuerit<br />
corruptum facere prout sibi p<strong>la</strong>cuerit. Corruptum 1 vero intelligatur hoc modo,<br />
videlicet: quod si quis sibi birrectum, caputeum vel cappel<strong>la</strong>m extraxerit, vel<br />
de<strong>la</strong>niaverit sibi pannos, vel manus sibi dederit ad faciem sive sibi capillos extraxerit,<br />
in 100 solidis denariorum communi Fulginei vice qualibet condennetur. Et<br />
ad hoc ut predicta serventur, precones sive banditores dicti communis, omni<br />
occasione remota, ire debeant ad domos ipsorum defunctorum et ad ecclesiam<br />
in qua seu ad quam corpora ipsorum portarentur et ad funera ipsorum defunctorum,<br />
ad penam X solidorum denariorum pro quolibet et vice qualibet, et<br />
gridare debeant et teneantur voce preconia ita quod omnes persone masculi et<br />
femine ibidem stantes audire valeant presens capitulum et contenta in eo ipsaque<br />
debeant firmiter observare ad penam 100 solidorum denariorum. Et notarius<br />
malleficiorum dicte civitatis qui pro tempore fuerit, ad ecclesiam ad quam ipsum<br />
corpus defertur, teneatur et debeat accedere et inquisitionem facere de predictis;<br />
et si potestas vel capitaneus fuerit negligens in faciendo vel fieri faciendo predicta<br />
et inquisitionem de predictis et in condennando illos vel il<strong>la</strong>s quos vel quas<br />
culpabiles invenerint, quotiens contrafecerint et negligentes fuerint in 100 libris<br />
denariorum per sindicum ipsius communis debeant condennari. Et quilibet possit<br />
1 Sul margine destro: Quid sit corructum facere.
388 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ipsum potestatem ac capitaneum denuntiare dicto sindico in fine sui regiminis,<br />
et habeat quartam partem banni.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona debeat inquirere aliquem seu aliquam causa eundi<br />
ad aliquem mortuum vel causa faciendi ob<strong>la</strong>tiones seu offertas, de nocte ante<br />
sonum campane que pulsatur de mane ad primam. Item 2 quod nul<strong>la</strong> mulier<br />
possit nec debeat remanere in domo de qua corpus mortui vel mortue emissum<br />
seu extractum fuerit postquam ipsum corpus de domo predicta fuerit ad ecclesiam<br />
deportatum, nisi talis mulier attinuisset tali defuncto consanguinitate vel<br />
affinitate usque in terium gradum, et que contrafecerit in 100 solidis denariorum<br />
communi Fulginei condennetur et quilibet possit contafacientem accusare et habeat<br />
medietatem banni.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona debeat ire ad aliquam offertam extra civitatem Fulginei<br />
ad penam 100 solidorum denariorum, et cuilibet liceat contrafacientem accusare<br />
et habeat medietate banni.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona debeat mictere panem ad domum, que olim fuisset<br />
alicuius defuncti, pro offerta vel ipsius causa sub dicta pena. Et quod unicuique<br />
liceat morari ad officium dum corpus defuncti erit in ecclesia sine pena et banno,<br />
dummodo non faciat corruptum. Et si potestas in predictis fuerit negligens<br />
perdat de suo sa<strong>la</strong>rio 100 libras denariorum.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona induat se de aliquo panno nigro occasione tristitie<br />
vel mortis alicuius defuncti, nec debeat de<strong>la</strong>niare sibi manicas seu pannos de<br />
dorso nec de<strong>la</strong>niatos portare, pena 25 librarum denariorum in quibus contrafaciens<br />
communi Fulginei condennetur, dummodo hec non vendicent sibi locum<br />
nec se extendant ad uxorem talis defuncti.<br />
Item quod uxor cuiuscumque defuncti non possit nec debeat extra domum<br />
se induere aut induy facere aliquo panno viduvali, nec se decingere aut decingi<br />
facere, recingere aut recingi facere aliquam centuram, nec etiam expoliare aut<br />
expoliari facere aliquo panno Et que contrafecerit in predictis vel aliquo predictorum<br />
in 25 libris denariorum Perusinorum communi Fulginei condennetur.<br />
Et hec intelligantur tempore mortis et quo fieret dolentia sive corruptum viri<br />
dicte talis mulieris.<br />
Item quod nullus de aliqua quacumque fraternitate possit nec debeat ad<br />
funus alicuius mortui ire seu stare indutus aliquo saccho seu alio panno de cilitio<br />
et ve<strong>la</strong>ta facie, sed tantum ire et stare possit indutus propriis et solitis pannis<br />
et continuis vestimentis, nec etiam tempore funeris alicuius mortui dicere seu<br />
facere aliquod officium seu <strong>la</strong>udes vel alias cantilenas. Et qui contrafecerit in 100<br />
solidis denariorum communi Fulginei condennetur.<br />
Item 3 quod nullus audeat commedere in domo alicuius mortui vel filiorum<br />
2 Sul margine destro: Quod in domo alicuius mortui non remaneat aliquis nisi coniuncti<br />
ei usque in tertium gradum.<br />
3 Sul margine destro: Quod nullus commedat in domo defuncti il<strong>la</strong> die etc., nisi<br />
frater, soror, socrus et socer.
Foligno<br />
389<br />
vel alicuius sui convicini nisi esset frater vel soror carnalis, socer et socrus, et<br />
hoc a die qua talis mortuus sepultus fuerit usque ad XV dies proximos. Et<br />
quod nul<strong>la</strong> persona possit nec debeat, exceptis personis superius nominatis,<br />
aliquod ensenium facere nec panem seu vinum aut carnes, nec aliquid aliud<br />
quod trahi possit ad ensenium, mictere ad domum predictam. Et qui contrafecerit<br />
in 25 libris denariorum dicto communi debeat condennari, tam mictens<br />
quam ille ad cuius domum predicta vel aliquod predictorum portarentur et in<br />
cuius domo convivium fieret, quam etiam quilibet ex commedentibus in convivio<br />
supradicto. Et notarius malleficiorum dicte civitatis teneatur et debeat ire<br />
ad domum mortui et inquirere de predictis. Et nul<strong>la</strong> mulier ire debeat ad<br />
aliquem mortuum extra districtum Fulginei pena 100 solidorum denariorum, in<br />
quibus de dote ipsius mulieris ducte per aliquam consanguineam defuncti vel<br />
defuncte. Item quod potestas civitatis Fulginei qui pro tempore fuerit teneatur<br />
et debeat, vinculo iuramenti et pena 200 librarum denariorum de suo sa<strong>la</strong>rio,<br />
in primo consilio quod fieret tempore sui regiminis infra octo dies facere legi<br />
presens capitulum et omnia et singu<strong>la</strong> in ipso contenta executioni mandare sub<br />
pena predicta. Et nihilominus ea bandiri facere per loca solita et consueta<br />
dicte civitatis.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier seu uxor alicuius defuncti debeat recingi seu accingi<br />
per aliquam personam die qua maritus decesserit seu sepelliretur, nec post,<br />
extra domum, publice vel occulte, nec ut supra dictum est se induere aut<br />
indui facere aliquo panno viduvali nec se expoliare aut expoliari facere. Et si<br />
qua contrafecerit, tam ipsa mulier quam ille qui eam accingeret vel decingeret<br />
aut indueret vel expoliaret, in 25 libris denariorum pro quolibet ipsorum per<br />
potestatem dicte civitatis Fulginei debeat condennari. Et quilibet possit contrafacientem<br />
accusare et denuntiare et habeat medietatem banni et nomen accusatoris<br />
aut denuntiatoris teneatur secretum, et credatur iuramento ipsius accusatoris<br />
seu denuntiatoris cum uno teste. Item quod nul<strong>la</strong> persona de civitate<br />
Fulginei vel districtu seu etiam aliunde audeat vel presumat portari facere per<br />
civitatem Fulginei vel eius districtum ad sepelliendum aliquod corpus mortuum<br />
detectum sive discopertum, ad penam 25 librarum denariorum, per heredes<br />
ipsius mortui vel per illum seu il<strong>la</strong>m qui vel que eydem succederet, solvendarum<br />
communi predicto. Et quod nul<strong>la</strong> persona corpus mortuum sic detectum<br />
portare debeat ad sepelliendum, pena X librarum denariorum pro quolibet et<br />
vice qualibet, in quibus penis contrafacientes per potestatem seu capitaneum<br />
debeat condennari.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier in dicta civitate Fulginei vel districtu possit nec<br />
debeat occasione mortis alicuius persone incedere aut stare ad modum viduvalem,<br />
nec balsum portare in capite obmictere, nec pannos fuscos seu bruttos in<br />
capite deferre, pena et banno 100 solidorum denariorum pro qualibet et vice<br />
qualibet qua aliqua mulier contrafecerit, que pena veniat in communi Fulginei<br />
dummodo hoc locum non habeat in uxorem alicuius mortui, cui tali uxori<br />
liceat occasione mortis sui viri incedere et stare ut sibi p<strong>la</strong>cuerit et videbitur<br />
conveniri.
390 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit nec debeat in aliquo monesterium seu loco<br />
religioso, occasione mortis alicuius persone, facere aliquod corruptum sub pena<br />
predicta pro qualibet persona et vice qualibet qua contrafecerit, liceat enim ea<br />
die tantum qua corpus defuncti traditum fuerit ecclesiastice sepulture illis personis<br />
de domo, de qua emissum fuerit corpus defuncti seu de qua fuisset talis<br />
defunctus, accedere ad monesterium et locum religiosum quod et quem voluerint<br />
cum IIII personis tantum; et si talis persona de domo dicti defuncti, e<strong>la</strong>psa die<br />
predicta, corruptum fecerit in monesterio seu loco predicto in 25 libris denariorum<br />
communi Fulginei condennetur. Et si qua persona ultra dictum numerum et<br />
formam predictam iverit in 100 solidis denariorum communi Fulginei condennetur.<br />
Et potestas et capitaneus et eorum officiales teneatur inquirere super predictis,<br />
et repertos culpabiles punire et condennare in penis predictis vinculo iuramenti<br />
et pena 100 librarum denariorum de eorum sa<strong>la</strong>rio communi Fulginei applicandorum.<br />
De sponsalitiis et ordine servando in illis<br />
Item nos statutarii supradicti singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> apponita et descripta in statuto<br />
communis Fulginei et contenta in eis, tractantia de sponsalitiis et de modo<br />
et ordine tenendo in illis, approbamus; et il<strong>la</strong> eadem nos facimus et firmamus<br />
et valere volumus in omnibus et per omnia ac si in presenti statuto populi<br />
essent seriatim apponita et descripta, hec enim addentes eisdem, quod contenta<br />
in ipsis capitulis locum non habeant nec se extendant ad preterita sed<br />
tantum ad presentia et futura. Item quod nul<strong>la</strong> persona, tempore celebrationis<br />
aliquarum sponsalitiarum nec non nuptiarum, possit nec debeat psallere nisi<br />
tantum in domo seu domibus ubi esset vel fieret celebratio supradicta et non<br />
alibi, et que contrafecerit in 100 solidis denariorum communi Fulginei condennetur.<br />
Item quod quelibet mulier, que habuisset alium virum et demum<br />
transiret ad secunda vota seu cum alio contraheret matrimonium possit et sibi<br />
sit licitum movere se dum transducetur ad domum ipsius sui viri a domo<br />
ipsius talis mulieris seu a qua moraretur tempore ipsius trasductionis et non<br />
ab aliqua ecclesia. Item quod si qua mulier incurreret aliquam penam eo quod<br />
faceret contra ordinamenta loquentia de supradictis sponsalitiis seu sponsaliis,<br />
il<strong>la</strong>m penam solvere teneatur et debeat de bonis suis dotalibus seu aliis que<br />
haberet.<br />
Quod potestas et capitaneus habeant partes de pecunia quam facient<br />
devenire in communi ab illis qui facerent contra statuta loquentia de<br />
sponsalitiis et corruptis mortuorum<br />
Item dicimus et ordinamus ad hoc ut potestas et capitaneus et eorum officiales<br />
avidiores existant in faciendo in communi Fulginei ab inobedientibus pe-
Foligno<br />
391<br />
cuniam devenire, quod quicumque ex predictis potestate aut capitaneo aut officialibus<br />
eorumdem faciet in dicto communi aliquam pecuniam devenire ab illis<br />
qui facerent seu venirent, contra formam statutorum loquentium de sponsalitiis<br />
aut de corruptis mortuorum, habeat et habere debeat de dicta pecunia duos<br />
solidos denariorum pro qualibet libra ipsius pecunie, capitulo aliquo quod in<br />
contrarium loqueretur non obstante.<br />
De bactemagliis et manciis non faciendis ultra quantitatem decem solidorum<br />
Item dicimus et ordinamus ac presenti statuto firmamus quod nul<strong>la</strong> persona<br />
de civitate Fulginei vel eius districtu, cuiuscumque status et conditionis existat,<br />
audeat vel presumat per se vel alium quocumque colore quesito alicui suo affigliato<br />
aut affigliata in quo vel qua tempore battismi aut crismatis manum tenuerit,<br />
aut pro quo vel qua fidem dicto tempore promiserit et batizari voluerit et<br />
petierit facere vel fieri facere aliquam extrenam sive manciam, nec aliquos pannos<br />
sive battemaglias vel aliquid aliud quocunque nomine censeatur, premissorum<br />
occaxione, in quibus expendat aut expendi faciat nec solvat ultra quantitatem<br />
X solidorum denariorum pro quolibet illorum qui manum tenuerit in predictis<br />
aut aliquo predictorum battismi et crismatis pena 25 librarum denariorum<br />
pro quolibet contrafaciente et vice qualibet; in quibus per potestatem civitatis<br />
Fulginei communi Fulginei contrafaciens condennetur et quilibet possit contrafacientem<br />
accusare et habeat quartam partem banni. Et hoc capitulum potestas<br />
predictus bandiri faciat per dictam civitatem in locis consuetis infra octo dies ab<br />
introytu sui officii, ut persone de dicta civitate et districtu ingiorantiam aliquam<br />
pretendere non possint.<br />
2. 1426, marzo 15<br />
Riformanze<br />
De modo et ordine dando in moribus ...<br />
Congregato et coadunato consilio communis et populi civitatis Fulginei in<br />
pa<strong>la</strong>tio dicti communis, solita residentia dominorum priorum populi civitatis eiusdem,<br />
in saletta inferiori dicti pa<strong>la</strong>tii, iuxta cancel<strong>la</strong>riam dicti communis, ut moris<br />
est, et ubi solitum est consilia communis et populi dicte civitatis congregare,<br />
ad sonum maioris campane communis Fulginei et requisitionem et vocem tubatoris<br />
et bampnitoris communis predicti, de mandato spectabilis militis et legum<br />
doctoris domini Appollonii de Boncompagnis de Visso, vicarii magnifici et excelsi<br />
domini Corradi de Trinciis dicte civitatis Fulginei etcetera, pro Sancta Romana
392 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Ecclesia et domino nostro papa in temporalibus vicarii generalis ac vexilliferi<br />
iustitie et populi civitatis eiusdem (...)<br />
In quo quidem consilio de mandato supradictorum dominorum vicarii et<br />
priorum, lecte, exposite et dec<strong>la</strong>rate fuerunt infrascripte proposite (...)<br />
Secundo de modo et ordine dandis in moribus vivendi in expensis matrimoniorum<br />
sive sponsalitiarum tam ante tempus quam in tempore nuptiarum et transductionis<br />
sponse ad domum viri et tam in refrenandis ornamentis et iocalibus que<br />
deferunt insupportabiliter domine et mulieres civitatis Fulginei quam de inordinatis<br />
sumptibus qui fiunt in convitis sive convivalibus sponsalitiorum et quid p<strong>la</strong>ceat<br />
presenti consilio confirmare, addere vel diminuire in certis ordinamentis antiquis<br />
super sponsalitiis et sepulcris mortuorum ad relevandum et divertendum homines<br />
civitatis et comitatus Fulginei ab expensis insupportabilibus et inutilibus que ordinamenta<br />
antique reformationis lecta fuerunt per me cancel<strong>la</strong>rium infrascriptum in<br />
presenti consilio ad pleniorem intelligentiam consiliariorum et etiam circa vestimenta<br />
et ornamenta que noviter ferunt mulieres que insupportabilia sunt (...)<br />
Ser Franciscus ser Rainaldi, unus ex consiliariis existentibus in dicto consilio,<br />
surgens dixit et consuluit super quinque propositis supradictis, et primo supra<br />
prima proposita (...). Alia remisit magnifico domino nostro Corrado et dominis<br />
prioribus civitatis Fulginei cum illis civibus quos eligerint et vocaverint et quod<br />
factum et ordinatum fuerit per ipsos et vocandos ab eis in predictis habeat plenam<br />
firmitatem roboris (...).<br />
Magister Petrus Bartoli, alter ex consiliariis existentibus in dicto consilio,<br />
surgens dixit et consuluit (...) super predictis propositis prout et sicut dixit et<br />
consuluit predictus ser Franciscus, primus consultor. Addens super quinta proposita<br />
(...). Alia in aliis prepositis contenta remisit magnifico domino nostro Corrado<br />
et dominis prioribus cum aliis civibus quos voluerint vocare ad terminanda<br />
predicta ut dictum est (...).<br />
Nico<strong>la</strong>us Nico<strong>la</strong>i Picche, unus alter ex consiliariis (...), dixit et consuluit (...)<br />
quod circa ordinamenta sponsalitiorum et indumentorum dominarum non fiat<br />
ordo per quem deguastentur indumenta et ornamenta facta sed serventur ipsa<br />
ornamenta et possint portari quia qui fecit il<strong>la</strong> fecit expensis suis et quicumque<br />
vult facere faciat, pro libito voluntatis, suis expensis (...).<br />
P<strong>la</strong>cuit et visum fuit dominis prioribus supradictis mictere ad partitum dictum<br />
et consilium reditum per ser Franciscum ser Rainaldi et confirmatum per<br />
magistrum Petrum Bartoli consiliarios supradictos sane et optime dicentes et consulentes<br />
super propositis de modo et ordine dandis in moribus vivendi in sumptibus<br />
sponsalitiorum, corruptorum et sepulcrorum mortuorum et etiam ornamentorum<br />
mulierum insupportabilium quod ordinanda et providenda super ipsis proposita<br />
remictantur magnifico domino nostro Corrado de Trinciis et dominis prioribus<br />
dicte civitatis cum illis civibus quos voluerint vocare et eligere; et quod<br />
factum et ordinatum fuerit per ipsos et vocandos ab eis in predictis habeat plenam<br />
roboris firmitatem auctoritate presentis consilii.<br />
Unde de mandato dictorum priorum, datis fabis loco palluctarum, a forma<br />
statutorum populi civitatis Fulginei, dictarum ipsis dominis prioribus et
Foligno<br />
393<br />
consiliariis existentibus in dicto consilio per Marianum Angelilli, unum ex<br />
tubatoribus communis Fulginei, et facto et misso diligenti partito per me<br />
Benedictum cancel<strong>la</strong>rium infrascriptum de mandato ipsorum dominorum priorum<br />
ad busso<strong>la</strong>s et palluctas in hunc modum videlicet: quod quicumque vult<br />
et sibi p<strong>la</strong>cet consilium et dictum redditum per dictum ser Franciscum et<br />
confirmatum per dictum magnificum Petrum consiliarios supradictos super<br />
propositis supradictis ut supra patet et reperitur, mictat fabam suam, sibi<br />
datam loco pallucte, in bussu<strong>la</strong>m albam del sic; et quicumque vult et sibi<br />
p<strong>la</strong>cet contrarium mictat fabam suam, sibi datam ut supra, in bussu<strong>la</strong>m rubeam<br />
del non; et recollectis fabis predictis in dictis bussulis per dictum Marianum<br />
tubatorem at dictis consiliariis ut moris est et publice et pa<strong>la</strong>m alta<br />
voce unatim numeratis in quodam bacili de ottono per me Benedictum cancel<strong>la</strong>rium<br />
et notarium reformationum dicti communis, reperte fuerunt fabe<br />
XXXI in bussu<strong>la</strong> alba del sic, non obstante una faba reperta in bussu<strong>la</strong> rubea<br />
del non in contrarium premissorum; et ita fuit dictum partitum obtentum et<br />
reformatum.<br />
3. 1426, marzo 15<br />
Riformanze<br />
Electio sex bonorum civium super ordinamentis componendis<br />
Supradicti domini priores existentes in unum in pa<strong>la</strong>tio supradicto et curis<br />
et vigiliis eorum officio incumbentibus pro bono et utili communis et<br />
populi civitatis Fulginei diligentissime intendentes, ex auctoritate eis concessa<br />
in consilio populi et communis civitatis predicte ut supra (...) potuerunt et<br />
valuerunt de voluntate et consensu magnifici domini Corradi de Trinciis (...)<br />
eligerunt, vocaverunt et deputaverunt infrascriptos bonos civies dicte civitatis<br />
ad ordinandum, providendum et faciendum ordinamenta ad conservationem<br />
et relevationem civium dicte civitatis a sumptibus sponsalitiorum, corruptorum<br />
et sepulcrorum mortuorum una cum ipsis dominis prioribus et ad addendum,<br />
minuendum vel confirmandum ordinamentis antiquis quidquid eis<br />
videbitur et p<strong>la</strong>cebit, nec non ad ordinandum, providendum et reformandum<br />
super vestibus et immoderatissimis portamentis et ornamentis mulierum videlicet:<br />
ser Francischum ser Raynaldi, Petrum Nico<strong>la</strong>i domini Petri, de terçerio Superiori;<br />
magistrum Petri Bartoli, Bertum Christofani, de terçerio Mediocri;<br />
Iannem ser Berardi, Benentisum Iacobi domini Crissii, de terçerio Sanctorum<br />
Iohannis et Nico<strong>la</strong>i.
394 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
4. 1426, marzo 16<br />
Riformanze<br />
Ordinamenta super sponsalitiis, corruptis mortuorum et ornamentis<br />
mulierum 4<br />
[Invocatio]<br />
Ad honorem, <strong>la</strong>udem et reverentiam Omnipotentis et sue gloriosissime matris<br />
beatissime virginis Marie, beatorum apostolorum Petri et Pauli et aliorum<br />
apostolorum ac beati Felitiani martiris, protectoris, defensoris et gubernatoris<br />
communis et populi civitatis Fulginei et omnium sanctorum et sanctarum celestis<br />
curie; et ad honorem, statum et reverentiam sacrosancte universalis Ecclesie et<br />
sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini Martini divina providentia<br />
pape quinti, et reverendissimorum dominorum cardinalium et eorum canonice<br />
4 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 5, 1426, marzo 16. Statuti, Invocatio – Ordinamenta super sponsalitiis,<br />
corruptis mortuorum et ornamentis mulierum; Exordium et statutarii – ... visis primo,<br />
repetitis, relectis et recensitis certis veteribus ordinamentis super hac materia de sponsalitiis<br />
et sepulcris. E le rubriche:<br />
De donis non faciendis per virum uxori et converso<br />
De conviviis non faciendis in sponsalitiis et certo alio tempore<br />
Quod sponsa recipi debeat ab ecclesia a suo marito ut infra<br />
Quot hominibus et quot dominabus possit dar comedi in nuptiis<br />
Quod proximior consaguineus possit ire ad videndum sponsam et recipi<br />
Quod proximior consanguineos possit reducere et convivare sponsam<br />
Quod sponsus et sponsa non possint donare invicem nisi quantum presentibus statutispermictitur<br />
Quod notarius qui rogatus fuerit de aliquo matrimonio notificet potestati<br />
Quod transductio sponse notificetur potestati uno die ante<br />
De inquisitione fienda per potestatem de predictis<br />
Nota quod sponsalitie cum forensibus non includuntur in predictis<br />
De giogiis et ornamentis per mulieres non portandis<br />
De modo et numero argenti et auri deferendi per dominas in Fulgienum<br />
De caudis non portandis in vestimentis et frappis et franciis<br />
De balçis, capputeis et cappellinis non portandis per mulieres<br />
De quanto panno debeant fieri vestimenta et pena contrafacientum et incidentium<br />
sive suuentium ipsa<br />
Reservatio de balçittis et franciis in col<strong>la</strong>rettis et manichittis<br />
Quod nemo portet detectum iupparellum curtum sine ghelleri<br />
De corruttis et sepolturis mortuorum et modis tenendis in eis<br />
De quantitate cere que potest haberi et dispensari ad funus<br />
Qui presbiteri, fratres, monaci vel religiosi interesse possint sepulture et qualiter<br />
De ob<strong>la</strong>tionibus non faciendis octava die post sepulturam alicuius defuncti.<br />
In questo unico caso, è stato adottato il corsivo fra parentesi quadre per evidenziare i<br />
titoli delle rubriche statutarie, non presenti nel testo del<strong>la</strong> riformanza.
Foligno<br />
395<br />
intrantium successorum; et ad honorem, statum, magnificentiam et exaltationem<br />
magnifici et excelsi domini Corradi nati magnifice et digne memorie Ugolini de<br />
Trinciis 5 pro Sancta Romana Ecclesia et domino nostro papa civitatis et comitatus<br />
Fulginei et nonnul<strong>la</strong>rum aliarum terrarum, castrorum et locorum vicarii generalis<br />
ac vexilliferi iustitie et populi dicte civitatis Fulginei, et ad honorem, conservationem<br />
et augmentationem presentis boni et pacifici status prefati magnifici et<br />
excelsi domini et populi dicte civitatis Fulginei, et pacem, unionem et manutentionem<br />
civium et comitatentium dicte civitatis, et confuxionem volentium contrarium<br />
attentare.<br />
[Exordium et statutarii]<br />
Spectabiles et nobiles viri dominus Appollonius domini Kataldi de Boncompagnis<br />
de Visso, vicarius prefati magnifici et excelsi domini Corradi de Trinciis,<br />
ser Cicchus Antonii de terçerio superiori, Massiolus Francisci de terçerio mediocri,<br />
Perus Angelus Angeli Becchafumi de terçerio Sanctorum Iohannis et Nico<strong>la</strong>i<br />
et ser Bartolomeus ser Iohannis Germani prior novellus de terçerio mediocri,<br />
domini priores populi civitatis Fulginei existentes, in unum congregati et coadunati<br />
in pa<strong>la</strong>tio communis Fulginei, solita residentia dominorum priorum populi<br />
civitatis eiusdem et in quadam salecta sive caminata inferiori dicti pa<strong>la</strong>tii, more<br />
solito, una cum egregiis et prudentibus viris ser Francisco ser Raynaldi et Petro<br />
Nico<strong>la</strong>i domini Petri de terçerio superiori, magistro Petro Bartoli et Berto Christofani<br />
de terçerio mediocri, Ianne ser Berardi et Benentiso Iacobi domini Crissii<br />
de terçerio Sanctorum Iohannis et Nico<strong>la</strong>i, sex bonis hominibus electis, vocatis,<br />
nominatis et deputatis per dictos dominos vicarium et priores super ordinamentis,<br />
reformationibus et statutis faciendis, edendis, componendis et ordinandis super<br />
sponsalitiis et sepulcris mortuorum civitatis et comitatus Fulginei; ne sumptus<br />
inmoderatos et insupportabiles dicti cives et comitatenses dicte civitatis Fulginei<br />
incurrant; ex auctoritate et facultate eis concessa per consilium <strong>generale</strong> dicti<br />
communis Fulginei, intendentes et cupientes reipublice et totius populi Fulginatis<br />
utilitatibus et salubritatibus providere, et cives, comitatenses civitatis eiusdem 6 a<br />
superfluis, intollerabilibus et illicitis expensis et sumptibus relevare; habentes<br />
auctoritatem et facultatem tam ex forma statutorum populi civitatis predicte quam<br />
vigore reformationis consilii generalis communis civitatis predicte, quam habet<br />
commune et populus et omnia consilia civitatis eiusdem in statuendo, ordinando<br />
et reformando et statuta, ordinamenta et reformationes faciendo, condendo et<br />
ordinando in civitate predicta pro bono et utili dicte civitatis et pro veris et<br />
evidentibus utilitatibus et comodis omnium predictorum, auctoritate et facultate<br />
5 L’abrasione del nome di Corrado de’ Trinci si presenta successivamente nelle altre due<br />
occasioni in cui il nome compariva. Il Messini in almeno due casi integrò con <strong>la</strong> postil<strong>la</strong><br />
marginale del cod. B: ... exaltationem magnifici et excelsi domini domini Corradi de Trincis<br />
de Fulgineo, cfr. nota 2 di p. 331.<br />
6 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge ab expensis et sumptibus intollerabilibus,<br />
superfluis et inlicitis.
396 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
predictis omni modo, via, iure, causa et forma quibus magis melius et validius<br />
potuerunt et debuerunt; unanimiter et concorditer et ipsorum nemine discordante,<br />
visis primo, repetitis, relectis et recensitis certis veteribus ordinamentis super<br />
hac materia de sponsalitiis et sepulcris mortuorum iam editis et compositis; et<br />
omnibus denucleatis et recollectis que videnda, denucleanda et recolligenda fuerunt<br />
in predictis et quolibet predictorum. Statuentes ordinaverunt et reformaverunt<br />
et hoc invio<strong>la</strong>bili decreto sanciendo firmaverunt, videlicet:<br />
[De donis non faciendis per virum uxori et e converso]<br />
In primis quidem quod de cetero nul<strong>la</strong> persona cuiuscumque status, gradus,<br />
conditionis aut dignitatis existat, audeat vel presumat tempore alicuius<br />
matrimonii contrahendi in civitate vel comitatu Fulginei mictere, dare vel concedere<br />
per se vel alium, tacite vel expresse, aliquo quesito colore aliquam giogiam<br />
auream vel argenteam aut <strong>la</strong>pides pretiosos vel pernas aut aliquod hensenium<br />
seu presente; nec aliquid aliud alterius generis in pecunia vel rebus; nec<br />
post contractum matrimonium, aliquo tempore, publice vel pa<strong>la</strong>m alicui sponse;<br />
nec ipsa sponsa nec aliqua persona pro ea possit nec debeat recipere ad<br />
penam viginti quinque librarum denariorum vice qualibet et a quolibet contrafaciente<br />
exigendam de facto per potestatem dicte civitatis et cammerario communis<br />
Fulginei irremisibiliter persolvendam; nec aliqua persona dicto tempore<br />
det vel dari faciat dicto tempore sponso aliquod donum sive hensenium, modo<br />
aliquo, tacite vel expresse, ad dictam penam exigendam et applicandam communi<br />
Fulginei ut supra; nec ipse sponsus possit recipere nec debeat sub pena<br />
predicta.<br />
[De conviviis non faciendis in sponsalitiis et certo alio tempore]<br />
Item statuentes ordinaverunt et reformaverunt quod postquam facte [et celebrate]<br />
fuerint dicte sponsalitie et celebrate nec ante nec tempore celebrationis<br />
ipsarum sponsalitiarum nec post, per sponsum nec per aliquem consaguineum<br />
vel affinem ipsius sponsi vel sponse, nec per aliquam aliam personam ex<br />
parte sponsi vel sponse, tempore nuptiarum, fiant aliqui corredi, provedalie vel<br />
convivia; nec aliqua alia conmestio in cibis vel potibus; et intelligantur fecisse<br />
ipsum convivium si fecerint infra mensem a die transductionis sponse ad domum<br />
sponsi, ad dictam et supradec<strong>la</strong>ratam penam committendam vice qualibet<br />
qua fuerit contrafactum et a contrafaciente quolibet persolvendam et ut supradicto<br />
communi Fulginei applicandam; salvo quod sponsus possit mictere sponse<br />
sue indumenta et alia arredamenta, et quod sponsa possit portare ad domum<br />
mariti pannos lineos pro se et suo sponso, et salvo etiam quod sponsus<br />
possit ire ad commedendum ad domum sponse illo die quo contraxerit matrimonium<br />
seu sponsalitias cum quatuor sotiis tantum; et quod ex parte sponse<br />
possint esse dicto die ad dictam commestionem extra familiam et habitationem<br />
domus de qua est ipsa sponsa sex viri et sex domine de consanguineis et aliis<br />
ut sibi p<strong>la</strong>cuerit, et ab illo die in antea ipse sponsus possit ire ad domum<br />
sponse cum uno sotio tantum; et similiter sponsus die quo duxerit dictam<br />
sponsam possit dare commedere sex hominibus et sex mulieribus extra familiam<br />
domus et non pluribus.
Foligno<br />
397<br />
[Quod sponsa recipi debeat ab ecclesia a suo marito ut infra]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod eo die quo sponsa transducitur ad<br />
domum mariti recipiatur et recipi debeat de aliqua ecclesia, et cum dicta sponsa<br />
mictantur quatuor viri tantum et quatuor domine ab ipsa ecclesia usque ad domum<br />
mariti; et maritus teneatur mictere pro dicta sponsa ad dictam ecclesiam et<br />
non ad alium locum il<strong>la</strong>s personas quas voluerit usque in dictum numerum et a<br />
dicta ecclesia usque ad domum mariti; ad penam viginti quinque librarum ut<br />
supra solvendam et applicandam, salvo quod quando talis sponsa esset vidua<br />
non subiaceat hiis ordinamentis et reformationibus quantum ad eumdum ad ecclesiam<br />
et ab ea recedendum.<br />
[Quot hominibus et quot dominabus possit dari et comedi in nuptiis]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod maritus sive sponsus possit impune<br />
die transductionis predicte habere ad commedendum ultra illos de domo sex<br />
alios homines et sex alias mulieres, ita quod in totum sint sex masculi et sex<br />
femine, ultra illos de domo, et possit habere sex servitores et non ultra; pena<br />
xxv librarum denariorum ut supra solvenda et applicanda.<br />
[Quod proximior consanguineus possit ire ad videndum sponsam et recipi]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod secundo die post transductionem<br />
sponse proximior consanguineus ipsius sponse cum quatuor sotiis possit ire ad<br />
videndum ipsam sponsam ad domum viri et ibi conmedere; et maritus possit<br />
habere dicto die sex homines ultra predictos venientes cum dicto proximiore<br />
consanguineo sponse ad commedendum, dummodo aliquod hensenium non fiat<br />
per aliquam partium, ad dictam penam XXV librarum ut supra exigendam et<br />
communi Fulginei applicandam.<br />
[Quod proximior consanguineus possit reducere et convivare sponsam]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod proximior consanguineus dicte<br />
sponse quando convivaverit et reduxerit ipsam sponsam ad domum suam, ut<br />
fieri consuetum est, possit dare commedere sex hominibus et sex mulieribus,<br />
ultra illos de domo, et tribus servitoribus; et predicta locum non habeant in<br />
forensisibus preter quam in donando.<br />
[Quod sponsus et sponsa non possint donare invicem nisi quantum presentibus<br />
statutis permictitur]<br />
Item ordinaverunt quod et reformaverunt quod nec sponsus nec aliquis ex<br />
consanguineis suis nec alia persona pro eo possit mictere vel portare aliquod<br />
genus calciamentorum sponse nec alicui pro ea, nisi tantum unum par calzolorum<br />
de panno <strong>la</strong>ne et unum par calciamentorum pro ipsa sponsa; nec ipsa<br />
sponsa predicta nec aliquis eius consanguineus possit nec debeat presentare<br />
ipsi sponso nec alteri pro eo vel mictere aliquos pannos lineos vel canape vel<br />
alterius generis, ad dictam penam xxv librarum ut supra solvendam et applicandam.<br />
[Quod notarius qui rogatus fuerit de aliquo matrimonio notificet potestati]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod notarius qui rogatus fuerit de dicto<br />
matrimonio teneatur et debeat infra otto dies a die rogationis significare dictum<br />
matrimonium potestati civitatis Fulginei; et quod ipse potestas teneatur et debeat
398 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
subito, facta notificatione, mictere pro contrahentibus dictum matrimonium et<br />
eos monere de predictis quod ipsa debeant observare.<br />
[Quod transductio sponse notificetur potestati uno die ante]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod sponsus et sponsa seu alter pro eis<br />
teneantur et debeant uno die ad minus antequam ducat dictam sponsam ad eius<br />
domum significare domino potestati civitatis Fulginei qualiter die sequenti intendit<br />
suam sponsam ducere ad domum suam, ad penam decem librarum a contrafaciente<br />
solvendarum et communi Fulginei applicandarum. Qui potestas incontinenti<br />
facta dicta notificatione teneatur et debeat scribi facere per unum ex suis<br />
notariis malleficiorum nomina sponsi et sponse, et ad domos sponsi et sponse<br />
debeat idem notarius accedere singulis dictis diebus et requirere et videre si<br />
contra predicta vel aliquid predictorum esset in aliquo contrafactum, et repertos<br />
culpabiles punire et penam exigere de facto et ad manus camerarii dicti communis<br />
facere pervenire ut supra continetur.<br />
[De inquisitione fienda per potestatem de predictis]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod dictus dominus potestas teneatur<br />
et debeat vinculo iuramenti de predictis omnibus diligentem inquisitionem facere<br />
quolibet mense, pena ducentarum librarum denariorum retinenda de ultima terçaria<br />
sui sa<strong>la</strong>rii per camerarium communis Fulginei, tempore sui scindicatus, si<br />
negligens fuerit in predictis in puniendo culpabiles ut supra dictum est.<br />
[Nota quod sponsalitie cum forensibus non includuntur in predictis]<br />
Salvo et reservato quod si aliquis forensis ceperit in uxorem aliquam mulierem<br />
de civitate Fulginei quod liceat ipsi mulieri et suis consanguineis dare, commedere<br />
tam tempore disponsationis quam transductionis omnibus hominibus<br />
quos secum duxerit sponsus; et etiam sex viris et sex dominabus de civitate<br />
predicta ultra consaguineos et familiam domus sue; et quod etiam liceat sponso<br />
qui transduxerit aliquam sponsam forensem extra territorium dicte civitatis Fulginei<br />
dare conmedere omnibus forensibus qui venerint cum dicta sponsa, et sex<br />
hominibus et totidem mulieribus de dicta civitate ultra consanguineos sine aliqua<br />
pena.<br />
[De giogiis et ornamentis per mulieres non portandis]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> mulierum in civitate vel comitatu<br />
Fulginei possit nec debeat portare in capite aliquam coronam, nec in<br />
capite vel in dorso aliquo tempore et aliquo portamento pernas, margaritas, <strong>la</strong>pides<br />
pretiosos, vel aliquod ornamentum auri vel argenti seu rachamati, pena XXV<br />
librarum denariorum a contrafaciente quolibet exigenda et vice qualibet qua fuerit<br />
contrafactum de facto per potestatem civitatis Fulginei et communi Fulginei<br />
applicanda.<br />
[De modo et numero argenti et auri deferendi per dominas in Fulgineum]<br />
Salvo etiam et reservato quod ipse domine et mulieres possint et eis liceat<br />
impune portare corrigiam sive çonam sive schigiale cum auro vel argento seu<br />
mistim et bottones in eorum vestimentis, argenteos seu aureos seu argenteos deauratos,<br />
ita tamen quod computatis bottonibus aureis vel argenteis seu mistim<br />
ut dictum est cum argento seu auro seu argento deaurato quod portaret seu
Foligno<br />
399<br />
detulerit aliqua dominarum et mulierum in corrigia, çona seu schigiali non ascendat<br />
ultra quindecim uncias in pondere. Possint etiam ipse domine et mulieres<br />
portare anulos cuiuscumque pretii et valoris impune, et non intelligantur anuli<br />
cum dicto pondere XV unciarum predictarum nec possit in ipso pondere computari;<br />
et potestas dicte civitatis Fulginei teneatur et debeat vinculo iuramenti singulis<br />
diebus festivis rimari et scrutari facere per ecclesias et stratas dicte civitatis<br />
Fulginei pro contrafacientibus in predictis vel aliquo predictorum, et culpabiles<br />
punire pena predicta totiens quotiens fuerit contrafactum.<br />
[De caudis non portandis in vestimentis et frappis et franciis]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> dominarum et mulierum in<br />
civitate et comitatu Fulginei possit aut valeat portare vel deferre aliquod indumentum<br />
cum cauda; nec aliquo vestimento cum cauda uti; et cauda intelligatur<br />
esse in vestimento seu c<strong>la</strong>mide quando vestimentum seu c<strong>la</strong>mis esset magis longum<br />
seu longa quam usque ad continuum tactum et osculum terre, et traheretur<br />
per terram inhonesto modo; nec possit portare seu deferre aliquod vestimentum<br />
cuiuscumque usus vel forme frappatum neque ornatum cum franciis, neque possit<br />
portare aliquam jorneam ad penam XXV librarum denariorum, pro qualibet<br />
vice et a qualibet persona contrafaciente, auferenda de facto per potestatem Fulginei<br />
et communi Fulginei applicandam.<br />
[De balçis, capputeis et cappellinis non portandis per mulieres]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> dominarum et mulierum in<br />
civitate et comitatu Fulginei possit vel valeat portare seu deferre in capite aliquod<br />
balzum cuiuscumque forme, nec aliquod capputeum seu cappellinam aliquam<br />
syrici seu <strong>la</strong>ne aut franciarum aliquarum neque aliquam compositionem<br />
capillorum qui non essent innati, vivi et naturales proprii capitis deferentis, ad<br />
predictam penam XXV librarum ut supra commictendam, exigendam et applicandam.<br />
[De quanto panno debeant fieri vestimenta et pena contrafacientum et incidentium<br />
sive suuentium ipsa]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> persona de civitate et comitatu<br />
Fulginei sue inco<strong>la</strong> et habitatrix eiusdem faciat seu fieri faciat aliquod vestimentum<br />
seu c<strong>la</strong>midem in quo sive in qua esset maior quantitas panni quam XII<br />
bracchiorum ad bracchium Fulginas, ad penam predictam ut supra exigendam et<br />
applicandam; et liceat cuilibet in dicta civitate et comitatu eiusdem facere et fieri<br />
facere ac portare indumenta supra concessa et non vetita in quibus pro quolibet<br />
sit pannus XII b<strong>la</strong>cchiorum ad b<strong>la</strong>cchium predictum et ab inde infra sine pena et<br />
bampno; et quicumque sutor seu sutrix incideret seu sueret aliquod vestimentum<br />
seu c<strong>la</strong>midem de maiori quantitate panni, quam in presenti ordinamento dec<strong>la</strong>ratum<br />
sit, incidat eamdem penam quam inciderent et portantes dicta indumenta<br />
vetita, auferendam similiter de facto per potestatem Fulginei et communi Fulginei<br />
applicandam.<br />
[Reservatio de balçittis et franciis in col<strong>la</strong>rettis et manichittis]<br />
Reservato etiam et salvo quod domine et mulieres possint in dicta civitate et<br />
eius comitatu portare balzictos, suptus, pannittos honeste forme et sine aliquo
400 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ornamento, et possint etiam portare francias in col<strong>la</strong>retto vestiti et manichittis<br />
honesti modi et honeste grossitudinis.<br />
[Quod nemo portet detectum iupparellum curtum sine ghelleri]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod nullus iuvenum in dicta civitate<br />
Fulginei possit portare iupparellum scopertum et detectum, nisi esset longitudinis<br />
usque prope ienua ad medium pedem a manu, aut portaret ghellere quo coperiretur<br />
iupparellus a centura infra usque ad ienua ad minus, ad penam X librarum<br />
pro quolibet 7 et qualibet vice ut supra applicandam et auferendam.<br />
Super quibus omnibus 8 potestas Fulginei faciat scrutari et rimari, et repertos<br />
sive repertas culpabiles de facto punire penis predictis, et habeat quartam partem<br />
penarum quas venire fecerit in communi predicto de predictis.<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque conditionis<br />
existat possit portare aliquod vestimentum vel ornamentum contra formam<br />
ordinamentorum supradictorum ad penas predictas 9 .<br />
[De corructis et sepolturis mortuorum et modis tenendis in eis]<br />
Ordo super corruttis et sepulcris mortuorum ne fiat sumptus inmoderatus.<br />
Item ordinantes delliberaverunt et hoc invio<strong>la</strong>billi decreto sancientes reformaverunt<br />
quod nul<strong>la</strong> persona cuiuscumque gradus, conditionis aut status existat de<br />
civitate et comitatu Fulginei aut habitans in eisdem audeat vel presumat de cetero<br />
tempore et die mortis, funeris et sepolture alicuius, induere se aliquo indumento<br />
vel vestimento viduali nisi tantum uxor mortui vel defuncti, et contrafaciens<br />
in predictis puniatur in L libris denariorum communi Fulginei apllicandis a<br />
contrafaciente quolibet et vice qualibet inremisibiliter exigendis, salvo quod ottava<br />
die post funus et sepulturam defuncti possint proximiores et inpropinquiori<br />
gradu attinentes defuncto comparere cum vestimento luctuali vel viduali et ipsum<br />
luctuale sive viduale vestimentum portare; et quilibet sutor sive sartor incidens<br />
sive suens talia vidualia vestimenta vel aliquod ipsorum contra formam presentis<br />
reformationis et ordinamenti in X libris denariorum pena vice qualibet qua<br />
contrafecerit puniatur pro quolibet indumento quod inciserit seu sueverit; quarum<br />
penarum tres partes applicentur communi Fulginei et reliqua quarta pars<br />
applicetur potestati executionem facienti vel fieri facienti de predictis, videlicet<br />
de omnibus que predictorum occasione pervenire fecerit in communi predicto.<br />
Et teneatur ipse potestas de predictis singulis mensibus inquisitionem facere et<br />
culpabiles punire in dictis penis accipiendis de facto sine aliqua condempnatione;<br />
et si fuerit negligens ipse potestas puniatur tempore sui scindicatus in C florenis<br />
auri per camerarium communis Fulginei de suo sa<strong>la</strong>rio retinendis, non derogando<br />
propterea aliis statutis et reformationibus dicti communis disponentibus de<br />
hac materia.<br />
7 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge contrafaciente.<br />
8 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge et singulis supradictis.<br />
9 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti omettte da Item ordinaverunt.
Foligno<br />
401<br />
[De quantitate cere que potest haberi et dispensari ad funus]<br />
Item sanciendo reformaverunt et ordinaverunt quod tempore quo aliquod<br />
corpus portabitur ad funus sive sepolturam non possit portari seu haberi inter<br />
duppleria et cande<strong>la</strong>s nisi usque in XXX libris cere ad plus et ab inde infra, et<br />
candele que dabuntur distribuantur ad domum defuncti per personam secu<strong>la</strong>rem<br />
et <strong>la</strong>ycam, ordinibus consuetis inter sacerdotes et clericos sotiantes dictum corpus<br />
ad ecclesiam in qua esset sepelliendum.<br />
[Qui presbiteri, fratres, monaci vel religiosi interesse possint sepulture et qualiter]<br />
Item ordinando reformaverunt et delliberaverunt quod in sepultura et tempore<br />
sepulture corporum que sepellientur in aliquo loco monacorum, fratrum vel<br />
religiosorum dicte civitatis non possint interesse funeri et sepolture nisi tantum<br />
monaci aut fratres vel religiosi illius loci in quo corpus sepellietur; et similiter<br />
presbiteri secu<strong>la</strong>res non possint interesse; et si corpus sepellietur in aliqua ecclesia<br />
seu loco secu<strong>la</strong>ri, tali funeri et sepulture possint interesse omnes presbiteri et<br />
clerici secu<strong>la</strong>res de dicta civitate et comitatu; et fratres Sancti Petri de Pusteru<strong>la</strong><br />
et non alii monaci fratres vel religiosi; qui fratres Sancti Petri de Pusteru<strong>la</strong> sint<br />
inclusi et intelligantur in numero presbiterorum secu<strong>la</strong>rium.<br />
[De ob<strong>la</strong>tionibus non faciendis octava die post sepulturam alicuius defuncti]<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt quod ob<strong>la</strong>tiones que solite erant fieri in<br />
capite octo dierum post sepulturam defuncti non fiant nisi tantum in ecclesia<br />
ubi corpus sepellietur, et contra faciens in predictis vel aliquo predictorum puniatur<br />
vice qualibet de facto per potestatem dicte civitatis in XXV libris denariorum;<br />
et potestas qui 10 executionem fecerit de predictis habeat quartam partem<br />
pene, videlicet totius eius quod 11 venire fecerit in communi Fulginei occasione<br />
predicta.<br />
Facta, ordinata, deliberata, reformata et autenticata fuerunt predicta ordinamenta,<br />
decreta et statuta et quodlibet predictorum per supranominatos dominos<br />
vicarium et priores ac sex bonos homines vocatos et habitos ad predicta ex<br />
auctoritate supranominati magnifici et excelsi domini Corradi de Trinciis et 12 consilii<br />
generalis communis et populi civitatis Fulginei prout supra legitur et apparet;<br />
et scripta et publicata per me Benedictum notarium et cancel<strong>la</strong>rium infrascriptum<br />
13 .<br />
Sub annis Domini, indictione, mense, die et loco suprascriptis 14 .<br />
10 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge de predictis executionem fecerit.<br />
11 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge de predictis penis venire fecerit in communi<br />
Fulginei.<br />
12 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti sono stati cancel<strong>la</strong>ti i riferimenti a Corrado Trinci.<br />
13 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge de mandato supradictorum dominorum vicarii,<br />
priorum et bonorum civium, tempore supradicto.<br />
14 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge Et ego Benedictus Dominici de Rocchetis<br />
Sabinensis diocesis publicus imperiali auctoritate notarius et iudex ordinarius et nunc cancel<strong>la</strong>rius<br />
(segue <strong>la</strong> abrasione del nome di Corrado Trinci) communis Fulginei predictis
402 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
5. 1426, marzo 16<br />
Statuti 15<br />
Invocatio – Ordinamenta super sponsalitiis, corruptis mortuorum et ornamentis<br />
mulierum<br />
Exordium et statutarii – ... visis primo, repetitis, relectis et recensitis certis<br />
veteribus ordinamentis super hac materia de sponsalitiis et sepulcris ...<br />
De donis non faciendis per virum uxori et converso<br />
De conviviis non faciendis in sponsalitiis et certo alio tempore<br />
Quod sponsa recipi debeat ab ecclesia a suo marito ut infra<br />
Quot hominibus et quot dominabus possit dar comedi in nuptiis<br />
Quod proximior consaguineus possit ire ad videndum sponsam et recipi<br />
Quod proximior consanguineos possit reducere et convivare sponsam<br />
Quod sponsus et sponsa non possint donare invicem nisi quantum<br />
presentibus statutis permictitur<br />
Quod notarius qui rogatus fuerit de aliquo matrimonio notificet potestati<br />
Quod transductio sponse notificetur potestati uno die ante<br />
De inquisitione fienda per potestatem de predictis<br />
Nota quod sponsalitie cum forensibus non includuntur in predictis<br />
De giogiis et ornamentis per mulieres non portandis<br />
De modo et numeo argenti et auri deferendi per dominas in Fulgineum<br />
De caudis non portandis in vestimentis et frappis et franciis<br />
omnibus et singulis presens fui et ea rogatus scribere scripsi et publicavi meoque solito<br />
signo signavi (ST).<br />
15 Vedi n. 4, 1426, marzo 16. Riformanze, Ordinamenta super sponsalitiis, corruptis<br />
mortuorum et ornamentis mulierum.
Foligno<br />
De balçis, capputeis et cappellinis non portandis per mulieres<br />
De quanto panno debeant fieri vestimenta et pena contrafacientum et<br />
incidentium sive suuentium ipsa<br />
Reservatio de balçittis et franciis in col<strong>la</strong>rettis et manichittis<br />
Quod nemo portet detectum iupparellum curtum sine ghelleri<br />
De corruttis et sepolturis mortuorum et modis tenendis in eis<br />
De quantitate cere que potest haberi et dispensari ad funus<br />
Qui presbiteri, fratres, monaci vel religiosi interesse possint sepulture et<br />
qualiter<br />
De ob<strong>la</strong>tionibus non faciendis octava die post sepulturam alicuius defuncti<br />
6. 1445, giugno 15<br />
Riformanze<br />
Prepositio super vestibus et iocalibus mulierum et expensis funeralium<br />
403<br />
In suprascripto generali concilio et peractis omnibus suprascriptis, surrexit<br />
Iacobus Gentilutii unus ex dictis consiliariis dicti consilii et dixit ac consuluit:<br />
quod videre suo, tam auditu etiam aliorum plurimorum civium, hec civitas maxima<br />
detrimenta passura est propter superfluitatem expensarum que novissime fieri<br />
incipiunt in vestibus et iocalibus mulierum huius civitatis et similiter in expensis<br />
funeralium; et rogavit et consuluit quod domini priores servari facerent et mandarent<br />
statuta et ordinamenta ac reformationes huius civitatis loquentur super<br />
predictis; que si executioni mandarentur esset quid utilium civibus et artificis<br />
huius civitatis. Quibus dictis Permarinus Iohannis Petri prior antedictus, auditis<br />
et intellectis verbis dicti Iacobi Gentelucii et etiam memor predicationum et<br />
ammonitionum veneralis fratris Iacobi Marchiani circa predicta proposuit coram<br />
dictis dominis consiliariis quid in predictis finem vidietur.<br />
Et si p<strong>la</strong>cet quod statuta et reformationes communis super his dispositionibus,<br />
serventur vel non.<br />
Magister Honofrius, medicus, unus ex dictis consiliariis, surgens dixit et consuluit<br />
quod statuta sunt et plurime alie reformaiones de his loquentur et quod<br />
elligantur duo cives pro terzerio qui ad ista providere habeant, ita quod res<br />
sanctissime dirigantur et pro utilitate communis.
404 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Dominus Vivianus Luce, unus ex dictis consiliariis, surgens dixit et consuluit<br />
quod statuta facta tempore fratris Bartolomei super predictis serventur que scripta<br />
sunt in statuto rubeo communis Fulginie manu ser Benedicti de <strong>la</strong> Rocheta<br />
olim cancel<strong>la</strong>rii huius magnifice civitatis.<br />
Magnifici domini priores poni fecerunt partitum secundum dictum magistri<br />
Honofri medici super narratis per dictum Iacobum Gentelucii de sponsalitiis et<br />
funeralibus. Cui p<strong>la</strong>cet ponat fabam suam in busu<strong>la</strong> alba del sic, cui non p<strong>la</strong>cet<br />
ponat fabam suam in busu<strong>la</strong> rubea del non.<br />
Unde datis fabis per suprascriptum Bartolomeum Quaio<strong>la</strong>m, tubicinam, de<br />
mandato dictorum dominorum priorum et per eum postea cum dictis busulis<br />
alba et rubea recollectis; et unatim per me cancel<strong>la</strong>rium numeratis in quodam<br />
bacili de ottono, pa<strong>la</strong>m invente fuerunt fabe LXX in busul<strong>la</strong> alba del sic, in<br />
busu<strong>la</strong> rubea del non fabe quinque; et sic dictum partitum obtentum fuit et ita<br />
reformatum fuit et ordinatum ut executioni mandaretur.<br />
Et is omnibus suprascriptis peractis dimissum fuit supradictum concilium.<br />
7. 1448, aprile 14<br />
Riformanze<br />
Propositio super reformationibus vestium mulierum<br />
Item quia ut vir venerabilis frater Franciscus in sua predicatione dixerat quod<br />
esset bonum et salubre quod providentur de observatione cuiusdam reformationis<br />
facte super indumentis et vestibus, balteis, centuris et balcis mulierum et<br />
dominarum civitatis Fulginie tempore fratris Bartolomei de Montefalcone, ideo<br />
quid consulenda videntur.<br />
Egregius legum doctor dominus Iohannes Moscatelli consultor (...) dixit et<br />
consuluit solummodo super secunda prepositione vestium et aliorum descriptorum<br />
in reformatione contra dominas quod sibi videbatur quod reformatio il<strong>la</strong><br />
exequentur secundum formam eiusdem et quod staret in voluntate domini gubernatoris<br />
una cum tribus hominibus de civitate uno pro quolibet tercerio in<br />
addendo vel minuendo deesse reformationi.<br />
Ser Petrus Paulus ser Iohannis Germani (...) ad reformationem vestium et<br />
aliorum dominarum dixit et consuluit quod sequentur reformationem iam factam<br />
et quod officiales communis Fulginie teneantur exequi eandem reformationem ad<br />
pena XXV florenorum.<br />
(Seguono le dichiarazioni dei vari consultores tra queste:)<br />
Pier Iohannes Comitis de Turri (...) quo ad reformationem ornatus dominarum<br />
dixit et consuluit quod ipsa reformatio tradetur executioni et in addendo<br />
vel mutando remaneat in manibus reverendi gubernatoris et trium civium, unius<br />
pro tercerio.<br />
Nico<strong>la</strong>us Antonius domini Pauli (...) quo ad reformationem ornatus dominarum<br />
dixit et consuluit quod reformatio iam facta et in statuo annotata tra-
Foligno<br />
405<br />
datur executioni et omnino servetur secundum tenorem eiusdem et quilibet<br />
officialis teneat exequi eandem reformationem ad penam quinquaginta florenorum<br />
(...).<br />
Partitum super ornatu dominarum.<br />
In quo quidem consilio sic congregato post omnia predicta vir egregius Nico<strong>la</strong>us<br />
Ser Iacobi unus ex dictis prioribus in dicto concilio existentibus dixit et<br />
protulit publice, pa<strong>la</strong>m et alta et intelligibili voce quod quicumque astantium in<br />
dicto consilio volebat et sibi p<strong>la</strong>cebat quod reformatio, facta tempore viri venerabilis<br />
fratris Bartolomei ordinis observantie beati Francisci super ornatu dominarum,<br />
surgeret et responderet per verbum sic si volebant quod dicta reformatio<br />
executioni traderetur et omnino servaretur secundum tenorem eiusdem; qui quidem<br />
omnes in dicto consilio existentes auditis predictis unanimitate conformes<br />
surrexerunt et respondiderunt publice et pa<strong>la</strong>m, alta voce quod eis omnibus p<strong>la</strong>cebat<br />
quod dicta reformatio servaretur omnino. Et sic partitum fuit victum, obtentum<br />
et reformatum.<br />
8. 1448, aprile 28<br />
Riformanze<br />
Bannimentum super ornatu mulierum et de b<strong>la</strong>sfemantibus Deum<br />
Re<strong>la</strong>tio bapdimenti facti de mandato, licentia, voluntate magnificorum dominorum<br />
priorum populi civitatis Fulginei ac vigore consilii obtenti et victi<br />
super ornatu mulierum secundum ordinamenta facta tempore fratris Bartolomei,<br />
scripta et publicata manu ser Benedicti de Rocchettiis, tunc cancel<strong>la</strong>rii<br />
communis Fulginei per tubicinam communis Fulginei et prefatorum dominorum<br />
priorum cuius bandimenti tenor talis est videlicet: qualiter magnifici domini<br />
priores prefati bandiri publice et preconiçari ac precipere fecerunt omnibus et<br />
singulis dominabus civitatis et comitatus Fulginei cuiuscumque status, conditionis<br />
et preheminentie existerent quod non debentur ab inde in antea neque (...)<br />
ferre caudas in earum vestibus et c<strong>la</strong>midibus, neque portare in capite balços<br />
neque alia ornamenta nisi tantum quantum dictat et precipit reformatio facta<br />
tempore prefati fratris Bartolomei scripta et publicata manu supradicti cancel<strong>la</strong>rii<br />
sub pena in dicta reformatione capitulis et ordinamentis descripta et annotata.<br />
Item bandiri fecerunt et notificari qualiter nul<strong>la</strong> persona tam de civitate<br />
quam de comitatu Fulginei audeat vel presumat tacite vel expresse aliquo colore<br />
quesito actentare vel facere contra alia ordinamenta in dictis reformatione et<br />
ordinamentis descripta, facta tempore prefati fratris Bartolomei et eius suasione;<br />
que omnia ordinamenta apparent scripta in statuto communis Fulginei circa<br />
finem, manu supradicti cancel<strong>la</strong>rii sub pena in eisdem ordinamentis contenta<br />
certificantes quod de hac re fiet executio contra quemcumque repertum<br />
contrafacere predictas (...).
406 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
9. 1448, maggio 13<br />
Riformanze<br />
Consilium Quinquaginta in quo data fuit potestas tribus civibus addendi<br />
et corrigendi reformationes alias factas super ornatu dominarum ...<br />
Congreghato et choadunato consilio quinquaginta et quorumdam aliorum civium<br />
de ordine prioratus civitatis Fulginei, ad sonum campane maioris communis<br />
Fulginei, in sa<strong>la</strong> superiori diciti pa<strong>la</strong>tii more solito de commissione, licentia et<br />
voluntate reverendi domini domini Nico<strong>la</strong>y episcopi Tiburtini ac gubernatoris<br />
prout de commissione et voluntate predictis constat per litteras destinatas magnificis<br />
dominis prioribus populi, civitatis Fulginei quarum quidem litterarum tenor<br />
talis est videlicet: extra: magnificis dominis prioribus populi civitatis Fulginei etcetera;<br />
intus: dictam litteram magnifici domini priores salutem, per presentem<br />
numptium, litteram vestram recepimus contraentes in effectu circa numerum consiliariorum<br />
requisitum ex forma statutorum etcetera. Quibus respondemus quod<br />
in tali actu tantum quod dictis capitulis ordinandis seu confirmandis vobis licentiam<br />
ac potestatem impartimur ut pulsata campana consueta, solitoque facto signo<br />
et servati servandis ut hactenus consuevistis, si numerus deficeret ut vocare<br />
possitis etiam alios bonos homines vel artifices dicte civitatis bone conditionis; et<br />
quicquid in dicto consilio decretum et ordinatum vel additum seu capitu<strong>la</strong>tum<br />
fuerit volumus roboris firmitatem obtinere ac si debitus consiliariorum numerus<br />
interfuisse et per officiales observari non obstantibus statutis et aliis quibuscumque<br />
quo ad dictum actum tantum pro bona ac honesta vita et pace hominum<br />
et personarum dicte civitatis; et quia alias scripximus die sabbati Fulginei erimus<br />
si potest deferri tale consilium pro futura die dominica, bene est si non nostram<br />
licentiam concedimus ut supra in fine dictarum litterarum sic apparet Nico<strong>la</strong>us<br />
episcopus Tiburtinus, Fulginei etcetera gubernator; in quo quidem consilio sic<br />
congregato tam de consilio Quinquaginta deputato, quam extra consilium et de<br />
ordine prioratus interfuerunt trigintaseptem consiliarii et per spectabilem virum<br />
magistrum Iannem Angelilli Appogie unum ex magnificis dominis prioribus populi<br />
civitatis Fulginei, surgens de consensu et voluntate aliorum suorum collegharum<br />
in officio prioratus, ibidem existentium fecit hanc propositionem videlicet:<br />
Propositio<br />
Quod cum suasione venerabilis viri fratris Francisci de Spoleto predicatoris<br />
fuerunt eisdem dominis prioribus recordatum quod ad tollendum omnem quere<strong>la</strong>m<br />
communis civitatis Fulginei esset bonum sanctum et salubre quod super<br />
reformationibus factis in communi Fulginei, tam super ornatu dominarum, quam<br />
aliis quibuscumque factis, editis et ordinatis, tempore viri venerabilis fratris<br />
Bartolomei . . de Iano scriptis et annotatis in statuto communis Fulginei, manu<br />
ser Benedicti de Rocchectis, tunc cancel<strong>la</strong>rii communis Fulginei ad addendum,<br />
mutandum et confirmandum eadem capitu<strong>la</strong> et ordinamenta eligerentur cives<br />
tres boni; quiquidem magnifici domini priores auditis hiisque per eundem fra-
Foligno<br />
407<br />
trem Franciscum sunt eisdem notificatu mixerit inscriptis eidem predicatori sex<br />
cives quorum idem predicator cepit deputari ad predicta tres quorum nomina<br />
sunt hec videlicet: dominus Guido de Biciis, ser Ubaldus Iohannis et Astorellus<br />
Raynaldi cives Fulginates et quod unusquisque ipsorum consiliariorum in<br />
presenti consilio existentium dicat suum velle antedictis civibus tribus deputatis,<br />
ut supra, datur arbitrium et auctoritatem addendi, minuendi, mutandi et<br />
corrigiendi capitu<strong>la</strong> et ordinamenta queque facta, tempore prefati fratris Bartolomei,<br />
nec non scripta et publicata, manu ser Benedicti de Rocchectis, cancel<strong>la</strong>rius<br />
tunc communis Fulginei.<br />
Consultor<br />
Dominus Iohannes Sensinus domini Francisci de Elmis, unus ex dictis consiliariis<br />
(...) dixit et consuluit suo videre esset bonum et salubre corpori et anime<br />
sequi documenta viri venerabilis fratris Francisci predicatoris et quod esset diferentia<br />
inter homines aliquos huius magnifice civitatis quo ad ornatum mulierum<br />
et alia queque in dictis ordinamentis annotata et quod pro bono, pace et manutentione<br />
civium et habitatorum civitatis et comitatus Fulginei detur omnino auctoritas,<br />
arbitrium et potestas supradicits tribus civibus per eundem fratrem Franciscum<br />
deputatis cum plena auctoritate addendi, minuendi, mutandi et confirmandi<br />
eisdem capitulis et ordinamentis iam factis tempore prelibati fratris Bartolomei<br />
prout eisdem tribus civibus videbitur.<br />
Consultor<br />
Magister Lucas Phisicus domini Antonii de Fulgineo (...) dixit et consuluit<br />
quod bonum ac salubre videtur sequi vestigia fratris Francisci et quod eidem<br />
consultori videtur dictos tres cives nominatos habere, debere a toto consilio<br />
auctoritatem et arbitrium addendi, minuendi, corrigendi et mutandi dicta ordinamenta<br />
edita tempore fratris Bartolomei, apparentia in statuto communis, manu<br />
dicti ser Benedicti.<br />
Consultor<br />
Percivallus Berti (...) dixit et consuluit quod esset bonum et sanctum dare<br />
auctoritatem et arbitrium et potestatem predictis civibus tribus addendi, minuendi<br />
etcetera dictis orndinamentis una cum aliis tribus civibus nominandis et vocandis<br />
per magnificos dominos priores; ita omnia fienda recte et mature peragerentur.<br />
Consultor<br />
Iannes Angeli ser Nuti (...) dixit et consuluit quod semel hiis diebus e<strong>la</strong>pxis<br />
fuerat ordinatum, victum et reformatum in concilio, tempore aliorum dominorum<br />
priorum, quod omnia ordinamenta edita tempore fratris Bartolomei (...) essent<br />
rata et firma et executioni tradentur et fuerunt facta bapnimenta publica<br />
per civitatem super osservatione premissorum et quod super hoc sufficiebat consilium<br />
reformatum absque alia nova deliberatione super eisdem fienda.<br />
Partitus obtentus super capitulis factis.<br />
Supradicti magnifici domini priores populi civitatis Fulginei existens in dicto<br />
consilio, ut moris est, poni fecerunt ad partitum dictum domini Iohannis Sensini<br />
unius ex consiliariis vocatis per dominos priores. Qui sic dixit et consuluit sub
408 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
brevitate narrando quod daretur per consilium omnino auctoritas dictis civibus<br />
tribus nominatis in propositione ordinandi, corrigendi, mutandi et addendi capitu<strong>la</strong><br />
et ordinamenta prefata etcetera, cuy dictorum consiliariorum in presenti consilio<br />
morantium p<strong>la</strong>cet quod hoc fiat, ponat fabam (...).<br />
Unde datis fabis (...) reperte fuerunt in bussu<strong>la</strong> alba del sic fabe triginta et<br />
in bussu<strong>la</strong> rubea del non invente fuerunt et sunt fabe septem et sic partitum fuit<br />
victum, obbetenctum et reformatum in omnibus et per omnia.<br />
10. 1448, maggio 14<br />
Riformanze<br />
Addiciones facte super reformationibus factis tempore viri fratris<br />
Bartolomey de Iano<br />
Nobiles et egregii viri dominus Guido de Biciis, Sinibaldus Iohannis et<br />
Astorellus Raynaldi, cives Fulginates, electi et deputati per consilium communis<br />
Fulginei super correctione capitulorum factorum tempore viri venerabilis<br />
fratris Bartolomey de Iano prout continetur in statuto communis Fulginei, manu<br />
ser Benedicti de Rocchectis, tunc cancel<strong>la</strong>rii communis eiusdem vigore auctoritatis<br />
et arbitrii eis concesse in consilio obtento, victo et reformato, volentes<br />
executioni mandare eis commissa vigore auctoritatis dicti consilii pro bono,<br />
quiete et manutentione omnium civium civitatis et omnium aliorum de comitatu<br />
in primis:<br />
Quod consanguineus possit ire ad videndum sponsam mariti<br />
Additio ad primum statutum positum sub rubrica de donis non faciendis<br />
etcetera; et ad aliud statutum positum sub rubrica quod proximior consanguineus<br />
possit ire ad videndum sponsam etcetera<br />
Quod sponsus cum amiciis et consanguineis suis possit ire ad donandum et<br />
faciendum enxenia sponse sue et ad comedendum etcetera.<br />
Prefati spectabiles viri supranominati de voluntate magnificorum dominorum<br />
priorum populi civitatis Fulginei reformantes statuerunt et ordinaverunt et presenti<br />
lege firmaverunt quod statuta predicta addendo dictis duobus statutis quod omnino<br />
sit licitum marito seu sponso ire ad domum sponse sero antequam eam ad<br />
suam domum trasducat cum consanguineis et amicis quos sibi videbitur ad donandum<br />
et faciendum ensenia ipsi sponse cum dicta dona sint potius ausilium quod<br />
fit hinc inde per consanguineos, quam merum donum et quod liceat et licitum sit<br />
proximiori consanguineo sponse ire ad commedendum ad donum sponse ad eam<br />
videndam et ad donandum cum sex consanguineis seu amicis et non pluribus ad<br />
penam vigintiquinque librarum denariorum communi Fulginei applicandam.<br />
Quomodo proximior consanguineus possit convivare sponsam<br />
Additio et dec<strong>la</strong>ratio super statuto posito sub rubrica de conviviis non faciendis<br />
et super statuto posito sub rubrica quot hominibus et quot dominabus
Foligno<br />
409<br />
etcetera et super statuto posito sub rubrica quod proximior consanguineus possit<br />
reducere et convivare sponsam.<br />
Quod sponsus non possit dare ad comedendum nisi sex hominibus et totidem<br />
mulieribus ultra certos alios atinentes suos.<br />
Item reformantes ordinaverunt addendo et dec<strong>la</strong>rando dicta statuta quod isti<br />
intelligantur esse de domo illius qui facit communitatem videlicet filius vel filii<br />
ipsius seu filia vel filie etiam si fuerint maritate et etiam filii filiorum et filiarum<br />
et sorores ipsius sponse intelligantur esse de domo et etiam filii seu filie, sororis<br />
et fratris et filii fratrum et similiter gener seu generi ipsius sponse inteligantur<br />
esse de domo et ultra dictas personas non possit sponsus dare ad commedendum<br />
nisi sex hominibus et sex mulieribus sub pena contenta in dicitis statutis.<br />
Quomodo mulieres portare debeant balzum<br />
Additio et correctio ad statutum positum sub rubrica de balcis caputeis et<br />
cappellinis non portandis et ad statutum positum sub rubrica reservata de balcictis<br />
et franciis etcetera.<br />
Item ordinaverunt et reformaverunt corrigendo dictum statutum quod mulieres<br />
de civitate et comitatu Fulginei possint pro eorum ornamento portare balzum<br />
altum ad plus uno summisso et non ultra. In ceteris non contentis in dicto<br />
statuto ipsum statutum confirmaverunt.<br />
Quod in funeralibus non possint haberi nisi quinquaginta libre cere<br />
Additio super statuto posito sub rubrica de quantitate cere etcera.<br />
Item reformantes ordinaverunt quod liceat habere dum aliquod corpus portatur<br />
ad sepulturam pro funeralibus quinquaginta libras cere et non plus sub<br />
pena contenta in dicto statuto et quod neque consilium nec priores possint aliquo<br />
modo venire contra dictum statutum nec alicui concedere licentiam de maiori<br />
quantitate cere sub pena quinquaginta librarum denariorum; nec aliquis possit<br />
in contrarium arrenghare nec ponere in consilium sub dicta pena.<br />
Quomodo fieri debeant ob<strong>la</strong>ciones pro anima defuncti<br />
Additio et correctio ad statutum positum sub rubrica de ob<strong>la</strong>tionibus non<br />
faciendis etcetera.<br />
Item addendo et corrigendo dictum statutum reformantes statuerunt et ordinaverunt<br />
quod licitum sit unicuique in capite octo dierum post sepulturam defuncti<br />
vel quicumque facere ob<strong>la</strong>tiones pro anima defuncti tam in ecclesia ubi<br />
iacet funus quam etiam in aliis ecclesiis et piis locis ad sui libitum cum ea quae<br />
spiritu Dei aguntur non sint sub lege.<br />
Cuius ponderis esse possint zone mulierum<br />
Additio ad statutum positum sub rubrica de modo et numero argenti<br />
etcetera.<br />
Item addendo dicto statuto reformantes statuerunt et ordinaverunt quod sit<br />
licitum mulieribus portare inter centuram boctones et alias res permissas portari<br />
de argento vel auro seu de argento de aureato usque ad duas libras et non ultra<br />
omnibus computatis preter quam anuli qui portantur in digitis quos dicte mulieres<br />
portare possint cuiuscumque numeri seu pretii sub pena contenta in dicto<br />
statuto.
410 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
11. 1450, marzo 29<br />
Riformanze<br />
Propositio pro (...) caudis mulierum<br />
(...) et quod reformationes facte super caudis mulierum tempore venerabilis<br />
fratris Bartolomei de Aiano serventur vel reformentur; et quid fieri videtur super<br />
predictis omnibus propositionibus.<br />
Partitus super ornatu mulierum.<br />
Item poni fecerunt ad partitum dictum Raynaldi Conradi super reformationibus<br />
et ornatu mulierum; et cui p<strong>la</strong>cet etcetera.<br />
Unde datis fabis recollectis evacuatis et numeratis, invente sunt fabe viginti<br />
due in busu<strong>la</strong> alba del sic, in busu<strong>la</strong> vero rubea del non, fabe XXXIII et hoc<br />
modo partitus non fuit obtento.<br />
Bannimentum caudarum dominarum.<br />
Al nome dell’onnipotente Dio e di tuta <strong>la</strong> Corte celestiale, Amen.<br />
Per parte del reverendissimo monsignor lo governatore e deli magnifici priori<br />
de<strong>la</strong> magnifica cità di Foligno per bona consuetudine et usanza per utilità et<br />
honore si fa bandire et notifficare chi da mo inanti non sia alchuna dona de <strong>la</strong><br />
cità né contado di Foligno, chi ardisca né presuma di portare alchuno mantello<br />
o vestimenta di qualuncha colore si sia con <strong>la</strong> coda piu longa di quatro dida a<strong>la</strong><br />
pena di vinticinque livere di denari per ciaschuna volta chi contrafaciese; <strong>la</strong> quale<br />
pena si debia applicare per <strong>la</strong> mitade per repparatione del pa<strong>la</strong>cio del potestà,<br />
<strong>la</strong> quarta parte alo accusatore cel<strong>la</strong>to, e <strong>la</strong>ltra quarta parte al officiale chi ne farà<br />
<strong>la</strong> exequucione. Et a ciò questa sancta lege e <strong>la</strong>udabile ordinamento sia mandato<br />
ad effecto, voiano e commandano li prefati reverendissimo monsignor lo governatore<br />
e priori chi tuti li officiali del potesta siano tenuti et obligati a farne<br />
debita inquisicione contra chi non observasse lo presente statuto, lege et ordinamento<br />
a<strong>la</strong> pena de dece livere de denari per ciaschuno officiale e ciaschuna<br />
volta quando si trovasse negligente in le predicte cose.<br />
12. 1454, aprile 13<br />
Riformanze<br />
Consilium magnum de Centum pro confirmatione statutorum super<br />
ornamentis mulierum<br />
Convocatum et congregatum fuit venerabile consilium de Centum civitatis<br />
Fulginei in sa<strong>la</strong> superiori pa<strong>la</strong>tii magnificorum dominorum priorum ad sonum<br />
campane vocemque preconis ut moris est, in quo quidem consilio Pier Matheus<br />
Salvori unus ex dominis prioribus de consensu aliorum suorum collegatarum ibi<br />
astantium preposuit infrascriptas prepositas, videlicet:
Foligno<br />
411<br />
quod cum per ipsos dominos priores una cum novem civibus ab ipsis electis<br />
videlicet tribus pro terzerio, facta et ordinata fuerint certa statuta et ordinamenta<br />
circa superfluos mulierum ornatus et alia nonnul<strong>la</strong> detestanda quae fuerunt in<br />
civitate Fulginei quod sibi videtur bonum esse et <strong>la</strong>udabile ut in presenti consilio<br />
legantur per presens consilium.<br />
(...)quibus prepositis factis, ego vicecance<strong>la</strong>rius mandato ipsorum dominorum<br />
priorum in arenga legi et vulgarizzavi dicta statuta et ordinamenta de verbo ad<br />
verbu ad c<strong>la</strong>ram omnium intelligentiam quae per me descripta sunt de mandato<br />
ut supra in libro statutorum civitatis Fulginei.<br />
Consultor<br />
Eximius legum doctor dominus Nannes de Turis unus ex dictis consiliariis,<br />
auditis dictis prepositis surgens et arengam ascendens consuluit hoc modo super<br />
prima prepositione quod omnia et singu<strong>la</strong> dicta capitu<strong>la</strong> et ordinamenta tamquam<br />
<strong>la</strong>udabilia et observatione digna debeant in presenti consilio confirmari et stabiliri et<br />
quod dicti domini priores et cives censeantur et intelligantur plenam et validam<br />
habuisse auctoritatem statuendi et ordinandi capitu<strong>la</strong> et reformationes predicta, que<br />
statuta et reformationes debeant publicari et ascribi in statutis civitatis Fulginei et<br />
mandari ab omnibus invio<strong>la</strong>biliter observari, sub penis in ipsis descriptis et adnotatis.<br />
Post cuius domini Nannis arengationem licet nonnulli ex consiliariis in diversum<br />
consulerent, tamen maior pars consiliariorum una voce et signis dec<strong>la</strong>rabant<br />
dicta statuta esse bona et bene <strong>la</strong>udabiliter facta et digna observatione et ideo<br />
consilium dicti domini Nannis col<strong>la</strong>udabant.<br />
Conclusio prime preposite:<br />
Quam ob rem prefati magnifici domini priores poni fecerunt ad partitum,<br />
consilium redditum per dictum dominum Nannem tamquam sanum et utile hoc<br />
modo ut cui p<strong>la</strong>cet dictum consilium reddat fabam suam in busso<strong>la</strong>m albam del<br />
sic cui vero non reddat fabam in busso<strong>la</strong>m rubeam del non.<br />
Datis igitur fabis per Iohannem Pellis familiarem dictorum dominorum et<br />
dicits fabis per ipsum cum bussolis predictis recollectis ac dinumeratis per me<br />
vicecance<strong>la</strong>rium in quodam bacili de ottone pa<strong>la</strong>m et omnibus videntibus, compertum<br />
fuit dictum consilium domini Nannis p<strong>la</strong>cuisse maiori parti dictorum<br />
consiliariorum qui restituerunt fabas in busso<strong>la</strong> alba del sic que fuerunt numero<br />
45; et ita obtentum et reformatum fuit auctoritate presentis consilii non obstantibus<br />
decem fabis incontrarium inventis in busso<strong>la</strong> rubea del non.<br />
13. 1454, aprile 14<br />
Statuti<br />
Quod nul<strong>la</strong> mulier possit ...<br />
Ad honorem <strong>la</strong>udem et reverentiam omnipotentis Dei eiusque gloriosae virginis<br />
matris Mariae et beatorum apostolorum Petri et Pauli ac gloriosissimi marti-
412 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ris sancti Felitiani, capitis et protectoris magnificae civitatis et populi Fulginatis.<br />
Ad honorem, statum, triumphum et exaltationem sacrosanctae Romanae Ecclesiae<br />
et sanctissimi in Christo et patris domini nostri domini Nicho<strong>la</strong>i divina clementia<br />
pape quinti et magnifici et illustris domini domini C. Lucensis magnifice<br />
civitatis Fulginei, Spoleti et cetera gubernatoris dignissimi, pacem, unionem, tranquillitatem<br />
et perpetuam felicitatem populi et civitatis predictae.<br />
Nomina magnificorum dominorum priorum et civium statutariorum sunt ista:<br />
Spectabiles ac nobiles viri Piermatheus Salvori Miliani, Ga<strong>la</strong>xius Petrutii, ser<br />
Angelinus ser Pauli, Michael Angelus Honofrii Bernabonis prior novellus, Alexander<br />
Rentii de Sancto Eraclio et Vannes Laurentii de Segio, magnifici domini<br />
priores populi civitatis Fulginei, nec non prestantissimi cives dominus Iacobus<br />
Nico<strong>la</strong>i de Bracchis, magister Honofrius magistri Petri phisicus, dominus Guido<br />
de Vicis, dominus Matheus de Gentilibus, Rainaldus Luce de Varinis, Piermarinus<br />
Iohannis Petri, Nico<strong>la</strong>us Martini, Petrus Francisci Cioli, Ianfilippus Petrutii de<br />
Rabboinis et Anthonius Pierangeli de Beccafumis, in pa<strong>la</strong>tio residentiae prefatorum<br />
dominorum priorum, unanimiter et concorditer existentes, ipsorum nemine<br />
discrepante. Quoniam superfluos immoderatosque corporis ornatus inmortalis rerum<br />
omnium creator Deus odit et prohibet, vult enim hominis decorem non in<br />
corpore quod utique caducum est et fragilitati mortique obnoxium; sed suum illi<br />
decus et ornatum in animo ponendum statuit qui et immortalis est et ab Deo<br />
ipso ducit originem, quem si purum et integrum a mundanis inquinamentis servaverimus,<br />
certa nobis in coelo merces est constituta ab ipso Deo qui nos iubet<br />
terrenas omnes <strong>la</strong>bilesque illecebras constanti pectore calcare. Ut pro brevibus ac<br />
fugatoriis bonis in coelesti regno aeterne et incomparabilis felicitatis gaudio potiamur.<br />
Si quidem ornamenta huiusmodi malorum morum ac vitiorum irritamenta<br />
sunt quae fal<strong>la</strong>ci fucataque formositatis spetie captos animos nocentissimisque<br />
luxuriae <strong>la</strong>queis implicatos ad eternam saepe dannationem adversario humani<br />
generis operante perducunt. Quo circa cavendum est ne dum irritabiles huiuscemodi<br />
formas vanitatesque sequimur animas nostras Gehennae ac Sathanae mancipemus<br />
cuius pompis in sacro baptismatis <strong>la</strong>vacro secundum Christianae fidei sacramenta<br />
abrenuntiavimus.<br />
Cumque in civitate Fulginei huiusmodi ornatus excessive multiplicaverint obsoletisque<br />
iam civitatis moribus mulieres ac iuvenes non contenti patriae consuetudine<br />
in dies exquisitissimos peregrinosque ornatus certatim habere contendunt.<br />
Quo fit ut maximum saluti animarum exinde ut dictum est veniat detrimentum.<br />
Quinymo et bonorum temporalium inaudite iacturae hominibus proveniant, eam<br />
ob rem ut dannabilibus hiis abusionibus iusta lege finis imponatur et et dannosissimis<br />
dispendiis aequa modificatione succurratur prefati magnifici domini priores<br />
populi civitatis predictae, consulte deliberataque, motu ipsorum proprio et<br />
voluntate et decreto venerabilis consilii de Centum dicte civitatis habitis superinde<br />
opportunis consultationibus et etiam suasu et hortatu venerabilis fratris Cherubin<br />
de Nigroponte ordinis Minorum sancti Francisci, qui per idem tempus in<br />
dicta civitate verbum Dei accuratissime evangelizabat, una cum supranominatis<br />
spectabilibus civibus ad haec de premissi consilii decreto convocatis, sanctissima
Foligno<br />
413<br />
haec ordinamenta et statuta super ornatibus et vanitatibus supradictis aliisque<br />
infrascriptis prohibendis et modificandis statuenda et ordinanda censuerunt. Quae<br />
ab omnibus invio<strong>la</strong>bili lege sub infrascriptis penis observari mandaverunt. Que<br />
quidem statuta postquam mature aedita diligenterque conscripta sunt, per me de<br />
mandato dictorum dominorum in dicto consilio lecta et exp<strong>la</strong>nata fuerunt et<br />
tanquam honesta, utilia ac observatione digna omnibus fere consiliariis p<strong>la</strong>cuerunt.<br />
Missoque tandem solemni partito ad busso<strong>la</strong>s et palluttas ut moris est per<br />
idem consilium potissimis suffragiis solenniter approbata et confirmata fuerunt.<br />
Anno Dominicae nativitatis milleximo quatringentessimo quinquagessimo quarto,<br />
indictione secunda, sub pontificatu sanctissimi in Christo patris et domini<br />
nostri domini Nicho<strong>la</strong>i divina clementia pape quinti, die [2] mensis aprilis. Die<br />
vero Palmarum XIIII eiusdem mensis, in celeberrimo dicte urbis foro, cum eodem<br />
frequentissimus populus ad divinam predicationem venerabilis patris predicti convenisse<br />
de mandato dictorum dominorum eadem statuta per me notarium et<br />
vicecance<strong>la</strong>rium infrascriptum, alta et intelligibili voce, lecta vulgarizata et publicata<br />
fuerunt que sunt huiusmodi videlicet:<br />
In primis statuentes ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque status, gradus<br />
aut conditionis existat in civitate Fulginei commorans vel familiariter habitans<br />
possit nec ei liceat aliquam vestem vel mantellum aliquod aut vestimentum<br />
panni auri vel argenti aut brochati de auro vel argento. neque aliquod genus<br />
velluti vel sirici per civitatem Fulginei portare. Nec etiam camorram vel lucchum<br />
seu iurnecta de velluto, seta, sirico vel brochato, aut se eis aliquo modo ornare;<br />
sub pena quinquaginta librarum denariorum.<br />
Item quod dicte mulieres possint libere et inpune portare manicas de velluto<br />
affixas earum camurris, dummodo non sint broccati de auro vel argento cuiuscumque<br />
coloris et similiter balzum altitudinis quinque digitorum et non plus; pena<br />
decem librarum denariorum.<br />
Item quod dicte mulieres non possint portare aliquod vestimentum quod<br />
trasinetur per terram ultra unum submissum; ad penam L librarum denariorum<br />
et similiter intelligatur de mantello<br />
Item quod dicte vestes muliebres possint esse foderate in manicis apertis<br />
tantum, videlicet: de sennato seu taffetano, non autem de velluto seu damaschino<br />
nec zambelotto vel aliqua alia spetie serici; et non possint etiam esse foderate<br />
de martoris, zebellinis, <strong>la</strong>ctitiis armellinis, dossis et pançis varium; sub dicta pena.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate Fulginei seu in dicta civitate familiariter<br />
habitans possit portare in capite vel in dorso aliquod racamen de auro,<br />
argento, perlis seu seta vel serico seu aliis iocalibus; sub dicta pena.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare fiectam vel scagialem cuius texutus<br />
excedat valorem trium ducatorum; sub pena decem librarum denariorum.<br />
Item quod in dicta fiecta seu texuto non possit apponere seu apponi facere<br />
[plus quam unam] libram argenti; sub pena vigintiquinque librarum denariorum.<br />
Item quod nullus de civitate et comitatu Fulginei qui deinceps duxerit uxorem<br />
et habuerit trecentos florenos in dotem vel etiam a trecentis florenis supra,<br />
possit expendere in ornamentis dicte sue uxoris, omnibus computatis, nisi cen-
414 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tum florenos. Qui autem habuerit a trecentis florenis infra non possit expendere<br />
nisi tertiam partem dotis vere et non simu<strong>la</strong>te; sub pena L florenorum. Et de<br />
hoc debeat deferri iuramentum per officiales comunis Fulginei partibus .s. dotanti<br />
et ei qui recipit dotem, ut debeant dicere veram quantitatem dotis et non simu<strong>la</strong>re<br />
in fraudem huius ordinamenti.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare aliquem texutum seu fiectam brocchatum<br />
de auro vel argento, qui texutus seu fiecta sit maioris extimationis trium<br />
ducatorum ut supra; nec etiam aliquod racamen in aliqua parte sue personae<br />
sub dicta pena decem librarum denariorum.<br />
Item quod possint portare intermagliettas seu bottones de argento et cupperta<br />
affigendas in col<strong>la</strong>rinis camorre tantum uncias quatuor argenti.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit nec debeat de cetero portare aliquam col<strong>la</strong>nam<br />
de argento puro vel deaurato, perlis, gioeliis vel racamo seu auro; sub pena<br />
xxv librarum denariorum.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare in capite baltium brocchatum de auro<br />
vel argento, nec etiam raccamatum perlis vel aliis iogiis ornatum; sub pena quinquaginta<br />
librarum denariorum.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare aliquam iurneam de seta vel de panno<br />
seu guarnello vel aliqua materia frappatum vel non frappatum, sub pena predicata;<br />
liceat tamen illis portare lucchum non frappatum.<br />
Item quod nullus sutor possit ponere vel inmictere in aliqua camurra alicuius<br />
mulieris ultra quatuor uncias bombicis; sub pena vigintiquinque librarum<br />
denariorum.<br />
Item quod nullum vestimentum muliebre fiat de maiori quantitate panni xii<br />
brachiorum, ad brachium comunis Fulginei, pena XXV librarum denariorum.<br />
Item quod nullus sutor seu aurifer possit contra predicta facere aliquo modo<br />
vel venire, sub pena L librarum denariorum pro quolibet et qualibet vice qua<br />
contrafaceret.<br />
Item quod si qua mulier contrafaceret in predictis vel aliquo predictorum et<br />
reperta fuerit per officialem comunis contra predicta vel aliquod predictorum<br />
deliquisse quod pena debeat persolvi de dote ipsius mulieris et de eius dote<br />
intelligatur, soluta dicta pena.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona possit vel debeat facere convivium et dare ad commedendum<br />
convitatis nisi una die tantum videlicet prandium et cenam, sub pena<br />
xxv librarum denariorum.<br />
Item quod coetero nul<strong>la</strong> persona nec aliquis consanguineus vel affinis debeat<br />
facere aliquam crustatam, mortarolum sive turtam et mittere ad domum sponsi<br />
ducentis uxorem, sub dicta pena.<br />
Item quod in donamentis que fiunt per sponsum tempore quo vadit ad donandum<br />
uxori non debeat fieri calçar (...) neque p<strong>la</strong>nelli illis de domo sponse ne alicui<br />
ex consanguineis ipsius sponse, sub pena vigintiquinque librarum denariorum.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona de civitate Fulginei de coetero audeat nec presumat<br />
mictere ad domum alicuius mulieris tempore partus ipsius mulieris cunam, cultrucciam,<br />
vancialos, fassias et alia consueta mitti, sub pena XXV librarum denariorum.
Foligno<br />
415<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona de civitate Fulginei vel in ea commorans nec aliquis<br />
alis possit nec debeat facere fabricare nec fieri facere in dicta civitate et<br />
comitatu Fulginei dados nec cartas aptos ad ludendum nec eos vendere nec<br />
tenere ad vendendum in dicta civitate vel comitatu Fulginei, pena decem librarum<br />
denariorum.<br />
Item quod nullus iuvenis vel homo masculus de civitate Fulginei possit portare<br />
aliquam vestem cum aliquo racamo nec etiam cum aliquo balçana de argento<br />
seu de racamato, sub pena XXV librarum denariorum.<br />
Item quod quilibet notarius publicus dictae civitatis Fulginei teneatur et debeat<br />
infra xv dies proximos habere capitu<strong>la</strong> horum ordinamentorum et apud se<br />
retinere et in librum statutorum suorum apponere, sub pena XV librarum denariorum.<br />
Et ut sanctissima hec ordinamenta statuta ab omnibus invio<strong>la</strong>biliter observantur<br />
potestas civitatis Fulginei et eius officiales teneantur et debeant vinculo<br />
iuramenti et pena C librarum denariorum de suo sa<strong>la</strong>rio persolvendorum pro<br />
predictis et quolibet predictorum.<br />
14. 1464, marzo 15<br />
Riformanze<br />
Circa vero statuta super ornamentis mulierum<br />
Circa vero statuta super ornamentis mulierum etcetera dixit et consuluit quod<br />
statuta huiusmodi observari debeant penitus et omnino et quod moneatur presens<br />
potestas et alii sui successores quod conari debeant ac penitus sub vinculo<br />
eorum iuramenti teneantur et debeant observari facere ei quocumque ...<br />
Item poni fecerunt ad partitum simili modo et forma super facto statutorum<br />
super ornamentis mulierum etcetera dictum redditum per dictum dominum Guidonem<br />
eo modo et forma quibus per eum consultatum est. Datis fabis dec<strong>la</strong>rato<br />
partito ipsisque recollectis etcetera obtentus fuit dictus partitus per fabas sexagintatres<br />
repertas in bussu<strong>la</strong> alba de sic, XII in contrarium repertis non obstantibus.<br />
15. 1468, marzo 16<br />
Riformanze<br />
Bannimentum super ornatu mulierum<br />
... et che similiter bandisca che non sia dona alcuna folignate de che stado,<br />
grado etcetera se sia che ardisca ne presumi portare alcuno ornamento più de
416 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
quello se contiene nelli statuti ordinati per lo venerabile religioso frate Cherubino<br />
e al<strong>la</strong> pena se contiene in dicti ordini posti et scripti nello volume delli<br />
statuti del<strong>la</strong> magnifica cità de Foligno et questo per commissione et comandamento<br />
delli magnifici signori priori del<strong>la</strong> magnifica cità de Foligno.<br />
16. 1473, marzo 8<br />
Registri<br />
Contra nimios ornatus mulierum<br />
Per parte de magnifici signori priori del popolo del consiglio grande et deli<br />
spectabili ciptadini pacieri posti ad far le pace de <strong>la</strong> magnifica ciptà de Fuligni li<br />
quali nelle infrascritte cose hanno piena et spetial commissione se bampniscano<br />
et comandansi tucte et singule infrascritte cose cioè:<br />
Imprima statuimo et reformamo che tucti et singuli statuti et reformatione<br />
facte sopra li ornamenti de le dopne nel tempo dey venerabili predicatori,<br />
tanto fra Cherubino quanto anche di frate Alberto del’ordine de l’observantia<br />
de san Francesco, siano rate et ferme et invio<strong>la</strong>bilmente se observino, salvo<br />
dove apparesse alcuna derogatione o prorogatione de le quale disocto se fa<br />
spetial mentione.<br />
Item statuimo et ordinamo che nisciuna dopna de qualunque grado, stato o<br />
condition se sia, habitante familiarmente o staente nel<strong>la</strong> ciptà de Foligni, possa<br />
né siali licito portare alcuna veste o vero mantello o panno d’oro o d’argento o<br />
de broccato d’oro o d’argento né alcuna generatione di velluto o di seta per <strong>la</strong><br />
ciptà de Fuligni, né ancho camorra overo lucco o vero giornea de velluto overo<br />
di seta overo broccato ancho nel modo predicto overo de le predicte cose ornarsi<br />
sotto <strong>la</strong> pena de libris L ta de denari per ciascuna fiata contrafarà.<br />
Item che li dicte dopne possano liberamente portare le maniche di velluto<br />
overo di seta appicciate alle loro camorre, purché non siano de brocchate, d’oro<br />
o d’argento de qualunque color siano. Et similmente nisciun balzo de altezza de<br />
cinque deta como altra volta fu reformato 16 . Pena donec libris L.<br />
Item che nisciuna dopna possa portare alcuno vestimento o mantello il quale<br />
si trascini per terra più d’um piede, sotto <strong>la</strong> pena de libris X de denari como già<br />
fu reformato et adiuncto.<br />
Item che dicte veste de dopna possano esser foderate nelle maniche aperte<br />
so<strong>la</strong>mente de sennato o vero de taffectano ma non di velluto, né d’alcuna altra<br />
generatione di seta overo di martore, zebelline, <strong>la</strong>cticee armelline, dossi overo<br />
16 Sul margine <strong>la</strong>terale sinistro, di mano posteriore: et pectorelle senza alcuna generatione<br />
de racamo con perle, oro o argento.
Foligno<br />
417<br />
pance de vari, salvo li profili de dicti vestimenti, sotto <strong>la</strong> pena de libris XXV per<br />
quante volte contrafarà.<br />
Item che nisciuna dopna de <strong>la</strong> ciptà et contado de Foligni overo nel<strong>la</strong> dicta<br />
ciptà familiarmente habitante possa portare alcuno racamo d’oro, d’argento, di<br />
perle overo seta o altre ioccale in capo né nele spalle o altra parte dil corpo,<br />
sotto <strong>la</strong> pena altre volte riformata.<br />
Item che nisciuna dopna possa portare fietta overo scagiale overo texuto,<br />
broccato d’oro o d’argento o d’altra ciascuna spetia di seta senza fornimento<br />
quale sia de maiur stima de quattro ducati d’oro, socto <strong>la</strong> pena de libris X.<br />
Item che nisciuno texuto con argento sia de più peso d’una libra 17 socto <strong>la</strong><br />
pena de libris X de denari.<br />
Item che nisciuna dopna possa portare nei loro vestimenti o camorre in<br />
pecto o in maniche et in le parte devanti de le veste, si non una so<strong>la</strong> uncia<br />
d’argento in magliecte et non in altra forma, et ultra <strong>la</strong> dicta uncia d’argento<br />
non possa portare alcuna generatione d’argento o d’oro, sotto <strong>la</strong> pena como già<br />
fu riformato, adiongendo che le dicte donpne possano portare in ciascuna parte<br />
de <strong>la</strong> persona fine ad quactro uncie de perne fine in due oncie d’argento misto<br />
fra dicte perne et non più; con questo che dicte perne né altri ornamenti non si<br />
possano portare al collo sopra a carne nude, tochando nel collo le carne nude,<br />
sotto pena de libris XXV 18 .<br />
Item che nisciuno de <strong>la</strong> ciptà et conta de Foligni il quale per l’advenire<br />
menasse 19 dopna il quale havesse fiorini trecento in dote et da li in su non<br />
possa spendere in ornamento di <strong>la</strong> sua dopna si non fiorini C. Et chi havesse da<br />
fiorini CCC to in giù non possa spender si non il terzo del<strong>la</strong> vera dote ne le cose<br />
predicte sotto <strong>la</strong> pena de fiorini L ta et de questo se debbia iuramento per lo<br />
offitial de <strong>la</strong> ciptà al dotante et a chi <strong>la</strong> receve che debbiano dire il vero et non<br />
simu<strong>la</strong>re in fraude del presente ordinamento. Et che il contracto continente maiur<br />
summa che re vera sia essa dote sia non vallido.<br />
Et che né ’l marito né <strong>la</strong> dopna possa domandare per vigore del detto<br />
contracto dicta dote. Nel caso che dicto matrimonio si dissolvesse, dicta dote<br />
pagata o no si possa ridimandare.<br />
Item che nisciuna dopna possa portare alcuna giornera di panno, di guarnello,<br />
di seta overo d’altra materia frappato o stampato sotto <strong>la</strong> pena de libris X de<br />
denari.<br />
17 et meza in tucto aggiunta in interlinea di mano posteriore.<br />
18 Fuit reformatum quod possint ferre VI uncias argenti <strong>la</strong>borati prout vellent et ubi<br />
vellent et IIII or uncias pernarum aut VI uncias pernarum et IIII or argenti et non nimio<br />
aggiunto nel margine <strong>la</strong>terale sinistro.<br />
19 Item che nisiuna donna possa portare vestito né altro panno foderato etiam nelle<br />
viste sue alcuna generatione de sete, excepto taffetano né cremisino né de pelle de zibelline,<br />
armelline, doxi, <strong>la</strong>ctice et altri simili pelle de valore al<strong>la</strong> pena predicta libris X aggiunto<br />
sul margine inferiore da mano posteriore.
418 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item che nisciun vestimento di dopna di maiur quantità de panno che de<br />
braccia XII al braccio Fuligniato sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che nisciun sartore o orifece possa contrafare a le cose predicte sotto<br />
<strong>la</strong> pena de libris XXV de denari per ciascuno e ciascuna fiata.<br />
Item se alcuna dopna serà trovata per l’offitial de <strong>la</strong> dicta ciptà o accusata<br />
denumptiata da altra persona haver contrafacto a le cose predicte o alcune d’esse<br />
che <strong>la</strong> pena se paghi de <strong>la</strong> dote d’esse dopne et de quelle se intenda esser<br />
pagata per li mariti.<br />
Item che nisciuna persona possa far convito né dar magniare a convitati si<br />
non uno dì solo, cioè pranzo e cena, sotto pena de libris XXV de denari. Questo<br />
non se intenda per forestieri quando ce vinissero.<br />
Item che per l’advenire nisciuna persona o alcuno parente possa far alcuno<br />
crostato, mortarolo overo torta overo alcuna cosa da magniare et mandar<strong>la</strong> ad<br />
casa de lo sposo menante dopna, sotto <strong>la</strong> dicta pena 20 .<br />
Item che ne li donamenti si fanno quando lo sposo va a donare a <strong>la</strong> donpna<br />
che mena non se possa far calzoli, né pianelle a quilli de casa de <strong>la</strong> sposa né<br />
alcuno suo parente, sotto <strong>la</strong> pena de libris XXV de denari.<br />
Item che per l’advenire nisciuna persona de Foligni habbia hardire né presuma<br />
mandare ad casa d’alcuna donpna nel tempo dil parto d’essa donpna cuna,<br />
culcitra, vanciali, fasce et altre cose usate fine qua, sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che nisciuna persona de <strong>la</strong> ciptà de Foligni né altri in quil<strong>la</strong> habitante<br />
possa far nel<strong>la</strong> dicta ciptà et contado dadi, carte da iocare, né quille vendere né<br />
tenere ad vendere nelli lochi publici, sotto <strong>la</strong> pena de libris X de denari.<br />
Item che nisciuno giovene da X anni in su né homo de <strong>la</strong> ciptà de Foligni<br />
possa portare alcuna veste 21 con alcuno racamo né ancho con alcuna balzana<br />
d’argento overo racamo, salvo li cavalieri, sotto <strong>la</strong> pena de libris XXV de denari.<br />
Item che nisciuna donpna de <strong>la</strong> ciptà de Foligni overo in quel<strong>la</strong> familiarmente<br />
habitante et messo contado non possa portare né far portare alcuna camorra<br />
overo altro vestimento discol<strong>la</strong>to sinno per sei deta, incomenzando da l’osso dil<br />
collo, il qual si dice l’osso menatoro dil collo overo nel<strong>la</strong> parte de rieto che se<br />
20 Item per observatione delli dicti capituli qualunque persona se trovarà contrafare<br />
ad qualunque d’essi capituli solvat le pene predicte in tucte le prestanze, gravezze, colte<br />
d’amponerse per <strong>la</strong> communità de Fuligno o compagne, se debbiano porre le gravezze<br />
per li primi et si li primi contrafacessero lo sia posto il doppio; et che li ponctori de<br />
dicte colte et gravezze, non ponendoli come de sopra, siano tenuti a pagar de loro et<br />
siano posti a libro dello specchio comenzando col<strong>la</strong> prima prestanza che se ponerà et in<br />
quisto capitolo s’entendano compresi sartori et orefici che contrafanno allo soprascritto<br />
capitolo. Item che tucti quilli che contrafaronno alli sopradicti capitoli se possa et debbia<br />
procedere contra de loro per polixe nel tamburo o vero per reportatione de officiali<br />
prefecti acciò etiam del<strong>la</strong> corte del potestà et per quillo saronno reportati se debbiano<br />
mettere al libro dello specchio et delli non se possino cavare fine non havranno pagata <strong>la</strong><br />
pena aggiunto sul margine inferiore delle cc. 50v e 51r.<br />
21 né in calse aggiunto in interlinea
Foligno<br />
419<br />
dice <strong>la</strong> nuchia, et da <strong>la</strong> parte denanzi dal collo fine al<strong>la</strong> catena dil collo exclusive<br />
et non più, sotto <strong>la</strong> pena de libris X per ciascuna fiata et persona 22 .<br />
Item che nisciuno parente dil marito si non l’habitanti nel<strong>la</strong> casa possa donare<br />
alcuna cosa al<strong>la</strong> sposa né parenti di <strong>la</strong> sposa possan donare alcuna cosa allo<br />
sposo o vero alli soi parenti si non habitanti in casa dello sposo e essa sposa.<br />
Questo se intenda tanto de maschii quanto de femene al dante e al recevente<br />
per ciascuna fiata de libris XX de denari.<br />
Item che nisciuno possa fare né donare alcuna generatione de cofani pinti a<br />
<strong>la</strong> sposa né casse tarsiate, sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item sia licito ad ciascuno che havesse piccole dote cioè da fiorini cento in<br />
giù senza alcuna pena posser spender in dicti veste et ornamenti fine in fiorini<br />
XXX a baiocho L ta il fiorino.<br />
Ad funera pertinentia.<br />
Item a li corrotti et seppolture de morti statuiro et reformaro che tucti li<br />
statuti sopra de ciò facti nel tempo de frate Cherubino se observino invio<strong>la</strong>bilmente<br />
sotto <strong>la</strong> pena in quilli se contene, salvo il primo et secundo a li quali se<br />
deroga per li presenti, li capitoli da servarsi sonno quisti cioè:<br />
Imprima statuiro et ordinaro che per il patre famiglia non si possa vestire de<br />
vestimenti veduali si non figlioli, figliole, fratelli, sorelle carnali, nepote maschii<br />
et femene carnale et habitante in casa d’esso morto o morta. Et qualunque contrafarà<br />
sia punito de libris XX de denari.<br />
Item che nisciuna dopna vada po’ il morto a <strong>la</strong> chiesa et qualunque contrafarà<br />
sia punita de libris XXV de denari per ciascuna fiata.<br />
Item che le moglie se vestano de veste viduale in camera et non in loco<br />
publico sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che <strong>la</strong> sepoltura del morto non si possa expendere più che XXX libris<br />
de cera in candele et doppiere, sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che nel dì del<strong>la</strong> sepoltura se possano chiamare tucti li chierici ad seppellirlo<br />
il morto purché non se expenda più che <strong>la</strong> dicta quantità de cera sotto<br />
<strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che <strong>la</strong> vigilia, in l’octavo dì et infine del’anno quando se faronno li<br />
exequii per il morto non se ce possino chiamare si non li chierici 23 de quel<strong>la</strong><br />
chiesia dove il corpo è sepulto, salvo si in quel<strong>la</strong> non fussero otto sacerdoti, nel<br />
qual caso se ce possano chiamare fine in otto sacerdoti dunde piacerà a chi se<br />
aspectarà. Et non si possino chiamare si non parenti da canto del marito o di <strong>la</strong><br />
dopna. Et le dopne tanto quille sonno chiamate quanto l’altre non possano piangere<br />
in <strong>la</strong> chiesa per alcuno tempo sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che le helimosine se danno per li morti tanto di carne quanto d’altre<br />
cose non se portino sopra le tavole publicamente né per piaze como fine qua se<br />
22 Fuit additum per duos digitos infra os catenarum aggiunto sul margine <strong>la</strong>terale sinistro.<br />
23 Cassa auctoritate consilii magni in quo conclusum est quod omnia capitu<strong>la</strong> loquentia<br />
contra ecclesiasticam libertatem sint cassa, quod consilium editum est XIII aprilis 1474.<br />
M. Angelus cancel<strong>la</strong>rius aggiunto sul margine <strong>la</strong>terale sinistro.
420 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
è usato, ma secretamente et honesto como si può far con buono et <strong>la</strong>udabil<br />
modo, sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che nisciuno ardisca né presumma far sonar ad morto ad alcuno officio<br />
o exequio o mortoro salvo nell’hora quando alcuno morisse et quando il corpo<br />
andasse a <strong>la</strong> sepoltura; et all’hora solo una fiata <strong>la</strong> sera et una <strong>la</strong> matina possa<br />
far sonare, sotto <strong>la</strong> pena de libris XXV de denari per ciascuno et ciascuna fiata.<br />
Item pro observatione de le cose predicte li magnifici signori priori, il consiglio<br />
de Nove quali serronno per li tempi siano tenuti et debbiano inbuxu<strong>la</strong>r<br />
nove ciptadini per tre anni un per terziero, tanto che siano tre per terziero et<br />
ciascuno anno. Et siano tre pallocte nelle quale siano uno per terziero, li quali<br />
stimaranno tucti li ornamenti facti per le spose da menarse cioè vestiti, camorre,<br />
centure, anelli, vezzi et tucti altri et singuli ornamenti et iocali. Et che il marito<br />
overo suo patre sia obligato un dì nanti recercare dicti stimatori quali seronno<br />
per li tempi et quilli menare ad casa d’esso che deve menare <strong>la</strong> donpna; quali<br />
stimatori debbiano stimare bene dicti ornamenti con loro iuramento, intanto non<br />
passino <strong>la</strong> quantità dechiarita secondo <strong>la</strong>ddove promessa 24 .<br />
Et si dicti stimatori fussero trovati con alcuna fraude o malitia o inganno<br />
havere stimato cadano per ciascuno d’essi in pena de ducati X d’oro, et il marito<br />
overo il patre d’essa contrafacente cada ipso facto in pena de L ta ducati d’oro.<br />
Item che nisciuno de qualunque stato, grado et conditione se sia abbia ardire<br />
né presumma tentare alcuna cosa contra li presenti capitoli et ordinamenti<br />
facti, quali tucti et singoli volemo siano rati e fermi, et comandamo invio<strong>la</strong>bilmente<br />
observarsi como de sopra se dice alle pene supradicte, in le quale se cada<br />
tante volte quante volte contra haverà facto.<br />
Item che il potestà sia tenuto fare executione contra qualunque non observarà<br />
dicti ordinamenti in mediate al<strong>la</strong> pena de fiorini XX; et che nel<strong>la</strong> sua intrata li<br />
se dia spetial iuramento de fare observare tucti et singuli capitoli dicti et che<br />
nelle electione da mandarsi a li potestà per l’advenire se faccia spetial mentione<br />
de dicti capitoli et ordini supra a l’ornato de le dopne et funerali.<br />
Item che il cammorlingo del communo sotto <strong>la</strong> pena de perdere il suo sa<strong>la</strong>rio<br />
sia tenuto dar <strong>la</strong> petitione nel suo sindicato supra ogniuno de dicti capitoli<br />
di l’ornato de le dopne et funerali. Et li sindici del dicto potestà et loro consultore<br />
sia tenuto procedere sopra <strong>la</strong> dicta petitione fine al<strong>la</strong> sententia inclusive, et<br />
si desprezaronno procedere lo sia tolto loro sa<strong>la</strong>rio tucto et applicato al<strong>la</strong> fabrica<br />
del pa<strong>la</strong>zo d’essi magnifici signori priori. et che li magnifici signori priori seronno<br />
a li tempi siano tenuti et debbiano sotto <strong>la</strong> pena de X fiorini per uno prestare<br />
ogni favore oportuno et necessario al dicto camorlingo et sindici pro observatione<br />
de le cose predicte. Et si quilli fussero negligenti o contrafacente dicti<br />
magnifici signori priori siano tenuti et debbiano haverli facta pagare <strong>la</strong> dicta<br />
pena et pervenire a le mano de chi deve senza alcuna di<strong>la</strong>tione, scusa o sceptio-<br />
24 Et dicti stimatori recercati che siano debbiano andare affare dicta stima quando<br />
sonno recercati, sotto <strong>la</strong> pena infrascritta aggiunto nel margine inferiore.
Foligno<br />
421<br />
ne. Et se ipsi magnifici signori priori fussero negligenti de quanto a loro se<br />
aspecta de fare observare dicti capituli et far pagar <strong>la</strong> pena al camorlingo non<br />
havesse facto quanto disopra è dicto o ali sindici o alcuno d’essi non havessero<br />
observato quanto se contiene de sopra, li magnifici signori priori seronno loro<br />
successori siano tenuti far pagare a loro dicta pena.<br />
Item che tucti et singuli notarii de <strong>la</strong> ciptà de Foligni siano tenuti sotto <strong>la</strong><br />
pena se contene nelli capitoli de frate Cherubino fra termine d’un mese haver<br />
tracto et tenere adpresso de se <strong>la</strong> copia de li presenti capituli.<br />
Item che tucte le pene predicte siano et intendansi esser applicate per <strong>la</strong> quarta<br />
parte a <strong>la</strong> Camera apostolica, <strong>la</strong> quarta parte al pa<strong>la</strong>zo de magnifici signori priori da<br />
pagarsi al cammorlingo, l’altra quarta parte al’accusatore il quale sia tenuto secreto,<br />
l’altra quarta parte all’offitial ne farà <strong>la</strong> executione et ciascuno possa esser accusatore<br />
et diali se fede col suo iuramento et un testimonio. Et caso l’offitial facesse inventione<br />
lui, <strong>la</strong> terza parte de <strong>la</strong> pena sia applicata ad lui, <strong>la</strong> terza ad <strong>la</strong> Camora apostolica<br />
et l’altra terza al pa<strong>la</strong>zo de magnifici signori priori con questa adiunta che le dicte<br />
donne per tucto il presente mese habbiano et siano tenute havere acconciate dicte<br />
lor veste secondo se contiene nelli presenti ordinamenti; ma da quello impoi se<br />
proceda como de sopra se dice, volendo et statuendo che li presenti capituli se<br />
intenda correcto, adiuncto, confirmato overo derogato a tucti et singuli capituli facti<br />
al tempo dil venerabil patre fra Cherubino et frate Alberto, et qualunque altro statuto<br />
overo riformatione de ciò par<strong>la</strong>sse, non obstante alcuno contrario al quale singo<strong>la</strong>rmente<br />
per ogni meglior modo possettero derogamo expressamente 25 .<br />
Datum Fulginei in pa<strong>la</strong>tio magnificorum dominorum priorum populi dicte<br />
civitatis die VIII maii 1473.<br />
Vincentius publicus preco communis Fulginii rettulit se una cum sotiis presentia<br />
capitu<strong>la</strong> et statuta per loca civitatis consueta denuntiasse et proc<strong>la</strong>masse<br />
alta et intelligibili voce dicta die et anno.<br />
Marcus Angelus Tudertinus cancel<strong>la</strong>rius<br />
17. 1473, aprile 5<br />
Riformanze<br />
Statuta ornatus mulierum reformanda.<br />
Quo quidem consilio sic ut premictitur perfecto reverendissimo domino gubernatore<br />
discesso in eodem loco omnibus suprascriptis consiliariis existentibus<br />
preposito. Quod bonum esset prout per suam apodixam reverendus pater dominus<br />
predicator frater Pacificus Ro ordinis Minorum observantie sancti Francisci<br />
rogitavat aliquid reformare in statutis et capitulis de ornatu etcetera mulierum (...) ea<br />
25 Fuit additum quod possent accusari per apodixas in tamburo et procedi debetur<br />
contra sic de<strong>la</strong>tos aggiunto sul margine <strong>la</strong>terale sinistro.
422 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
re consulta, discussa missaque ad partitum ac solemniter ut moris est e obtenta<br />
per palluctas LXX non obstantibus XII contrariis secundum sententiam ser Baptiste<br />
ser Andree, statutum et reformatum fuit quod cives (...) ad pacem et concordiam<br />
inter cives olim de ea re facta videndi, discutendi, examinandi, supplendi,<br />
adiungendi et reformandi ac de novo faciendi prout libuerit non secus ac si in<br />
presenti consilio acta essent, non obstantibus quibuscumque.<br />
18. 1473, giugno 3<br />
Riformanze<br />
Capitu<strong>la</strong> legis sumptuaria servanda<br />
Item ut capitu<strong>la</strong> et ordinamenta contra superfluum cultum et ornatum mulierum<br />
funeraliumque nimium sumptum serventur, servatis servandis secundum formam<br />
statutorum et ordinamentorum communis Fulginei per palluctas LXXXVIII non<br />
obstantibus X contrariis statuerunt et reformaverunt quod consules sotietatum, civitatis<br />
et comitatus et sindici castellorum et vil<strong>la</strong>rum dicti civitatis teneantur et debeant<br />
sub pena qua teneantur maleficia denuntiare quibus eorum manifestare et reportare<br />
potestati pro tempore existenti aut eius officialibus quecumque mulieres et<br />
sponse ducte fuerint et iverint ad maritum infra VIII dies a die nuptiarum celebratarum;<br />
et ipsi officiales sub pena in ipsis capitulis contenta teneantur et debeant eas<br />
describere et tenere numerum earum in ordine ita ut semper inveniri una cum aliis<br />
actibus eorum queat pro quibus ipsa scriptura in L precipere aut petere. Deinde<br />
autem ipse potestas et sui officiales teneantur et debeant sub dicta pena querere et<br />
investigare in il<strong>la</strong> statuta dicta servaverant; quod si non servaverint ad penae executionem<br />
procedant et procedi faciant. Item quod cives estimationi eorum ornamentorum<br />
pro tempore educendi habeant omnimodo potestatem, arbitrium et bailiam<br />
dicta capitu<strong>la</strong> et queque in ea contenta servari faciendi pro ut utilitati civitatis expedit<br />
integre et absque ullius exceptione vel gratia. Mandantes ad quos spectat predicta<br />
observent dictisque civibus pareant, assistant, faciant et intendant.<br />
19. 1473, giugno 10<br />
Riformanze<br />
Pena limitata in capitulo contra ornatum mulierum<br />
Item cum inter alia capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum edita sit<br />
capitulum quidam, in quo in effectu continetur quod maritus aut pater uxorem<br />
ducentes incidant in pena ducatorum L ta nisi a deputatis estimatoribus fecerit<br />
estimare que ad ornatum ipsius sponse fecerit. Que profecto pena nimis gravis<br />
visa est et inconveniens iccirco servatis servandis secundum formam statutorum
Foligno<br />
423<br />
et ordinamentorum communis Fulginei obtentum fuit per palluctas LXXVII non<br />
obstantibus XII contrariis secundum quam sententiam Antonii Mazantis reformatum<br />
fuit: Quod deinceps dicta pena ducatorum L ta in dicto capitulo contenta sit<br />
limitata et reducta atque reformata in florenis decem tantum et non plus ad<br />
baiochos L ta pro quolibet applicanda ut ibi continetur et solvenda. Ad penam<br />
autem illorum videlicet Marinangeli Scarscionis et sotiorum qui dicuntur non<br />
servasse capitulum predictum estimandi et licet etiam aliqui sint, qui dicant servasse.<br />
Quod tres cives presentes estimatores habeant plenissimum arbitrium, baliam<br />
et potestatem hanc directam et negocium audiendi, discutiendi, intelligendi,<br />
sententiandi condemnandi vel liberandi aut componendi prout ipsis civibus videbitur<br />
et p<strong>la</strong>cebit; idque sit ratum et firmum quibuscumque non obstantibus, etiam<br />
si talia essent quam specialem requirent mentionem quibus quoad hec derogarunt<br />
expresse et ex certa scientia. Mandantes omnibus ad quos spectat queque<br />
predicta observent et observari faciant.<br />
20. 1473, giugno 26<br />
Riformanze<br />
Dec<strong>la</strong>ratio in capitulo statutorum de nimio ornatu mulierum<br />
Pannuntius Nalli, Christaldinus Petri et Ioannes Taccori, cives descriptioni<br />
ornatum mulierum etcetera prefecti a consilio magno X die presentis mensis deputati<br />
etiam ad dec<strong>la</strong>randum an Marinangelus Scarscionis de sotietate Feldignorum<br />
contrafecisse capitulo statutorum nimii ornatus mulierum. In quo de descriptione<br />
per cives deputatos facienda continetur, visis, auditis et discussis que<br />
necessaria fuerunt et precipue re<strong>la</strong>tione ipsius Pannutii qui dicto Marinangelo<br />
predixerat impune posse uxorem ducere et omni meliori modo, via, iure et forma<br />
quibus magis et melius potuerunt omnes concordes dec<strong>la</strong>raverunt, sententiaverunt<br />
atque decreverunt ipsum Marinangelum non contravenisse dicto capitulo<br />
nec quoquomodo contrafecisse, et consequentur pena in dicto capitulo contenta<br />
non subiacere nec ad eam aliquo modo solvendam cogi debere mandantes omnibus<br />
ad quos spectat predicta observent quibuscumque non obstantibus.<br />
21. 1474, aprile 13<br />
Riformanze<br />
Ex capitulis funerum. Capitu<strong>la</strong> funeralia cassa<br />
Superiori anno reformatis et bannitis cum aliqua esse dicantur contra ecclesiasticam<br />
libertatem et in preiudicium expressum mortuorum ut est illud quod<br />
non possint ad funeralia vocari, nisi tot sacerdotes non possit expendi nisi certe<br />
quantitas cere etcetera.
424 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Ut quantum potest Dei rea cessetur et omnis suspitio evitetur ea re preposita<br />
ut moris est consultaque per palluctas LXXXXIII non obastantibus II contrariis<br />
statutum fuit ac reformatum. Quod omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> que anno superiori<br />
promulgata sunt pertinentia ad funera quae sunt que sint contra ecclesiasticam<br />
libertatem et in preiudicium defunctorum ut est capitulum quo cavetur ne nisi<br />
certus numerus clericorum vocetur necessarius. Item ne nisi certa cere quantitas<br />
consumetur. Item quod offerte cooperte et non per p<strong>la</strong>team mittantur omnia alia<br />
huiusmodi effectum habentia; ex nunc sint cassa et nul<strong>la</strong> nullusque obviare cogi<br />
queat, immo ex ipsis statutis aboleri debeant quibuscumque non obstantibus.<br />
... Pena mulieribus remissa quod non servaverint eorum statuta ornamentorum.<br />
Tertio quia essent ferme impossibile executionem facere contra quoscumque<br />
tam homines quam etiam mulieres, quae capitu<strong>la</strong> de nimio ornatu mulierum et<br />
refrenando non servarunt; nam ferme omnes contravenerunt; de quibus et si aliquibus<br />
pignora ab<strong>la</strong>ta sint tamen si aliis quomodo non auferrentur res essent<br />
odiose et id ferme impossibile esset; ut dictum est ut tamen provideatur ut statuta<br />
ipsa serventur et executio melius queat fieri. Ea re servatis servandis secundum<br />
formam statutorum et ordinamentorum civitatis dicte preposita consultaque tandem<br />
per palluctas LXXV non obstantibus XX contrariis, solemniter statutum fuit ac<br />
reformatum. Quod omnibus et singulis qui hactenus contravenerunt dictis capitulis<br />
tam iis quibus sunt pignora ab<strong>la</strong>ta quam aliis gratia plenaria fiat et pignora<br />
ab<strong>la</strong>ta reddantur, imposterum ut facilius serventur. Quod magnifici domini priores<br />
congregent cives illos qui huiusmodi statutum fecerunt, qui teneantur inter terminum<br />
VIII dierum aptasse et corroborando penis additionibus necessariis ut non<br />
amplius contraveniatur. Que omnes teneantur et debeant servare et obedire; et<br />
nec iis additionibus nec prioribus capitulis quovis modo sub pena periurii abrogari<br />
queat aut quovis modo amplius gratiam fieri de penis incurrendis.<br />
22. 1482, gennaio 10<br />
Riformanze<br />
Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum reformata<br />
Dal momento che ad Assisi il vescovo e vicelegato sta provvedendo al<strong>la</strong> riforma<br />
dell’ornato femminile, il consigliere folignate Guidantonio Nalli suggerisce che<br />
a Foligno, magnifici domini priores et Novemviri consiliarii eligant et constituant<br />
cives tres, qui sint cum ipso domino episcopo capitu<strong>la</strong> vetera super huiusmodi in<br />
alis abusibus reprimendis, edita videant et discutiant et ea imminuant, addant et<br />
reforment.<br />
Proposta approvata con 59 voti favorevoli e 2 contrari.
Foligno<br />
23. 1484, agosto 27<br />
Riformanze<br />
Contra nimium ornatum mulierum<br />
425<br />
Magnifici signori vedete ogni dì le cose nostre vanno pegio et ogni homo<br />
può far lo suo appetito perché non c’è chi lo reprenda o castighi, et quisto è<br />
che niuno ama <strong>la</strong> patria che voglia pigliare um puoco d’incarco per lei, puoichè<br />
palese non se vol fare facciase secreto. Vedete gli sforgiamenti fanno più li poveri<br />
che li ricchi, che già se reportano le col<strong>la</strong>ne et le centure de più de dui et tre<br />
libre d’argento et sonno de quilli non li avansa si non guai et lo podestà lo sa<br />
quando li rasori sarvanno, dico cusì se faccino dui cittadini quali siano secreti ad<br />
ognuno salvo al cancelliri et potestà per iuramento acciò non recusino l’incarco.<br />
Et quisti siano tenuti, sotto pena de pergiuro, onnie volta vederanno o serranno<br />
informati alcuno contrafarà a li capitoli già facti de lo soperchio ornato de le<br />
domne li denuntino al podestà et lo podestà né faccia l’executione, sotto <strong>la</strong> pena<br />
de libre XX de denari. Io so certo le mie parole lo vento se le portarà et farrannose<br />
finte, ma per Dio signori guardate che non castigare l’errori vastano le<br />
terre et tutte le famiglie et molti farranno bene che non lo fanno perché sonno<br />
spinti da altri che fanno male et le femine ne sonno cagione, le quale sempre ho<br />
sentito dire. Per loro cagioni principalmente gram mutationi de stato et turbatione<br />
de quiete pervengono che ogni dì vorriano come d’una cosa cusì dell’altre<br />
cose nove, ma l’uno consuma <strong>la</strong> carne et l’altro <strong>la</strong> robba intanto che per loro<br />
ogni cosa se desse unde et meglio tardo che non mai.<br />
Proposta approvata con 47 voti favorevoli e 11 contrari.<br />
24. 1484, dicembre 25-26<br />
Registri<br />
Contra nimium ornatum mulierum<br />
Ioannes publicus preco communis Fulginie rettulit se una cum sotiis in p<strong>la</strong>tea<br />
magna dicti communis preconizasse capitu<strong>la</strong> emanata contra nimium ornatum<br />
mulierum...<br />
Item che almeno lo dì nanti vada <strong>la</strong> sposa ad marito sia tenuto lo marito o<br />
lo patre de <strong>la</strong> sposa o almanco il marito portare inscripto al cancelliero del<br />
comune tucti li ornamenti d’essa donna sua et <strong>la</strong> valuta et <strong>la</strong> stimma vera de<br />
<strong>la</strong> dote.<br />
Item che tucti quilli havesser facti li panni et fusser più scol<strong>la</strong>ti de quillo<br />
permetteno li presenti capituli siano tenuti portarli coperti con qualche pannicello.<br />
Item che nisiuno mercatante né altri venda centura de più valore de quanto<br />
eis dictum.
426 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item duve non fusse chiarita <strong>la</strong> dote sia in arbitrio d’essi cittadini secreti<br />
chiarire <strong>la</strong> stimma de l’ornamenti ha portare.<br />
Item che nisiuno ornamento se possa fare a <strong>la</strong> donna fra dui anni poi sonno<br />
gite al marito sensa licentia d’essi cittadini secreti.<br />
Qual tucti et singuli capituli se commanda per essi cittadini secreti doverse<br />
punire sotto <strong>la</strong> pena se contene in dicti capituli, qual sonno registrati in <strong>la</strong> cancel<strong>la</strong>ria<br />
d’esso commune et duve non siano simili a quisti a <strong>la</strong> pena de libris X<br />
denaro.<br />
25. 1493, maggio 20<br />
Riformanze<br />
Contra lusores<br />
In seguito al<strong>la</strong> predicazione del frate perugino Felice si ribadisce <strong>la</strong> necessità di<br />
statuendum contra lusores, item nimium ornatum muliebrem et alia huiusmodi.<br />
26. 1494, gennaio 8<br />
Riformanze<br />
Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum<br />
Dal momento che i capitoli già esistenti contro l’eccessivo lusso nel vestire non<br />
vengono più osservati e questo alimenta molti mali, il consigliere Hieronymus consuluit<br />
quod domini priores eligant cives II aut tres et hi revideant dicta capitu<strong>la</strong>,<br />
suppleant aut imminuant ut visum fuerit melius et preconizari faciant ac observari<br />
ab omnibus modis et remediis opportunis.<br />
Proposta approvata con 54 voti favorevoli e 3 contrari.<br />
27. 1494, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Congregati existentes magnifici domini priores populi civitatis Fulginei in au<strong>la</strong><br />
inferiori omnes concordes elegerunt et deputaverunt Geronimo Baldoli, Federico<br />
Bartolomei e Giovanni Antonio Bartoli ad reformandum capitu<strong>la</strong> contra nimium<br />
ornatum mulierum.
Foligno<br />
28. 1499, febbraio 3<br />
Riformanze<br />
Lex de nimio ornatu mulierum servanda<br />
427<br />
Dal momento che esistono capitoli contra nimium ornatum mulierum che non<br />
vengono più osservati, il consigliere Pannunzio Nalli consuluit quod Conservatores<br />
curarent omnino ut capitu<strong>la</strong> iam edita serventur et tam contra eos easque procedatur<br />
et executio fiat qui et que contravenerunt pro preterito, quam contra illos<br />
et il<strong>la</strong>s qui etiam contravenerint in futurum.<br />
Proposta approvata con 51 voti favorevoli e uno contrario.<br />
29. 1499, aprile 9<br />
Registri<br />
Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum<br />
Al nome de Dio amen. Ogni cosa che facemo o parole o opere tutte devemo<br />
nel nome dello Altissimo fare sempre referendo grate al<strong>la</strong> sua Maiestà. Tra li<br />
altri peccati et vanità che provocano contra delli populi <strong>la</strong> ira dello immortale<br />
Dio si trova chi li vani et superflui et luxuriosi ornamenti delli homini et donne<br />
grandemente concitano et commovono ipso eterno Dio ad sdegnarse verso li soi<br />
populi et anche per tali luxuriosi ornamenti et substantie et patrimonii et exercitii<br />
per iudicio occulto de Dio mancano et attenuanse, donde ne nasce et sequita<br />
universale et particu<strong>la</strong>re delle re publiche extrema miseria, ca<strong>la</strong>mità et povertà<br />
come si se legie del<strong>la</strong> avara Babilonia et per experientia se vede continivo dalli<br />
homini ragionevoli et prudenti quali per li discurso del<strong>la</strong> ragione et longo experimento<br />
aperto cognoscano qualunque cosa circa <strong>la</strong> quale se consigliano. Impertanto<br />
per revocare dal nostro populo <strong>la</strong> indignatione de esso eterno Dio che<br />
contra del nostro populo havesse concepta per tal luxuriosi portamenti et per<br />
augumento delli <strong>la</strong>udabili custumi et exercitii del<strong>la</strong> nostra re publica et le substantie<br />
et patremonii accrescere et mantenere ad <strong>la</strong>ude et gloria de eso immortale<br />
Dio utilità perpetua delle altre cose temporale et ad salute delle anime de<br />
tutti et mantinemento del<strong>la</strong> nostra re publica et suo contado se stabilisce ordinase<br />
et refirma per li infrascritti decreti, capituli et lege da bannirse et publicarse.<br />
Imprima statuimo et ordinamo che nisiuna domna de qualunque grado, stato<br />
o condictione se sia cittadine o contadine o habitante in essa città et contado<br />
non possa né siali licito portare alcuna generatione de vestiti, camorre o mantelli<br />
o sberne de panno d’oro o d’argento o dambroccato né de velluto né de seta<br />
per <strong>la</strong> città de Fuligno o suo contado et similmente né lucco o altra generatione<br />
de vestiti et panni, anche si fusse ad uso de homo, sotto <strong>la</strong> pena de chi contrafacesse<br />
de libre L ta de denari per ciascuna fiata et ciascuna persona serà trovata
428 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
contrafare et lo habitante sentenda che havesse casa o posessione et familiarmente<br />
habitasse in essa cittade.<br />
Item che ad ogni persona sia licito portare senza pena et bando ogni generatione<br />
de ciambellotti excepto tabi, qual volemo et dechiaramo s’entenda essere<br />
seta et chi <strong>la</strong> porterà come de sopra cada in <strong>la</strong> supradicta pena.<br />
Item volemo et permettemo che ogni et ciascuna domna possa portare impune<br />
maniche de velluto o de seta apputate alle loro camorre; et similmente<br />
possa portare pectorelle de velluto o de seta senza alcuno racamo de perle o<br />
d’oro o de argento purché non siano de imbroccato d’oro o d’argento quale<br />
expresse se prohibisse sotto <strong>la</strong> ditta pena per ciascuna volta che se contrafarà et<br />
per ciascuna persona.<br />
Item che nisiuna domna possa portare alcuno vestimento o camorra, lucco o<br />
mantello qual se trascini per terra più dum pede sotto <strong>la</strong> pena de libre X de<br />
denari.<br />
Item che nisiuna domna de qualunque conditione sia possa portare vestito,<br />
camorra o lucco o altro vestimento o panno che sia foderato nelle viste o altre<br />
parti dessi vestimenti et camorre alcuna generatione de villuto o de seta o de<br />
imbroccato de oro o de argento o perle o alcuno racamo et frisio de oro et de<br />
argento excepto taffatano non cremosino et ciambellocti né anco de pelle de<br />
zambellini, armellini, doxi et altre simile pelle de valore per ciascheduna volta et<br />
persona come de sopra, sotto pena de libre X8 de denari.<br />
Item che le dicte viste dapè delle camorre et vestiti et altri panni desse<br />
donne possano essere de ogni generatione de seta, de villuto et non de imbrocchato<br />
d’oro et de argento, de racami et frisci come è decto de sopra purché le<br />
dicte viste da pede delle dicte camorre et vestiti, et denanti non siano maiore o<br />
più <strong>la</strong>rghe de deta quattro et più, purché in tucto non ce mecta per ese viste<br />
più de tre braccia de villuto o de seta, sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre X per ciascuna<br />
volta come de sopra è decto.<br />
Item che nisiuna donna possa portare alcuno vestimento o camorra o luccho<br />
de panno o de guarnello de seta o de villuto frappato o stampato, sotto pena de<br />
libre X de denari.<br />
Item che nisiuna donna possa portare alcuna fiecta o vero tessuto de imbroccato<br />
de oro o de argento o altra generatione de seta senza fornimento qual<br />
sia de maiore stima de IIII ducati d’oro sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre 18 de denari.<br />
Item che nisiuno tessuto o fiecta o chiavacore sia de più peso de una libra<br />
et mezza in tucto, sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre 18.<br />
Item che nisiuna donna nelli loro vestimenti o camorre o panni o in alcuna<br />
parte del corpo o in petto o in maniche portare possa più de sei once de perle<br />
et sei altre once de argento in magliecte o in boctoni o in altro adornimento de<br />
argento, sotto pena de libre 20 de denari per ciascuna volta et ciascuna persona<br />
come de sopra se contrafarrà.<br />
Item che nelle dicte sei unce de perle se computi de perle racami de perle,<br />
animali de perle o altre cose facte de perle quale portassero ipse donne in alcuna<br />
parte del corpo o delli loro vestimenti.
Foligno<br />
429<br />
Item che nisiuna donna possa et siali licito portare alcuna capel<strong>la</strong> de imbroccato<br />
de oro o de argento né de oro fi<strong>la</strong>to, sotto <strong>la</strong> pena de libre X de<br />
denari per ciascuna volta come de sopra.<br />
Item che nisiuna donna possa portare alcuna col<strong>la</strong>na o catena d’argento o<br />
oro overo coperta d’oro né alchuna barra fulcita de perle o de racamo d’oro o<br />
d’argento et che le perle che portasse se computi nelle dicte sei unce, sotto <strong>la</strong><br />
dicta pena de libre XXV de denari.<br />
Item che nisiuno del<strong>la</strong> città et contado de Fuligno de qualunque conditione<br />
et grado se sia quale al tempo se mena donna nanti et dapo havendo fiorini<br />
CCC to in dote ad baiocco per fiorino et dalli in su non possa spendere in panno,<br />
ornamenti et iotali più de fiorini C o al<strong>la</strong> dicta ragione; et chi havesse da fiorini<br />
CCC to in giù fino ad fiorini C o per dota non possa spendere si non il terzo del<strong>la</strong><br />
vera dote nelle predicte cose; et chi non havesse si non fiorini C o per dota non<br />
possa spendere in ditte cose si non fiorini L ta ad dicta ragione, sotto <strong>la</strong> pena de<br />
libre L ta de denari per ciascuna volta come de sopra.<br />
Item per obviare alle fraude et inganni se potessero commettere in tal contracti<br />
dotali volemo che tal contracti et instrumenti dotali che continessero maiur<br />
summa che invero non fusse <strong>la</strong> vera dote; ipso iure siano nulli et invalidi et<br />
presummanse ficti, simu<strong>la</strong>ti et in fraude facti et che il marito o ad chi fusse<br />
promessa tal dote et loro heredi et successori non possino demandare alcuna<br />
quantità de dote per vigore de tali instrumenti o altre scripture publice o private<br />
o attestatione de testimonii; et <strong>la</strong> domna et sui heredi et ad chi competesse <strong>la</strong><br />
ragione de recepere et redemandare tal dote in casu restituende dotis non possa<br />
tal domna redemandare et consequir<strong>la</strong>, ma volemo dicta dote per un terzo sia<br />
ipso iure confiscata al monte del presto delli denari de Fuligno, per un altro<br />
terzo al pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori del comune, per un altro terzo al<strong>la</strong><br />
Camera apostolica.<br />
Item che nisiuno vestimento da domna de panno sia de maiur quantità de<br />
braccia XII al<strong>la</strong> mesura Fulignate, sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre X per ciascuno<br />
vestimento et ciascuna persona.<br />
Item che nisiuno parente dello sposo o del<strong>la</strong> sposa possa far conviti né dar<br />
magnare sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che nisiuna persona o alcuno parente faccia alcuno crostato, mortacolo<br />
o torta o vero alcune cose da magnare et mandarle ad casa dello sposo al tempo<br />
de menar <strong>la</strong> domna sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che nisiuno al tempo che se fanno li donamenti maxime quando lo<br />
sposo va ad casa del<strong>la</strong> sposa a donare al<strong>la</strong> domna che vol menare, non se possa<br />
fare né calzoli né pianelle né dare né donare ad quilli de casa dello sposo né ad<br />
alcuno suo parente sotto <strong>la</strong> pena de libre XXV de denari.<br />
Item che nisiuna persona de Fuligno et suo contado o habitante possa mandare<br />
ad casa de alcuna domna nel tempo del parto de essa domna o figliolo o<br />
sorel<strong>la</strong> o altri che sia cul<strong>la</strong>, cultrice, vanciali, fasce et altre cose che etiam fine<br />
ad mo’ fussero usate né publicamente né ascosto, sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre X<br />
de denari.
430 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item che nisiuna domna de Fuligno come dicto ardisca né presumi portare<br />
alcuno vestito, camorra o lucco, gabbano et altro vestimento più scol<strong>la</strong>to de deta<br />
octo dal<strong>la</strong> parte de reto et dal<strong>la</strong> parte denanti più scol<strong>la</strong>to de deta doi sotto <strong>la</strong><br />
catena del pecto o vero collo, al<strong>la</strong> pena de ducati IIII per ciascuna volta contrafarà<br />
et ciascuna persona.<br />
Item che nisiuno parente del marito possa né debbia donare cosa alcuna al<strong>la</strong><br />
sposa né <strong>la</strong> sposa et parenti d’essa possano donare cosa alcuna allo sposo o vero<br />
alli loro parenti, si non ad quelli habitassero in casa d’esso sposo et essa sposa;<br />
et quisto s’entenda tanto delli maschi quanto delle femine, non derogando per<br />
quisto alli presenti capitoli, sotto <strong>la</strong> pena de ducati doi d’oro.<br />
Item qualunque domna serà trovata contrafare alli presenti capituli o per offitiali<br />
o per altra persona privata accusata o denuntiata che serà, che li parenti o<br />
fratelli o altri quali o quale havessero cura o tute<strong>la</strong> de tal domne che contrafaronno<br />
come de sopra nanti siano andate ad casa del marito, volemo siano obligate<br />
per le dicte domne alle pene imposte per li presenti capitoli et dapo seronno<br />
andate ad marito volemo siano obligati li loro mariti quando lo marito habbitasse<br />
separatamente da li suo patre, ma quando il marito habbitasse inseme col suo<br />
patre volemo che lo dicto patre sia obligato alle dicte pene et che nisiuno se<br />
possa excusare per esser minor de età, et sempre contrafacendo alli presenti capituli<br />
se habbino per maiuri, né anche per esser sotto tutori o curatori.<br />
Et ultra le contraventioni delli presenti capituli volemo siano obligati ad tutte<br />
colte et gravezze del<strong>la</strong> comunità de Fuligno che se imporranno nel<strong>la</strong> qual se<br />
intenda et comprehenda <strong>la</strong> prestanza da Gualdo Captani allo doppio de quello<br />
fusse il iusto et cusì se scotano.<br />
Item perché non meno se offende <strong>la</strong> Maiestà divina et le republice s’empoveriscono<br />
per li luxuriosi et superflui et fastidiosi ornamenti et vestiti de homini<br />
che se faccia per li luxuriosi ornamenti delle domne, impertanto volemo che<br />
nisiuno iovene maschio de maiure età de anni dodici possa portare alcuno racamo<br />
in alcuna generatione de panni né in alcuna parte de loro corpo né portare<br />
alcuno vestimento o berrecta de imbroccato d’oro o d’argento né alcuno mantello<br />
de velluto o de seta excepto iopponi et gonne de velluto et de seta né portare<br />
alcuna generatione de calze de maiur prezzo de fiorini tre ad baiochi L ta per<br />
fiorino, excepto calze de rosato simplice senza alcuna divisa quale volemo sia<br />
licito portare et expenderci quillo più de tre fiorini che vagliono o varronno<br />
dicte calze de rosato, sotto <strong>la</strong> pena de dicti X per ciascuna volta contrafarà et<br />
ciascuna persona.<br />
Item perché li cavalieri per l’offitii exercitano et per <strong>la</strong> loro dignità et per<br />
honorare li superiori et signori che vengono o passano per <strong>la</strong> nostra città et sia<br />
bisogno siano benvestiti et ornati maxime de veste et panni più pretiosi et belli<br />
che non debbano essere li altri, pertanto volemo che ad essi cavaleri sia licito<br />
senza pena alcuna portar veste et vestimenti de imbroccato d’oro et d’argento,<br />
de seta et de velluto et ogni altra cosa pretiosa et devaluta ad loro benep<strong>la</strong>cito<br />
et che non siano obligati ad alcuna lege o capitolo che par<strong>la</strong>sse delli superflui et<br />
luxuriosi panni et ornamenti.
Foligno<br />
431<br />
Item che tutti doctori de lege civile o canonica o medicina possino portare<br />
ogni vestimento et veste, mantello, gonda, ioppone et altre veste de ogni generatione<br />
de velluto et de seta, senza alcuna pena et bando et che per quisto non se<br />
intenda che le domne de cavalieri et doctori possano contrafare alli presenti<br />
capituli.<br />
Item perché non meno offende Dio et damnifica <strong>la</strong> nostra re publica li<br />
sartori et orifici che fanno tal superflui et luxuriosi ornamenti et vestiti delli<br />
quali è dicto che faccino quelli o quelle che fanno fare tali ornamenti et luxuriosi<br />
vestiti, impertanto volemo che si alcuno sartore facesse o tagliasse alcuno vestimento<br />
de homo o de domna contra <strong>la</strong> forma delli presenti capituli etiam li<br />
orifici facessero alcuna cintura fornita d’argento de più peso che se par<strong>la</strong> nelli<br />
presenti capituli et che li sarturi facessero camorra o vestito o alcuno panno alle<br />
domne più scol<strong>la</strong>to che par<strong>la</strong>no li presenti capituli per ciscuna volta caschino in<br />
pena de bolognini XXV de denari et ultra <strong>la</strong> dicta pena siano tenuti a pagare lo<br />
doppio del<strong>la</strong> prestanza più che <strong>la</strong> loro qualità porti et receve.<br />
Item volemo che ad ciascun cittadino, contadino o foristiero de qualunque<br />
conditione sia licito de accusare o denuntiare senza alcuna scriptura et subscriptione<br />
de talione tutte et singule persone che contrafarronno alli presenti capituli<br />
et credase al simplice loro iuramento et l’offitiali siano tenuti tenerli secreto,<br />
sotto pena de libre XX de denari da tollerise dal dicto offitio che non tenesse<br />
secreto al tempo del suo sindicato et d’applicarse per un terzo al<strong>la</strong> Camera<br />
apostolica, per uno altro terzo al pa<strong>la</strong>zzo delli magnifici signori priori de Foligno<br />
et per uno altro terzo ad tale accusatore lo nome del quale non fosse tinuto<br />
secreto.<br />
Item che lo potestà et sua corte sia obligato fra termine de X dì dal dì serrà<br />
facta <strong>la</strong> invenctione o accusa o denuntia fare effectualmente pervenire <strong>la</strong> pena<br />
fosse incaduto chi havesse contrafacto alli presenti capituli dove deve pervenire<br />
secondo <strong>la</strong> forma delli presenti capituli, sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre XX per<br />
applicarse per <strong>la</strong> medietà al<strong>la</strong> Camera apostolica, per l’altra medietà al pa<strong>la</strong>zzo<br />
delli magnifici signori priori; etiam che al potestà et sua corte nel<strong>la</strong> sua intrata<br />
glie se dia spetial mandato de fare observare tucti et singuli capituli.<br />
Item che tucti et singuli casi suprascripti et infrascripti per <strong>la</strong> contraventione<br />
se facesse alli presenti capituli se possa anco mecterse <strong>la</strong> polixa in tamboro <strong>la</strong><br />
qual polixa habbia qual medesma forza che ha <strong>la</strong> inventione o accusa passata<br />
serrà per li conservatori, magnifici signori priori et Nove del consiglio de Foligno,<br />
etiam sotto <strong>la</strong> dicta pena sia obligato lo potestà et sua corte exequir<strong>la</strong> fra<br />
dicto termino de dece dì dal dì li serrà presentata per el cancelliero <strong>la</strong> dicta<br />
polixa.<br />
Item che tucti et singuli casi soprascripti quale se seranno trovati havere<br />
contrafacto alli presenti capituli et non havere pagato <strong>la</strong> dicta pena fra termine<br />
de X dì come è decto se debbiano mectere per li magnifici signori priori serranno<br />
per li tempi et per el cancelliero al libro dello specchio et de lì mai non se<br />
possa levare fino con effecto non harà pagata <strong>la</strong> pena serrà incurso, sotto pena<br />
de privatione del sa<strong>la</strong>rio delli magnifici signori priori et cancelliero del communo
432 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
et nol metteranno al dicto libro dello specchio, qual sa<strong>la</strong>rio ipso facto sia applicato<br />
al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori.<br />
Item che li magnifici signori priori et Nove consiglieri qual serronno per li<br />
tempi debbiano imbuxu<strong>la</strong>re nove cittadini per tre anni, uno per terziero si che<br />
siano tre per anno, et quisti siano ad estimare dicti ornamenti et chel marito il<br />
dì nanti mani <strong>la</strong> domna debbia recercare dicti stimatori et quilli andare ad stimare<br />
dicti panni et ornamenti tucti bene et diligentemente, et quisti ornamenti<br />
cusì stimati debbiano scrivere <strong>la</strong> quantità et montania d’essi intanto che sia ben<br />
chiarito, et quel<strong>la</strong> portare in camera del<strong>la</strong> communità, sotto <strong>la</strong> pena de dui ducati<br />
per uno a dicti cittadini contrafacenti et allo sposo ducati X d’oro si non li<br />
richiede ad stimare et si non li scassigna tucti dicti ornamenti.<br />
Item volemo per lo advenire dicti presenti capituli et ordinamenti siano fermi<br />
et cusì mandamo che invio<strong>la</strong>bilmente se observino sotto <strong>la</strong> pena in essi expressa<br />
tante volte quante se contrafarà et per ciascuno contrafarà.<br />
Item volemo et reformamo chel presente potestà et suo iudice et quillo o<br />
quilli per li tempi serronno durante lo loro offitio in tre mesi in tre mesi dal dì<br />
serronno banditi et publicati li presenti capituli, siano obligati supra de quisti<br />
capituli et ornamenti fare una inquisitione <strong>generale</strong> contra tutte et singule persone<br />
che contrafacessero o havessero contrafacti alli presenti capituli et ornamenti<br />
et tale inquisitione mettere a libro delli malefitii inseme colle altre inquisitioni de<br />
malefitii, et supra <strong>la</strong> dicta inquisitione <strong>generale</strong> debbia examinare tutti consoli<br />
delle compagnie del<strong>la</strong> città de Fuligno cum iuramento contra de quelli o quelle<br />
che havessero contrafacto alli presenti ordinamenti in demandando li dicti testimonii<br />
supra ciascuno de dicti capituli et li loro dicti scrivere per exteso come<br />
darranno in nel dicto libro al<strong>la</strong> dicta inquisitione sotto <strong>la</strong> pena de ducati X d’oro<br />
d’applicarse per <strong>la</strong> mità al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo delli magnifici signori priori et<br />
l’altra mità alli conservatori delle legi quando allo dicto potestà al tempo del suo<br />
sindacato desse <strong>la</strong> petitione contra il dicto potestà che non havesse observato<br />
quisto capitulo et assistesse contra lo dicto potestà supra <strong>la</strong> dicta petitione fine<br />
allo fine ad chi prima pervenisse in dar <strong>la</strong> dicta petitione contra lo dicto potestà<br />
per tale inobservantia.<br />
Item che lo potestà et sua corte sia tenuto fare l’executione contra qualunque<br />
havesse contrafacto alli presenti capituli come dicto de sopra senza alcuno<br />
processo facta che sarrà l’inventione come dicto de sopra o accusa o vero denuntia<br />
senza scriptura con simplice iuramento dello accusatore come dicto sotto<br />
<strong>la</strong> pena al potestà et sua corte de libre XX ti d’applicarse per <strong>la</strong> mità al<strong>la</strong> Camera<br />
apostolica, per l’altra mità allo pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori.<br />
Item che lo potestà et sua corte volemo non restia ad sindicato dell’executioni<br />
farrà contra de quilli o quelle haveronno contrafacto alli presenti capituli.<br />
Item che al camorlingo del communo de Fuligno sotto pena de perdere il<br />
suo sa<strong>la</strong>rio sia tenuto dare <strong>la</strong> petitione contra il potestà et sua corte al tempo<br />
dello sindicato supra ogniuno de dicti capituli et li sindici del potestà et consultore<br />
siano tenuti procedere supra <strong>la</strong> dicta petitione fine al<strong>la</strong> sentenza inclusiva; et<br />
si desprezzaranno procedere lo sia tolto i loro sa<strong>la</strong>rio et applicato al<strong>la</strong> fabrica del
Foligno<br />
433<br />
pa<strong>la</strong>zzo delli magnifici signori priori, etiam nientedemeno lo potestà non se habbia<br />
per absoluto, et che li magnifici signori priori serronno per li tempi siano<br />
tenuti sotto <strong>la</strong> dicta pena de fiorini X per uno prestare ogni favore opportuno al<br />
dicto camorlingo et sindici per observatione delle predicte cose, et si quelli fussero<br />
negligenti o contrafaciendo dicti magnifici signori priori siano tenuti haverli<br />
facta pagar <strong>la</strong> pena et pervenire alle mane de chi deverà senza alcuna exceptione,<br />
et si essi magnifici signori priori fussero negligenti de quanto alloro se aspecta<br />
de fare observare dicti capituli et farli pagar <strong>la</strong> pena al camorlingo non<br />
havesse facto quanto de sopra è dicto o alli sindici o alcuni d’essi che non<br />
havessero observato quanto se contene de sopra li signori priori serronno loro<br />
successori siano tenuti far pagare alloro <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che tucti et singuli notarii del<strong>la</strong> città de Fuligno sotto <strong>la</strong> pena de libre<br />
X de denari d’aplicarse al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori siano<br />
tenuti tenere appresso de loro dicti ordinamenti et capituli.<br />
Item che tucte le pene predicte delle quale non è facta spetiale appel<strong>la</strong>tione<br />
siano et intendase essere applicate per <strong>la</strong> quarta parte all’accusatore o denuntiatore<br />
qual serrà tenuto secreto, <strong>la</strong> quarta parte all’offitiale ne farà l’executione et<br />
l’altra quarta parte al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori et ciascuno<br />
possa essere accusatore et diase fede al suo iuramento et uni testimonio basti; et<br />
caso l’offitiale facesse <strong>la</strong> inventione <strong>la</strong> 3 a parte del<strong>la</strong> pena sia applicata allui,<br />
l’altra 3 a al<strong>la</strong> Camera apostolica, l’altra 3 a parte al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo de magnifici<br />
signori priori.<br />
Aprilis VIIII 1499, Ioannes Dominicus publico preconio rettulit etc.<br />
30. 1507, novembre 13-14<br />
Registri<br />
Contra nimium ornatum mulierum<br />
Al nome de Dio et de tucta <strong>la</strong> corte celestiale amen.<br />
Fase bando et comandamento da parte de magnifici signori priori et ornatissimi<br />
cittadini prefati et deputati per auctorità del magnifico consiglio delli Cento<br />
come sentendo li gravi desordini et damni se fanno per li superchi ornati et<br />
forgie fanno l’homini et maxime le donne come boni priori et rectori ad tali<br />
inconvenienti provedono, notificano et vetano che nisiuna domna cittadina, contadina,<br />
districtuale né foristiera habitante in essa città, contado o districto, quale<br />
havesse casa o possessione nel territorio d’essa città, de qualunque stato, grado o<br />
conditione se sia, si ben fusse figlio<strong>la</strong> o domna de cavaliero o doctore de qualunque<br />
scientia sia, ardisca né presuma portare adosso alcuna generatione de<br />
veste né mantelli de qualunque nome, forgia et qualità sia de imbroccato alcuno,<br />
né d’oro o d’argento né de velluto né de seta alcuna né anche de tabi, sotto <strong>la</strong><br />
pena de libre L de denari.
434 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item che nisiuna domna come desopra possa portare alcuno racamo d’oro,<br />
d’argento, de perle né in altra forma o forgia, sotto <strong>la</strong> medesma pena, concedendoli<br />
tantum che possano portare maniche appicate alli panni de qualunque velluto<br />
o sete sia; item de pectorelle pure de velluto o seta o d’embroccato ma non<br />
che habbino racamo alcuno libere et senza pena 26 alcuna. Item dicte maneche<br />
non se possano portare che habbino più de braccio uno et mezo de velluto o<br />
seta al braccio fiorentino, sotto dicta pena in tucti casi del presente capitulo da<br />
incurrersi.<br />
Item che dicte domne non possino portare alcuno vestimento qual straxini<br />
per terra più dum piede né luchi né camorre etc., sotto pena de libre XX de<br />
denari.<br />
Item che nisiuna veste d’esse domne possa esse foderata d’a<strong>la</strong>mo, imbroccato,<br />
racamo, velluto né seta né de pelle alcuna de valore né frisii excepto de<br />
taffetano non cremisino sotto dicta pena, salvo che per vista da piede et e nanti<br />
ad essi vestimenti ce possano fare le viste d’essa seta o velluto et non d’altro de<br />
<strong>la</strong>rghezza o altezza de deta quattro purché non passi braccia tre essa seta o<br />
velluto, sotto dicta pena.<br />
Item dicte domne non possino portare alcuna generatione de veste frappato<br />
o stampato, sotto pena de libre X de denari.<br />
Item che nisiuna domna possa portare alcuna fietta, cintura o texuto d’embroccato<br />
o non de più valore de quattro ducati d’oro et che pesi più d’una libra<br />
et meza, in che li chiavacori s’entendano sotto <strong>la</strong> pena de ducati IIII d’oro.<br />
Item che non possino portare dicte domne più di unce sei de perle et unce<br />
sei d’argento in magliette, bottoni et simili ornamenti fra tutta <strong>la</strong> persona senza<br />
alcuno racamo tantum, excepto esse perle quando in animalique ucelli et le voglino<br />
operare; in che licite le possano acconciare et usare sotto dicta pena purché<br />
in tutto non siano ultra unce sei.<br />
Item che nisiuna domna possa portare capel<strong>la</strong> d’oro né d’argento né de<br />
quelli fi<strong>la</strong>to né de altra cosa o ornamenti qual sia de più stima de ducati cinque<br />
d’oro, sotto <strong>la</strong> pena de libre X de denari.<br />
Item che nisiuno vestimento d’esse domne possa essere de più bracci de XII<br />
al<strong>la</strong> mesura Fulignate sotto dicta pena.<br />
Item che nisiuna domna possa portare vestito né camorra né altro simil panno<br />
alcuno più scol<strong>la</strong>to de reto de deta octo et de nanti de doi cioè de socto <strong>la</strong><br />
catena del petto al<strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che nisiuno parente dello sposo né sposa possa donare cosa alcuna allo<br />
sposa né sposa salvo quelli habitano continuo in casa d’essi et ad quelli stanno<br />
in communione in casa d’essi sotto dicta pena.<br />
Item che nel tempo del parto non sia licito ad alcuni, patre, matre, fratelli,<br />
sorelle o altri che sia mandare al<strong>la</strong> inpagluta culcitra, cuna, fasciatori né altre<br />
cose fine et qua usitate sotto pena de ducati IIII d’oro.<br />
26 Sul margine <strong>la</strong>terale sinistro: Fuit additum che possino impune portare supra filitii<br />
unu quarto de braccio de velluto o seta, penultima novembris die.
Foligno<br />
435<br />
Item che nisiuna domna possa portare alcuna generatione de veste con faldigli<br />
o cerchioni per esser difforme al<strong>la</strong> natura et sprecamento de robba sotto <strong>la</strong><br />
pena de X ducati d’oro et essere infame.<br />
Item che nisiuna domna possa portare pianelli de più valuta de carlini cinque<br />
sotto <strong>la</strong> pena de libre X de denari.<br />
Item che alli cavalieri soli et non ad altre persone sia licito portare ogni<br />
vestimento d’oro, d’argento, velluti et seta et ogni altro ornamento pretioso et<br />
senza alcuna pena.<br />
Item che nisiuno doctore de qualunque scientia sia né altro homo de qualunque<br />
grado, offitio, titulo o preheminentia sia, cittadino, contadino o districtuale<br />
che sia, possa portare, excepto essi cavalieri, alcuno imbroccato né racamo,<br />
salvo velluti et seta quali impune possino portare li graduati sotto pena de X<br />
ducati d’oro.<br />
Item perché li ioveni fanno multi deshonesti et damnosi sforgiamenti, impertanto<br />
nisiuno homo et spetialmente nisiuno iovene né iovenetto possa portare<br />
ioppone duve sia più che braccia quattro de velluto o seta, cioè braccia uno et<br />
mezo nelle maneche, lo resto in busti, sotto <strong>la</strong> pena de libre XX de denari.<br />
Item che nisiuno homo d’essa città et contado possa portare alcuna veste,<br />
cappa né altro panno stampato, frappato né con liste né trancise de imbroccato,<br />
de velluto, de seta, sotto dicta pena.<br />
Item che dicti homini non possino portare alcuna generatione de racamati<br />
né berrette de mbroccato o velluto o seta né calze de maiur prezzo de fiorini III,<br />
excepto calze de rosato qual sia licito portarle ma non habbino divisa alcuna<br />
sotto <strong>la</strong> pena de ducati X d’oro.<br />
Item che nisiuno possa spendere nelli ornamenti del<strong>la</strong> sua donna permessi<br />
più chel terzo del<strong>la</strong> vera dote, sotto <strong>la</strong> pena dicta.<br />
Item perché l’artisani sonno principal causa de tanti sforgiamenti et pazze<br />
forgie et damnose, impertanto nisiuno sarto né sartrice né calzo<strong>la</strong>ri né orifici<br />
respective presumano né possino fare dicti vestimenti prohibiti né forge de sopra<br />
prohibite né pianelle né cinture d’argento o altro <strong>la</strong>vorio né de perle in qualunque<br />
nome sia <strong>la</strong> cintura che sia contra li presenti capituli, sotto <strong>la</strong> pena de<br />
ducati IIII d’oro per <strong>la</strong> qual sia stracciato de ogni offitio al qual fusse tracto et<br />
reputato infame in ogni suo commodo et maxime in ogni iudicio et corte.<br />
Item che per dare più stabilità ad questi ordini come de sopra ordinando se<br />
commanda ad tutti et singuli punituri de prestanza che prima pongano <strong>la</strong> prestanza<br />
diligentemente habbino informatione qual persone habbino contrafacto alli<br />
presenti ordinamenti et quelli debbiano porre in le prestanze quanto li primi<br />
d’essa città, sotto pena de periurio.<br />
Item che al medesmo effecto se debbia fare un libro quale stia in mano del<br />
iudice del potestà et presente et futuro, nel quale se votimo tucte inventioni de<br />
quilli che contrafaronno alli presenti ordini et ciascum d’essi iudici lo consigni al<br />
successore, sotto pena de ducati IIII d’oro, supra de che allo scindicato ne renda<br />
ragione et lo scindico del commune nelli dar <strong>la</strong> petitione et constrengase ad<br />
pagar <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> inobservantia.
436 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item che li conservatori delle legi mese per mese siano obligati sotto pena<br />
de preiuro revedere dicto libro et fare l’executione contra li contumaci.<br />
Item chel potestà et sua corte sia obligato fra dì X dal dì del<strong>la</strong> inventione<br />
et facta fare l’executione contra li transgressori et con effecto sotto <strong>la</strong> pena de<br />
fiorini X applicata per <strong>la</strong> mità al<strong>la</strong> Camera apostolica, per l’altra mità al<strong>la</strong><br />
fabrica del pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori, et che li priori mai <strong>la</strong> possano<br />
fare <strong>la</strong> bullecta del suo sa<strong>la</strong>rio infine ad tanto non harà pagata dicta pena o<br />
con effecto excepto come de sopre; et li signori priori li debbia far dare <strong>la</strong><br />
petitione quando contravenga, sotto pena de ducati X de denari nel suo scindicato.<br />
Item se notifica ad ciascuno come sonno deputati accusatori ce<strong>la</strong>ti contra tali<br />
inobedienti alli quali et ciascuno altro se prestarà fide quale accusasse o denuntiasse<br />
alcuno transgressore maschio o femina et serrà tenuto secreto et anche per<br />
via de tamburo si sia denuntiato con questo che nomini chi sia, che habbia<br />
contrafacto, in qual dì et luoco et in que sia contrafacto et chi li sia stata<br />
presente ad tal contraventione, et li signori priori et il camerario del commune<br />
sia obligato mettere ad libro dello specchio qualunque per il tamburo serrà denuntiato<br />
et mai se possano cassare fine no haronno pagata <strong>la</strong> pena sotto privatione<br />
del loro sa<strong>la</strong>rio.<br />
Item che <strong>la</strong> magnificenza del potestà et sua corte senza alcun processo possa<br />
debere exequiri contra li transgressori de facto et de tale executioni non né stia<br />
ad sindacato.<br />
Item che tucte le pene se pagaronno per le domne cioè per loro inhobedientia<br />
delli presenti capituli delli beni loro et loro dote s’entenda se paghi et prima<br />
che vadano ad marito li patri o non havendo patri li più proximani se debbiano<br />
stringere ad pagare tal pene et li mariti poiché serronno gite ad marito ne prima<br />
se partano de pa<strong>la</strong>zzo si serronno constretti o se possano rendere li pegni che li<br />
parà con effecto non sia pagata, altramente il potestà non possa havere <strong>la</strong> sua<br />
bullecta né sa<strong>la</strong>ri per modo alcuno.<br />
Item che tucte et singule dicte pene de facto s’entendano incurrersi et cusì<br />
se debbiano et possano exequire applicate per um quarto al<strong>la</strong> Camera apostolica,<br />
um quarto al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo dei signori priori, um quarto all’accusatore<br />
qual serrà tenuto secreto et um quarto all’offitiale né farrà l’executione, qual<br />
pene tante fiate se corrano quante se contrafarrà.<br />
Reservando che spectiali cittadini arbitrio et baylia ad se de posser fare et<br />
adiongere più altri capituli et corregere et supplire li facti tanto contra le domne<br />
quanto contra l’homini et ogniuno se guardi.<br />
Ioannes Dominicus publicus preco magnifici communis Fulginei rettulit mihi<br />
cancel<strong>la</strong>rio et notario infrascripto se una cum sotiis suprascripta capitu<strong>la</strong> una<br />
cum sotiis per loca civitatis consueta fecisse et diebus XIII et XIIII presentis mensis<br />
novembris 1507.<br />
M. Angelus cancel<strong>la</strong>rius.
Foligno<br />
31. 1511, aprile 13<br />
Registri<br />
Capitoli sull’ornato<br />
437<br />
Al nome de Dio et de tucta <strong>la</strong> corte celestiale amen.<br />
Fase bando et comandamento da parte de li magnifici signori priori del<br />
populo del<strong>la</strong> magnifica città de Fuligno et delli ornatissimi cittadini prefetti et<br />
deputati per auctorità del magnifico consiglio delli Cento, come sentendo et vedendo<br />
li gravi disordini et intollerabili damni qual se fanno per li superflui ornamenti<br />
che fanno li homini et domne, come boni patri et rectori ad tali inconvenienti<br />
provedono, notificano et vedano incomenzando prima dalle domne le quale<br />
excedono più che l’honesta pace, per refrenare tali excessi; in primis che<br />
nisiuna domna cittadina, contadina, districtuale o foristiera habitante in essa città,<br />
contado o distretto quale havesse casa o possessione in essa città o territorio,<br />
de qualunque stato, grado o conditione se sia, quale ardisca né presuma portare<br />
alcuna generatione de veste né mantelli de qualunque nome o forgia o qualità se<br />
sia, de imbroccato d’oro o d’argento, sotto <strong>la</strong> pena di ducati X d’oro d’applicarse<br />
<strong>la</strong> mità al<strong>la</strong> Camera apostolica, un quarto al<strong>la</strong> communità de Fuligno e l’altro<br />
quarto all’offitial che ne farrà l’executione.<br />
Item che nisiuna domna possa portare adosso alcuna generatione de veste,<br />
mantelli o vero sbernie o de qualunque nome o forgia se sia, de velluto o seta,<br />
ma solo sia licito portare maniche appiccate in dicte veste o camorre le quale<br />
maniche non excedano più che braccia due al<strong>la</strong> mesura Fiorentina, sotto <strong>la</strong> dicta<br />
pena d’applicarse come de sopra, et questa licentia s’entende solo per le donne<br />
de quilli fusse dell’ordine del priorato.<br />
Item dal<strong>la</strong> dicta prohibitione s’entendano exceptuate le domne de cavalieri<br />
aurati et doctori de qualunque scientia, conti et quilli havessero offitio in corte<br />
de Roma con nostro signore; et questo per invitare ogniuno alle virtù, scientie et<br />
dignità, perché per le virtù, scientie et dignità le città deventano megliori, alle<br />
donne delle quali sia licito portar veste de velluto o seta, non però con trascino<br />
de più de quattro deta.<br />
Item che nisciuna domna come de sopra possa portare alcuno racamo d’oro,<br />
d’argento, de perle o in altra forma o forgia, sotto <strong>la</strong> medesma pena d’applicarse<br />
come de sopra, excepto le domne de cavalieri, doctori, conti et de quilli havessero<br />
offitii con nostro signore come dicto de sopra.<br />
Item perché le cose superflue et maxime quelle vanno strascinate per terra<br />
despiacciono a Dio et sonno stomacose, per il presente capitulo se reforma,<br />
prohibisce et veta che non sia alcuna domna de qualunque stato o grado o<br />
condition se sia qual presuma portare veste o camorra o mantelli o altre forgie<br />
de qual se sia nome da strascinare più de quattro deta, sotto <strong>la</strong> pena de ducati<br />
X d’oro d’applicarse ut supra.<br />
Item ad tucte quille domne li mariti delli quali non fussero de l’ordine del<br />
priorato sia licito portare maniche de qualunque drappo, velluto o seta de
438 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
braccio uno et mezo et non più, sotto pena de XXV libre de denaro d’applicarse<br />
ut supra.<br />
Item che nisiuna veste d’esse donne possa essere foderata d’alcuno imbroccato,<br />
racamo, velluto o seta né de pelle alcuna de valore, né frisci, excepto de<br />
taffettano non cremesino, sotto dicta pena de XXV libre de denaro d’applicarse<br />
come de sopra.<br />
Item che nisiuna camorra o veste d’esse domne possa havere più che un<br />
sexto de braccio de altezza de balzana computatoci lo filetto de sopra al<strong>la</strong> balzana<br />
de velluto o seta et tre filetti de nanti et non più sotto <strong>la</strong> dicta pena d’applicarse<br />
ut supra.<br />
Item dicte domne non possino portare alcuna generatione de veste frappate<br />
o stampate sotto <strong>la</strong> dicta pena applicata ut supra.<br />
Item che nisiuna domna possa portare alcuna fietta, cinto o texuto de imbroccato<br />
o non de più valore de ducati tre d’oro et che lo fornimento d’argento<br />
non sia più de libre una d’argento, in tutto sotto pena dicta d’applicarse ut<br />
supra.<br />
Item che nisiuna domna possa portare adosso tra tutta <strong>la</strong> persona in qualunque<br />
modo o ornamento se sia più de uncie sia de perne, sotto pena de ducati<br />
cinque d’oro d’applicarse ut supra.<br />
Item dicte domne non portare più de uncie sei d’argento ultra <strong>la</strong> centura tra<br />
tutta <strong>la</strong> persona, fra magliette, bottoni o corone et altri ornamenti, sotto pena de<br />
XXV libre de denari d’applicarse come de sopra.<br />
Item dicte domne non possino portare capelle d’oro o d’argento fi<strong>la</strong>to qual<br />
sia de più valore che de ducati tre d’oro, sotto dicta pena applicata ut supra.<br />
Item che nisiuno vestito d’esse domne possa essere più de braccia octo all’incirca<br />
mesura sotto dicta pena.<br />
Item nisiuna domna possa portare vestito né camorra né altri simili panni<br />
più scol<strong>la</strong>ti de reto che octo deta et denanti deta dui sotto al<strong>la</strong> catena del petto,<br />
sotto dicta pena.<br />
Item che nisiuno parente dello sposo né sposa possa donare cosa alcuna allo<br />
sposo o sposa salvo quilli habitano continue et stanno in communione in casa<br />
con esso, sotto dicta pena, excepto un fazzoletto, qual per recognoscere li parenti<br />
sia licito donare.<br />
Item che nel tempo del parto non sia licito ad alcun patre, matre, fratelli,<br />
sorelle, zii o altri che sia mandare all’ampagliata coltruccia o mantello, cuna,<br />
fasciatori né altre cose fine et qua consuete sotto dicta pena.<br />
Item che nisiuna donna possa portare alcuna generatione de veste con faldigli<br />
o circhioni per esser difforme al<strong>la</strong> natura et sprecamento de robba, sotto<br />
pena de ducati X d’oro et de essere infame d’applicarse come de sopra.<br />
Item che nisiuna domna contadina o alcuna che etiam habitasse in Fuligno<br />
et exercitasse <strong>la</strong>voriccio de fora possa portare alcuna generatione de drappi,<br />
velluto o seta, in maniche, balzane o filetti o in altri lochi, excepto pectorelle<br />
o bendelle de seta, sotto <strong>la</strong> pena de libre XXV de denari d’applicarse ut<br />
supra.
Foligno<br />
439<br />
Item che dicte domne de contadini o de quilli facessero <strong>la</strong>voriccio de fora<br />
non posano portare alcuno panno de grana in vestimenti, excepto in maniche,<br />
sotto <strong>la</strong> pena de ducati cinque d’oro d’applicarse come de sopra.<br />
Item che nisiuna domna possa portare pianelli de più valore che d’un fiorino<br />
il paro, sotto pena de libre X de denari d’applicarsi ut supra.<br />
Item descendendo al’homini se prohibisse per li presenti capituli che ad<br />
nisiuna persona de qualunque stato, grado o condictione se sia, sia licito portare<br />
alcuno vestimento de qualunque nome se chiami, de imbroccato d’oro o<br />
d’argento, excepto alli cavalieri aurati o ad quilli havessero offitii con nostro<br />
Signore.<br />
Item che nisiuna persona de qualunque stato o conditione se sia, titolo o<br />
preminentia, tanto cittadino quanto districtuale, possa portare alcuno vestimento<br />
de velluto o seta, eccetto dottori d’ogni scientia, alli quali sia licito portarli impune,<br />
sotto <strong>la</strong> pena de ducati X d’oro d’applicarse ut supra.<br />
Item che dicti homini non possino portare alcuna generatione de racami né<br />
berrecta, imbroccati, velluti o seta, né calze de minor prezzo che fiorini tre,<br />
excepto calze de rosato, qual sia licito portare ad quilli sonno dell’ordine del<br />
priorato et non ad altri, ma non habbino divisa alcuna sotto pena de ducati X<br />
d’oro d’applicarse come de sopra.<br />
Item che nisiuno homo d’essa città et contado possa portare alcuno vestimento<br />
né cappa né altro panno frappato, stampato né con liste né traverse de<br />
imbroccato, velluto o seta, sotto pena de denari cinque d’oro da applicarse ut<br />
supra.<br />
Item che ad nisiuno contadino o exercitante <strong>la</strong>voriccio con bovi sia licito<br />
portare mantelli o altri vestimenti con reverse né capparoni de velluto, sotto <strong>la</strong><br />
pena de XXV de denari d’applicarse ut supra.<br />
Item che dicti contadini non possino portare alcuno vestimento de qualunque<br />
nome o qualità se sia de grana, de qualunque colore se sia, sotto dicta pena<br />
d’applicarse ut supra.<br />
Item perché li artisani sonno principale origine et castione de tanti sforgiamenti<br />
et pazze et damnose forgie, impertanto nisiuno sarto né sartrice né calzo<strong>la</strong>ri<br />
né aurifici respectivamente presumano né possano dicti vestimenti prohibiti<br />
né forgie de sopra vetate né pianelli né cinture d’argento o altro <strong>la</strong>vorio de perle<br />
in qualunque nome sia <strong>la</strong> cintura, in quale sia contro li presenti capitoli, sotto <strong>la</strong><br />
pena de denari cinque d’oro d’applicarse ut supra; et ultra <strong>la</strong> dicta pena sia<br />
stracciato d’ogni offitio al quale fusse extracto et sia reputato infame in ogni suo<br />
commodo et maxime in ogni iudicio et corte.<br />
Item per dare più stabilità alli presenti capitoli come de sopre ordinando, se<br />
commanda ad tucti quilli serronno deputati per <strong>la</strong> communità adponere prestanze,<br />
che prima pongano <strong>la</strong> presentia, habbiano diligentemente investigato qual<br />
persone habbino contrafatto alli presenti ordinamenti, et quilli trovati debbiano<br />
porre nel<strong>la</strong> presentia quanto li primi d’essa città, sotto pena de ducati X d’oro<br />
d’applicarse ut supra et sotto vinculo de periurio.<br />
Item <strong>la</strong> magnificentia del potestà et sua corte senza alcuno processo possa et
440 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
debbia exequire de facto contra li transgressori et de tale executione non ne stia<br />
ad scindicato, sotto pena del doppio da retenerselli del suo sa<strong>la</strong>rio etc.<br />
Item che tucte le pene che se pagaronno per inobedientia delle donne alli<br />
presenti capituli se intenda se paghino delli loro beni et loro dote et prima che<br />
vadano ad marito li loro patri o vero non havendo patri li più proximali quali<br />
communicano col loro se debbiano stringere ad pagare tal pene; et li mariti poi<br />
che serronno gite ad marito né prima se possino re<strong>la</strong>xare si serronno strecti o<br />
vero rendere li pegni che prima non habbino con effecto pagata <strong>la</strong> pena, alias il<br />
patre non possa havere né bullecta né sa<strong>la</strong>rio.<br />
Item statuimo et ordinamo per fare observare li presenti ordini che sia posta<br />
et constituita una cassetta idonea per un tamburo nel<strong>la</strong> chiesa de San Felitiano<br />
appiccata in loco contrario all’omini et domne che habbia due chiave, delle quale<br />
una sempre in mano del potestà e l’altra appresso il camerario del commune<br />
et lu camorlingo del commune paghi ogni spesa necessaria nel qual tamburo sia<br />
licito ad ogni persona, tanto homini quanto domne, de intamburare tucte quille<br />
persone che contrafaronno non observando in tutto et per tutto li presenti ordinamenti,<br />
servando nel tamburare questo ordine, cioè che metta nel<strong>la</strong> cassetta<br />
una polisa duve notifichi <strong>la</strong> persona che harà contrafacto, o maschio o femina<br />
che sia, et dechiari in qual cosa et in qual luoco et in qual modo ha contrafacto<br />
et quando; et infine del<strong>la</strong> polisa assigne almeno un testimonio de visu et l’ultimo<br />
dì d’ogni mese li priori, che serronno per li tempi, siano obligati, sub pena<br />
periurii, mandare il cancel<strong>la</strong>rio col<strong>la</strong> sua chiave asseme col malefitio col<strong>la</strong> chiave<br />
del potestà ad aprire il tamburo, in secreto da ogniuno et tucte le polixe se<br />
debiano prima portare ad registrare in cancel<strong>la</strong>ria, presente dicto malefitio et poi<br />
per esso se reportino in pa<strong>la</strong>zzo del potestà. Et lo iudice sia tenuto subito farle<br />
registrare al libro de malefitii, in una parte de libro da per se; et poi debbia<br />
secretamente per quil testimonio del<strong>la</strong> polisa et examinarlo con iuramento facendo<br />
scrivere il suo dicto a piede del<strong>la</strong> polisa registrata. Se lo testimonio provarà<br />
statim, debbia mandare per quil<strong>la</strong> tal forgia o veste o altra cosa duve se è contrafacto;<br />
et trovando et rescontrando lo iudice essere contrafacto, sia obligato il<br />
potestà ad far pagare <strong>la</strong> pena de facto ad chi harà contrafacto, sotto pena de X<br />
ducati d’oro per qualunque polisa non exequita et non rescossa, delle qual pene<br />
ne debbia essere scindicato; et li conservatori delle leggi, sub pena periurii, debbiano<br />
revedere il cuntho delle Polizze per riscontro del rescripto che apparirà in<br />
cancel<strong>la</strong>ria; et de tucto farne scindicare il potestà; et casu quo quil<strong>la</strong> tal persona<br />
notificata non mostrasse al iudice immediate quel<strong>la</strong> tal veste o forgia o altra cosa<br />
duve fusse stato contrafacto, allora dicto recusante se habbia per confesso, et<br />
come confesso sia constricto a pagare <strong>la</strong> pena de facto, et ogni volta serrà condemnato<br />
ad pagare chi portasse cose prohibite debbia essere ancora condenmato<br />
quillo artisiano che havesse <strong>la</strong>vorato quil<strong>la</strong> tal cosa prohibita, sotto dicta pena al<br />
prefato potestà; et quisto se intenda dal dì che tal bannimenti sonno andati.<br />
Reservando che spectabili cittadini arbitrio et baylia ad se de poter fare et<br />
adiongere più altri capituli et corrigere et supplire li facti, tanto contra l’homini<br />
quanto contra le donne et ogniuno se guardi.
Foligno<br />
Aprilis XIII 1511. Ioannes Dominicus publicus preco magnifice reipublice<br />
Fulginie rettulit se presens preconium una cum sotiis fecisse etc.<br />
32. 1512, giugno 11<br />
Riformanze<br />
Ad pompam mulierum reprimenda<br />
441<br />
Il priore Giovanni Nico<strong>la</strong> dixit esse repertam apodixam in tamburo cuius sententia<br />
foret cum luxus super vestimentis multum creverit, pertanto propone che i<br />
priori e i Noveviri eleggano tre uomini qui capitu<strong>la</strong> opportuna facerent super hac<br />
re et que sunt facta una cum novis reformata et composta dent operam a S.D.N.<br />
confirmari et deinde servari facere cum plena potestate etiam sumptum necessarium<br />
faciendum. Proposta approvata con 51 voti favorevoli e due contrari. Barnabeus,<br />
dominus Ioannes Baptista Helmus et Ioannes Nico<strong>la</strong>us fuerunt deputati.<br />
33. 1513, gennaio 10<br />
Registri<br />
Breve confirmationis capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum<br />
Iulius papa II S. Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Statuta per<br />
vos de ornatu mulierum virorunque civitatis et comitatus vestri facta, que in<br />
XXIII capitu<strong>la</strong> sunt distincta et per dilectum filium nostrum Antonium titulis Sancte<br />
Crucis presbiterum cardinalem nostrum et apostolice sedis legatum dicte provincie<br />
confirmata et approbata diligenter inspeximus approbationeque et confirmatione<br />
nostra dignissima iudicamus, pertinent enim ad <strong>la</strong>udem Dei et conservationem<br />
reipublice per il<strong>la</strong>m namque insanis profusionibus atque pompis virorum<br />
et mulierum, tam in vestibus quam in reliquis ornamentis, modus imponitur;<br />
capitu<strong>la</strong> igitur ipsa circa ornatum huiusmodi, ut prefertur, vobis concessa utpote<br />
<strong>la</strong>udabilia ac magna prudentia et consideratione facta tenore presentium auctoritate<br />
apostolica approbamus et confirmamus et ab omnibus quos capitu<strong>la</strong> antedicta<br />
concernunt sub excommunicationis <strong>la</strong>te sententie et aliis pecuniariis penis<br />
in illis contentis invio<strong>la</strong>biliter observari volumus et mandamus, in contrarium facientibus<br />
non obstantibus quibuscunque, absolutionem vero omnium et singulorum,<br />
qui dictam excommunicationis sententiam incurrerint seu incurrerit legato<br />
qui pro tempore erit vel eius locumtenenti aut ordinario istius civitatis pecuniaria<br />
tamen pena prius soluta vel concordata tantummodo reservamus. Datum Rome<br />
apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris die X ianuarii M o DXIII, pontificatus<br />
nostri anno decimo.<br />
Bannimenta contra nimium ornatum mulierum
442 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Statuta et ordinamenta facta per communitatem Fulginie ad reprimendum<br />
superfluum ornatus mulierum et virorum civitatis et comitatus eiusdem.<br />
Imprimis che niuna donna possa portare alcuna veste, camorra, mantello o<br />
sbernia de broccato d’oro o d’argento né de velluto, seta o drappo alcuno, excepto<br />
maniche de velluto o de seta, quale maniche non excedano più de braccia tre per<br />
paro, né ancho possa portare alcuna generatione de broccato o racamo d’oro o<br />
d’argento o de perle, sotto pena de ducati dece d’oro per chiascuna che contrafarà,<br />
né anco se possa trascinare <strong>la</strong> veste più de uno palmo sotto dicta pena, excepto le<br />
donne de cavaleri et doctori alle quale concedemo possano portare maniche de oro,<br />
argento et di racamo d’oro non excedendo però tre braccia come di sopre.<br />
Item che nesuna donna, <strong>la</strong> quale non sia mogliera de alcuno che sia del<br />
ordine del priorato del<strong>la</strong> dicta ciptà possa portare maniche più de braccio uno<br />
et mezo de velluto o seta, sotto pena de fiorini dece.<br />
Item che nesuna veste se possa foderare de broccato, velluto o seta, excepto<br />
taffetano, sotto dicta pena.<br />
Item che nesuna balsana de velluto o seta possa excedere de <strong>la</strong>rgeza più de<br />
uno sexto de braccio fiorentino né havere più de uno filitto canto <strong>la</strong> balzana,<br />
sotto dicta pena.<br />
Item che non se possa fare né portare veste né balzane frappate in alcuno<br />
modo, sotto dicta pena.<br />
Item che non se possa portare più de once sei de perle in tucto per chiascuna<br />
donna, sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Item che non se possa portare cinto de broccato d’oro o d’argento de magiore<br />
valuta de ducati tre d’oro per chiascuno et lo fornimento de argento non<br />
exceda una libra de peso, sotto pena de ducati dece d’oro per chiascuna.<br />
Item che non se possa portare più de once sei in tutto de argento fra maglette,<br />
boctoni et corona o altri ornamenti, sotto pena de fiorini dece per chiascuna.<br />
Item che non se possa portare capelle d’oro o d’argento fi<strong>la</strong>to de valuta de<br />
ducati più de tre d’oro l’una, sotto dicta pena.<br />
Item che li mantelli, veste o camorre non possano excedere più de braccia<br />
otto al<strong>la</strong> misura del<strong>la</strong> dicta ciptà per chiascuna, né siano scol<strong>la</strong>te de nanti più de<br />
quattro deta sotto <strong>la</strong> catena del pecto et de reto deta otto, sotto dicta pena.<br />
Item che non sia licito donare allo sposo o al<strong>la</strong> sposa alcuna cosa se non ad<br />
quilli de <strong>la</strong> famiglia de quel<strong>la</strong> casa de epsi sposo o sposa, sotto dicta pena.<br />
Item che non se possa portare veste con cerchioni o faldiglie, sotto pena de<br />
ducati dece d’oro per chiascuna.<br />
Item che le donne de contadini o vero habitanti in <strong>la</strong> ciptà, quali facciano<br />
<strong>la</strong>voricci de fore con bovi, non possano portare velluti né drappo alcuno né in<br />
maniche né in balzane o filitti excepto pectorelle o bendelle de seta, sotto pena<br />
de fiorini dece per chiascuna, né anco possano portare camorre, veste o mantelli<br />
de panno de grana excepto in maniche o pectorelle, sotto dicta pena.<br />
Item che non se possano fare né portare pianelle de valuta più de fiorino<br />
uno per paro, sotto pena de fiorino uno per qualunque contrafarà.
Foligno<br />
443<br />
Item che nesuno homo possa portare alcuna generatione de veste de broccato<br />
de oro o de argento né racamata excepto non sia cavaleri, sotto pena de<br />
fiorini X per chiascuna.<br />
Item che solo alli doctori o cavaleri et alli offitiali de corte de Roma sia<br />
licito portare veste de drappi, cioè de velluto et seta, ma non de racami d’oro o<br />
de argento, ad dicta pena.<br />
Item che non se possano fare né portare giopponi de velluto o de seta de<br />
più de braccia quattro per uno, sotto dicta pena.<br />
Item che nesuno possa portare veste o cappe frappate o listate de broccato,<br />
velluto o seta, sotto dicta pena.<br />
Item che nesuno contadino o habitante in <strong>la</strong> ciptà quale facesse <strong>la</strong>voricci de<br />
fore con bovi possa portare reverse o capparoni de velluto o seta, sotto dicta<br />
pena.<br />
Item che nesuno calzo<strong>la</strong>ro, orefece o sarto possa fare dicte fogie et <strong>la</strong>vori de<br />
sopre prohibiti né alcuno de epsi, sotto pena de fiorini dece per chiascuno che<br />
contrafacesse et chiascuna volta.<br />
Item che ad tutte et singole dicte pene siano tenuti et possano strengersi li<br />
patri de quelle che contrafacessero o vero quilli che sonno capi de casa che<br />
maritano dicte donne mentre stanno in casa loro o de loro patri, ma poi che<br />
seranno andate a marito siano tenuti et possano strengerse li loro soceri o mariti<br />
et tutte pene se pagassoro per le donne se intenda pagarse de loro dote et loro<br />
beni.<br />
Item che li potestà et officiali, quali seranno per li tempi, siano tenuti fare<br />
observare tutti e singoli capitoli soprascripti de facto et de tale exequtione non<br />
stieno ad scendicato, alias non possa havere el suo sa<strong>la</strong>rio.<br />
Item che tutte et singole dicte pene se incorrano ipso facto et siano applicate<br />
per un terzo al<strong>la</strong> Camera apostolica, per un altro terzo al<strong>la</strong> dicta communità<br />
et per l’altro terzo allo offitiale che ne farà exequtione.<br />
Supradicta statuta probamus et confirmamus ac servari perpetuo mandamus<br />
sub penis in ipsis continentis.<br />
Antonius cardinalis Sancte Crucis legatus.<br />
34. 1513, febbraio 7<br />
Registri<br />
Confirmatio dictorum capitulorum<br />
Al nome de Dio amen. Essendo che per li superflui ornamenti et pompe<br />
delle donne et homini se offenda <strong>la</strong> magestà divina et alle republice sino multo<br />
dannose, per questo el magnifico consiglio delli Cento del<strong>la</strong> magnifica ciptà de<br />
Foligno ha facto alcuni statuti et ordinamenti ad reprimere et refrenare tali superflui<br />
ornati, li quali statuti per <strong>la</strong> santità de nostro signore Iulio per <strong>la</strong> divina
444 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
providentia papa II o per suo breve et <strong>la</strong> signoria reverendissima del cardinale de<br />
Santa Croce de Perosia et legato per suo rescritto sonno stati confirmati come<br />
appare in ipso breve et statuti.<br />
Pertanto per parte del<strong>la</strong> prefata santità de nostro signore Iulio papa II o et<br />
del prefato reverendissimo monsignore legato et delli magnifici signori priori et<br />
consiglio del<strong>la</strong> magnifica ciptà de Folignio se fa bando et conmandamento che<br />
tucti et singoli statuti predicti se debiano per ciascuna persona ad chi se aspecta<br />
invio<strong>la</strong>bilmente observare, sotto pena de excomonicatione <strong>la</strong>te sententie et delle<br />
altre pene pecuniarie, quale se contengono notificando ad ciaschuna persona<br />
maschio o femina quale incorrerà dicta excommonicatione non poterà essere da<br />
quel<strong>la</strong> absoluto se prima con effecto non haverà pagata o vero concordata dicta<br />
pena secundo <strong>la</strong> forma de dicto breve et li quali statuti et capitoli sonno de<br />
sopra.<br />
MDXIII VII febbraio.<br />
Ioannes Dominicus publicus preco iens et rediens rettulit fecisse dicta bannimenta<br />
per omnia loca dicte civitatis consueta etc.<br />
35. 1513, febbraio 16<br />
Riformanze<br />
Capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum reformanda<br />
In seguito alle numerose <strong>la</strong>gnanze sui capitoli de nimio ornatu mulierum, il<br />
priore Nallus Pannuntii consuluit quod domini priores et Novemviri addant duos<br />
aut tres alios cives veteribus prefectis et omnibus ipsis iterum revisis capitulis il<strong>la</strong><br />
et quodlibet illorum ubi sit opportunum reforment prout melius et opportunius<br />
duxerint.<br />
Proposta approvata con 54 voti favorevoli e 6 contrari.<br />
36. 1513, aprile 4<br />
Riformanze<br />
Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum<br />
Dal momento che per il lusso eccessivo sia uomini che donne sono incorsi<br />
nel<strong>la</strong> censura, il consigliere Constantius propone pertanto di inviare degli oratori<br />
per petere veniam a pontifice de preterito et futuro fino a che non verranno<br />
riformate le leggi suntuarie. Proposta approvata con 38 voti favorevoli e 18 contrari.
Foligno<br />
37. 1513, aprile 30<br />
Registri<br />
Breve absolutionis ornatus mulierum<br />
445<br />
Leo papa X. Venerabili fratri salutem et apostolicam benedictionem. Dudum<br />
felicis recordationis Iulius II predecessor noster quedam capitu<strong>la</strong> super ornatu mulierum<br />
a dilectis filiis prioribus, consilio et communi civitatis nostre Fulginie edita per<br />
suas in forma brevis litteras confirmavit et approbavit, que adeo rigorosa fuere ut<br />
multe persone tam mares quam femine dicte civitatis nostre eiusque comitatus et<br />
districtus excommunicationis sententiam et alias pecuniarias penas in predictis litteris<br />
nostri precessoris contentas incurrerint, proinde dicti priores et consilium et commune<br />
nobis supplicari fecerint ut statui nostrarum dictarum personarum in premissis<br />
opportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur qui salutem<br />
querimus singulorum huiusmodi supplicati inclinati felicitati tue per presentes<br />
committimus, ut omnes et singu<strong>la</strong>s personas tam mares quam feminas in civitate ista<br />
nostra sive eius comitatu et districtu existentes ab huiusmodi excommunicationis<br />
sententia et aliis in predictis litteris nostri predecessoris etiam pecuniariis contentis<br />
penis, si id humiliter petierint absolvas eisque presentiam salutarem de premissis<br />
iniungas super quibus omnibus plenam et liberam harum serie tibi concedimus facultatem,<br />
decernentes capitu<strong>la</strong> ipsa in posterum minime observari debere nisi prius<br />
per dictos priores, consilium et commune moderata et per legatum confirmata.<br />
Datum Rome apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die ultima aprilis<br />
1513, pontificatus nostri anno primo.<br />
Venerabili fratri Lucae episcopo Fulginatensi.<br />
Iacobus Sadoletus.<br />
38. 1514, luglio 9<br />
Riformanze<br />
Capitu<strong>la</strong> mulierum et statuta servanda<br />
Dal momento che i capitoli già esistenti contro il lusso eccessivo non vengono rispettati,<br />
il consigliere Iustinus propone di eleggere cives IIII or habeant plenum arbitrium et<br />
ita curandi et efficiendi ut omnia ipsa statuta et reformata sint in usu et serventur.<br />
Proposta approvata con 42 voti favorevoli e 4 contrari.<br />
39. 1527, dicembre 23<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Riguardo al lusso eccessivo delle donne il consigliere Giulio Maccioni consuluit<br />
et dixit quod auctoritate presentis consilii cum alii et diversi reformati sint prop-
446 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
terea editi et non observati, magnifici domini priores et Novemviri eligant quatuor<br />
idonei cives qui in omnibus curent observantiam reformationum predictarum<br />
et etiam presentis apodixe cum auctoritate et facultate tamquam habet presens<br />
consilium predicta omnia exequenda.<br />
Proposta approvata con 56 voti favorevoli, nessun voto contrario.<br />
Apodixa contra ornatum mulierum.<br />
Magnifici signori et honesti priori, in questo ornato consiglio hoggidì se<br />
fanno bone et <strong>la</strong>udabile reformanze et boni ordini, ma se manca poi in sul<br />
megliore che mai se ne manda ad executione cosa alcuna et maxime in le<br />
cose utile et <strong>la</strong>udabile et per questo non ce <strong>la</strong>mentamo se Dio ce gastiga et<br />
mandace peste, guerra et fame, et per concludere el mio par<strong>la</strong>re fo intendere<br />
alle signorie et Novemviri che alli dì proximi passati io ho par<strong>la</strong>to con un<br />
santo homo el quale è molto affectionato del<strong>la</strong> nostra communità, fa intendere<br />
che se dicta communità non provede alle dishoneste portature delle donne<br />
et maxime delle scol<strong>la</strong>ture et altri dishonesti lor portamenti che Dio non<br />
cessarà farci ogni dì de male in peggio et di questo non ve ne fate beffe<br />
perché questo sanctissimo homo vel dice da parte de Dio et ad ciò che a<br />
questo se possa provedere, voglio et se possa adrengare ad cagione che sia<br />
meglio consultata. Magnifici signori, fatece se faccia qualche bono ordine et<br />
che se mande ad executione perché io non ve parlo senza quale et qualche<br />
altra cosa, questo santissimo homo ha dicto di grandissima importantia che<br />
ad loco et tempo se farà intendere a questo ornato consiglio et qualche homo<br />
dabene che sta in dicto consiglio forse ne sa qualche cosa s’io dico el vero,<br />
si che datice qualche ordine che Dio ce aiutarà et farà ad ogni dì de bene in<br />
meglio.<br />
40. 1532, marzo 21<br />
Breve apostolico<br />
Breve di Clemente VII sopra l’ornato delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />
Clemens papa VII. Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Romanum<br />
pontificem, a quo principatus omnes recte vivendi normam recipiunt, decet<br />
singulorum fidelium praesertim subditorum suorum votis annuere et statutis quibuslibet<br />
pro populorum reformatione et salubri directione editis suae confirmationis<br />
robur adiicere illos quoque paternis affectibus ampletti, quos ad id inconcussa<br />
fidelitas et ad Romanam Ecclesiam sincera devotio <strong>la</strong>udabiliter recommendant,<br />
sane pro parte vestra nobis nuper exhibita petitio continebat, quod alias<br />
vos provide considerantes excessivos vestri populi vestimentorum muliebrium luxus<br />
et inordinatas il<strong>la</strong>rum dotium quantitates, magnatibus potius quam privatis<br />
personis convenientes, desiderantes quoque inconvenientibus quae inde provenire<br />
possent salubriter obviare more solito congregati quaedam capitu<strong>la</strong> et reformatio-
Foligno<br />
447<br />
nes edidistis quibus cavetur quod nul<strong>la</strong> mulier in futurum cuiuscunque status aut<br />
conditionis existat etiam si militaris, doctoratus aut alterius nobilitatis splendore<br />
fulgeat, audeat vel praesumat indumenta seu vestes portare quae sint de auro<br />
sive argento aut, ut volgariter dicitur, de brocchato auri vel argenti nec non de<br />
serico cuiuscunque generis sive coloris aut alterius similis qualitatis nec eisdem<br />
mulieribus liceat uti rechamis de auro sive argento aut margaritis gemmisve praeciosis<br />
aut serico vel alterius similis qualitatis contextis seu introclusis interius<br />
nec exterius, ut vulgariter dicitur, per fodera; mulieribus autem ordinis senatorii<br />
sive consilii qui sunt, fuerunt et erunt iuxta morem civitatis Fulginatensis liceat<br />
portare vestes et indumenta quae sunt confecta ex ciambellotto ac panno <strong>la</strong>nae<br />
cum grana tinctis pro quarum vestium ornatu et in manicis ac listis liceat uti<br />
sirico tantum cuiuscunque coloris p<strong>la</strong>cuerit, dummodo quantitas serici in totum<br />
quinque brachiorum communis mensurae non excedat. Mulieres autem consilii<br />
aut senatoris dignitatis intelligantur donec familiariter habitant in domibus dicti<br />
ordinis et non ultra, nul<strong>la</strong>que mulier cuiuscunque ordinis sive conditionis audeat<br />
cingu<strong>la</strong> portare in quibus aurum sive argentum contextum inveniretur quomodolibet<br />
sed loco ipsorum cingulorum liceat assumere cingu<strong>la</strong> de serico et alterius<br />
similis qualitatis sine aliqua intextura auri vel gemmarum cuiuscunque generis et<br />
expresse chiavachorum usus sit interdictus. Nec eisdem mulieribus liceat deferre<br />
baltea sive alia similia capitis tegumenta de auro sive argento contexta aut aliis<br />
gemmis, margaritis aut alterius similis qualitatis unionibus confecta, sed loco ipsarum<br />
concessum intelligatur uti capitalibus tegumentis quae sint de serico tantum<br />
confecta aut inferioris generis materiae cuiuscunque coloris et qualitatis similiterque<br />
dictis mulieribus interdictum sit ac penitus denegatum, vestes aut camorras<br />
conficere quas per terram trahere necesse fuerit eo usque tamen liceat<br />
protrahere ut terram tangat per duos aut tres digitos; sartores etiam qui in conficiendis<br />
huiusmodi vestimentis aliter quam permissum reperitur inventi fuerint<br />
sint simili poena irretiti ac detineantur prout portantes complettuntur. Mulieribus<br />
vero ordinis del priorato, iuxta dictum morem vulgariter nuncupati, liceat vestibus<br />
ut supra permissum extitit in manicis ac listis pro earum ornatu sericum<br />
assumere cuiuscunque generis et coloris, videlicet: vellutum, rasum, damaschum<br />
et alterius similis generis, dummodo sericum huiusmodi summam brachiorum<br />
quattuor in totum non excedat, semper intelligendo quod brocchatum auri sive<br />
argenti interdictum penitus censeatur; et quia in monilibus margaritarum, lineis<br />
cathenis aureis et aliis istius modi abusus immoderatus invenitur ut excessus inanis<br />
pompae reprimatur provisum fuit quod mulieribus ordinis senatorii sive consilii<br />
liceat uti tantum cathena auri unius unciae et non ultra, mulieribus vero<br />
militaris aut doctoratus dignitatis usque ad unam unciam cum dimidia alterius<br />
tantum et in digitis tres tantum annulos portare ad earum benep<strong>la</strong>citum. Aliis<br />
tamen mulieribus cuiuscunque ordinis ac conditionis loco cathenae aureae liceat<br />
portare lineam corallinam sive, ut vulgariter dicitur, il vezzo tantum de corallo et<br />
etiam in digitis duos annulos aureos ac pro vestium ornamentis in manicis ac<br />
listis apponere sericum cuiusvis conditionis et coloris, dummodo tria brachia in<br />
totum non excedat. Mulieribus quoque quae non sint ordinis consilii aut priora-
448 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tus non liceat vestes de panno cum grana conficere cuius praecium pro singulo<br />
brachio duos scutos excedat. Provisum similiter fuit quod conclusa affinitate nulli<br />
liceat ad domum sponsae accedere cum donis nisi tantum sponso, coniunctis<br />
in primo gradu et illis qui cum ipso sponso consistunt in communione; hiis<br />
tamen deficientibus permissum intelligatur idem facere, illis tantum qui sunt in<br />
secundo gradu et non ultra. Quodque tempore nuptiarum et tempore quo maritus<br />
uxorem ad domum suam ducit non liceat ipsi marito a coniunctis ex parte<br />
sua soleas et caligas muliebres portare, nisi tantum habitantibus familiariter in<br />
domo uxoris ac etiam sororibus carnalibus ipsius sponsae etiam si nuptui traditae<br />
fuerint; et si extra domum sponse habitaverint ac etiam cum experientia<br />
compertum sit quod huiusmodi luxus in ornamentis processit ex magnis dotibus<br />
et multum diversis ab illis quas constituere consueverunt antiqui. Provisum fuit<br />
dotes constitui posse iuxta infrascriptam distinctionem attenta qualitate cuiuscunque<br />
ordinis et dignitatis, videlicet: quod contracta affinitate inter illos et il<strong>la</strong>s qui<br />
sunt senatoriae aut consilii dignitatis non liceat dotes constituere ut transcendant<br />
summam quingentorum florenorum de Marchia in totum et in corredibus quantitatem<br />
florenorum sexaginta omnibus computatis etiam si essent pupil<strong>la</strong>e ac nuptui<br />
traditae constitutis in militari ac doctoratus dignitate aut aliis quibuscunque<br />
graduatis. Fuit etiam ordinatum quod si contracta affinitate contigerit inter illos<br />
qui sunt aut in futurum etiam fuerint prioratus dignitatis sive ordinis dotes constitui<br />
non possint quae summam sive quantitatem quadringentorum et in corredibus<br />
habita omnium computatione quadraginta florenorum similium ad dictam<br />
rationem excedat; contracta quoque parente<strong>la</strong> inter illos qui fuerint extra praemissos<br />
ordines consilii et prioratus liceat dotes constituere prout conventum fuerit,<br />
dummodo in dotibus trecentorum, in corredibus vero quadraginta florenorum<br />
similium summam in totum non excedat.<br />
Et quia sepe evenit ut ordinum mixtura conficiatur in contrahendis affinitatibus<br />
et illi qui sunt ordines consilii accipiunt de illis qui sunt ordinis prioratus,<br />
dicto casu adveniente liceat dotes constituere ut supra consilii ordinis hominibus<br />
permissum extitit et contra autem non procedat sed fiat ut supra permissum fuit<br />
ordini prioratus praenominati. Nec non cum huiusmodi abusiones in vestimentis<br />
et dotibus non solum civitatem verum etiam comitatum Fulginatensem oppresserit<br />
sancitum et provisum etiam fuit quod mulieribus dicti comitatus liceat solum<br />
modo vestes conficere de panno cuiusvis coloris dummodo granae confectum<br />
aut tinctum non sit, sericum autem eisdem prohibitum intelligatur omnino excepto<br />
in pectoralibus quas confici ex serico tantum conceditur cuiuscunque p<strong>la</strong>cuerit<br />
coloris. Et ut fraudibus quae in supradictis capitulis committi possent obviaretur<br />
provisum fuit quod dotes supra expresse quoquo modo augumentari non<br />
possint nec per viam donationis inter vivos aut etiam mortis seu per constitutionem<br />
parafrenarum sive supra dotes vel alterius contractus aut conventionis quae<br />
excogitari posset. Immo omnis scriptura sive contractus contra praemissam dispositionem<br />
sint nulli penitus et invalidi et qui talia instrumenta sive scripturas<br />
conficerent incurrant in talem penam quam incurrerent presentium capitulorum<br />
praevaricatores ac ut omnis causa et occasio inhoneste vitae mulieribus tol<strong>la</strong>tur
Foligno<br />
449<br />
ordinatum fuit quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque conditionis fuerit de die nec de<br />
nocte in dicta civitate extra eam <strong>la</strong>rvari possit statutum quoque fuit et ordinatum<br />
quod tempore puerperii in dicta civitate ulterius non liceat ut hactenus factum<br />
est parentibus, fratribus aut aliis coniunctis ex <strong>la</strong>tere uxoris apponere copertoria<br />
in cunis transmittendis quae essent de serico nec etiam alia dona inmoderata<br />
conficere permissum tamen esse intelligatur dicto casu ea dona transmittere, dummodo<br />
omnibus computatis non excedant summam decem florenorum praedictae<br />
monetae. Ac denique pro capitulorum praedictorum firmiori observantia statutum<br />
et ordinatum fuit quod praevaricatores seu contravenientes incidant ipso<br />
facto in poenam centum ducatorum auri et intelligantur privati omni dignitate et<br />
officio per communitatem dictae civitatis concesso, cuius poenae quarta pars<br />
Camerae apostolicae, alia vero gubernatori sive praetori ac alia communitati dictae<br />
civitatis, reliqua vero quarta pars accusatori applicata sit et maritus intelligatur<br />
obligatus ad poenam incursam pro sua uxore. Et si maritus fuerit filius familias<br />
pater etiam intelligatur astrictus si uxores vel nuries in praemissa capitu<strong>la</strong> vel<br />
eorum aliquod committentem prohibere neglexerit. Insuper quod contravenientes<br />
intelligantur in casu contraventionis excommunicati nec absolvi possint praeterquam<br />
in mortis articulo nisi a Sede apostolica et dicto casu contraventionis si<br />
aliquis confisus benignitate superioris tentaret poenam effugere et observantiam<br />
presentium capitulorum subvertere communitas ipsa et consilium teneatur onus<br />
suscipere ut presentium capitulorum observantiam in aliquo non violetur prout<br />
in dictis capitulis et reformationibus aut scripturis desuper confectis plenius dicitur<br />
contineri. Quare nobis humiliter supplicati fecistis ut capitulis reformationibus<br />
ac statutis praemissis pro illorum subsistentia firmiori robur apostolica confirmationis<br />
adiicere aliasque in praemissis opportune providere de benignitate<br />
apostolica dignaremur.<br />
Nos igitur qui prosperum statum dictae civitatis paternis ze<strong>la</strong>mus affectibus<br />
capitulorum statutorum et reformationum huiusmodi veriores tenores presentibus<br />
pro sufficienter expressis habentes huiusmodi supplicationibus inclinati praemissa<br />
omnia et singu<strong>la</strong> ac prout il<strong>la</strong> concernunt alia quaecumque in dictis capitulis<br />
contenta licita tamen et honesta ac sacris canonibus non contraria auctoritate<br />
apostolica per presentes approbamus et confirmamus, supplemusque omnes et<br />
singulos tam iuris quam facti defectus si qui forsan intervenerint in eisdem, il<strong>la</strong>que<br />
perpetue et inconcusse firmitatis robur obtinere ac invio<strong>la</strong>biliter observari<br />
debere et sic per quoscunque tam ordinaria quam delegata et mixta auctoritate<br />
fungentes iudices et personas ubique iudicari, cognosci atque decidi debere sub<strong>la</strong>ta<br />
eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et cognoscendi ac decidendi<br />
facultate. nec non irritum et inane quicquid secus super hiis a quoquam quavis<br />
auctoritate contigerit attemptari decernimus. Mandantes venerabili fratri episcopo<br />
Fulginatensi ac dilectis filiis universis et singulis canonicis ac personis in dignitate<br />
ecclesiastica constitutis ecclesiae Fulginatensis per presentes quatenus ipsi et<br />
eorum quilibet per se vel alium seu alios auctoritate nostra presentes litteras et<br />
in eis contenta quaecunque ubi et quando expediens fuerit ac quotiens pro parte<br />
vestra deuper fuerint requisiti sollemniter publicantes ac in praemissis efficacis
450 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
defensionis praesidio assistentes, faciant statuta, ordinationes et reformationes ac<br />
presentes litteras huiusmodi firmiter observari.<br />
Contradictores quoslibet et rebelles per censuras ecclesiasticas et alias etiam<br />
pecuniarias poenas et censuras ipsas etiam iteratis vicibus aggravando ac interdictum<br />
ecclesiasticum, si opus fuerit apponendo. Invocato etiam ad hoc si opus<br />
fuerit auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris non obstante foelicis recordationis Bonifacii pape<br />
VIII praedecessoris nostri de una et in concilio generali de duabus dietis editis.<br />
Dummodo ultra tres dietas aliquis auctoritate presentium non trahatur. Aliisque<br />
constitutionibus et ordinationibus apostolicis ac dictae civitatis etiam iuramento<br />
confirmatione apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus<br />
coeterisque contrariis quibuscunque aut si aliquibus communiter vel divisim<br />
ab eadem sit sede indultum quod interdici, suspendi vel excommunicari non<br />
possint per litteras apostolicas non facientes plenam et expressam ac de verbo<br />
ad verbum de indulto huiusmodi mentionem.<br />
Datum Romae apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris, die XXI martii<br />
MDXXXII, pontificatus nostri anno nono. Blosius<br />
41. 1537, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
Nellus Hebreus non subiaceat legi ornatus mulierum<br />
Su richiesta dell’ebreo Nello il consigliere Piergiro<strong>la</strong>mo Gerardi propone che<br />
dictus Nellus non est eiusdem legis cum Cristianis nec etiam appel<strong>la</strong>ri potest<br />
Fulginas exaudiatur et ei comp<strong>la</strong>ratur ita ut non subiaceat legi et ordinibus factis<br />
super ornatu mulierum.<br />
Proposta approvata con 52 voti favorevoli e 9 contrari.<br />
42. 1537, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
Apodissa: quod confirmentur per unum fastum contra nuptas forensibus<br />
portantes vestes vetatas<br />
Magnifici signori, perché s’intende chel genero di Iosaphat vasaro et lo genero<br />
de Carillo Fiorano et Pietro di Giovan Nico<strong>la</strong>o quali tutti sonno transgressori<br />
del<strong>la</strong> legge degli ornamenti, hanno fatta una borsia et mandano al legato prima<br />
et poi a Roma per non stare alle leggi del nostro comune et vogliono che ad<br />
ogni modo le loro donne et figlie vestano di drappi per onta del comune et<br />
delle altre donne, son di parere che li priori siano tenuti mandare alle spese del
Foligno<br />
451<br />
comune al<strong>la</strong> signoria del legato ad confirmare il bando che hanno mandato per<br />
non essere sgarati da alcuno et che anche se procuri con sua signoria che detto<br />
bando sia confirmato et aggiontave ancora <strong>la</strong> excomunicatione acciò le cose vadano<br />
pari et li vostri boni ordinati statuti se observino et chi de loro vole portare<br />
drappi et portature vetate vada o ad Cerreto o ad Bevagna dove meglio<br />
convengono tali portamenti; et per questo remediate alli mali esempi quia expedit<br />
ut unus moriatur pro populo ne tota gens pereat et quisti preparamenti se<br />
facciano presto.<br />
Proposta approvata con 54 voti favorevoli e 7 contrari.<br />
43. 1537, gennaio 18<br />
Approvazione poliza<br />
Confirmatio apodisse et eius preconii quod nupte forensibus non possint<br />
portare alia ornamenta quam nupte Fulginatibus<br />
Reverendissime et illustrissime domine.<br />
Fuit alias per Centum virale concilium civitatis Fulginie decretum et ordinatum<br />
quod mulieres illius civitatis non possent uti vestibus et ornamentis<br />
nisi in decreto predicto expressis et per Sancte Ecclesie Clementem septimum<br />
confirmatum, verum quia ex post per nonnul<strong>la</strong>s eiusdem civitatis mulieres<br />
nuptas extra civitatem predictam dictus ordo et decretum non observarentur<br />
cum utantur vestibus et ornamentis per dictum decretum vetatis asserentes<br />
forte il<strong>la</strong>rum maritos non subiacere ordinibus civitatis predicte, iccirco<br />
per idem consilium de novo statutum fuit quod ad evitandum inconvenientes<br />
et scandalum quod inde oriri posset post hac mulieres dicte civitatis ad presens<br />
nupte et in posterum inibende extra dictam civitatem et illius territorium,<br />
dum in civitate et territorio predicto morantur, non possint alias vestes<br />
et ornamenta deferre nisi permissa nuptis in civitate predicta sub pena centum<br />
ducatorum pro qualibet solvenda per patres, patruos, fratres etc., prout<br />
<strong>la</strong>tius inde certo predicto qua propter et ut predicta roboris firmitatem obtineant,<br />
supplicatur humiliter pro parte comunitatis memorate civitatis, ut dominus<br />
vester reverendissimus et illustrissimus dignetur dictum decretum et<br />
preconium de eo factum approbare et confirmare et auctoritatis sue robore<br />
validare mandareque in posterum iuxta il<strong>la</strong>m continentiam observari, quibuscunque<br />
contrariis etiam hic necessario expressa mentio non obstante, quibus<br />
p<strong>la</strong>ceat derogare ac si de eis facta esset mentio specialis. Attentis narratis,<br />
approbamus et confirmamus ut petitur premissis non obstantibus. Iacobus<br />
Urbinatensis vicelegatus.<br />
Datum Perusie, decimo quinto kalendas februarii MDXXXVII.<br />
Ioannes Amedeus Lambertus cancel<strong>la</strong>rius.
452 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
44. 1541, gennaio 12<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
I priori e il consiglio dei Nove eleggono dominum Gentilem Bonamvog<strong>la</strong>m,<br />
Honofrium Pauli et dominum Constantinum Orphini, cives ad inveniendum aliquem<br />
modum ad moderandum capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum.<br />
45. 1541, marzo 29<br />
Riformanze<br />
Quomodo impetretur facultas absolvendi ab excomunicatione incursa<br />
super ornatu et dotibus<br />
Dal momento che l’inosservanza dei decreti emanati dal papa sopra l’ornato<br />
femminile comporta <strong>la</strong> scomunica, viene eletto il consigliere Cesare Merganti, con<br />
42 voti favorevoli e 10 contrari, perché si rechi a Roma a supplicare <strong>la</strong> revoca del<strong>la</strong><br />
scomunica, previo pagamento di una somma di denaro da devolvere in subsidium<br />
fabrice cappelle confraternitatis Sacratissimi Corporis Christi.<br />
46. 1541, maggio 10<br />
Riformanze<br />
Apodissa disponens removendam esse excommunicationem super ornatu<br />
et dotibus mulierum<br />
Magnifici signori et consiglieri ornatissimi, mai me straccarò de far polize de<br />
questo tenore perhò insino a tanto haverò adimpito il voto et desiderio mio quale è<br />
veder levata via <strong>la</strong> excomunica sopra l’ornato delle donne et dote de esse, vorria ben<br />
remanesse <strong>la</strong> pena acciò se havesse a temere et lo Numero de vinti havesse cura ad<br />
essere con li nostri superiori che havessero a far pagar <strong>la</strong> pena all’inobedienti et<br />
trangressori de tal legge et so certo che se temeria più <strong>la</strong> pena che <strong>la</strong> scomunica<br />
perché quando se facesse bando per <strong>la</strong> città, montagna et piano ognuno temeria<br />
onde so de parere che per pace, quiete et abundantia nel nostro teritorio, li magnifici<br />
signori priori et Novi elegano dui o tre cittadini homini da bene et cupidi de<br />
veder l’abundantia et non carestia nel<strong>la</strong> nostra città quali voglo habbiano authorità<br />
quanto ha lo conseglo magnifico de Cento a mandare a Roma o vero andare o<br />
comme a essi parerà più necessario et opportuno a levare in tutto ditta scomunica.<br />
Passatime magnifici signori priori et Novi et conservatori se amate l’abundantia nel
Foligno<br />
453<br />
nostro teritorio so comme parlo non altro valete. Et ita fuit reformatum per suffragia<br />
favorabilia numero quadraginta unum, decem et septem contrariis non obstantibus.<br />
47. 1541, maggio 11<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
I priori e i Nove eleggono dominum Gentilem Bonamvog<strong>la</strong>m, ser Bartolomeum<br />
de Honofriis et Ioannem Franciscum Helmum, cives ad impetrandam a<br />
sancto domino nostro remotionem censure excommunicationis a decreto edito<br />
super ornatu et dotibus mulierum.<br />
48. 1541, giugno 1<br />
Riformanze<br />
De observando decretum perusinum in funeralibus<br />
Gentile Bonavoglia, utriusque iuris doctor c<strong>la</strong>rissimus vir, propone di prendere<br />
come modello <strong>la</strong> città di Perugia dove era stato emanato un decreto sulle celebrazioni<br />
funebri e di eleggere tre cittadini ad procurandum habere copiam dicti decreti<br />
et eiusdem observantiam.<br />
Proposta approvata con 47 voti favorevoli e 11 contrari.<br />
49. 1541, giugno 2<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Gentile Bonavoglia, Costantino Orfini e Piergeronimo Gerardi vengono eletti ad<br />
accipiendum copiam decreti Perusini funeralis et ad faciendum illud observari.<br />
50. 1541, luglio 4<br />
Riformanze<br />
Super remotione excommunicationis ex decreto ornatus et dotium mulierum<br />
Il consigliere Pietropaolo Floriani ribadisce <strong>la</strong> necessità che i cittadini preposti<br />
si adoperino per ottenere <strong>la</strong> revoca del<strong>la</strong> scomunica ex decreto edito super ornatu<br />
mulierum.<br />
Proposta approvata con 45 voti favorevoli e 12 contrari.
454 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
51. 1541, agosto 2<br />
Breve pontificio<br />
Breve di Paolo III in cui si toglie <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> scommunica a trasgressori<br />
a capitoli formati sopra l’ornato e doti delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />
Paulus papa III.<br />
Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Exponi nobis nuper fecistis<br />
quod licet alias felicis recordationis Clemens papa VII praedecessor noster<br />
vestris precibus inclinatus quaedam capitu<strong>la</strong>, reformationes et statuta super moderatione<br />
dotium et ornatus mulierum per vos facta per suas in forma brevis<br />
litteras auctoritate apostolica confirmaverit eamque sub excommunicationis et<br />
aliis poenis in illis expressis observari mandaverit, vosque il<strong>la</strong> observare intendatis,<br />
tamen timentes vestrorum civium quandoque transgredientium animas ex<br />
hoc il<strong>la</strong>queari et divinae irae severitatem in publicum detrimentum redundaturam<br />
succedere posse, cupitis poenam excommunicationis praedictam (caeteris<br />
poenis remanentibus) per nos tolli, nobisque propterea humiliter supplicari fecistis<br />
ut vestrarum animarum securitati in hoc consulere de benignitate apostolica<br />
dignaremur.<br />
Nos igitur quod in his quae ad exonerationem animarum pertinent merito<br />
sumus favorabiles et benigni vestris huiusmodi precibus inclinati ac capitulorum,<br />
reformationum et statutorum vestrorum litterarumque dicti Clementis praedecessoris<br />
tenores pro sufficienter expressis ac totaliter insertis habentes eos vel eas ex<br />
vestris civibus et incolis, qui in futurum dicta statuta transgredientur poenam<br />
excommunicationis praedictam minime incurrere auctoritate apostolica tenore presentium<br />
decernimus, litterasque Clementis praedecessoris praedictas citra incursum<br />
penae praedictae moderamur. Volumus autem quod ad alias poenas in dictis<br />
statutis contentas ipsi transgredientes omnino teneantur, non obstantibus praemissis<br />
ac constitutionibus et ordinationibus apostolicis caeterisque contrariis quibuscunque.<br />
Datum Romae, apud Sanctum Marcum sub annulo piscatoris, die II<br />
augusti MDXXXXI, pontificatus nostri anno septimo.<br />
Blosius clericus Fulginas<br />
52. 1541, agosto 13<br />
Registri<br />
Littere reverendissimi domini episcopi continentes modum optinendum<br />
remissionem et absolutionem dicte excommunicationis de preterito<br />
Illustrissimo Piermatheo mio, ve mando il breve sopra levar <strong>la</strong> scomunica, lo<br />
mandarete alli priori recomandandome al lor signorie alle quale et questo et<br />
quanti se ne spediranno per via mia se li donaranno gratis, ma ben ve ricoman-
Foligno<br />
455<br />
do questi poveri scripturi alli quali saria bono donare un scudo pro scriptura et<br />
minuta, oltra questo ho optenuto da nostro Signore vive vocis oraculo l’absolutione<br />
de preterito per quilli che hanno interesse su <strong>la</strong> scomunica, dummodo<br />
confiteantur alicui sacerdoti per eos eligendo et adimpleant penitentiam eis imponendam,<br />
tanto scriverete al lor signorie et bene valete da Sancto Marco.<br />
13 agosto 1541.<br />
Vester Blosuis clericus Fulgineas.<br />
53. 1541, agosto 26<br />
Riformanze<br />
De agendo gratias reverendissimo domino episcopo<br />
Il consigliere Pietropaolo Floriani propone che magnifici domini priores, Novemviri<br />
ac cives prefecti ad removendas censuras excomunicationis super ornatu<br />
et dotibus mulierum de impetratione brevis de quo in preposita per litteras agant<br />
gratias reverendissimo episcopo civitatis ac reverendo domino Permatheo Bernaboo<br />
donentque eidem reverendissimo quod eis videbitur convenire cum potestate<br />
extrahendi pecunias pro huiusmodi munere necessarias.<br />
Proposta approvata con 50 voti favorevoli e 4 contrari.<br />
54. 1541, settembre 7<br />
Riformanze<br />
Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali<br />
Apodissam continentem capitu<strong>la</strong> infrascripta in funeralibus subsequentis tenoris<br />
videlicet:<br />
Magnifici domini et patres amplissimi, non posso se non biasimare <strong>la</strong> soverchia<br />
spesa di hogie che fanno li nostri cittadini nell’exequie funerale e certe altre<br />
cose che ce intervengono poco honorevole et <strong>la</strong>udabile, et perché so desideroso<br />
remediarce et levar via queste cose che non serveno ad altro che a pompa mundana,<br />
partendome da quel che parse già al<strong>la</strong> bona memoria dell’egregio domini<br />
nostro messer Gentil Bonavog<strong>la</strong> che in ciò havessimo a governarce secondo li<br />
capituli sopra tal materia facti per <strong>la</strong> milita comunità de Perogia. So de parere<br />
che da questo in poi nell’exequie funerale se habbino nel<strong>la</strong> nostra città ad observare<br />
invio<strong>la</strong>bilmente li infrascripti capituli sopto pena de cimquanta ducati de<br />
oro da incorrese ipso facto per ciaschun transgressore et applicarse per il mezo<br />
al<strong>la</strong> comunità apostolica, l’altro mezo al<strong>la</strong> magnifica comunità et in prima:<br />
Voglo che li magnifici signori priori non siano più obligati né debbano andare<br />
ad accumpagnare alchuno morto comme se è custumato fin qui che invero è<br />
cosa poco conveniente ad un magistrato.
456 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Che nisiuno parente del defunto possa andar più ad accompagnare al<strong>la</strong> chiesa<br />
ma se stia in casa, et il corpo se accompagni dalli cittadini ce andaranno che serà<br />
sempre compagnia honorevole; e questo il dico perché se usa in tutte le terre et<br />
città grande, le quale me pare sia honore immitarle in simil cose; et poi per tor<br />
via le occasione che se da ad altri che intervenne a simile exequie più presto di<br />
ridere che di piangere per le sfonnate et goffe paro<strong>la</strong>ccie che alle volte excono de<br />
bocca alli dolenti parenti del defunto che fanno crepare del<strong>la</strong> risa chi li sente.<br />
Che per tor via <strong>la</strong> troppo grande spesa che se fa per qualche borioso in volerce<br />
tante coppie de torcie che si tale exequie se facessero di notte me parrebbe <strong>la</strong><br />
processione del<strong>la</strong> sera del<strong>la</strong> ottava del<strong>la</strong> festa del nostro san Felitiano, voglo che per<br />
l’advenire nell’exequie de domino o cavaliero non se possano fare più de dodece<br />
torce de peso de doi libre et meza l’una al più, all’exequie de cittadino de conseglo<br />
diece torce al più de dicto peso et a quelle de cittadini dell’ordine del priorato otto<br />
torce al più di peso de doi libre l’una, alli altri che non sonno né del conseglo né<br />
del priorato gle sia licito posser fare sei torce et non più de peso de dui libre l’una,<br />
et il medesimo ordine se serve nelle donne et figlole de ciaschun delli predicti preti<br />
et frati voglo sia licito ad ogneuno chiamarcene quanti vole perché de simile elemosine<br />
se ne fa opera grata a Dio et fructuosa anche per l’anime delli defuncti; et<br />
perché io me <strong>la</strong> voglo passare con questi capituli che di questo per hora me sodisfo<br />
si nisiuno ce volesse aggiungere qualche cosa voglo ce se possa arrengare.<br />
Il consigliere Cesare Merganti propone di eleggere quattro cittadini ad capitu<strong>la</strong>ndum<br />
et istituendum que videbuntur convenire funeralibus et ad referendum<br />
in consilium capitu<strong>la</strong>ta.<br />
Proposta approvata con sessanta voti favorevoli e cinque contrari.<br />
55. 1541, settembre 10<br />
Riformanze<br />
Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali<br />
Pietropaolo Floriani, Cesare Merganti, Vincenzo Dominici e Prospero Adrielli<br />
sono i cittadini folignati eletti ad capitu<strong>la</strong>ndum et istituendum funeralia et referendum<br />
in concilium capitu<strong>la</strong>ta et istituta.<br />
56. 1541, dicembre 29<br />
Riformanze<br />
Quomodo suppleatur cuidam defectui capitulorum funeralium per quos<br />
Il consigliere Nico<strong>la</strong> Persalvati propone super validatione capitulorum funeralium<br />
et interim domini prefecti eorundem suppleant ubi dicta capitu<strong>la</strong> pati-
Foligno<br />
untur defectum presertim circa numerum religiosorum ac alibi ubi videbitur<br />
convenire.<br />
Proposta approvata con 49 voti favorevoli e 5 contrari.<br />
57. 1542, gennaio 1<br />
Riformanze<br />
Emendatio et additio super funeralibus capitulis<br />
457<br />
Il consigliere Miche<strong>la</strong>ngelo Rustici propone che i capitoli sui funerali vengano<br />
modificati e completati: quod in exequis funeralibus doctorum legum ac medicinae<br />
transcendi non possit ultra numerum viginti torcearum, consiliariorum seu ordinis<br />
senatorii ultra numerum sexdecim torcearum, ordinis prioratus ultra numerum<br />
duodecim torcearum, ceterorum vero popu<strong>la</strong>rium ultra numerum octo torcearum.<br />
Proposta approvata con 38 voti favorevoli e 13 contrari.<br />
58. 1542, gennaio 11<br />
Riformanze<br />
Provisio orandum dominum gubernatorem ne utatur breve ornatus et<br />
dotium mulierum<br />
Il consigliere Onofrio Paoli propone quod magnifici domini priores ac Novem<br />
viri accedant ad magnificum dominum gubernatorem cum breve petito dando in<br />
eiusdem manibus orentque ut dignetur non procedere contra transgressores ad<br />
exactiones penarum.<br />
Proposta approvata all’unanimità.<br />
59. 1542, gennaio 14<br />
Riformanze<br />
Abundans provisio pro transgressoribus decreti editi super moderatione<br />
dotium et ornatus mulierum<br />
Il consigliere Cesare Merganti propone che magnifici domini priores et Novem<br />
viri eligant tres aut quattuor cives idoneos ad faciendas oportunas provisiones<br />
pro defensione predicta: qui statim vel scribant ad reverendissimum do-
458 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
minum episcopum Fulginatensem et ad reverendum dominum Permatheum<br />
Bernaboum rem omnem vel transmittant oratorem et prout eis videbitur magis<br />
conducere causa impetrandi a sanctissimo domino nostro absolutionem dictorum<br />
omnium et singulorum transgressorum a penis predictis incursis, et desuper<br />
faciendi expeditionem oportunam obviandam molestiis tentantium contra<br />
procedere. Et insuper dictimet cives possint et debeant facere et exequi omnes<br />
provisiones que videbuntur oportune et conducibiles dictamet causa cum cum<br />
reverendissimo locumtenente <strong>generale</strong> Umbrie ac magnifico domino gubernatore<br />
si que molestie inde procederent ad assertos transgressores predictos dicta<br />
causa, dans dictis civibus amplum arbitrium et quod habet ipsum magnificum<br />
consilium in executione premissorum cum facultate extrahendi pecunias necessarias<br />
undecumque ex pecuniis communis. Bernardino Cialdelli, altro consigliere,<br />
propone che magnifici domini priores et Novem viri eligant quattuor doctores<br />
legum et quattuor alios cives idoneos executioni premissorum, qui electi<br />
palluctentur in consilio et duo doctores ac duo cives optenti surtientesque plura<br />
suffragia favorabilia possint et debeant efficere premissa cum facultate et<br />
arbitrio predictis.<br />
Sempre nel<strong>la</strong> stessa seduta, il consigliere Cesare Merganti addidit ad evitandum<br />
incursus penarum predictarum futuris temporibus, videlicet revocavit decretum<br />
editum super moderatione ornatus et dotium mulierum predictum et omnia<br />
et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> et contenta in eos consulens posthac dictum decretum et<br />
capitu<strong>la</strong> et in eis contenta virtute presentis magnifici consilii fore nullius momenti<br />
et efficacie.<br />
Tali proposte vengono approvate con 44 voti favorevoli e 8 contrari.<br />
Leonello Cibo, Pietropaolo Floriani, Cesare Merganti e, a parità di voti, Pierieronimo<br />
Gerardi e Guidantonio Seggi, sono gli eletti, scelti tra quattro dottori e<br />
quattro cittadini ad providendum et exequendum ut supra; costoro nominano Bernardino<br />
Cialdelli perché si rechi a Roma a perorare tale causa.<br />
60. 1542, gennaio 19<br />
Riformanze<br />
Consignatio brevis moderationis ornatus ac dotium mulierum<br />
Il cancelliere comunale Ioannes Beffantius de Roccha, su mandato dei priori e<br />
dei quattro cittadini a ciò deputati, consegna a Giovanni Battista Bernabò il breve<br />
papale di conferma del decreto super moderatione ornatus ac dotium mulierum<br />
perché lo consegni nelle mani di suo fratello Piermatteo Bernabò che risiede a<br />
Roma.
Foligno<br />
61. 1542, gennaio 31<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
459<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli chiede che gli venga riconosciuto il <strong>la</strong>voro<br />
fatto strictis calzaribus per andare a Roma nei prossimi giorni pro transgressoribus<br />
decreti moderationis ornatus mulierum ac dotium.<br />
Al consigliere Bernardino Cialdelli viene riconosciuto il <strong>la</strong>voro commissionato<br />
per andare a Roma a perorare <strong>la</strong> causa dei trasgressori decreti moderationis ornatus<br />
ac dotium mulierum con 39 voti favorevoli e 16 contrari.<br />
62. 1542, marzo 8<br />
Riformanze<br />
De modo distribuendo torceas funerales<br />
Il consigliere Miche<strong>la</strong>ngelo Rustici propone pro provisione petita a reverendo<br />
domino vicario episcopi ac domino priore ecclesie Sancti Felitiani in cera funerali<br />
distribuenda quod posthac de dicta cera confratria Sanctissimi Corporis Christi<br />
habeat duas torceas cereas, confratria Madonne habeat unam torciam et confratria<br />
Sancti Iosephi habeat unam torceam, in eventu quo vacarentur ad funeralia<br />
seu exequias. Cetere vero confratrie in huiusmodi eventu habeant cande<strong>la</strong>s solitas<br />
tantum; in eventu quo non vocarentur dicte tres vel aliqua ipsarum, cetere<br />
predicte habeant unam torceam ultra cande<strong>la</strong>s.<br />
Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 21 contrari.<br />
63. 1544, gennaio 8<br />
Polizze<br />
De pena visitantium parientes ac sposas non coniunctas in tertio gradu<br />
nec vicinarum<br />
Alli giorni passati ho inteso che sonno ussite pollize che trattavano che non<br />
se possesseno visitare impagliate ne mancho spose novitie, opera sancta et pia, et<br />
me maraviglio assai che in tal materia molto dannosa al popolo non se faccia<br />
provisione. Perché se non tutte, al mancho, parte vanno per dire male de qualche<br />
persona et tutte nove in quel loco se dicono, adeo che seria bono remediare<br />
a tal cose onde so de parere che nisiuna donna non possa andare a visitare<br />
impagliate, ne mancho spose novelle, se non gl’apartene in terzo grado, salvando
460 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
però le vicine perché qualche volta non se po far de meno. Sotto pena de scudi<br />
diece dapplicarse per un terzo al Monte, l’altro al<strong>la</strong> fabrica de Sancto Felitiano<br />
et per l’altro allo executore che ne fara l’executione. Fuit obtenta per favorabilia<br />
numero quadragintasex, vigintitribus contrariis non obstantibus.<br />
64. 1544, gennaio 10<br />
Polizze<br />
De prohibito ornatu mulierum<br />
Me pare vedere tutti quelli boni patritii et senaturi Fulignati essere totalmente<br />
mancati et, ut loquas pace salva, accecati et maxime che quando veneva in <strong>la</strong><br />
città qualche disordine o male exempio subito se remediava con le saluberrime<br />
provisione acciò non partoresse ma<strong>la</strong> consuetudine et danno nel<strong>la</strong> città. Que<br />
dirrò delli disordinati portamenti et veste pompose de donne sonno andate per<br />
Foligno da diece giorni in qua; Que dirrò del insensati mariti et i parenti ch’l<br />
comportano; Que dirrò delli equali a questi et sforsi magiori che saran forzati<br />
sequefare il desordine et male exempio et partone danno al pubblico et privato;<br />
Que dirrò dell’ira iusta d’Iddio, qual mandarà f<strong>la</strong>gello et punitione contra quelli<br />
che possono remediare et non remediano. Donde so de parere per decreto invio<strong>la</strong>bilmente<br />
da observasse perpetuis futuris temporibus che non sia licito a<br />
qual se volglia donna del<strong>la</strong> città de Foligno et habitante in essa portare alcuna<br />
veste de drappi, ne de brocchati, sotto pena de scudi 25, vinticinque d’oro in<br />
oro dapplicarse: per il terzo al<strong>la</strong> Camera apostolica, per un terzo al executore ne<br />
farà l’executione et per l’altro terzo al<strong>la</strong> magnifica comunità o vero al<strong>la</strong> fabrica<br />
del<strong>la</strong> cuppu<strong>la</strong>. Et perché ho anche visto molti altri disordini de capse, locali et<br />
altri disordini so de parere se deputino tre timorati cittadini, quali in ciò facciano<br />
capituli et ordini et referiscano in conseglio, dove se pallottino et se ne<br />
prenda quel partito parerà al magnifico consiglio. Et del primo capo et poi del<br />
secondo parendo al conseglio se ne faccia banno, acciò non ne possano pretendere<br />
ignoranza. Fuit optenta per favorabilia numero quadraginta octo, sexdecim<br />
contrariis non obstantibus.<br />
65. 1544, marzo 6<br />
Riformanze<br />
Arbitrium datum prefectis ornatus mulierum<br />
Il consigliere Pierieronimo Gerardi propone, sull’apodissa de dotibus ornatu<br />
ac bonis parafrenalibus mulierum, di attenersi arbitrio ac prudentie prefecto-
Foligno<br />
rum ornatus mulierum i quali capitu<strong>la</strong>ta referant in magnificum concilium centumvirale.<br />
Proposta approvata con 53 voti favorevoli e 4 contrari.<br />
66. 1545, luglio 12<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
I priori e il consiglio dei Nove eleggono Piergeronimo Girardi e Vincenzo Dominici<br />
cives qui una cum iam electis ad ornatum et dotes mulierum.<br />
67. 1547, febbraio 10<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
461<br />
Il consigliere Cesare Merganti propone che i priori e il consiglio dei Nove<br />
eleggano sei cittadini ad excogitandum aliquam moderationem ornatus mulierum<br />
et referant in consilio.<br />
Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 8 contrari.<br />
68. 1547, giugno 13<br />
Polizze<br />
Richiesta di un breve apostolico con il quale si proibisca, sotto pena di<br />
scomunica, ad ogni donna di portare alcuna veste di drappo né sberna<br />
Magnifici signori che vi par dello sdrappeggiare si fa, è possibile che il magnifico<br />
consiglio lo comporti quando si principia un ragionamento de parentato<br />
al<strong>la</strong> prima sonno al<strong>la</strong> dote, scudi 600 et 700, mille fiorini il manco, perché fa<br />
bisogno mettere in veste 200 scudi et non si può far di meno perch’io non sono<br />
da manco del tale et così n’andiamo in ruina, per questo sarei di parere che si<br />
habbia a mandare uno oratore al<strong>la</strong> Sede di nostro Signore et si ottenga un<br />
breve apostolico, accompagnato con una scommunica di sua Beatitudine che non<br />
sia lecito ad alcuna donna portare alcuna veste di drappo ne sberna, sotto pena<br />
di 100 scudi, applicati ipso facto al<strong>la</strong> Camera apostolica et tale oratore voglio<br />
che sia il mastro di casa et faccia capo col nostro vescovo passato et questo fo<br />
per manco spesa del<strong>la</strong> maggiore comunità, son certo si spedisca presta et non
462 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
volendo andare sia casso del suo officio et debbia andare in termine di 12 dì et<br />
così le cose nostre andaranno per ordine et li denari voglio l’accomodi il camerlengo<br />
o messer Gostantio delle nostre gabelle, che son certo non mancarà <strong>la</strong>cconci<br />
se fusse possibile che in dicto brevi si contenesse, che non fusse licito ad<br />
alcuno superiore dar licentia ad alcuno di portar drappi sotto pena del<strong>la</strong> sua<br />
designatione. Reformata per palluctas 47 non obstantibus 13 contrariis.<br />
69. 1547, giugno 21<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Bartolomeo de Onofri sollecita i priori perché e<strong>la</strong>borino in materia<br />
di ornamento femminile delle proposte da presentare in consiglio ut capiatur<br />
aliquid bonum partitum.<br />
Proposta approvata con 46 voti favorevoli e 11 contrari.<br />
70. 1549, gennaio 7<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Felice Cantagalli propone che in sponsalitiis non possit donari nisi<br />
pro carnalis in primo et secundo gradu tantum, sub pena 25 scutorum tantum applicandis<br />
Camere apostolice. Item pro bono publico quod puerpere non debeat<br />
visitari nisi pro coniunctis in primo et secondo gradu sub pena. Inoltre propone<br />
che i priori e il consiglio dei Nove eleggano quattro cittadini ad moderandum et dotes<br />
excessivas ac nimios ornatus mulierum, faciendum capitu<strong>la</strong> qui legantur in consilio.<br />
Il consigliere Geronimo Orfini propone che i priori e il consiglio dei Nove eleggano<br />
due cittadini ad reperiendum capitu<strong>la</strong> olim facta contra ornatus mulierum et il<strong>la</strong><br />
debeant servari iuxta eorum tenorem et super eis expediantur excommunicationem.<br />
Il consigliere Bernardino Ciardelli propone che nul<strong>la</strong> mulier possit deferre aliquid<br />
genus vestimenti serici sub pena ducentorum scutorum applicandorum Camere<br />
apostolice.<br />
71. 1549, aprile 13<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Bartolomeo de Onofri propone che capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum<br />
reserventur ad consilium die lune proxime future celebrandum.
Foligno<br />
463<br />
Proposta approvata con 41 voti favorevoli e 9 contrari.<br />
Il consigliere Cesare Merganti suggerisce che nel consiglio in questione non si<br />
presentino altre proposte nisi capitu<strong>la</strong> dicti ornatus et dotium mulierum.<br />
72. 1549, aprile 15<br />
Riformanze<br />
Capitoli sull’ornato<br />
Magno consilio etc.<br />
Suprascriptus magnificus dominus prior preposuit provisionem fiendam pro<br />
dotibus et arrediis et capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum.<br />
Ser Bartholomeus de Honofriis vir sane consilii iuratus in forma etc., confirmante<br />
Petroascanio Barnabò, dixit et obtentum fuit per palluctas 40 albas del<br />
sic, 19 contrariis non obstantibus, che à figliole de homini del magnifico conseglio<br />
o vero descese da avo o proavo che sia stato del conseglio non si possano<br />
promettere né dare più de ottocento fiorini per dote né più de ottanta fiorini<br />
per arredo, né sotto colore de sopra dote o de donatione né qualsivoglia altro<br />
colore o pretextu si possa prometter per dote de arredo magiur somma di quanto<br />
è detto.<br />
Item a figliole discese da padre, avo o proavo del ordine del priorato che se<br />
maritaranno a quelli che non sonno del conseglio né discesi da padre, avo o<br />
proavo del ordine del conseglio non si possiano promettere per dote più de<br />
fiurini cinquecento et per arredo cinquanta e non più sotto qualsivoglia colore o<br />
pretextu come di sopra.<br />
Item a figliole de artesciani e contadini civilitati che se maritaranno a quelli<br />
che non sonno del ordine del conseglio né del priorato né discesi da padre, avo<br />
o proavo de detti ordini non se possano promettere più de trecento fiorini per<br />
dote et trenta per arredio et non più sotto qualsivoglia colore o pretextu come<br />
di sopra dechiararono che quelli che sonno e saranno del conseglio o vero discesi<br />
da padre, avo o proavo del ordine del conseglio possano recever per dote<br />
fiorini ottocento et per arredo ottanta anchorché pigliassero per moglie donne<br />
che non fossoro discese da padre, avo o proavo del ordine del conseglio o del<br />
priorato e medesmente quelli che sonno del ordine del priorato possano recevere<br />
fiorini cinquecento per dote et cinquanta per arredo anchorché pigliasser donne<br />
che lor padri, avi che non fossero stati del ordine del priorato.<br />
Postque fuerunt palluctata infrascripta capitu<strong>la</strong> et obtenta per palluctas 41<br />
albas del sic, non obstantibus 18 contrariis.<br />
Imprimo non sia licito a donna, nora, figlio<strong>la</strong> o sorel<strong>la</strong> de alcuno del ordine<br />
del conseglio né a donne de quelli che lor padri o avi fuseno stati de detto<br />
ordine né a donne come di sopra de alcuno del ordine del priorato portare né<br />
usare alcuna sorte de drappi per lor vestire quali se scriveranno qui di sotto.
464 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
A nesuna delle sopraditte sia licito usare broccato d’oro o d’argento.<br />
Item non li sia licito usare tele d’oro o d’argento per lor veste.<br />
Item non li sia licito portare friscio alcuno d’oro né alcuno racamo né trini<br />
d’oro, d’argento o de alcuna altra sorte.<br />
Item non li sia licito usare né portare a l’orecchie pendenti de alcuna sorte.<br />
Item non li sia licito portare a collo buttoni né rocchette d’oro.<br />
Item non li sia licito portare al braccio alcun maniglio d’oro.<br />
Item non li sia licito portare colletti de oro né d’argento.<br />
Item non possano usare corone d’oro de alcuna sorte.<br />
Item solo sia licito a donne de conseglieri et a donne de quelli che lor padri<br />
o avi fusseno stati de detto ordine o a donne descendenti da li predetti portare<br />
un chiavacore o una centura de una libra de argento dorata e non più.<br />
Item sia licito alle donne de sopradetti conseglieri et alle altre come qui di<br />
sopra portare corone d’argento con segnacoli de argento dorati.<br />
Item possano portare oncie quattro de perle commune.<br />
Item perle di conto che il valor in tutto non passi de deci scudi mozzi.<br />
Item sia licito alle soprascritte donne de conseglieri o descendenti da essi<br />
portare una cuffia d’oro che il valore de essa non passi cinque o sei scudi<br />
mozzi.<br />
Item sia licito solo alle sopradette donne portare una catena d’oro so<strong>la</strong> che<br />
<strong>la</strong> valuta d’essa non exceda il valore de quindeci scudi mozzi.<br />
Item sia licito alle sopradette portare quattro anelli d’oro e non più.<br />
Item possan portare colletti d’ogni drappo purché in essi non sia oro, argento<br />
né racamo come di sopra.<br />
Item sia licito a le sopradette solo vestire ciambellotti, moccaiali, saggie, rosati,<br />
pavonazi d’ogni sorte et ogni altra sorte panni de <strong>la</strong>na et in le lor veste<br />
possano solo filittare busti e maniche de velluto e raso o altro drappo senza oro<br />
né argento.<br />
Item possano portar maniche d’ogni drappo de seta purché in esse non sia<br />
oro o argento né racamo de seta.<br />
Item possano usare pianelli e scarpe di drappo de seta solo ma in essi non<br />
possano filittare alcuna sorte d’oro o d’argento.<br />
Capitoli a le donne del ordine del priorato.<br />
A le donne de homini de detto ordine sia licito portare tre anelli d’oro e<br />
non più.<br />
Item possano solo usare rosati et altri panni de <strong>la</strong>na ne li quali non possano<br />
filittare se non busti e maniche e non possino portare veste di pavonazo.<br />
Item possano usare maniche de raso o villuto.<br />
Item possano portare oncie dui de perle commune e non più.<br />
Item ditte donne del ordine del priorato non possano usar per lor veste<br />
ciambellotto.<br />
Item non possano portare alcuna catena d’oro.<br />
Item non possano usare pianelli coperti de alcuna sorte de drappi.<br />
Capitoli a donne de artegiani.
Foligno<br />
465<br />
A le donne de artegiani non sia licito portare cose concesse a donne de<br />
conseglieri o a donne del ordine del priorato.<br />
Item possano portare solo dui anelli d’oro.<br />
Item non possano usare per loro vesti pavonazzo de grana né rosati ma de<br />
ogni sorte panni pure chel costo d’essi non passi carlin vinti il braccio.<br />
Capitoli a donne contadine o habitante in <strong>la</strong> città chancho usano l’arte rusticale.<br />
Non possano le ditte donne portare panni per lor veste che il braccio de<br />
essi passi carlin sedeci.<br />
Item non possan portare più de uno anello d’oro.<br />
Item non possino filittare busti né maniche d’altro che de bindelle de seta et<br />
a chi vorrà possa filittar le lor vesti nelli busti con un quarto de velluto o raso.<br />
Item possino portare una pectorel<strong>la</strong> de raso o villuto solo.<br />
Item possino portare maniche de raso solo.<br />
Item non possino portare né usare sciuccaturi con alcun friscio d’oro né<br />
argento né racamo alcuno d’oro o di seta.<br />
Item che nelli arredi non se possa porre alcuna generatione de seta né oro o<br />
d’argento.<br />
Item che a nesuna donna sia licito portare berretti.<br />
Capitoli del donare.<br />
Che nesuna persona tanto homo quanto donna possano donare a lor generi<br />
casacche, ioppone né veste alcuna de drappo.<br />
Item non possano donar camiscie con alcun frescio d’oro o racamo d’oro o<br />
argento in esse.<br />
Item non possano né sia licito a alcuna persona donare a spose novelle o<br />
quando vanno a marito, excepto quelli habitassero in una casa medesma o li<br />
carnali e consobrini solo e non più oltra.<br />
Capitoli alle infantate.<br />
Non sia licito a donne de consiglieri o a donne descendenti da essi mandare<br />
a lor figliole, sorelle o nepoti cuna chel costo d’essa coperturi o altri adornamenti<br />
che passino il valore in tutto de otto scudi mozzi.<br />
Item non sia licito visitar ditte infantate tre domeniche continue.<br />
Alle done del ordin del priorato non sia licito donare come di sopra a suoi<br />
generi.<br />
Item non possino mandare come di sopra cune con li fenementi et ornamenti<br />
che passi <strong>la</strong> valuta di quattro scudi mozzi.<br />
Il visitar delle infantate sia come di sopra.<br />
Le altre genti in detto atto non possino passare uno scudo tra cune e finimenti<br />
et lo donare se intenda sino al grado concesso di sopra.<br />
Item che li prefetti deputati a detti capituli debbano obtenere <strong>la</strong> confermation<br />
de essi con le pene e censure parerà a essi, in modo tale che li contravenienti<br />
non possano esser mai absoluti se non per <strong>la</strong> bocca propria del pontifice<br />
et che detti capituli se debbano publicare ogni anno nel<strong>la</strong> chiesa di San Felitiano,<br />
<strong>la</strong> Pascha de <strong>la</strong> Resurrectione, <strong>la</strong> Pentecoste et <strong>la</strong> Natale.
466 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
73. 1549, aprile 15<br />
Riformanze<br />
Proposte sui capitoli dell’ornato<br />
Il consigliere Ascanio Bernabò super ornatu et capitulis ornatus mulierum<br />
confirmans omnia dicta capitu<strong>la</strong> dixit solum quod mulieres ordinis prioratus possint<br />
portare catenam valoris octo scutorum. Item homines senatores possint pro<br />
dotibus dare florenos 800, confirmans consulta per ser Bartolomeum de Honofriis<br />
circa dotes et arredium.<br />
Il consigliere Evangelista Torelli super ornatibus dixit quod confirmentur capitu<strong>la</strong><br />
facta. Circa dotes il<strong>la</strong>rum qui non sunt de consilio possint dare illis de<br />
consilio quantum libebit sed consiliares inter se non possint dare nisi florenos<br />
800. Item quod inter homines de prioratu non possit dare nisi florenos 500 sed<br />
inferiores possint dare illis de ordine prioratu quantum libebit. Item inter artisianos<br />
non possit excedi florenos 300 sed a minoribus possint accepere quantum<br />
dare voluerit. Item pro observantia predictorum quos contravenientes incurrerint<br />
penam florenos 100 applicare pro dimidia Camere apostolice, uno quarto executori<br />
et pro uno quarto accusatori et confirmentur a superioribus.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini circa capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum confirmans<br />
ea addidit quod non possit portari aliqua rachamina. Item quod non liceat nisi<br />
ex ordine senatorum ferre pagonazum. Item quod nulli liceret ferre pernas 27 .<br />
Item quod illi ex ordine senatorio pro dote possint dare usque ad mille florenos<br />
et recipere. Item quod ex ordine prioratus possint dare et recipere florenos 600.<br />
Item quod aliis minoris dignitatis possint dari et recipi florenos 200. In omnibus<br />
aliis remisit in prefectis tam pro confirmatione quam pro penis et possint ad id<br />
accipere pecunias ex omnibus locis, excepto sussidio.<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni propone quod palluctentur capitu<strong>la</strong><br />
ornatus: item quod chiavicore et centura non possit excedere libram unam<br />
argenti. Item quod perne communes non possint ab aliquibus portari. Item<br />
doctoribus liceat portare pernas contatas valoris duodecim scutorum. Item quod<br />
nulli liceat portare scuffias auri. Item quod mulieribus senatoriis liceat solum<br />
ferre chatenas 12 scutorum ponderis. Item quod dictis mulieribus solum liceat<br />
portare tres annulos auri. Item mulieribus ordinis prioratus non liceat ferre nisi<br />
duos annulos auri. Item mulieribus que non sunt ex ordine prioratus non liceat<br />
ferre nisi unum annulum auri 28 . Item in arrediis non possint poni aliqua<br />
genera serici nec auri nec argenti. Item quod nulli mulieri liceat ferre infu<strong>la</strong>s.<br />
Item quod in penis pro observatione impetrandis non possit poni pena censura<br />
excommunicationis 29 .<br />
27 Item ... pernas depennato.<br />
28 Item quod perne communes ... auri depennato.<br />
29 Item quod in penis ... excommunicationis depennato.
Foligno<br />
467<br />
Il consigliere Giovanni Antonio Gerardi propone che mulieribus senatoriis<br />
liceat ferre vestes pagonazi, grane, rosati et ciabellocti cuiuscunque generis et<br />
status. Item quod non liceat ferre aliquod genus drappi. Item liceat ferre chatenam<br />
auri unius uncie cum dimidio. Item unam retem aut cuffiam duorum<br />
scutorum et non ultra. Item chiavacorum aut centuram unius libre argenti.<br />
Item quattuor bracchia drappi serici. Item quod mulieribus ordinis prioratus<br />
non liceat ferre vestes pagonazi aut aliis inferioribus nec rosati nec chatenas<br />
auri. Item liceat ferre duas oncias pernarum 30 . Item quod non possint ferre<br />
scuffias auri. Item quod prefecti obtineant confirmationem capitulorum sub<br />
penis et censuris et <strong>la</strong>te sententie si voluerit papa concedere et quod publicentur<br />
in ecclesia Sancti Felitiani singulis annis videlicet in Pascate Resurrectionis,<br />
Nativitatis et Pentecostes. Item quod mulieribus senatoriis non liceat<br />
ferre infu<strong>la</strong>s. Item quod ex ordine consilii qui contrafacient ipso facto sint<br />
cassi ex omnibus officiis et aliis penis pecuniaribus visis prefectis. Item alii<br />
contrafacientes incurrant penas centum scutorum applicandorum ut videbitur<br />
prefectis.<br />
Il consigliere Feliciano Cantagalli propone quod obtineant confirmatio a sancto<br />
domino nostro et quod derogetur ne penitentiaria faciat citra. Item consuluit<br />
quod capitu<strong>la</strong> facta palluctentur singu<strong>la</strong>riter circa ornatus.<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scafali consuluit quod portanti catenas non<br />
liceat ferre pernas et portanti pernas non liceat ferre chatenas. Item quod nulli<br />
liceat ferre annulum maioris valoris trium scutorum. Item quod nullus notarius<br />
possit facere instrumentum dotium maioris summe 800 scutorum sub pena 25<br />
scutorum. Item quod nulli liceat desuper facere scriptas privatas et nulli liceat<br />
subscribere dictas apodissas sub pena 25 scutorum.<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli propone quod nullus notarius et privata<br />
persona possit facere instrumentum aut privatas scripturas sub pena et censuras<br />
in capitulis apponendas. Item quod quicumque stragrediatur cassetur<br />
ipsa et tota familia ex officiis communis et non possit reintregare nisi obtineatur<br />
per septem ex octo partibus consilii. Item observationes resideat in<br />
magnifico Numero et apodisse loquentes de huiusmodi materia non legantur<br />
nisi numero 31 .<br />
Il consigliere Piergeronimo Gerardi consuluit quod nulli quorum qui fuerunt<br />
antecessores ex ordine senatorio et nunc sunt prioratus non liceat ferre quod<br />
concedit ordini senatorio. Item remisit executionem in 4 or prefectis qui habeant<br />
curare obtinere breve censurarum reservandarum solum sue Sanctitati et successori.<br />
Item quod in primo gradu pro dote floreni 1000, item in secundo gradu<br />
floreni 700, in tertio floreni 500, in 4 to gradu floreni 200. Item pro arredio<br />
floreni 10 pro centinario.<br />
30 Item quod non liceat ferre ... pernarum depennato.<br />
31 Item quod mulieribus senatoriis... numero depennato.
468 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Il consigliere Prospero Merganti propone quod magnificus numerus curet omni<br />
conatu removere totaliter vel in parte et quod possit accipere pecunias etiam de<br />
subsidio confirmans omnes alias auctoritates. Item in casu non cassationis fiant<br />
4 or cives per magnificos dominos priores et 9 qui sint cum capitaneo amoveri et<br />
minui iam descriptos 32 . Item in dicto casu quod officiales eligantur per magnificum<br />
consilium.<br />
Il consigliere Federico consuluit quod tam dotes quam ornatus remittatur prefectis<br />
et capitu<strong>la</strong> per eos faciendos palloctet consilium ad arbitrium prefectorum.<br />
74. 1549, dicembre 12<br />
Polizze<br />
Ordo pro habenda confirmatione capitulorum ornatus mulierum I mo<br />
nuovo capitulo<br />
Magnifici signori se dice vulgarmente: meglio è non cominciar, che dal<br />
cominciato bruttamente desistere; <strong>la</strong> nostra comunità l’anno passato per ovviare<br />
al pomposo e dannoso vestire de le nostre donne, certo li cittadini quali dopo<br />
lunga e matura discussione composoro li capituli quali poi in questa magnifica<br />
comunità forono pro maiori parte approvati, per l’ultimation de quali fu ordinato<br />
procurare si dovesse <strong>la</strong> confirmation d’essi da nostro Signore, quanto poi<br />
sia successo voi magnifici signori il sanno donde n’è nato un error peggior che<br />
prima che da si che s’e vista <strong>la</strong> tepidezza del<strong>la</strong> nostra carta in ultimar tal<br />
sancte ordinationi se son tanto le nostre donne animate allo pomposo vestire<br />
che han disposto a gara non che le proprie dote, ma li stessi patrimoni dei<br />
mariti, mettersi a dosso. Taccio le nuove foggie ritrovate de vestire che essendosi<br />
fastidite delli propri habiti donneschi, han cominciato a usar habiti da<br />
huomini, quali per esser più che noti V. S. M. in raccontarle minutamente. Ne’<br />
parmi che ben dicano alcuni, faccia chi po’ e chi non po’ se stia, perché<br />
questo non è altro che un voler vivere da bruti e senza rego<strong>la</strong>. Pertanto son di<br />
parere che <strong>la</strong> nostra comunità per nissun modo manchi del suo buon preposito<br />
incominciato anzi animosamente il meni a fine et omnino al<strong>la</strong> creatione delli<br />
suoi ambasciatori al nuovo papa fra <strong>la</strong>ltre li debban dare questa in instruttione<br />
che omnino ottengano <strong>la</strong> confirmation delli presenti capitoli et ordinationi il<br />
che fatto poi s’habbino a pubblicar et se attenda a losservanza d’essi rigorosamente,<br />
fuit obtenta per suffragiores favorabiles numero 68, quattuordecim contra<br />
non obstantibus.<br />
32 Prosper ... descriptos depennato.
Foligno<br />
75. 1549, dicembre 12<br />
Polizze<br />
Super capitulis ornatus mulierum<br />
469<br />
Molto magnifici signori e consiglieri prudentissimi, non senza <strong>la</strong>grime posso<br />
dire il desordine già molti dì nel<strong>la</strong> nostra città nato e tuttavia ingrandito de<br />
sorte che se presto co’ <strong>la</strong> solita prudentia di quelle non se gli da conveniente<br />
rimedio dubito de <strong>la</strong> nostra ruina e quel che me da maggiur fastidio si è che tal<br />
disordine se causa da persone che deverebbono più tosto causare ordine del<strong>la</strong><br />
città che il contrario, perché si fosse causa de questo qualche povero artesciano<br />
se gli gridaria contro ad una voce, ma Iddio che sta di sopra e vede il tutto non<br />
tolera longamente queste disordinate grandezze; quel che io voglio dire si è: le<br />
pompe e contra il solito nostro novamente havete visto e drappi d’ogni sorte,<br />
broccati d’oro e perle senza numero con farne sino a li colleti de perle integre,<br />
cose certe che nesuna imperatrice saria ardita portarli; che dirrò de tante vesticciole<br />
e veste de drappi fatte da molte donne e da infiniti che minacciano di<br />
sorte che non bisogna altro sacco al<strong>la</strong> nostra città, né bisogna far li statuti che<br />
già santamente foron fatti, che forno causa di far venir un mondo de camorre,<br />
de drappi et altre gioggie ansi non vender buttare se depoi per grandezza di<br />
uno o dui se havea da repigliar il pristino e dishonesto habito del vestire. Son<br />
dunque di parere che persino a tanto se potrà havere <strong>la</strong> confirmatione de tal<br />
capitoli dal nuovo pontefice, se proveda con <strong>la</strong> confirmatione del reverendissimo<br />
vicelegato e bastarà per <strong>la</strong> pena; et inoltre voglio si proveda per adesso del<strong>la</strong><br />
excomunica dal nostro reverendo vescovo che sarà assai e a tale effetto voglio,<br />
passati li medesimi prefetti, mandare a Perugia e delli denari proveda il cammerlengo<br />
e se tali ornati prefetti tra x dì non haranno esseguito quanto è detto<br />
voglio che li magnifici signori et ornati Nove deputino altri in lor luogho che<br />
eseguiscano il detto ordine co’ <strong>la</strong> medesma auctorità alli primi. Data venceteme<br />
se stimate punto il timor de Dio et il bene di <strong>la</strong> nostra città.<br />
Que apodissa fuit obtenta per palluctas quinquagintatres, decem et novem<br />
contrariis non obstantibus<br />
76. 1550, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli, riguardo al<strong>la</strong> sesta proposta super re ornatus,<br />
suggerisce remictendum totaliter civibus prefectis et possint ibidem oratores<br />
Perusiam destinare expensis communis.<br />
Proposta approvata con 48 voti favorevoli e 15 contrari
470 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
77. 1550, gennaio 18<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Cesare Merganti propone pro sedanda omni contraversia quod<br />
liceret mulieribus hominum ordinis prioratus pro eorum indumentis ferre colorem<br />
pagonatii cum hoc quod eisdem prohibitum fuisset uti cathenis seu col<strong>la</strong>nis<br />
qualitatis vel quantitatis nullius sub penis in capitulis contentis.<br />
Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 20 contrari.<br />
Successivamente, il consigliere Giovanni Battista Scafali propone che mulieres<br />
decem annorum minores intelligantur minime subiacere excommunicationi et<br />
poenis in capitu<strong>la</strong> ornatus et circa ornatus mulierum contentis.<br />
Proposta approvata con 42 voti favorevoli e 21 contrari.<br />
78. 1550, marzo 15<br />
Breve apostolico<br />
Breve di Giulio III confermatorio de statuti disponenti del<strong>la</strong> moderazione<br />
del vestire e doti delle donne<br />
Iulius papa III.<br />
Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Exponi nobis per oratores<br />
vestros nuper fecistis, quod vos pro communi utilitate et bono publico istius<br />
nostrae civitati nonnul<strong>la</strong> statuta et ordinationes super vestimentis et ornamentis<br />
per mulieres vestras deferendis et dotibus illis assignandis et praestandis fecistis<br />
et condidistis, quae pro maiori eorum firmitate per nos confirmari desideratis.<br />
Nos igitur qui honestis omnium presertim subditorum nostrorum votis libenter<br />
annuimus publica vestra utilitate inducti vestrisque in hac parte supplicationibus<br />
inclinati statuta et ordinationes predicta eorum omnium particu<strong>la</strong>res tenores presentibus<br />
pro expressis habentes, auctoritate apostolica tenore presentium confirmamus<br />
et approbamus illisque perpetuae firmitatis robur adiicimus. Ac ipsa ab<br />
omnibus ad quos spectat sub excommunicationis <strong>la</strong>tae sententiae pena, a qua<br />
non nisi a nobis vel successoribus nostris Romanis pontificibus, preterquam in<br />
mortis articulo absolvi possint, per quemlibet contravenientem eo ipso incurrenda<br />
invio<strong>la</strong>biliter observari debere decernimus atque mandamus. Non obstantibus<br />
constitutionibus et ordinationibus apostolicis ac etiam iuramento confirmatione<br />
apostolica vel quavis firmitate alia roboratis aliis eiusdem civitatis statutis et consuetudinibus<br />
ceterisque contrariis quibuscunque. Datum Romae, apud Sanctum<br />
Petrum sub annulo piscatoris, die XV martii MDL, pontificatus nostri anno primo.<br />
Blosius clericus Fulginas
Foligno<br />
79. 1550, marzo 19<br />
Riformanze<br />
Re<strong>la</strong>zione dell’oratore Vincenzo Cibo<br />
471<br />
Il consigliere Vincenzo Cibo, che si era recato a Roma, riferisce solum obtinuisse<br />
breve confirmationis capitu<strong>la</strong> ornatus et dotium mulierum.<br />
Super re<strong>la</strong>tione domini Vincentii Cibo oratoris remissio magnifico Numero.<br />
In re<strong>la</strong>zione all’esposizione fatta dal consigliere Vincenzo Cibo, Bartolomeo<br />
Onofri, altro consigliere, remisit provisionem ipsorum omnium faciendam magnificis<br />
civibus XX de Numero et pro executione predictorum dicti cives habeant<br />
amp<strong>la</strong>m ac totam et liberam auctoritatem magnifici consilii.<br />
Proposta approvata con 44 voti favorevoli e 10 contrari.<br />
80. 1550, luglio 14<br />
Riformanze<br />
Supplica di Matteo di Giovanni Battista Sordi<br />
Supplica di Matteo di Giovanni Battista Sordi perché sia esentato dal<strong>la</strong> pena in<br />
qua asseritur uxorem ipsius incidisse ob transgressionem capitulorum ornatus<br />
mulierum.<br />
Gratia Matthei Ioannis Baptiste Surdi<br />
Il consigliere Cesare Merganti consuluit super supplicatione Matthei Ioannis<br />
Baptiste Surdi quod de rata pene perveniente communi gratietur.<br />
Proposta accolta con 34 voti favorevoli e 16 contrari.<br />
81. 1551, novembre 10<br />
Polizze<br />
Richiesta di disciplinare il suono delle campane a morto durante i funerali<br />
Magnifici signori et speciali consiglieri a l’altra publica per una polisa obtenta<br />
fu ottenuto et decretato che occorrendo caso de esseguii et funerali de defunto<br />
non fusse licito a persona alcuna de far sonare a morto a detti esseguii et<br />
funerali se non una so<strong>la</strong> chiesia al<strong>la</strong> quale sarà destinato il cadavere o vero morto<br />
et sopra di ciò, con confirmatione et approbatione del reverendissimo nostro<br />
vescovo, fatti prohibitioni e bandi, fu che tutto viene in preiudicio et danno de
472 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
le chiesie parrocchiale quale comenciano et ministrano sacramenta et hanno<br />
cura delle anime et rendono cunto a Dio et ali superiori con gravissimo carco<br />
de l’anime loro; quel che non si può fare in preiudicio de le parrochie, tanto<br />
comendate nelli sacri canonici che non incorressino in grave censure et pene<br />
senza licentia del summo roman pontifice. Anchorché tutto il clero in ciò consentisse<br />
quale restaria innodato in simile censure et pene et per quanto ho<br />
considerato non fu bene inteso, pensando forsi che le chiesie tutto quale recevono<br />
li corpi morti fussero chiesie parrochiale quel che non è vero ma so<strong>la</strong>mente<br />
quelle che commonicano e ministrano sacramenta sonno chiesie parrocchiale<br />
et per esser piu certo che fu mal’inteso, che venendo il caso di morte<br />
extra patriam che Dio il cessi in lochi longinqui di qualche cittadino il per<br />
honor de Dio per esser christiano et successione del suo parentato non potrebbe<br />
sonare a morte <strong>la</strong> sua parrochia né altra chiesia et a ciò se dia remedio a le<br />
cose male intese né si faccia preiudicio a le decte chiesie parrochiale né se dia<br />
causa de iuste querele per levar via li pericoli de censure et pene et conso<strong>la</strong>re<br />
li cittadini orbati et privi de li loro parenti per casi strani. Son di parere che<br />
per l’advenire venendo il caso che il corpo morto se seppellisca di fuora del<strong>la</strong><br />
parrochia in altra chiesia, che in questo caso sia licito a li exequii et funerali<br />
del corpo morto so<strong>la</strong>mente sonare a morte et non più quando vada a <strong>la</strong> chiesia<br />
parrochiale come più de le volte adviene o ver che mora in longinque<br />
parte non possa sonare altra che quel<strong>la</strong> so<strong>la</strong> parrochiale et in questo modo le<br />
M.S.V. et p. haveranno il loro intento et saranno chiari non incorrere in censure<br />
alcune. Passatime per honor de Dio et salute de l’anime vostre, che Dio ne<br />
<strong>la</strong> loro fine le conduca alloco di salvamento et ita fuit obtentum per palluctas<br />
favorabiles, numero 50, 6 contrariis non obstantibus.<br />
82. 1553, giugno 12<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Ferdinando Varini, super apodissa de moderatione capitulorum<br />
super dotibus et parentelis, propone che essa venga discussa in consiglio.<br />
Il consigliere Giulio Gerardi conferma quanto già espresso dal consigliere Ferdinando<br />
Varini super apodissa de moderatione capitulorum dotium.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini super apodissa de dotibus propone che cives<br />
qui dicta capitu<strong>la</strong> fecerunt habeant auctoritatem totius magnifici consilii. Il consigliere<br />
Giulio Gerardi aggiunge che bene revisis et moderatis dictis capitulis per<br />
supradictos cives ea legantur in consilio cui si p<strong>la</strong>cuerit reaptatio facta auctoritate<br />
ipsius consilio corroboretur.<br />
Proposta approvata con 38 voti favorevoli e 13 contrari.
Foligno<br />
83. 1553, settembre 11<br />
Riformanze<br />
Apodissa sulle doti e disposizioni suntuarie<br />
473<br />
Le leggi in questa città si fanno per li disgraziati e per li poveri, perché li<br />
pesci grossi non si trovano reti che li tengano. Questo lo dico perché nessuno è<br />
costretto a osservare li capitoli delle doti se non quelli che non hanno modo a<br />
dispensare o iniqua abusione che <strong>la</strong> legge non habbia da essere generalmente<br />
osservata, <strong>la</strong>sciamo stare che le donne sono tutte scomunicate per il vestire che<br />
fanno fuor di l’ordine delli capituli. Son dunque di parere che ci pigli verso o<br />
che s’habbin da osservare o da guastare in tutto; non mancarò ancor di dire che<br />
ogni dì si fanno dispense e che, dove li capituli furon fatti per tor via le spese,<br />
si son accresciute.<br />
Il consigliere Bernardino Scenico super apodissa de capitulis dotium de guastandis<br />
vel moderandis propone che magnifici domini priores et 9 eligant duos vel tres<br />
cives se informaturos et consideraturos tenorem apodisse et referant ad consilium.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone che ex nunc dec<strong>la</strong>rentur capitu<strong>la</strong><br />
dotium irrita, nul<strong>la</strong> et invalida et quisque possit facere ad eius libitum prout<br />
ante firmis tamen manentibus capitulis super hornatum amoveatur scummunica<br />
circa dotes.<br />
Il consigliere Cesare Merganti super apodissa de capitulis dotium propone che<br />
scribatur oratori ut procuret removere excummunicam etc. et circa alia moderentur<br />
et legantur in consilio ut dictum est etc.<br />
Il consigliere Cesare Merganti super apodissa de dotibus, confirmando sententiam<br />
Ferdinandi Varini, addidit quod detur opera ut removeatur et annulletur<br />
excommunicatio edita per breve S.D.N. ad instantiam conmunitatis pro observantia<br />
dictorum capitulorum.<br />
Proposta approvata con 49 voti favorevoli e 16 contrari.<br />
84. 1553, ottobre 12<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Bartolomeo Onofri propone che se non si è ancora scritto all’oratore<br />
a Roma quod removere debeat excommunicam circa dotes non si scriva più<br />
ma i cittadini a ciò preposti faciant moderationem capitulorum tam dotium quam<br />
ornatus.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone che dotes in futurum inter consiliarios<br />
non possint excedere summam mille in mille et ducentos et siquis quovis<br />
quesito colore contrafecerit pertinetur omnibus officiis dari solitis per comunita-
474 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tem et presertim consilio usque in tertiam generationem et pro confirmatione<br />
huius decreti commictatur oratori ut expediat breve confirmationis a sancto domino<br />
nostro et cuncti consiliarii iurent observare hanc reformationem. Item quod<br />
siquis extra consilium parenti<strong>la</strong>m contraxerit cum aliquo de consilio possit gaudere<br />
cunctas prerogativas, gauderi solitas per ipsos consiliarios et intelligatur esse<br />
de linea consiliariorum etc., non obstante reformatione disponsuti, quod si de<br />
suis non fuerant aliqui de consilio palluctetur bis in diversis consilio et approbetur<br />
per tres quartas partes suffragiorum.<br />
85. 1553, dicembre 13<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Per <strong>la</strong> pubblica utilità si auspica che reverendum dominum episcopum petere<br />
deliberari quid agendum circa capitu<strong>la</strong> dotium et hornatus mulierum cum nonnulli<br />
putent ex decreto consilii fuisse irritata et ob id licere ea non observare<br />
etc. et propterea incurrant sconmunicationem.<br />
Il consigliere Vincenzo Dominici propone super re dotium quod scribatur oratori<br />
Romam ut procuret remotionem sconmunice et ex nunc dicta capitu<strong>la</strong> tam<br />
circa dotes quam hornatum sint deguastata et irrita.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone super re dotium quod in futurum<br />
non possit dare in dotem nisi usque ad summam sexcentorum scutorum, et si<br />
aliquis quovis quesito colore contrafecerit tam in dando quam in recipiendo<br />
imprimis intelligatur prenominatis consilio et omnibus officiis et prerogativis<br />
dari solitis per communitatem ac etiam transeat hec lex in eius discendentem<br />
lineam ut nunquam possit restitui et hoc circa ad il<strong>la</strong>s qui sunt de ordine<br />
consilii.<br />
Item qui sunt de ordine magistratus non possint dare neque recipere ultra<br />
summam scutorum trecentorum sub privatione dicte dignitatis ac aliarum<br />
prerogativarum usque in descendentes lineas. Item alii cuiusvis status non<br />
possint dare neque recipere ultra summam scutorum 300 et quod omnes transgressores<br />
tam nobiles quam ignobiles ultra penas predictas incurrant penas<br />
ducentorum scutorum aureorum applicandorum ipso facto racioni qualibet<br />
Camere apostolice et quod scribat oratori ut obtineat breve confirmationis<br />
huius legis cum c<strong>la</strong>usuli si id fieri possit quod non possit dispensari per<br />
penitentiam.<br />
Il capo priore propone che deliberandum esse quid agendum sit circa capitu<strong>la</strong><br />
dotium et hornatus videlicet an observanda sint vel penitus abolenda cum nonnulli<br />
et fortasse maior pars hominum et mulierum incurrant in exconmunicationem<br />
putantes ea amplius observari non opportere postquam consilium disposuit<br />
ut fierent cives ad dicta capitu<strong>la</strong> revidenda et moderanda.
Foligno<br />
Il consigliere Giulio Bolognini super re capitulorum dotium propone che sollicitentur<br />
cives ad revidendum ac moderandum ac legendum in consilio.<br />
Proposta approvata con 49 voti favorevoli e 7 contrari.<br />
86. 1554, agosto 14<br />
Polizze<br />
Servandum a mulieribus tempore viduitatis et mortis consanguineorum<br />
circa hornamentum capitis<br />
475<br />
Si conosce ben magnifici signori che noi disgratiate donne non semo in conseglio<br />
che non meno havessemo provisto al caso nostro che voi al vostro, pur<br />
siate resoluti che noi patemo principalmente, voi non ve ne gite cantando: è<br />
possibile che non vediate che se di parenti stretti o di lontano muoiono tuttavia<br />
noi carchiamo il capo di pannetti non obstante che per il primo morto ne havessemo<br />
messa <strong>la</strong> coppia, per il che ne siamo non so<strong>la</strong>mente inferme, ma stroppie<br />
e morte. Ne puo rendere testimonio il capitano P. ch’al presente è medico<br />
ne <strong>la</strong> benignità del quale noi al presente confidiamo molto, ma se ne gisse solo<br />
il nostro danno, saria manco male, ma non vedete voi che quando noi siamo<br />
infermi voi, li vostri figliuoli e tutta <strong>la</strong> famiglia ne pate estremamente e sete<br />
sforzati a volendoci aiutare e riparare a spendere in grosso. Per queste cause<br />
adunche son di parere che so<strong>la</strong>mente una coppia e non più di pannetti a discrition<br />
di donna honesta e grave, porti ciascuna donna per corrotto che ne moia<br />
uno o una o dieci di parenti, cavandone sempre <strong>la</strong> vedovanza di mariti, nel<br />
quale si osservi comunemente il solito. Di gratia magnifici signori habbiatici compassione<br />
e guaritici senz’altra spesa, di che ne sarete tuttavia lieti e contenti che<br />
cosi piaccia a N.S. Dio e benevalete. E ita fuit obtentum per palluctas quadragintasex,<br />
quinque contratiis non obstantibus.<br />
87. 1554, ottobre 18<br />
Riformanze<br />
Super capitulis hornatus mulierum<br />
Il consigliere Bartolomeo Onofri propone che magnifici domini priores et Novemviri<br />
electo cive in locum Bernardini Cirocchi unius ex illis qui condiderunt<br />
capitu<strong>la</strong> dotium hornatus etc. astringant eos cives ad revidenda, emendanda et<br />
castiganda dicta capitu<strong>la</strong>, illisque adiicendum seu de novo condendum ut eis<br />
melius videbitur et ad legendum postea in magnifico consilio.<br />
Proposta approvata con 40 voti favorevoli e 11 contrari.
476 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
88. 1555, aprile<br />
Lettera ai Priori<br />
Li priori di Camerino chiedono consiglio alli priori di Foligno sopra<br />
<strong>la</strong> maniera di moderare il soverchio vestire delle donne e le spese<br />
de funerali<br />
Alli molto magnifici signori priori di Foligno, fratelli honorati.<br />
Molto magnifici signori come fratelli, le signorie vostre non si meraviglino di<br />
gratia se <strong>la</strong> nostra comunità giovane di sì puoch’anni così spesso ricorre per<br />
conseglio e aiuto da quelle da qual si dessidera appigliare quanto sia possibilie<br />
dell’honorato e honorevole loro governo. Si pensa havere ad provedere di moderare<br />
le soverchie pompe del vestire delle donne et anco le spese funerali, qual<br />
cose in <strong>la</strong> nostra città son ite et tuttavia vanno trapassando l’honesto e mediocre<br />
vivere, imperhò dessideriamo sommamente che le signorie vostre, per cortesia<br />
loro, ne facciano dare copia delli ordini fatti in cotesta città sopra le ditte materie,<br />
che ne farranno gratia singo<strong>la</strong>re et dessideriamo che quelle ne affaticheno, in<br />
simile qualunque cosa che torni loro servitio, al che ne truoveranno sempre<br />
promti con effetto. Et ci raccomandiamo alle signorie vostre qual nostro signore<br />
Dio conservi in felicità. Di Camerino, il dì ... d’aprile MDLV.<br />
Affettionatissimi fratelli li priori del popolo di Camerino.<br />
89. 1556, marzo 16<br />
Riformanze<br />
Cives creantes ad inveniendum alium ordinem et habitum servandum a<br />
mulieribus positis in viduitatis umerone, ne ulterius portent pannos crocei<br />
coloris ut differant ab Hebreis.<br />
Item ad dandum signum meretricibus<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super hortatione reverendi episcopi<br />
tam circa mutationem pannorum crocei coloris quos nunc portant mulieres<br />
Christiane in signum viduitatis umeronis quam etiam circa habitationem et signum<br />
dandum meritricibus propone che magnifici domini priores et Novemviri<br />
eligant quatuor circumspectos cives qui habeant auctoritatem et facultatem faciendam<br />
in premissis una cum ipso reverendissimo omne id quod eis videbitur<br />
convenire et quicquid ab eis una cum ipso reverendo domino in hoc actum,<br />
factum, mandatum et iussum fuerit id omne habeatur ac si fuisset magnificum<br />
consilium qui egisset, fecisset, mandasset iussissetque contrariis non obstantibus<br />
quibuscumque.<br />
Proposta approvata con 54 voti favorevoli e 23 contrari.
Foligno<br />
90. 1556, giugno 3<br />
477<br />
Bando del vescovo e del consiglio dei Cento nel quale si ordina che le<br />
donne disoneste debbano portare in testa per distintivo un velo turchino<br />
Volendo monsignore reverendissimo Sebastian Portico per grazia di nostro<br />
signore Idio e del<strong>la</strong> Santa Sede apostolica arcivescovo et vescovo di questa<br />
magnifica città di Foligno et il magnifico conseglio di Cento di detta città<br />
per molti degni ragionevoli et importanti rispetti che le meritrici et altre di<br />
ma<strong>la</strong> dishonesta et <strong>la</strong>sciva vita (le quali a tante monizioni et esortazioni per<br />
l’addietro lor fatte non si sonno volute emendare et ritirarsi ad honesta et<br />
cristiana vita) sieno per l’avenire riconusciute, ricapate e mostrate a dito per<br />
tali quali sonno dishonorate et infami et acciò anchora sieno riconusciute et<br />
ricapate dalle donne da bene et degne d’essere honorate, il prefato monsignore<br />
reverendissimo et nobili cittadini deputati da detto magnifico conseglio<br />
hanno ordinato come in virtù del presente publico bando ordinano, vogliono<br />
et espressamente commandano che tutte et singule concubine, meritrici, ruffiane<br />
et altre di dishonesta, <strong>la</strong>sciva e cattiva vita, così di detta città come<br />
forastiere habitante in essa, sieno obligate et debbiano per l’avenire, nel’andare<br />
a star fuor di casa, portare in testa sopra ogn’altro velo o cuffia un velo<br />
turchino d’un palmo e mezzo di lunghezza e d’uno di <strong>la</strong>rghezza, sotto pena<br />
et al<strong>la</strong> pena di dieci scudi d’oro in oro applicati per il mezzo a opere pie et<br />
a fatti publici ad arbitrio di lor signorie et per l’altra metà all’accusatore, il<br />
qual sarà tenuto secreto et creduto con dui testimonii degni di fede et essecutore<br />
per egual porzione et altre pene riserbate al’arbitrio di sua signoria<br />
reverendissima per ciascheduna volta che qualsivoglia di dette concubine,<br />
meretrici, ruffiane et altre donne dishoneste sarà trovata fuor del<strong>la</strong> sua habitazione<br />
senza detto velo turchino come di sopra etiam per un minimo spazio<br />
di tempo nelle quali pene, da noi s’intenda et sia incorsa senz’altra dechiarazione<br />
ciascheduna contrafaciente et si procederà contra di esse per inquisizione,<br />
accusa, denunzia et in ogn’altro modo opportuno; che si come il tutto si<br />
fa per più vittuperio, dishonore et vergogna delle triste, che non si vogliono<br />
emendare, et che a guisa di porci diletta lor lo stare involte nel<strong>la</strong> broda et<br />
nel fango e perché ne habbia da risultare maggiore honore, lode et essaltazione<br />
al<strong>la</strong> virtù delle bone et delle honorate, onde a queste sia occasione di<br />
perseverare nelle virtù e nel<strong>la</strong> buona et honorata vita loro et a quelle di<br />
emendarsi et ritrovarsi, così da hoggi impoi se ne farà diligentissima inquisizione<br />
e rigorosissima essecuzione per perpetua osservanza dil<strong>la</strong> presente legge.<br />
In quorum fidem etc.<br />
Datum Fulginei 3a iunii 1556.<br />
Dicta die 3 iunii 1556 Antonius et Brufa tubicines retulerunt publicasse per<br />
loca solita.<br />
Iosephus cancel<strong>la</strong>rius.
478 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
91. [1556]<br />
Bando<br />
Bando per le donne che in segno di mestizia si ponevano un velo giallo<br />
Vedendo monsignor reverendissimo Sebastiano Portico, per gratia di nostro<br />
signore Iddio et del<strong>la</strong> Santa Sede apostolica arcivescovo et vescovo del<strong>la</strong> magnifica<br />
città di Foligno, et il magnifico conseglio di Cento che le donne di detta<br />
città le quali per cagione del<strong>la</strong> perdita e morte de lor mariti, padri, figliuoli,<br />
consanguinei et affini si pongono et portano in testa certi veli gialli in segno di<br />
dolenzia et di mistizia, così insegnate et ammaestrate dall’antica e commune usanza<br />
di detta città, et che perciò ne nasce in questi tempi grandissimo inconveniente,<br />
cioè che le brigate e genti cosi del’istessa città et suo dominio come<br />
forastiere non sanno e non possono discernere et ricapare le donne Cristiane<br />
dalle donne Giudee essendo che a queste donne Giudee per il commandamento<br />
uscito dal buono e santo giudicio del<strong>la</strong> santità di nostro signore e forza e sonno<br />
constrette a portare in testa li veli di color giallo acciò sieno reconosciute dalle<br />
donne cristiane. Pertanto sua signoria reverendissima et li magnifici signori priori<br />
et nobili cittadini prefetti d’ordine del sudetto magnifico conseglio volendo dar<br />
rimedio a simile inconveniente et per altri degni e ragionevoli rispetti hanno<br />
ordinati, composti e fatti li infrascritti capitoli da osservarsi in futuro dalle donne<br />
di detta città e suo dominio invio<strong>la</strong>bilmente.<br />
In prima ordinano, statuiscano, prohibiscono e commandano che nissuna<br />
donna di detta città, suo contado e dominio, di qualsivoglia stato, grado, condizione,<br />
ordine o preminenza per l’avvenire ardisca o presuma, per segno di mestizia<br />
e dolenzia né per qualsivogl’altro conto, occasione o pretesto, portar più in<br />
testa panno, pannetto, velo o pannicello alcuno di color giallo o ver quasi sotto<br />
l’infrascritte pene applicate come di sotto si contiene.<br />
Item che ciascheduna donna maritata di qualsivoglia stato etc., come di sopra,<br />
in caso di dolenzia e mestizia per <strong>la</strong> perdita e morte de suo padre o madre<br />
et de suoi consanguinii et affini, compresi in primo grado di consanguinità o<br />
d’affinità secondo <strong>la</strong> ragion canonica, possa e le sia licito in detto caso mettersi<br />
e portare in testa un solo, solo velo bianco di ortechina senza piega alcuna ma<br />
semplicemente fatto e de più le sia lecito di portare un bindone o centa di<br />
banbace o de scilico del medesimo color bianco e lunga sino in terra.<br />
Item che a ciaschuna donna, come di sopra, in caso di dolenzia per <strong>la</strong> morte<br />
de suoi consanguinei et affini in secondo et terzo grado come sonno zei, nepoti,<br />
fratelli, cogini et altri, compresi in detti secondi et terzo grado di consanguinità<br />
et affinità le sia lecito mettersi di portare in testa un solo, solo velo di banbace<br />
bianco schietto et senza piega alcuna e cengersi con un bindone et centa come di<br />
sopra et non d’altra sorte né in altro modo, sotto l’infrascritta pena.<br />
Item che nissuna donna come di sopra non possa né le sia lecito etiam che<br />
per <strong>la</strong> perdita e morte de molti suoi consanguinei et affini come di sopra havesse<br />
dolenzia o mestizia portar in testa più d’un solo velo per detto conto di
Foligno<br />
479<br />
dolenzia fatto secondo <strong>la</strong> forma et modo sopradetto et non altrimente sotto l’infrascritta<br />
pena, nemeno le sia lecito portare alcun mantello in testa escetto in<br />
caso de viduità.<br />
Item che non sia manco lecito a nissuna vedova portare alcuno velo giallo,<br />
non mutando però in alcuna altra parte il loro moderno et conveniente habito<br />
sotto l’infrascritte pene.<br />
Item che qualsivoglia donna, di qualsivoglia stato, grado, condizione, ordine o<br />
preminenza che contrafarà in qualsivoglia capo, ordine, capitolo, legge et statuto<br />
sopradetto cada et incorra et da hora se intenda esser caduta e incorsa nel<strong>la</strong> pena<br />
de venticinque ducati d’oro da applicarsi ad opere pii et fatti publici ad arbitrio di<br />
monsignore reverendissimo, signori priori et prefetti presenti et che per li tempi<br />
saranno, dechiarando che quel<strong>la</strong> donna che contrafarà sarà sotto governo del padre,<br />
per lei sia tenuto et obligato il padre, se del marito, sia tenuto il marito, se<br />
del fratello, il fratello, se del zio, il zio e insomma sia tenuto et obligato per simile<br />
contrafaciente quel<strong>la</strong> istessa persona sotto <strong>la</strong> cui podestà et governo sarà posta.<br />
92. 1557, gennaio 11<br />
Polizze<br />
Richiesta di provvedimenti contro le donne che trasgrediscono le leggi<br />
Magnifici signori e consiglieri ornatissimi. Tutto il dì ci dolemo che Iddio ci<br />
tocca hora con questa et hora con quel<strong>la</strong> avversità, né ci avvedemo delli nostri<br />
errori et peccati nelli quali ci trovamo involti, può far il mondo che si facciano<br />
ogni dì novi ordini senza proveder al<strong>la</strong> loro osservantia, cosa certo dannosa a<br />
questo pubblico, furon fatti li statuti dell’ornato et vedo che non ci è rete che ci<br />
tengha, sono infinite donne che trasgredono et Iddio sa de que portato sonno,<br />
non gli basta portare col<strong>la</strong>ne d’oro et altre cose prohibite, ma pare che siano<br />
fuora de ogni superiorità et perché vorrei cacciarle di peccato assieme con chi<br />
governa. Però son di parere che li fabricieri del pa<strong>la</strong>zzo del<strong>la</strong> magnifica comunità<br />
senza possere gratiare alcuno senza ordine del magnifico consiglio operino che<br />
tutte quelle hanno trasgresso et li obblighi per loro secondo <strong>la</strong> forma de’ capitoli<br />
siano costretti a pagare <strong>la</strong> pena delli cinquanta scudi per ogni volta si trovarà<br />
haveranno trasgresso et spendano per <strong>la</strong> fabrica detta, perch’è bene che queste<br />
superbe che non si contentano vivere secondo il grado loro siano qualche poco<br />
smagrate et inoltre si cavaranno di peccato, et perché si possa dare subito di<br />
principio vi porrò alquante per nome che hanno trasgresso, contro le quali si<br />
potrà comenzare, et avvertiranno anche alle contadine che similmente trasgredono,<br />
vincitemi che vi nasceranno mille beni.<br />
Li nomi d’alcune:<br />
La nora di Crisanti di Mausse, scuffia d’oro et col<strong>la</strong>na<br />
La nora di Casciolo, il medesimo
480 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Le nore di Ruscio pizzicarolo<br />
La moglie di Marcantonio dalle Gali<br />
La figlia di Cesari dal<strong>la</strong> Pescara, maritata<br />
La moglie di Iulio da Serra<br />
La moglie di ser Piermarino Borso<br />
La moglie di Cipriano<br />
La moglie d’Antonio Migardina<br />
La moglie del figlio di Burza, scuffia d’oro<br />
La moglie di Langelo, mastro legname<br />
La nora di Giulio ciavattino, scuffia d’oro<br />
La nora di Ceccone del<strong>la</strong> Porta<br />
Le figliole de Crisanti de Mausse mogli di quelli da Vignoli<br />
La moglie di ser Antonio Angelillo<br />
La moglie di mastro Cecco sarto<br />
Obtentum per palluctas 59 favorabiles, 11 contrariis non obstantibus<br />
93. 1557, febbraio 15<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone che magnifici domini mandent reiterari<br />
bandimenta circa servanda capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum et in futurum sit cura<br />
magnifici Numeri procedere contra transgressores ipsorum capitulorum manente<br />
in suo robore applicatione pene facte fabrice pa<strong>la</strong>tii magnificorum dominorum<br />
priorum.<br />
Proposta approvata con 46 voti favorevoli e 19 contrari.<br />
94. 1557, maggio 10<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone che magnificus Numerus curet puniri<br />
a superioribus eos vel eas qui contravenerint capitulis ornatus mulierum, remictens<br />
eidem tam circa id quam circa tollendam excomunicationem omnem provisionem<br />
necessariam.<br />
Proposta approvata con 53 voti favorevoli e 16 contrari.
Foligno<br />
95. 1558, gennaio 5<br />
Riformanze<br />
Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali<br />
481<br />
Il consigliere Giulio Gerardi super apodissa funeralium propone quod eligantur<br />
2 cives per magnificos dominos priores et 9 ad moderandum et ampliandum<br />
tenorem polizze apodisse prout eis videbitur.<br />
96. 1558, febbraio 24<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Marsilio Cantagalli propone super excessibus dotium di confermare<br />
apodissam quod medietores teneantur ad penam excommunicationis et partes<br />
principales ad penam pecuniariam prout in apodissa.<br />
Il consigliere Giacomo Gentilucci propone super apodissa dotium quod magnifici<br />
domini et 9 eligant unum civem pro quibus palluctans in consilio cum<br />
potestate etiam eligendi de ipsis magnificis dominis prioribus et 9.<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super re dotium propone quod<br />
scribatur oratori in Urbe quod procuret omni modo obtinere annul<strong>la</strong>tionem<br />
excommunicationis et pene super excessibus dotium et ornatus mulierum.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini super re dotium aggiunge quod magnifici<br />
domini et 9 eligant 4 cives qui, visa apodissa, ei seu eis redditas supra cum<br />
potestate addendi vel minendi etc. et interim scribatur oratori pro excogitanda<br />
forma capitulorum fiendorum (...) et habito responso fiat re<strong>la</strong>tio ad consilium<br />
et palluctentur capitu<strong>la</strong>.<br />
97. 1558, febbraio 25<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
I priori e il consiglio dei Nove eleggono dominum Constantinum Orphinum,<br />
Pernico<strong>la</strong>um Barnabeum, ser Iulium Gerardum, Franciscum Varinum et Hieronimum<br />
Barnabeum super re dotium.
482 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
98. 1558, marzo 10<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Pietro Geronimo Gerardi super apodissa in materia dotium propone<br />
quod qui excesserit in datione summam 1000 florenorum teneatur ad decem<br />
florenos pro magnifice comunitati et qui acceperit teneatur ad quinque et<br />
super eo impetretur validatio necessaria a superioribus.<br />
Il consigliere Bartolomeo Cialdelli super apodissa dotium propone quod detur<br />
in manus prefectorum qui videant et referant ad aliud consilium.<br />
99. 1558, dicembre 19<br />
Riformanze<br />
Contra non observantes capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum<br />
Polizza: Magnifici signori et prestantissimi cittadini, <strong>la</strong> nostra communità sempre<br />
ha usata ogni diligentia che se havessono a mantenere li statuti delle dote et<br />
l’ornamenti delle donne con tanta spesa come ognuno sa et facto è <strong>la</strong> excommunica<br />
et me pare non sene osservi parte, cosa di male essempio et poco <strong>la</strong>udabile al<strong>la</strong><br />
nostra republica di non fare observare tutte le leggi che escono di questo magnifico<br />
consiglio et se nelle dote non si può dar sexto, almeno quelli facciano osservare<br />
all’ornamenti che in tutta <strong>la</strong> nostra città non se intende esser salvo doi donne<br />
che non osservano detti statuti et per questo son di parere che tutti quelli che<br />
non osservano detti statuti nell’ornamento delle donne voglio che siano cassi de<br />
officii et beneficii che dà <strong>la</strong> nostra comunità, si da canto da padre come da parte<br />
de marito del<strong>la</strong> sposa. Vincetemi se amate il ben publico et bene valete.<br />
Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 12 contrari.<br />
100. 1559, gennaio 5<br />
Riformanze<br />
Contra transgredientes super dotibus et ornatu mulierum<br />
Polizza: Magnifici signori et hornati Nove, di continuo vedo se guastano le<br />
bone legge ordinate per il magnifico consiglio, sapete che fo fatto un ordine<br />
sopra le dote et ornamenti delle donne et se vede di continuo guastarsi da<br />
persone vile et abiecte et per dar gastigo a questi tali che mettono questa ma<strong>la</strong><br />
consuetudine nel<strong>la</strong> nostra città acciò sia esempio delli altri, io son di questo
Foligno<br />
483<br />
parere che li magnifici signori et ornati Nove ordinino dui cittadini che trovino<br />
questi che hanno transgressi alli ordini del<strong>la</strong> città nostra, voglia deponere et non<br />
usar più tali ornamenti et quando non obediscano son di parere siano privati de<br />
tutti officii del<strong>la</strong> nostra città che così se observaranno le nostre leggi et boni<br />
ordini. Passatemi signori et ornati Nove per beneficio et utile del<strong>la</strong> nostra patria.<br />
Proposta approvata con 49 voti favorevoli e 9 contrari.<br />
101. 1559, gennaio 6<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
I priori e il consiglio dei Nove eleggono Iohannem Baptistam Gentilem et<br />
Bernardinum Helmum, ad inveniendum contravenientes legibus factis super ornatu<br />
et dotibus mulierum.<br />
102. 1559, febbraio 13<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone che ex nunc mulieribus non licitum sit<br />
uti scannis in ecclesia que removeantur et revertantur dicte mulieres ad usum antiquum<br />
cum sediis scarze seu cordarum quibus iam utebantur et quod magnifici<br />
domini priores occurrent loqui cum reverendo domino vicario seu priore dicte<br />
ecclesie rogent ipsos decreta istius magnifici consilii demandare exequutioni et quod<br />
omnes mulieres ordinent reportari eorum scanna et quecumque transgredietur intelligatur<br />
tota il<strong>la</strong> domus privata de omnibus officiis magnifice communitatis.<br />
Il consigliere Bartolomeo Onofri propone che magnifici domini priores et 9<br />
eligant quatuor cives ad moderandum capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum et dotium earumdem<br />
et quod referant ad aliud consilium.<br />
103. 1559, agosto 9<br />
Riformanze<br />
Disposizioni sulle doti<br />
Nel consiglio viene presentata apodissam consultabilem huiusmodi sub tenore<br />
videlicet: nel<strong>la</strong> prohibitione sopra l’augumento delle dote ci è <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong>
484 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
excommunica et <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> nullità del contratto, <strong>la</strong> quale è di tale importanza<br />
che darà da pensare a molti, però consideranno che <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> escommunica ci<br />
aggrava troppo et pare non sia considerata essendo che le continuate cattive raccolte<br />
con molti altri sinistri occorsi al<strong>la</strong> vostra patria non posso pensare procedano<br />
da altro che dalle excommuniche se incorrono per promettere maggior dote che<br />
non si concede. Pertanto son di parere se scriva all’oratore e in Roma supplichi al<br />
santissimo pastore si degni levare tale excommunica et rimanga l’altra pena del<strong>la</strong><br />
nullità del contratto assai grave come è detto et certo credo Sua Santità attendendo<br />
tal prohibitione essere nutritiva de peccati benignamente esaudirà il vostro oratore<br />
narrandoli quanto è detto et se ciò non satisfà voglio ce si possi arrengare.<br />
Nello stesso consiglio viene presentata aliam apodissam consultabilem huiusmodi<br />
sub tenore videlicet: pare ognuno si doglia delle eccessive dote se danno non però<br />
ho saputo alcuno ci habbia data opportuna provisione a refrenarle et perché l’augumento<br />
delle dote considero procedere dalli eccessivi doni et varii ornamenti si donano<br />
et provedeno alle spose, essendo me sia stato detto a ciaschuna delle due<br />
spose date a figliuoli de padri sonno reputati ricchi siano stati fatti doni ascendevano<br />
a scudi cinquecento et per il peggio ne sia stata fatta mostra per <strong>la</strong> piazza.<br />
Pertanto son di parere per lo advenire, sotto pena de scudi cento d’applicarsi per<br />
un terzo al<strong>la</strong> Camera apostolica et un terzo al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo del<strong>la</strong> nostra<br />
città e l’altro terzo allo essequutore, non possa alcuno novello sposo o padre di<br />
esso o altri parenti mandare doni publicamente ad alcuna sposa, ma havendo a far<br />
doni gli facerà secondo ricercarà il bisogno et non tutti in un tempo et acciò si<br />
habbia meglio da osservare. Voglio si faccia tal decreto confirmare dal reverendissimo<br />
governatore del<strong>la</strong> provincia et si faccia publicare sollemnemente acciò nessuno<br />
ne possa pretendere ignoranza et se ciò non satisfà voglio ce si possa arrengare.<br />
Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò super apodissa remotionis excommunicationis<br />
circa promissiones et augumentum dotium remisit omnem opportunam et necessariam<br />
provisionem magnifico Numero cum autoritate totius magnifici consilii destinandi<br />
et scribendi quanto citius ad oratorem in Urbe, qui alloquatur S. D. N. et ad<br />
quos erit opus accipiendique pecuniam necessariam undecumque excepto subsidio.<br />
Proposta approvata con 39 voti favorevoli e 15 contrari.<br />
Lo stesso consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò super apodissa prohibitionis doni publice<br />
faciendi sponsis novellis confirmavit apodissam prout iacet.<br />
Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 11 contrari.<br />
104. 1559, settembre 7<br />
Riformanze<br />
Disposizioni sull’ornato<br />
Nel consiglio viene presentata aliam apodissam consultabilem huiusmodi sub<br />
tenore videlicet: magnifici signori et hornatissimi consiglieri per rimediare a tanti
Foligno<br />
485<br />
errori che si commettono di continuo dalle donne per l’escommuniche papali<br />
circa l’ornamento delle donne et massime delle contadine che, non contente de<br />
mille cose prohibite che portano, portano ancora catene d’oro et fregi d’oro alle<br />
loro vesti et scioccatori et pettorelle et racami de varie sorte et cuffie d’oro et<br />
perché per quanto se intende sonno state alcune volte admonite da loro padri<br />
spirituali et se ne sonno fatte beffe, mi pare per obviare a detti disordini che<br />
questo ornato consiglio vi ponga una pena conveniente acciò si astenghino et<br />
quel<strong>la</strong> senza remissione far pagare et applicar<strong>la</strong> al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo allo accusatore<br />
et essecutore o, come meglio gli parerà, et che il cancel<strong>la</strong>ro sia obligato<br />
ogni dui mesi farlo intendere alli offitiali del signor podestà et se vi parrà per<br />
via de loro conseli o scendeci et non se manchi per honor de Dio ma perché so<br />
che non ho potuto se non errare, mi contento ve si possa arrengare su.<br />
Il consigliere Bartolomeo Onofri super apodissa ornatus mulierum remisit civibus<br />
prefectis de quibus si aliquis deficeret aut mortuus esset quod eligatur eius loco alius<br />
videantque dicti cives cuncta capitu<strong>la</strong> tam super ornatu quam etiam super dotibus<br />
facta, eaque reforment ut eis videbitur et legantur postmodum in alio consilio.<br />
Proposta approvata con 52 voti favorevoli e 12 contrari.<br />
105. 1559, ottobre 9<br />
Riformanze<br />
Proposte sulle doti<br />
Il consigliere Cesare Merganti propone che magnifici domini priores et 9 eligant<br />
duos aut tres cives qui curent pro dotibus dari non posse ultra sexcentum<br />
scutos habendo etiam considerationem qualitatibus personarum et provideant<br />
opportune dictis dotibus cum auctoritate totius dicti consilii et contrafacientes et<br />
transgrediente notentur pro infamibus et rebellis civitatis nostre.<br />
Il consigliere Bartolomeo Onofri propone che magnifici domini priores exequantur<br />
decretum factum a dicto consilio in publica preterita circa ornatum et<br />
dotes prebendas mulieribus.<br />
106. 1560, settembre 9<br />
Riformanze<br />
Mantelli viduili cassi<br />
Questo dico: non giova né all’anime meno al corpo et è ruina delli poveri<br />
cittadini, vogliono o no, bisogna per honor loro el facciano dico le mantel<strong>la</strong> longhe<br />
si portano per li defuncti non so a que effecto ci vogliamo arruinare e senza preposito<br />
et che giovamento far al defuncto però da si che li prefetti non ci hanno mai
486 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
fattare sulutione alcuna, voglio pro futuris temporibus non sia licito ad alcun portar<br />
mantel<strong>la</strong> longhe sotto pena di scudi X per ciascheduno contrafarà, applicati al<strong>la</strong><br />
Camera apostolica isso facto et voglio ne vada bando et che sia confirmata per il<br />
signor nostro luogotenente, magnifici domini passatemi che Dio vi contenti.<br />
Proposta approvata con 48 voti favorevoli e 16 voti contrari.<br />
107. 1560, dicembre 12<br />
Riformanze<br />
Contra chi porta li mantelli longhi<br />
Magnifici signori priori et ornati consiglieri l’altro giorno sapete fu facto<br />
quel bel’ordine sopra <strong>la</strong> viduanza che non fusse alcuno portasse mantelli longhi<br />
et mi pare per quanto vedo cum tutto che li bandi siano andati non si osservano<br />
et per questo so de parere di nuovo si rimandino bandi, subbito fatto il<br />
presente consiglio, che chi non osservarà tutti capituli fatti sopra di questo sia<br />
casso, privo o sbussu<strong>la</strong>to d’ogni offitio.<br />
Proposta approvata con 55 voti favorevoli e 5 contrari.<br />
La scomunica delle dote che si rivochi<br />
Molto magnifici signori et consiglieri ornatissimi si se facesse conto delli danari<br />
ch’ogni dì si spendono per haver l’absulutione del<strong>la</strong> sconmonica per il trasgresso<br />
delle dote ascenderebbono a mezzo pagamento de subsidio; è stato altre<br />
volte ordinato per vostra signoria magnifica o prestantie che si ne ottengha absulutione<br />
universale da Sua Santità né però è stato sin qui ottenuta, però son di<br />
parere per remediare a sì gran danno et disordine che quelli magnifici cittadini<br />
ordinati a far che li monasterii non possano pigliar monache forastiere provedano<br />
ancora per mezzo del reverendissimo et illustrissimo nostro vescovo ottenere<br />
a le obsulutioni per breve di nostro signore il che doverà oprare volontieri acciò<br />
le sue pecorelle non incorrano altrimente il pericolo di tale escommunicatione.<br />
Vincetemi signori miei che importa assai al<strong>la</strong> povera città e non potendo per<br />
detta strada procurino l’absulutione per qualsivoglia altra.<br />
Proposta approvata con 52 voti favorevoli e 8 contrari.<br />
108. 1561, gennaio 14<br />
Riformanze<br />
Apodissam de ornamentis prohibitis mulieribus extra ordinem consilii<br />
Il consigliere Costantino Orfini propone super apodissa de dotibus quod fiat<br />
ut in apodissa.
Foligno<br />
487<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli propone super apodissa de sponsalitis quod<br />
confirmetur apodissa; super apodissa de ornatu mulierum confirmavit apodissam.<br />
Il consigliere Bartolomeo Onofri propone super apodissa de dotibus quod cives<br />
electi faciant capitu<strong>la</strong> eis visa tam super dotibus quam ornatu et ad requisitionem<br />
omnem fiat consilium data opera in que deliberetur.<br />
109. 1561, febbraio 1<br />
Breve apostolico<br />
Breve di Pio IV sopra l’ornato e vestire delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />
Pius papa quartus. Ad futuram rei memoriam. Ex incumbenti nobis apostolicae<br />
servitutis officio ad ea libenter intendimus per quae singulorum presertim<br />
Sanctae Romanae Ecclesiae subditorum commoditatibus salubriter previderi ac animarum<br />
eorum saluti consuli possit. Sane dilecti filii communitas et homines civitatis<br />
nostrae Fulginatensis nobis nuper exponi fecerunt alias pro parte eorumdem<br />
communitatis et hominum felicis recordationis Iulio papa III praedecessori nostro<br />
exposito quod ipsi postquam pro eorum communi utilitate et bono publico dictae<br />
civitatis nonnul<strong>la</strong> statuta et ordinationes super vestimentis et ornamentis per mulieres<br />
hominum dictae civitatis deferendis de dotibus illis assignandis et praestandis<br />
fecerant et condiderant ac il<strong>la</strong> pro maiori eorum firmitate apostolicae sedis munimine<br />
roborari desiderarent dictus praedecessor publice eorundem hominum utilitati<br />
consulere volens supplicationibus illorum tunc in ea parte inclinatus statuta et<br />
ordinationes huiusmodi apostolica auctoritate approbavit et confirmavit illisque perpetuae<br />
firmitatis robur adiecit ac ea ab omnibus ad quos spectabat sub excomunicationis<br />
<strong>la</strong>tae sententiae poena, a qua non nisi per eum ac successores suos pro<br />
tempore existentes Romanos pontifices praeterquam in mortis articulo absolvi possent<br />
per quemlibet contravenientem eo ipso incurrenda invio<strong>la</strong>biliter observari mandavit<br />
et decrevit prout in dicti praedecessoris in forma brevis de super confectis<br />
plenius continetur. Cum autem sicut eadem expositio subiungebat statuta et ordinationes<br />
huiusmodi in viridi observantia non existant et praefati homines sive nonnulli<br />
dictae civitatis habitatores dotes eorum filiabus sive consanguineis contra formam<br />
statutorum constituerint et magis, ac magis ad eorum libitum constituant<br />
sententias, censuras et poenas in dictis praedecessoris literis contentas in eorum<br />
animarum maximum periculum incurrendo. Et si eisdem statutis et ordinationibus<br />
quo ad dotes mulieribus assignandis tantum (illis vero quo ad vestimenta et ordinamenta<br />
in suo robore permansuris) derogaretur et eisdem communitati et hominibus<br />
sine eorundem particu<strong>la</strong>ribus licentia dotes mulieribus civitatis et diocesis praedictarum<br />
ad quamcunque summa[m] et alias eis bene visam pro eorum facultatibus<br />
constituendi per nos impartiretur ex hoc profecto eorum comoditatibus animaeque<br />
saluti et quieti non parum consuleretur. Quare communitas et homines praefati<br />
nobis humiliter supplicari fecerunt ut eis in praemissis opportune providere de
488 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur eorundem communitatis et hominum<br />
commoditati ac animarum saluti et quieti consulere volentes necnon statutorum et<br />
ordinationum huiusmodi ac literarum dicti Iulii praedecessoris tenores praesentibus<br />
pro expressis habentes huiusmodi supplicationibus inclinati eisdem communitati et<br />
hominibus ut statutis et ordinationibus praedictis et quibusvis literis apostolicis per<br />
eos impetratis et eis concessis non obstantibus dotes ad quamcunque summam et<br />
alias eis benevisam et pro eorum facultatibus mulieribus et earum filiis ac parentibus<br />
et consanguineis constituere et assignare libere et licite valeant apostolica auctoritate<br />
tenore presentium concedimus et e<strong>la</strong>rgimur. Decernentes eosdem homines<br />
propter dotium mulieribus assingnandarum ad quamvis summam constitutionem et<br />
assignationem huiusmodi ac statutorum et ordinationum huiusmodi transgressionem<br />
sententias, censuras et poenas in dictis literis ac statutis et ordinationibus<br />
huiusmodi contentas incurrere minime posse neque debere. Et nihilominus eosdem<br />
communitatem et homines ac eorum quemlibet qui post dictas literas ab eodem<br />
Iulio praedecessore ut praefertur emanatas contra formam statutorum huiusmodi<br />
ob dotium eorum filiis et parentibus constitutionem, statuta et ordinationes huiusmodi<br />
trasgrediendo sententias, censuras et poenas in dictis literis apostolicis contentas<br />
incurrerint et incurrisse dici possint eos a dictis censuris et poenis in utroque<br />
foro eisdem auctoritate et tenore absolvimus et liberamus ac easdem sententias,<br />
censuras et poenas tollimus, cassamus et annul<strong>la</strong>mus ac per eos ad quos spectat<br />
cassari et aboleri necnon eosdem homines ad dicti statuti observationem quoad<br />
dotium huiusmodi assignationem minime cogi seu compelli posse nec ad id obligatos<br />
fore mandamus omnemque inhabilitatis et infamiae macu<strong>la</strong>m sive notam praemissorum<br />
occasione quomodolibet insurgentem ab eis penitus et omnino abolemus.<br />
Ipsosque in pristinum et eum in quo ante premissa quomodolibet erant statum<br />
restituimus, reponimus et plenarie reintegramus ac eos praemissorum occasione<br />
in persona, rebus vel bonis directe vel indirecte quovis quesito colore per loci<br />
ordinarium seu quosvis alios iudices, magistratus et personas quavis auctoritate fungentes<br />
molestari, perturbari aut inquietari non posse neque debere. Et ita in praemissis<br />
omnibus et singulis per quoscunque iudices et commissarios quavis auctoritate<br />
fungentes sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et interpretandi<br />
facultate et auctoritate iudicari et diffiniri debere irritum quoque et inane quicquid<br />
secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit<br />
attemptari decernimus. Quo circa venerabili fratri episcopo Amerino et dilectis<br />
filiis, priori ecclesiae Fulginatensis ac vicario venerabilis fratris episcopi Fulginatensis<br />
in spiritualibus generali per praesentes committimus et mandamus quatenus ipsi<br />
vel duo aut unus eorum per se vel alium seu alios praesentes literas et in eis<br />
contenta quaecunque ubi et quando opus fuerit ac quotiens pro parte eorundem<br />
communitatis et hominum aut alicuius eorum super praemissis fuerint requisiti<br />
publicantes eisque et eorum cuilibet in praemissis efficacis defensionis praesidio<br />
assistentes faciant auctoritate nostra presentes literas et in eis contenta quaecunque<br />
firmiter observari ac eosdem communitatem et homines et eorum quemlibet illis<br />
pacifice frui et gaudere non permittentes eos vel eorum aliquem desuper contra<br />
earundem presentium tenorem a quoquam quomodolibet molestari, inquietari vel<br />
perturbari. Contradictores, molestatores quoslibet et rebelles per censuras et poe-
Foligno<br />
489<br />
nas ecclesiasticas ac alia opportuna iuris remedia appel<strong>la</strong>tione postposita compescendo<br />
ac legitimis super his habendis servatis processibus censuras et poenas praedictas<br />
etiam iteratis vicibus aggravando invocato etiam ad hoc si opus fuerit auxilio<br />
brachii secu<strong>la</strong>ris. Non obstantibus praemissis et quibusvis aliis apostolicis ac in<br />
provincialibus et synodalibus conciliis editis particu<strong>la</strong>ribus vel spetialibus constitutionibus<br />
et ordinationibus necnon aliis civitatis huiusmodi etiam iuramento confirmatione<br />
apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus,<br />
privilegiis quoque indultis et literis apostolicis eidem civitati illiusque civibus quomodolibet<br />
concessis, confirmatis et innovatis. Quibus omnibus et singulis etiam si<br />
pro illorum sufficienti derogatione de illis eorumque totis tenoribus spetialis specifica<br />
expressa et individua ac de verbo ad verbum non autem per c<strong>la</strong>usu<strong>la</strong>s <strong>generale</strong>s<br />
idem importantes mentio seu quaevis alia expressio habenda aut aliqua alia<br />
exquisita forma ad hoc servanda foret tenores huiusmodi ac si de verbo ad verbum<br />
insererentur presentibus pro sufficienter expressis habentes illis alias in suo<br />
robore permansuris hac vice duntaxat harum serie specialiter et expresse derogamus,<br />
caeterisque contrariis quibuscunque. Datum Romae sub annulo piscatoris,<br />
die prima februarii MDLXI, pontificatus nostri anno secundo.<br />
Caesar Glorierius<br />
110. 1561, marzo 2<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato e sulle doti<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone pro bono publico quod prior hospitalis<br />
mutuet scutos viginti vel XXV scutos pro redatione brevis absolutionis excommunicationis<br />
de dotibus rimborsari de pecuniis nundinarum et cum hoc quod de<br />
dicto hospitali non amplius accipi pro alia causa aliqua alia summa.<br />
Il consigliere Piergeronimo Gerardi propone pro bono publico quod magnifici<br />
domini priores et 9 eligant quatuor circumspectos cives qui faciant denuo capitu<strong>la</strong><br />
super dotibus et ornatu mulierum et non apponant nisi penas pecuniarias et<br />
legant in consilio in quo deliberetur.<br />
111. 1561, marzo 15<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
I priori e il consiglio dei Nove eleggono Ioannem Franciscum Elmum, Prosperum<br />
Mergantem, Cesarem Mergantem, ser Perhieronymum Gerardum ad rem<br />
dotium et ornatus mulierum.
490 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
112. 1561, maggio 12<br />
Riformanze<br />
Ornato di donne<br />
Magnifici signori, andando pensando donne possa causare che il Signore<br />
Iddio già molti anni sono de continuo ha f<strong>la</strong>gel<strong>la</strong>ta questa povera città et se<br />
vede che tuttavia andiamo di male in peggio, et se nelli altri luoghi et ma<strong>la</strong><br />
raccolta nel territorio di Foligno e pessima siamo da ogni banda talmente<br />
trattati che siamo deventati schiavi a fatto, né possendo considerare posser<br />
causare se non dalli gravi peccati nilli quali siamo involti et inviloppati, parendomi<br />
per quelli il Signore Iddio volti <strong>la</strong> faccia di questa povera città,<br />
nel<strong>la</strong> quale se bene ve ne sonno infeniti, nondimeno il più grave mi pare sia<br />
el volere stare nel<strong>la</strong> desgratia de sua magiestà sì come se sta essendo involti<br />
tutti in escomunicatione, il signore vicario ogni anno ha da fare per absolvere<br />
le donne scommunicate per li ornamenti et ogni anno sonno quelle medeseme<br />
et tante più quante spose vi si fanno di nuovo a tal che non saprei<br />
dire chi fuste sciolto da tal <strong>la</strong>ccio e quel che è peggio ho sempre giudicato<br />
et dubito non se cada in peccato de Spirito Santo per più capi. Però non<br />
voglio mancare dal canto mio dire quello mi para, acciò che quando saremo<br />
avanti al tribunale de Dio al dì del giuditio possa dire havere fatto con<br />
vostre signorie magnifiche il debito mio. Son dunque di parere che il dì<br />
dopo il consiglio del<strong>la</strong> publica, quando sieno stati cettadini elletti et deputati<br />
a moderare i capitoli sopra tali ornamenti, li magnifici signori li debbiano<br />
chiamare a fare accettare tale officio et intimargli debbiano tra otto dì havere<br />
moderati tali capitoli secondo parerà a loro et che saranno consigliati da<br />
donne di giuditio o da altri in modo tale che le cose sieno chiare et che <strong>la</strong><br />
legge non sia né licentiosa a fatto né mancho tanto stuta che faccia ricorrere<br />
nel medesimo inconveniente nel quale si è incorso per il passato e fatti tali<br />
novi capitoli se debbia celebrare un conseglio apposta dove non si proponga<br />
se non questo solo e se leggano tali capitoli alli quali sia licito adgiungere et<br />
minuiere si come parerà al magnifico conseglio et provedere al’ordine per<br />
l’osservantia di quanto sarà ottenuto, non essendoci cittadini eletti li magnifici<br />
signori priori et Nove li leggano con l’authorità di quanto di sopra, il che<br />
se esequirà in ogni modo. Né voglio ponere altra pena alli predicti magnifici<br />
signori se non che non esequendo quanto ho detto incorrino nel pergiuro e<br />
nel medesmo conseglio, se dia ordine per l’absulutione del<strong>la</strong> scumunicatione<br />
e nelli presenti capitoli, il che se haverà con una so<strong>la</strong> lettera dello illustrissimo<br />
et reverendissimo monsignor vescovo.<br />
Proposta approvata con 50 voti favorevoli e 10 contrari.
Foligno<br />
113. 1562, marzo 9<br />
Registri<br />
Disposizioni suntuarie<br />
491<br />
Il consigliere Ferdinando Varini pro bono publico consulendo dixit quod posthac<br />
omnes et singule mulieres debeant observare ad amussim leges et capitu<strong>la</strong><br />
edita super earum ornatu etiam si que dictarum mulierum earum videlicet quarum<br />
patres, fratres vel viri sunt ex ordine consilii contrafecerit, dicti earum patres,<br />
fratres vel viri ac consanguinei illius domus in qua dicta mulier habitaverit<br />
intelligantur et sint ex nunc prout ex tunc et i Novemviri privati et capsi omnibus<br />
et singulis publiciis officiis etiam consilio et magnificus Numerus, pro tempore<br />
existens, curet ac debeat sub pena periurii prestiti iuramenti statim ex bussolis<br />
levari, extrahi, exbusso<strong>la</strong>ri et <strong>la</strong>cerando unacum conservatoribus illustrissimis<br />
impetrandam de his confirmationem a superioribus omni meliori modo.<br />
Proposta approvata con 39 voti favorevoli e 19 contrari.<br />
Nello stesso consiglio Giovanni Battista Scarmiglioni pro bono publico dixit<br />
quod magnificus Numerus scribat oratoribus ut ad pedes sanctissimi domini nostri<br />
supplicent pro revocatione licentie seu absolutione impetrata per eos qui<br />
nolunt subiacere capitulis ornatus mulierum et pro provisione ne amplius concedantur<br />
pro pace et quiete civitatis nostre, ut servetur equalitas et concordia inter<br />
cives.<br />
Proposta approvata con 52 voti favorevoli e 6 contrari.<br />
114. 1562, marzo 19<br />
Riformanze<br />
Proposta sull’ornato<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone pro bono publico quod omnes mulieres<br />
eorum qui sunt de consilio vel ex ordine consilii sicut disponitur et dec<strong>la</strong>ratur<br />
per capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum debeantur posthac observare dicta capitu<strong>la</strong><br />
ad amussim et si que mulier contrafacerit quovis pretestu ex nunc intelligatur<br />
privatus eius fratres, patres et consanguinei si manserit in eorum domo omnibus<br />
officis publicis etiam de consilio, si vero manserit in domibus ipse vir et alii de<br />
sua domo priventur ut supra; et magnificus Numerus curet statim exbussu<strong>la</strong>ri,<br />
fiant bannimenta et confirmetur a superiore et cum bannimentis legantur ipsa<br />
capitu<strong>la</strong>, non derogando alias aliquo iure in eis contento et excommunicatione<br />
obtenta et magnifici domini priores presenti et futuri faciant iurari conservatores<br />
legum et magnificus Numerus et statim visa transgressione faciant exbussu<strong>la</strong>ri ut<br />
supra dictum est et in presenti consilio detur etiam iuramentum ac ita observando<br />
et faciendo observari.
492 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
115. 1562, aprile 6<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone pro bono publico quod magnifici<br />
domini priores et 9 faciant sex circumspectos cives ad videnda, consideranda,<br />
dec<strong>la</strong>randa et moderanda capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum, ad legenda ea consilio ut<br />
possit il<strong>la</strong> approbare si p<strong>la</strong>cebit et postea faciant il<strong>la</strong> expediri et confirmari.<br />
Il consigliere Gentile de Gentilibus propone pro bono publico quod reformatio<br />
capitulorum ornatus fiat infra XV dies et non detur modus aliquis comisalius<br />
nisi in privando eos de vestis que possunt portare civium mulieres.<br />
Proposta approvata con 54 voti favorevoli e 13 contrari.<br />
116. 1562, maggio 9<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Marsilio Cantagalli propone super tribus capitulis hornatus scriptis<br />
et pacibus quod fiat commissionem data opera et aperiatur tamburum.<br />
Il consigliere Guidantonio Bolognini propone super capitulis ornatus quod<br />
annullentur in totum et procuretur removeri excommunicationem.<br />
Il consigliere Viviano Cirocchi propone super re ornatus quod magnifici domini<br />
priores vocatis civibus electis statim fieri faciant capitu<strong>la</strong> iuxta commissionem alias<br />
datam a magnifico consilio et postea ea ratificent ipso consilio ut possit se satisfacere<br />
et super id dare id quod visum fuerit expediens responsus ilustrissimo episcopo.<br />
117. 1562, maggio 9<br />
Registri<br />
Super excommunicatione ornatus mulierum removenda<br />
Magnificus dominus caput prior preposuit expositionem civium ad receptum<br />
illustrissimi et reverendissimi cardinalis Araceli qui exponentes dixerunt<br />
suam illustrissimam et reverendissimam dominationem paterne recordari quod<br />
fiat aliqua provisio super re excommunicationis ornatus mulierum super bonis<br />
emphiteoticis et super pacibus, igitur magnificum consilium deliberet quid sit<br />
agendum.
Foligno<br />
118. 1562, maggio 11<br />
Riformanze<br />
De capitulis ornatus mulierum<br />
493<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone pro bono publico quod cives electi<br />
super moderatione capitulorum hornatus mulierum accedant statim ad illustrissimum<br />
episcopum cui gratias agant iterum oratori et informent de importantia rei<br />
et quod dignetur apicere interesse publico quod aesultaret civitati si talia capitu<strong>la</strong><br />
negligerentur et quod consilium non deerit ita ordinare dicta capitu<strong>la</strong> ut etiam<br />
cum multa satisfactione mulierum ab eis possint observari.<br />
Proposta approvata con 59 voti favorevoli e 1 contrario.<br />
119. 1562, luglio 30<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Viviano Cirocchi propone super re hornatus etc. quod dicti cives<br />
vidant an reverendissimus dominus haberet aliquod modum pro observatione sine<br />
excommunicatione et ferant.<br />
Il consigliere Viviano Cirocchi propone super re hornatus quod hoc negotium<br />
remictatur venerabili sue illustrissime dominationis.<br />
Il consigliere Cesare Merganti propone super re hornatus cum hoc quod sua<br />
illustrissima dominatio curet ut sanctissimus dominus noster concedat ut revocentur<br />
cuncte dispense et quod amplius non concedantur sed excommunicatio<br />
restet pro illis qui trasgredirent, postea vellent huiusmodi dispensas impetrare.<br />
120. 1562, luglio 30<br />
Registri<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il capo priore preposuit expositionem prefectorum ad visitandum illustrissimum<br />
cardinalem Araceli, qui dixerunt suam illustrissimam dominationem multum<br />
suadere quod tol<strong>la</strong>tur excommunicatio et censura edita a sanctissimo domino<br />
super re capitulorum ornatus mulierum et loco ipsius censure addatur aliqua<br />
alia pena temporalis cuivis metu observentur dicta capitu<strong>la</strong> facta vel facienda<br />
quod erit valde utilius civitati nostre, in qua fere omnes mulieres quolibet anno<br />
reincidunt ob inobservantiam predictam.<br />
Il consigliere Giovanni Giacomo Cardoni super expositione dictorum civium
494 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
de censura amovenda a capitulis ornatus mulierum dixit quod id remictatur in<br />
omnibus et per omnia arbitrio prelibati illustrissimi et reverendissimi domini.<br />
Proposta approvata con 56 voti favorevoli e 12 contrari<br />
121. 1562, agosto 13<br />
Registri<br />
Proposta sull’ornato<br />
Il capo priore preposuit illustrissimum et reverendissimum cardinalem Araceli,<br />
episcopum nostrum dixisse quod licet magnificum consilium remiserit suae<br />
reverendissime dominationis arbitrio id quod alias eadem sua dominatio suasit<br />
de tollenda excommunicatione pontificia facta super capitulis ornatus mulierum,<br />
tamen quia ob id oportet supplicare nomine consilii ad pedes sanctissimi<br />
domini nostri igitur predictum reverendum dominum nolle in se hiusmodi arbitrium,<br />
quod remictit in eundem magnificum consilium ut c<strong>la</strong>re decernat quid<br />
sibi p<strong>la</strong>ceat.<br />
122. 1562, agosto 13<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Alessandro Pollioni propone super re<strong>la</strong>tione civium de hornatu<br />
remisit prefectis qui moderent et referant et levent excommunicationem.<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni propone super re excommunicationis<br />
quod magnificum consilium consuletur quod removeatur excommunicatio<br />
et pena ut unicuique liceat facere quod libet.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone che super re<strong>la</strong>tione de hornatu et<br />
excommunicatione quod accipiatur consilium quod paterne dedit illustrissimus<br />
et reverendus cardinalis noster episcopus de removenda excommunicatione et<br />
propterea in primo consilio legantur capitu<strong>la</strong> que approbata a dicto consilio<br />
ferantur per prefectos sui illustrissimi et reverendissimi domini dicendo ei quod<br />
communitas est contenta accipere eius paternas recordationes et removeri<br />
excommunicationem sed valde optare observantiam capitulorum et quod id<br />
propter sit rogata ut una cum ipsis civibus tunc inveniant remedium per quod<br />
capitu<strong>la</strong> illesa et ad amussim perpetuo observata maneant, danda ex nunc dictis<br />
civibus ex hac causa una cum pregiatissimo reverendissimo faciendi, statuendi,<br />
mandandi, ordinandi et decretandi quid prudentie eorum videbitur ut<br />
perpetuo observentur, sicut dictum est.<br />
Proposta approvata con 51 voti favorevoli e 6 contrari.
Foligno<br />
123. 1562, agosto 20<br />
Riformanze<br />
Proposta sull’ornato<br />
495<br />
Il consigliere Cesare Merganti propone super capitulis hornatus mulierum lectis<br />
etc. censuit confirmandum etc.<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni propone super re hornatus quod<br />
hadibeant consilium illustrissimi domini cardinalis.<br />
124. 1562, agosto 20<br />
Registri<br />
Capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum<br />
Il consigliere Gentile Gentili super litteris de re ornatus mulierum dixit quod<br />
magnifici domini priores, vocatis civibus qui il<strong>la</strong> fecerunt, faciant revideri capitu<strong>la</strong><br />
et moderari providendum ne mulieribus ordinis consiliariorum aperiatur nimis<br />
manus et aliis nimis astringatur et sic revisa et moderata ex nunc approbentur<br />
cum pene que eis videbuntur adiicere loco censure.<br />
Proposta approvata con tutti i voti favorevoli.<br />
125. 1563, gennaio 18<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò super re hornatus mulierum addit quod iterum<br />
videant et revideant etc., referant ad consilium et sic vidant an sint in motu<br />
proprio adiiciendi alie pene vel minuendi et referant.<br />
Il consigliere Giacomo Gentilucci propone super re hornatus quod omnino<br />
removeantur verba de nominando mulieres impudicas et similiter despoliando de<br />
facto.<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli propone super re hornatus quod addatur ut<br />
removeatur excommunicatio et non possit impetrari dispense ab Urbe.<br />
Il consigliere Feliciano Cottonei propone super ornatu quod circa motu proprio<br />
adhibeantur etiam aliqui doctores ut illum videant et referant quid eis videatur<br />
circa capitu<strong>la</strong> quod ostendantur volentibus videre et mature consideretur<br />
quid esset agendum et fiat consilium data opera.
496 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
126. 1563, gennaio 18<br />
Registri<br />
Res ornatus mulierum<br />
Il consigliere Alessandro Pollioni super re ornatus mulierum remisit prefectis.<br />
Il consigliere Giacomo Gentilucci aggiunge quod iterum videant et revideant<br />
capitu<strong>la</strong> et referant magnifico consilio et similiter videant an in dictis copiis esset<br />
aliquid addendum.<br />
Proposta approvata con 41 voti favorevoli e 3 contrari.<br />
127. 1563, gennaio 25<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Feliciano Cottonei propone super re capitulorum hornatus mulierum<br />
quod in motu proprio non sint verba il<strong>la</strong> quod mulieres possint vocari<br />
impudiche vel alio non honeste nomine; item quod in executione facienda contra<br />
eas personaliter quando videntur transgredire, executores adhibeant secum duos<br />
cives et in comitatu duos homines seniores.<br />
Circa capitu<strong>la</strong> videlicet, circa secundum, che non li sia licito portare intesti<br />
oro fi<strong>la</strong>to che esceda <strong>la</strong> somma di tre once, in reliquis confirmavit capitulum.<br />
Circa per<strong>la</strong>s quod non sit licitum portare per<strong>la</strong>s ut aiunt di conto.<br />
Circa drappos quod non excedat quatuor bracchia cum manicis.<br />
Capitulum cappelli: che il cappello con <strong>la</strong> fattura et con qual si sia ornamento<br />
non passi dua scudi.<br />
Capitu<strong>la</strong> prioratus.<br />
Quod concedatur: il pagonazzo di grana, <strong>la</strong> camarra non sia con il velluto se<br />
non dal<strong>la</strong> centura in su.<br />
Il cappello che non possa valer più di quello che è permesso a donne del<br />
consiglio.<br />
Non possino portare perle de alcuna sorte.<br />
Non possino portar or fi<strong>la</strong>to che passi due once per ornamento del<strong>la</strong> testa.<br />
Altro ordine etc.<br />
Drappo fi<strong>la</strong>to in pectorelle e maneche che non passi dua braccia.<br />
Super re iuvenum vestiti quod quatuor cives ex sex, palluctans in consilio,<br />
faciant capitu<strong>la</strong> et referant consilio.<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super capitulis hornatus mulierum<br />
dixit quod magnifici prefecti iterum videant, revideant et moderent et legant<br />
alio consilio seu ante expresse ordini prioratus, per<strong>la</strong>s cuiuscumque generis.<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli propone super re hornatus mulierum quod<br />
revocentur omnes licentie seu concessiones seu derogationes alias facte, addaturque<br />
hoc capitulo.
Foligno<br />
128. 1563, gennaio 25<br />
Registri<br />
Quid sit agendum super capitulis mulierum<br />
Il consigliere Vincenzo Dominici propone super re capitulorum mulierum quod<br />
prefecti iterum revideant et faciant et referant consilio.<br />
Proposta approvata con 38 voti favorevoli e 17 contrari.<br />
129. 1563, febbraio 1<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
497<br />
Il consigliere Francesco Cirocchi propone quod capitu<strong>la</strong> super hornatu confirmentur<br />
cum hoc quod ordini prioratus liceat portare ultra scutos 8 extra facturas.<br />
Inoltre super re hornatu hominum quod in hac parte prefecti gerant vices<br />
totius magnifici consilii ut faciant quicquid eis visum fuerit convenire.<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super re capitulorum mulierum addit<br />
quod ordini prioratus non possit nec liceat ferre chiavacores, confirmanda capitu<strong>la</strong>.<br />
Item che portando <strong>la</strong> catena non possano portare né cuffie né trine d’oro.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini super re capitulorum mulierum dixit quod<br />
cuffie vel trine in capite ferentes non escedant valorem scutorum duorum.<br />
Item quod catena non escedat valorem scutorum sexcenti ultra facturam et<br />
non possint portari catene falze seu alterius metalli quam aurei.<br />
Prefectique possint accipere modum eis visum super penis notis pro personis<br />
o rescribere ut videbitur.<br />
Super dotibus quod prefecti ad hornatum faciant aliqua capitu<strong>la</strong> bene considerata,<br />
beneque discussa ut perpetuo observentur et referant consilio.<br />
Super capitibus ad iuvenes quod dicti prefecti melius videant, revideantque<br />
et intelligant ut quid factum sit Perusie et alibi et sic bene facta, condita et<br />
ordinata, ut perpetuo serventur, referant consilio.<br />
130. 1563, febbraio 5<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Ferdinando Varini super capitulis hornatus mulierum dixit quod<br />
capitulum priorati de catena aurei limitetur quod non excedat scutos sex ponderis.<br />
Item quod non possint ferre cuffiam vel trina excedentias valorem trium<br />
scutorum, mulieres consiliariorum et de prioratu duorum scutorum.
498 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item quod capitu<strong>la</strong> distinguentia gradum a gradu palluctentur separatim.<br />
Super capitulis de dotibus quod tractetur de eis in alio consilio.<br />
Il consigliere Vincenzo Dominici super capitulis mulierum addit quod non<br />
liceat carnali. Super capitulis dotium remisit prefectis.<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli propone super capitulis hornatus mulierum<br />
quod capitu<strong>la</strong> que non obtinerentur hodie separatim et singu<strong>la</strong>tim palluctentur in<br />
alio consilio.<br />
Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò propone super capitu<strong>la</strong> dotium quod similiter<br />
approbentur et procuretur per domini pape expeditionem brevis.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone super capitulis hornatus quod separentur<br />
in palluctatione videlicet in tribus vicibus, videlicet ordinibus separatis.<br />
Il consigliere Vincenzo Dominici aggiunge super capitulis hornatus mulierum<br />
quod in alio consilio capitu<strong>la</strong> palluctentur separatim.<br />
Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò aggiunge super capitulis hornatus etc. quod<br />
fiat consilium infra quatuor dies in quo nihil aliud proponatur et palluctentur<br />
omnia capitu<strong>la</strong> et capitu<strong>la</strong> singu<strong>la</strong>tim.<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super hornatu moderanda capitu<strong>la</strong><br />
de prioratu dixit quod non possint portare catenas ad collum neque catenam<br />
seu chiavacorem pro centura.<br />
Il consigliere F<strong>la</strong>vio Floriani propone super capitulis hornatus moderandis che<br />
portando o volendo portare drappo stampato non passi dua braccia.<br />
131. 1563, febbraio 6<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Bernardino Scenici propone super capitulis ornatus quod tractetur<br />
id in alio consilio in quo de aliqua alia etc., loqui non liceat.<br />
Il consigliere Alessandro Pollioni super capitulis ornatus remisit civibus prefectis,<br />
quibus sit totius consilii auctoritas, dicta capitu<strong>la</strong> de novo revidendi, emendandi,<br />
minuendi et addendi in omnibus et per omnia sicut eis visum fuerit et sic<br />
etiam faciendi circa motum proprium hac lege quod non possint prohibere catenas<br />
unius unciae auri ordini prioratus.<br />
132. 1563, febbraio 15<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Francesco Cirocchi super re ornatus mulierum censuit remictendum<br />
esse in omnibus et per omnia prefectis cum facultate emendi, minuendi, addendi
Foligno<br />
499<br />
in dictis capitulis et denique il<strong>la</strong> firmandi, sicut eis videbitur convenire et representandi<br />
in hoc totum magnificum consilium.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone super re capitulorum ornatus quod<br />
prefecti iterum vidant, revideant, minuent et addant ut videbitur et referant consilio<br />
in quo aperiatur tamburus et apodisse veniant in consilio in quo etiam nihil<br />
aliud addatur nisi hoc.<br />
Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò propone pro bono publico quod mictatur ad<br />
gubernatorem ut fiant provisio ne mulieres possint se <strong>la</strong>rvari et impetretur excommunicatio<br />
a domino vicario.<br />
133. 1563, febbraio 17<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Giacomo Gentilucci propone super capitulis ornatus quod remictantur<br />
sicut reformata et lecta in consilio hoc addito quod ordini prioratus<br />
concedatur catena aurea ponderis scutorum octo.<br />
Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò propone super capitulis ornatus quod palluctentur<br />
singu<strong>la</strong>tim et remictantur.<br />
Il consigliere Ferdinando Varini propone super capitulis ornatus mulierum quod<br />
palluctentur in consilio separatim circa gradus addens hoc: ut nemini liceat in<br />
arredio portare broccatum.<br />
Il consigliere Giacomo Gentilucci propone super capitulis ornatus quod die<br />
veneris dimane fiat consilium, data opera in quo nihil aliud loquatur nisi de hoc<br />
et non dimictatur donec non fuerit conclusum.<br />
Il consigliere Giacomo Gentilucci super capitulis circa ordinem consilii confirmavit<br />
capitu<strong>la</strong> moderanda quod che del velluto si possa fare quel che le donne<br />
volessino.<br />
134. 1563, febbraio 26<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Vincenzo Dominici super litteris illustrissimi cardinalis Araceli<br />
de ornatu mulierum dixit quod omnia capitu<strong>la</strong> palluctentur singu<strong>la</strong>tim ut que<br />
consilio videbuntur esse approbandum, il<strong>la</strong> approbentur.<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni propone super capitulis ornatus<br />
quod capitu<strong>la</strong> approbentur prout iacent et facta sunt ac lecta ultimo in consilio
500 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
hoc dentur quod non liceat mulieribus de prioratu ferre catenam, cuffiam et<br />
trinas auri nec catenam nec chiavacorem pro centura.<br />
Il consigliere Viviano Cirocchi propone super re capitulorum ornatus quod<br />
cives prefecti iterum videant, liment et firment et remictent illustrissimo cardinali<br />
confirmandum etiam circa motum proprium sicut eis videbitur.<br />
Il consigliere Vincenzo Dominici propone super re ornatus quod palluctentur<br />
omnia capitu<strong>la</strong> singu<strong>la</strong>tim et approbata mictantur confirmandum.<br />
Il consigliere Giulio Gerardi propone quod paluctentur in consilio separatim<br />
omnia capitu<strong>la</strong> circa gradum quemlibet videlicet de perle capitu<strong>la</strong>, ordinis consiliariorum,<br />
ordinis prioratus et alterius ordinis ut que in genere fuerint obtenta et<br />
confirmata, il<strong>la</strong> sic remectantur que autem in genere non fuerint obtenta palluctentur<br />
separatim.<br />
Item quod prefecti nihil addendum vel minuendum possint dec<strong>la</strong>rare dicta<br />
capitu<strong>la</strong> ubi eis videbitur ad maiorem intelligentiam.<br />
135. 1563, febbraio 27<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Alessandro Pollione propone super capitulis ornatus quod confidetur<br />
prout alias in cives qui ea fecerunt dando eis amp<strong>la</strong>m totius magnifici<br />
consilii auctoritatem, hoc addito quod mulieribus prioratus liceat ferre catenam<br />
auream unius unciae.<br />
Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò propone super capitulis etc. quod palluctentur<br />
capitu<strong>la</strong> in tribus vicibus sicut distinta sunt in tribus gradis.<br />
Addit capitulo prioratus quod liceat ferre catenam auream valoris scutorum<br />
octo, chiavacorem non aureatum sex unciarum.<br />
136. 1563, marzo 9<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Il consigliere Guidantonio Bolognini propone super capitulis ornatus quod<br />
prefecti iterum revedant dona in consilio et palluctentur.<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli propone pro bono publico quod aperiatur<br />
tamburus et legantur in consilio apodisse loquentes de hornatu mulierum.<br />
Il consigliere Francesco Cirocchi propone super re ornatus mulierum quod prefecti<br />
unacum magnifico magistratu et tribus civibus de quolibet corterio debeant<br />
revidere dicta capitu<strong>la</strong> et il<strong>la</strong> minuere, addere et firmare prout eorum prudente
Foligno<br />
iudicio videbitur et quicquid ipso fecerint habeatur ac si esset factum in consilio<br />
et remictantur illustrissimo.<br />
137. 1563, marzo 15<br />
Riformanze<br />
Tenor apodisse obtente super ornatu<br />
501<br />
Magnifici illustrissimi non farò cerimonie, dico che li capitoli del’ornamento<br />
delle donne vadino inanti che così vuole <strong>la</strong> conscientia et per l’onore del magnifico<br />
conseglio et per dimostrare al reverendissimo Araceli il buon governo de<br />
sua cittadini et ci habbia per tali et acciò ognuno nel<strong>la</strong> Pasqua si possa communicare<br />
et voglio si pallocti capitulo per capitulo come sta qui disotto notato.<br />
In prima li capituli de consiglieri et descendenti da essi si palloctino come stanno<br />
con qualche giusta moderatione come parerà alli magnifici prefetti in ciò facti.<br />
Et tanto dico anco de quelli che non sono del conseglio et né de priorato.<br />
Di quelli sonno del’ordine del priorato mi riporto alli deputati con questa<br />
conditione che non possano portare niuna sorte de zimarre né cuffie d’oro né<br />
trine d’oro né zane d’oro in testa né catene ma solo tre oncie di perle, nel resto<br />
mi rimetto alli detti deputati.<br />
Pro ornatu mulierum<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli super re ornatus mulierum et apodissis a<br />
tamburo eductis dixit quod palluctetur prima apodissa et fiat ac exequatur iuxta<br />
ipsius apodisse tenorem.<br />
Proposta approvata con 38 voti favorevoli e 7 contrari.<br />
Pena pro ornatu mulierum<br />
Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super apodissa secunda de penis<br />
in motu proprio confirmans motum proprium dixit quod procuratur expeditio<br />
prout in copia dicti motus proprii.<br />
Proposta approvata con 36 voti favorevoli e 9 contrari.<br />
138. 1563, aprile 15<br />
Riformanze<br />
Capitoli delle donne stampare<br />
Magnifici signori, son di parere che subbito che saranno venuti da Roma<br />
confirmati li capituli del hornato delle donne si faccino stampare et li magnifici<br />
signori priori ne faccino stare sempre una copia al<strong>la</strong> porta di Santo Felitiano<br />
come si fa a Perugia, acciò che ognuno ne possi haver notitia et se ne mandi
502 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
qualcuno per il contado perché ogni persona possa sapere quel che ha da fare<br />
et non dica che io non lo sapea.<br />
Proposta approvata con 60 voti favorevoli e 3 contrari.<br />
139. 1563, maggio 18<br />
Breve apostolico<br />
Breve di Pio IV sopra il vestire delle donne di qualunque grado nel<strong>la</strong><br />
città di Foligno<br />
Pius papa IIII. Ad perpetuam rei memoriam. Romanus pontifex quem rector<br />
ille celestis vicarium sibi constituit in terris licet de cunctorum fidelium statu<br />
prospere dirigendo frequenter cogitet erga tamen illos vigi<strong>la</strong>ntius adhibet studium,<br />
quos sub suo Sancteque Romanae Ecclesiae gubernaculo videt in spiritualibus<br />
et temporalibus esse constitutos et quae pro publicis privatisque illorum<br />
utilitate atque decore prudenter ordinata cognoscit, ut firmiori gradu subsistant<br />
et accuratius observentur libenter non solum approbare sed etiam innovare consuevit.<br />
Sane dilecti filii communitas et homines civitatis nostrae Fulginatensis nobis<br />
nuper exponi fecerunt quod diebus praeteritis ipsi considerantes quod licet alias<br />
pluries pro communi eiusdem civitatis et illius inco<strong>la</strong>rum utilitate fecissent diversa<br />
statuta et ordinationes ad moderandum superfluitatem, luxumque et vanitatem<br />
vestitus et ornatus civium comitatensium et aliorum utriusque sexus civitatis praedicte<br />
eiusque comitatus inco<strong>la</strong>rum in immensum sumptusque intollerabiles procedentium<br />
statutaque et ordinationes huiusmodi etiam per felicis recordationis<br />
Iulium papam tertium praedecessorem nostrum etiam cum comminatione et fulminatione<br />
excommunicationis <strong>la</strong>te sententiae per quemlibet contravenientem eo<br />
ipso incurrende et a qua contravenientes ipsi non nisi a Romano pontifice preterquam<br />
in mortis articulo absolvi possent confirmari obtinuissent. Nihilominus cum<br />
alie pene temporales adiecte non essent statuta et ordinationes huiusmodi non<br />
observabantur et contrafacientes sententiam excommunicationis praedictam quodammodo<br />
spernendo incurrebant in animarum suarum praeiudicium ipsiusque<br />
excommunicationis et simul apostolicae auctoritatis vilipendium. Volentes igitur<br />
hortatu et suasu dilecti filii nostri Clementis tituli Sanctae Mariae de Araceli<br />
presbiteri cardinalis qui etiam ecclesiae Fulginatensis ex dispensatione apostolica<br />
preest, animarumque praedictarum saluti simul et ipsorum civitatis ac comitatus<br />
civiumque comitatensium et inco<strong>la</strong>rum praedictorum utilitati et ne amplius censure<br />
praedicte contemni viderentur providere habita etiam super his inter se<br />
matura deliberatione in publico et generali eorum consilio unanimiter circa praedicta<br />
quasdam in his et circa ea ordinationes et prohibitiones moderationesque<br />
et reformationes unanimiter ediderunt prout in publico instrumento desuper vulgari<br />
sermone confecto cuius tenorem quoad ordinationes, prohibitiones, moderationes<br />
et reformationes in eo contentas de verbo ad verbum presentibus inseri
Foligno<br />
503<br />
mandavimus plenius dicitur contineri. Qua re pro parte communitatis praedictorum<br />
nobis fuit humiliter supplicatum quatenus ordinationes, prohibitiones, moderationes<br />
et reformationes predictas pro firmiori il<strong>la</strong>rum subsistentia confirmationis<br />
apostolicae subsidio roborare aliasque in praemissis opportune providere de<br />
benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur qui civitatis praedicte non solum<br />
publicum sed etiam singulorum civium comitatensium et inco<strong>la</strong>rum privatum<br />
decorem, honestatem et commodum ut par est sincero desideramus affectu omnesque<br />
et singu<strong>la</strong>s utriusque sexus personas quae propter contraventionem prefatam<br />
excommunicationis sententiam in litteris Iulii praedecessoris huiusmodi ut<br />
prefertur <strong>la</strong>tam sive comminatam incurrerunt etiam si in illo per annum et ultra<br />
insorduerint et interea a sacrorum interessentia et communione non abstinuerint<br />
ab excommunicationis sententia et irregu<strong>la</strong>ritatem per eos propterea forsan contracta;<br />
et quibuscunque penis per eos praemissorum occasione incursis in utroque<br />
foro plenarie absolventes et liberantes huiusmodi supplicationibus inclinati<br />
easdem infrascriptas ordinationes, prohibitiones, moderationes et reformationes<br />
omniaque et singu<strong>la</strong> alia in illis contenta, etiam eisdem modo et forma quibus in<br />
documentis praefatis descripta sunt et inde secuta quecumque apostolica auctoritate<br />
ex certa scientia confirmamus et approbamus ac illis perpetuae et invio<strong>la</strong>bilis<br />
firmitatis robur adiicimus omnesque et singulos iuris et facti defectus si qui<br />
forsan intervenerint in eisdem supplemus; et nihilominus potiori pro caute<strong>la</strong> eadem<br />
omnia et singu<strong>la</strong> eisdem modo et forma quibus per communitatem et consilium<br />
praedictos ordinata, statuta, prohibita, moderata et reformata fuerunt de<br />
novo de apostolicae potestatis plenitudine moderamus, ordinamus, statuimus, inhibemus,<br />
decernimus atque mandamus ac il<strong>la</strong> perpetuo valida ac efficacia fore suosque<br />
plenarios et integros effectus sortiri et ab omnibus et singulis cuiuscumque<br />
fuerint qualitatis, gradus, conditionis vel excellentiae sub penis infrascriptis invio<strong>la</strong>biliter<br />
observari debere omnesque et singulos quos concernunt ad integram<br />
illorum observationem etiam sub eisdem penis aliisque iuris et facti remediis<br />
quacumque appel<strong>la</strong>tione cessante cogi et compelli posse et quoniam multi sunt<br />
quos magis penarum metus quam amor boni cogit ad legum observantiam. Nos<br />
ipsas ordinationes, prohibitiones, moderationes et reformationes ac statuta et capitu<strong>la</strong><br />
omnino observari cupientes occasionem tamen spernendi sententiam excommunicationis<br />
et censuras ecclesiasticas, deinceps ex eis prestari nolentes presentium<br />
tenore statuimus et ordinamus quod solummodo ornatus, vestitus et indumenta<br />
in dictis capitulis permissa de cetero in civitate et comitatu praedictis<br />
licita et honesta atque pudicis et honestis mulieribus convenientia sint. Il<strong>la</strong> vero<br />
quae in eisdem capitulis prohibita sunt censeantur esse et sint ornatus, vestitus<br />
et indumenta illicita et inhonesta ac inhonestis et impudicis mulieribus convenientia;<br />
et quod propterea quecumque mulieres invenientur aliquibus ex rebus<br />
prohibitis huiusmodi indute, vestite seu ornate, si contingat eas per aliquem ignominioso<br />
aliquo nomine impudicis et inhonestis conveniente appel<strong>la</strong>ri non possint<br />
iniuriarum agere vel conqueri, sed id ipsis appel<strong>la</strong>ntibus impune liceat. Et nihilominus<br />
etiam liceat quibuscunque executoribus ipsas mulieres ubicumque cum<br />
talibus rebus prohibitis indutas seu ornatas, etiam in p<strong>la</strong>teis et viis publicis re-
504 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
pertas rebus prohibitis praedictis defacto spoliare et insuper quelibet mulier quae<br />
etiam post factum probabitur ipsis capitulis aut alicui eorum contravenisse ultra<br />
amissionem rerum praedictarum pro qualibet vice incurrat penam triginta scutorum<br />
auri applicandorum fabricae ecclesiae cathedralis Fulginee aut alterius ecclesiae<br />
seu loci pii arbitrio ipsius episcopi secundum quam proportionem, volumus<br />
etiam dividi res prohibitas quas ipsis mulieribus ut prefertur auferri continget,<br />
quae triginta scuta volumus posse per executorem auferri, non solum de ipsarum<br />
mulierum sed etiam de maritorum il<strong>la</strong>rum quae in parentum vel fratrum domibus<br />
tunc habitabunt seu manebunt bonis. Et quod gubernator pro tempore dicte<br />
civitatis tam ex suo officio quam ex mandato episcopi pro tempore sive eius<br />
generalis in spiritualibus vicarii priorisque dicte maioris ecclesie et ad cuiuscumque<br />
de populo tanquam in causa publica requisitionem seu simplicem denunciationem<br />
omni mora postposita sub excommunicationis ipso facto per eum incurrende<br />
et indignationis nostrae pena debeat probationes super premissis recipere<br />
il<strong>la</strong>sque secretas tenere et executionem praedictam committere et irremissibiliter<br />
fieri facere, neque premissis vel eorum aliquibus per dilectos filios modernos<br />
et pro tempore existentes Sanctae Romanae Ecclesiae camerarios aut maiores<br />
provinciarios seu provinciae Umbriae aut civitatis praedicte legatos, vicelegatos,<br />
gubernatores aut Camerae apostolicae praesidentes et clericos vel alios superiores<br />
quovis quesito colore vel ingenio derogari vel alias in aliquo praeiudicari aut<br />
super illis dispensari posse. Et quascumque derogationes, dispensationes aliasve<br />
gratias et dispositiones siquae in contrarium a legatis et aliis praedictis ac etiam<br />
a nobis vel successoribus nostris, nisi per specialem signaturam nostram et parte<br />
citata emanaverint nul<strong>la</strong>s et invalidas nulliusque roboris vel momenti fore nec<br />
cuipiam adversus praemissa suffragari. Et sic per quoscunque iudices et commissarios<br />
quavis auctoritate fungentes sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi<br />
et interpretandi facultate et auctoritate iudicari et diffiniri debere ac quicquid<br />
secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter attemptari<br />
contigerit irritum et inane. Decernimus quo circa venerabili fratri episcopo<br />
Muranensi curiae causarum Camerae apostolicae nunc et pro tempore existenti<br />
generali uditori et dilectis filiis priori ecclesiae Fulginatensis ac vicario venerabilis<br />
fratris episcopi Fulginatensis in spiritualibus generali per presentes committimus<br />
et mandamus quatenus ipsi vel duo aut unus eorum per se vel alium<br />
seu alios presentes litteras et in eis contenta quecumque ubi et quando opus<br />
fuerit ac quoties pro parte communitatis et hominum praedictorum fuerint requisiti<br />
solemniter publicantes eisque in praemissis efficacis defensionis praesidio assistentes<br />
faciant auctoritate nostra eos ordinationibus, prohibitionibus, moderationibus,<br />
reformationibus, statutis et decretis aliisque praedictis pacifice frui et gaudere,<br />
non permittentes eos desuper per quoscunque quavis auctoritate fungentes<br />
quomodolibet indebite molestari. Contradictores quoslibet ac inobedientes et rebelles<br />
per censuras et penas tam ecclesiaticas quam pecuniarias aliaque iuris opportuna<br />
remedia appel<strong>la</strong>tione postposita compescendo necnon legitimis super his<br />
habendis servatis processibus censuras et penas praedictas etiam iteratis vicibus<br />
aggravando et auxilium brachii secu<strong>la</strong>ris si opus fuerit invocando, non obstanti-
Foligno<br />
505<br />
bus similis memorie Bonifacii pape VIII etiam praedecessoris nostri de una et<br />
concilii generalis de duabus dietis. Dummodo quis auctoritate presentium ultra<br />
tres dietas ad iudicium non extrahatur ac quibusvis constitutionibus et ordinationibus<br />
apostolicis ac etiam iuramento confirmatione apostolica vel quavis firmitate<br />
alia roboratis statutis et consuetudinibus, privilegiis quoque indultis facultatibus<br />
et litteris apostolicis, legatis, vicelegatis, gubernatoribus civitatis praedicte aliisque<br />
quibusvis personis sub quibuscumque tenoribus et formis ac cum quibusvis etiam<br />
derogatoriarum derogatoriis aliisque efficacioribus et insolitis c<strong>la</strong>usulis irritantibusque<br />
et aliis decretis quomodolibet etiam pluries concessis, confirmatis et innovatis<br />
quibus omnibus veriores illorum tenores ac si de verbo ad verbum insererentur<br />
presentibus pro expressis habentes illis alias in suo robore permansuris ac<br />
vice duntaxat specialiter et expresso derogamus contrariis quibuscumque, aut si<br />
aliquibus communiter vel divisim ab eadem sit sede indultum quod interdici,<br />
suspendi vel excommunicari non possint per litteras apostolicas non facientes<br />
plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi mentionem,<br />
tenor vero reformationis, prohibitionum, moderationum et ordinationum predictarum<br />
talis est.<br />
In primo si ordina che a donne descendente da padre o avo per retta linea<br />
masculina et di vero et legitimo matrimonio del ordine del conseglio di Cento di<br />
detta città o maritate a persone del detto ordine o descendente da padre o avo<br />
de dicto ordine per dicta linea et di detto matrimonio pur che tali descendenti<br />
non degenerino dandosi a dishonesta vita o ponendosi a qualche vile exercitio o<br />
tale donne non siano maritate a persone che non sieno del ordine del priorato o<br />
maritate a dottore di legge o medicina o a cavalieri nati di vero et legitimo<br />
matrimonio non sia lecito portare veste o zimarre o sbernie di alcuna sorte di<br />
drappo di seta né alcuna sorte di veste, zimarre o sbernie etiam di panno con<br />
peli de alcuna sorte ecetto colletti et pellicioni coperti per bisogno et manuntentione<br />
del<strong>la</strong> sua persona, nemeno portare giogelli, pendenti o anelli alle orecchie<br />
o in altra parte del<strong>la</strong> testa né sorte alcuna di brochato, de oro o de argento o<br />
misto. Non gli sia lecito a veste o zimarre havere stragini longhi de attaccare ma<br />
siano tonde honestamente però né possino trinciare veste o zimarre in alcuno<br />
modo eccetto le maniche. Non li sia lecito portare richami di sorte alcuna ad<br />
alcuna di loro veste, zimarre o sbernie. Non li sia lecito portare o havere in<br />
alcuna de dette loro veste più di quattro braccia di drappo di seta, il qual<br />
drappo habbia però da servire per ornamento di dette veste, dichiarando che<br />
portando adosso più de una veste tutto il drappo di esse veste, in uno computato,<br />
non debbia passare <strong>la</strong> quantità de cinque braccia e che non sia né rechamato<br />
né stampato o intagliato in modo alcuno. Non gli sia lecito portare berrette de<br />
alcuna sorte. Non gli sia lecito portare chiavacori o cintura che passino una libra<br />
de argento o puro o misto, né chiavacori o cinture de oro o finto de alcuna<br />
sorte. Non li sia lecito portare colletti de oro o de argento o misto né corone<br />
de oro o de perle o de altre pietre preciose, vere o finte, de alcuna sorte,<br />
eccetto li paternostri di ore, quali paternostri possino essere de oro o de argento,<br />
come a lor parerà, né portare ventagli né zibellini o simili. Non gli sia lecito
506 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
portare perle di conto né perle commune che passino tre oncie. non gli sia<br />
lecito portare più de una cathena o cannava de oro, di peso de scudi quindici<br />
de oro et portando l’una non possi portare l’altra. Non li sia lecito portare<br />
capello con alcuna cosa de oro o de argento o misto, <strong>la</strong> quale cosa passi il<br />
valore de un scudo de oro et che serva per cingere il capello per cordone o in<br />
loco di cordone, ne si possa il cappello imbottire o richamare con alcuna cosa<br />
de oro o de argento o misto, nemeno si possa imbottire o richamare con alcuna<br />
sorte di seta. non li sia lecito portare in testa né cuffie né trine o zane de oro o<br />
de argento o misto, che eccedano il valore de quattro scudi, dechiarando che<br />
quando si porta <strong>la</strong> cuffia non si possano portare le trine o le zane et e contra.<br />
Non li sia lecito portare più de quattro anelli né scarpe o pianelle con alcun<br />
fregio o zane d’oro o d’argento o misto, né parannanti con alcun fregio d’oro,<br />
d’argento o misto, dechiarando che nelli busti et maniche delle veste vi si possa<br />
portare stampato un braccio e mezo de velluto delle cinque braccie permesse<br />
come di sopra, de modo che non ecceda mai in tutto <strong>la</strong> quantità di dette braccia<br />
cinque permesse come dissopra, occorrendo che alcuna donna di qualsivoglia<br />
ordine o grado forsa maritata a persona forestiera di qual si sia grado, ordine,<br />
conditione o preeminentia se intenda essere et sia compresa nelli sopra et infrascripti<br />
capitoli et prohibitione respectivamente mentre tornarà a stare a Foligno<br />
o suo contado per qualsivoglia tempo, dechiarando che nelli sopradetti et sequenti<br />
capitoli non si comprendano mammole o zitelle non maritate minore de<br />
dieci anni del ordine del priorato.<br />
Alle donne non descendente da persona o non maritate del ordine del conseglio<br />
de ditta città o altre delle sopradette persone ma descendente o maritate a<br />
persone o da persone del ordine del priorato, oltra le sopradette cose prohibite<br />
alle donne sopradette, non gli sia lecito portare in nessuna sorte de lor veste<br />
panno di scar<strong>la</strong>to o rosato né pagonazi di grana o de cremesino né ciambellotti<br />
con le onde o rascia di grana o de cremesino. Non gli sia lecito portare zimarre<br />
de nessuna sorte né cuffie de oro né trine d’oro né zane de oro in testa. non gli<br />
sia lecito portare cathene d’oro o finte de alcuna sorte. Non gli sia lecito portare<br />
più di tre oncie de perle commune. Non gli sia lecito portare scarpe o pianelle<br />
di drappo de seta di qualsivogli sorte, cremesino né pianelle né scarpe de nessuna<br />
sorte con richami o trine d’oro o de argento o misto. Non gli sia lecito<br />
portare in alcuna lor veste drappo de seta che ecceda tre braccia et portando<br />
più de una veste tutto il drappo di esse veste in uno computato non possa<br />
passare <strong>la</strong> quantità di dette tre braccia né gli sia lecito portare più de tre anelli.<br />
Non gli sia lecito portare chiavacore o cintura de argento che passi il peso de<br />
octo oncie. Non gli sia lecito portare capello di velluto cremesino o di grana né<br />
de altra sorte di seta, di grana né portare cordone de oro, de argento o misto<br />
né capello imbottito o richamato con alcuna sorte di seta o de altra cosa.<br />
Del altro ordine et delle contadine: alle donne non descendente o non maritate<br />
da persone o a persone del ordine del priorato oltra alle cose prohibite<br />
come de sopra non sia lecito portare alcuna sorte di panno, di grana né sorte<br />
alcuna de ciambellotti etiam senza onde. Non gli sia lecito portare alcuna sorte
Foligno<br />
507<br />
di perle. Non gli sia lecito portare capelli de alcuna sorte di seta, eccetto in quel<br />
punto che vanno a marito. Non gli sia lecito portare alcuna sorte de oro puro o<br />
misto o finto, eccetto tre anelli de argento e uno de oro. Non gli sia lecito<br />
portare alcuna sorte de cinture de oro, de argento o finto, eccetto quelle longhe<br />
con il velluto e copette de argento al<strong>la</strong> antica. non gli sia lecito portare alcuna<br />
sorte di drappo di seta, eccetto in maniche, pettorelle et al<strong>la</strong>cciature, purché non<br />
passi in tutto detto drappo braccia due. Non gli sia lecito portare pianelle né<br />
scarpe de alcuna sorte di drappo né al<strong>la</strong>cciature de argento che passi il peso de<br />
tre oncie.<br />
Del donare: nessuna persona tanto huomo quanto donna di detta città, suo<br />
contado et distretto possa donare a suoi generi, saii, gipponi né veste alcune de<br />
drappo di seta o di panno di <strong>la</strong>na né drappo né panno di alcuna sorte per<br />
farsene dette veste. Non possa donare camisce con alcuno fregio o richamo de<br />
oro o de argento o misto. Non gli sia lecito a nessuna persona donare a spose<br />
novelle o quando vanno a marito o quando si sposano, eccetto quelli che habitassero<br />
in una medesima casa e fratelli, zei, nepoti e cognati carnali tanto maschi<br />
quanto femine. Non sia lecito visitare donne di parto oltra tre domeniche continue.<br />
In fede de che re. Datum in Foligno, li XXVIII de marzo MDLXIII. Iosephus<br />
de Hieronymis. Datum Romae apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die<br />
XVIII maii MDLXIII, pontificatus nostri anno quarto.<br />
F. de Torres<br />
140. 1563, luglio 8<br />
Riformanze<br />
Capitoli da farsi sopra il vestir degl’huomini<br />
Magnifici signori, considerando alle volte in me medesmo a che sia venuto<br />
il vestire de nostri giovani, tanto contrario al vestire antico, che quasi vuole un<br />
mascio per fare un par di calze et quel che è peggio alle volte qualche giovine<br />
che non ha che possa dire: questa è mia casa, spende si in grosso che mi fa<br />
forse fare giuditio temerario, pensando donde et come habbia potuto fare per<br />
far quei panni che porta, nel<strong>la</strong> quale opinione mi credo che vostre signorie alle<br />
volte trascorrino ancor loro. Però son di parere che per ogni modo ci si proveda<br />
et che si habbia da limitare quanto si possa spendere in calze, giuppone,<br />
cappe, saii et altri panni da huomini et limitare quanto si paghi per sorte di<br />
<strong>la</strong>vori che alle volte, quando sento dimandare quindici et venti pauli per fattura<br />
d’un <strong>la</strong>voro, resto stupito. Mi potrebbe forse qualcun dire: non tocca a me,<br />
chi vuol far faccia, cosa fuor d’ogni affection paterna a mio poco giuditio, anzi<br />
mi pare che li buoni patri sempre debbino cercare che li suoi figliuoli faccino<br />
cosa lodevole, come ha fatto sempre questo magnifico consiglio. Ci sarà molto<br />
da dire sopra tal materia, forse non meno importante che l’ornato delle donne
508 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
che per brevità <strong>la</strong>sso, <strong>la</strong>ssando che lo consediri <strong>la</strong> solita prudentia di vostre<br />
signorie et acciò tal negotio habbia vivo effetto, cedo per questa <strong>la</strong> cura et<br />
rimetto al<strong>la</strong> prudentia del magnifico Numero, il qual faccia sopra di ciò quelli<br />
capitoli che li parerà con quelle provisione che giudicarà necessarie et con<br />
questo farò fine.<br />
Proposta approvata con 61 voti favorevoli e 4 contrari.<br />
141. 1563, luglio 18<br />
Breve apostolico<br />
Bando del 1563 sopra l’ornato delle donne<br />
Ancorché <strong>la</strong> città di Foligno per levar via le superflue et inmoderate<br />
spese et le pompe del troppo curioso vestire che oltre il consueto si faceva<br />
dalle donne di essa città, suo contado et habitanti in esse, havesse provisto<br />
con alcuni capitoli che sopra ciò furon fatte molti anni sono, con matura<br />
consideratione, nondimeno perché molte parti di detti capitoli per <strong>la</strong> sinistra<br />
interpretatione degl’huomini erano male intesi et parevano causar dubio et<br />
dificultà in molte cose, forse con preiudicio del’osservanza di essi, a fine che<br />
si rimova ogni dubio et si proveda di nuovo con ordini chiari et opportuni<br />
quanto bisogna, per imporre un freno sicuro et stabile a queste dannose e di<br />
mal’esempio superfluità, ha finalmente rinovati, fatti et riformati maturamente<br />
li detti capitoli nel modo che si vede appresso di mano del suo cancelliero,<br />
quali si havranno da osservare invio<strong>la</strong>bilmente per l’avvenire da ciascuno,<br />
sotto le pene che si contengono nel presente motu proprio concessosi da<br />
nostro signore per l’osservanza di essi capitoli, il tenore de quali siegue nel<br />
modo infrascritto, cioè le pene che si contengono nel motu proprio di Sua<br />
Santità sono queste: tutti gli ornamenti et vesti che si contengono nelli detti<br />
capituli Sua Santità vuole che per l’advenire siano convenienti a donne pudiche,<br />
honeste et honorate, et quelli ornamenti et vesti che sono prohibite in<br />
detti capitoli sieno et essere si intendino ornamenti et vesti inliciti et inhonesti<br />
et convinienti a donne impudiche et inhoneste et che però tutte le donne<br />
che saranno trovate vestite e ornate d’alcuna cosa prohibita in detti capitoli<br />
se occorrerà quelle esser chiamate da qualsivoglia persona con alcun nome<br />
ingiominioso conveniente a donne impudiche et inhoneste non possino dolersi<br />
et appel<strong>la</strong>rsilo ad iniuria ma a tali che con si ingiominiosi nomi le chiamassero<br />
sia lecito ciò fare senz’alcuna pena, et nientedimeno sia lecito ancora<br />
a ciascheduno essecutore per le piazze, per le vie publiche et in ogni<br />
luogo dove trovassino alcuna donna vestita o ornata di dette cose prohibite<br />
levargli et spogliargli de fatto et inoltre ciascheduna donna che etiam dopo il<br />
fatto si provasse essere contravenuta alli detti capitoli o alcuni d’essi oltre <strong>la</strong><br />
perdita di quelle cose prohibite incorra in pena di trenta scudi d’oro di
Foligno<br />
509<br />
applicarsi al<strong>la</strong> fabrica del<strong>la</strong> chiesa cadredale o d’altra chiesa o loco pio ad<br />
arbitrio del reverendissimo vescovo secondo <strong>la</strong> qual proportione si dividino<br />
ancora le cose che come è detto alle prefate donne si togliessino ciascheduna<br />
volta, li quali trenta scudi si possino per l’essecutore togliere non so<strong>la</strong>mente<br />
delli bieni 33 d’esse donne ma delli loro mariti o delli parenti o fratelli nelle<br />
case delli quali habitaranno o veramente allora staranno et che il signor governatore<br />
che sarà per i tempi tanto per suo offitio quanto per commandamento<br />
del reverendissimo vescovo o veramente del suo reverendo vicario <strong>generale</strong><br />
o reverendo priore del<strong>la</strong> detta chiesa e ad ogni semplice riquisitione<br />
di ciascheduno del popolo come in causa publica senza alcuna tardanza sotto<br />
pena di scommunicatione et indignatione di Sua Beatitudine debbia ricevere<br />
le prove, tenerle segrete, commettere l’essecutione et inremissibilmente<br />
far<strong>la</strong> esseguire, volendo Sua Santità che né dall’illustrissimi legati e reverendissimi<br />
vicelegati ne governatori del<strong>la</strong> provincia, né da li presidenti o chirici<br />
del<strong>la</strong> Camera apostolica, camerlenghi o maiori penetenzieri del<strong>la</strong> Santa Romana<br />
Chiesa o da altri offitiali si possa a detti capitoli in alcuna parte dirogare<br />
o dispensare.<br />
Sua Santità si è bene contentata ad intercessione dell’illustrissimo cardinale<br />
Araceli a nostri preghi rivocare <strong>la</strong> scommonicatione che era negl’altri capitoli<br />
como ha levata via assolvendo ogniuno che fuse caduto in detta censura,<br />
in luogo del<strong>la</strong> quale ha ordinate le soprascritte pene, il che tutto si notifica<br />
con il presente bando acciò che tutte le donne per tutto il giorno di domenica<br />
prossima si provedano per l’osservanza di detti capitoli, li quali in questo<br />
mentre si faranno stampare e si attaccaranno per li luoghi publici et il lunedì<br />
prossimo si cominciarà a far diligente inquisitione contra tutte quelle che havessero<br />
ardire di trasgredere le leggi di sua Beatitudine al<strong>la</strong> quale si prega per<br />
fine lunga et filice vita. Dato in Foligno, li 18 di luglio 1563. Dicta, publicata<br />
per tubicinum.<br />
142. 1564, aprile 14<br />
Riformanze<br />
Super apodissa de mulieribus<br />
Il consigliere Giovanni Giacomo Cardoni propone super apodissa de mulieribus<br />
quod non accedant in nundinis quod prefecti qui fecerunt capitu<strong>la</strong> ornatus<br />
habeant auctoritatem ordinandi, statuendi, mandandi et exequendi omne id<br />
33 proprii delle proprie case d’esse donne ma delle case delli mariti depennato.
510 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
quod eorum prudentie videbitur convenire ita ut exequatur in eis et tenor<br />
apodissae.<br />
143. 1565, novembre 8<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli propone pro bono publico quod magnifici<br />
domini priores instant apud illustrissimum dominum episcopum vel reverendum<br />
vicarium vel reverendum priorem Sancti Felitiani ut ad bonum effectum, videlicet<br />
ad tollendam confussionem concursus iuvenum et multitudinem hominum, sponsalitia<br />
fiant domi et modo et forma quibus fiunt in Urbe et referatur in consilio.<br />
Proposta approvata con 41 voti favorevoli e 9 contrari.<br />
144. 1565, dicembre 13<br />
Polizze<br />
Vestir delle donne e doti<br />
Magnifici signori, havete pur visto quel che ha causato il levare che si fece<br />
del<strong>la</strong> scommonica che era sopra l’ordine del vestire et volesse Iddio che non si<br />
trasferisse piu oltre questo male. Ma mi dubito che andarà tanto inanzi, che<br />
per questo et per conto ancora delle eccessive doti che si danno che guai a<br />
noi et a nostri figliuoli, li quali havranno causa se non d’altro almeno di maledisci<br />
l’anime che gli <strong>la</strong>sciamo così cattiva e pestifera usanza. O, quanto a me<br />
ancorché non habbia né sorelle né figliuole da maritare, né tampoco spesa<br />
d’havesse, mi preme questo inconveniene, vorrei non dimeno provederci et pregare<br />
anche tutti con quel<strong>la</strong> maggiore efficacia ch’io so et posso che fussero<br />
tutti del’animo mio, et perciò vorrei che li magnifici signori et Nove fra dui dì<br />
al piu longo faccino un consiglio apposta nel quale non si ragioni d’altro che<br />
di dare rimedio a questo. Et sopra a tutto, acciò piu facilmente si possi discutere<br />
voglio che in detto consiglio vi si portino li capitoli che ultimamente furono<br />
fatti da quelli cittadini, dalli quali essi cittadini priori et Nove voglio che<br />
siano visti et revisti et che si possino aggiungnere et levare secondo che a loro<br />
giudicio parera et secondo ancora che sopra ciò ci sarà detto dall’attengarzi et<br />
fino voglio che ogniuno ci possi dire il parere suo acciò pui facilmente vi si<br />
dia il rimedio. Passalme che sarà una delle più importanti cose che si possi<br />
fare a benefitio publico et ita fuit obtentum per suffragia quadraginta fovorabilia,<br />
tresdecim contrariis non obstantibus.
Foligno<br />
145. 1566, settembre 2<br />
Riformanze<br />
Proposta sugli indumenti<br />
511<br />
Il consigliere Gioacchino Morselli propone super apodissa de indumentis etc.<br />
quod mandetur executioni apodissa iam obtenta et de ordinationibus faciendis tam<br />
circa indumenta quam dotes, impetretur motus proprius confirmatorius eo modo<br />
quod videbitur magnificis dominis prioribus et Novemviribus ac prefectis etc.<br />
146. 1566, novembre 7<br />
Riformanze<br />
Proposta sull’ornato<br />
Polizza: Magnifici signori, se non remediate alle cose del vestire delle donne<br />
passarà male in Foligno, nissuno ha da farsi apparire signore, basta ognuno me<br />
intenda. Zimarre e veste di drappo, giogelli in testa, trine d’oro per le veste, per li<br />
busti et infinite altre gioie, Dio gli perdoni a chi fo causa che se guastassero li<br />
capitoli del ornato, si pensò di far bene e sarà causa del<strong>la</strong> rovina nostra, mi pariria<br />
che adesso che havemo un santo papa li magnifici signori priori et Nove con li<br />
cittadini da elegersi da lor signori o eletti vedessero gl’ultimi capitoli et li rasettassero<br />
in modo che ci potesse stare ognuno, reservando il pagonazo al’ordine del consiglio<br />
et concedendo al priorato l’altre cose in quel meglior modo che giudicaranno esser<br />
conveniente e degno di persone di prudentia et di consiglio, et che sopra tutto se<br />
riconoscano li gradi, ma che ci possa stare anchora il populo et che non restringhino<br />
tanto che se mozzino, ma che l’honestà stia bene per ognuno et non si <strong>la</strong>scino<br />
vincere dal<strong>la</strong> passione, acciò che li decreti habbino perpetua fermezza, et il tutto<br />
fatto circumspettamente lo referiscano subbito in un consiglio da farsi aposta, si<br />
mandino a Roma a fare confirmare dal santo papa etiam per via de scommenica<br />
perché saranno tali che d’ognun se potranno osservare et perché io non vi voglio<br />
cogliere al’improviso, né far le cose sotto le banche et non mi movo a passione<br />
nessuna, ma so<strong>la</strong>mente il bene del publico et l’honore de Dio, me ne riporto ad<br />
ogni megliore consiglio che altri volesse farci sopra per via di rengha.<br />
147. 1566, novembre 21<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Et li detti prefetti dechiarano che nessuno possi intrare mai del Magistrato<br />
non portando berretta o cappello di velluto, eccetto l’estate, possino portare
512 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
cappello o berretta di cremisino, raso, canavaccio napolitano et simili purché<br />
sia di seta.<br />
148. 1566, dicembre 25<br />
Riformanze<br />
Super apodissa de <strong>la</strong>rvatis mulieribus<br />
Super apodissa de <strong>la</strong>rvatis mulieribus quod procuretur obtineri et publicari<br />
excumunicationem quam mulieres se <strong>la</strong>rvantes etiam in domibus propriis.<br />
149. 1567, giugno 12<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Polizza: Magnifici signori, mi trovai l’altro dì al<strong>la</strong> messa tra certi foristieri<br />
dove vennero certe donne con camorre di velluti et trini d’oro et altre donne<br />
con altre veste ma non di drappo, li foristieri sbersettorno quel dal velluto et<br />
dimandorno perché quelle portavano il velluto et l’altre donne non, gli fu<br />
risposto da uno che era li parenti di quelle dal velluto che quelle erano le<br />
più nobili donne di questa città et che l’altre non li potevano portare. Hora<br />
vedili come alcune vogliono far parere altre lor serve, per il che è stato che<br />
molte si sono proviste et fra pochi giorni vedrete et velluti cremisini et ori et<br />
altre cose chi mi faranno stommacar. Disse il buon Cioesù al<strong>la</strong> città di Hierusalem:<br />
piagnete sopra di voi et delli figliuoli vostri, così avverrà a voi non<br />
provedendo. Il santo papa et buono et santo et confirmarà quelli ordini che<br />
voi vorrete giusti et siagli et non dare causa che altri possa farsi mostrare<br />
per principesse et padrone di questa città et che se ne causi <strong>la</strong> ruina delle<br />
case.<br />
Il consigliere Bernardino Cialdelli propone super apodissa de mulieribus etc.<br />
circa hornatum quod cum hec res sit magni momenti et concernet statum civitatis<br />
habeatur cordi et magnifici domini priores et Nove faciant tres vel quatuor<br />
circumspectos cives, qui mature considerando faciant nova capitu<strong>la</strong> et talia<br />
qualia possint ab omni gradu observari, his conditis et bene visis et revisis<br />
et iterum consideratis et maturatis mittant ad Urbem pro confirmatione tam<br />
cum pecuniariis penis quam ecclesiasticis sicut eis videbitur expedire et sicut<br />
p<strong>la</strong>cebit sanctissimo domino nostro confirmare il<strong>la</strong>.
Foligno<br />
150. 1567, luglio 8<br />
Polizze<br />
Del vestire drappi<br />
513<br />
Magnifici signori ognuno sta a vedere <strong>la</strong> ruina del<strong>la</strong> patria, o povera anima<br />
de magnifici consiglieri, o quanto è differentia dal governo d’oggi a quello<br />
delli antiqui, basta a dire sono del consiglio, ma non si considera l’obligo che<br />
hanno quelli che sono posti al regimento delle città. So ben che havete inteso<br />
che si fanno molte camorre di drappo et molti sfoggiamenti di colletti d’oro et<br />
de trine et racami d’oro per le vesti et n’havete anche viste di molte et non si<br />
considera al debito che si ha di provederci, però mi pare che vi si ponga sesto<br />
che li magnifici signori priori e hornati Nove et conservatorri de leggi congregati<br />
tutti insieme per questa sol causa faccino sopra di ciò tutti quelli ordini,<br />
capitoli et decreti che gli pareranno necessarii, talmente che non si possino<br />
portare vesti di drappo et sfoggiamenti d’oro, dandogli autorità per <strong>la</strong> confirmatione<br />
di mandare fin dal papa et approbando tutto quel che da lor serà<br />
fatto et ita fuit obtentum per suffragia quinquagintaseptem favorabilia, octo<br />
contrariis non obstantibus.<br />
151. 1567, luglio 8<br />
Riformanze<br />
Proposte sulle pene per i trasgressori<br />
Il consigliere Francesco Cirocchi propone pro bono publico quod omnes et<br />
singuli patres, patrui, fratres vel mariti quorum mulieres fecerint vel portaverint<br />
vestes aliquas de aliquo drappo ut dicitur et similiter alias vestes hornatas trinis<br />
vel filis auri ex nunc censeantur et eis privari omnibus officiis, beneficiis, gratiis,<br />
prerogativis, privilegiis etc. magnifice communitatis et statim exbuxulentur pro<br />
magnificis dominis prioribus, 9 et conservatoribus etc. et mictatur pro confirmatione,<br />
si opus esset.<br />
152. 1567, luglio 19<br />
Riformanze<br />
Proposte sull’ornato<br />
Cum in consiglio publice superioribus diebus celebrato fuerit apodissa decisiva<br />
ordinatum et reformatum quod magnifici domini priores, Novem et Conser-
514 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
vatores legum facerent prohibitionem et capitu<strong>la</strong> super vestibus sericis etc., non<br />
deferendis per mulieres et predicti magnifici domini priores, Novem et Conservatores<br />
legum executioni mandaverint commissionem eis factam, igitur hodie dicta<br />
capitu<strong>la</strong> magnifico consilio ostenderunt, ut si ipse velit aliquid addi, minui vel<br />
apponi vel confirmare sicut facta sunt, disponat sicut ipsis videbitur, quorum<br />
capitulorum tenor talis est, videlicet.<br />
Il consigliere Giovanni Giacomo Cardoni propone super capitulis vestium mulierum<br />
quod ex nunc approbentur et mandetur invio<strong>la</strong>biliter observari cum impetratione<br />
confirmationis a gubernatore et ab Urbe.<br />
153. 1567, luglio 20<br />
Riformanze<br />
Tenor capitulorum<br />
Il magnifico consiglio del<strong>la</strong> città di Foligno per levar via le superflue et<br />
immoderate spese et le pompe del troppo cerioso vestire che oltre il consueto<br />
si fa dalle donne di detta città et habitanti in essa et per conservatione dell’unione<br />
e del<strong>la</strong> concordia de cittadini, ordini, commanda et espressamente<br />
prohibisce che non sia lecito per l’avvenire ad alcuna donna di detta città, suo<br />
contado et distretto o habitante in essa di qualsivoglia stato, grado, conditione<br />
o preminenza etiam che fusse moglie di dottore, cavaliere o altra persona di<br />
qual se sia grado, tenore o dignità previlegiata o adornata portare alcuna veste,<br />
camorra, camorrino, sottana o zimarra di drappo cioè di broccato d’oro o<br />
d’argento o misto di allucciorato, di velluto, di damasco, di raso, di tabi, di<br />
cremisino, di canavaccio, di seta, di taffetà o di qualsivoglia altra sorte di drappo<br />
di seta o di altra cosa più pretiosa; dechiarando che il fi<strong>la</strong>ticcio non si<br />
intenda esser drappo né compreso in detta prohibitione, né li sia lecito portare<br />
in alcuna veste camorre, camorrini o zimarre etiam che fussero di panno o<br />
d’altra cosa non prohibita, alcuno ornamento d’oro, d’argento o misto, sotto<br />
pena per ciascheduna et ciascheduna volta che contrafarà in alcuno di detti<br />
casi et prohibitioni di ducento scudi d’applicare per il mezzo al<strong>la</strong> reverenda<br />
Camera apostolica et per l’altro mezzo al<strong>la</strong> magnifica comunità et all’essecutore<br />
et da levarsi, ipso facto, non solo dalli contrafacienti ma da i patri, fratelli,<br />
mariti o altri principali di casa, sotto <strong>la</strong> cui potestà, regimento o cura elle si<br />
troveranno, li quali patri, fratelli, mariti etc. oltre <strong>la</strong> detta pena da hora per<br />
all’hora et in contra siano havuti per cassi, privi, sbosso<strong>la</strong>ti et <strong>la</strong>cerati di tutti<br />
et singoli offitii, benefitii, emolumenti, dignità et honori publici etiam del ordine<br />
del detto magnifico consiglio et s’habbino per discritti allo libro dello spechio<br />
per noti cittadini talmente che sia resi indegni et inhabili in tutte l’attioni<br />
publice d’ogni voce, tanto attiva quanto passiva, et reputati amatori del<strong>la</strong> discordia<br />
del<strong>la</strong> padria et città sua.
Foligno<br />
154. 1567, agosto 13<br />
Polizze<br />
Vestire drappi a donne<br />
515<br />
Magnifici signori, o accecata communità, come può essere che al tutto siate<br />
pieni de intelletto, sebben posso dire povera e deso<strong>la</strong>ta communità e città di<br />
Foligno, quale per li tempi passati solea esser lo specchio di tutta l’Umbria per le<br />
sancte et giuste leggi che in questa nostra città sono et quel che più <strong>la</strong> facea tra<br />
le altre risplendere, et famosa si era le sante osservationi che si facevano et quel<br />
che più mi fa star di ma<strong>la</strong> voglia si è il veder tutto l’opposito di quel che si<br />
faceva qualch’anno fa che senza scommunica et senza pena alcuna si sarebbe<br />
vergognato sia qualsivoglia cittadino di contravenire a un minimo che degl’ordini<br />
fatti da questo magnifico consiglio che ben si può dir quel detto: Che fortunata<br />
età, che secol d’oro. O Iddio et come lo comporti che un cittadino sia causa<br />
del<strong>la</strong> ruina di questa nostra povera città a <strong>la</strong>ssarsi governare dalle donne di casa?<br />
Senza considerare <strong>la</strong> ruina che ne seguita, quale è sì grande che a pensarlo mi<br />
confonde. Et noi magnifici signori et ornatissimi Nove e consiglieri, se Iddio non<br />
inspira a darci qualche santo rimedio, io vi fo questa profitia che non passa X<br />
anni che <strong>la</strong> città di Foligno sarà una delle più povere che sia nello Stato Ecclesiastico<br />
et perderarsi il nome qual’havea di sapersi reggere et governare sopratutte le<br />
altre. Hora per venire al<strong>la</strong> conclusione vi dovete ricordare l’ordine che ultimamente<br />
ha fatto questo magnifico consiglio, sopra il vestir delle donne et li bandi<br />
grandi che si sono mandati che nessuno non ardesse di contravenire in deti bandi.<br />
Che se una se ne castigasse, qualchuno forse, forse saria causa di far prezzar<br />
più le cose del<strong>la</strong> nostra communità che non si fa. Domenica, che furonsi tre di<br />
agosto, ho visto una giovane del<strong>la</strong> nostra città, figliuo<strong>la</strong> di un cittadino del consiglio,<br />
portare una veste di seta quale ha fatto mormorare tutto Foligno et io ho<br />
udito par<strong>la</strong>re questo et quello che diceva: Mo’ semo per andare in precipitio, che<br />
oltre le altre spese che si fanno in maritare una giovane, non ci manca altro che<br />
di cominciare a mettere questa maledetta usanza di far vesti di drappo, et io ho<br />
par<strong>la</strong>to con certi Terannani che hanno questa maledetta usanza che non si maritaria<br />
una giovane che prima che uscisse di casa non facesse vesti et zimarra di<br />
velluto sia o povero o ricco. Io gli risposi che a noi non si possono fare et mezzo<br />
ne <strong>la</strong>udo questa osservatione, se osservatione si può dire, darsi che quelli che<br />
doveriano dare esempio a gl’altri, loro sono li primi a cadere in tal errore. Però<br />
se non se piglia partito deventaremo assai peggio de Terandani, che di superbia li<br />
avvanzamo assai assai, che se si comincia a pigliar piega dove loro le fanno di un<br />
color solo, noi li faremo di tre e di quattro, però son di parere che li magnifici<br />
magistrati presenti e futuri mandino questo detto cittadino quanto il magnifico<br />
consiglio ha ordinato et di pui che in ogni consiglio di publica tutte le polise che<br />
par<strong>la</strong>ranno di tal materia e de trasgressori di essa venghino in consiglio senza che<br />
si pallottino tra li signori priori et Nove, ben possino levar qualche paro<strong>la</strong> infirmatoria<br />
quando ci fusse eventi che saranno come il dover vuole, li magnifici
516 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
signori priori et conservatori di leggi vadino un’altra volta al<strong>la</strong> cassa del tamburo<br />
et trovando li trasgressori di tal legge li diano al signor governatore assieme con<br />
li capitoli e gli faccino instantia per l’essecutione loro; e quando <strong>la</strong> cosa andasse<br />
in longa che detto signor governatore non stimasse li signori priori, Nove et<br />
conservatori di leggi, ci vadino colligialmente et poi ne scrivano a Roma. Et ita<br />
fuit obtentum per suffragia trigintaocto favorabilia, tresdicim contrariis non obstantibus.<br />
155. 1567, agosto 25<br />
Breve apostolico<br />
Il breve dell’ornamento delle donne octenuto da papa Pio V<br />
Pius papa quintus<br />
Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Cum sicut nuper nobis<br />
exponi fecistis vos alias ut profusis immoderatisque sumptibus et luxui curaeque<br />
nimis in vestitu exquesite, quae praeter consuetum modum a mulieribus vestrae<br />
civitatis et illius incolis exercetur ac pro pace et concordia inter cives conservandae<br />
quod nulli mulieri dictae civitatis ipsiusque territorii et districtus incole cuiusvis<br />
status, gradus, conditionis et praeeminentiae et si doctoris aut cuiusvis ordinis,<br />
dignitatis vel alterius personae quantumvis privilegiatae existentis sponsa vel<br />
uxor esset aliquod genus vestis serice, auro, argentove simplici vel mixto contexte<br />
vel ex quovis attalico vulgo drappo nuncupato confectae dec<strong>la</strong>rando fi<strong>la</strong>ticium<br />
vulgo nuncupatum et capripilium hac prohibitione non comprehendi neque in<br />
veste aliqua etiam <strong>la</strong>nea aut alias non prohibita ornatum aliquem auri vel argenti<br />
puri aut mixti posthac gestare non liceret sub poena pro qualibet muliere huic<br />
edicto non obtemperante et qualibet vice ducentorum aureorum ipso facto incurrenda<br />
pro dimidia Camerae apostolicae, pro altera vero dimidia executori pro<br />
una et pro alia parte locis piis ordinarii loci et priorum eiusdem civitatis arbitrio<br />
applicanda et distribuenda et a contrafacientibus seu il<strong>la</strong>rum parentibus, fratribus<br />
et maritis aut aliis qui rei familiaris domus contrafacientis praeerunt vel sub quorum<br />
potestate, regimine sive cura mulieres huic edicto non obtemperantes degerint<br />
statim exigenda quodque parentes, fratres, mariti et alii domorum praepositi<br />
huiusmodi ultra dictam poenam seu mulctam ex contraventione suarum mulierum<br />
praedictarum incursam ex nunc prout ex tunc et e contra ab omnibus<br />
officiis dignitatibus et magistratibus publicis hac c<strong>la</strong>sse senatoria dictae civitatis<br />
privati et abdicati censeantur ac in numero civium praedictorum describantur ita<br />
quod in publicis actionibus voce activa et passiva tanquam patriae perturbatores<br />
perpetuo reddantur indigni et alias prout in publico documento manu vestri<br />
cancel<strong>la</strong>rii confecto plenius contineri dicitur, decreveritis, statueritis et ordinaveritis<br />
et sicut eadem expositio subiungebat vos decretum, statutum et ordinationem<br />
huiusmodi invio<strong>la</strong>biliter ab omnibus observari desideratis.
Foligno<br />
517<br />
Quare nobis humiliter supplicari fecistis ut decreto, statuto et ordinationi<br />
huiusmodi pro illorum subsistentia firmiori robur apostolicae confirmationis adiicere<br />
aliasque in praemissis de benignitate apostolica opportune providere dignaremur.<br />
Nos igitur vestris in hac parte supplicationibus inclinati decretum, statutum<br />
et ordinationem huiusmodi ac prout il<strong>la</strong> concernunt omnia et singu<strong>la</strong> in<br />
documento huiusmodi contenta et inde secuta quaecunque ex certa nostra scientia<br />
apostolica auctoritate tenore praesentium approbamus et confirmamus eisque<br />
perpetue et invio<strong>la</strong>bilis firmitatis robur adiicimus ac ab omnibus et singulis supranominatis<br />
et aliis quibuscunque perpetuo invio<strong>la</strong>biliter observari decernimus<br />
et mandamus supplentes omnes et singulos, tam iuris quam facti defectus, si qui<br />
forsan intervenerint in eisdem et nihilomus praemissa omnia et singu<strong>la</strong> modo et<br />
forma ac sub poenis praemissis de novo decernimus, statuimus et ordinamus.<br />
Mandantes propterea dilectis filiis Perusiae et Umbriae ac eiusdem civitatis gubernatoribus,<br />
potestati aliisque iustitiae ministris et officialibus nunc et pro tempore<br />
existentibus quatenus decretum, statutum et ordinationem huiusmodi perpetuis<br />
futuris temporibus ab omnibus invio<strong>la</strong>biliter observari faciant et mandent<br />
nec permittant vos super praemissis a quoquam quomodolibet indebite molestari,<br />
contradictores quoslibet et rebelles iuris remediis opportunis appel<strong>la</strong>tione postposita<br />
compescendo. Non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis<br />
ac dictae civitatis iuramento vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus<br />
privilegiis quoque indultis et literis apostolicis quibusvis personis et<br />
sub quibusvis tenoribus et formis ac cum quibusvis derogatoriarum derogatoriis<br />
c<strong>la</strong>usulis irritantibus et aliis decretis etiam ex causa onerosa et ex contractu inito<br />
cum quibusvis romanis pontificibus praedecessoribus nostris et sede apostolica<br />
concessis, confirmatis et innovatis. Quibus omnibus et singulis illorum tenores<br />
etiam si de illis specialis, specifica et expressa ac de verbo ad verbum mentio<br />
habenda esset praesentibus pro sufficienter expressis habentes illis alias in suo<br />
robore permansuris hac vice duntaxat specialiter et expresse derogamus, caeterisque<br />
contrariis quibuscunque. Datum Romae apud Sanctum Petrum, sub annulo<br />
piscatoris, die XXV augusti XVII, pontificatus nostri anno secundo.<br />
156. 1567, novembre 10<br />
Riformanze<br />
Proposta sul’ornato<br />
Caesar Glorierius<br />
Il consigliere Viviano Cirocchi propone super re hornatus capitulorum hornatus<br />
quod magnifici domini priores et 9 faciant quatuor vel tres cives circumspectos<br />
et qui id velint facere ad procurandam executionem dictorum capitulorum<br />
et ordinatorum magnifici consilii medio bracchio superiori etc.
518 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
157. 1568, luglio 6<br />
Riformanze<br />
Super apodissa de mulieribus<br />
Il consigliere Costantino Orfini propone super apodissa de mulieribus quod<br />
magnifici domini priores curent puniri transgressores per viam superiorem.<br />
158. 1568, luglio 7<br />
Polizze<br />
Richiesta che il consiglio deliberi sull’osservanza del breve<br />
Magnifici signori pur l’altro giorno fu tra priori et Nove un’altra polisa, qual<br />
trattava che <strong>la</strong> mattina di Pascha Rosata in S. Feliciano venne una delle figliole<br />
di un cittadino con uno camorrino di seta con fi<strong>la</strong> d’argento cosa prohibita<br />
secondo il breve fatto, et dominica ci vennero tutte tre le figliole, tutte con li<br />
camorrini medesimi di seta, cosa che fa nausa amolti cittadini et se non ci si<br />
rimedia, <strong>la</strong> città nostra è guasta, perché in poco tempo, si farà secondo parrà<br />
alle donne, si che magnifici signori et padri honorevoli remediate, che se non si<br />
fa provisione in questo, sentirite rumori al cielo delle donne et se il breve non si<br />
osserva, non so che dire et se di tal cosa non si fa dimostratione io certo vedo<br />
che li nostri cittadini sonno senza reggimento; fu detto assai nel<strong>la</strong> cosa d’un<br />
altro cittadino, non era in fallo et ogni persona il volea crucifiggere per non<br />
haver guasto l’ordine et questo il guasta se non ci fa niente, basta voglio remettermi<br />
a questa pubblica et voglio ci si renghi.<br />
159. 1569, giugno 17<br />
Riformanze<br />
Proposte contro le donne che trasgrediscono i capitoli dell’ornato<br />
Apodissa: che il magnifico Numero trovi quelle donne che hanno transgresso<br />
li capitoli del’ornare et le privino procedendo all’essecutione.<br />
Il consigliere Gentile de Gentilibus propone super apodissa de hornatu quod<br />
si sint mulieres illorum civium qui alias transgresserunt magnifici numerus procedat<br />
ad penam, si sint aliorum moneantur et si reinciderint contra eos exequatur<br />
ut supra.
Foligno<br />
160. 1570, giugno 15<br />
Polizze<br />
Doti<br />
519<br />
Magnifici signori, <strong>la</strong> nostra città ogni giorno se procura maggior spesa et<br />
fastidio, non basta che le doti sono andate tant’alte che non ci si può più aggiungere<br />
li arredi, se nienti ci manca, non è molti giorni che si è passato tanto il<br />
segno del honesto in uno che n’è stato fatto, che Iddio voglia non sia ma<strong>la</strong><br />
introduttione per l’avvenire con tutto questo si tollera che li sponsalitii si faccino<br />
in chiesa, cosa che in nisciuno altro loco se costuma, in questo ci va spesa di<br />
torcie, invita di persone ad forza per non essere visti soli et altre spese infenite<br />
senza preposito. Son di parere che li magnifici signori priori et Nove eleggano<br />
quattro cittadini a trattare con monsignore reverendissimo vescovo et fare in<br />
modo che per l’avvenire se osservi il concilio come nelli altri luochi.<br />
Proposta approvata con 42 voti favorevoli e 15 contrari.<br />
161. 1570, luglio 10<br />
Polizze<br />
Sponsalitii<br />
Molto magnifici signori, mi pare che al<strong>la</strong> publica passata fusse una polisa<br />
che se chiarisse con monsignore nostro reverendissimo vescovo che questa povera<br />
città non fusse obligata nelli sponsalitii ad tenere altro ordine di quello si<br />
osserva in Roma et nel resto de lo Stato Ecclesiastico perché il concilio dispone<br />
per tutti in un medesimo modo, non vedo ci sia fatto nienti, sono adunque di<br />
parere se sono stati eletti cettadini se sollicitino per li magnifici signori priori ad<br />
finir<strong>la</strong> et non essendo eletti li eleggano et referiscano poi al magnifico conseglio<br />
quel che se sarà resoluto acciò se levi questa gravezza superflua.<br />
Proposta approvata con 53 voti favorevoli e 5 contrari.<br />
162. 1570, settembre 13<br />
Riformanze<br />
Disposizioni sull’ornato<br />
Magnifici domini priores et novemviri elegerunt ad infrascripta infrascriptos<br />
cives decreto magnifici consilii: dominum Vivianum Ciroccum, dominum Gentilem<br />
de Gentilibus, a fare capitoli et prohibitioni sopra il portare di calzoni al<strong>la</strong>
520 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
marinaresca et alli stragini o code delle donne et fare osservare il breve sopra il<br />
moderato vestire di dette donne.<br />
163. 1571, gennaio 11<br />
Polizze<br />
Impagliate<br />
Magnifici signori, il desiderio che ho che <strong>la</strong> nostra città sia aliena da ogni<br />
spesa superflua mi fa dire a vostra signoria magnifica, et questa per <strong>la</strong> terza<br />
volta, che voglino risolversi a levare l’abbuso del<strong>la</strong> visita delle impagliate poiché<br />
questa corrutte<strong>la</strong> è tanto cresciuta che ogni sorte di gente va senza che le sia<br />
licito per parente<strong>la</strong>, amicitia o altro in casa di queste et di quelle talché sono<br />
forza a credere che sia solo per pontare ogniuna indifferentemente et qui nisciuna<br />
<strong>la</strong>ssarò di dire il danno che si riceve dalle superflue spese che ci corrono et<br />
quel che è peggio ogni giorno crescono perché ogniuna si sforza fare più oltre il<br />
giorno delle feste che si doverebbe attendere alli sacri offitii, non possono fare<br />
altro che andare involta; però son di parere che per remedio di questi e molti<br />
altri inconvenienti che non dico si ordini che non sia licito a persona alcuna,<br />
sotto qualsivoglia pretesto, visitare impagliate, escettuandone però li parenti sino<br />
in quarto grado alle quale sia licito fare dette visite et per osservatione di questo<br />
ordine sono parere che se preghi monsignore reverendissimo nostro vescovo che<br />
voglia farci una scommonica, et se bene sono stata venta dui altre volte et non<br />
esseguita ho voluto provarci <strong>la</strong> terza confidato nel presente magistrato che so<br />
che non mancarà farmi esseguire, vincetimi et esseguitemi signori che so quanto<br />
utile apporto a questa città.<br />
Proposta approvata con 60 voti favorevoli e 13 contrari.<br />
164. 1571, giugno 15<br />
Polizze<br />
Li trascini delle donne<br />
Magnifici signori, per il passato il magnifico conseglio in tutte le cose ha<br />
ordinate, sempre è stato obedito se non adesso et quel che è peggio in cosa<br />
frivo<strong>la</strong> che sono li trascini delle donne, sopra che poi per quanto si vede li<br />
cittadini eletti non ci hanno fatto cosa nesuna et acciò non resti <strong>la</strong> faccenda nel<br />
mal termine nel quale hora se ritrova per bene publico, son di parere che il<br />
tutto si rimetta al magnifico Numero il quale con tutta l’autorità del magnifico<br />
conseglio et sua debbia provedere che non[...]
Foligno<br />
165. 1571, giugno 15<br />
Polizze<br />
Sponsalitii<br />
521<br />
Magnifici signori, può fare il mondo che sia in potestà d’uno o di dui che<br />
mossi da parente<strong>la</strong> o da altri desiderii non comportino che polise tant’utili et<br />
honeste non vadino in consiglio et che gli altri si <strong>la</strong>ssino persuadere che il fare<br />
questo sia un fare un crimen lese maiestatis, dico che né Roma né luoco alcuno<br />
dell’ecclesiastico fa li sponsalitii in chiesa se non Foligno e questo perché ha più<br />
modo da spendere che gli altri, però sempre con buona gratia del nostro monsignore<br />
reverendissimo vescovo dal quale non si può sperare altro che bene et<br />
gratia, vorrei che sopra ciò si eleggessino sei circuspecti cettadini grati al sodetto<br />
monsignore per li magnifici signori et Nove a trovare modo di tor via questa<br />
spesa superflua et questo andare a monstra perché non doverà essere fatiga alcuna<br />
fare che questa città goda quel<strong>la</strong> libertà che godeno l’altre et tutto quello che<br />
sarà fatto da quelli ornati cettadini referiscano poi nel primo conseglio. Vincetime<br />
perché so quanto importa questa spesa vana.<br />
Proposta approvata con 50 voti favorevoli e 8 contrari.<br />
166. 1572, febbraio 12<br />
Riformanze<br />
Proposte suntuarie<br />
Il consigliere Gioacchino Morselli propone sopra l’ornamento delle donne et il<br />
portare morioni et dote che li magnifici signori et Nove facciano tre o quattro<br />
cittadini con autorità amplissima quanto ne ha il magnifico consiglio, li quali<br />
vedano fare capitoli et trovare un modo sopra tali abbusi et trovati poi lo debbiano<br />
referire al magnifico consiglio.<br />
167. 1572, febbraio 13<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
I priori e i Nove eleggono i seguenti cittadini dominum Vivianum Cirochum,<br />
Ioannem Baptistam Gentilem, Benedectum de Benedictis a far li capituli sopra<br />
l’ornato delle donne, delle dote et il portare morioni et referirlo al magnifico<br />
consiglio.
522 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
168. 1573, aprile 14<br />
Polizze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Magnifici signori, veramente si può dire che ve siate addormentati per<br />
non destarvi mai, vi viene <strong>la</strong> roina adosso et mostrate non veder<strong>la</strong>, non aspettate<br />
che li vicini reparino ai danni insuportabili che siate per incorrere che<br />
non fanno poco si provedano alli loro, ma destatevi voi et provedete a voi<br />
stessi prima che il male de tanta importanza si facci incurabile et non sapendo<br />
remediarci altrimente pigliati essempio dagli Spoletini che saviamente ci<br />
hanno fatta tale provisione, che è stata et sarà <strong>la</strong> salute di quel<strong>la</strong> città, si per<br />
l’animo come anche per l’havere et quel che voglio dire è per <strong>la</strong> provisione<br />
da farsi al<strong>la</strong> limitatione delle dote et del vestire, che l’uno et l’altro sono ite<br />
tanto oltre che è impossibile a poterlo sequitare senza l’evidente et ultima<br />
roina del<strong>la</strong> povera città nostra et perché io non ci so dare partico<strong>la</strong>re remedio,<br />
sono di parere perché ho qualche informatione del utile et santi ordini<br />
che hanno fatti li Spolitini, che li magnifici signori et Nove deputino tre circuspetti<br />
cettadini timorati di Dio et del honore loro alli quali se li ordini che<br />
mandino et vedano di havere uno d’essi capitoli dal<strong>la</strong> comunità di Spoleti, li<br />
quali hauti che si saranno subito si facci un conseglio apposta dove non si<br />
possi proporre altro che detti capitoli, li quali si leggano di paro<strong>la</strong> in paro<strong>la</strong><br />
et letti che saranno ci si habbi da consigliare sopra, se <strong>la</strong> nostra comunità<br />
habbi da fare et osservare li medesmi opure correggirli in parte benché io mi<br />
creda per essere benissimo considerati che non vi partirete da quelli stessi se<br />
amarete il vivere modesto et santo, passatime magnifici signori se dessiderate<br />
reformare in parte <strong>la</strong> città vostra, <strong>la</strong> quale vi ha il maggiore bisogno che città<br />
a cento miglia discosto.<br />
Proposta approvata con 42 voti favorevoli e 8 contrari.<br />
169. 1576, maggio 10<br />
Riformanze<br />
Proposta sul<strong>la</strong> dote di chi entra in monastero<br />
Il consigliere Scipione Scarmiglioni propone pro bono publico quod magnifici<br />
domini priores et 9 eligant quatuor cives ut una cum reverendissimo episcopo<br />
eiusque consilio curent reductionem elemosinam seu dotis volentium ingredi<br />
monasterium reducatur ad primam honestam quantitatem iuxta vires civitatis et<br />
ad curandum etiam ne acceptentur forenses idque per breve sanctissimi domini<br />
nostri et habeant auctoritatem totius magnifici consilii.
Foligno<br />
170. 1576, maggio 11<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
523<br />
Magnifici domini priores et Novemviri elegerunt infrascriptos cives ex decreto<br />
magnifici consilii ad infrascripta: dominum Perum Augustinum Cellinum, dominum<br />
Ludovicum Bonavogliam, dominum F<strong>la</strong>vium Florianum, Ludovicum Barnabò, a procurare<br />
con il consiglio et aiuto di monsignore reverendissimo vescovo che l’elimosine<br />
che si <strong>la</strong>veranno a dare a quelle che vorranno entrare nel monasterio le reducano a<br />
minore somma come erano solite già secondo le forze del<strong>la</strong> città, et che non si<br />
accettino forastiere impetrando in quest’ultima parte un breve da nostro signore.<br />
171. 1576, settembre 6<br />
Polizze<br />
Dote<br />
Magnifici signori, si vede bene che <strong>la</strong> povera nostra città non ha più huomo<br />
che pensi al utile né del communo né del privato, vedesi dove sono andate le<br />
doti et il vestire così per quelle che si maritano come anco per quelle che si<br />
ammonecano, che oltre alli cinqueciene fiorini che vogliono di dote, vogliono<br />
anche tanto si per l’offerte come ancora per abbigliamenti che avariano et l’arredo<br />
et ogni altra spesa che si fa nel maritare, intendo magnifici signori che li<br />
Spoletini come prudenti hanno provisto a l’uno et all’altro et tutto per via di<br />
Roma et l’osservano invio<strong>la</strong>bilmente, son dunque di parere che fenito il presente<br />
conseglio li magnifici signori mandino subbito un servitore aposta a Spoleti con<br />
una buona littera et quel<strong>la</strong> comunità pregando<strong>la</strong> ci voglia mandare <strong>la</strong> copia del<strong>la</strong><br />
provesione ottenuta per l’uno et l’altro capo et hauta che se sia al publico conseglio<br />
il cancel<strong>la</strong>ro li legga in pieno conseglio, il che sia per proposta et ad<br />
ognuno sia licito dirci il parer suo et il meglio si pigli et si mandi ad effecto, se<br />
desiderate che <strong>la</strong> città nostra non fenisca de ruinare che come vedete però gli<br />
manca. Passatime se amate il publico et il privato bene.<br />
Proposta approvata con 41 voti favorevoli e 12 contrari.<br />
172. 1578, aprile 9<br />
Riformanze<br />
Proposte suntuarie<br />
Polizza: Magnifici signori, ho visto per esperienza del<strong>la</strong> pubblica passata che<br />
havete l’occhio più all’interesse proprio et privato che al pubblico perché non<br />
volete mettere i piedi et l’assetto alle dote et al vestir delle donne che l’uno et
524 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
l’altro è ito tant’oltre che se non se remedia non so quel che sarà altro che<br />
ruina del<strong>la</strong> nostra città et voi che governate ne haverete a render conto a Dio in<br />
tempo poi che non valerà il partire, specchiatevi di grazia ne i vostri vicini che<br />
hanno molto più modo di noi et nondimeno si sono moderati et si governano<br />
con altra modestia et onestà che non facciamo noi et non tardate più a provederci<br />
et perché li cittadini che ci furno eletti più tempo fa non ci hanno fatto<br />
mai cosa alcuna et forse per loro interesse son di parere che li magnifici signori<br />
et Nove deputino tre altri cittadini con tutta l’autorità del conseglio ad informarsi<br />
et fare capitoli et leggerli poi nel magnifico conseglio et farli confirmare da<br />
Sua Santità con spedirce anco una scommunica.<br />
173. 1578, settembre 10<br />
Polizze<br />
Dote di monache<br />
Magnifici signori, mi pare che passi un anno che venne resolutione da Roma che<br />
le monache non dovessero pigliare più di 300 fiorini come l’altre monache d’altre<br />
città et lochi si contentano, io non so s’è negligentia del publico et di quelli cittadini<br />
se ci sono, overo del Magistrato che è stato per li tempi che non hanno fatto intimare<br />
a dette monache <strong>la</strong> mente di nostro Signore, sono di parere che il presente Magistrato<br />
sotto pena di spergiuro lo debba notificare et bisognandone par<strong>la</strong>re a monsignor<br />
vescovo lo debbano fare et di poi se debba riferirlo al conseglio et state rati.<br />
Proposta approvata con 50 voti favorevoli e nessuno contrario.<br />
174. 1579, febbraio 10<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
I priori e i Nove eleggono Constantinum Bologninum, ser Bartolomeum de<br />
Honofriis, Marcantonium Lilium, aprontare capituli per moderare li doni de<br />
monasterii nell’intrare delle monache nelle monasterii.<br />
175. 1579, marzo 10<br />
Riformanze<br />
Proposte suntuarie<br />
Polizza: Magnifici signori, havete sentito quel che il padre predicatore ha detto<br />
intorno al superfluo vestire et l’escessive dote et quel che ne succederà se si <strong>la</strong>ssa<br />
sequitare et se bene altre volte vi si è dato qualche ordine non però s’è esequuto con
Foligno<br />
525<br />
grandissimo pregiuditio, danno et vergogna del<strong>la</strong> nostra città et de chi <strong>la</strong> governa,<br />
son dunque di parere che senza manco vi si pigli qualche buono et presto partito<br />
acciò che tanto disordine non vada più oltre et però mi contento che ognuno vi<br />
possi dire il parere suo non guardando al proprio interesse et se considerarete che se<br />
hoggi ne pigliate domi<strong>la</strong> da qui a 14 o 16 anni vi potrebbe bisognare otto o diecimi<strong>la</strong><br />
et forsi più, so che non mancarete a passarmi o provedere con ogni celerità.<br />
Il consigliere Caterino de Gregoriis propone sopra <strong>la</strong> poliza del hornato delle<br />
donne et doti che li magnifici prefecti già deputati si trovino li capituli altre<br />
volte fatti venire da Spoleto et referirli nel magnifico conseglio et mancandoci<br />
nessuno d’essi prefetti, li magnifici illustrissimi et Nove li facciano.<br />
Il consigliere Bartolomeo de Honofriis propone sopra <strong>la</strong> poliza del ornato et<br />
doti che li magnifici signori vedano tutti prefetti che sono eletti sopra questo et<br />
trovati poi li facciano chiamare, darli giuramento di far capitoli fra dieci giorni<br />
et leggerli poi nel magnifico consiglio acciò li possa dare opportuna provisione,<br />
pigliando parendoli informatione da nostri convicini.<br />
Il consigliere Gioacchino Morselli propone sopra <strong>la</strong> poliza del ornato et doti<br />
delle donne che li magnifici signori et Nove facciano cettadini a fare capitoli,<br />
leggerli nel nostro consiglio, pigliare informatione da convicini parendoli et li<br />
facciano firmare testé.<br />
176. 1579, maggio 7<br />
Polizze<br />
Dote di suore<br />
Magnifici signori, il magnifico conseglio pur assai ha speso et affatigati i suoi<br />
cittadini per ottener gratia dal<strong>la</strong> sagra Consulta che le sore non potessoro prender<br />
più di trecento fiorini per le sore, che per l’avvenire se vorranno monacare e<br />
perché intendo che qualche monasterio non vogliono osservare detta gratia ottenuta,<br />
son di parere che li magnifici signori et Nove habbino d’eleggere dui cittadini<br />
li quali habbiano d’andare a tutti monasterii e in nome nel<strong>la</strong> magnifica<br />
comunità se habbia d’esortare che vogliano osservare quanto s’è ottenuto et facto<br />
questo detti cittadini habbiano a referire nel magnifico conseglio tutto quello che<br />
li sarà risposto da dette sore et tanto mi pare si faccia per ben publico.<br />
Proposta approvata con 50 voti favorevoli e 1 contrario.<br />
177. 1579, giugno 10<br />
Polizze<br />
Dote<br />
Magnifici signori, il magnifico conseglio fa li ordini buoni et santi ma non se<br />
mandano in essecutione e questo lo dico perché al Magistrato passato furno fatti
526 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
cittadini a moderare le dote e il vistire delle donne ma vedo che non ce se<br />
fa niente e se vede che è <strong>la</strong> roina del<strong>la</strong> nostra città, imperò il parer mio è<br />
questo che se annullino quelli cettadini che furno fatti dal Magistrato passato<br />
et che li magnifici signori et Novi facciano tre cittadini che siano interressati<br />
acciò che ci si pigli qualche ordine e che questi li habbiano a moderare e far<br />
li capitoli se habbiano a leggere in conseglio e da poi se habbiano a far<br />
confirmare dalli superiori di Roma, vi prego per amor di Dio che me passate<br />
se amate il ben publico che vedete quanto importa e se a che termine ci<br />
trovamo.<br />
Proposta approvata con 47 voti favorevoli e 13 contrari.<br />
178. 1580, febbraio 11<br />
Polizze<br />
Scanda<strong>la</strong> in Sancto Filitiano<br />
Magnifici signori, non vorria che per causa delle donne si causasse qualche<br />
nuova nimicitia nel<strong>la</strong> nostra città et Dio voglia che non se ne sia già cominciata<br />
una per conto delli banchi che si mettono in chiesa per le donne; l’altra sera<br />
una di quelle che ha forse <strong>la</strong> coda più longa, che non se li conviene, perché era<br />
stato tramutato il suo bancho fece il diavolo et peggio (...)<br />
179. 1580, luglio 12<br />
Riformanze<br />
Proposta sull’abbigliamento degli ufficiali comunali<br />
Magnifici signori, quanti gentilhuomini passano per questa nostra città tutti<br />
<strong>la</strong>udano <strong>la</strong> magnificenza del Magistrato ma quel vestire di rosato de questi tempi<br />
a tutti dispiace et veramente è cosa da dispiacere; più volte in questo magnifico<br />
consiglio è stato discorso di volere fare per questi tempi li mantelli di ciambellotto<br />
et sempre si è detto che <strong>la</strong> communità non ha il modo, verissimo, e che<br />
non ha il modo per le cose che non le paiono, ma per qualche altra cosa che vo<br />
tacer<strong>la</strong> si trova, discorremo un poco tutti come stanno le cose et le spese che<br />
sono state fatte per qual causa così ne resolveremo a fare questa che sarà de<br />
utile e honore et consideramo che li mantelli di panno sono ormai logori et han<br />
bisogno di riposo, ognuno ci dica il suo parere et risolversi a farli et se ne<br />
procuri licentia dalli signori padroni.
Foligno<br />
180. 1580, dicembre 13<br />
Polizze<br />
Vestire et doti delle donne<br />
527<br />
Magnifici signori, non tardate più a provedere alle gran doti et al vestire<br />
così sontoso che si fa che se non si provede Dio sa quel che in breve tempo<br />
sarà del<strong>la</strong> città vostra che se io fussi del animo di quelli che desiderano le doti<br />
grandi non ci sarà da dire cosa nessuna perché rengratiato sia Iddio sono dotato<br />
di maschi et non de femine, deh signori se havete tardato fin qui non tardate<br />
più a darci remedio, ma remediate quanto prima et se bene ci sarranno di quelli<br />
diranno che chi non può a suo danno, non per questo vi havete da retirare, ma<br />
più gagliardamente et con maggior animo dovete attendere al rimedio il quale<br />
per il mio parere è che in questo magnifico conseglio si faccia chiamare quelli<br />
medesimi cittadini che furno deputati ultimamente, delli quali mi ricordo che<br />
uno è sir Fulgineo Grillo che se volesse farlo sarebbe troppo buono et lui con li<br />
compagni che volessero pigliare animosamente questa tanto lodevole impresa et<br />
quando per qualche legitima causa non volessero farlo li magnifici signori et<br />
Nove facciano altri in luogo loro senza havere rispetto né al amico né al parente<br />
ma solo ad havere l’occhio a persone officiose et che habbi qualche causa di<br />
moverli a voler durare questa fatiga, <strong>la</strong> quale sarà somamente lodata.<br />
Proposta approvata con 58 voti favorevoli e 15 contrari.<br />
181. 1580, dicembre 13<br />
Polizze<br />
Mantelli del magnifico magistrato: che non possi portare altro drappo<br />
nel uscire de pa<strong>la</strong>zzo<br />
Magnifici signori, se li magnifici signori, che sono stati e al presente sono et<br />
quelli che per l’avvenire saranno, havessero hauta et havessero piena notitia di<br />
quanta dignità et honore sia di vestire di rosato, non lo paragonarebbero ad<br />
altro qualsivoglia drappo, etiam che velluto fusse et nuovo, perché ciò sia vero<br />
<strong>la</strong> corte romana nelle più sollenne feste fa piena fede dismettendo ogni altro<br />
drappo et solo si veste de rosato et di qui credo anzi tengo per fermo che sia<br />
derivato il vestire di questo nostro magistrato, il quale sì per il colore sodetto<br />
come anco per <strong>la</strong> becca che porta al collo vi è tanto honorato che ogni uno che<br />
il vede vi ha che dire; però bruttissima cosa mi pare che altri cerchi adulterarlo<br />
posponendo un portamento ai magnifici signori et magnifico per un drappo che<br />
è quasi commune ad ogni plebeo et non voler fare destentione al essere signore<br />
et representare una republica, son dunque di parere che per levare questo abuso<br />
già messo da due o tre che per l’avvenire non sia licito a chi essere si voglia
528 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ancora che graduato ardisca andando fuori di pa<strong>la</strong>zzo con li altri signori in<br />
compagnia o vero con <strong>la</strong> fameglia dietro andare senza il mantello rosso et becca<br />
et chi contrafarà li signori che li soccederanno li habbino subito cassati del<strong>la</strong><br />
tavo<strong>la</strong> del magnifico conseglio et privarli di tutti l’altri offitii et così si imparerà<br />
ad ogniuno ad esser nati, quel che il magnifico publico dispone et ordina et<br />
cominci il presente magistrato, il quale serà, vorrà obedire, do <strong>la</strong> cura alli signori<br />
conservatori di oprare che si osservi quanto è detto di sopra.<br />
Proposta approvata con 65 voti favorevoli e 8 contrari.<br />
182. 1581, febbraio 11<br />
Riformanze<br />
Ornato delle donne et dote<br />
Magnifici signori, a che serve di fare ogni dì nuovi decreti et riformanze ad<br />
altro che inbrattar libri, straccare i consiglieri et dar fastidio al cancelliero poiché<br />
mai si manda ad esecutione salvo che cose di poco momento ma quello che<br />
sarebbe et utile et honore publico et privato ve ne scordate, non credo già per<br />
poco cervello ma si bene o per interesse proprio o per non dispiacere a parenti<br />
et amici, più volte è passato nel magnifico conseglio et per decreto del quale si<br />
è ordinato che se riformi il dar delle doti et il troppo sontuoso vestire et per<br />
difetto de magistrati che sono per li tempi che non se deputano cittadini o per<br />
non sollecitar quelli che vi sono deputati si manca di effettuare tanto lodevole<br />
opra che fra non molto tempo se non ve se remedia <strong>la</strong> città nostra se ne avedrà<br />
con suo grandissimo danno et derisione de nostri vicini che se bene hanno forsi<br />
et senza forsi meglio il modo di noi vivono et si governano molto più modestamente<br />
che non facciamo noi, sarebbe tornato molto meglio che si se fusse remediato<br />
prima, nondimeno meglio tarde che non mai et poco concluderà il mio<br />
parere che il cancelliero si trova l’ultima poliza che passò, non è molto tempo,<br />
sopra ciò et che si eseguisca.<br />
Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 9 contrari.<br />
183. 1581, aprile 10<br />
Riformanze<br />
Proposta sull’ornato<br />
Il consigliere Viviano Cirocchi propone per il ben publico che li magnifici<br />
signori et Nove facciano quattro cittadini li quali provedano con tutta l’autorità<br />
del magnifico consiglio circa il vestire delle donne.
Foligno<br />
184. 1583, luglio 28<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
529<br />
Il consigliere Cipriano Iacobilli così interviene: Magnifici signori conseglieri<br />
che state a veder poverini non vedete che <strong>la</strong> nostra città va in rovina et<br />
niuno cerca de remediarce, dove sono li vostri santi governi et belle legi et<br />
statuti che certo tutta questa valle era specchio et norma, questo n’è causa<br />
l’interesse proprio, vi gabba Peruscia, Ancona et Spoleti, ci hanno provisto et<br />
voi non ce volete remediare; questo sono per le gran dote et sontuoso vestire<br />
delle donne che puzza sino al cielo, non ve accorgete che ogni cosa si porta<br />
una so<strong>la</strong> figlio<strong>la</strong> che si mariti, quelli che han da pigliar moglie vorriano un<br />
regno et poi una figlio<strong>la</strong> che ne nasca se ne porta <strong>la</strong> dote et anco tutto<br />
quello di più che haviamo et ne son malcontenti poi et non basta questo,<br />
però voglio pregarvi che ve spogliate dell’interesse proprio, dico a quelli che<br />
hanno da pigliare moglie per ordine et decreto di questo magnifico conseglio<br />
ci voglia ponere una svolta a tutto, acciò una volta siate liberati. Però voglio<br />
che li magnifici signori et Nove facciano tre cettadini che lo voglian fare<br />
senza respetto a lor moderar le dote et il vestire con farsi inspedir brevi<br />
papali et far quel<strong>la</strong> provision necessaria et le do quel<strong>la</strong> autorità che fusse il<br />
magnifico conseglio et voglio che quelli cettadini che faranno piglino informatione<br />
da Peruscia, Ancona et Spoleti et così si habino a governare et poi<br />
si legano nel magnifico conseglio.<br />
Proposta approvata con 7 voti contrari.<br />
185. 1583, novembre 7<br />
Riformanze<br />
Super moderatione dotium<br />
Il consigliere Bartolomeo de Honofriis propone pro bono publico quod magnifici<br />
domini prefecti super moderatione dotium quatenus adsint curent observantiam<br />
ordinis super id habiti a nostris superioribus tam penes reverendissimum<br />
dominum episcopum quam eius vicarium et ordinem ipsum legendum fore in<br />
primo concilio. Addente magnifico domino Ioanne Baptista Elmo quod magnifici<br />
domini priores et Novemviri eligant 2 cives quatenus non sint electi, qui amovere<br />
habeant omnes difficultates super dicto negotio per viam Urbis et quo eis<br />
videbitur, curentque observari debeat ordo adventus super id et que dos sit et<br />
esse debeat 300 florenorum et non ultra.<br />
Proposta approvata con 3 voti contrari.
530 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
186. 1584, gennaio 11<br />
Riformanze<br />
Dotis moderationis provisio<br />
Il consigliere Giovanni Battista Elmi propone che pro bono publico cives electi<br />
sumant copiam provisionis facte per communitatem Spoleti super moderatione<br />
dotium et legatur in primo concilio et quatenus non adsint cives eligantur pro<br />
magnificis dominis prioribus et 9.<br />
Proposta approvata con un solo voto contrario.<br />
187. 1584, aprile 14<br />
Riformanze<br />
Disposizioni sull’ornato<br />
I priori e i Nove eleggono dominum Ioacchinum Morsellum, dominum Iosephum<br />
Cialdellum, dominum Ludovicum de Gregoriis, dominum Pannuntium Pognium,<br />
ad reformandum immoderatum vestitum tam hominum quam mulierum.<br />
188. 1584, aprile 16<br />
Riformanze<br />
Provisio super immoderatum vestitum<br />
Il consigliere Giovanni Battista Gerardi così interviene: Non credo che sotto il<br />
cielo si trovasse il più indomito animale di quel che saria l’huomo senza <strong>la</strong> legge<br />
et però lo onipotente Dio conoscendo il bisogno a guisa di freno l’ha posta nel<br />
mondo per salute del’humana generatione et si vede per esperienza nelle donne<br />
e giovani di Fuligno senza legge di vestire, et esser trascorsi in tanto disordine<br />
che saria troppo (il vestire che si fa in Foligno) al tempo del<strong>la</strong> monarchia di<br />
Romani; non bastandogli qualsivoglia sorte di drappo che tutto il vanno coprenno<br />
de oro et le donne, massime, portan <strong>la</strong> testa tanto adorna di oro et gemme che<br />
tutte paiono reggine et anco molti giovani <strong>la</strong> spacciano di signori di castelli et se<br />
alli primi nostri parenti li fu dato il vestire per penitenza del peccato, essendo<br />
dunque penitenza il vestire, non accade usarlo con tanta pompa che di penitenza<br />
sia diverito in gloria, donde risulta offesa al grande Iddio, scandolo al prossimo,<br />
roina, non solo grave danno alle proprie case et si bene per li tempi passati il<br />
magnifico conseglio ha fatti diversi ordini per obviare a tale inconveniente che<br />
furno poi male osservati, il tutto credo sia proceduto da volere distinguere i
Foligno<br />
531<br />
gradi, et, si bene è cosa conveniente, ogniuno habbia a vestire secondo il grado<br />
suo pure s’è visto per esperienza non piacere tal distintione, et perché non è<br />
male senza remedio a questo ancora si può trovar modo da osservarlo. Et però<br />
son di parere che il magnifico conseglio deputi quattro cittadini a riformare lo<br />
immoderato vestire, si per gli uomini como anche per le donne in quel migliore<br />
e più honesto modo che parrà a dicti cittadini deputati et perché è cosa chiara<br />
che ogniuno imita chi regge <strong>la</strong> riforma non se intenda se non per gli huomini et<br />
donne del ordine del conseglio et non è verisimile che moderandoci nuialtri non<br />
faccia il medesimo, però che <strong>la</strong> riforma o moderanza non sarà negata a nesuno<br />
et per l’osservanza di ciò non mancarà modo a dicti magnifici deputati, che<br />
molte altre città anno ciò fatto, et spetialmente <strong>la</strong> città di Spoleto et Agubbio<br />
ove si osserva invio<strong>la</strong>bilmente et cusì facendo ne risultarà principalmente honore<br />
a Dio, lode dal mondo, utile inestimabile alle case et atteso che monsignore<br />
reverendissimo governatore di Perugia ha per il breve ottenuto facultà sufficiente<br />
non accaderà talvolta perciò mandare a Roma né farci altra spesa potendosi per<br />
mezzo di signorie reverendissime spedire quanto farà bisogno et perché so quanto<br />
siate amatori del ben publico, del honestà et ze<strong>la</strong>nte del honore de Dio, non<br />
starò a perder tempo in pregar vostre signorie a passarmi, però con questo fine<br />
li prego da nostro Signore ogni felicità.<br />
Proposta approvata con solo un voto contrario.<br />
189. 1585, febbraio 1<br />
Riformanze<br />
Super ornatu mulierum<br />
Il consigliere F<strong>la</strong>vio Floriani propone super provisione ornatus mulierum magnifici<br />
domini priores curent videri facere capitu<strong>la</strong> lecta prefectis ad statuta vel<br />
aliis personis eis visis et postea mature perspectis iterum proponantur cum consiliis<br />
et votis datis ab illis qui ea viderunt.<br />
Proposta approvata con 63 voti favorevoli e 9 contrari.<br />
190. 1585, novembre 7<br />
Riformanze<br />
Proposte re<strong>la</strong>tive ai funerali<br />
Nel consiglio viene presentata tale proposta: quod cives ad reformam dotium<br />
etiam procurent quod in mortuoriis non possint fieri plusquam viginti torciarum<br />
nec affigi posint in futurum arma nullius generis ad catalettum nec alibi.
532 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
191. 1587, marzo 9<br />
Riformanze<br />
Disposizioni re<strong>la</strong>tive alle doti<br />
Magnifici signori, che aspettate signori consiglieri di veder forse l’esterminio<br />
del<strong>la</strong> nostra città, non vi basta il sentire ogni giorno il tal litiga con il socero o<br />
con el cognato perché non li può dar <strong>la</strong> dote promessagli, non vedete anco li<br />
molti danni che apporta il superbo vestire che ogni giorno cresce et li molti<br />
inconvenienti che ne seguono, non sentite voi come ho sentito e sento io che<br />
non sono molti giorni che ci è stato che offerto tremi<strong>la</strong> scudi di dote per una<br />
sua sorel<strong>la</strong> e se non remediate hora e non date sesto alle dote et al vestire<br />
quanno pensate posserlo fare, havete l’esempio de Romani avanti l’occhii che<br />
deve svegliare noialtri ad aprirli e considerare che se quelli con tanta comodità e<br />
facoltà hanno pigliato partito al caso loro, molto più dovemo farlo noi che siamo<br />
in una valle di miserie. Però son di parere che li prefetti già altre volte fatti<br />
sopra questo debbano tra otto giorni haver accomodati li capitoli già altre volte<br />
fatti e legerli nel magnifico conseglio, quale voglio si facci apposta per li signori<br />
priori et approvati; sia cura di detti prefetti di mandarli a Roma e farli confirmare.<br />
Proposta approvata con 5 voti contrari.<br />
192. 1587, maggio 11<br />
Riformanze<br />
Proposta sul<strong>la</strong> dote delle monache<br />
Nel consiglio si presenta expositionem prefectorum ad dotem monialium quorum<br />
magnificus dominus Ioannes Baptista Helmus petere quantum sit instare<br />
penes sanctum dominum nostrum pro dote monialium.<br />
193. 1587, giugno 15<br />
Riformanze<br />
Proposte suntuarie<br />
Il consigliere F<strong>la</strong>vio Floriani propone super expositione magnificorum prefectorum<br />
ad dotium moderationem et ornatum quod magnifici prefecti reforment capitu<strong>la</strong><br />
ut eis videbitur et quod provideretur pro nunc ad ornatum vestitum.
Foligno<br />
533<br />
Il consigliere Giovanni Battista Elmi propone super expositione prefectorum<br />
ad mod erationem dotium quod dotes in futurum sint et esse debeant scutorum<br />
mille et ducentorum, circa ornatum vestitum remisit magnificis prefectis omnem<br />
provisionem.<br />
194. 1587, settembre 9<br />
Riformanze<br />
Dotium provisio<br />
Magnifici signori, <strong>la</strong> risolutione presa in questo magnifico conseglio sopra <strong>la</strong><br />
riforma delle doti et del vestire fu bona et santa via, ma è bastato farle acciò vi<br />
nascisse contrario effetto poiché da quel tempo in qua hanno fatto un augumento<br />
così notabile come tutti sapete, li cittadini sopra di ciò si scusavano che non<br />
poteano farci cosa alcuna perché il conseglio non risolvea, hora che si è presa<br />
resolutione tutti stanno a vedere mercè che non hanno figlie da maritare che<br />
fusse modo il contrario; et perché son sicuro che questa santa opra non verrà ad<br />
effetto finchè non haverà finito di mettere ognuno in debito et in necessità remanendoci<br />
poi li casi che non habino molto magiur debito che capitale per<br />
questa causa però son de parere che se debba nel presente conseglio intender<br />
quello che li prefetti hanno fatto sopra ciò et non havendoci fatto cosa alcuna,<br />
come credo, voglio che li magnifici signori et 9 faccino nuova elettione che al<strong>la</strong><br />
seconda dove vanno elegere persone a chi prema questo fatto.<br />
Proposta approvata con 12 voti contrari.<br />
195. 1588, gennaio 7<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Il consigliere Pier Guerrino Gerardi propone che pro bono publico dos mulierum<br />
comitatus sit et esse debeat 200 scutorum.<br />
Il consigliere Viviano Cirocchi propone che deputentur per 3 cives per dominos<br />
priores et 9 qui curam habeant super ornatu et dotis mulierum.<br />
Il consigliere Pierguerrino Gerardi propone pro bono publico dos mulierum<br />
comitatus sit et esse debeat ducentorum scutorum videlicet non ascendat ultra<br />
summam ducentorum scutorum et magnifici prefecti super ornatu et moderatione<br />
dotium tam super hoc quam super aliis eis commissis curent expeditionem<br />
quam primum cum auctoritate magnifici concilii.<br />
Proposta approvata con 9 voti contrari.
534 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
196. 1588, agosto 18<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
Nel consiglio viene presentata expositionem prefectorum ad dotes et ornamentum<br />
mulierum quorum dominus Pannuntius Pogius an p<strong>la</strong>ceat magnifico consilio<br />
recipere breve absque excommunicationem vel non et provideatur de pecunia<br />
pro obtinendo.<br />
Il consigliere Pietro Cellini propone super expositione prefectorum dotes et<br />
ornamenta acceptetur breve et cum excommunicatione et sine et possint extrahere<br />
pecuniam undecunque excepto libra et censibus.<br />
Proposta approvata con 16 voti contrari.<br />
197. 1589, marzo 10<br />
Breve apostolico<br />
Breve di Sisto V sopra l’ornato e doti delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />
Sixtus papa V. Ad perpetuam rei memoriam. Gaudemus in Domino audientes<br />
abusus, qui in civitatibus nostris circa intolerabilem constitutionem dotium et<br />
immoderatum luxum mulierum in vestitu et ornatu suo his temporibus irrepserunt,<br />
per parcos et continentes spectataeque modestiae ac timoratae conscientiae<br />
viros tolli penitus et aboleri, id quod nuper in civitate nostra Fulginatense provisum<br />
fuisse audivimus.<br />
Priores namque et consilium Centum virorum dictae civitatis provide considerantes<br />
has dotes et luxus mulierum multa incommoda ac totalem multarum<br />
familiarum perniciem secum adferre statuerunt et ordinarunt quod pro mulieribus<br />
dictae civitatis sive eam incolentibus in saeculo nupturis, nemo unquam cuiusvis<br />
status, gradus aut praeeminentiae existens audeat seu praesumat constituere,<br />
promittere, solvere et recipere et mulier sit haeres, tam in pecunia numerata<br />
quam in auro, argento, gemmis, proventibus, vestibus et his similibus etiam mobilibus,<br />
ac semoventibus bonis, iuribus et actionibus dotem semel vel pluries<br />
excedentem summam, quantitatem et valorem mille et ducentorum scutorum,<br />
decem iuliis pro quolibet scuto computatis et pro mulieribus comitatus, dominii<br />
et districtus ipsius civitatis non plura quam ducenta scuta similia, dummodo civibus<br />
de ordine consilii aut prioratus nubant tunc et in talem casum possit dari<br />
usque ad dictam summam mille et ducentorum scutorum, nec liceat contrahentibus<br />
aut quibusvis aliis personis tertiis contravenire huic statuto et ordinationi<br />
ullo pacto aut consensu etiam iurato aut medio cuiusvis dispositionis inter vivos<br />
aut ultimae voluntatis vel praetextu e<strong>la</strong>eemosynae, doni, praestiti, pignoris, cessionis,<br />
liberationis, negotiationis, mercaturae, exercitii, artis, societatis, montis,
Foligno<br />
535<br />
census, banchi, offitii nec dando rem maioris pretii pro minore quam valet nec<br />
promittendo vel mori sine testamento, ut mulier succedat nec causa dotandi iterum<br />
aut pluries nec alio modo, titulo seu causa, expressa et non expressa, directa<br />
vel indirecta, publica, tacita aut occulta possit fieri fraus contra verba et mentem<br />
huius statuti et ordinationis ad effectum, ut vir aut mulier aut alii pro eis habeant<br />
plus dicta summa et omne id quod cum quavis machinatione fiat unde haec<br />
summa excedatur, tam nomine dotis quam supra dotem sit insimul cum iuramento<br />
nullum et invalidum ipso iure absque ul<strong>la</strong> dec<strong>la</strong>ratione et per praesumptionem<br />
iuris et de iure et quilibet contrafaciens, ut praefertur, in poenam quingentorum<br />
scutorum incidat, pro tertia de<strong>la</strong>tori, qui erit secretus et pro alia gubernatori et<br />
praetori dictae civitatis pro tempore existentibus videlicet illi qui praeveniet contra<br />
transgressores et alia partibus Camerae apostolicae applicandorum; et nihilominus<br />
soluta vel non soluta dicta poena omne id quod ultra dictam poenam a<br />
quavis persona excessum fuerit, ipso facto sit ut praefertur, applicatum.<br />
Praeterea qui constituit et dat seu promittit aliquo modo ultra dictam summam<br />
suo haeredi aut successori seu mulieri propter quam data fuisset aliquo<br />
tempore adveniente casu restitutionis nequeat petere id quod plus fuerit et perdat<br />
omnem actionem in et ad hoc sibi competentem et hoc plus ipso iure applicetur<br />
ut supra; ad haec quicunque contravenerit in quocunque modo, ut praefertur,<br />
adveniente casu restitutionis, perdat omnino maritus aut suus haeres vel successor<br />
omnem quartam partem ordinationum et statutorum dictae civitatis et<br />
quodvis aliud quod posset habere aut praetendere ab uxore, pro qualibet dispositione<br />
inter vivos aut causa ultimae voluntatis ita ut omnis actio et titulus nullus<br />
sit quem posset habere aut praetendere in bonis aut haereditate uxoris et quod<br />
omnes similes contractus aut privatae scripturae desuper faciendae sint non solum<br />
quoad quantitatem excessam sed quoad omnia ipso iure nulli et invalidi et<br />
vigore eorum nul<strong>la</strong> executio fieri possit; necnon prohibuerunt omnibus et singulis<br />
notariis ne audeant seu praesumant rogare se de aliquo instrumento quod sit<br />
contra dictam prohibitionem nec facere scripturam incertam ac se referentem<br />
apocae privatae aut alteri scripturae aut hominis arbitrio sub poena falsi et ducentorum<br />
scutorum pro quolibet, qui contrafaciet, ut praefertur, applicandorum<br />
et huiusmodi contractus sint nulli et invalidi ipso iure et nullius fidei ipsique<br />
notarii intelligantur nihilominus privati in perpetuum suis officiis et etiam notariatibus;<br />
insuper quod nul<strong>la</strong> persona tanquam media possit intervenire aut alias<br />
praesumat facere apocam privatam aut esse testis in contractu aut apoca quae sit<br />
contra dictam prohibitionem sub poena ducentorum scutorum incurrenda et applicandorum,<br />
ut praefertur, et facti sint similiter nulli et invalidi; praeterea quod<br />
similes contractus licet non sint contra praemissa fieri nequeant nisi a notariis<br />
matricu<strong>la</strong>tis in collegio Fulginatense qui sint obligati infra terminum decem dierum<br />
postquam fecerint dare in notam prioribus pro tempore existentibus diem,<br />
annum et nomina contrahentium summam, quantitatem et pacta instrumenti aut<br />
apocae et ipsi priores teneantur notificare in primo consilio publico quod fiet<br />
post dictam notificationem sub poena ducentorum scutorum per quemlibet notarium<br />
et priorem incurrenda et, ut praefertur, applicanda, quod si notarius exter-
536 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nus aut non matricu<strong>la</strong>tus fecerit, ut praefertur, contractus huiusmodi nullus existat,<br />
ut supra, et habeatur pro infecto nec detur fides testibus cuiusvis gradus,<br />
dignitatis aut numeri existentibus et ut fraus fieri non possit in dando aut constituendo<br />
dotes antequam mulier nubat et postea allegando quod cum fructibus<br />
dos crevit dec<strong>la</strong>rarunt, quod dos debeat aestimari et valutari in tempore consummati<br />
matrimonii quodque omnis promissio, conventio et dotatio excedens id quod<br />
dictum est facta cum conditione et in eventum quod praemissa revocarentur aut<br />
eis derogaretur aut posset obtineri derogatio a superioribus aut non observarentur<br />
nul<strong>la</strong> sit et facta in fraudem presentis ordinationis ac pro arredo, capsis,<br />
cunis et suis finimentis mulierum dictae civitatis sit valoris duntaxat centum scutorum<br />
similium mulierum vero comitatus, dominii et districtus viginti scutorum<br />
huiusmodi.<br />
Ad hoc quod mulieres non possint gerere ullius generis vestes, zimaras aut<br />
sottanas nec fariolos aut capottas te<strong>la</strong>e aureae aut argenteae, verae vel falsae<br />
aut simplicis vel mixtae nec possint uno et eodem tempore portare plusquam<br />
unam vestem aut zimarram vel sottanam sericeam et in eis et etiam in <strong>la</strong>neis<br />
aut alterius generis vel misturae non possit fieri ornatus aliquis nisi in busto<br />
et manicis et parte extrema et ante et ornatus, qui permittitur, non excedat<br />
summam quinque scutorum similium ad summum ipseque ornatus etiam si<br />
non excedat hanc summam fieri non possit ex auro vel argento vero seu ficto<br />
nec simplici aut mixto nec ex aliquibus <strong>la</strong>pillis preciosis aut aliis gemmis veris<br />
seu fictis licet sint vilissimi pretii nec de racamo seu smalto et quia longior<br />
vestis in talis quandam videtur afferre gravitatem mulieribus permiserunt ut<br />
mulieres possint uti vestis longioribus circa talos, dummodo non excedant ad<br />
summum duos palmos manus ac quod in capite non possint portare ornatus<br />
cuiusvis generis excedentes summam XV 33 scutorum nec possint habere in digitis<br />
plusquam duos anulos nec excedant summam vigintiquinque scutorum<br />
nec manilia in brachiis nisi sint aurea et non excedant quindecim scuta nec<br />
possint gerere in collo aut circum humeros, coronas aut cathenas aut alia ornamenta<br />
quae in totum excedant vigintiquinque scuta nec cingu<strong>la</strong> cuiusvis generis<br />
in quibus sit aurum vel argentum nec margaritas, gemmas aut <strong>la</strong>pides<br />
pretiosas veras aut falsas nec coronas odoratas; quod vestes ex drappo non<br />
possint fieri nisi ex drappis textis in dicta civitate et quia damnosum esset si<br />
non possent geri vestes iam factae ex drappo externo quod huiusmodi vestes<br />
possint geri usque dum fuerint <strong>la</strong>cerae sed cum moderatione praedicta quodque<br />
omnes et singu<strong>la</strong>e mulieres in publicatione horum statutorum et ordinationum<br />
huiusmodi vestes habentes debeant infra quindecim dies post dictam<br />
publicationem comportari facere ad priores aut alios ad id deputatos quae a<br />
cancel<strong>la</strong>rio dictae civitatis describi debeant et bol<strong>la</strong>ri et si quae consignari<br />
facere neglexerit dicto tempore non admittatur amplius ad assignationem et<br />
descriptionem et si portaverit incurret poenam infrascriptam; ac quod mulie-<br />
33 nel testo XV con segno di abbreviazione, forse per XXV?
Foligno<br />
537<br />
res quae huic reformationi contravenerint ultra amissionem rerum in quibus<br />
contravenerint incident in poenam centum scutorum pro qualibet vice pro una<br />
de<strong>la</strong>tori qui tenebitur secretus et alia dictae Camerae ac reliqua partibus gubernatori<br />
et praetori, videlicet illi qui praeveniet in procedendo contra transgressores<br />
applicandorum et executio contra nuptas contravenientes fieri poterit<br />
etiam contra earum viros et pro praemissorum maiori observatione praeceperunt<br />
quibusvis sartoribus et quibusvis aliis artistis ut post presentium publicationem<br />
nullus audeat <strong>la</strong>borare contra praemissa sub poena trium tractuum<br />
cordae et vigintiquinque scutorum qualibet vice qua contraventum fuerit, ut<br />
praefertur, applicanda.<br />
Necnon donum quod fit a compatribus aut commatribus pueris dum baptizantur<br />
aut sudariolum et quidve aliud quod commatres compatribus aut aliae<br />
quaevis personae dictorum puerorum consanguineae vel attinentes seu non<br />
consanguineae vel attinentes donarit non excedat quinque iulios et semel duntaxat<br />
id fieri possit, videlicet tempore baptismi et donum quod fieri solet<br />
tempore nativitatis domini nostri Iesu Christi et aliis anni temporibus inter<br />
compatres et commatres non excedat duo scuta id fiat duntaxat in anno et<br />
una vice.<br />
Ac quod priores pro tempore existentes aut alii deputandi quando in principio<br />
eorum magistratus iurant coram gubernatore iurent specialiter de faciendo<br />
observari omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> praedicta et illo instanti debeant similiter<br />
instare coram ipso gubernatore ut il<strong>la</strong> observari faciat et habita per eos<br />
notitia quod quoquo modo fuerit contraventum debeant certiores facere de<br />
hoc gubernatorem et praetorem et continuo instare ut procedatur contra transgressores<br />
et cuilibet ex praemissis teneantur priores sub poena privationis eorum<br />
magistratus et quinquaginta scutorum pro quolibet et qualibet vice ut praefertur<br />
applicanda; postremo quod omnis derogatio praesentium capitulorum et<br />
reformationis obtenta ad instantiam cuiusvis personae ac cuiusvis conditionis et<br />
praeeminentiae pro qualibet causa necessaria et urgentissima a quovis superiore<br />
etiam motu proprio a nobis seu pro tempore existente romano pontifice sit<br />
nul<strong>la</strong> et invalida nisi prius bis fuerit legitime citata communitas dictae civitatis<br />
cum cedu<strong>la</strong> in scriptis et in huiusmodi casum priores pro tempore existentes<br />
aut alii deputati debeant congregari facere consilium et id totum notificari sub<br />
poena praefata, ut praefertur, applicanda quodque contra omnes et singulos<br />
transgressores in omnibus et singulis possit procedi ex offitio et per inquisitionem;<br />
quocirca cupientes praemissa omnia et singu<strong>la</strong> invio<strong>la</strong>biliter observari motu<br />
proprio non ad dilectorum filiorum communitatis et hominum dictae civitatis<br />
aut aliorum pro eis nobis desuper ob<strong>la</strong>tae petitionis instantiam sed ex certa<br />
nostra scientia ac de apostolicae potestatis plenitudine omnia et singu<strong>la</strong> statuta,<br />
ordinationes, prohibitiones et decreta praedicta prout si vulgari idiomate quo<br />
conscripta fuerunt exprimerentur et donotarentur <strong>la</strong>udamus perpetuo, approbamus<br />
et confirmamus omnesque et singulos tam iuris quam facti et solemnitatum<br />
etiam verbalium forsan omissarum defectus si qui intervenerint in eisdem<br />
supplemus et pro abundantiori caute<strong>la</strong> maiorique ipsorum statutorum, praecep-
538 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
torum et decretorum aliorumque praemissorum efficacia et observatione etiam<br />
nos per eadem verba, statuta, ordinationes, praecepta et decreta de novo facimus,<br />
statuimus, ordinamus, praecipimus et decernimus atque invio<strong>la</strong>biliter et<br />
perpetuo observari et executioni per illos ad quos spectat inconcusse demandari<br />
volumus et iubemus.<br />
Decernentes quod his statutis, ordinationibus, praeceptis et decretis per nos<br />
et successores nostros romanos pontifices nunquam sufficienter derogatum censeatur<br />
nisi ultra duas citationes eidem communitati faciendas, ut praefertur, in<br />
publica signatura proposita supplicatione cum praesentium insertione derogatio<br />
fuerit concessa quodque per quoscunque iudices et commissarios quavis auctoritate<br />
fungentes etiam causarum pa<strong>la</strong>tii apostolici auditores ac Sanctae Romanae<br />
Ecclesiae cardinales, sub<strong>la</strong>ta eis, et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et<br />
interpretandi facultate et auctoritate ubique iudicari et diffiniri debere necnon<br />
irritum et inane quicquid secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter<br />
vel ignoranter contigerit attentari. Non obstantibus quibusvis constitutionibus<br />
et ordinationibus apostolicis ac dictae civitatis iuramento confirmatione<br />
apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus, privilegiis<br />
quoque indultis et literis apostolicis in contrarium quomodolibet concessis,<br />
approbatis et innovatis. Quibus omnibus eorum tenores presentibus pro expressis<br />
habentes illis alias in suo robore permansuris ac vice duntaxat specialiter<br />
et expresse derogamus coeterisque contrariis quibuscunque. Datum Romae<br />
apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris die X martii MDLXXXIX, pontificatus<br />
nostri anno quarto.<br />
198. 1589, aprile 24<br />
Riformanze<br />
Super expositione civium ad reformandum dotium<br />
M. Vestrius Barbianus<br />
c. 63v I<br />
Super expositione civium ad reformandum dotium et ornatus ob breve obtentum.<br />
c. 65r I<br />
Super expositione civium ad reformandum dotium.<br />
Che al primo consiglio si legino li capitoli e poi si osservino.<br />
c. 66r I<br />
Super expositione civium ad reformandum dotium.<br />
Che si mandino ad executione li detti capitoli.
Foligno<br />
199. 1589, maggio 12<br />
Riformanze<br />
Hee sunt infrascripte apoce obtente<br />
539<br />
(...) Molto magnifici signori consiglieri, nelli capitoli del<strong>la</strong> reforma delle<br />
dote et del vestire delle donne, ci n’è uno tra gli altri che vuole che li<br />
magistrati che saranno per li tempi quando nel principio del loro officio<br />
vanno dal signor governatore a giurare giurino particu<strong>la</strong>rmente di far osservare<br />
<strong>la</strong> detta riforma; et perche quando il presente priorato ando a giurare <strong>la</strong><br />
riforma non era publicata, esso priorato si scusava dicendo di non esser tenuto<br />
al detto capitolo poi che non han giurato sopra questo particu<strong>la</strong>re et<br />
cosi <strong>la</strong> cosa cominciara a pigliar ma<strong>la</strong> piega non ci essendo che in questo<br />
principio procuri di far<strong>la</strong> osservare et se nel principio non si osserva, il negotio<br />
passera male, onde son di parere che il giorno sequente a questo consiglio<br />
del<strong>la</strong> pubblica, il priorato se ne vada al signor governatore portino li<br />
capitoli del<strong>la</strong> riforma et giurino conforme al tenore d’essi passativi, se desiderate<br />
<strong>la</strong> conservatione delle fameglie di questa città; et voglio che nel primo<br />
consiglio che si fara doppo questo li signori priori riferiscano se haranno<br />
fatto quanto si contiene in questa poliza; fuit obtentum 8 contrarios non<br />
obstante.<br />
200. 1589, maggio 12<br />
Riformanze<br />
Super apoca moderationis dotium<br />
c. 106v<br />
Super apoca moderationis dotium: se remetta a quelli magnifici prefetti questo<br />
negotio, che vedano quel che puo pretendere chi si pretende ricorso fin qui<br />
et lo riferiscano in questo consiglio, acciò si possa vedere si ci è commesso<br />
errore.<br />
c. 107v<br />
Super apoca reforme dotium: che si stia in decretis se l’vogliono osservare.<br />
c. 108r<br />
Super apoca moderationis dotium: che si intenda et si referisca nel consiglio<br />
et per l’avenire si facciano osservare et che l’illustrissimo Numero sia executore<br />
et che facciano stampare li detti capitoli.
540 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
201. 1589, maggio 12<br />
Riformanze<br />
Apoca moderatione dotium et vestitus<br />
Quando li Spoletini ottennero <strong>la</strong> moderatione delle dote e del vestir se intese<br />
che il primo ch’hebbe ardire di pensare contravenire hebbe fatiga assalvarsi <strong>la</strong> vita,<br />
nè dopoi persona ha mai più pensato di guastare detto ordine. Voltate carta, voi<br />
havete spesi molti danari per ottenere <strong>la</strong> vostra reforma, e nel primo giorno si nelle<br />
dote, come nel vestire gli è stato dato su l’elmetto e quel ch’è peggio non ci è<br />
huomo ch’abbia ardire di par<strong>la</strong>re; e domenicha passata ci fu che passo per mezzo<br />
di piazza addobata con veste con oro e giogie di non poco valore. Però ho voluto<br />
con questa dimandarli una delle due gratie, cioè o che mi accomedino delli capitoli<br />
fatti sopra a ciò, che me ne serviria a qualche cosa, o vero facciano sopra a ciò<br />
ordine tale che per lo avenire siano osservati e chi ha contra venuto sia gastigato e<br />
perche si ne veda l’effetto son di parere che questa cura si dia a quelli magnifici<br />
cittadini che hanno ottenuta detta riforma, li quali presa l’informatione de trasgressori<br />
ne scrivano al signor fiscale a Roma; et essendone morto alcuno di detti cittadini<br />
mi contento che li magnifici signori priori et 9 elegino dell’altri in luogo loro,<br />
e se qualchuno havesse miglior partito mi contento che ve si possa segnare.<br />
Fuit obtentus, 16 contrariis non obstantibus.<br />
202. 1589, maggio 12<br />
Riformanze<br />
Lamentele contro <strong>la</strong> trasgressione dei nuovi capitoli sulle doti<br />
E che farite magnifici signori <strong>la</strong>ssarite passare <strong>la</strong> trasgressione fatta delle dote<br />
contro li capitoli fatti novamente. Benedetti siano in questo caso li Spolitini che sensa<br />
alcuno rispetto hanno atteso et attendono con tanto rigore contra quelli che hanno<br />
fatta prova di non obedire; svegliatevi et fate voi il medesmo che se <strong>la</strong>ssate passare <strong>la</strong><br />
prima si farà il medesmo al<strong>la</strong> sicunda et sarà causa che il tutto andarà a monte.<br />
203. 1590, gennaio 11<br />
Riformanze<br />
Provisio pro moderatione dotium monialium<br />
Non qui inceperit sed qui perseveraverit usque in finem salvus erit, scilicet,<br />
fu dato bon sesto alle dote, opera molto bona, così piaccia al signore Iddio che
Foligno<br />
541<br />
si preservi tanto bon ordine; hora è necessario provedere alle dote di quelle che<br />
si vogliono monacare, che è negotio di considerazione, poiché tra una cosa e<br />
l’altra arriva al settecento et ottocento fiorini, et pure nel pontificato di Gregorio<br />
si hebbe gratia che fussero trecento fiorini, che tale speditione fu fatta da monsignor<br />
Vincenzo Cirochi, buona memoria: però son di parere che li magnifici<br />
signori et magnifici Nove eleggano tre circuspetti cittadini, i quali piglino questo<br />
carico gagliardamente et vedano redurre questo negotio in qualche bona forma.<br />
Proposta approvata con solo un voto contrario.<br />
204. 1594, aprile 13<br />
Riformanze<br />
Super apoca in materia ornatus mulierum<br />
c. 185v<br />
Super apoca in materia ornatus mulierum, magnifici domini priores curent<br />
observari breve.<br />
c. 186r<br />
Super apoca in materia ornatus mulierum magnifici domini priores et 9 eligant<br />
duos cives qui cum omni auctoritate magnifici consilii curent revocationem<br />
dicti brevis.<br />
205. 1594, novembre 10<br />
Polizze<br />
Reductionis dotium monialium provisio<br />
Magnifici signori, il reggimento nostro è stato sempre lo splendore in questa<br />
provincia, perché havea l’occhio al<strong>la</strong> città, intendea l’occorrenze de suoi figli et<br />
provedea a loro bisogni. S’intende signori magnifici da quattro mesi in qua essere<br />
uscito fuori un decreto dell’illustrissima congregatione di Vescovi capo del<strong>la</strong><br />
quale è il signore cardinale Alessandrino che <strong>la</strong> dote di zitelle che vorranno<br />
monacarsi debba essere di ottocento fiorini di paoli che giontove l’altre spese vi<br />
bisognano passaranno di gran lunga il migliaro et con tutto ciò ognuno se ne sta<br />
a vedere né si considera che roina possi apportare tal ordine se harà luogo, mi<br />
ricordo già l’anno 78 del mese d’ottobre venne una lettera del cardinale Maffeo<br />
ove dicea magnifici signori havere fatta gratia al<strong>la</strong> città nostra che le dote delle<br />
zitelle voleano monacarsi fusse di 300 fiorini, che <strong>la</strong> copia autentica è nel<strong>la</strong> cassa<br />
di sei chiave et fu procurata da monsignore Vincenzo Cirochi bona memoria,
542 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
hora per provedere a questo fatto son di parere che li magnifici signori et 9<br />
faccino deputatione di doi cittadini, i quali subbito scrivano al’agente nostro, a<br />
cardinali, al papa bisognando, per redurre questa dote a una cosa giusta et ragionevole,<br />
mettendo in consideratione a quei signori illustrisimi et a nostro signore<br />
che ogni picco<strong>la</strong> dote si da qui da nostri alle suoe figliole, è grande per il<br />
sussidio continuo, anzi giornalmente ricevono le zitelle dalle case loro, quel che<br />
non aviene quando ricevono forastiere che collocate là dentro ogni doi anni una<br />
volta son viste dalli loro et hoggi è bene trattare questo partico<strong>la</strong>re che è monsignore<br />
vescovo in Roma il quale aiuta il negotio. Sete prudenti, passatimi se<br />
amate il vostro bene.<br />
Proposta approvata con 5 voti contrari.<br />
206. 1595, febbraio 10<br />
Riformanze<br />
Super apoca in materia pramatiche<br />
c. 21r<br />
Super apoca in materia pramatiche eligantur 3 cives ad scribendum Rome<br />
pro observatione dicti brevis ad hoc cum omni auctoritate magnifici consilii<br />
c. 22r<br />
Super apoca in materia pramatiche eligantur novi cives si non [...]bunt ad<br />
procurandam observationem dicti brevis.<br />
c. 23v<br />
Super apoca in materia pramatiche magnifici domini priores et magnifici consilii<br />
curent legi breve super ornatu mulierum in quo terminetur quid sit agendum.<br />
207. 1595, novembre 9<br />
Polizze<br />
Ordo in materia dotium monacandarum<br />
Illustrissimi signori il negotio di reddurre l’elemosina delle monacande al<br />
termine di prima che hoggi viene stabilito dal<strong>la</strong> congregatione in 400 scudi è di<br />
maggiore importanza che altri non pensa che quando faremo nostri conti a mille<br />
fiorini arriva il collocare una figlia nel monastero et quel che mi par più strano<br />
è che noi siamo di peggiore conditione del’altri luoghi convicini ove per minore<br />
somma le zitelle vengono recevute, di modo che <strong>la</strong> facciano male nel maritare,<br />
peggio <strong>la</strong> faremo nel monacare che dunque converrà a un povero padre che si
Foligno<br />
543<br />
trova delle figliole intorno non può arrivare a maritarle ha poco il modo di farle<br />
monache, ha da tenersele in casa con rischio di dare in qualche scoglio? Io so<br />
che quei signori prefetti hanno menate le mani et non credo saranno per mancare<br />
tutta volta di venire trattando per redurre in bona forma questo negotio. Però<br />
io son di parere per decreto di questo magnifico consiglio che li signori priori<br />
presenti et che saranno in avenire sotto carico delle conscientie loro debbano<br />
doi volte <strong>la</strong> settimana fare raunare in pa<strong>la</strong>zzo <strong>la</strong> prefettura sopra ciò fatta, dico il<br />
marteddì et sabbato et se ne mancasse uno possino li doi restanti se a caso non<br />
vene fusse se non uno, quello solo, et il Magistrato magnifico possi scrivere a<br />
nostro signore, a signore cardinale et fare ogni provesione che le parerà necessaria,<br />
frattanto pregamo il Signore ce <strong>la</strong> mandi bona.<br />
Proposta approvata con tre voti contrari.<br />
208. 1595, dicembre 8<br />
Polizze<br />
Ordo in materia monialium<br />
Magnifici signori consiglieri prudentissimi, il proverbio dice che il lupo ogni<br />
sorte diurne si magna quando si trova in necessità di fame ma <strong>la</strong> sua non mai,<br />
anzi intendo, che se uno d’essi viene da qualche altro animale assalito con urli<br />
et gemiti stridendo ho inteso che si sovengono.<br />
Se dunque un animale così fiero et indomito ha cura del sangue suo che<br />
deve fare un christiano in aiutare et sovenire l’altro et massime quando è del<br />
suo proprio sangue. Signori, i monasterii et le monache quanto habbino patito<br />
in questi anni passati et quanto anco patano in hora lo sapete benissimo et<br />
perciò vorrei cercare di levarli ogni sorte di spesa superflua et una delle più<br />
importanti che habbino è <strong>la</strong> spesa intollerabile che hanno in governare li frati<br />
facendoli sapere che passa 200 scudi l’anno cosa tanto dannosa a tutti li monasterii.<br />
Son dunque di parere e voglio che il magistrato presente supplichi monsignore<br />
vescovo nostro per parte di questo publico et per opra di carità li piaccia<br />
ordinare assieme con li detti signori priori che li monasterii di Foligno habbino<br />
et se le dia un confessore et anco un cappel<strong>la</strong>no acciò le dica <strong>la</strong> messa et che a<br />
ognuno d’essi li sia stabilito un sa<strong>la</strong>rio onesto per il loro servire et che nel resto<br />
non sia lecito né a essi né a altri mai per nesuna sorte d’occasione magnare in<br />
dicto convento né potere né per sé né per altri pigliare alcuna sorte di donaticci<br />
che le monache li facesserno o altri per esse, ma detta <strong>la</strong> messa tornarsene<br />
subbito al suo convento et così facci anco il confessore che così si levarà <strong>la</strong><br />
spesa intollerabile et si levaranno molte altre occasioni che possono nascere a<br />
danno di povere monache. Se monsignore vorrà fare quest’utile et sant’opra per<br />
questa città sua, anzi a benefitio di suoe pecorelle come spero certo Deo gratias,<br />
quando pur stesse ritroso et non li paresse voglio che li magnifici signori priori
544 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
referischino in consiglio et referito che haranno se le dia auctorità che messa <strong>la</strong><br />
polisa in bona forma di lettera se ne scriva alli signori procuratori di Roma da<br />
quali son securissimo che s’otterrà <strong>la</strong> gratia con l’aiuto d’Iddio benedetto, esendo<br />
<strong>la</strong> dimanda honestissima passateme in consiglio signori et novi che son chiaro<br />
essere messa in essecutione.<br />
Proposta approvata con 6 voti contrari.<br />
Super eadem materia.<br />
S’intende che molt’interessati nel partico<strong>la</strong>re delle monacande contribuirebbono<br />
voluntiero al<strong>la</strong> spesa di mandare uno o due a Roma. Però son di parere<br />
che quando sia vero sieno favoriti con littere publiche a spese però loro.<br />
Proposta approvata con 3 voti contrari.<br />
209. 1596, gennaio 2<br />
Riformanze<br />
Super apoca in materia vestitus et dotium<br />
c. 107r<br />
Apocam consultabilem concernentem provideri vestitibus et dotibus mulierum.<br />
c. 107v<br />
Super apoca in materia vestituum et dotium mulierum remisit omnem provisionem<br />
magnificis prefectis super breve obtento cum omni auctoritate magnifici<br />
consilii.<br />
c. 108r<br />
Super apoca in materia ornatus mulierum instetur apud sanctissimum sive<br />
apud reverendissimum episcopum pro obtinendo literas monitoriales, remittens<br />
hoc negotium in omnibus et pro omnia magnifico Numero cum omni auctoritate<br />
magnifici consilii.<br />
210. 1597, gennaio 9<br />
Polizze<br />
Super permaticha<br />
Magnifici domini et priores optimi, l’inosservanza di giuste e sante leggi et<br />
honesti statuti a pubblica utilità istituiti da sacri theologi nel<strong>la</strong> via santa di Dio è<br />
riposta fra gravissimi peccati, e guai a chi regge che non procura con ogni suo<br />
potere l’osservanza d’esse et trascurandoli sia degni di biasimo grande et di mag-
Foligno<br />
545<br />
gior castigo, condegno certo a tanto peccato. Dico a voi signori priori e signori<br />
consiglieri a cui è dato in mano da Dio <strong>la</strong> cura et reggimento di questa povera<br />
città, cui non valerà l’escusarsi d’haver provisto di buoni e santi ordini se per<br />
voi non si procura con ogni rigore che siano osservati.<br />
Ditemi per vostra fe’ <strong>la</strong> pergmatica con tanta diligenza fatiga e spesa insieme a<br />
pubblica utilità instituita et con tanta benignità, come dimanda honesta da signori<br />
priori a noi concessa, come da voi se ne procura l’osservanza d’essa? poveri voi<br />
che sete degni di grandissimo castigo <strong>la</strong>sciando correre ognuno che marita a manifesta<br />
rovina poiche voi che reggete <strong>la</strong> trascurate et noi per non poter far fare altro<br />
con grande nostro et danno et dolore insieme siamo costretti a precipitare che ben<br />
spesso non accostamo con cenzo e forzati con altri diciamo l’officio in compagnia<br />
d’onde poi nasce <strong>la</strong> rovina delle povere fameglie intiere come già molti esempii<br />
sono al presente. Io so che subbito mi si risponderà che il consiglio quando fece<br />
questa legge insieme anco provvide di prefettura che l’havessa a difendere et far<br />
osservare. Bene ma poiché si vidde <strong>la</strong> poca cura di quelli cittadini che hanno per<br />
trascuragine, per non imputarli di proprio interesse, <strong>la</strong>sciato correre per questa via<br />
negotio di tanta portata, perche non se li provedea di novi defensori?<br />
Horsù quia preterita magis reprehendi possunt quam corrigi: per questo poiché<br />
s’è dormito fin qui voglio con questa risvegliarvi et provedere io. Et però intendo<br />
nel presente consiglio che per decreto pubblico si facciano tre cittadini per gli<br />
magnifici signori et che siano fuor d’interesse et in questo caso senza rispetto ne<br />
riguardo di persona, a quali dà l’autorità quanta n’ha il medesimo consiglio et anco<br />
come l’ha il medesimo Numero di procurare per via di superiori <strong>la</strong> moderatione<br />
del vestire a cosa <strong>la</strong>udabile et honesta et se sarà possibile l’osservanza di detta<br />
pregmatica; ma forse per esser trascorsa tant’oltre haverà forsi del difficile per non<br />
dire impossibile et anco gli do autorità di provedere in ogni meglior modo per il<br />
passato et che <strong>la</strong> possano moderare et moderata farne capace il magnifico consiglio<br />
acciò sappia quantos’è fatto et dopo voglio che formato che sarà questo negotio et<br />
honestate li pubblici cittadini giurino sul’hostia [...] da qual giuramento non possano<br />
farsi mai assolvere, se non con licenza espressa del magnifico consiglio, che le<br />
faranno osservare et daranno quere<strong>la</strong> contro li trasgressori, senza rispetto alcuno et<br />
perseguitarli col braccio publico procurandone il castigo che merita un tanto delitto.<br />
Questa sì che è cosa d’importanza e da far resurgere questa povera città, se<br />
pure si farà a tempo. Obtentus, decem et septem contrariis non obstantibus.<br />
211. 1597, giugno 9<br />
Polizze<br />
Ordo occasione monialium<br />
Illustrissimi signori, mi piacque assai quel decreto che fu fatto le settimane<br />
passate, cioè che qualsivoglia negotio appartinenti alli monasterii di monache di
546 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
questa città sia rimesso al magnifico Numero, ma perché esso Numero secondo<br />
quel decreto non pare che possa totalmente fare a modo suo senza l’intervento<br />
delli prefetti alle doti delle monache che sono li signori Giovanbattista Elmi,<br />
Francesco Maria Orfini et Agabito Orselli. Io son di parere che detto magnifico<br />
Numero possa fare da se stesso tutto quello che gli parerà bene acciò che con<br />
auctorità di tutto il magnifico consiglio possa provedere a tutti li bisogni delle<br />
monache conforme al dicto decreto et con questa polisa intendo che li sia ampliata<br />
ogni auctorità quando ce ne sia bisogno.<br />
Proposta approvata con 5 voti contrari.<br />
212. 1598, marzo 6<br />
Polizze<br />
Lamentele sul vestire delle donne<br />
Molto magnifici signori, di questa città per dove s’andava si sentivano singo<strong>la</strong>rissime<br />
lodi per <strong>la</strong> bellezza d’essa adornata di bellissime strade, di quieto vivere<br />
et recto governo et mi ricordo che anni sono <strong>la</strong> felice memoria del signor duca<br />
Ottavio Farnese andando a spasso per detta città <strong>la</strong> <strong>la</strong>udava spesso (...) quello<br />
che hoggi non potrebbero dire (...) Del disordinatissimo vestire delle donne che<br />
si è comportato et si comporta non fa altro segno se non che a fatto siamo fuori<br />
di noi che così siamo chiamati da convicini (...).<br />
213. 1598, marzo 9<br />
Riformanze<br />
Che si evitino i lussi<br />
Pro bono publico petatur S. D. N. quod illi qui contraherunt matrimonii<br />
usque ad huc possint celebrare instrumenta dotium constituta non obstante pramaticam.<br />
Pro bono publico supplicetur S. D. N. che donne non possano portare veste<br />
con oro o oro sopra sete o panni di nessuna sorte.<br />
Item che non si possano portare velluti né sete dove ce sia intrigato oro o<br />
argento et per questo S. Beatitudine sia contenta inclinare a concederci una scomunica.<br />
Inoltre che le doti per l’avenire non eccedesse <strong>la</strong> somma di mille e ottocento<br />
scudi con casse e arredo.<br />
Inoltre che si rimandi <strong>la</strong> prorogatione del breve sopra frutti per quel tempo<br />
che parra a N. S.
Foligno<br />
547<br />
Item che li signori deputati alle monache cerchino redurre le doti delle<br />
monacande a un termine honesto et a questo effetto deputano tre cittadini<br />
quali faccino instrutione di quelle cose che li parranno necessarie di mandare a<br />
nostro signore.<br />
214. 1598, marzo 16<br />
Riformanze<br />
Risoluzioni sulle doti e sul vestire<br />
00 Che le monache si <strong>la</strong>scino nel loro proprio stato circa il monacare et dote<br />
pur che non accettino forestiere<br />
09 Si dimandi a N. S. che quelli che per sin hora hanno contratti parentadi<br />
possino celebrare l’istrumento non ostante <strong>la</strong> permaticha<br />
13 Che le donne non possano portare veste con oro o oro sopra sete o panni<br />
di nessuna sorte<br />
12 Che non si possano portare velluti né sete dove ce sia intrigato oro o argento<br />
et per questo S. Beatitudine sia contenta inclinare o concederci una scomunica<br />
12 Che le doti per l’avvenire non ecceda <strong>la</strong> somma di mille et ottocento scudi<br />
con casse e arredo<br />
[i numeri di fianco indicano i voti riportati]<br />
215. [1598-1599] 34<br />
Polizze<br />
Doti delle monache<br />
Beatissimo padre, nel<strong>la</strong> città di Foligno, devotissima et fedelissima sua<br />
serva et vassal<strong>la</strong>, ci sono undici monasterii di monache che ministradonsi in<br />
sé da 700 religiose in circa et uniti tutti insieme non hanno tanta intrata che<br />
possa supplire il governo di 200 d’esse. Per il passato si sono valse delle doti<br />
date alle zitelle che si sono monacate et con tal mezzo sonpo vissute senza<br />
molto bisogno et perché à presente gli si leva l’autorità di poterlo fare da<br />
34 Tale documento, senza data, si trova collocato tra un documento del 29 dicembre<br />
1598 e un altro del 19 febbraio 1599.
548 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
monsignor vescovo, volendo che le doti si mettano in stabili sono reducte in<br />
tanta miseria che moiono del<strong>la</strong> fame. Hanno hauto ricorsso al<strong>la</strong> detta loro<br />
città che volesse procurare in qualche maniera che loro potessero valersi di<br />
dette doti come hanno fatto sempre; pertanto si supplica humilmente vostra<br />
beatitudine si degni concedere che le dette monache possino servirsi di dette<br />
doti se non in tutto in qualche parte come ne diede intentione mentre fu<br />
qua di ritorno a Roma e quanto prima voglia ordinare a chi più le porrà<br />
espediente che lo possano fare acciò non moiano di necessità. Et perché<br />
detto monsignore vole che <strong>la</strong> dote delle zitelle che vogliano monacarse sia di<br />
trecento scudi d’argento, dote escessiva secondo le forze di questa città et<br />
difficilmente si trova alcuna che voglia dedicarsi al servizio d’Iddio, piacciali<br />
concedere che detta dote sia di 300 scudi di moneta currente in detta città,<br />
quale assieme con le religiose pregarà sempre il signore Dio per <strong>la</strong> sua felice<br />
et lunga vita.<br />
216. 1599, marzo 8<br />
Polizze<br />
Ordine sopra le zitelle<br />
Illustrissimi signori, il mondo è venuto in tanto abuso et massime nel<strong>la</strong><br />
nostra città, che ognuno presume, oltre le suoe forze et di qui adviene, che si<br />
prometta molto et poco si osserva per impotenza, onde adviene che tutto il<br />
giorno nascono discordie et liti tra parenti per causa de doti, quali sono fin<br />
hora andate tanto augumentando che i poveri padri di famiglia che hanno<br />
figliole da maritare sono redotti in mera disperatione, ha questo in tanti chi<br />
non ha auto modo di dare marito alle figliole ha cercato monacarle et ha<br />
potuto farlo per le doti convenienti che si davano, hoggi queste anco sono<br />
tanto alterate che alli poveri padri di famiglia è levato <strong>la</strong> strada di accomodare<br />
le loro figliole o nel’uno o nel’altro di sudetti modi con poco honore, anzi con<br />
vittuperio, secondo il giuditio dell’homini del mondo, che non riguardano all’impotenza<br />
altrui et perché sempre fu bene di remediare anco a quel che il<br />
mondo giudica inconveniente sebene non è per se stesso, et perché intendo<br />
che ci sarebbe un modo che i poveri padri di famiglia impotenti a maritare et<br />
monacare le loro figliole potrebbono ritenerle in casa con dovere utile et sodisfatione<br />
come adviene in molti luoghi d’Italia. Pertanto son di parere che i<br />
magnifici signori et 9 facciano elettione di tre cittadini li quali parlino con<br />
Giovanbattista Vitelli del<strong>la</strong> compagnia del Giesù che gli darà detto modo et<br />
tutte quell’informationi che bisognano et referiscano nel seguente consiglio, acciò<br />
si possa risolvere quanto sarà necessario.<br />
Proposta approvata con nove voti contrari.
Foligno<br />
217. 1599, luglio 12<br />
Breve apostolico<br />
Breve di Clemente ottavo sopra <strong>la</strong> moderazione delle doti nel<strong>la</strong> città di<br />
Foligno<br />
549<br />
Clemens papa VIII s . Ad perpetuam rei memoriam. Pastorale munus nobis<br />
licet immeritis desuper iniunctum debite exercere credimus. Cum nobis et Romanae<br />
Ecclesiae subiectarum probate fidelitatis cumunitatum petitiones ad exauditionis<br />
gratiam admittimus. Sane sicut nobis nuper exponi fecerunt dilecti filii<br />
comunitas et homines civitatis nostrae Fulginatensis cum alias tunc existentes<br />
priores et consilium Centum virorum civitatis praedictae certis tunc expraessis<br />
causis adducti statuissent et ordinavissent quod ex tunc deinceps pro mulieribus<br />
dictae civitatis sive eam incolentibus in seculo mupturis nemo cuiusvis status,<br />
gradus aut praeeminentie existens auderet vel praesumeret constituere, promittere,<br />
solvere et recipere licet mulier esset haeres tam in pecunia numerata quam in<br />
auro et argento, gemmis, proventibus, vestibus et his similibus ac se moventibus<br />
bonis, iuribus et actionibus, dotem semel vel pluries excedentem summam, quantitatem<br />
et valorem mille et ducentorum scutorum decem iuliis pro quolibet scuto<br />
computatis et pro mulieribus commitatus, dominii et districtus ipsius civitatis<br />
non plura quam scuta ducenta similia; dum vero civibus de ordine consilii ac<br />
prioratus nuberent, tunc et in talem casum possit dari usque ad dictam summam<br />
mille et ducentorum scutorum; nec liceret contrahentibus aut quibusvis aliis personis<br />
tertiis contravenire huic statuto et ordinationi ullo pacto aut consensu etiam<br />
iuramento aut medio cuiusvis dispositionis inter vivos aut ultime voluntatis vel<br />
praetextu eleemosine, doni, praestiti, pignoris, cessionis, liberationis, mercature,<br />
exercitii, artis, societatis, montis, census, banchi, officii nec dando rem maioris<br />
praetii pro minori quam valet nec promittendo vel mori sine testamento ut mulier<br />
succedat nec causa dotandi iterum aut pluries nec alio modo, titulo seu<br />
causa expraessa et non expraessa, directa vel indirecta, publica, tacita aut occulta<br />
posset fieri fraus contra verba et mentem huius statuti et ordinationis ad effectum<br />
ut vir aut mulier aut alii pro eis haberent plus dicta summa et omne id<br />
quod cum quavis machinatione fieret unde haec summa excederetur tam nomine<br />
dotis quam supra dotem esset insimul cum iuramento nullum et invalidum ipso<br />
iure absque ul<strong>la</strong> dec<strong>la</strong>ratione et per praesumptionem iuris et de iure et quilibet<br />
contrafaciens ut predicatur in penam quingentorum scutorum incideret pro tertia<br />
de<strong>la</strong>tori qui esset secretus et pro alia gubernatori et praetori dictae civitatis pro<br />
tempore existentibus videlicet: illi qui praeveniret contra transgresores et alia<br />
partibus Camerae apostolicae applicandorum et nihilominus soluta vel non soluta<br />
dicta poena omne id quod ultra dictam poenam a quavis persona excessum foret<br />
ipso facto esset, ut predicatur, applicatum.<br />
Praeterea qui constitueret, cederet seu promitteret aliquo modo ultra dictam<br />
summam suo haeredi aut successori seu mulieri propter quam data fuisset aliquo
550 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tempore adveniente casu restitutionis nequiret praeter id quod plus esset et per<br />
omnem actionem in et ad hoc sibi competentem et hoc plus ipso iure applicaretur<br />
ut supra; ad hoc quicunque contraveniret in quocunque modo, ut predicatur,<br />
adveniente casu restitutionis, perderet omnino maritus aut suus haeres vel successor<br />
omnem quartam partem ordinationis et statutorum dictae civitatis et quodvis<br />
aliud quod posset habere aut praetendere ab uxore pro qualibet dispositione<br />
inter vivos aut causa ultime voluntatis ita ut omnis actio et titulus nullus esset<br />
quem posset habere aut praetendere in bonis aut haereditate uxoris et quod<br />
omnes similes contractus aut private scripture desuper faciende essent non solum<br />
quoad quantitatem expressam sed quoad omnia ipso iure nulli et invalidi et<br />
vigore eorum nul<strong>la</strong> executio fieri posset necnon prohibuissent omnibus et singulis<br />
notariis ne auderent seu praesumerent rogare se de aliquo instrumento quod<br />
esset contra dictam prohibitionem nec facere scripturam incertam ac se referentem<br />
apoce private aut alteri scripture aut hominis arbitrio sub poena falsi et<br />
ducentorum scutorum pro quolibet qui contrafacerent, ut predicatur, applicandorum<br />
et huiusmodi contractus essent nulli et invalidi ipso iure et nullius fidei<br />
ipsique notarii intelligerentur nihilominus privati in perpetuum suis officiis et<br />
etiam notariatibus. Insuper quod nul<strong>la</strong> persona tanquam media posset intervenire<br />
aut alias praesumere facere apocam privatam aut esse testis in contractu aut<br />
apoca que esset contra dictam prohibitionem sub poena ducentorum ducatorum<br />
incurrenda applicandorum, ut predicatur, et acta essent similiter nul<strong>la</strong> et invalida.<br />
Praeterea quod similes contractus licet non essent contra praemissa fieri nequirent<br />
nisi a notariis matrico<strong>la</strong>tis in collegio Fulginatense qui essent obligati infra<br />
terminum decem dierum postquam fecissent dare in notam prioribus pro tempore<br />
existentibus diem, annum et nomina contrahentium, summam quantitatem et<br />
pacta instrumenti aut apoce.<br />
Et ipsi priores tenerentur notificare in primo consilio publico quod fieret<br />
post notificationem praefatam sub poena ducentorum scutorum per quemlibet<br />
notarium priorem incurrenda et, ut predicatur, applicanda, quod si notarius externus<br />
aut non matrico<strong>la</strong>tus faceret, ut predicatur, contractus huiusmodi nullus<br />
existeret ut supra et haberetur pro incerto nec daretur fides testibus cuiusvis<br />
gradus, dignitatis aut numeri existentibus et ut fraus fieri non posset in dando<br />
aut constituendo dotes antequam mulier nuberet et postea allegare dotem cum<br />
fructibus evenisse dec<strong>la</strong>ravissent quod dos deberet extingui et valutari in tempore<br />
contrahendi matrimonii omnis quoque promisso conventio et dotatio excedens<br />
id quod dictum est facta cum conditione et in eventum quod praemissa revocarentur<br />
aut eis derogaretur vel posset obtineri derogatio a superioribus aut non<br />
observarentur nul<strong>la</strong> esset et facta in fraudem presentis ordinationis ac pro arado<br />
seu aredio capsis et suis finimentis quoad mulieres dictae civitatis essent valoris<br />
duntaxat centum scutorum similium quoad mulieres vero comitatus, dominii et<br />
districtus viginti scutorum huiusmodi.<br />
Ad hoc vero statuissent quod mulieres non possent gerere nullius generis vestes,<br />
zimaras aut sottanas nec fariolos aut capettas tele auree aut argentee vere vel<br />
false aut simplicis vel mixte nec possent uno et eodem tempore portare plusquam
Foligno<br />
551<br />
unam vestem aut zimarram vel sottanam sericeam et in eis et etiam in <strong>la</strong>neis aut<br />
alterius generis vel mixture non posset fieri ornatus aliquis nisi in busto et manicis<br />
et parte externa et ante ornatus huiusmodi non excederet summam quinque scutorum<br />
similium ad summam et etiam si hanc summam non excederet fieri tamen<br />
non posset ex auro vel argento vero ficto vel simplici aut mixto nec ex aliquibus<br />
<strong>la</strong>pillis praeciosis aut aliis gemmis veris seu fictis licet essent vilissimi praetii nec de<br />
recamo seu smalto ipse tamen mulieres possent uti vestibus longioribus cives tales<br />
dummodo non excederent ad summam duos palmos manus et quod in capite non<br />
possent portare ornatus cuiusvis generis excedentes summam vigintiquinque scutorum<br />
nec possent habere in digitis plusquam duos annulos nec excederent summam<br />
vigintiquinque scutorum nec manilia in brachiis nisi essent aurea et non excederent<br />
quindecim scuta nec possent gerere in collo aut circum humeros coronas<br />
aut catenas vel alia ornamenta que in totum excederent vigintiquinque scuta nec<br />
singu<strong>la</strong> cuiusvis generis in quibus adesset aurum vel argentum nec margaritas, gemmas<br />
aut <strong>la</strong>pides praeciosos, veros aut falsos nec coronas odoriferas et vestes ex<br />
drappo non possent fieri nisi ex drappis textis in dicta civitate vestes tamen iam<br />
facte ex drappo externo possent gestari donec essent <strong>la</strong>cerate sed cum moderatione<br />
predicta omnesque mulieres in publicatione horum statutorum et ordinationum<br />
huiusmodi vestes habentes deberent infra quindecim dies post dictam publicationem<br />
comportari facere ad priores aut alios ad id deputatos que a cancel<strong>la</strong>rio dictae<br />
civitatis describi deberent et bul<strong>la</strong>ri etsi que consignari facere negligeret dicto tempore<br />
non admitteretur amplius ad assignationem et descriptionem et si portaret<br />
incurreret poenam infrascriptam ac mulieres que huic reformationi contravenirent<br />
ultra amissionem rerum in quibus contravenissent inciderent in poenam centum<br />
scutorum pro qualibet vice, pro una de<strong>la</strong>tori dictae Camerae, reliqua vero partibus<br />
gubernatori et praetori videlicet: illi qui praeveniret in procedendo contra transgressores<br />
applicandorum et executio contra nuptas contravenientes fieri posse etiam<br />
contra earum viros et pro praemissorum maiori observatione praecepissent quibusvis<br />
sartoribus et aliis artistis ut post praesentem publicationem nullus auderet <strong>la</strong>borare<br />
contra praemissa sub poena trium tratuum corde seu funis et vigintiquinque<br />
scutorum qualibet vice qua contraventum foret, ut predicatur, applicandorum;<br />
ac quod priores pro tempore existentes aut alii deputandi quando in principio<br />
eorum magistratus iurant coram gubernatore iurarent specialiter de faciendo observari<br />
omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> predicta et illo instante deberent similiter instare<br />
coram ipso gubernatore ut il<strong>la</strong> observare faciat et habita per eos notitia fuisse<br />
contraventum deberent certiores facere de hoc gubernatorem et praetorem et continuo<br />
instare ut procedatur contra transgressores et ad quod libet ex praemissis<br />
tenerentur priores sub pena privationis eorum magistratus et quinquaginta scutorum<br />
pro quolibet et qualibet vice, ut predicatur, applicandorum. Postremo quod<br />
omnis derogatio presentium capitulorum et reformationis obtenta ad instantiam<br />
cuiusvis persone ac cuiusvis conditionis et praeeminentiae pro qualibet causa necessaria<br />
et urgentissima a quovis superiore etiam motu proprio a romano pontifice<br />
pro tempore existente esset nul<strong>la</strong> et invalida nisi prius bis foret legitime citata<br />
comunitas dictae civitatis cum cedu<strong>la</strong> in scriptis et in huiusmodi casu priores pro
552 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tempore existentes aut alii deputati deberent congregari et facere consilium et id<br />
totum notificare sub poena predicta quodque contra omnes et singulos transgressores<br />
in omnibus et singulis posset procedi ex officio et per inquisitionem. Postmodum<br />
felicis recordationis Sixtus papa quintus praedecessor noster motu suo<br />
proprio statuta et ordinationes huiusmodi perpetuo approbavit et confirmavit omnesque<br />
et singulos tam facti et solemnitatum forsan obmissarum defectus in eisdem<br />
supplevit il<strong>la</strong>que omnia vio<strong>la</strong>biliter et perpetuo observari et executioni per<br />
illos ad quos spectat incurrisse demandari voluit et iussit prout in documentis seu<br />
scripturis publicis et litteris apostolicis desuper confectis plenius contineri dicitur.<br />
Cum aut sicut ipsa expositio subiungebat ob temporum et antequam mutationem<br />
statutis et ordinationibus huiusmodi longo tempore locus non potuerit<br />
relinqui et iam pridem ab eis in tota civitate illiusque districtu et dominio praedictis<br />
nemine <strong>la</strong>nguente nec contradicente recessum sit vaneque dotium assignationes<br />
summam in dictis statutis taxatam longe excedentes facte fuerint et si<br />
revocari vel rescindi eas oporteat dubium non sit quin particu<strong>la</strong>res civitatis et<br />
districtus ac dominii huiusmodi gravissimis litibus et controversiis maximo eorum<br />
dispendio involvi debeant proindeque comunitas et homines predicti ad illis tempestive<br />
salubri aliqua ratione etiam pro comuni eorum ac eiusdem civitatis bono<br />
et quiete obviandum nobis humiliter supplicari fecerunt quatenus eis in praemissis<br />
oportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur comunitatem<br />
et homines predictos et eorum singulos specialibus favoribus et gratiis<br />
prosequi volentes necnon a quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti<br />
aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris et poenis a iure vel ab homine<br />
quavis occasione vel causa <strong>la</strong>tis si quibus quomodolibet innodati existunt ad effectum<br />
presentium duntaxat consequendum harum serie absolventes et absolutos<br />
fore censentes ac scripturarum et litterarum predictarum necnon omnium et singulorum<br />
assignationum, promissionum, solutionum et receptionum dotium huiusmodi<br />
ac cedu<strong>la</strong>rum et scripturarum super praemissis confectarum tenores presentibus<br />
pro expraessis habentes huiusmodi supplicationibus inclinati omnes et<br />
singu<strong>la</strong>s ac quascunque dotium assignationes, promissiones, solutiones et receptiones<br />
tam in civitate quam illius districtu et dominio predictis per quoscunque<br />
illorum inco<strong>la</strong>s et particu<strong>la</strong>res a tempore conditorum statutorum huiusmodi in hunc<br />
usque diem ultra summam in ipsis statutis taxatam ac alias praeter et contra formam<br />
statutorum eorundem quomodolibet, quomodocunque ac qualitercunque<br />
factam necnon cedu<strong>la</strong>s ac alias quasvis scripturas publicas et privatas desuper quomodolibet<br />
confectas et in eis contenta et apposita quecunque cum omnibus et<br />
singulis inde sequutis apostolica auctoritate tenore presentium perpetuo approbamus<br />
et confirmamus illisque perpetue et invio<strong>la</strong>bilis apostolicae firmitatis robur<br />
adiicimus omnesque et singulos tam iuris quam facti ac solemnitatum de usu, iure<br />
vel consuetudine aut alias quomodolibet requisitarum vel necessariarum ac quosvis<br />
alios etiam quantumvis substantiales defectus, si qui in praemissis aut aliquo eorum<br />
quomodolibet intervenerint aut intervenisse dici vel censeri possint et si tales<br />
sint ut de illis specifica et expressa mentio habenda sit in eisdem auctoritate et<br />
tenore presentis supplemus ac omnes et singulos qui dotes huiusmodi assignaverunt,
Foligno<br />
553<br />
promiserunt, soluerunt et receperunt ac notarios qui de scripturis huiusmodi rogati<br />
fuerunt et alias confecerunt et alios quoslibet qui eisdem quoquo modo se<br />
ingesserunt et desuper adhibiti extiterunt ac dictis statutis et ordinationibus contravenerunt<br />
a pecuniariis et quibuscunque aliis poenis in dictis statutis quomodolibet<br />
inflictis quas propterea quomodolibet incurrerunt ac incurrisse dici vel censeri<br />
possint auctoritate et tenore similibus absolvimus et totaliter liberamus il<strong>la</strong>sque<br />
omnes et singu<strong>la</strong>s eis et eorum singulis gratiose remittimus et condonamus<br />
illosque desuper a quoquam quovis praetextu, causa et occasione molestari, inquietari<br />
nul<strong>la</strong>tenus posse ac irritum decernimus et inane quicquid secus super his<br />
a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit attentari.<br />
Praeterea vero omnia statuta et ordinationes, prohibitiones et decreta predicta<br />
ac scripturas desuper confectas huiusmodi ac litteras eorum confirmatorias dicti<br />
Sixti praedecessoris itidem perpetuo dictis auctoritate et tenore cassamus, irritamus<br />
viribusque et effectu evacuamus ac abrogamus et abolemus necnon assignationes,<br />
promissiones, solutiones et receptiones dotium cedu<strong>la</strong>sque et scripturas desuper confectas<br />
huiusmodi validas et efficaces ac statuta, ordinationes, prohibitiones et decreta<br />
predicta cassata, irrita viribusque et effectu evacuata, abrogata et abolita perpetuo<br />
esse et fore easque dotium assignationes, promissiones, solutiones et receptiones<br />
suos plenarios et integros effectus sortiri et obtinere ac ab omnibus et singulis ad<br />
quos nunc et pro tempore quomodolibet spectat et pertinet ac spectare et pertinere<br />
poterit quomodolibet in futurum firmiter et invio<strong>la</strong>biliter observari et adimpleri debere<br />
praesentes litteras ex quocunque capite vel causa quantumvis legitima et iuridica<br />
ex subreptionis vel obreptionis seu nullitatis vitio aut intentionis nostrae aut<br />
quopiam alio defectu notari, impugnari, retractari, annul<strong>la</strong>ri vel invalidari seu in ius<br />
vel controversiam vocari aut adversus il<strong>la</strong>s quodcunque iuris gratiae vel facti remedium<br />
impetrari nul<strong>la</strong>tenus unquam posse sed il<strong>la</strong>s semper et perpetuo validas et<br />
efficaces esse et fore suosque plenarios et integros effectus sortiri et obtinere sicque<br />
per quoscunque iudices et comissarios etiam causarum pa<strong>la</strong>tii apostolici auditores<br />
sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et interpetrandi facultate et<br />
auctoritate iudicari et difiniri debere irritumque pariter et innane decernimus quicquid<br />
secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit<br />
attentari. Quo circa venerabilibus fratribus Fulginatensibus et Assisiensibus episcopis<br />
seu dilectis filiis eorum in spiritualibus vicariis generalibus ac dilecto filio curiae<br />
causarum Camerae apostolicae generali auditori per presentes committimus et mandamus<br />
quatenus ipsi vel duo aut unus eorum per se vel alium seu alios quoties pro<br />
parte dictorum comunitatum et hominum fuerint requisiti vel aliter eorum fuerit<br />
requisitus presentes litteras et in eis contenta quecunque ubi et quando opus fuerit<br />
solemniter publicantes eisque in praemissis efficacis defensionis praesidio assistentes<br />
faciant auctoritate nostra easdem presentes et in eis contenta quecunque integre et<br />
invio<strong>la</strong>biliter observari et comunitatem et homines predictos et eorum singulos illis<br />
pacifice uti, frui et gaudere non permittentes eos et eorum aliquem desuper contra<br />
tenorem presentium indebite quomodolibet impediri vel molestari; contradictores<br />
quoslibet et rebelles per censuras et poenas ecclesiasticas aliaque opportuna iuris<br />
remedia appel<strong>la</strong>tione postposita compescendo ac legitimis super his servatis pro-
554 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
cessibus censuras et poenas ipsas etiam iteratis vicibus aggravando invocato etiam<br />
ad hoc si opus fuerit brachii secu<strong>la</strong>ris auxilio, non obstantibus praemissis ac<br />
felicis recordationis Bonifacii pape octavi praedecessoris nostri de una et concilii<br />
generalis de duabus dietis, dummodo quis ultra tres dietas vigore presentium<br />
extra suam civitatem vel diocesim ad iudicium non trahatur ac quibusvis constitutionibus<br />
et ordinationibus apostolicis dictaeque civitatis ac illius districtus et<br />
dominii predicti statutis et consuetudinibus etiam iuramento confirmatione apostolica<br />
vel quavis firmitate alia roboratis privilegiis quoque indultis in litteris apostolicis<br />
sub quibuscunque tenoribus et formis ac cum quibusvis c<strong>la</strong>usolis et decretis<br />
in contrarium forsan quomodolibet concessis, innovatis et approbatis quibus<br />
omnibus et singulis etiam si de illis eorumque totis tenoribus de verbo ad<br />
verbum mentio specifica et spetiales habenda foret illis alias in suo robore permansuris<br />
hac vice duntaxat specialiter et expresse derogamus ceterisque contrariis<br />
quibuscunque aut si aliquibus communiter vel divisim ab apostolica sit sede<br />
indultum quod interdici, suspendi vel excommunicari non possint per litteras<br />
apostolicas non facientes plenam et expraessam ac de verbo ad verbum de indulto<br />
huiusmodi mentionem.<br />
Datum Romae apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris, die duodecima<br />
iulii MDXCVIIII pontificatus nostri anno octavo.<br />
Ioannes B. Coronatus<br />
218. 1599, dicembre 6<br />
Riformanze<br />
Sopra le doti<br />
Breve S. D. N. super pramatica dotium, videlicet: quod non continet aliud<br />
nisi quod possint fieri instrumenta super dotibus usque ad hoc tempus promissis<br />
et nullus verbus facit super moderatione dotium futurarum.<br />
Super breve dotium, magnifici domini prefecti denuo scribeant Rome pro<br />
impetrando moderationes dotium iuxta decretum.<br />
219. [sec. XVI]<br />
Capitoli<br />
Capitoli sopra le doti e donazioni<br />
Moderatio capitulorum facta per cives ad id electos per magnificum consilium.<br />
In primis moderando ordinaverunt quod equites, doctores et cives in aliqua
Foligno<br />
555<br />
dignitate constituti videlicet habentes in Romana Curia offitia que a domino papa<br />
vel Sede apostolica concedantur possint in recipiendo habere pro dote quantitatem<br />
florenorum septingentorum de Marchia et dictam summam nequaquam possint<br />
excedere.<br />
Item quod viri consu<strong>la</strong>res hoc est ex ordine consilii possint in recipiendo<br />
habere pro dote quantitatem florenorum sexcentorum similium et huiusmodi summam<br />
non excedant; et homines de consilio dec<strong>la</strong>raverunt esse illos qui in presentiarum<br />
sunt de consilio et qui habuerunt patres seu avos paternos de consilio<br />
supradicto.<br />
Item quod viri de ordine prioratus habere possint in dotem florenos quatricentos<br />
similes et non ultra, et de ordine predicto [prioratus intellexerunt esse]<br />
illos qui [gratiosi] sunt dicto prioratus offitio et qui habuerunt patres et avos<br />
paternos in offitio supradicto.<br />
Item quod alii cives qui non sunt de aliquo offitiorum predictorum possint<br />
habere in dotem florenos ducentos quinquaginta similes et illos non trascendant.<br />
Item quod comitativi possint habere in dotem ut supra florenos centum similes<br />
nec eisdem liceat dictam summam excedere.<br />
Item ne fraus aliqua in predictis commictatur ordinaverunt quod nulli ex<br />
supradictis liceat aliquo quesito colore vel causa, ut pote nomine super dotis<br />
donationibus causa mortis aut inter vivos vel doni sive muneris aut quocumque<br />
nomine quomodocumque vel qualitercumque per se vel alios tacite vel expresse<br />
dictas summas respective transcendere nisi forte ex munere a personis extraneis<br />
facto quam donarent de suo proprio ob gratitudinem et amorem erga nuptum<br />
ad quas personas non pertinet onus dotandi.<br />
Item quod pro quantitate dotis videlicet pro quolibet centinario florenorum<br />
dotis dari possit arredium valoris quindecim florenorum similium; pro cofinis<br />
vero forçeriis seu scriniis vel capsis et vestitis et centuris sponse et sponsi dari<br />
possint floreni quattuor pro quolibet centinario dotis ut supra pro cunis, cohopertoriis,<br />
fasciis et similibus (si eam dari acciderit) dari possint floreni duo pro<br />
qualibet centinario ut dictum est et non ultra.<br />
Item quod uxores equitum, doctorum, graduatorum habentium supradicta<br />
offitia in Romana Curia et civium supradictorum de concilio possint et eis liceat<br />
portare camorras seu vestes cuiusvis materiei, coloris et valoris, exceptis camorris<br />
et vestibus de broccato aureo vel argenteo seu drappo siriceo; et pro dictarum<br />
camorrarum seu vestium ornamentis possint portare in qualibet camorra seu veste<br />
unum par manicarum de drappo siriceo cuiuscumque coloris et valoris mensure<br />
duorum brachiorum; item pro listis, [balçanis] et aliis ornamentis possint<br />
[portare in qualibet dictarum camorrarum] seu vestium [quattuor brachii drappi]<br />
siricei cuiuscumque valoris et coloris ut supra.<br />
Item casu quo aliqua ex dictis mulieribus portaret aliquam camorram seu<br />
vestem fulcitam et ornatam ut supra et subtus eam ferret soctanam liceat ei<br />
portare in ornamento dicte soctane duo brachia cum dimidio tantum drappi<br />
siricei valoris et coloris cuiuscumque ut supra.<br />
Item quod in ornamento bustorum unius dum taxat ex dictis camorris orna-
556 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
tis ut supra ferre possint supradicte mulieres unum quartum bracchii broccati<br />
aurei vel argentei.<br />
Item pro capitis ornamento liceat eis portare unam cuffiam de auro valoris<br />
octo florenorum similium.<br />
Item possint pro eodem ornamento portare cuffias siriceas cuiuscumque valoris<br />
et coloris vel inferioris generis et valoris et quecumque alia tegumenta ad<br />
caput pertinentia, dummodo non sint auro vel argento contenta videlicet cuffias,<br />
cappel<strong>la</strong>s, pilleos siriceos cum vistis seu bendis siriceis requisitis.<br />
Item liceat dictis mulieribus pro ornamento colli portare catenas aureas ponderis<br />
unius uncie cum dimidia, corallos, topatia, maspillos seu boctonos ex argento<br />
deaurato et inferioris materiei cuiuscumque generis.<br />
Item pro ornamento spatu<strong>la</strong>rum liceat dictis mulieribus portare usque ad<br />
duo brachia materiei siricee cuiusvis coloris, exceptis broccato aureo vel argenteo<br />
et velluto.<br />
Item liceat eisdem portare in qualibet camorra al<strong>la</strong>cciaturam seu magliectas<br />
argenteas, albas vel deauratas ponderis trium unciarum et non ultra.<br />
Item liceat eisdem mulieribus portare cingulum seu centuram siriceam cuiuscumque<br />
coloris, dummodo non sit contextum auro, in quo possint deferre fulcimentum<br />
argenti usque ad pondus unius libre vel portare [chiavacorem argenteum,<br />
album vel] deauratum non excedens dictum pondus unius libre; liceat<br />
tamen eis portare alios cingulos minoris materiei et valoris et cuiusvis coloris.<br />
Item liceat eisdem mulieribus portare coronas cuiuscumque generis et materiei<br />
signatas signaculis argenteis, albis vel deauratis non excedentibus pondus<br />
trium unciarum.<br />
Item possint dicte mulieres portare in digitis quattuor annulos aureos cuiuscumque<br />
valoris et cum quibusvis gemmis seu <strong>la</strong>pidibus.<br />
Item liceat eisdem mulieribus pro ornamento portare in loco quo eis videbitur<br />
per<strong>la</strong>s seu margaritas ad pondus trium unciarum, dummodo tantum quod<br />
qualibet uncia valorem sex scutorum non excedat; et si forte maluerint portare<br />
alias per<strong>la</strong>s maioris valoris, liceat eis il<strong>la</strong>s deferre in loco quo voluerint dummodo<br />
dicte perle in totum non excedant valorem viginti scutorum.<br />
Item possint dicte mulieres portare crepidas seu pianel<strong>la</strong>s cuiusvis coloris et<br />
materiei, broccato aureo vel argenteo et drappo siriceo dumtaxat exceptis uxoribus<br />
vero militum, doctorum, graduatorum et habentium offitia in romana Curia;<br />
liceat ultra predicta supradictis mulieribus concessa portare unum par manicarum<br />
de broccato aureo vel argenteo mensure duorum brachiorum et mediam<br />
unciam auri plus in catena aurea adeo quod portare possint in dicta catena duas<br />
uncias auri.<br />
Mulieribus autem nuptis et in posterum nubentibus hominibus de ordine<br />
prioratus liceat induere et portare vestes seu camorras, pallia seu sbernias panni<br />
cuiuscumque coloris, bonitatis et precii de <strong>la</strong>na ac etiam de zambellocto cuiuscumque<br />
generis et coloris et in qualibet dictarum camorrarum habere manicas siriceas<br />
cuiuscumque qualitatis duorum brachiorum ad plus et pro ornamentis vel<br />
balçanis, listis, felectis aut alio quocumque modo tria tantum brachia ad plus
Foligno<br />
557<br />
serici predicti sine tantum contextura auri vel argenti. Et homines de ordine<br />
prioratus dec<strong>la</strong>raverunt esse illos qui aut ipsi vel eorum patres aut avi paterni<br />
sint vel fuerint de prioribus.<br />
Item pro ornamento seu cohoperimento capitis liceat eis portare cuffias reticu<strong>la</strong>tas<br />
aut ex panno siriceo aut contextas ex serico tantum vel ex inferiori materia<br />
sive tantum aliqua contextura aut admistione auri vel argenti vel materiei<br />
aurate seu argentate; et pileum etiam ex serico aut inferioris materiei cum victis,<br />
listis et bendis ex serico sive admixtione auri vel argenti vel materiei aurate vel<br />
argentate ut supra.<br />
Item pro colli ornamento liceat eis portare corallos, topatia, maspillos sive<br />
boctonos ex argento non aurato et inferioris materiei cuiuscumque generis ornamentum.<br />
Item liceat eisdem mulieribus deferre in capite, collo seu pectore vel alibi<br />
prout eis magis libuerit duas uncias per<strong>la</strong>rum seu margaritarum valoris sex scutorum<br />
ad plus pro qualibet uncia.<br />
Item pro cohoperimento spatu<strong>la</strong>rum possint dicte mulieres portare quantitatem<br />
duorum brachiorum panni siricei cuiuscumque coloris et qualitatis velluto,<br />
raso et damasco penitus exceptis.<br />
Item pro cingulis seu centuris liceat eisdem mulieribus uti victis seu cingulis<br />
siriceis etiam fulcitis argento ponderis octo unciarum, in quibus cingulis non sit<br />
aliqua admixtio seu intextura auri vel argenti.<br />
Item liceat eisdem portare coronas cuiuscumque generis et materiei signatas<br />
signaculis argenteis, albis vel auratis, pondus trium unciarum non excedentibus.<br />
Item liceat eisdem portare in digitis duos annulos aureos cuiuscumque valoris<br />
et cum quibusvis gemmis seu <strong>la</strong>pidibus.<br />
Item liceat eisdem mulieribus portare crepidas seu pianel<strong>la</strong>s decorio seu panno<br />
<strong>la</strong>neo.<br />
Mulieribus vero nuptis aut nubentibus aliis civibus et accolis qui non sunt<br />
de ordine prioratus liceat portare vestes panni <strong>la</strong>ne non tinti in grana et non<br />
purpurei et alterius minoris materiei zambellocto serico et samido penitus exceptis.<br />
Item liceat eisdem portare manicas ex serico cuiuscumque coloris excepto<br />
cremosino quantitatis unius bracchii cum dimidio et pro ornamentis camorrarum<br />
videlicet balça na, filectis et listis unum brachium cum dimidio serici predicti ac<br />
etiam liceat eis portare pectoralia ex serico cuiuscumque coloris.<br />
In capite vero liceat eisdem portare cuffias reticu<strong>la</strong>tas aut ex panno sericeo<br />
aut contextas ex serico tantum vel ex inferiori materia sive aliqua contextura aut<br />
admistione auri vel argenti aut materiei aurate vel argentate et pilleum etiam ex<br />
serico aut inferioris materiei cum victis, listis et bendis ex serico sive admixtione<br />
auri vel argenti vel materiei aurate aut argentate ut supra.<br />
Item pro ornamento colli liceat eisdem portare lineam ex corallis vel ex<br />
maspillis sive boctonibus argenti non deaurati et cuiuscumque inferioris materiei.<br />
Item pro spatu<strong>la</strong>rum cohoperimento possint portare pannum cuiuscumque<br />
generis, aureo, argenteo et sericeo exceptis.
558 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item liceat eis uti cingulis de serico vel inferiori materia sive aliqua admixtione<br />
auri vel argenti.<br />
Item possint deferre in digitis duos annulos ex auro vel argento non excedentes<br />
valorem unius ducati pro quolibet.<br />
Item liceat eisdem portare coronas de ambris, topatiis aut materiei minoris<br />
precii sive tantum signaculis de argento vel aliqua alia materia deaurata seu argentata.<br />
Item liceat eis portare crepidas seu pianel<strong>la</strong>s de corio seu panno <strong>la</strong>neo.<br />
Mulieribus autem comitativis nuptis aut in posterum nubentibus liceat portare<br />
vestes ex panno cuiuscumque coloris, dummodo non sit de grana vel purpura<br />
et non excedat precium XX ti carlenorum pro quolibet brachio.<br />
Item pro manicis, pectoralibus et aliis ornamentis camorrarum liceat uti panno<br />
sericeo cuiuscumque coloris excepto cremosino, dummodo tantum non excedat<br />
quantitatem duorum brachiorum ac etiam pro pectoralibus, manicis, balçana<br />
et listis uti possint panno de grana.<br />
Item liceat eis portare in capite cuffias et alia tegumenta de serico cuiuscumque<br />
coloris et alterius materiei inferioris, dummodo non sit de grana et cremosino.<br />
Predicta vero omnia capitu<strong>la</strong> et prohibitiones non censeantur militare nec<br />
locum habere contra puel<strong>la</strong>s innuptas.<br />
Item quod tempore desponsationis vel postea quandocumque causa desponsationis<br />
nulli liceat dare munera sponse nisi ipsi viro seu sponso et fratribus aut<br />
fratri germanis patri ipsius sponsi vel avo et omnibus insimul habitantibus; et si<br />
sponsus non habeat consanguineos in primo gradu liceat proximioribus tantum<br />
dare munera, ut est consuetum.<br />
Item tempore traductionis sponse ad domum mariti non liceat sponso donare<br />
crepidas seu calçolos vel aliud genus muneris alicui de domo sponse, nisi illis<br />
qui familiariter habitant in domo sponse et cum ipsa sponsa et sororibus carnalibus<br />
ipsius sponse nuptis vel non etiam non habitantibus in domo sponse.<br />
Item quod per capitu<strong>la</strong> premissa quo ad vestitum et ornatum non intelligatur<br />
interdictum aut prohibitum aliquibus cuiuscumque gradus civibus et accolis dicte<br />
civitatis Fulginie extra dictam civitatem et eius territorium vagantibus aut habitantibus<br />
quo minus illorum uxores induere et portare valeant et possint omne<br />
vestimentorum et indumentorum genus scilicet tali casu possit queque mulier<br />
pro libito indumenta, vestimenta et ornamenta portare.<br />
Item ad amovendum pravam consuetudinem mulierum se <strong>la</strong>rvantium nulli<br />
mulieri liceat ullo umquam tempore de die vel de nocte <strong>la</strong>rvari etiam in domo<br />
propria et etiam extra civitatem videlicet in comitatu nec sexus virilis indumenta<br />
portare.<br />
Demum si aliqua mulier ex predictis ordinibus et conditionibus concessa<br />
indumenta et ornamenta excesserit incurrat penam L ta ducatorum auri Camere<br />
apostolice instaurationi pa<strong>la</strong>tii dominorum priorum civitatis Fulginie inventori aut<br />
accusatori vel denunciatori equalibus portionibus applicandam et ultra ut etiam<br />
penam incurrat excommunicationis <strong>la</strong>te sententie, a qua non possit absolvi nisi a
Foligno<br />
559<br />
summo pontifice et in mortis articulo a quocumque sacerdote; et pro ea teneatur<br />
pater et frater seu fratres et mater donec maneat in ipsarum domo et maritus<br />
pro uxore et socer pro nuru et ipsarum qualibet in solidum.<br />
Voluit igitur effre[na]re voluntates et muliebres appetitus ad modestiam reverti<br />
et premissa omnia invio<strong>la</strong>biliter observare.<br />
220. 1600, ottobre 9<br />
Apodisse<br />
La pregmatica si dia a vulgarizzare<br />
Illustrissimi signori s’intende che alli giorni passati il magnifico consiglio stabilì<br />
che si facesse publicare <strong>la</strong> pregmatica, <strong>la</strong> qual cosa certo si tiene che sia ben<br />
fatto et con gran desiderio ancora si aspetta; tuttavia perche quel<strong>la</strong> si ritrova in<br />
lingua <strong>la</strong>tina et di ragione che, secondo il solito, prima si faccia tradurre in<br />
vulgare, che così facilmente s’intenderà da tutti per maggior osservanza di quel<strong>la</strong>.<br />
Però son di parere che questo negotio se dia alli nostri prefetti, che già procurarno<br />
tale speditione, li quali con ogni sollecitudine et fideltà <strong>la</strong> vulgarizzino et<br />
che, avanti si publichi, faccino legere in consiglio, acciò conrespondendo come<br />
deve si mandi poi ad esecutione secondo l’indicatione di detto consiglio. Obtentus,<br />
unica contraria.
560 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
APPENDICE<br />
ROCCAFRANCA (Acquafranca)<br />
INDICI DELLE FONTI<br />
1424<br />
Statuti<br />
SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 18bis.<br />
Ed.: F. BALDACCINI, Gli statuti di Acquafranca (1424), in “Archivi” XXVII (1960),<br />
pp. 314-350.<br />
Che niuno possa domandare o pigliare denari per <strong>la</strong> sbarra overo<br />
d’altro loco quando alcuno se menasse moglie (Cap. 131)<br />
Che niuno ardisca andare a mangniare ad casa de alcuno morto (Cap.<br />
132)<br />
Che <strong>la</strong> sposa non possa portare ad casa del marito alcuni generationi<br />
de vestimenti (Cap. 133)<br />
FONTI<br />
1424<br />
Statuti<br />
Che niuno possa domandare o pigliare denari per <strong>la</strong> sbarra overo<br />
d’altro loco quando alcuno se menasse moglie<br />
Item statuimo et ordinamo che niuna persona del castello de Acquafrancha<br />
o suo destrictu ardisca ne presunma domandare overo pigliare alcuna quantia de
Foligno<br />
561<br />
denari per <strong>la</strong> sbarra quando alcuno se meneasse moglie de dictu castello o suo<br />
destrictu overo d’altro loco, socto <strong>la</strong> pena de dece libre de denari et adplicase al<br />
comuno del dictu castello, et che lu podesta overo el vicario quale per el tenpo<br />
sira sia tenuto punire li delinquenti in nelle supradicte cose et <strong>la</strong> dicta pena<br />
domandare socto <strong>la</strong> dicta pena<br />
Che niuno ardisca andare a mangniare ad casa de alcuno morto<br />
Item statuimo et ordinamo che niuna persona del castello de Acquafrancha<br />
o suo destrictu ardisca o presunma quando se more alcuna persona in nel castello<br />
de Acquafrancha o suo destrictu ire ad casa del morto in quel<strong>la</strong> matina che<br />
se sepelisce, cioe ad manigniare ne ad bevere, exceptuato el padre, <strong>la</strong> matre, li<br />
figlioli, le figliole, li fratelli et le sorelle carnale, li çii et le çie carnale, l’ava et<br />
l’avo del morto, socto <strong>la</strong> pena de dece libre de denari, li quali sopra nominati<br />
non siano tenuti al<strong>la</strong> dicta pena; et che el podestà overo el vicario quali siranno<br />
per lu tenpo siano tenuti punire chi contra facesse socto <strong>la</strong> dicta pena.<br />
Che <strong>la</strong> sposa non possa portare ad casa del marito alcuni generationi<br />
de vestimenti<br />
Item statuimo et ordinamo che niuna sposa del castello de Acquafrancha o<br />
suo destrictu ardisca ne presunma portare ad casa del suo marito al tempo delle<br />
noçe alcuni generationi de vestimenti overo calciamenti se non per epsa sposa<br />
so<strong>la</strong>mente, socto <strong>la</strong> pena de dece libre de denari; et che lo sposo non debbi ne<br />
possa portare ad <strong>la</strong> casa del<strong>la</strong> sua moglie che sia sposa niuna cosa se non per<br />
epsa sposa so<strong>la</strong>mente; et che niuna sposa possa rendere ne dare alcuno contra<br />
canbio ad quelle cose che gli se donassero socto <strong>la</strong> dicta pena; et che el podesta<br />
overo el vicario quali per el tenpo siranno siano tenuti et debbiano socto vinculo<br />
del suo iuramento et socto <strong>la</strong> dicta pena punire qualunqua contrafacesse alle<br />
predicte cose sença alcuna diminutione.
GUALDO TADINO<br />
a cura di Andrea Maiarelli
INTRODUZIONE<br />
L’Archivio storico del comune di Gualdo Tadino conserva documentazione<br />
cronologicamente compresa tra il 1199 ed il 1963. Per i <strong>secoli</strong><br />
XII-XV, tuttavia, <strong>la</strong> documentazione custodita è esclusivamente costituita<br />
dal fondo Diplomatico, composto nel<strong>la</strong> quasi totalità da pergamene<br />
estranee all’attività istituzionale ed amministrativa del comune. Aderendo,<br />
pertanto, ai limiti cronologici prescelti per questo studio, lo spoglio<br />
è stato esclusivamente condotto su documentazione del XVI secolo. Il<br />
Cinquecento, peraltro, costituisce un momento assolutamente eccezionale<br />
nel<strong>la</strong> storia del<strong>la</strong> città, che nel 1513 è distaccata dal<strong>la</strong> Legazione di<br />
Perugia ed è elevata al rango di Legazione autonoma da Leone X 1 . Il<br />
primo legato di Gualdo Tadino è il cardinale Antonio Ciocchi del Monte,<br />
che nel 1522 concede al<strong>la</strong> comunità uno statuto 2 . La vita del<strong>la</strong> Legazione<br />
autonoma, più volte messa in discussione, si conclude definitivamente<br />
nel 1587, col riaccorpamento di Gualdo al<strong>la</strong> legazione di Perugia<br />
voluto da Sisto V.<br />
Tra le fonti cinquecentesche utili ad una ricerca sul<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>,<br />
lo Statuto riveste un ruolo del tutto partico<strong>la</strong>re, essendo l’unico<br />
documento in cui è stato reperito il pochissimo materiale che qui si pubblica.<br />
Come già detto, è concesso al<strong>la</strong> Legazione autonoma di Gualdo<br />
1 Sulle vicende storiche ed istituzionali del comune di Gualdo Tadino si veda R.<br />
GUERRIERI, Storia civile ed ecclesiastica del comune di Gualdo Tadino, Gubbio 1933. Sul<strong>la</strong><br />
Legazione autonoma vedi C. CARDINALI, La Legazione autonoma di Gualdo: ipotesi ed<br />
ambiti di discussione, in Statuto del<strong>la</strong> Legazione autonoma di Gualdo Tadino (1522), a<br />
cura di C. CARDINALI e A. MAIARELLI, Perugia 2003 (Statuti comunali dell’Umbria, n. 2),<br />
pp. LXXV-CV.<br />
2 Cfr. G. MORONI, Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica, XLVI, Venezia 1853,<br />
pp. 153-154; R. GUERRIERI, Storia civile ed ecclesiastica ... cit., p. 160; P. MESSINA, Del<br />
Monte, Antonio, in Dizionario Biografico degli Italiani, 38, Roma 1990, pp. 127-131.
566 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Tadino dal cardinale legato Antonio Ciocchi Del Monte nel 1522 3 , e<br />
rappresenta una vera e propria summa del<strong>la</strong> tradizione statutaria gualdese,<br />
assemb<strong>la</strong>ta e adeguata al<strong>la</strong> nuova condizione istituzionale dal giurisperito<br />
Tarugio Tarugi da Montepulciano, luogotenente del cardinale legato 4 .<br />
Vi sono contenuti, pressoché integralmente, anche il Liber damnorum datorum<br />
del 1385 ed il Liber super gabellis del 1433. Per tutta <strong>la</strong> durata<br />
del<strong>la</strong> Legazione autonoma, inoltre, il testo statutario viene ripetutamente<br />
integrato e corretto attraverso interventi proposti dal<strong>la</strong> comunità ed approvati<br />
dai cardinali legati; tali modifiche, definite additiones o correctiones,<br />
si trovano nei codici statutari a chiusura del capitolo cui fanno riferimento.<br />
L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />
∗ Statuto (1522): ASCGT, Archivio preunitario, n. 10.<br />
∗ Riformanze (1528-1600): ASCGT, Archivio preunitario, nn. 31-47.<br />
∗ Altri fondi: ASCGT, Archivio preunitario, n. 5.<br />
3 Lo statuto è edito in Statuto del<strong>la</strong> Legazione autonoma ... cit., pp. 14-281. Cfr. anche<br />
Extrait du catalogue de <strong>la</strong> bibliothèque du sénateur Hubé, Cinquième partie, Italie,<br />
Varsovie 1864; E. LIBERATI, Gli antichi statuti di Gualdo, in “Tadinum”, Col<strong>la</strong>na di monografie<br />
per <strong>la</strong> storia dell’alta Umbria, pubblicazione diretta da R. Casimiri, n. 4, Roma<br />
1940; M. BIVIGLIA e F. ROMANI, La legazione autonoma a Gualdo Tadino e le riforme<br />
statutarie, in “Bollettino storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, XX-XXI (1996-1997), pp. 285-306<br />
e A. MAIARELLI, Una comunità e il suo statuto: l’esempio di Gualdo Tadino tra medioevo e<br />
tarda età moderna, in Statuto del<strong>la</strong> Legazione autonoma ... cit., pp. XXIX-LXXIV.<br />
4 Su Tarugio Tarugi si veda D. TIRIBILLI GIULIANI, Sommario storico delle famiglie<br />
celebri toscane, III, Firenze 1872, ad vocem e V. SPRETI, Enciclopedia storico-nobiliare italiana,<br />
VI, Mi<strong>la</strong>no 1932, p. 547.
Gualdo Tadino<br />
INDICE DELLE FONTI<br />
567<br />
1522<br />
Statuti<br />
ASCGT, Archivio preunitario, n. 10.<br />
Ed.: Statuto del<strong>la</strong> Legazione autonoma di Gualdo Tadino (1522), a cura di C.<br />
CARDINALI e A. MAIARELLI, Perugia 2003 (Statuti comunali dell’Umbria, n. 2),<br />
pp. 14-281.<br />
De officio militis (Lib. I, Rub. 24, c. 13v)<br />
De vestibus et bonis parafrenalibus mulierum (Lib. II, Rub. 37, c. 25v)<br />
De dotibus et vestibus mulierum (Lib. II, Rub. 38, c. 25v)<br />
Qualiter sententie exequantur et quis modus in executione servetur<br />
(Lib. II, Rub. 62, cc. 29v-30r)<br />
Ut mulieres non portent argentum in capite (Lib. II, Rub. 85, c. 55r)<br />
Ut femine non <strong>la</strong>rventur (Lib. IV, Rub. 2, c. 45r)
FONTI<br />
1522<br />
Statuti<br />
De officio militis<br />
(...) Muliebres vestes pro debitis virorum non capiat pro pignore, boves aratorios<br />
et eorum officinia instrumenta similiter nulli auferat nec cubile, omnia<br />
vero alia indistincte capiat. (...)<br />
De vestibus et bonis parafrenalibus mulierum<br />
Statuimus vestium et parafrenalium estimatorum que fuerint consumpta restitui<br />
uxori duas partes estimationis, et tertia relinquatur heredibus viri defuncti. Si<br />
autem inestimata data fuerint, talia fuerint reperta talia restituantur, et nullo modo<br />
reperiantur. Si uxor fuerit commode vestita de bonis viri nil recipiat, si autem<br />
fuerit non commode vestita solvatur ei una vestis commoda secundum possibilitatem<br />
et redditum familiarum Gualdi, attenta qualitate familie, personarum, dotium<br />
et rerum parafrenalium sive vestium datarum.<br />
De dotibus et vestibus mulierum<br />
Statuimus non posse mulieres dotari in maiori quantitate florenorum centum,<br />
et earum ornamenta et vestes ultra dotem non trascendere summam florenorum<br />
viginti, et hoc in mulieribus primarum et antiquarum domorum et primarum<br />
librarum. Alie vero mulieres quarum domus non trascendunt summam triginta<br />
librarum non dotentur ultra sexaginta florenos, et earum ornamenta et vestes<br />
summam quatuordecim florenorum non escedant. Alie vero mulieres que non<br />
sunt ex libra predicta dotentur et vestiantur arbitrio boni viri et summam quatuordecim<br />
florenorum nullo modo attingant, pena quinquaginta ducatorum contrafacientibus.
570 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Qualiter sententie exequantur et quis modus in executione servetur<br />
Statuimus sententias duas conformes executioni mandandas ac si esset publicum<br />
instrumentum consensu partium confectum et val<strong>la</strong>tum, et modus exequendi<br />
sententias predictas et omnia alia decreta et mandata sit iste: quia reales et<br />
personales fieri executiones, mandamus in rebus mobilibus, demum si non sufficiant<br />
vel non reperiantur mobilia in nominibus debitorum et ipsis deficientibus<br />
in rebus stabilibus et, ultimo loco, in persona rei condemnati sive decretati, et<br />
quando agitur ad unam rem et oportet executionem fieri in alia re. Si autem<br />
extat res que petitur et de qua agitur, super ea fiat executio et non in alia re.<br />
Item executor non capiat boves pro pignore, nec ferramenta ruralia agriculture,<br />
nec lectum sive cubile nec etiam vestes mulierum pro debitis viri; in omnibus<br />
autem aliis bonis domus fiat executio modo predicto.<br />
Ut mulieres non portent argentum in capite<br />
Quia antiquitas portandi aurum, argentum et peru<strong>la</strong>s in capite mulierum<br />
hactenus observatur sine aliqua utilitate, statuimus mulieres, sub pena triginta<br />
solidorum, aurum, argentum et peru<strong>la</strong>s portare non posse in futurum, alias puniantur<br />
ipso facto.<br />
Ut femine non <strong>la</strong>rventur<br />
Femine que se <strong>la</strong>rvaverint et fecerint mascaras, quocumque tempore, etiam<br />
carnisprivii, pena quinquaginta solidorum puniantur vice qualibet.<br />
Correctio reverendissimi de Monte:<br />
Sub rubrica « Ut mulieres non <strong>la</strong>rventur » statuitur ut femine non <strong>la</strong>rventur<br />
sub pena vigintiquinque solidorum, ut scandalis obvietur et mulieres honeste vivere<br />
non dediscant. P<strong>la</strong>ceat tam mulieribus <strong>la</strong>rvandis quam eas comitantibus unius<br />
auri penam imponere.<br />
PLACET.
GUBBIO<br />
a cura di Costanza Maria Del Giudice e Raffaele Mastrini
INTRODUZIONE<br />
Il succedersi delle disposizioni di disciplina <strong>suntuaria</strong> nel corso dei<br />
<strong>secoli</strong> dà, per <strong>la</strong> città di Gubbio, un quadro evidente dell’evoluzione<br />
degli usi nel vestire e nell’adornarsi attraverso il tempo; si nota, nell’insieme<br />
dei testi, un costante adeguarsi del<strong>la</strong> terminologia, anche grazie<br />
all’uso del volgare.<br />
Le prime disposizioni suntuarie oggi note compaiono nello statuto<br />
comunale del 1338.<br />
Lo statuto, conservato presso <strong>la</strong> Sezione di Archivio di Stato di Gubbio<br />
1 , è pervenuto nel<strong>la</strong> sua copia autentica redatta nel 1371 dal notaio<br />
Matheus condam Cole. Fra <strong>la</strong> redazione del 1338 e quel<strong>la</strong> del 1371, si<br />
situa nel<strong>la</strong> storia di Gubbio una serie di eventi che conducono <strong>la</strong> città<br />
dall’autonomia comunale al<strong>la</strong> breve signoria di Giovanni di Cantuccio<br />
Gabrielli (1350-1354) e, infine, al dominio pontificio: nel luglio 1354 l’Albornoz<br />
prende possesso del<strong>la</strong> città e ne diviene vicario.<br />
Le disposizioni re<strong>la</strong>tive al lusso presenti nello statuto trecentesco costituiscono<br />
una disciplina organica, estesa non solo alle vesti, ma anche<br />
alle pompe nel<strong>la</strong> celebrazione di matrimoni e di funerali; ciascuna delle<br />
tre lunghe rubriche statutarie re<strong>la</strong>tive a questi tre temi viene denominata<br />
nel testo statutum: Incipit statutum de ornamentis, vestibus et arredis dominarum<br />
et mulierum prohibitis (Lib. III, Rub. 164); Incipit statutum de<br />
donis et conviviis et expensis prohibitis circha nuptias, sponsalia vel matrimonia<br />
(Lib. III, Rub. 166); Incipit statutum de superfluis expensis cere et<br />
aliis prohibitis circha funus defunctorum (Lib. III, Rub. 167).<br />
Al<strong>la</strong> disciplina <strong>suntuaria</strong> sistematica contenuta nello statuto, fa seguito<br />
una specifica Adictio et correptio statuti positi sub rubrica de ornamentis,<br />
vestibus et arredis dominarum et mulierum prohibitis (c. 104rv), presente<br />
1 SASG, ASCG, Statuti, 1.
574 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nelle adictiones et detractiones, derogationes et correptiones statutorum et<br />
ordinamentorum comunis et populi civitatis Eugubii, contenute nello stesso<br />
volume e redatte nel 1376.<br />
È importante notare come <strong>la</strong> norma statutaria introduca alcune eccettuazioni<br />
ai divieti, in favore di specifiche categorie di persone: se già <strong>la</strong><br />
redazione statutaria del 1338 fa riferimento alle uxores militum che, a<br />
differenza delle altre donne, possono varium portare ... subtus guarnacchiam<br />
et mantellum, è poi l’adictio del 1376 ad essere inserita solo con lo scopo<br />
di introdurre alcune eccettuazioni. In essa infatti, pur nel<strong>la</strong> <strong>generale</strong><br />
conferma delle disposizioni suntuarie in vigore, si interviene in favore di<br />
due categorie di persone: uxores et filie militum et nobilium civitatis Eugubi,<br />
per le quali si prevede una eccettuazione totale: non includantur<br />
sub dispositione dicti statuti e in favore di uxores ... iudicum et medicorum,<br />
alle quali è data autorizzazione di portare varia et argentum auratum sive<br />
non auratum usque ad tres untias.<br />
La redazione dell’adictio rive<strong>la</strong> una duplice motivazione: in primo luogo<br />
adeguarsi al<strong>la</strong> imprenscindibile necessità dei gruppi nobiliari-magnatizi<br />
di ottenere una evidente e immediata connotazione sociale tramite l’ostentazione<br />
del lusso nelle vesti. In questo modo <strong>la</strong> finalità di carattere morale<br />
delle regole estetiche, viene cancel<strong>la</strong>ta e capovolta, arrivando a segnare<br />
invece <strong>la</strong> codificata attestazione di una diversità e di un privilegio. Questo<br />
risulta tanto più evidente se si nota come l’adictio introduca invece<br />
un aggravamento delle proibizioni in vigore solo per uxores popu<strong>la</strong>rium<br />
et plebeiorum, le quali in assoluto non possint defferre caputeum.<br />
In secondo luogo l’adictio serve ad introdurre a Gubbio l’uso, già<br />
messo in pratica in altre città 2 , di permettere di indossare sine pena vesti<br />
proibite, previa loro denuncia e bol<strong>la</strong>tura. L’incarico ad bul<strong>la</strong>ndum dictas<br />
vestes et c<strong>la</strong>mides verrà conferito a un orafo del<strong>la</strong> città di Gubbio, il<br />
quale dovrà tenere un registro delle vesti denunciate e bol<strong>la</strong>te, con <strong>la</strong><br />
loro descrizione.<br />
Una so<strong>la</strong> eccezione non legata al<strong>la</strong> condizione sociale è contenuta<br />
nel<strong>la</strong> normativa statutaria: si tratta del<strong>la</strong> norma che consente a qualunque<br />
donna in ecclesia mantellum traginare absque pena, nonostante <strong>la</strong> disposizione<br />
<strong>generale</strong> di segno contrario: nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque fuerit condictionis<br />
et etatis pannos seu vestem traginet per terram.<br />
Tutte le disposizioni statutarie di proibizione di vesti sono rego<strong>la</strong>r-<br />
2 Cfr. Introduzione, in Bologna, a cura di M. GIUSEPPINA MUZZARELLI, in La legis<strong>la</strong>zione<br />
<strong>suntuaria</strong> <strong>secoli</strong> XIII-XVI. Emilia-Romagna, a cura di M. GIUSEPPINA MUZZARELLI, Bologna<br />
2002, p. 6.
Gubbio<br />
575<br />
mente accompagnate dall’indicazione del<strong>la</strong> multa da pagare in caso di<br />
contravvenzione.<br />
Per l’osservanza delle disposizioni dettate, lo statuto prevede <strong>la</strong> figura<br />
di un officialis super viis, pontibus et fontibus construendis, reficiendis et<br />
actandis et super dampnis datis et super arredis dominarum et sponsalitiis<br />
et contrafacientibus contra ordinamenta et statuta loquentia de mortuis et<br />
funeralibus 3 . I compiti dell’ufficiale sono poi ulteriormente precisati nel<br />
corpo delle rubriche contenenti <strong>la</strong> normativa <strong>suntuaria</strong>.<br />
L’elencazione delle diverse forme di lusso nel vestire mostra una società<br />
in cui una parte dei soggetti di sesso femminile è solita adornare<br />
abiti, capelli e cinture di monili preziosi, indossare vesti foderate di pelliccia,<br />
ricamate e dipinte, portare borse di seta.<br />
Ma l’esibizione del<strong>la</strong> ricchezza e dell’appartenenza a categorie privilegiate<br />
risulta ancora più evidente negli usi messi in atto in occasione di<br />
matrimoni e funerali. Una fol<strong>la</strong> di invitati e una quantità di doni lussuosi<br />
nei matrimoni, una fol<strong>la</strong> di chierici e una vera luminaria nei funerali:<br />
proprio perché proibiti questi usi esprimono evidente <strong>la</strong> loro capacità di<br />
connotazione sociale.<br />
Nel 1385, ormai sotto <strong>la</strong> signoria di Antonio, conte di Montefeltro, i<br />
priori del<strong>la</strong> città tornano sul tema delle leggi sul lusso, emanando gli<br />
Ordinamenta facta super arredis et ornamentis mulierum 4 ; pur nel<strong>la</strong> <strong>generale</strong><br />
conferma delle disposizioni statutarie precedenti, si torna a una elencazione<br />
delle vesti e degli ornamenti proibiti.<br />
La riforma non si estende al tema dei matrimoni e dei funerali e<br />
prevede comunque una totale eccettuazione da ogni divieto per uxores<br />
militum e per mulieres nobiles. Una eccettuazione specifica è invece introdotta<br />
per uxores ... iudicum et medicorum tam fixicorum quam ceruscicorum<br />
qui studuerunt pro tempore in aliquo Studio generali ed è re<strong>la</strong>tiva al<strong>la</strong><br />
possibilità di portare monili d’argento o dorati et omne genus varii in<br />
vestibus.<br />
Non si fa cenno a un ufficiale specificamente addetto, ma tutta l’osservanza<br />
del<strong>la</strong> normativa sul lusso è affidata alle cure degli ufficiali cittadini<br />
ordinari; si riconferma <strong>la</strong> pratica del<strong>la</strong> bol<strong>la</strong>tura delle vesti facte ante<br />
presentia ordinamenta, ancora affidata a un orafo del<strong>la</strong> città.<br />
Contro il lusso nelle vesti, <strong>la</strong> città ritorna ancora più volte: nel 1469 5<br />
con alcuni capitoli approvati da Federico di Montefeltro, poi – ormai<br />
3 Lib. I, Rub. 14.<br />
4 SASG, ASCG, Riformanze, 11, cc. 146v-150r.<br />
5 SASG, ASCG, Riformanze, 28, c. 27rv.
576 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
sotto il ducato dei del<strong>la</strong> Rovere – nel 1561 6 e nel 1566 7 , e infine nel<br />
1583 8 , con un « publico bando » emanato da Francesco Maria II duca di<br />
Urbino, « a richiesta del<strong>la</strong> sua città d’Ugubbio ».<br />
Si nota nei capitoli del 1469 che il ricavato delle pene imposte ai<br />
contravventori è destinato solo per un quarto alle casse del Comune, mentre<br />
il grosso delle somme dovrà andare al Monte di Pietà: tutti gli elementi<br />
si collegano fra loro, nel clima suscitato dal<strong>la</strong> predicazione Osservante.<br />
L’istituzione del Monte di Pietà a Gubbio è del 1463: è evidente che,<br />
per funzionare, l’opera aveva necessità di un abbastanza rego<strong>la</strong>re introito<br />
di denaro 9 .<br />
In queste disposizioni di fine Quattrocento è ancora prevista una eccettuazione,<br />
in favore di « donne de cavalieri, gentilhomini et dottori »,<br />
mentre un richiamo, non sappiamo quanto convinto e fiducioso, alle motivazioni<br />
di carattere morale delle leggi contro il lusso è contenuto nel bando<br />
del 1583: « Perché in ogni città non solo è lodevole, ma ancora debbito<br />
de chi ha il governo provedere che le cose concernenti a gloria e lode<br />
di Dio et a salute de l’anime s’introduchino et s’osservino et quelle tanto<br />
al partico<strong>la</strong>re come al pubblico dannose le quali da irrego<strong>la</strong>ri apetiti procedono,<br />
non solo non trovino luogo nelle città, ma ancora quelle che vi<br />
fussero si levino o almeno, quanto più si può, si riduchino a l’honesto ».<br />
Costanza Maria Del Giudice<br />
L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />
∗ Statuti cittadini: SASG, ASCG, Statuti, n. 1<br />
∗ Riformanze: SASG, ASCG, Riformanze, nn. 11, 28, 54, 57<br />
∗ Altre serie: SASG, Fondo Armanni, I C 13 9<br />
∗ Statuti del territorio: Fossato di Vico: Uno dei più antichi statuti di uno dei<br />
più antichi castelli, a cura di L. GALASSI, Assisi 2000; Valfabbrica: Statuto di<br />
Valfabbrica del sec. XVI, a cura di M. GASPERINI, con introduzione di M. G.<br />
Nico Ottaviani, Città di Castello 1983.<br />
La ricerca e le trascrizioni sono state effettuate da Costanza Maria Del Giudice<br />
(SASG, ASCG, Statuti, n. 1; SASG, ASCG, Riformanze, nn. 11, 28, 54,<br />
57), Raffaele Mastrini (SASG, Fondo Armanni, I C 13 9).<br />
6 SASG, Fondo Armanni, I C 13 9, cc. 2r-4r.<br />
7 SASG, ASCG, Riformanze, 54, c. 188rv.<br />
8 SASG, ASCG, Riformanze, 57, cc. 177v-178v.<br />
9 Cfr. Per soventione de le povere persone. Aspetti del credito a Perugia dal Monte di<br />
Pietà al<strong>la</strong> Cassa di Risparmio, a cura di C<strong>la</strong>ra Cutini, Perugia 2000, pp. 92-94.
Gubbio<br />
INDICE DELLE FONTI<br />
577<br />
1. 1338-1376<br />
Statuti<br />
SASG, ASCG, Statuti, n. 1.<br />
Ed.: F. ARDUINI, Inventario dell’Archivio comunale di Gubbio, in “Archivio storico<br />
per le Marche e per l’Umbria”, IV (1889), 15-16, pp. 453-466 – escluse le<br />
rubb. XIIII, LXXXXIII e parte del<strong>la</strong> Rub. CLXIIII; A. MENICHETTI, Lo Statuto Vecchio<br />
del Comune di Gubbio con le aggiunte del 1376, Gubbio 2002, pp. 18-19, 128-<br />
129, 159-168, 239.<br />
De electione et officio officialis super dampnis datis et fontibus et<br />
pontibus et funeribus et viis et sponsalitiis et arredis dominarum. (Lib. I,<br />
Rub. 14, c. 7v)<br />
De pena portantium bagaroççum in capite vel pannos curtos et caligas<br />
ligatas (Lib. III, Rub. 93, cc. 61v-62r)<br />
Incipit statutum de ornamentis, vestibus et arredis dominarum et mulierum<br />
prohibitis (Lib. III, Rub. 164, cc. 77r-79r)<br />
Incipit statutum de donis et conviviis et expensis prohibitis circha<br />
nuptias, sponsalia vel matrimonia (Lib. III, Rub. 166, cc. 79v-80r)<br />
Incipit statutum de superfluis expensis cere et aliis prohibitis circha<br />
funus defunctorum (Lib. III, Rub. 167, cc. 80r-81v)<br />
Adictio et correptio statuti positi sub rubrica de ornamentis, vestibus<br />
et arredis dominarum (c. 104v)<br />
2. 1385, gennaio 27<br />
Riformanze<br />
SASG, ASCG, Riformanze, n. 11.<br />
Ed.: G. MAZZATINTI, Di alcune leggi suntuarie eugubine dal XIV al XVI secolo, in<br />
BDSPU, III (1897), pp. 3-7.<br />
Ordinamenta facta super arredis et ornamentis mulierum (cc. 146v-150r)
578 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
3. 1469, aprile 12<br />
Riformanze<br />
SASG, ASCG, Riformanze, n. 28.<br />
Ed.: G. MAZZATINTI, Di alcune leggi ... cit., pp. 7-8.<br />
Riformanze sugli ornamenti (c. 27rv)<br />
4. 1561, aprile 29<br />
Capitoli<br />
SASG, Fondo Armanni, I C 13 9.<br />
Capitoli sugli ornamenti (cc. 2r-4r)<br />
5. 1566, settembre 10<br />
Riformanze<br />
SASG, ASCG, Riformanze, n. 54.<br />
Ed.: G. MAZZATINTI, Di alcune leggi ... cit., pp. 10-11.<br />
Capitoli sugli ornamenti (c. 188rv)<br />
6. 1583, ottobre 1<br />
Capitoli<br />
SASG, ASCG, Riformanze, n. 57.<br />
Ed.: G. MAZZATINTI, Di alcune leggi ... cit., pp. 12-14.<br />
Capitoli sugli ornamenti (cc. 177v-178v)
Gubbio<br />
FONTI<br />
1. 1338-1376<br />
Statuti<br />
De electione et officio officialis super dampnis datis et fontibus et<br />
pontibus et funeribus et viis et sponsalitiis et arredis dominarum<br />
579<br />
Providimus ordinantes quod domini gonfalonerius et consules populi qui erunt<br />
de mense aprilis proxime venturi, una cum sex prudentibus pro quolibet quarterio<br />
per ipsos dominos gonfalonerium et consules eligendis, teneantur et debeant<br />
infra quinque dies post introitum eorum officii eligere unum bonum et expertum<br />
officialem notarium qui sit et esse debeat officialis super viis, pontibus et fontibus<br />
construendis, reficiendis et actandis et super dampnis datis et super arredis<br />
dominarum et sponsalitiis et contrafacientibus contra ordinamenta et statuta loquentia<br />
de mortuis et funeralibus et pertinentibus ad eas. Qui officialis venire<br />
debeat ad civitatem Eugubii duobus diebus ante kalendas maii cum uno notario,<br />
sex beruariis et familiaribus et uno equo; et habeat et habere debeat a comuni<br />
Eugubii pro suo sa<strong>la</strong>rio centum quinquaginta libras Ravennatensium et duret eius<br />
officium sex mensibus. Et finito officio debeat stare ad sindicatum quinque diebus<br />
ad reddendum rationem sui officii coram domino capitaneo populi et etiam<br />
habeat quartam partem omnium caposoldorum de damnis datis et omnium condempnationum<br />
quas faciet et devenire faciet in comuni tempore sui officii et ad<br />
manus camerarii dicti comunis, videlicet de condempnationibus quas faciet de<br />
dampnis datis et de facientibus contra predicta statuta loquentia de materia mortuorum<br />
et expensis funerum et arredorum dominarum, mulierum et numptiarum.<br />
De pena portantium bagaroççum in capite vel pannos curtos et caligas<br />
ligatas<br />
Statuimus et ordinamus quod nul<strong>la</strong> persona audeat vel presumat per civitatem<br />
Eugubii, a primo sono campane comunis que pulsatur de sero pro custodia<br />
civitatis usque ad pulsationem campane comunis que pulsatur de mane circha<br />
diem, portare bagaroççum in capite seu caputeum ad guancias aut aliter ire tran-
580 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
sfiguratum et qui contrafecerit puniatur per dominum potestatem pro qualibet<br />
vice in centum solidis Ravennatensium. Et stetur et credatur re<strong>la</strong>tioni unius de<br />
familiaribus potestatis et habeatur pro plena probatione. Et quod nullus forensis<br />
possit portare dictum bagaroççum in capite de die nec de nocte sub dicta pena<br />
et quilibet possit accusare et denumptiare et habeat medietatem banni. Et quod<br />
hospes in cuius hospitio dictus forensis hospitaretur teneatur notifficare forensibus<br />
in suo hospitio hospitantibus sub dicta pena. Hoc addito huic capitulo quod<br />
nullus portet tunicam vel guarnachiam aut cottam in dorso vestitam sic quod<br />
ligature caligarum vel genua vel subtus genua per quatuor digitos stando cintus<br />
et recte videantur aut serabule appareant sub pannis discoperte; et qui contrafecerit<br />
condempnetur in centum solidis Ravennatensium. Et potestas et capitaneus<br />
de predictis possint et teneantur inquirere ac etiam rimari faciant per suam familiam<br />
quando vadunt per civitatem rimando pro armis et aliis vetitis. Et credatur<br />
de predictis re<strong>la</strong>tioni duorum de familia potestatis vel capitanei quemadmodum<br />
creditur de re<strong>la</strong>tione armorum. Et predicta omnia potestas banniri faciat in principio<br />
sui regiminis. Et habeant potestas et capitaneus medietas condempnationum<br />
quas fecerint dicta occasione si tempore sui officii venerit pecunia dictarum<br />
condempnationum in comuni. Et quilibet possit accusare et denumptiare de predictis<br />
et habeat medietatem condempnationum quo casu accusationis dicti potestas<br />
vel capitaneus de dictis condempnationibus nil possint percipere vel habere.<br />
Incipit statutum de ornamentis, vestibus et arredis dominarum et mulierum<br />
prohibitis<br />
Ad hoc ut cessent superflua et inhonesta dominarum sive mulierum arreda et<br />
etiam ornamenta que dampna per sepe immo cotidie afferunt civibus et districtualibus<br />
Eugubinis et arreda et ornamenta huiusmodi pro comuni utilitate hominum<br />
civitatis et districtus Eugubii sicut expedit refrenentur, statuimus et ordinamus quod<br />
nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis et etatis fuerit per civitatem et districtum<br />
Eugubii in domo vel extra domum portet seu ferat in capite vel in aliqua seu<br />
super aliqua veste, caputeo vel capello aurum, smaltum, argentum, per<strong>la</strong>m vel per<strong>la</strong>s,<br />
naccharam vel naccharas, <strong>la</strong>pidem pretiosum, corallium, cristallum seu ambram<br />
in aliqua materia, forma vel specie seu aliquam materiam, formam vel speciem<br />
auream vel argenteam seu deauratam vel deargentatam in totum vel in partem nec<br />
ferat caputeum seu capellum, guarnachiam seu mantellum foderatum vel foderatam<br />
de variis. Et si aliqua mulier contrafecerit in predictis vel aliquo predictorum seu<br />
predicta non servaverit condempnetur et condempnari possit et debeat contrafaciens<br />
comuni Eugubii pro qualibet vice in vigintiquinque libris Ravennatensium et<br />
in amissione rerum predictarum prohibitarum quas tulerint vel tulerit et cuiuslibet<br />
earum. Salvo quod uxores militum varium portare possint subtus guarnacchiam et<br />
mantellum. Et quod quelibet mulier possit absque pena portare in anulo aureo vel<br />
argenteo <strong>la</strong>pidem pretiosum et ipsum anulum in manu sive digito dummodo nul<strong>la</strong><br />
mulier portet nisi unum anulum. Addentes huic capitulo quod si qua mulier portaverit<br />
vel tulerit aurum vel argentum vel alias res supra prohibitas seu aliquam
Gubbio<br />
581<br />
ipsarum contra formam presentis statuti et tale aurum vel argentum vel res predicte<br />
aut aliqua ipsarum non excesserit vel excesserint valorem viginti solidorum<br />
Ravennatensium, condempnetur contrafaciens in decem libris Ravennatensium et<br />
plus arbitrio officialis ad hoc deputati vel deputandi usque in quantitatem XXV<br />
librarum Ravennatensium, inspecta conditione persone et valore auri vel argenti<br />
seu rei aut rerum quod vel que talis mulier fuerit inventa portare seu ferre. Et de<br />
valore stetur et credatur dicto predicti officialis. Et presens statutus et omnia in eo<br />
prohibita banniatur publice per civitatem Eugubii ex parte dicti officialis in principio<br />
sui officii.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque fuerit etatis et condictionis per civitatem<br />
et districtum Eugubii in domo vel extra domum ferat vel portet aliquam cinturam,<br />
schiagiale vel sicetam in quo vel qua sit aurum vel argentum, smaltum, <strong>la</strong>pis<br />
pretiosus, per<strong>la</strong>, cristallus, ambra, naccara seu corallus vel aliquid deauratum vel<br />
deargentatum. Et que contrafecerit in XXV libris Ravennatensium et in amissione<br />
rerum prohibitarum vice qualibet comuni Eugubii possit et debeat condempnari.<br />
Liceat tamen cuilibet mulieri portare pro abotonatura manicarum et colli<br />
sive ad manicas et collum ad plus unam untiam boctonum sive monilium de<br />
argento deauratorum vel non deauratorum impune non obstante aliquo capitulo<br />
supra vel infra posito. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis et etatis<br />
fuerit per civitatem et districtum Eugubii in domo vel extra domum portet vel<br />
ferat in aliqua vel super aliqua veste aliquam frigiaturam cuiuscumque materie<br />
vel generis fuerit. Et que contrafecerit in vigintiquinque libris Ravennatensium et<br />
in amissione rerum prohibitarum possit et debeat vice qualibet comuni Eugubii<br />
condempnari. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis aut etatis fuerit<br />
ferat seu portet per civitatem vel districtum Eugubii in domo vel extra domum<br />
aliquod samitum vel vestem de sirico. Et que contrafecerit in vigintiquinque libris<br />
Ravennatensium comuni Eugubii possit et debeat vice qualibet condempnari<br />
et in amissione rei sic prohibite portari, exceptis uxoribus militum. Liceat tamen<br />
cuilibet mulieri portare guarnacchiam et mantellum foderatum et foderatam de<br />
grodone unius coloris vel duorum seu virgata seu scaccata absque auro et argento<br />
et absque alia iocu<strong>la</strong>tura. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis<br />
vel etatis fuerit per civitatem vel districtum Eugubii in domo vel extra domum<br />
induat vel ferat aliquam vestem supra qua sint alique lictere vel figure arborum,<br />
fructuum, florum, frondium vel alicuius animalis seu similitudinis animalis picte,<br />
conteste, superapposite, designate vel infixe vel aliter seu modo aliquo iocu<strong>la</strong>tam.<br />
Et que contrafecerit in XXV libris Ravennatensium et in amissione rerum prohibitarum<br />
comuni Eugubii possit ed debeat vice qualibet condempnari. Et quod<br />
aliqua mulier cuiuscumque condictionis et etatis fuerit non induat vel ferat contra<br />
dictam formam vel aliter per civitatem vel districtum Eugubii aliquam vestem<br />
que sit ultra quam de uno panno nisi dimidiatam per longum equaliter de panno<br />
solum ex utroque <strong>la</strong>tere sine aliqua mistura intallii vel dogature ad dictam<br />
penam. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis et etatis fuerit ferat,<br />
induat vel portet per civitatem vel districtum Eugubii in domo vel extra domum<br />
aliquam vestem in qua caudam trahat vel habeat pena XXV librarum Ravennaten-
582 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
sium, in quibus contrafaciens comuni Eugubii vice qualibet condempnetur. Et<br />
quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque fuerit condictionis et etatis pannos seu vestem<br />
traginet per terram ad dictam penam pro vice qualibet qua fuerit contrafactum.<br />
Addito huic capitulo quod cuilibet mulieri sit licitum in ecclesia mantellum<br />
traginare absque pena et per terram trahere. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque<br />
condictionis et etatis fuerit portet seu ferat per civitatem vel districtum<br />
Eugubii in domo vel extra domum aliquam guarnacchiam vel cottam seu tunicham<br />
fixam vel apertam ex parte anteriori a cingulo vel cintura inferius pena<br />
XXV librarum Ravennatensium in quibus sic portans vel ferens pro qualibet vice<br />
comuni Eugubii possit ed debeat condempnari. Et quod nul<strong>la</strong> mulier portet seu<br />
ferat vel portare seu ferre possit aliquam bursiam vel carnerium de sirico vel re<br />
alia in qua vel quo sit aliqua mistura de auro vel argento seu quicquam aliud de<br />
rebus prohibitis supra in principio huius statuti nominatis ad penam decem librarum<br />
Ravennatensium pro qualibet vice et in amissione burse vel carnerii. Item<br />
quod nullus sartor seu sartrix vel sutor seu sutrix aut alia persona quecumque in<br />
civitate vel districtu Eugubii seu in burgis ipsius civitatis vel ipsorum aliquo<br />
incidat, suat vel faciat aut incidi, sui vel fieri faciat aliquam de vestibus supradictis<br />
prohibitis ferri et portari ad penam XXV librarum Ravennatensium in quibus<br />
contrafaciens comuni Eugubii vice qualibet possit et debeat condempnari. Item<br />
quod in omnibus et singulis suprascriptis et infrascriptis presens officialis electus<br />
et quilibet alius officialis qui pro tempore fuerit ad executionem presentis statuti<br />
possit procedere contra omnes facientes et fieri facientes contra predicta vel contra<br />
eorum aliquod per inquisitionem, accusationem et denumptiationem et omni<br />
modo et via quibus ei videbitur et repertas vel repertam culpabiles vel culpabilem<br />
in eorum aliquo punire et condempnare in supradictis et infrascriptis penis<br />
summarie sine strepitu et figura iudicii et omnibus solempnitatibus iuris et statutorum<br />
obmissis. Et ad probandum predicta vel aliquod predictorum et etiam<br />
infrascripta et infrascriptarum quodlibet sufficiat dictum ipsius officialis referentis<br />
se contrafacientes invenisse et habeatur pro plena et legitima probatione. Item<br />
quod dictus officialis teneatur et debeat quolibet mense predicta ordinamenta et<br />
statuta facere banniri per civitatem Eugubii in locis consuetis et eadem statuta et<br />
ordinamenta legi in ecclesia Sancti Francisci, in ecclesia fratrum Predicatorum et<br />
in ecclesia fratrum Sancti Augustini et in aliis civitatis Eugubii quibus sibi videbitur<br />
eo tempore quando homines et mulieres erunt magis in ipsis ecclesiis congregati.<br />
Et teneatur dictus officialis singulis diebus dominicis et aliis festivitatibus<br />
solempnibus scrutari de predictis et pro predictis. Et si aliqua mulier non permicteret<br />
se scrutari per dictum officialem et familiarem eius vel eorum aliquem,<br />
ipso officiali presente dum ad predicta idem officialis iverit puniatur ac si esset<br />
inventa cum dictis vestibus prohibitis. Item quod dictus officialis teneatur et debeat<br />
quolibet mense sui officii facere et formare inquisitionem <strong>generale</strong>m contra<br />
omnes et singu<strong>la</strong>s personas que facerent vel tunc fecissent vel fecisse aut commisisse<br />
inveniretur aliquid contra formam presentis statuti et facere iurare et examinare<br />
super dicta inquisitione ad minus decem bonos homines de quolibet quarterio<br />
civitatis predicte. Item quod officialis predictus teneatur et debeat vinculo
Gubbio<br />
583<br />
iuramenti et ad penam centum librarum Ravennatensium omnia et singu<strong>la</strong> in hoc<br />
statuto contenta observare et executioni mandare et personas repertas culpabiles<br />
punire et condempnare in penis et bannis in ipso statuto contentis. Et si officialis<br />
ipse invenerit aliquam mulierem facientem seu venientem contra dictum statutum<br />
possit et debeat talem mulierem condempnare ut premictitur in penis in<br />
ipso statuto contentis et condempnationem ipsam exigere a marito ipsius mulieris<br />
si habuerit mulier ipsa maritum; si vero maritum non habuerit possit exigere<br />
condempnationem eandem a patre vel matre, fratre vel fratribus dicte mulieris<br />
condempnate cum ipsa habitantibus. Qui officialis habeat et habere debeat quartam<br />
partem de omnibus et singulis condempnationibus pecuniariis per eundem<br />
officialem faciendis vigore presentis statuti, videlicet de illis ad quas prefatus<br />
officialis tempore sui officii venire fecerit in dictum comune et ad manus eiusdem<br />
comunis camerarii et ipse camerarius possit, teneatur et debeat dicto tali<br />
officiali dictam quartam partem solvere atque dare et aliam vel maiorem partem<br />
de dictis condempnationibus dictus officialis habere non possit, non obstante<br />
aliquo statuto vel ordinamento in quo aliud vel contrarium diceretur. Item quod<br />
quilibet possit et ei liceat accusare et denumptiare contrafacientes in predictis vel<br />
aliquo predictorum et eius accusatio et denumptiatio admictatur et habeat quartam<br />
partem pene que remanserit vel remansura est in comuni Eugubii et nomen<br />
accusatoris et denumptiatoris teneatur secretum dummodo si per familiam ipsius<br />
officialis vel aliquem bayulum seu per aliquem forensem talis accusatio vel denumptiatio<br />
fiet de predictis vel aliquo predictorum quod accusans vel denumptians<br />
partem de condempnationibus huiusmodi habere non debeat quoquo modo.<br />
Item quod officialis prescriptus in primo consilio quod eius congregabitur tempore<br />
et deinde quolibet mense in consilio populi vel generali teneatur et debeat<br />
iurare ad sancta Dei evangelia corporaliter tacto libro presentem statutum observare<br />
et observari facere ad penam centum librarum Ravennatensium et quod per<br />
officialem ipsum absque diminutione aliqua servabuntur omnia predicta. Et ut ea<br />
que in presenti statuto per seriem adnotantur optatum sortiarentur effectum quod<br />
domini gonfalonerius iustitie et consules populi civitatis Eugubii qui erunt in ea<br />
pro tempore teneantur et debeant iurare ad sancta Dei evangelia corporaliter<br />
tacto libro in predicto consilio quolibet mense semel presentem statutum toto<br />
posse ipsorum facere observari ad penam predictam. Item quod condempnationes<br />
fiende de mulieribus supradictis, vigore presentis statuti, sive quantitates ipsarum<br />
condempnationum possint et debeant solvi de dotibus vel bonis ipsarum<br />
mulierum et quod solventes dictas condempnationes vel quantitatem earum possint<br />
et eis liceat retinere de ipsis dotibus vel bonis quantitates predictas et quod<br />
et ex nunc dotes et bona predicta intelligantur fore atque sint predictis quantitatibus<br />
solventibus huiusmodi obligati. Item quod a processibus, mandatis et sententiis<br />
atque condempnationibus faciendis per dictum officialem secundum formam<br />
presentis statuti et in quantitatem in presenti statuto contentam appel<strong>la</strong>ri<br />
vel recursus haberi non possit ad dictum capitaneum populi civitatis Eugubii vel<br />
eius officiales seu curiam, set dicte condempnationes et sententie mandentur et<br />
mandari possint et debeant executioni per dictum officialem infra tertiam diem
584 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
postquam date et <strong>la</strong>te erunt per eundem officialem ad dictam penam centum<br />
librarum. Et si appel<strong>la</strong>retur vel haberetur de predictis vel a predictis recursus<br />
per quamcumque viam ad dictum dominum capitaneum vel eius officialem seu<br />
curiam, talis appel<strong>la</strong>tio vel recursus non valeat ullo modo set ipso iure penitus<br />
evanescat. Et si quis appel<strong>la</strong>ret vel recurreret seu appel<strong>la</strong>tionem reciperet aut<br />
contra predicta vel aliquod predictorum advocaret, procuraret seu aliquod obiceret<br />
vel allegaret centum libras comuni Eugubii solvere teneatur, quas dominus<br />
potestas civitatis predicte, qui pro tempore erit, pena prestiti iuramenti et ducentarum<br />
librarum Ravennatensium retinendarum per camerarium comunis Eugubii<br />
de sa<strong>la</strong>rio ipsius domini potestatis teneatur et debeat dictas centum libras exigere<br />
et solvi facere cum effectu. Item quod ad executionem predictarum sit et esse<br />
debeat quidam officialis forensis qui sit notarius bonus, sufficiens et legalis, guelfus<br />
et de parte guelfa et duret eius officium sex mensibus inchoandis termino in<br />
licteris destinandis propter ea dec<strong>la</strong>rando. Et habeat pro suo cum tribus famulis<br />
bonis et sufficientibus, guelfis et actis ad arma portanda sa<strong>la</strong>rio octo florenorum<br />
auri per mensem quemlibet sex mensium predictorum solvendo sibi per camerarium<br />
ipsius comunis mense quolibet pro rata. Et plus et minus habeat de familia<br />
et de sa<strong>la</strong>rio prout in licteris electionis sue fuerit dec<strong>la</strong>ratum. Et quod semper de<br />
sex mensibus in sex menses ad electionem ipsius officialis et notarii procedatur<br />
modo, forma et ordine inferius dec<strong>la</strong>randis set dominis gonfalonerio et consulibus<br />
videbitur expedire quod fiat electio officialis predicti. Qui officialis teneatur<br />
et debeat venire et esse in civitatem Eugubii et se presentare coram dominis<br />
gonfalonerio et consulibus populi supradicti duobus diebus ante initium sex mensium<br />
predictorum et quod unus ex famulis suis sciat legere atque scribere competenter<br />
et quod finito ipsius officialis officio, idem officialis stare et morari<br />
personaliter ad sindicatum debeat in civitate predicta tribus diebus integris et<br />
completis cum eius familia de administratione sui et familie sue officii redditur<br />
coram officiali deputato vel deputando ad sindicandum eosdem integram et plenariam<br />
rationem dummodo nisi de furto, fraude, baractaria et negligentia non<br />
possit nec debeat sindicari. Et quod semper officialis et notarii prescripti electio<br />
fiat tempore accessuro duobus mensibus ante finem officialis precessoris ipsius<br />
per dominum gonfalonerium iustitie et consules populi civitatis predicte qui erunt<br />
in ea pro tempore, cum sex prudentibus viris popu<strong>la</strong>ribus de quolibet quarterio<br />
eligendis per eosdem dominos gonfalonerium et consules cum pactis, modis et<br />
condictionibus dec<strong>la</strong>randis per ipsos dominos gonfalonerium et consules et prudentes.<br />
Item quod dictus officialis possit, teneatur et debeat facere et exequi<br />
omnia et singu<strong>la</strong> alia officia ad que deputabitur per dominos gonfalonerium et<br />
consules civitatis predicte vel per consilium populi, capitaneorum artium, consules<br />
mercatorum et centum de populo maioris summe civitatis eiusdem pro prescripto<br />
sa<strong>la</strong>rio. Et venire, stare atque redire debeant officialis et famuli prelibati<br />
eorum periculo, risico et fortuna in personis et rebus. Item quod domini potestas,<br />
capitaneus et eorum officiales, gonfalonerius iustitie et consules populi et<br />
notarius custodie civitatis prefate teneantur et debeant ad requisitionem supradicti<br />
officialis dare ipsi famulos et adiutorium, consilium et favorem ad suum
Gubbio<br />
585<br />
officium exercendum pena prestiti iuramenti et centum librarum Ravennatensium<br />
pro quolibet contrafaciente et vice qualibet qua fuerit contrafactum, in quibus<br />
contrafaciens comuni Eugubii per sindicum qui sindicabit eundem possit et debeat<br />
condempnari. Item quod dictus officialis pro se et famulis eius habeat et<br />
habere debeat a comuni Eugubii et eius expensis domum pro habitatione ipsorum<br />
sex mensibus pro quibus erit electus il<strong>la</strong>m videlicet quam domini gonfalonerius<br />
et consules duxerint dec<strong>la</strong>randam et cartam, incostrum sive tentam pro eius<br />
officio exercendo vel pecuniam pro predictis prout in eius electionis licteris fuerit<br />
dec<strong>la</strong>ratum. Item quod nullus qui fuit, est vel erit officialis alicuius potestatis<br />
vel capitanei predicte civitatis vel aliquod habuisset officium in civitate predicta<br />
possit ad predictum vocari officium deinde ad decem annos nec eligi vel transmicti<br />
et si eligeretur vel transmicteretur non valeat nec teneat ipso iure. Item<br />
quod dictus officialis possit pro suo exercendo officio multare inobedientes sibi<br />
et penam eis imponere usque in quantitatem XL solidorum Ravennatensium pro<br />
qualibet vice. Ad quam penam sive multam exigendam possit officialis predictus<br />
procedere per inquisitionem, accusationem et denumptiationem et omni modo<br />
quo ei videbitur et etiam de facto facere in cippum micti si rei qualitas hoc<br />
exegerit quod sue providentie relinquatur; de qua tantum condempnatione vel<br />
multa fienda dicta de causa nul<strong>la</strong>m partem habeat officialis predictus. Item si<br />
aliqua mulier vel puel<strong>la</strong> minor decem annorum fuerit inventa facere vel exercere<br />
contra predicta vel aliquod predictorum, condempnetur in centum solidis Ravennatensium<br />
et plus usque in decem libris Ravennatensium, arbitrio officialis predicti,<br />
inspectis qualitate excessus et condictione et etate persone, non obstante<br />
capitulo aliquo supra in contrarium loquente.<br />
Incipit statutum de donis et conviviis et expensis prohibitis circha<br />
nuptias, sponsalia vel matrimonia<br />
Ad refrenandas expensas inutiles et ma<strong>la</strong>s consuetudines que circha matrimonium<br />
et sponsalia contrahenda in civitate Eugubii hactenus increverunt, statuimus<br />
et ordinamus quod nullus in civitate Eugubii qui uxorem acceperit, tempore<br />
quo eam voluerit disponsare vel disponsabit eandem debeat ullo modo coadunantiam<br />
vel congregationem gentium non aptinentium ei tam masculorum quam<br />
feminearum ultra numerum duodecim facere nec fieri facere in domo sua nec ad<br />
domum ipsius nec ire ad domum sponse quando eam disponsabit nisi cum duodecim<br />
personis nec cum eam ducet. Et idem servetur et servari debeat per propinquos<br />
et coniunctos ex parte sponse. Et si quis contrafecerit congregando vel<br />
stando preter dictam formam, puniatur per officialem electum ad hoc vel eligendum<br />
in XL solidis Ravennatensium vice qualibet. Item quod nul<strong>la</strong> persona, hiis<br />
temporibus nec aliquo ipsorum nisi attinentes et illi qui fuerint in numero duodecim<br />
debeat ire ad domum sponse nec in domo predictorum sponsi et sponse<br />
nec prope ipsam domum stare exceptis XII, nisi sint de eadem vicinia unde sunt<br />
sponsus vel sponsa. Et qui contrafecerit in dicto banno debeat condempnari.
586 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona, tam mares quam mulieres, debeant dare aliquam mantiam<br />
vel donum alicui sponse nec alicui pro ea modo aliquo nec in domo viri<br />
exceptis patre, matre, fratre, sorore, nepote, nepte aut avo, avia, patruo, avunculo,<br />
amita et matertera, cognata, socru, noverca vel secum habitante. Et qui contrafecerit<br />
in supradicta pena debeat condempnari.<br />
Nec ipsa sponsa nec alia persona pro ea aliquam mantiam vel donum recipere<br />
debeat modo aliquo ab aliqua persona nisi a predictis. Et si contrafecerit in<br />
dicto banno debeat condempnari. Et nul<strong>la</strong> ex dictis personis que mantiam dare<br />
potest debeat ultra valorem XX solidorum Ravennatensium vel secum aliquem<br />
ducere occasione predicta. Et qui contrafecerit, tam in ducendo quam in eundo<br />
et etiam in recipiendo, in dicta pena debeat condempnari. Item quod consanguinei<br />
vel affines non possint de sponso vel consanguineo eius vel de aliis occasione<br />
predicta facere convivium excepto quod de sex et una vice tantum et versa vice<br />
sponsus non possit etiam postquam uxorem duxerit facere convivium uxori vel<br />
aliis occasione predicta excepto quod de sex et semel tantum. Et qui contrafecerit<br />
condempnetur in centum solidis Ravennatensium. Item quod pater vel mater<br />
vel consanguinei uxoris non mictant aliqua arnensia die lune postquam uxor<br />
iverit ad maritum vel alia die occasione predicta sub dicta pena preter pannos<br />
quos sponsa habebat pro usu in domo sue habitationis. Item quod nullus debeat<br />
facere convivium de aliqua maritata vel eam recipere ad comedendum nisi in<br />
una comestione cum duabus sotiis ad dictam penam. Item quod de omnibus et<br />
singulis supradictis officialis predictus sit diligens in inquirendo et penas imponendo<br />
et exigendo de quibus ex nunc habeat iurisdictionem et bayliam. Et ad<br />
probationem predictorum sufficiat in quolibet dictorum casuum unus testis bone<br />
fame cum sacramento denumptiatis, nomina quorum teneri debeant in secreto.<br />
Et habeat et habere debeat de omnibus penis et bannis que venerint suo tempore<br />
in comuni occasione predicta quartam partem et non aliam vel maiorem. Et<br />
ut predicta melius observentur statuimus et ordinamus quod ea banniantur et<br />
etiam legantur in consilio populi vel generali. Et cum acciderit aliquod connubium<br />
fieri unus ex parte viri et alius ex parte uxoris vadant simul coram dicto<br />
officiali et dicant qualiter intendunt celebrare connubium. Et tunc ipse officialis<br />
notifficet eis predicta et preceptum eisdem faciat et iurare cogat sponsum et<br />
sponsam, patres et matres ipsorum et alias quascumque personas in quarum potestate<br />
predicta forent, quod omnia predicta servent et servari faciant et in nullo<br />
contrafaciant seu alios convenire permictant. Et tunc officialis accedat vel mictat<br />
ad locum si predicta servantur vel in aliquo contrafit et non obedientes in predictis<br />
vel aliquo predictorum puniat officialis predictus in XL solidis Ravennatensium<br />
pro quolibet et qualibet vice. Et si ipse officialis esset negligens in vigintiquinque<br />
libris Ravennatensium per sindicum qui sindicabit eundem comuni Eugubii<br />
condempnetur.<br />
Dec<strong>la</strong>rato quod predicta in nobilibus vel contra nobiles accipientes uxores<br />
vel maritantes aliquam mulierem vel dominam non vendicent sibi locum. Et de<br />
predictis omnibus et singulis dictus officialis procedere possit per accusationem<br />
et inquisitionem et denumptiationem et quilibet possit accusare et denumptiare.
Gubbio<br />
Incipit statutum de superfluis expensis cere et aliis prohibitis circha<br />
funus defunctorum<br />
587<br />
Ad hoc ut expensa cere circha funera defunctorum temperentur et circha<br />
eam fraus fieri non possit contra formam presentis statuti, dicimus et ordinamus<br />
quod, quando aliquis erit mortuus, heredes vel ipsius coniuncti proximiores<br />
teneantur et debeant notifficare vel notifficari facere officiali de quo intra<br />
fit mentio quod talis est mortuus et in tali loco. Qui officialis statim cum<br />
fuerit requisitus teneatur ire vel eius numptium mictere et videre ceram et eam<br />
ponderare infra numerum et in numero sufficienti, dupleria et cande<strong>la</strong>s sigil<strong>la</strong>re<br />
et iurari facere heredes vel coniunctos quod ultra il<strong>la</strong>m ceram dari non permictent<br />
nec ultra pondus ordinatum nec alibi quam iuxta domum defuncti et<br />
per secu<strong>la</strong>rem personam et tantum clericis invitatis et non aliis et si contrafactum<br />
reperierit condempnentur heredes defuncti, si habuerit, vel coniuncti in<br />
decem libris Ravennatensium pro qualibet vice et in quolibet casuum quo contrafactum<br />
fuerit. Item quod heredes mortui vel eius coniuncti possint habere<br />
ad funus corporis de fratribus illius conventus apud quem corpus debet sepeliri<br />
tantum et decem alios clericos aliorum conventuum et cuiuslibet eorum, scilicet<br />
fratrum Minorum, Predicatorum et Heremitarum ad plus vel aliorum religiosorum<br />
vel presbiterorum. Et si corpus sepeliretur in alia ecclesia vel capel<strong>la</strong><br />
illius ecclesie clerici tantum adsint cum quatuor sotiis tantum et cum decem de<br />
quolibet dictorum ordinum vel aliorum religiosorum si fuerint invitati et non<br />
aliter. Et si heredes vel coniuncti mortui volunt habere ad officiandum mortuum<br />
possint cum octo clericis tantum si abbatem vel priorem cum quatuor clericis<br />
tantum ita tamen quod semper servetur pondus cere. Et ad funus popu<strong>la</strong>ris<br />
non possint adesse ultra sexaginta clericos. Et ad funus nobilium ultra centum<br />
clericos. Et semper detur cera iuxta domum defuncti et non alibi et per<br />
secu<strong>la</strong>rem personam. Et si contrafactum fuerit in aliquo premissorum condempnentur<br />
heredes vel coniuncti defuncti pro qualibet vice et in quolibet casu<br />
quo contrafactum fuerit in decem libris Ravennatensium. Item quod nul<strong>la</strong> mulier<br />
debeat exire domum defuncti cum extrahatur corpus de domo vel postquam<br />
gens erit ad funus congregata vel in hostium venire nec ad hostium se<br />
ostendere nec ire post mortuum ad ecclesiam ad penam centum solidorum<br />
ravennatensium pro qualibet et qualibet vice qua contra fieret in civitate Eugubii<br />
vel in burgis ipsius. In castris vero comitatus, in quibus officialis comunis<br />
Eugubii residentiam continuam faciunt vel facere debent, sit pena contrafacientibus<br />
XL solidorum Ravennatensium. Et teneantur sindici vil<strong>la</strong>rum et castrorum<br />
denumptiare predicta officiali predicto ad penam XX solidorum Ravennatensium<br />
infra quinque dies; quorum denumptie stetur et pro plena probatione habeatur<br />
cum iuramento de novo prestito. Et capitanei castrorum qui resident in eis<br />
possint et teneantur punire et condempnare culpabiles in predictis. Item quod<br />
nullus in domo habitationis defuncti vel ipsius heredum vel alibi occasione<br />
mortui ea die qua quis mortuus fuerit vel octo sequentibus debeat vel possit<br />
comedere vel cuscinare vel cuscinum aliquod mictere ad ipsam domum pena
588 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
decem librarum Ravennatensium, exceptis liberis vel heredibus mortui vel coniunctis<br />
infra secundum gradum et coniunctis et familiaribus defuncti qui non<br />
sint ultra XII inter mares et feminas extra familiares predictos et semel tantum<br />
ad dictam penam. Item quod executor presentis statuti faciat in principio sui<br />
officii omnes capitaneos artis coram se comparere et iurari facere de observando<br />
omnia supradicta et quod facient iurare observare omnia et singu<strong>la</strong> supradicta<br />
omnes eorum suppositos et iuratos. Et predicta et teneantur notifficare<br />
sindicis castrorum et vil<strong>la</strong>rum. Item quod nullus possit habere nisi unum officiatorem<br />
ad officiandum aliquem mortuum. Si vero contrafieret, condempnentur<br />
heredes mortui sic officiati vel eius coniuncti proximiores in decem libris<br />
Ravennatensium. Item quod coniuncti alicuius mortui vel alia persona non possint<br />
ducere vel secum habere comitivam plurium vel ire die lune proxime post<br />
sepulturam dicti mortui ad ecclesiam apud quam esset sepultura mortui nec<br />
deinde ad decem dies cum aliqua adunantia vel gente ultra duos vel tres nec<br />
aliquam adunantiam facere dicta de causa ad penam decem librarum Ravennatensium<br />
pro quolibet contrafaciente; et idem servetur in dominabus. Item quod,<br />
tempore quo defunctus ad sepulturam defferendus extrahatur de domo, nullus<br />
debeat intrare dictam domum nisi fuit missum ab illo qui micteret huiusmodi<br />
portatores. Et non possint micti in domo occasione predicta et illo tempore<br />
ultra octo vel decem. Et tunc nullus consanguineus vel affinis intret dictam<br />
domum sub pena XL solidorum Ravennatensium. Et nullus intret dictam domum<br />
quando redibitur ab ecclesia mortuo sepulto, exceptis coniunctis usque<br />
in secundum gradum et vicinis ad penam decem librarum Ravennatensium in<br />
quolibet casuum predictorum. Item quod consanguinei mortui non permictant<br />
quod super mortuo vel in lecto circha ipsum mortuum portetur vel cooperiatur<br />
de aliquo copertorio vel cultra de sirico exceptis militibus et uxoribus eorum.<br />
Et si contrafactum fuerit, puniantur dicti consanguinei proximiores vel heredes<br />
in decem libris Ravennatensium. Item ad hoc ut omnia supradicta et infrascripta<br />
observentur et fiant quod officialis predictus in principio sui officii faciat<br />
predicta banniri et etiam faciat eligi in consilio generali et populi decem custodes<br />
secretos de quolibet quarterio. Qui custodes teneantur iurare et promictere<br />
denumptiare dicto officiali omnes et singulos contrafacientes in aliquo predictorum<br />
et eorum denumptiationi stetur et pro legitima probatione habeatur et<br />
dictum eorum teneatur in credentia. Et stetur etiam re<strong>la</strong>tioni dicti officialis vel<br />
duorum suorum famulorum. Et quod possit et teneatur etiam per inquisitionem<br />
procedere et per accusationem et denumptiationem in omnibus et singulis<br />
casibus supradictis et infrascriptis contra quemlibet contrafacientem et condempnare<br />
in penis ordinatis. Nec vitietur processus in aliquo casu si non fuerit<br />
iuris ordo servatus vel iuris solempnitas non servata dummodo constet de delicto<br />
vel excessu ut superius est expressum. Et quod possit dictus officialis pro<br />
suo officio exercendo imponere penas et banna et auferre de facto a non obedientibus.<br />
Et predicta vel quodlibet predictorum non servantibus usque in quantitatem<br />
XX solidorum Ravennatensium de quibus nul<strong>la</strong>m partem habeat officialis<br />
predictus et semper ad manus camerarii comunis omnes introitus et causam et
Gubbio<br />
589<br />
quare. Et habeat dictus officialis quartam partem omnium condempnationum<br />
quas sui officii tempore faciet occasione predictis videlicet de illis tantum que<br />
in pecunia numerata tempore officii sui venerint ad manus camerarii comunis<br />
cum effectu. Item quod, quando aliquis de civitate vel comitatu Eugubii moriretur,<br />
nullus cuiuscumque condictionis existat, audeat vel presumat alta voce<br />
plorare seu se scapilliare vel dare sibi a<strong>la</strong>pas vel palmatas seu capillos caputeum<br />
vel birectam extrahere vel boitare vel vultum sibi di<strong>la</strong>niare pena centum<br />
solidorum Ravennatensium pro quolibet et vice qualibet si contrafactum fuerit.<br />
Item quod postquam cadaver erit positum in ecclesia quilibet debeat secedere<br />
de ecclesia in qua dictum cadaver est portatum et ibi non stare set quilibet<br />
debeat redire domum suam pena centum solidorum Ravennatensium pro qualibet<br />
vice et quolibet contrafaciente. Et nullus debeat redire ad domum defuncti<br />
vel unde defunctus extractus est ad dictam penam exceptis consanguineis vel<br />
affinibus et vicinis existentibus prope domum defungti vel unde defungtus erit<br />
extractus per decem domos tantum ex utraque parte vie. Item quod nullus<br />
possit pro luminaria corporis defungti habere ultra triginta libras cere, nisi fuerit<br />
milex, iudex vel medicus quibus licitum sit habere usque in quinquaginta<br />
libras cere et non ultra ad penam XXV librarum pro quolibet et qualibet vice<br />
ad quam penam teneantur heredes defungti et si non haberet heredes teneantur<br />
proximiores consanguinei usque in secundum gradum inclusive. Et nullus<br />
spetiarius vel alius tenens vel vendens ceram audeat vel presumat vendere seu<br />
dare ceram seu duplerios et cande<strong>la</strong>s pro aliquo defungto ultra dictum pondus<br />
ad penam XXV librarum pro quolibet et qualibet vice. Item quod nullus cuiuscumque<br />
condictionis existat, audeat ire ad domum defungti antequam campana<br />
ecclesie in qua debet sepeliri pulsetur ad penam centum solidorum Ravennatensium,<br />
exceptis consanguineis et affinibus et etiam vicinis existentibus prope<br />
domum defungti per X domos ex utraque parte vie. Item quod tempore obsequi<br />
fiendi pro anima defungti nullus possit habere ultra sex libre cere; et si<br />
contrafactum esset, puniantur heredes defungti in decem libris Ravennatensium<br />
et si heredes non haberet defungtus puniantur consanguinei defungti usque in<br />
secundum gradum inclusive in dicta pena. Item quod nullus comitatensis seu<br />
habitans in comitatu seu districtu Eugubii audeat vel presumat, cum venerit ad<br />
aliquem defungtum ad civitatem Eugubii contra supradicta facere vel venire<br />
modo aliquo ad penam decem librarum Ravennatensium pro quolibet et qualibet<br />
vice. Et quod nullus debeat facere aliquam congregationem hominum comitatensium<br />
causa veniendi ad civitatem Eugubii ad aliquem defungtum pena<br />
quinquaginta librarum Ravennatensium et quilibet, qui erit in dicta congregatione,<br />
puniatur per dominum potestatem vel capitaneum in decem libris Ravennatensium.<br />
Item quod religiosis et clericis requisitis et venientibus ad defungtum<br />
debeant dari candelocti per unum secu<strong>la</strong>rem ad domum defungti et non alibi<br />
et si contrafactum esset puniantur heredes defungti in centum solidis Ravennatensium<br />
et si non haberet heredes puniantur consanguinei defungti usque in<br />
secundum gradum inclusive in dicta pena. Et quod de omnibus et singulis<br />
supradictis quilibet possit accusare et denumptiare et stetur sacramento accusa-
590 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
toris cum uno teste bone fame et conversationis et condictionis et habeat medietatem<br />
banni. Item quod nullus mortuus portetur discopertus in totum vel in<br />
partem. Et si contrafactum fuerit puniantur heredes et portantes in centum<br />
solidis Ravennatensium pro quolibet et qualibet vice. Item quod nullus mortuus<br />
induatur de novo pena centum solidorum Ravennatensium pro qualibet vice in<br />
qua heredes si habuerit vel duo proximiores consanguinei condempnentur,<br />
exceptis militibus, iudicibus et medicis, qui possunt portari induti de novo set<br />
non discoperti. Et hoc non preiudicet hominibus de fraternitate Yesu Christi<br />
qui possint mortui portari discoperti et veste eorum induti. Item quod nullus<br />
qui dabit cande<strong>la</strong>s ad mortuum det vel dare presumat alicui presbitero vel<br />
clerico vel porrigere nisi unam cande<strong>la</strong>m tantum. Et si contrafaceret puniatur<br />
vice qualibet et pro qualibet cande<strong>la</strong> in centum solidis Ravennatensium, exceptis<br />
canonicis maioris ecclesie Eugubii. Item quod potestas et capitaneus et quilibet<br />
eorum teneantur et debeant vinculo prestiti iuramenti et ad penam ducentarum<br />
librarum pro quolibet, deputare unum ex notariis eorum ad predicta<br />
fieri observari. Et quod notarius deputatus debeat ire ad locum mortui et etiam<br />
ad ecclesiam ad quas mortui portabuntur et videre et inquirere de predictis et<br />
videre si in aliquo predictorum contrafiet et ceram ponderare et cetera facere<br />
prout continetur in presenti statuto ad penam XXV librarum Ravennatensium et<br />
in virtute prestiti iuramenti. Item quod non dentur dupleroli alicui nisi ei qui<br />
officiaret corpus mortuum. Et qui daret ultra dictam formam et heredes mortui<br />
puniantur vice qualibet et pro quolibet in centum solidis Ravennatensium et<br />
quilibet de predictis omnibus et singulis possit accusare et denumptiare pa<strong>la</strong>m<br />
et secrete et habeat medietatem banni. Et de predictis omnibus et singulis<br />
teneantur potestas et capitaneus et quilibet eorum, quolibet mense saltem semel,<br />
inquirere et repertos culpabiles punire et condempnare in penis et bannis<br />
superius dec<strong>la</strong>ratis. Et si negligentes fuerint condempnentur per sindicum comunis<br />
vel iudicem qui sindicabit eosdem in ducentis libris Ravennatensium pro<br />
quolibet et qualibet vice. Item quod in consilio generali comunis et populi<br />
civitatis Eugubii eligantur ad paloctas XXV custodes ce<strong>la</strong>ti de quolibet quarterio<br />
qui habeant XV libras de reducto computata fumantia qui debeant iurare ad<br />
sancta Dei evangelia corporaliter tactis scripturis, denumptiare domino potestati<br />
seu domino capitaneo et eorum iudicibus omnes et singulos facientes et<br />
venientes contra seu non servantes predicta et eorum et cuiuslibet eorum denumptiationes<br />
habeantur pro plena et legitima probatione. Et quod in omnibus<br />
et singulis supradictis et contra omnes et singulos facientes contra ea et ea non<br />
servantes domini potestas et capitaneus et quilibet eorum possint et debeant<br />
procedere per inquisitionem et accusationem et per omnem viam et modum<br />
quibus eis videbitur summarie et sine strepitu et figura iudicii et de facto et<br />
omni tempore et repertos culpabiles de predictis et quolibet predictorum punire<br />
et condempnare in supradictis penis et bannis. Et predicta banniantur ex<br />
parte dominorum potestatis et capitanei singulis duobus mensibus per civitatem<br />
Eugubii et in locis consuetis et etiam legi faciant presentem statutum in consilio<br />
populi et centum maioris summe infra octo dies post introitum eorum offi-
Gubbio<br />
591<br />
cii. Et si predicti domini potestas et capitaneus predicta et quodlibet predictorum<br />
non servaverint nec observari fecerint puniantur per sindicum sive iudicem<br />
qui eos sindicabit pro quolibet et qualibet vice in ducentis libris Ravennatensium<br />
comuni Eugubii applicandis. Hoc addito quod potestas et capitaneus<br />
et eorum notarii teneantur ad executionem presentis statuti et etiam superiorum<br />
statutorum loquentium de materia arredorum et ornamentorum dominarum<br />
et de observantiis circa matrimonia et sponsalia sive numptias et de expensis<br />
prohibitis circa ea et vendentes cande<strong>la</strong>s et mercantes in ecclesiis prout in<br />
eis continetur quando in civitate Eugubii non esset specialis officialis ad predicta<br />
electus. Quando autem aliquis alius officialis ad predicta exequenda esset<br />
in civitate Eugubii tunc potestas et capitaneus et eorum notarii non sint ad<br />
predictorum observantiam obligati.<br />
Adictio et correptio statuti positi sub rubrica de ornamentis, vestibus et<br />
arredis dominarum<br />
Ordinantes statuimus quod statutum de ornamentis, vestibus et arredis dominarum<br />
et mulierum prohibitis observetur et executioni mandetur salvo quod uxores<br />
et filie militum et nobilium civitatis Eugubii non includantur sub dispositione<br />
dicti statuti. Uxores vero iudicum et medicorum possint portare varia et argentum<br />
auratum sive non auratum usque ad tres untias hoc tamen expresse dec<strong>la</strong>rato<br />
quod uxores popu<strong>la</strong>rium et plebeiorum non possint defferre caputeum ad<br />
penam decem librarum pro qualibet et qualibet vice qua fuerit contrafactum et<br />
pro quolibet caputeo. De vestibus autem vel c<strong>la</strong>midibus factis ante presentem<br />
provisionem que sint contra formam dicti statuti et presentem legem possint<br />
portari sine pena si bul<strong>la</strong>te fuerint infra quindecim dies post bannimenta fienda<br />
quod debeant bul<strong>la</strong>ri. Et ad bul<strong>la</strong>ndum dictas vestes et c<strong>la</strong>mides deputetur unus<br />
aurifex de civitate Eugubii per dominos gonfalonerium et consules dicte civitatis<br />
aut per dominum potestatem civitatis predicte. Et omnes vestes et c<strong>la</strong>mides bul<strong>la</strong>nde<br />
describi debeant per offitialem sive notarium domini potestatis, dec<strong>la</strong>rando<br />
que vestis sit et cuius coloris et cuius fuerint ipse vestes. Et si aliqua vestis vel<br />
c<strong>la</strong>mis reperte fuerint bul<strong>la</strong>te contra dicta formam puniatur bul<strong>la</strong>ns in decem<br />
libris Ravennatensium. Et nichilominus portans seu deferens dictam vestem condempnetur<br />
secundum formam dicti statuti de quibus tamen vestibus factis debeant<br />
elevari arbores et fregiature per<strong>la</strong>rum vel de botoncinis de argento auratis vel<br />
non auratis vel nacchararum et quicquid aliud quod in eis esset contextum vel<br />
aplicatum quod esset contra formam dicti statuti, exceptis fregis et bradellis argenteis,<br />
auratis vel non auratis que tamen vestes et c<strong>la</strong>mides debeant bul<strong>la</strong>ri<br />
secundum formam superius annotatam. Et quod potestas teneatur vinculo iuramenti<br />
ad penam centum librarum vice qualibet qua contrafecerit contenta in<br />
dicto statuto et etiam deducta in presenti lege et provisione observari facere et<br />
delinquentes punire in penis ordinatis et super predictis <strong>generale</strong>m inquisitionem<br />
facere.
592 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
2. 1385 gennaio 27<br />
Riformanze<br />
Ordinamenta facta super arredis et ornamentis mulierum<br />
In Dei nomine, amen.<br />
Infrascripta sunt ordinamenta facta super arredis et ornamentis mulierum civitatis<br />
et comitatus Eugubii per nobiles et prudentes dominos priores et consules<br />
ac octo arbitrium habentes a consilio generali populi civitatis Eugubii, videlicet<br />
omnes arbitrium habentes a dicto consilio populi ut patet manu mey cancel<strong>la</strong>rii<br />
infrascripti ordinaverunt in concordia videlicet (...).<br />
In primis ut evitentur expense superflue que fiunt in ornamentis et arredis<br />
mulierum per cives et comitatum Eugubii, statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong><br />
mulier cuiuscumque condictionis et etatis fuerit per civitatem et comitatum Eugubii<br />
audeat vel presumat portare seu deferre intra domum vel extra domum<br />
aliquam coronam, ghir<strong>la</strong>ndam seu frança<strong>la</strong>m vel circulos in capite in quibus sit<br />
aurum, smaltum, argentum, per<strong>la</strong> vel perle, naccara vel naccare, <strong>la</strong>pis seu <strong>la</strong>pides<br />
pretiosi, corallus, cristallus seu ambra in aliqua materia, forma vel spetie aurea<br />
vel argentea, aurata vel argentata in totum vel in partem pena XXV librarum<br />
denariorum Ravennatensium et in amissione rerum predictarum prohybitarum et<br />
cuiuslibet earum.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis et etatis existat, audeat vel<br />
presumat deferre seu portare caputeum, capellinam seu berettinam aut capellum<br />
ullo modo per civitatem et comitatum Eugubii, in domo vel extra domum, salvo<br />
quod si aliqua mulier equitaret vel pedes iret extra civitatem, tunc possit portare<br />
caputium, capellum seu beretinam in capite in quibus non sit aurum, argentum<br />
vel aliquod smaltum. Que autem contrafecerit condempnetur per dictum potestatem<br />
vel alium officialem comunis Eugubii in vigintiquinque libris denariorum<br />
Ravennatensium et in amissione rerum predictarum.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque etatis vel<br />
condictionis existat, audeat vel presumat portare aliquod genus varii in aliqua<br />
veste, mantello vel mantellina, in domo vel extra domum, nec aliquam fregiaturam<br />
auream vel argenteam seu de perlis, naccaris, smaltis, corallis, cristallis vel<br />
ambris in aliqua materia vel spetie ad penam vigintiquinque librarum. Liceat<br />
tamen cuilibet mulieri portare quatuor untias argenti puri vel deaurati in vestibus<br />
earum, in monilibus et centuris tantum vel solum in monilibus vel in centuris<br />
dumtaxat. Uxores autem iudicum et medicorum tam fixicorum quam ceruscicorum<br />
qui studuerunt pro tempore in aliquo studio generali possint et eis liceat<br />
portare sex untias argenti puri vel deaurati in monilibus et centuris et omne<br />
genus varii in vestibus earum impune.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier maritata seu nupta possit<br />
vel debeat portare ultra unum anulum in digitis valoris unius floreni ad plus et<br />
calciamenta aliqua cum becchis nec aliquam vestem que sit aperta a centura ad
Gubbio<br />
593<br />
penam XX solidorum denariorum Ravennatensium pro qualibet vice et in admissione<br />
rerum predictarum.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque etatis vel<br />
condictionis existat modo aliquo portet aliquam bursiam vel carnerium cum aliquo<br />
ornamento de prohybitis pro forma presentium ordinamentorum ad penam<br />
centum solidorum Ravennatensium pro qualibet bursia vel carnerio et qualibet<br />
vice qua contrafactum fuerit et in admissione rerum ipsarum.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis<br />
existat portet vel ferat per civitatem vel comitatum Eugubii, in domo vel extra<br />
domum, aliquam vestem de scar<strong>la</strong>cto, samito vel serico, nec aliquam vestem transtalg<strong>la</strong>tam<br />
vel dogatam et que contrafecerit in aliquo predictorum condepnetur<br />
per potestatem civitatis Eugubii et quemlibet alium officialem dicti comunis pro<br />
qualibet vice in xxv libris denariorum Ravennatensium et in amissione vestis seu<br />
vestium predictarum; addito quod id quod dicitur de veste transtalg<strong>la</strong>ta vel dogata<br />
non vendicet sibi locum in puel<strong>la</strong>bus non nuptis etatis octo annorum et ab<br />
inde infra.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis<br />
existat ferat vel portet per civitatem et comitatum Eugubii, in domo vel extra<br />
domum, aliquam vestem que sit ultra quod de uno panno nisi fortasse esset dimidiatum<br />
per longum equalem de panno solum ex utroque <strong>la</strong>tere sine aliqua mistura<br />
intalii vel dogatura ipsiusmet panni vel alterius panni, ad penam supradictam<br />
XXV librarum et in admissione dicte vestis, exceptuatis tantum dictis puel<strong>la</strong>bus.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier per civitatem vel districtum et comitatum Eugubii,<br />
in domo vel extra domum, induat vel ferat aliquam vestem in qua vel super qua<br />
sint alique litere vel figure arborum, fructuum, florum, frondium vel alicuius<br />
animalis seu similitudinis animalis picte, conteste, superposite, designate vel infixe<br />
vel aliter seu alio modo iocu<strong>la</strong>tam; que autem contrafecerit, in xxv libris<br />
Ravennatensium et in admissione vestis predicte comuni Eugubii vice qualibet<br />
condempnetur.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque fuerit etatis vel condictionis per civitatem<br />
vel districtum Eugubii portet vel deferat aliquam centuram, schiggiale vel<br />
fictam in quibus sit aurum vel argentum, smaltum, <strong>la</strong>pis pretiosus, per<strong>la</strong>, cristallus,<br />
ambra, naccara seu coralus vel aliquod deauratum vel argentatum, preter et<br />
contra supra dicta ordinamenta posita supra in tertio capitulo; et que contrafecerit,<br />
pena XXV librarum Ravennatensium et in admissione rerum prohibitarum vice<br />
qualibet debeat condepnari.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis et etatis existat portet vel<br />
ferat per civitatem vel comitatum Eugubii, in domo vel extra, aliquam fi<strong>la</strong>riam<br />
paternoster in qua sint ambre, coralli, perle vel naccara, cristalli vel aliquod aliud<br />
de auro vel argento, ultra valorem unius floreni auri. Si qua vero mulier inventa<br />
fuerit contrafaciens condepnetur per potestatem dicte civitatis in centum solidis<br />
denariorum Ravennatensium pro qualibet vice et in admissione dicte fi<strong>la</strong>rie paternoster,<br />
de cuius valore stetur et credatur dec<strong>la</strong>rationi domini potestatis qui nunc<br />
est et pro tempore fuerit.
594 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod quelibet mulier possit portare in reversinis<br />
et pro reversinis vestium earum et pro foderibus mantellorum, guarnacchiarum<br />
et gabanorum et pro reversinis eorum sindone et drappum de serico cuiuscumque<br />
coloris cum virgis et sine virgis dummodo in dictis virgis non sit aurum<br />
nec argentum contestum vel alio modo positum et in dictis sindone et drappo<br />
non sint figure litterarum, animalium vel aliarum rerum conteste, picte seu super<br />
posite. Qui quidem sindone et drappus sic picti, contesti et figurati non possit<br />
nec debeat per aliquas mulieres portari, exceptis uxoribus militum et mulieribus<br />
nobilibus supradictis portari seu poni in reversinis et foderibus supradictis. Que<br />
autem contrafecerit in portando, condempnetur et condempnari debeat in XXV<br />
libris denariorum Ravennatensium et in amissione dictarum vestium in quibus<br />
essent dicte reversine et fodera prohibita apposita.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod vestes et c<strong>la</strong>mides facte ante presentia<br />
ordinamenta et provisiones que sunt contra formam ipsorum ordinamentorum et<br />
provisionum, possint portari sine pena si bul<strong>la</strong>te fuerint infra XV dies post bannimentum<br />
fiendum, que debeant bul<strong>la</strong>ri et ad bul<strong>la</strong>ndum ipsas vestes et c<strong>la</strong>mides<br />
deputetur unus aurifex de civitate Eugubii per dominos gonfalonerium et consules<br />
dicte civitatis. Et omnes vestes et c<strong>la</strong>mides bul<strong>la</strong>nde describi debeant per<br />
officialem sive notarium domini potestatis, dec<strong>la</strong>rando que vestes sint et cuius<br />
coloris et cuius fuerint dicte vestes. Et si aliqua vestis vel c<strong>la</strong>mis reperta fuerit<br />
bul<strong>la</strong>ta contra dictam formam, puniatur bul<strong>la</strong>rius in X libris Ravennatensium et<br />
nichilominus portans seu deferens dictam vestem et c<strong>la</strong>midem condempnetur secundum<br />
formam predictorum ordinamentorum; de quibus vestibus debeat elevari<br />
arbores et fregiaturas per<strong>la</strong>rum et bottonarum de argento deaurato vel non deaurato,<br />
vel naccararum et quicquid aliud quod eis esset contestum vel aplicatum<br />
quod esset contra formam presentium ordinamentorum, exceptis fregis et bendellis<br />
argenteis, auratis vel non auratis. Aurifex vero qui sic fuerit electus ad<br />
bul<strong>la</strong>ndum, ut supra dictum est, pro suo sa<strong>la</strong>rio accipere possit et debeat duodecim<br />
denarios pro qualibet bul<strong>la</strong> et non plus, pena XX solidorum, a dicto aurifici<br />
si contrafecerit pro vice qualibet exigenda de facto per dominum potestatem<br />
predictum.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod nullus sartor seu sartrix vel sutor seu<br />
sutrix aut alia quevis persona in civitate, comitatu seu burgis Eugubii vel ipsorum<br />
aliquo, incidat, suat vel fatiat aut incidi, sui vel fieri fatiat aliquam de vestibus<br />
supradictis prohibitis fieri et portari ad penam XXV librarum Ravennatensium;<br />
in quibus contrafaciens comuni Eugubii vice qualibet condepnetur, salvo quod<br />
non intelligatur si faceret vestes puel<strong>la</strong>bus minoribus octo annorum et mulieribus<br />
militum et nobilium. Et quilibet possit accusare et denumptiare predictos sartores,<br />
sartrices, sutores, sutrices et incisores ipsarum vestium et habeat quartam<br />
partem pene.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod dictus dominus potestas et quilibet<br />
alius officialis comunis Eugubii ad predicta deputatus per dictum comune omnes<br />
et singu<strong>la</strong>s mulieres fatientes et commictentes contra suprascripta et infrascripta<br />
ordinamenta vel aliqua eorum et contenta in eis vel ipsorum aliquo possint et
Gubbio<br />
595<br />
valeant condempnare in penis in ipsis capitulis adnotatis et ipsarum condempnationes<br />
exigere debeant et teneantur a maritis ipsarum, si habuerint maritos; si<br />
vero maritos non habuerint, condempnationes ipsas exigere teneantur et debeant<br />
a patribus, matribus, sororibus vel fratribus ipsarum mulierum cum eis habitantibus.<br />
Si vero dicta mulier non habeat aliquem de predictis, dicta excussio dicte<br />
summe fieri debeat per dictum potestatem contra dictam mulierem que contrafecerit<br />
in predictis vel aliquo predictorum. Qui quidem potestas et officiales habeant<br />
et habere debeant quartam partem omnium et singu<strong>la</strong>rium condempnationum<br />
predictarum quas fecerint venire in Comuni ad manus camerarii dicti comunis<br />
et ipsa camera possit, teneatur et debeat dicto potestati et dicto officiali<br />
dictam quartam partem solvere atque dare sine alia bullecta sive deliberatione<br />
inde fienda. Et aliam vel maiorem partem de dictis condempnationibus dictus<br />
dominus potestas vel alius officialis habere non possit, non obstante aliquo statuto<br />
vel ordinamento in contrariu loquente vel in quo aliud contrarium diceretur.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod condempnationes fiende de mulieribus<br />
supradictis vigore presentium ordinamentorum sive quantitates earum condempnationum<br />
possint et debeant solvi de dotibus vel bonis ipsarum mulierum et<br />
quod solventes dictas condempnationes vel quantitates earum possint et eis liceat<br />
retinere de ipsis dotibus vel de bonis ipsarum quantitates ipsas et quod ex nunc<br />
dotes et bona predicta intelligantur fore atque sint pro dictis quantitatibus solvendis<br />
solventibus obligata.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod suprascripta ordinamenta vel aliquod<br />
eorum non vendicent sibi locum in uxoribus militum et aliis mulieribus cuiuslibet<br />
etatis nobilium civitatis et comitatus Eugubii, nec contra eas dummodo non<br />
sint nupte popu<strong>la</strong>ribus civitatis et comitatus Eugubii, quas sic nuptas voluerunt<br />
subiacere dispositioni suprascriptorum ordinamentorum. Et non vendicent sibi<br />
locum in filiis et nepotibus militum qui non servarent nobilitatem et militiam et<br />
qui sunt de numero consiliariorum populi sive LXXX maioris summe et de officio<br />
consu<strong>la</strong>tus dicte terre. Et cetera alia confirmantes et approbantes que continentur<br />
in statuto posito in tertio libro voluminis statuti dicte civitatis Eugubii sub<br />
rubrica CLXIIII de ornamentis, vestibus et arredis dominarum et in presentibus<br />
ordinamentis et capitulis non dec<strong>la</strong>ratis.<br />
3. 1469 aprile 12<br />
Riformanze<br />
Riformanze sugli ornamenti<br />
In primis che niuna donna de qualunche stato o conditione se sia, <strong>la</strong> cui<br />
dota non trascenda <strong>la</strong> quantità o valuta de fiorini cento a bononini 40 per fiorino,<br />
ardischa né presumma portare né havere in suo uso festivo in vestimenti o<br />
vero ornamenti ultra <strong>la</strong> quantità de fiorini cinquanta a <strong>la</strong> dicta ragione. Et da
596 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
dicti cento fiorini in giù non possa havere in nelli sopradicti ornamenti o vestiti<br />
ultra <strong>la</strong> mità de <strong>la</strong> dota sua. Et da cento fiorini in su in li predicti vestiti et<br />
ornamenti nul<strong>la</strong> possa portare ultra li doi quinti de <strong>la</strong> dota sua, salvo non fossero<br />
donne de cavalieri, gentilhomeni et dottori, quale possano portare et havere a<br />
loro uso vestiti et ornamenti per fine a <strong>la</strong> montanza de <strong>la</strong> mità de <strong>la</strong> dota loro.<br />
Et in questo non se intendano né comprehendano li vestimenti et ornamenti dati<br />
dal padre loro o da soy herede. Et qualunche contrafacesse incurra a <strong>la</strong> pena<br />
per ciaschuna volta de fiorini quattro a bononini XI per fiorino. De <strong>la</strong> quale<br />
pena a l’offitiale del dicto comuno che farà <strong>la</strong> dicta pena cum effetto pagate<br />
habbia <strong>la</strong> quarta parte et l’altre tre parte devengano et devenire debbano cum<br />
effetto al Monte de <strong>la</strong> Pietà del comuno de Ugubbio et per le mani del depositario<br />
del predicto Monte el dicto officiale debbia <strong>la</strong> dicta sua parte ritenere et<br />
non altramente.<br />
Item che niuna donna de qualunche grado o condictione se sia ardischa né<br />
presumma portare alcuna veste rachamata ad uso de <strong>la</strong> sua persona sotto pena<br />
de cento soldi de applicarse et pagarse come de sopra.<br />
Item che niuna donna de qualunche grado o condictione se sia possa portare<br />
maniche de brochato d’oro né ancho argento, salvo non fosse donna de<br />
cavaliere o de gentilhomeni o de doctore, sotto <strong>la</strong> pena de cento soldi de<br />
applicarse et pagarse come de sopra è dicto, per ciascuna volta che contrafacesse.<br />
Item che niuna donna de qualunche grado o condictione se sia presumma<br />
portare soi vestimenti scho<strong>la</strong>ti denanti in tal forma che ‘l pecto per alcuno modo<br />
sia schoperto. Et el simile se intenda da <strong>la</strong> parte de le spalle cioè per tre o<br />
quattro deta sotto <strong>la</strong> nuca, salvo per tal modo cum pancielli non coprissero <strong>la</strong><br />
carne che per niuno modo se podesse apparere, sotto <strong>la</strong> dicta pena de cento<br />
soldi per ciaschuna volta de applicare como è dicto.<br />
Item che niuna donna possa portare stragino i soi vestiti ultra uno palmo<br />
comune sotto le pianelle, salvo non fosse donna de cavaliere, de gentilhomo o<br />
de doctore, quale ne possino portare uno piede et non più, a <strong>la</strong> dicta pena de<br />
cento soldi de applicarse per ciaschuna volta, como de sopra è dicto.<br />
Item che li predicti ordini et statuti et prohibitioni se intendano et habbianse<br />
ad observare solo per li vestimenti et ornamenti li quali se facesseno de nuovo<br />
per lo advenire. Et non se intendano per quelli fossero stati fatti per lo<br />
passato et per fino in lo presente dì, li quali se possano usare et portare come<br />
prima senza alcuna pena.<br />
Approbata et confirmata fuerunt omnia et singu<strong>la</strong> suprascripta capitu<strong>la</strong> et<br />
ordinamenta per illustrem et excelsum dominum, dominum nostrum, dominum<br />
comitem Federicum Montisferetri Urbini et Durantis comitem ac serenissime lige<br />
capitaneum <strong>generale</strong>m, cuius fidem ego Andreas cancel<strong>la</strong>rius prefatus subscripsi<br />
et cetera prout in fine ultimi dictorum capitulorum manu propria eiusdem illustrissimi<br />
et excellentissimi domini nostri per dicta verba subscriptis manu propria<br />
scriptum et adnotatum est, sub annis Domini nostri millesimo CCCCLXVIIII, die XII<br />
aprilis.
Gubbio<br />
4. 1561 aprile 29<br />
Capitoli<br />
Capitoli sugli ornamenti<br />
597<br />
Eccellentissimo Principe.<br />
Essendo in ogni città non solo lodevole ma ancora debbito a quelli che hanno<br />
il governo provedere che le male usanze e le cose tanto al partico<strong>la</strong>re come al<br />
pubblico dannose, le quali d’ambizione, avaritia e inrego<strong>la</strong>ti appetiti procedono<br />
non solo non trovino luogo nel<strong>la</strong> città e cittadini di esse, ma ancora quelle che vi<br />
fusseno se levino, o almeno se redduchino quanto più si possa a l’honesto, li<br />
magnifici signori confalonieri e consoli del<strong>la</strong> città d’Ugubio, havendo considerato<br />
di quanta importanza sia il refformare l’excessive doti, le quali al<strong>la</strong> giornata crescendo,<br />
insieme con il superfluo vestire delle donne siano al<strong>la</strong> città e partico<strong>la</strong>ri di<br />
evidente danno, perciò che per le doti excessive quelli li quali le danno si impoveriscono<br />
e a quelli li quali le ricevono, non so<strong>la</strong>mente sonno di poco utile, spendendole<br />
oltra il dovere in vesti di drappo, in oro, argento e gemme e altri ornamenti,<br />
tanto del<strong>la</strong> persona, quanto di casa e altre spese superrflue, ma spesso di<br />
pari detrimento, bisognandoli restituire le doti integre, le quali hanno per <strong>la</strong> maggior<br />
parte consumate. E perciò che le parentele, le quali si doverebbono e si<br />
solevano fare senza riguardo de le doti per soddisfactione, pace e unione delle<br />
famiglie e concordia delle città si fanno hora principalmente per le doti, donde ne<br />
ressultano discordie, ne restano alfine odii e malevolentie nelle affinità, per liti<br />
ch’ogni dì nascono dalle difficoltà dei pagamenti e dalle ristitutioni delle doti e<br />
parimenti il danno almeno de chi le dà e spesso ancora de chi le ricceve e considerando<br />
ancora che il presentare il quale li cittadini fanno di tempo in tempo ai<br />
confalonieri e consoli essere di molta spesa e che oltre il danno comune e cagione<br />
che li magistrati atendono più a banchetti e private soddisfactioni che alli comodi<br />
pubblici, del che se minuisce <strong>la</strong> dignità de l’ufficio et il soverchio vestire delli<br />
huomini, maxime de’ giovani, ha bisogno di freno e di opportuno rimedio, con<br />
molti altri abusi li quali questa povera città non può tollerare et sperando che<br />
vostra eccellenza desiderosa dei comodi dei suoi subditi non li dovesse mancare<br />
del solito aiuto e favore, hanno a conservatione, augumento e refformatione di<br />
detta città, sopra ciò adunato il pubblico consueto consiglio, al quale essendoli<br />
parso che fusse utile di remediare a l’inconvenienti e abusi soprascritti et che si<br />
eleggessero dalli signori confalonieri e consoli otto huomini, li quali havessino questa<br />
cura con l’auctorità de l’istesso consiglio, per partito ottenuto a bossole e balotte<br />
fuorono dalli signori confalonieri e consoli secondo l’ordine electi e nel medesmo<br />
consiglio proposti e confirmati nel medesmo modo octo gentilhuomini e<br />
cittadini li quali havesero a provedere e ordinare quello che in ciò giudicassero<br />
convenirse a benefitio tanto dei partico<strong>la</strong>ri quanto del<strong>la</strong> città tutta.<br />
Li nomi de’ quali sonno gl’infrascritti:<br />
messer Sebastiano Biscazanti, Francesco Scorcelli, quartiere di S. Giuliano;<br />
capitano Giro<strong>la</strong>mo Gabrielli, messer Francesco Beni, quartiere di S. Andrea;
598 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
signor conte Nolfo Branca, messer Piero Abbati, quartiere di S. Pietro;<br />
messer Christofano Panfilio, messer Francesco Beccoli, quartiere di S. Martino.<br />
Li quali congregati e cohadunati nel pa<strong>la</strong>zzo dei magnifici signori confalonieri<br />
e consoli, vista l’auctorità a loro data per doi pubblici consigli, havuta fra di<br />
loro matura consideratione, intesa ancora <strong>la</strong> mente di vostra eccellenza illustrissima<br />
dal magnifico messer Barzo ambasciatore, con presentia e consenso delli presenti<br />
signori per bene pubblico comunamente e concordi senza discrepanza alcuna<br />
hanno ordinati e formati li capitoli infrascritti, li quali piacendo a vostra<br />
eccellenza vogliamo che invio<strong>la</strong>bilmente se debbino osservare e prima:<br />
Che quelli gentilhuomini o graduati di detta città d’Ugubio li quali fusseno<br />
comunamente tenuti e repputati essere del primo grado non possino né debbino<br />
per alcun modo o via diretta o indiretta, né sotto alcun pretesto o colore dare a<br />
quelli del medesmo grado, né reccevere da quelli o del medesmo o minor grado<br />
in <strong>la</strong> detta città, né fuori di detta città dare a persona alcuna e reccevere da<br />
persona alcuna dote maggiore di fiorini doi milia del<strong>la</strong> nostra moneta nuova<br />
sotto <strong>la</strong> pena che parerà a vostra eccellenza.<br />
Che tutti quelli li quali comunemente fusseno tenuti e repputati essere non<br />
del primo, ma del secondo grado non possino ne debbino per alcun modo come<br />
di sopra dare a quelli del medesmo grado né reccevere da quelli del medesmo o<br />
maggiore o minor grado in <strong>la</strong> detta città, né fuori di essa dare o reccevere<br />
d’alcuna persona respectivamente dote maggiore di fiorini 1500 del<strong>la</strong> medesma<br />
moneta sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />
Che tutti quelli li quali fusseno tenuti e repputati comunamente non del<br />
secondo, ma del terzo grado non possino ne debbino per alcun modo come<br />
s’è detto dare a quelli del medesmo grado né ricevere da quelli del medesmo<br />
o magior grado in <strong>la</strong> detta città o fuori del<strong>la</strong> città dare o riccevere doti,<br />
come s’è detto magiore di fiorini mille del<strong>la</strong> sudetta moneta sotto <strong>la</strong> medesma<br />
pena.<br />
Item che tutti quelli le quali fusseno tenuti e reputati del quarto e ultimo<br />
grado non possino né debbino per alcun modo, come se è detto, dare a quelli<br />
del medesmo grado né recevere da quelli del medesmo o magior grado in detta<br />
città né fuori del<strong>la</strong> città dare né riccevere come s’è detto doti maggiore di fiorini<br />
500 del<strong>la</strong> detta moneta sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />
Dechiarando che a quelli delli gradi inferiori, maritando le lor donne nelli<br />
gradi superiori sia licito di dare a quelli delli gradi superiori le medesme doti,<br />
che quelli li quali le piglieranno potessero riccevere nel loro grado, perché volemo<br />
per unione del<strong>la</strong> città che li più bassi si possino maritare con li maggiori et<br />
che in questo caso s’habbia rigguardo al<strong>la</strong> persona a chi si dà <strong>la</strong> dote e non a<br />
quel<strong>la</strong> che <strong>la</strong> dà, sequitando <strong>la</strong> donna <strong>la</strong> conditione del marito.<br />
Item dechiarando che per li sopradetti capitoli non si intenda essere prohibito<br />
ad alcuno grado che non possino pigliar le moglie che gli dessero l’heredità a<br />
loro differite in dote et consequentemente che non sia fraude il pigliar <strong>la</strong> dote<br />
sopra detta con speranza o parole che le mogli debbino hereditare.<br />
Item dechiarando che quelli li quali se troveranno havere il domicilio fuori
Gubbio<br />
599<br />
del<strong>la</strong> nostra città, pigliando moglie fuori del<strong>la</strong> città e maritando le sue donne<br />
fuori d’Ugobbio non s’intenda contravenire alle soprascritte prohibitioni.<br />
Et perche è naturale l’amare se medesmo et è facil lo stimarsi oltra il dovere,<br />
acciò ognuno stia nel suo grado e nesuno habbia ardire passare i suoi termini,<br />
quando si facesse quere<strong>la</strong> che si fusse passato il grado o fatta fraude ai<br />
capitoli, volemo che il giudizio di l’uno o di l’altro sia posto in arbitrio di sua<br />
eccellenza, <strong>la</strong> quale speriamo debba gastigare chi romperà gl’ordini ch’el<strong>la</strong> haverà<br />
confirmati sotto <strong>la</strong> medesma pena come di sopra.<br />
Del vestire delle donne.<br />
Item che tutte quelle donne le quali fosseno sposate o maritate nel primo<br />
grado, di qual conditione elle sieno et ancorché fusseno nate fuori d’Ugobbio<br />
nobile non possino havere né portare indosso più che veste tre di drappo cioè<br />
doi camorre e una ciamarra schiette senza raccami o <strong>la</strong>vori di qual si voglia<br />
sorte. Et che volendo far sottane non però di drappo le sia licito listarle con<br />
braccia doi di drappo a lor modo sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />
Item che quelle che fusseno sposate o maritate nel medesmo secondo grado,<br />
ancorché fusseno nate nel primo o altre volte fusseno state maritate nel primo o<br />
nate di fuori nobili, non possino aver veste se non doi di drappo con una<br />
sottana nel medesmo modo come disopra, sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />
Item che quelle che fusseno sposate o maritate nel terzo grado, ancorchè<br />
fusseno nate nel secondo o altre volte fusseno state maritate nel secondo, non<br />
possino portare né havere veste se non una di drappo e una sottana nel medesmo<br />
modo come disopra.<br />
Item che tutte quelle del quarto e ultimo grado non possino portare veste di<br />
drappo de qual si voglia sorte, ma che solo le sia licito havere braccia doi di<br />
drappo, con il quale listino le altre vesti sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />
Delli ornamenti delle donne.<br />
Item che tutte le gentil donne e cittadine dei gradi sopradetti non possino<br />
portare in testa oro battuto né meno argento in centure in qual si voglia modo<br />
<strong>la</strong>vorato, né perle o gioie di qual si voglia sorte, ma che solo a quelle del primo<br />
grado sia licito portare scuffi di oro fi<strong>la</strong>to sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />
Item che tutte quelle del primo e secondo grado possino portare al collo o<br />
altrove del<strong>la</strong> persona co<strong>la</strong>ne d’oro, non di maggior valuta però a quelle del primo<br />
grado che di scudi quindici e a quelle del secondo che di scudi diece. Et<br />
che volendo in luogo di dette co<strong>la</strong>ne portare perle le possino portare purchè<br />
dette perle non excedino <strong>la</strong> valuta di scudi quindici a quelle del primo e di<br />
scudi diece a quelle del secondo grado sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />
Che tutte quelle del primo grado, come di sopra non possino portare più<br />
che anelli quatro, quelle del secondo anelli tre, quelle del terzo, quarto e ultimo<br />
grado anelli doi, e non più sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />
Del vestire delli huomini.<br />
Item dechiarando che quanto al vestire delli huomini, che de tutti i sopradetti<br />
primi gradi nesuno possa ne debbia in calze di tutte le sorte in qual si<br />
voglia modo ordinate tanto di panno come di drappo spendere più di scudi
600 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
diece, a quelli del secondo grado scudi otto e a quelli del terzo e ultimo grado<br />
scudi cinque. Et che in le cappe ancora non vi si possa spendere in trine o altri<br />
raccami d’oro e di seta di qual si voglia sorte più di scudi tre a quelli del primo<br />
grado, sotto <strong>la</strong> medesma pena et quelli delli altri gradi non più che scudi doi.<br />
Intendendo parimente che li sartori non possino <strong>la</strong>vorar calze né cappe fuori<br />
di questa nostra dispositione, quanto però al<strong>la</strong> maggiore spesa ponendoli sotto <strong>la</strong><br />
medesma legge, acciò mai si faccia fraude alle refformationi di tanto comodo,<br />
tanto in questi casi profitevole sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />
Delli presenti si fanno alli signori confalonieri e consoli.<br />
Item che questo modo de presentare che da li cittadini è fatto sinhora e si<br />
fa alli signori confalonieri e consoli in pa<strong>la</strong>zzo del<strong>la</strong> loro residentia et già per<br />
comune utilità ressolutosi in conseglio, si tolghino via, havendo li sudetti octo<br />
cittadini in questa parte fatta resoluzione di dover provedere alli magistrati quali<br />
per tempo saranno e sonno ancora per altra via, se rimova totalmente. Intendendo<br />
però che tal refformatione a quel tempo habbia luogo e incominci a sortire il<br />
suo effetto, che <strong>la</strong> comunità serà reintegrata delle suoi intrate sotto <strong>la</strong> medesma<br />
pena.<br />
Item che tutte le gentildonne e cittadini di tutti i gradi, come di sopra, nei<br />
tempi dei lor parti non possino ne debbino se non per sino in terzo grado<br />
visitarsi e presentarsi et che non possino al<strong>la</strong> camera o cul<strong>la</strong> fare spesa d’oro o<br />
d’argento e raccami sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />
Item dechiarando ancora che li mercanti di questa sua città per l’avvenire<br />
non possino né debbino vendere alli loro fondichi né altri luoghi del<strong>la</strong> città e<br />
suo territorio panni di <strong>la</strong>na di qual si voglia sorte né le rascie se non in tavo<strong>la</strong><br />
dalle saie in poi, le quali restino nel<strong>la</strong> loro pristina libertà si come per il passato,<br />
il che nel pubblico <strong>generale</strong> consiglio si è rissoluto et questo per comune e<br />
universal bene di tutta questa città.<br />
Item che questo modo che si è servato sinhora nel dare o riccevere i<br />
pagamenti con <strong>la</strong> differenza del<strong>la</strong> buona o cattiva moneta, essendo abuso di<br />
grandissimo interesse de’ poveri homini sia in tutto tolto via e che in ogni<br />
sorte di persone tanto poveri come ricchi da mò in poi habbia luogo <strong>la</strong> buona<br />
moneta, cioè a ragione di XXI quattrino al grosso, intendendo che ogni persona<br />
di qual si voglia grado o conditione debba per l’avenire dar<strong>la</strong> o riccever<strong>la</strong><br />
secondo questa nostra nuova refformatione hautasi per ressolutione del sudetto<br />
medesmo consiglio.<br />
Attento quod premissa capitu<strong>la</strong> processerint de consensu et provisione consilii<br />
generalis eiusdem civitatis confirmamus ut petitur et observari mandamus sub<br />
pena quinquaginta scutorum pro qualibet vice et pro qualibet persona et maiori<br />
pena arbitrio nostro imponenda, pro medietate Camere nostre ac accusatori et<br />
exequtori, pro alia medietate equaliter applicanda.<br />
Guidubaldus Urbini dux<br />
Vincentius mandato illustrissimi<br />
(SID) Eugubi XXVIIII de aprile 1561.
Gubbio<br />
5. 1566 settembre 10<br />
Riformanze<br />
Capitoli sugli ornamenti<br />
601<br />
Che non sia licito ad alcuna persona di qual grado, stato, conditione e preminenza<br />
se sia, portare berette di drappo o di panno se non simplici, excetto<br />
per cagione di voto, né in esse si possa portare medaglie, né gioie, né perle, né<br />
altro ornamento di oro o di argento, ma un cordone di seta d’intorno o di velo<br />
o ver francia con le fodere di drappo che sieno del medesimo colore.<br />
Non sia licito portare capelli di feltro o di drappo se non negro o di paglia<br />
simplici con un cordone di seta o velo et <strong>la</strong> fodera di dentro di seta e d’intorno<br />
con una francetta e il tutto semplice.<br />
Non sia licito alle spose andare in habito da sposa più di uno anno dal dì<br />
che seranno andate a marito et haveranno consumato il matrimonio, le quali in<br />
quel tempo possino portar cente, catthene e fronzette di valore di scudi XXV<br />
l’una e non più e parimenti perle o altri ornamenti tanto al<strong>la</strong> go<strong>la</strong> come in testa.<br />
Ma non le sia licito portar cosa alcuna a l’orecchie, né manighi, né guanti profumati,<br />
né vesti d’oro o di argento né raccami, intagli o altro, né fazzoletti <strong>la</strong>vorati<br />
d’oro o di argento. E in capo non possino portare altro che scuffie di seta<br />
bianca, lionata o di qual altro colore se sia simplice. Né possino portare corone<br />
di ambracane o di muschio.<br />
Non le sia licito portare sottane guarnite di raccami d’oro o di argento, né<br />
sorte alcuna di guarnigione, eccetto una lista o doi overo una trina <strong>la</strong>rga al più<br />
mezzo dito intorno al busto, alle maniche e da piedi. Né sia licito ad alcuna<br />
haver più di tre vesti di drappo in tutto e sieno sottane o ciamarre o altre vesti.<br />
Non sia licito alle sudette donne portare berette in testa né capelli di veruna<br />
sorte, eccetto capelli di remosi negri semplici né quali non possino portare medaglie<br />
o penne; né meno debbano portare calzetti <strong>la</strong>vorati di seta ad accuccia<br />
con raccami o <strong>la</strong>vori.<br />
Non le sia licito portare zibilini con teste d’oro, né ventagli con maniche<br />
d’oro.<br />
Non sia licito portare stragini ma che le lor vesti sieno convenientemente<br />
lunghe et alte da terra un dito.<br />
Non le sia licito portare più di tre annelli per ciascuna.<br />
Non sia licito alli huomini portare camisce <strong>la</strong>vorate d’oro o d’argento, né<br />
meno a donne.<br />
Non sia licito alli huomini portare giupponi con altro guarnimento che con<br />
bottoni di seta o imbotitura pur di seta senza altro <strong>la</strong>voro.<br />
Non sia licito in saio, casacca, coletto o simile sorte di vestimenti di panno<br />
o di drappo ponere per guarnigione altro che una simplice banda intorno le<br />
maniche o busti o falde di drappo o di dentro o di fuori e il medesimo nelle<br />
cappe o tabarri il terzo d’un palmo.
602 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Non sia licito nelli cossali delle calze metter bambagio o feltro per gonfiarle<br />
né meno ponervi oro né argento, raccami, trine, cordoni né francette, ma solo<br />
una imbottitura di qua o di là dal taglio e che detti cossali non sieno più <strong>la</strong>rghi<br />
di doi terzi d’un palmo del<strong>la</strong> fodera che basta a circondare <strong>la</strong> coscia o lunghi<br />
dal ginocchio in su più di quel che sarà <strong>la</strong> fodera.<br />
6. 1583 ottobre 1<br />
Capitoli<br />
Capitoli sugli ornamenti<br />
Perché in ogni città non solo è lodevole, ma ancora debbito de chi ha il<br />
governo provedere che le cose concernenti a gloria e lode di Dio et a salute<br />
de l’anime s’introduchino et s’osservino et quelle tanto al partico<strong>la</strong>re come al<br />
pubblico dannose le quali da irrego<strong>la</strong>ri apetiti procedono, non solo non trovino<br />
luogho nelle città, ma ancora quelle che vi fussero si levino o almeno,<br />
quanto più si può, si riduchino a l’honesto, però il serenissimo signore illustrissimo<br />
signore Francesco Maria Feltrio del<strong>la</strong> Rovere II ducha d’Urbino, perfetto<br />
di Roma, signore di Pesaro e Sinigaglia, conte di Casteldurante e signore<br />
di Montefeltro, a richiesta del<strong>la</strong> sua città d’Ugubbio, desideroso del bene et<br />
commodo de’ suoi populi, volendo provedere quanto più si può al<strong>la</strong> conservatione<br />
delle facoltà de’ suoi sudditi et a’ molti cattivi abusi che vi sono, con il<br />
presente publico bando notifica et comanda che non sia alcuna persona di<br />
qualsivoglia grado, stato, dignità et preminenza ardisca né presuma in modo<br />
alcuno né sotto qualsivoglia pretesto o colore contravenire all’infrascritti capitoli,<br />
quali sua altezza serenissima vuole et comanda che per l’avenire invio<strong>la</strong>bilmente<br />
s’osservino sotto pena a chi contrafarà a detti capitoli o ad alcuno d’essi<br />
di XXV scudi per ciascuna volta d’applicarsi per <strong>la</strong> metà al<strong>la</strong> Camera ducale,<br />
uno quarto all’accusatore et il resto a l’executore che ne farà effettuale essecutione<br />
et di più del<strong>la</strong> perdita delle robbe prohibite, d’applicarse come di sopra.<br />
Dechiarando che in caso di contraventione siano obligati i padri per i figli, li<br />
mariti per le mogli et i fratelli per le sorelle non maritate et che il luogotenente<br />
ne sia ordinario conoscitore. Et per maggior fermezza delli infrascritti capitoli<br />
se prohibisce a tutti li sarti et <strong>la</strong>vorenti, tanto huomini come donne et ad<br />
ogni sorte d’arteggiani che da hora in poi non debbino né per sé né per altri<br />
tagliare, cuscire, vendere, né tenere in botegha alcune vesti né robbe contro <strong>la</strong><br />
forma et prohibitione delli presenti capitoli, tanto in pubblico come in secreto,<br />
sotto <strong>la</strong> detta pena d’applicarsi come di sopra.<br />
Et prima che non sia lecito ad alcuna donna di qualsivoglia stato, grado,<br />
conditione o preminenza portare oro, argento rebattuto, né fi<strong>la</strong>to, né fino, né<br />
finto, né gioie, né perle, né coralli nel<strong>la</strong> testa per ornamento di essa.
Gubbio<br />
603<br />
Che nei capelli et berette, tanto d’huomini come di donne, di drappo o<br />
d’altro non sia lecito portare altro ornamento che un velo o cordone o francia<br />
di seta, overo una fascietta ornata di cristallini con fodera di drappo et con una<br />
medaglietta che non passi il valore di quattro scudi.<br />
Che non si possino portare li pendenti a l’orecchie di maggior prezzo che di<br />
quattro scudi.<br />
Che li giupponi tanto d’huomini come di donne non si possino portare con<br />
guarnimenti d’oro, né d’argento, né fino, né finto.<br />
Che non si possa portare camisce, né fazzoletti <strong>la</strong>vorati d’oro, né d’argento o<br />
fino o finto.<br />
Che non sia lecito ad alcuna persona portare alcuna sorte de vestimenti<br />
guarniti di ricami d’oro né argento fino né falso, cristallini, intagli, imbottitura,<br />
né meno recami di seta, eccetto con una lista di drappo o due al più, overo una<br />
trina <strong>la</strong>rga al più un dito intorno al busto, alle maniche et da piedi.<br />
Che niuna donna di qual grado o conditione, età da otto anni in su, possa<br />
andare per <strong>la</strong> città senza panigello o velo in testa di giorno, eccetto le spose dal<br />
dì che saranno sposate per sin che andaranno a marito et sei mesi dappoi.<br />
Che niuna donna di qual grado o conditione sia possa portare al collo alcuno<br />
ornamento d’oro, gioie o altro che esceda il valore di scudi trenta d’oro in<br />
tutto, dechiarando che le gioie et oro non siano finte né false et che l’ornamento<br />
sia uno istesso et non diverso.<br />
Che a niuna donna di qual sia grado o conditione sia lecito portare alcuna<br />
sorte di vestimenti di broccato o te<strong>la</strong> d’oro o d’argento, le quali vesti di broccato<br />
d’oro et d’argento s’intendono in tutto et per tutto esser prohibite, tanto<br />
d’oro et argento fino, quanto falso.<br />
Che a niuna donna di qualsivoglia grado o conditione, come di sopra, sia<br />
lecito portare zebellini et alli ventagli o ventarole non sia lecito portar maniche<br />
d’oro né d’argento, né gioie, tanto fine quanto finte, et che il valore di ventagli<br />
o ventarole non esceda cinque scudi.<br />
Che a niuna donna sia lecito portare più di tre anelli, il valore de’ quali non<br />
passi in tutto sessanta scudi.<br />
Che a niuna donna sia lecito portare manizzi recamati né guarniti di nessuna<br />
sorte di guarnitione né d’oro né d’argento, né gioie di nessuna sorte, tanto fine<br />
come finte, eccetto che di passamani di seta.<br />
Che a niuna donna, come di sopra, sia lecito portare manigli d’oro o altro<br />
ornamento alle mani che esceda il valore di doddici scudi.<br />
Che a niuna donna di qualsivoglia grado come di sopra sia lecito portare<br />
cinte d’oro che esceda il valore di trenta scudi d’oro, prohibendo che a dette<br />
cinte non sia lecito portare gioie d’alcuna sorte, né fine né finte, né meno smalti.<br />
Che niuna persona possa portare corone di ambracane né di muschio o di<br />
alcuna altra sorte che esceda il valore di dieci scudi.<br />
Che a niuna donna di qualsivoglia grado o condithione sia lecito portare né<br />
usare più che quattro vesti di drappo, comprendendo in detto numero anco le<br />
ciamarre.
604 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Dechiarando che i ciambelotti, moccaiani, tulli, triglie, dobletti et ogn’altra<br />
cosa simile, come escedano il valore di sete giuli il braccio, s’intendino compresi<br />
nel numero dei drappi.<br />
Che a niuna donna sia lecito trinciare veste et ciamarre di veluto, di raso, di<br />
panno et di rascia, eccetto che li busti et le maniche.<br />
Che le veste già fatte se possino portare tutto carnevale prossimo.
NORCIA<br />
a cura di Caterina Comino
INTRODUZIONE<br />
Norcia, l’antica Nursia sabino-romana, distrutta dalle invasioni germaniche<br />
e a tal punto avvilita e spopo<strong>la</strong>ta a causa dei Longobardi del Ducato<br />
spoletano da essere ridotta a semplice Terra del gastaldato di Ponte,<br />
solo nel corso del<strong>la</strong> prima metà del secolo XIII riuscì lentamente ad<br />
affrancarsi dal<strong>la</strong> soggezione a Spoleto, iniziando a nominare autonomamente<br />
il podestà e conquistando a tappe un vasto territorio circostante.<br />
Tale territorio copriva però solo una parte di quello più vasto precedentemente<br />
soggetto al<strong>la</strong> giurisdizione del municipium nursino, e ciò a causa<br />
del<strong>la</strong> contemporanea presenza, accanto a Spoleto ed Ascoli, di altri comuni<br />
concorrenti nel<strong>la</strong> stessa Montagna, cioè Cascia e Visso. Il giovane<br />
comune nursino dovrà quindi affrontare continue lotte per il predominio<br />
sui territori del<strong>la</strong> Montagna, lotte che, culminate nelle campagne del secolo<br />
XIV contro Spoleto, Cascia e Visso ne determineranno, pur con<br />
alterne fortune, <strong>la</strong> definitiva configurazione territoriale.<br />
Non si hanno notizie certe sul<strong>la</strong> data del<strong>la</strong> prima redazione delle leggi<br />
statutarie né sul<strong>la</strong> loro successiva evoluzione, essendoci giunta solo l’edizione<br />
a stampa del 1526, impressa dal perugino Bianchino del Leone. Si<br />
ha notizia, dalle lettere di conferma dell’Albornoz e di Giulio II, di due<br />
aggiornamenti a statuti, nel 1366 e nel 1503. Dal che si deduce, come si<br />
fa in questi casi, che l’edizione del 1526, nata in un periodo di passaggio<br />
precedente al<strong>la</strong> definitiva riaffermazione del potere pontificio sancita dal<strong>la</strong><br />
creazione del<strong>la</strong> Prefettura del<strong>la</strong> Montagna nel 1569, è senza dubbio<br />
l’evoluzione da precedenti redazioni, che aggiorna, senza stravolgerne i<br />
contenuti. Basti notare il costante riferimento negli statuti del 1526 al<strong>la</strong><br />
figura del podestà che, già allora, più volte era stato surrogato da un<br />
governatore di nomina pontificia o legatizia, soprattutto a partire dal<br />
pontificato di Giulio II.<br />
Per l’analisi delle leggi suntuarie del comune nursino ci si è basati,<br />
dunque, sostanzialmente sullo statuto a stampa del 1526 e sullo spoglio di
608 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
alcuni volumi di Riformanze. Un inventario del<strong>la</strong> fine del XVIII secolo<br />
elenca un « cassettino di Brevi ed altre scritture brevi di diversi pontefici »<br />
(Archivio segreto, cassetto A, fasc. II, secc. XIII-XIX) ed una disposizione<br />
« Si levano le pene delle censure ecclesiastiche poste nelli ornamenti delle<br />
donne e si dà licensa che in luogo di quelle si mettano le pecuniarie »<br />
(Archivio segreto, cassetto A, n. 39, sec. XVIII), ma né l’uno né l’altro<br />
pezzo sono stati rintracciati.<br />
Gli statuti del 1526 possono dare un quadro p<strong>la</strong>usibilmente riferibile<br />
anche alle disposizioni precedenti come ci fa capire <strong>la</strong> rubrica CLXVIII del<br />
libro II 1 dove si precisa che quel<strong>la</strong> norma entrerà in vigore solo dopo<br />
l’avvenuta stampa del volume, dando per scontato che per le altre già in<br />
vigore si prevede solo l’iterazione. L’esistenza di anteriori disposizioni suntuarie,<br />
disattese però nel<strong>la</strong> pratica, è d’altra parte esplicitamente dichiarata<br />
nel testo del<strong>la</strong> rubrica XC del libro II 2 , né si poteva supporre il contrario,<br />
in un contesto fortemente condizionato per tutto il XV secolo dal<strong>la</strong> predicazione<br />
dei Minori Osservanti, assiduamente presenti a Norcia con figure<br />
di grandi predicatori come Bernardino da Feltre, s. Giacomo del<strong>la</strong> Marca<br />
e fra’ Andrea da Faenza. Il Monte di Pietà di Norcia fu tra le primissime<br />
fondazioni di tal genere seguite al<strong>la</strong> predicazione, nato nel 1466, a soli<br />
quattro anni dal primogenito Monte perugino. Sintomatica è <strong>la</strong> partecipazione<br />
del comune in prima persona accanto agli Osservanti, come proprietario<br />
del Monte nel primo periodo di attività dello stesso, e <strong>la</strong> sua successiva,<br />
costante azione a favore dell’istituzione anche quando, dopo il 1487,<br />
questa sarà rifondata sotto l’amministrazione di due confraternite di <strong>la</strong>ici 3 .<br />
La predicazione degli Osservanti, con i reiterati inviti ad un ritorno<br />
all’austerità di vita che so<strong>la</strong> è confacente al popolo cristiano, permea le<br />
disposizioni suntuarie degli statuti del 1526 e sembra esserne <strong>la</strong> primaria<br />
fonte ispiratrice. Per il resto, si nota rispetto ad analoghe disposizioni di<br />
altri comuni, il re<strong>la</strong>tivamente poco spazio concesso al<strong>la</strong> rego<strong>la</strong>mentazione<br />
delle vesti e degli ornamenti muliebri 4 , che non occupa neanche una<br />
1 « Et lo presente statuto de <strong>la</strong> barba non milite, né habia se non de poi che serà<br />
tornato lu presente volume da <strong>la</strong> stampa, in le cose che de poi <strong>la</strong> dicta retornata dal<strong>la</strong><br />
stampa succederanno ».<br />
2 “Et ad ciò che circa le predicte cose non se possa alchuna fraude commectere et<br />
quel che per una via se prohibisce per una altra via potrà concesso, como che qua<br />
indereto più volte havemo veduto essere facto ... ».<br />
3 Le notizie sul Monte nursino sono desunte da R. CORDELLA, Le origini e i capitoli<br />
del Monte di Pietà e del Monte Frumentario di Norcia, in BDSPU, LXXXIV (1988),<br />
pp. 109-190<br />
4 Quelle maschili non sono neanche citate.
Norcia<br />
609<br />
rubrica sua propria, ma è inserita come una sorta di appendice a quel<strong>la</strong><br />
dedicata agli usi nuziali. Non che il legis<strong>la</strong>tore sottovaluti il problema,<br />
comminando infatti severe pene pecuniarie ai sarti che confezionano le<br />
vesti contro lo statuto e garantendo ai de<strong>la</strong>tori l’anonimato e, soprattutto,<br />
<strong>la</strong> quarta parte del<strong>la</strong> pena pecuniaria, ma salta comunque agli occhi <strong>la</strong><br />
stringatezza delle disposizioni in confronto al<strong>la</strong> meticolosità e pignoleria<br />
dispiegate dal legis<strong>la</strong>tore nel cercare di bloccare ogni tentativo di aggiramento<br />
del<strong>la</strong> norma che rego<strong>la</strong> conviti e banchetti soprattutto in occasione<br />
di nozze.<br />
Negli statuti del 1526 non compaiono capitoli motivati dall’esigenza<br />
di individuare soglie di lusso lecito distinte per le varie c<strong>la</strong>ssi sociali;<br />
<strong>la</strong> situazione però è in rapida evoluzione, se già in una riformanza<br />
del 1535 5 si concede libertà assoluta di spesa a cavalieri, dottori<br />
e conti.<br />
Una riformanza del 1598 6 , che si colloca dunque giusto al termine<br />
del periodo analizzato da questo studio, può essere utilizzata come<br />
confronto con lo statuto del 1526, presentando una situazione del<br />
tutto nuova. Infatti, il periodo a cavallo tra i <strong>secoli</strong> XVI e XVII è per<br />
Norcia un’età di grande floridezza economica legata al<strong>la</strong> pacificazione<br />
seguita all’erezione del<strong>la</strong> Prefettura del<strong>la</strong> Montagna e al conseguente<br />
nuovo ruolo di capitale del<strong>la</strong> Montagna assegnatole dal potere pontificio<br />
7 . Il raggiungimento dell’agiatezza da parte di nuovi ceti sociali<br />
sembra innescare una sorta di gara al<strong>la</strong> visibilità sociale che desta<br />
preoccupazione nel prefetto e nel magistrato per le implicazioni di<br />
possibile destabilizzazione. Ciò è dichiarato apertamente dal legis<strong>la</strong>tore<br />
come motivazione del<strong>la</strong> nuova redazione di capitoli di argomento<br />
suntuario, che viene finalizzata ancora « a <strong>la</strong>ude et gloria di sua divina<br />
Maestà, honore et augumento del<strong>la</strong> magnifica comunità di Norcia<br />
», ma ora anche per «utile, commodo, quiete et pace di tutto il<br />
populo di essa Terra». In quest’ottica anche i ceti fino ad allora privilegiati<br />
vengono nuovamente sottomessi alle disposizioni suntuarie più<br />
rigide.<br />
La nuova redazione contiene infine un ulteriore deterrente contro l’aggiramento<br />
delle disposizioni da parte dei dottori di legge mediante cavilli<br />
5 ASCN, Riformanze, n. 29, 1535, cc. 10r-13v.<br />
6 ASCN, Riformanze, n. 84, 1598-1599, cc. 13v-27v.<br />
7 Sul ruolo e le prerogative di questa magistratura si veda C. COMINO, La Prefettura<br />
del<strong>la</strong> Montagna di Norcia: una magistratura per il controllo territoriale nello Stato del<strong>la</strong><br />
Chiesa (1569-1630), in BDSPU, XCIII (1996), pp. 71-201.
610 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
giuridici: <strong>la</strong> legge va applicata al<strong>la</strong> lettera, senza eccezioni e soprattutto<br />
l’interpretazione del<strong>la</strong> norma è riservata insindacabilmente al prefetto pro<br />
tempore e al consiglio <strong>generale</strong>.<br />
L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />
∗ Statuti cittadini: ASCN, n. 1 (1526);<br />
∗ Riformanze: ASCN, regg. 1-84;<br />
∗ Altri fondi: ASCN, cassetto A: « Inventario dei documenti esistenti nell’archivio<br />
riservato, denominato Archivio Segreto ».
Norcia<br />
INDICE DELLE FONTI<br />
611<br />
1. 1526<br />
Statuti<br />
ASCN, Statuti, 1<br />
Statuti del Comune et Populo del<strong>la</strong> Terra di Norcia, Perusiae, per B<strong>la</strong>nchinum<br />
apud Leonem, 1526.<br />
Che non se debia fare noze (Lib. II, Rub. XCIV)<br />
Delle confectioni da non spargere nel tempo delle noze o altro tempo<br />
(Lib. II, Rub. XCV)<br />
Che alli spusi novelli non se debia portare né dare cosa alchuna (Lib. II,<br />
Rub. XCVI)<br />
Del modo et ordine da tenerse al tempo de <strong>la</strong> morte de qualchuno (Lib.<br />
II, Rub. CXXXI)<br />
2. 1535, febbraio 4<br />
Riformanze<br />
ASCN, Riformanze, n. 26.<br />
Disposizioni suntuarie (cc. 10v-13v)<br />
3. 1598, giugno 24<br />
Riformanze<br />
ASCN, Riformanze, n. 84.<br />
Capitu<strong>la</strong> superfluarum expensarum (cc. 13v-27v)
FONTI<br />
1. 1526<br />
Statuti<br />
Che non se debia fare noze<br />
Item statuimo et ordinamo che niuna persona de Norsia o suo districto, per<br />
cascione de alchuna sposa qual menasse ad casa, presume de fare alcune noze,<br />
né alcuno convito nel<strong>la</strong> casa nel<strong>la</strong> quale <strong>la</strong> dicta sposa mena o altrove al tempo<br />
che mena epsa sposa o nanti che <strong>la</strong> mene o poi per alchuno tempo, né alchuna<br />
persona havere possa in nelli dicti tempi ipso sposo né altramente noze o convito<br />
fare in nel<strong>la</strong> terra de Norsia o suo districto directe o per indirecto per alchuno<br />
quesito colore ad magnare per <strong>la</strong> dicta cascione, excepto quili del<strong>la</strong> casa<br />
propria nel<strong>la</strong> quale habita et quelli che tene con seco ad victo et ad vistito,<br />
excepto li parenti et affini de ipso sposo persino in quarto grado secundo <strong>la</strong><br />
rascione canonica computando li quali parenti et afini perfino nel grado predicto<br />
possano et siali licito senza pena essere alle dicte noze et convito. Ma se alchuno<br />
haverà altra persona nelle predicte noze paghe banno de libre venticinque de<br />
denari. Et lu potestà sia tenuto et lu capitanio per ciaschuno mese dello loro<br />
officio fare inquisitione delle predicte cose, et quillo che trovarà culpabile punire<br />
et condemnare nel<strong>la</strong> predicta pena.<br />
Et ad ciò che circa le predicte cose non se possa alchuna fraude commectere<br />
et quel che per una via se prohibisce per una altra via potrà concesso, como<br />
che qua indereto più volte havemo veduto essere facto, et maximamente sub<br />
colore de uno abuso inlicito resultante ad non piccolo incommodo de quilli che<br />
contrago le noze, cioè elegendo et chiamando alchuno sub nome de potestà o<br />
altro nome electo per alchuno che fanno festa, li quali lu sequente dì dopo lo<br />
menare del<strong>la</strong> sposa con certi exquesiti colori constringano lu marito ad dare ad<br />
magnare ad più persone socto uno usitato vocabulo de frictelle et cusì le prohibitioni<br />
del convito niuno haveva effecto; pertanto per lo presente statuto disponemo<br />
che niuno del<strong>la</strong> Terra de Norsia o suo districto o altronde nel tempo de<br />
noze de alchuno possa elegere né chiamare potestà per lo modo predicto socto
614 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
pena de libre dece de denari da imponerse senza diminutione tanto alli eligendi<br />
quanto a quello che serà electo per ciascuna fiata per <strong>la</strong> quale serà contrafacto<br />
nelle predicte cose. Et né per cascione delle frictelle possa petere né recevere<br />
alcuna cosa ad magnare oltra <strong>la</strong> forma del presente. Et che niuno questa cascione<br />
nel tempo delle noze, nanti o poi, debia dare ad magnare ad alchuna persona<br />
contra <strong>la</strong> forma predicta ad pena de libre vinticinque de denari da imponerse ad<br />
ciaschuno che contrafarà.<br />
Ancora ordinamo che niuno de Norsia debbia mandare alchuno dono ad chi<br />
mena sposa o ad altri per ipso né etiandio ad chi <strong>la</strong> mena et né chi manda epsa<br />
possa recevere donu. Et se alcuno contrafarà, paghe <strong>la</strong> dicta pena, excepto li<br />
parenti et affini et attinenti perfino nel dicto quarto grado et le loro donne, alli<br />
quali sia licito al dicto sposo et sposa dare dono per loro libito et voluntà senza<br />
pena et banno; et che niuno faccia mancia al<strong>la</strong> dicta sposa de alchuna cosa o<br />
dono, né epsa sposa li receva excepto li predicti. Et che chi manda <strong>la</strong> sposa<br />
niente possa mectere né dare al<strong>la</strong> decta sposa per alcuna persona conioncta allo<br />
sposo se non per <strong>la</strong> persona de ipsa sposa o sposo. Et che lu sposo niente possa<br />
mandare o dare ad alcuna persona coniuncta ad epsa sposa. Et se alchuno contrafarà<br />
paghe <strong>la</strong> pena predicta de libre venticinque de denari. Et che niuna<br />
persona, innanzi che se mena <strong>la</strong> sposa o de poi possa ire al<strong>la</strong> detta sposa con le<br />
anel<strong>la</strong> o doni de alcuna cosa et se alcuno contrafarà paghe <strong>la</strong> pena de dece libre,<br />
excepto li dicti parenti et affini perfino in quarto grado et le loro donne como è<br />
dicto, et se alcuno vorrà mandare o menare sposa sia tenuto quattro dì inanti<br />
che mene <strong>la</strong> sposa et cusì chi <strong>la</strong> manda notificare in scriptis ad misser lu potestà<br />
del<strong>la</strong> Terra de Norsia et li nomi loro secundo che è usato et costumato. Et lu<br />
dicto potestà sub vinculo de iuramento et ad pena de libre cento de denari sia<br />
tenuto ad mandare lu suo notario nel dì del<strong>la</strong> notificatione ad ipso facta o nel<br />
dì sequente al<strong>la</strong> casa delli dicti che mandano <strong>la</strong> sposa et al<strong>la</strong> casa de quello che<br />
<strong>la</strong> mena, lu quale notario sia tenuto sub vinculo de iuramento et ad pena de<br />
libre vinticinque de denari andare tanto al<strong>la</strong> casa de chi mena <strong>la</strong> sposa quanto<br />
al<strong>la</strong> casa de chi <strong>la</strong> manda. Et reguarde con diligentia le predicte cose contencte<br />
de sopra se observano sì o non. Et al tempo nel quale lu sposo vole menare <strong>la</strong><br />
dicta sposa al<strong>la</strong> casa de ipso sposo sia tenuto mandare dui o quatro boni homini<br />
tanto, li quali <strong>la</strong> dicta sposa meneno al<strong>la</strong> ecclesia et loco odano <strong>la</strong> messa legendo<br />
insemi con lu sposo, et da poi <strong>la</strong> meneno al<strong>la</strong> casa de ipso sposo et che nel<br />
menare de dicta sposa non ce possa essere altra persona che le predicte. Et se<br />
alcuno contrafarà paghe pena de libre dece de denari. Et, se advenesse quello<br />
che manda <strong>la</strong> sposa volere reinvitare epsa, che non possa reinvitare né havere<br />
niuna altra persona ad magnare con epsa sposa se non lu sposo et li parenti et<br />
affini del<strong>la</strong> mandante et remitante <strong>la</strong> dicta sposa et del dicto sposo perfino in<br />
secundo grado inclusivamente computando como è dicto al qual sposo lu dicto<br />
mectente o invitante dare possa uno schiale de piso de cinqui once ad più con<br />
una borscia con uno fiorino et mezo ad più. Et se contrafarà alcuno paghe pena<br />
de libre vinticinque de denari. Et nientedimino de tucte et singule cose predicte<br />
lu potestà et lu capitanio sub vinculo de iuramento et ad pena de cento libre de
Norcia<br />
615<br />
denari siano tenuti ciascuno mese dello loro officio fare inquisitione et quilli che<br />
trovarà culpabili punire et condemnare nelle pene predicte, salvo et reservato<br />
che le predicte cose non habiano loco nelle noze che se facissero per lo novo<br />
cavalero et nele noze che se facissero per uno prete novello et per le noze che<br />
facissero per alcuno doctore o savio che retornasse novel<strong>la</strong>mente et nelle noze<br />
che se facissero per alcuno medico che retornasse novel<strong>la</strong>mente. Quantunqua<br />
menassero donna in tempo delle noze de dicti cavaleri, savi o medici et quilli li<br />
quali <strong>la</strong> dicta sposa mandassero alli dicti cavaleri, iudici et medici nelli tempi<br />
predicti, né habiano loco nelle spose che vengano de fora et che mandano fora<br />
<strong>la</strong> terra o suo districto, nelli quali casi lu predicto prete novello et li dicti cavaleri,<br />
doctore, iudice et medico et quello che manda <strong>la</strong> sposa de fora et ipso che<br />
<strong>la</strong> receve possano fare noze et invitare quelli che vogliano ad magnare.<br />
Adiongendo alle predicte cose che non possa epsa sposa portare al<strong>la</strong> casa<br />
dello sposo, al tempo che se ne va a marito, innanzi o de poi, se non uno paro<br />
de cofani o una capsa et quatro camisce, tanto una tovaglia ad ramma et sei<br />
tovaglioli <strong>la</strong>borati de bammace o de seta et panni da capo et legamenti da capo<br />
necessarii al<strong>la</strong> dicta sposa et ad uso, tanto se no uno paro de panni de lino o de<br />
cannova cusciti allo sposo o allo marito, dui o tre vonelle al più et uno mantello<br />
de valore al più de fiorini dece o quindici quando <strong>la</strong> reinvita ad uso de epsa<br />
sposa, nelle quale vonelle non possa portare oltra ad dui once de argento. Et chi<br />
contrafarà nelle predicte cose, et specialmente dagendo più cose che le prenominate<br />
al<strong>la</strong> dicta sposa, incorra pena de libre cento de denari senza diminutione,<br />
et, dagendoli più che le cose predicte et accadesse caso de restitutione delle cose<br />
predicte per solutione de matrimonio, che le dicte cose che havesse date più<br />
vetate como è decto de sopra, quello tale che le havesse date se le perda et che<br />
per niuno modo non sia udito quando le volesse domandare, né ipso, né soi<br />
heredi. Et, se lu dicto potestà et lu dicto suo notario serà negligente nelle predicte<br />
cose, paghe pena de cento fiorini per ciascuno, et lu sposo o lu marito che<br />
mena <strong>la</strong> sposa o altri per ipso nel tempo che menarà, lu dì de sabbato precedente<br />
et ne <strong>la</strong> sera de ipso sabbato et nel dì che <strong>la</strong> mena, nel<strong>la</strong> sera de ipso dì,<br />
possa fare o far fare corte allo modo delli nursini, de li homini et persone per<br />
suo libito et voluntà. Et oltra alli dì et sere predicte non lo possa fare al<strong>la</strong> pena<br />
predicta, et nel dì che manda <strong>la</strong> dicta sposa tanto et non più col<strong>la</strong> dicta pena de<br />
libre vinticinque de denari. Et che quello che manda <strong>la</strong> decta sposa et anche chi<br />
<strong>la</strong> mena uno dì prima et quindici altri dì de poi non possa, né debia, andare<br />
al<strong>la</strong> casa de l’uno dell’altro con alcuna quantità de homini o de donne se non<br />
so<strong>la</strong>mente con dudeci o quindeci persone al più tra maschi et femine ad pena<br />
de libre vinticinque de denari per ciascuno et ciaschuna fiata. Et etiandio non<br />
sia licito ad alcuno reintrare ipso sposo et sposa infra spatio de sei mesi dal dì<br />
che lu dicto marito menò <strong>la</strong> dicta sposa al<strong>la</strong> casa, né alchuno dono alhora ad<br />
alchuna parente de lo sposo et sposa per tale cascione dare o fare dare per<br />
qualunqua modo al<strong>la</strong> pena predicta.<br />
Ancora adiongendo che al tempo de epsa sposa o mogliera de alcuno partoresse<br />
figliolo o figlio<strong>la</strong> o nanti o poi lu patre et <strong>la</strong> matre, lu fratello o altri per
616 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
parte de chi manda <strong>la</strong> decta sposa, né possa, né debia mandare ad epsa, né al<br />
dicto suo figliolo o figlio<strong>la</strong>, né ad altri per ipsi, dare o donare se non uno<br />
panno de colore ruscio de dui braccia de valore de uno fiorino da più et tre<br />
braccia de panno carfagno o verdino et dece bracia de panno de lino o vero de<br />
canova per fasciaturi et quatro fascie de lino o de canova et niente altro più ad<br />
pena de libre vinticinque de denari et, contrafacendo, in caso de restitutione non<br />
se possa redomandare. Et, nelli sopradicti casi et ciaschuno de ipsi, lu potestà et<br />
capitanio de <strong>la</strong> dicta terra et ciascuno de ipsi siano tenuti et debiano ad tucti et<br />
singuli delinquenti nelle predicte o alcune de epse procedere per officio loro, et<br />
quelli che trovarà culpabili punire et condemnare nelle pene predicte sotto pena<br />
de libre cento de denari per ciascuna fiata nelle quali seranno negligenti nelle<br />
predicte cose.<br />
Adiongando alle predicte cose che niuna donna, de qualunque stato, grado o<br />
conditione se sia, non possa né debia havere, tenere o portare in capo, in dosso,<br />
o qualunque altra parte del corpo, alcuna quantità o sorte, né cosa de velluto, de<br />
seta, oro, perle, coralli, argenti <strong>la</strong>vorati o non <strong>la</strong>vorati, socto pena de libre vinticinque<br />
senza deminutione per ciascuno et ciascuna fiata, se non tanto quanto de<br />
socto se fa mentione, cioè dui para de maniche uno de seta et l’altro de velluto,<br />
una peza de velluto o de seta da pecto, una scuffia de seta simplice da capo<br />
senza perle, oro, argento o altre gioie, excepto so<strong>la</strong>mente uno filo de oro o de<br />
argento o perle de valore al più de ciò che se sia de fiorini dui de moneta. Item<br />
possano portare allo collo uno filo de perle o iogello o senza iogello, de valore in<br />
tucto de fiorini dui. Item una centura de argento o de altro, purché non passe el<br />
valore de cinqui fiorini. Item tre anel<strong>la</strong> de oro con gemma o senza, anel<strong>la</strong> de<br />
argento quanto le piace. Item copecte de argento indorate o non indorate da<br />
capo et al<strong>la</strong>cciature o boctonature de camorre et maniche per ciaschuna camorra<br />
o veste, con questo che el valore de epse copecte, a<strong>la</strong>cciature o boctonature non<br />
passe fiorini quatro fra tucte per ciaschuna camorra o veste. Item che nisciuno<br />
che va al<strong>la</strong> casa del<strong>la</strong> sposa o del marito non possa, né debia portare, né mandare<br />
ad tale casa se non so<strong>la</strong>mente una scaptu<strong>la</strong> de confectioni o uno marzapano<br />
del valore, al più, de tre carlini, né recevere per sé o per altri se non uno<br />
moccichile et altro più, né pedali, né calze, né pianelle, camisce, tovaglicti o qualunqua<br />
altra cosa de qualunqua sorta sia dare, né recevere non se possa, né per<br />
sé, né per altri, socto pena predicta per ciaschuno et ciaschuna fiata.<br />
Dechiarando che le dicte camorre concesse non se possano scol<strong>la</strong>re, né de<br />
nanti, né de reto, ma debiano essere accol<strong>la</strong>te inturno inturno fino al<strong>la</strong> fontanel<strong>la</strong><br />
in piedi del collo al<strong>la</strong> dicta pena. Et qualunque sartore o donna altramente tagliasse<br />
o facesse alchune delle dicte camorre o veste scol<strong>la</strong>ta contra <strong>la</strong> dicta<br />
forma sia punito de facto nel<strong>la</strong> dicta pena et possase da ciaschuno accusare con<br />
uno testimonio fidedigno et guadagne <strong>la</strong> quarta parte de dicta pena et sia tenuto<br />
secreto. Et in tucti li dicti casi sia tenuto lu marito per <strong>la</strong> moglie, lu socero per<br />
<strong>la</strong> nora et qualunqua officiale ne farà executione con efecto guadagne similmente<br />
<strong>la</strong> quarta del<strong>la</strong> pena, et lo resto tucto se appliche al<strong>la</strong> cera del corpo de Christo<br />
che se porta per communione dell’infirmi.
Norcia<br />
617<br />
Adiongendo alle predicte cose che, quando se cegne <strong>la</strong> sposa o se piglia ad<br />
anello lu sposo, non possa menare ad casa del<strong>la</strong> sposa oltra lo numero de quatro<br />
persone, et similmente lu patre o altri parenti del<strong>la</strong> sposa non possano convocare<br />
ad casa del<strong>la</strong> sposa oltra lu numero de sei persone, sotto <strong>la</strong> pena di dece<br />
libre per ciascuna persona che contrafacesse al<strong>la</strong> quale pena sia tenuto tanto chi<br />
invita quanto chi è invitato.<br />
Delle confectioni da non spargere nel tempo delle noze o altro tempo<br />
Item statuimo et ordinamo che con ciò sia cosa che li Nursini pensando<br />
excitare officio de liberalità tanto nelli pa<strong>la</strong>zi et piaze del communo quanto nelle<br />
cose delle private persone et nelle noze, conviti et feste et iochi, et le confectioni<br />
delli Nursini, li quali in tali acti le offeriscano per grande urbanità, se rapiscano<br />
et spargano et alchuna fiata se iectano inutilmente, tanto per li mamuli, quanto<br />
per li grandi. Pertanto provedemo che se alchuno del<strong>la</strong> terra de Norsia, o suo<br />
districto o altrove tollesse o expargesse o iectasse o vero togliere, expargere o<br />
iectare facesse, confectioni in alchuni de li lochi predicti o in conviti o noze o<br />
feste o in iochi qualunqua o alcuno de ipsi, sia punito in libre deci de denari<br />
per ciaschuna fiata. Et se lo ufficiale serà negligente nelle predicte cose o alcuna<br />
de epse, incorra pena de libre vinticinque de denari.<br />
Che alli spusi novelli non se debia portare né dare cosa alchuna<br />
Item perché lu officio conso<strong>la</strong>re è de grande excellentia et se li apartene più<br />
presto dare che recevere, ordinamo che niuna persona, conioncta o non conioncta,<br />
possa né debia portare, dare, mandare o donare ad alchuno consulo novello<br />
del<strong>la</strong> terra de Norsia prima che entre in officio, alcuna scaptu<strong>la</strong> o quantità de<br />
confectioni, marzapani, vino, pinochiati o dono o altro presente, né qualunqua<br />
altra cosa se sia, ad pena de libre dece de denari per ciaschuno et ciaschuna<br />
fiata; <strong>la</strong> qual pena se appliche al corpo sacratissimo de Christo et de facto se<br />
scota finito lu officio consu<strong>la</strong>re senza mora, non obstante quibuscunque.<br />
Del modo et ordine da tenerse al tempo de <strong>la</strong> morte de qualchuno<br />
Statuimo et ordinamo che niuno vada ad magnare al<strong>la</strong> casa donde e lu morto<br />
o morta se extrahesse, nel dì o tempo de <strong>la</strong> sua sepultura, excepto lu patre,<br />
matre, figlioli o figliole, fratelli o sorelle carnali, nepoti, zii carnali, tanto da<br />
parte del patre, quanto da parte del<strong>la</strong> matre, <strong>la</strong> sorel<strong>la</strong> del patre, <strong>la</strong> sorel<strong>la</strong> del<strong>la</strong><br />
matre carnali, lu socero, <strong>la</strong> socera, lu cuinato o cuinata, o cuinato de <strong>la</strong> cuinata<br />
carnale de ipso morto o morta, o del patre o del<strong>la</strong> matre delli figlioli loro. Et<br />
che niuno se stracci panni, né se moze capilli per alchuno morto o morta, né se
618 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
cacce capuccio o capel<strong>la</strong> de capo. Et, de poi che lu morto serà portato nel<strong>la</strong><br />
eclesia, dentro allo uscio de epsa ecclesia niuno debia piangere. Et che le donne<br />
non se trovi nanti al<strong>la</strong> casa del morto o del<strong>la</strong> morta quando li homini andranno<br />
o, retornando de <strong>la</strong> ecclesia, che niuno delli heredi o parenti del morto o morta<br />
possa portare le loro cappuccia sconce exuolte più de uno dì in capo, et etiam<br />
in quel<strong>la</strong> matina tanto che se fa lu exequio, dal dì del<strong>la</strong> sepoltura del morto o<br />
morta. Né etiandio possa né debia portare sua barba crisciuta oltra ad uno mese<br />
dal dì del<strong>la</strong> sepoltura de ipso morto o morta per cascione de alchuno morto o<br />
morta; et che li paranti del morto o morta non dicano alcuno non se faccia<br />
radere. Et chi contrafarà nelle predicte cose o alcuna de epse paghe pena de<br />
cento soldi de denari per ciascuno; et quelli che haveranno alcuno morto o<br />
morta non possano, né debiano fare del<strong>la</strong> casa de alchuno morto o morta vocificare,<br />
gridare o con altra voce exc<strong>la</strong>mare, né etiandio nello andare o retornare<br />
dal<strong>la</strong> ecclesia dove il morto o morta fosse sepellito o sepellita, ad pena de libre<br />
dece de denari per ciaschuno che contrafarà et ciascuna fiata, excepto se alcuno<br />
fosse morto fora del<strong>la</strong> Terra de Norsia et suo districto, allora el patre o el fratre<br />
carnale del morto o morta, alli quali venesse <strong>la</strong> dicta novel<strong>la</strong>, possano, in tempo<br />
che retorna <strong>la</strong> novel<strong>la</strong> de ipso morto o morta, ire con pianto al<strong>la</strong> loro casa. Et<br />
che niuno manda dono al<strong>la</strong> casa donde è uscito lu morto o morta, excepto le<br />
persone predicte; et che nullo o nul<strong>la</strong> faccia pianto de nocte de fora <strong>la</strong> casa del<br />
morto o morta, né in nel<strong>la</strong> casa de ipso, po lu terzo sono de <strong>la</strong> campana del<br />
potestà che se sona <strong>la</strong> sera innanti lu sono del<strong>la</strong> dicta campana che sona ad dì.<br />
Et niuna donna vada con lu morto o morta nel<strong>la</strong> ecclesia, ma remangano le<br />
dicte donne nel<strong>la</strong> casa; et se alcuno o alcuna delle dicte contrafarà, paghe <strong>la</strong><br />
dicta pena de libre dece per ciaschuno et ciascuna che contrafarà et ciascuna<br />
fiata; et che niuno presuma remectere de fora <strong>la</strong> terra de Norsia dentro <strong>la</strong> dicta<br />
terra alchuno morto o morta socto <strong>la</strong> pena che se contene in nello statuto sub<br />
rubrica CLXVIIII in lo presente libro, se prima non haveva pagato al<strong>la</strong> ecclesia de<br />
Santo Dominico fiorini dece. Et lu potestà sia tenuto mandare uno notario delli<br />
soi notari et alchuni famigli con lo balivo al<strong>la</strong> casa del morto o morta; et, dopo<br />
che ipso morto o morta è uscito o uscita, ad vedere et referire le dicte cose, et<br />
stiase al<strong>la</strong> re<strong>la</strong>tione loro. Et che niuno o niuna se possa raschiare né in nel<strong>la</strong><br />
faccia, nè in nel pecto intanto che sangue o corruptione de carne appara, né se<br />
debia carpire o pe<strong>la</strong>re capilli in tanto che <strong>la</strong> coteca del capo remanga scoperta<br />
de capilli, ad pena de soldi quaranta per ciaschuna persona che contrafarà et<br />
ciaschuna fiata. Et che niuno corpo de homo morto se possa trare o tenere fora<br />
<strong>la</strong> casa, se non quando se porta al<strong>la</strong> eclesia et non altramente, ad pena de libre<br />
dece de denari per ciaschuno et ciaschuna fiata, et che nullo o nul<strong>la</strong>, nanti <strong>la</strong><br />
casa del morto o morta, <strong>la</strong> sera quando lu corpu se dei sepelire <strong>la</strong> matina sequente,<br />
debia fare alchuno pianto al<strong>la</strong> dicta pena de libre dece. Et che nullo o<br />
nul<strong>la</strong> <strong>la</strong> matina se debia levare nanti lu sono del<strong>la</strong> campana del<strong>la</strong> dicta terra, <strong>la</strong><br />
quale sona <strong>la</strong> matina a dì ad chiamari li homini ad alchuno morto o morta, ad<br />
pena de soldi vinti de denari per ciaschuna fiata, nè alchuno o alchuna debia<br />
al<strong>la</strong> dicta casa del defuncto o defuncta ire nanti lu dicto sono de <strong>la</strong> campana
Norcia<br />
619<br />
al<strong>la</strong> dicta pena de soldi vinti. Et che lu più proximevole allo morto o morta<br />
debia per sè o per altro misso spetiale notificare al potestà o ad altri soi<br />
officiali o ad achuno de ipsi incontinenti depo <strong>la</strong> morte del maschio o de <strong>la</strong><br />
femina, dicendo che lu tale è morto o morta, nominando <strong>la</strong> persona et lo loco<br />
del<strong>la</strong> habitatione de epsa, et che in tale hora se deve sepelire ad tale eclesia,<br />
ad pena de soldi vinti. Et se alchuno serà morto o morta de nocte, chi lo vole<br />
notificare possa ire al pa<strong>la</strong>zo del potestà senza pena et banno. Et che niuna<br />
donna debia uscire fora de <strong>la</strong> casa del morto o morta ad fare pianto, ad pena<br />
de soldi cento de denaro; et che niuna donna possa portare panno de capo<br />
nigri per <strong>la</strong> morte de alchuno ’po tre mesi depo <strong>la</strong> morte del dicto defuncto o<br />
defuncta, excepto le infrascripte donne, cioè matre, moglie, figlia, nepote, sorel<strong>la</strong><br />
carnale, ava, nora, socera, cuinata carnale del defuncto o defuncta, li quali<br />
possano ipsi panni portare perfino ad sei mesi tanto et non più, et chi<br />
contrafarà paghe pena de soldi vinti per ciaschuna fiata. Et che niuno homo<br />
debia fare alchuna gonna o cappa de panno nigro per cascione de alchuno<br />
morto o morta, ad pena de libre dece de denari. Et tucte et singule predicte<br />
cose lu potestà et lu capitanio facciano bannire una fiata lu mese con dui<br />
trombecte nelli lochi consueti per <strong>la</strong> terra de Norsia, in presentia di uno delli<br />
soi notarii, lu quale potestà sia tenuto ad mandare lu predicto notario con li<br />
dicti bannitori, ad pena de libre vinticinque per ciaschuno mese, et nientedimino<br />
questo statuto legere faccia una fiata lu mese nel consiglio <strong>generale</strong> de <strong>la</strong><br />
dicta terra al<strong>la</strong> dicta pena. Et lu potestà sia tenuto, sub vinculo de iuramento<br />
et ad pena de cento libre, mandare uno delli suoi notari con li famigli ad<br />
recercare de le predicte cose et de ciaschuna de epse, et li contrafacenti punire<br />
et condemnare nelle pene predicte.<br />
Adiongendo et dechiarando che nullo presuma havere o portare ad alcuna<br />
eclesia, nel tempo del<strong>la</strong> morte de alchuno homo o donna quando se porta ad<br />
sepelire, se non dui doppieri inhastati tanto, et quatro dopieri de cera per lo<br />
lecto ad pena de soldi quaranta. Et che non possano né debiano dare o fare<br />
dare ad alchuno stante allo officio de dicto morto o morta se non tre candele<br />
de cera tanto per ciaschuno plebano, lectore, guardiano, preposto, priore o vicario,<br />
ad ciaschuno prete dui candele tanto, et ad ciaschuno altro clerico de qualunqua<br />
conditione se sia, se non una cande<strong>la</strong> de cera tanto, intanto che ciaschuna<br />
de le dicte candele non possa essere de maiore valore de quatro denari per<br />
ciaschuna de epse candele, ad pena de soldi vinti de denari. Et che non se<br />
possa fare alchuno exequio o officio per lo dicto morto o morta nel dì sequente<br />
’po lu dì de <strong>la</strong> sepultura, et chi contrafarà le heredi del morto siano punite in<br />
libre deci de denari. Anchora dechiarando che in tempo del<strong>la</strong> sepultura de ipso<br />
morto o morta et quando se porta lu dicto morto o morta ad sepelire, ce possa<br />
havere li homini de l’arte sua, ma quando non ce volesse li homini de l’arte sua<br />
ce possa havere li homini de dui fraternite et non più, alli quali se dia <strong>la</strong> cande<strong>la</strong><br />
secundo lu modo usato et custumato, li quali vadano denanti al morto o<br />
morta perfino al<strong>la</strong> casa dove se fa lu officio con le dicte candele adpicciate<br />
secundo che è consueto.
620 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Dechiarando le cose predicte che, nel dì nanti al<strong>la</strong> sepoltura de alchuno<br />
morto o morta, non sia licito, né se debia fare alchuna adunanza de homini o<br />
de prego per andare al<strong>la</strong> casa dove se facesse lu pianto o <strong>la</strong>mento del dicto<br />
morto o morta per condolerse insemi con li parenti del dicto morto o morta,<br />
al<strong>la</strong> pena de soldi cento de denari da pagarse per le herede del dicto morto o<br />
morta, forscia non andassoro con licentia delli signori consoli, allhora ad pena<br />
non siano tenuti, excepto non fussero li parenti del dicto morto o morta per<br />
fino in quarto grado secundo <strong>la</strong> rascione canonica computando, et excepto li<br />
vicini de ipso morto o morta, li quali non siano tenuti ad pena. Et tucte le<br />
predicte et singule cose non habiano loco, né se intendano nel<strong>la</strong> morte de li<br />
cavaleri, doctori, medici et conti et le loro donne. Et etiam non habiano loco in<br />
quilli li quali morissero de ma<strong>la</strong> morte nel<strong>la</strong> terra de Norsia o suo districto o<br />
altronde, et ciaschuno possa accusare li contrafacente et habia <strong>la</strong> quarta parte de<br />
<strong>la</strong> dicta pena, et sia tenuto secreto, <strong>la</strong> qual pena tucta pervenga in mano del<br />
camorlingo del dicto communo et ipso sia tenuto asignare al dicto accusatore <strong>la</strong><br />
dicta quarta parte ad ciò che fraude non ce se commecta. Et nientedimino lu<br />
potestà et lu capitanio nelle predicte possa fare inquisitione contra li delinquente<br />
et habia <strong>la</strong> quarta parte de tucto quello che faranno venire in communo et se<br />
nelle predicte cose seranno negligenti, incorrano pena de libre vinticinque de<br />
denari per ciaschuno.<br />
2. 1535<br />
Riformanze<br />
Disposizioni suntuarie<br />
1. Che il marito non possa portare al<strong>la</strong> sposa gamurra d’imbroccato, velluto,<br />
seta, damasco, né alcun’altra sorta di drappi, ma di panno di qual sorta gli<br />
piaccia, con un paro di maniche per gamurra et adornamento de balzane con<br />
balzane, villuto o damasco fino, di un braccio et mezzo per gamurra per dicto<br />
adornamento, et fiorini dui d’argento per gamurra et non più.<br />
2. Item che il marito né altri non possa portare alcuna sorta de doni ad<br />
alcuna persona de casa, o de fora de casa de epsa sposa, excepto a lo sposo sia<br />
licito portare al<strong>la</strong> sposa per uso suo anel<strong>la</strong>, pedali, pianelle, et un paro de scattole<br />
de confecti, excepto <strong>la</strong> Natale possa portar per mancia a <strong>la</strong> sposa bolognini<br />
vintiquatro per tutto el tempo che <strong>la</strong> tene presa en casa del patre, o altrove.<br />
3. Che en el dicto tempo che sta presa <strong>la</strong> sposa, nessun homo o donna li<br />
possa portare, né mandare, nè donare alchuna cosa de doni de che sorte se sia,<br />
se non una scactu<strong>la</strong> de confecti per persona, o altro de valore de bolgnini ventiquattro<br />
et non più.<br />
4. Item che en dicto tempo che sta presa <strong>la</strong> sposa, non se possano fare<br />
conviti, né da l’uno né da l’altro canto, excepto al marito, et alli abitanti in un<br />
medesimo foco con lui, et non ad altri.
Norcia<br />
621<br />
5. Item, che al marito li sia lecito portare una centura al<strong>la</strong> sposa a libito<br />
suo, et un’altra centura per uso continuo de valuta de fiorini sei, et non più.<br />
6. Item, a lo sposo, dal canto de <strong>la</strong> sposa, non se li possa dare se non un<br />
fazzolecto et una camisia senza <strong>la</strong>vori de oro, né perne, et a li altri parenti de lo<br />
sposo, presentando <strong>la</strong> sposa come de sopra, li sia lecito donarli un moccichino<br />
per persona, senza <strong>la</strong>voro de oro né de perne.<br />
7. Item che facendose nozze non se possano invitare se non li parenti fino<br />
in quarto grado secundo <strong>la</strong> rasione canonica, alli quali parenti non sia licito<br />
portare alchuna sorte de presenti, né mandare ad casa de lu sposo, ma i nel<br />
contado a le nozze, li possano portare di valuta bolognini ventiquattro; et che le<br />
nozze non possano comenzare fino al sabato ad sera, et non prima, et durino<br />
fino a <strong>la</strong> domenica ad sera seguente, et non più.<br />
8. Item che ne le nozze et conviti non se possano dare nel<strong>la</strong> co<strong>la</strong>tione in<br />
nessun modo marzapane, penocchiate de nessun tempo, et <strong>la</strong> co<strong>la</strong>tione non se<br />
possa dare nè offerire più de una volta et che né <strong>la</strong> sposa né altri non possino<br />
dare confectione alcuna né di casa, né fora di casa.<br />
9. Item che <strong>la</strong> sposa non se li possa portare né mandare per giogie né dare<br />
per ornamenti se non le infrascripte cose, cioè: dece camisce, quattro tuaglioli,<br />
quindici scuffie, octo anelicti, quattro moccichini, una corona de coralli del valore<br />
de fiorini tre, et non più, et altre cosecte de prezzo de fiorini due tra tucto;<br />
et le dicte giogie non se possano mostrare como già era solito, et mostrando, le<br />
perdano, et non le possano più redomandare.<br />
10. Item che <strong>la</strong> sposa possa portare in capo una schuffia con perne oro de<br />
valuta de fiorini dece in tucto, et non più.<br />
11. Item perché le male usanze se debiano levare, pertanto non volimo che<br />
per nissun modo se possa andare ad casa de lu sposo per lu coro.<br />
12. Item che a lu convito, che farà el patre o actinente de <strong>la</strong> sposa, poichè<br />
<strong>la</strong> sposa è andata ad marito, el decto sposo ce possa menare li parenti soi fino<br />
in tertio grado, et non più, excepto se volesse menare qualche suo amico forastiero<br />
ce possa menarlo et non altri; et similmente alle nozze sia lecito invitare<br />
dei forastieri.<br />
13. Item al tornare del<strong>la</strong> donna ad casa del marito, a li soi actinenti li sia<br />
lecito darli un paro de cofani o forzeri, o una cassa de noce, et tre gamurre de<br />
panno ornate como de supra de villuto seta argento et un mantello de fiorini<br />
deceocto et non più, et tanto manco, quanto parerà spendere en dicto mantello,<br />
et chi le farà uno schiale de once cinque d’argento et non più; et al dicto sposo<br />
li parenti de <strong>la</strong> sposa li possano donare fiorini tre et non più, o uno anello de<br />
oro o altro che sia.<br />
14. Item che figliandose <strong>la</strong> donna non se li possa dare da patri, fratelli, o<br />
altri in nome loro se non dui iulii, cioè bolognini sedici, et una scactu<strong>la</strong> de<br />
confectione.<br />
15. Item per lo enfantazzone una benna con una coltruccia, un pannu ruscio<br />
da redi, quattro fasce, un paro de lenzo<strong>la</strong>, un lenzoletto da redi da prezzo<br />
de fiorini vinti in tutte dicte cose, et tanto se possa indomandare ad chi non lo
622 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
facesse dicto enfantazzone, ma se alchuno per impossibilità non possesse fare le<br />
dicte cose et el marito de <strong>la</strong> sposa glie le indomandasse, alhora se habia ad<br />
mectere due parenti comuni ad iudicare dicte cose da lo dicto prezzo en giù.<br />
16. Item che doctori, cavaleri et conti possano fare ad loro libito in omnibus<br />
et per omnia.<br />
17. Item che se debia observare dicta reformanza in omnibus et per omnia<br />
et qualunque non observasse per ogni volta che contraffarà sia tenuto et debia<br />
pagare per ciaschuna volta libre cinquanta de denari: <strong>la</strong> quale pena se paghe<br />
senza alchuno benefitio se li admecta et de <strong>la</strong> dicta pena ne habia <strong>la</strong> quarta<br />
parte lu offitiale che con effecto ne farà <strong>la</strong> exequtione, lo resto tucto vada a <strong>la</strong><br />
comunità de Norsia.<br />
3. 1598<br />
Riformanze<br />
Capitu<strong>la</strong> superfluarum expensarum de quibus supra fit mentio sunt<br />
tenoris infrascripti videlicet<br />
In nome sia dell’onnipotente Dio et del<strong>la</strong> sua matre Maria sempre vergine etc.<br />
Desiderando li sempre magnifici signori consoli di Norcia, cioè ser Gioacchino<br />
Quarantotto nell’officio conso<strong>la</strong>re priore meritissimo et compagni, conforme<br />
all’ordine del consiglio <strong>generale</strong> di detta terra celebrato sotto il dì xxv d’aprile et<br />
l’ultimo di maggio prossimi passati del presente anno 1598, con ogni opportuno<br />
rimedio provedere all’abuso et corrutte<strong>la</strong> del <strong>la</strong>scivo, disordinato et eccessivo vestire<br />
et ornamenti del<strong>la</strong> donne et intollerabili dote che si danno, et alle gravi<br />
spese che si fanno nel presentare, far conviti et magnare con altre superflue<br />
spese che giornalmente per varie occasioni si fanno, le quali sono causa delle<br />
ruvine di molte famiglie et casate; però con ordine come di sopra et con l’auctorità<br />
et intervento del molto illustre et eccellente signore Giovan Iacomo Nerotti<br />
de l’una et l’altra legge dottore, di Norcia e del<strong>la</strong> Montagna moderno prefetto,<br />
fanno, ordinano et stabiliscono l’infrascricti decreti, capituli, ordini et riformanze<br />
confermati nel precedente consiglio <strong>generale</strong> et da osservarsi per l’avvenire invio<strong>la</strong>bilmente<br />
ad letteram sotto le pene infrascricte, di modo tale che se intenda<br />
levata ogni autorità et facoltà ad ogni persona di qualsivoglia dignità, facoltà et<br />
preminenza de dichiarare et interpretare le parole et senso dell’infrascricti ordini,<br />
riservando so<strong>la</strong>mente al detto signor prefetto che serrà per li tempi et al general<br />
consiglio ogni dechiaratione, interpretatione et intelligenza di tutto quello sopra<br />
de che potesse nascere difficoltà o dubio alcuno et sopra alle parole che si potessero<br />
tirare, dechiarare et intendere in più sensi etcetera.<br />
1. Del presente che può far lo sposo.<br />
In primis che lo sposo non possa portar presente di sorte alcuna a qualsivoglia<br />
persona, maschio o femina, grande o piccolo, da canto del<strong>la</strong> sposa, salvo ad
Norcia<br />
623<br />
essa sposa anelli d’oro convenevoli, una col<strong>la</strong>na d’oro che non passi <strong>la</strong> valuta di<br />
scudi quindici etiam che sia moglie di qualsivoglia privilegiato, et un vezzo di<br />
perle che non passi il valore di otto scudi, et orecchini d’oro che non passino<br />
tre scudi; nel resto li sia prohibito ogni altro ornamento sotto pena al<strong>la</strong> sposa<br />
del<strong>la</strong> perdita di quel più che valesse et importasse <strong>la</strong> cosa donatagli et allo sposo<br />
di scudi 25 per ciascuna cosa donata et ciascheduna volta.<br />
2. Delli presenti infra annum.<br />
Non possa lo sposo, quando va a vedere <strong>la</strong> sposa, portare più di doi scattole<br />
di confetti, eccetto nel<strong>la</strong> Natale di Nostro Signore, nel qual tempo possa<br />
portare per mancia al<strong>la</strong> sposa in danari quanto vole et gli pare, insiemi con una<br />
scatto<strong>la</strong> o cartata di libre quattro, ma non altre robbe sotto detta pena. Et alli<br />
altri di casa, cioè a socera, cognata, nipoti, né a qualsivoglia altra persona da<br />
canto del<strong>la</strong> sposa, possa portare, né donare cartate, confectioni né altre cose da<br />
magnare, né altre robbe, nemmeno mance in danari in grossa né in picco<strong>la</strong><br />
quantità, eccetto alli minori di quindici anni, alli quali sia lecito et si possa fare<br />
<strong>la</strong> mancia solo di un paolo o doi al più, senza altro, et alle donne in primo<br />
grado da canto del<strong>la</strong> sposa possa presentarli un paro di pedali o pianelli o una<br />
scatto<strong>la</strong> per uno, et questo possa farlo il primo anno so<strong>la</strong>mente, sotto <strong>la</strong> medesima<br />
pena. Et similmente, nel<strong>la</strong> festa del<strong>la</strong> Pasqua del<strong>la</strong> Resurectione non si possa<br />
presentare dal<strong>la</strong> sposa né da alcuno suo parente o sua parente di qualsivoglia<br />
qualità, allo sposo ove, agnelli, né altra robba come si è costumato ma<strong>la</strong>mente<br />
per il passato. Possa bene lo sposo, parendoli, donare al<strong>la</strong> sposa un agnello o<br />
capretto et non più, sotto pena di 10 scudi per ciascheduna volta et ciascuna<br />
persona. Nemmeno <strong>la</strong> sposa possa presentare ad alcun parente dello sposo ove o<br />
altro in detto tempo sotto detta pena.<br />
3. De quelli che possono presentare <strong>la</strong> sposa.<br />
Che il padre, fratello o altro attinente dello sposo sino in secondo grado, da<br />
computarsi secondo <strong>la</strong> ragion canonica, possano et li sia lecito, volendo, presentare<br />
<strong>la</strong> sposa di un presente solo di quel<strong>la</strong> sorte che gli parerà et piacerà, di<br />
modo che quello del padre, o del primo fratello non essendoci padre, non passi<br />
<strong>la</strong> somma et valuta di quattro scudi, et li altri parenti di doi scudi, et <strong>la</strong> sposa,<br />
versa vice, non possa representare se non una so<strong>la</strong> cosa, cioè fazzoletto o tovagliolo,<br />
et non altro, senza però raccami d’oro, d’argento o perle, quali raccami<br />
debiano in ogni modo in qualsivoglia sorte de presenti esser prohibiti espressamente<br />
sotto pena di dieci scudi per ciascheduna persona et ciascuna volta.<br />
4. Delle vesti da darsi al<strong>la</strong> sposa.<br />
Che il padre, fratello o altri dal<strong>la</strong> banda del<strong>la</strong> sposa, possa o debbia, volendo,<br />
dare le vesti et cose infrascricte ad essa sposa:<br />
Un paro de cofani o forzieri, tre veste di panno con maniche di drappo o<br />
panno, una veste di drappo senza oro et argento, né sia di fondo d’oro fino né<br />
finto, una sottana di colore, una bernia di panno o sagia pavonazza, venetiano,<br />
fiorentino, o di Castello, et si portino a casa del<strong>la</strong> sposa doppo l’Ave Maria del<strong>la</strong><br />
sera, recto tramite, senza andar per Norcia come per il passato si è ma<strong>la</strong>mente
624 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
costumato, et altre veste non si possano dare, né donare da esso padre, fratelli o<br />
altri parenti sotto pena di scudi cento per ciascuna persona et ciascheduna volta,<br />
et del<strong>la</strong> perdita delle vesti che si dessero al<strong>la</strong> sposa oltra le predette.<br />
Item che nel giorno del convito che si fa l’ottava delle nozze non si possa<br />
donare cosa alcuna al<strong>la</strong> sposa che passi il valore di tre scudi et allo sposo un<br />
anello d’oro che non passi il valore di tre scudi d’oro. Né sia lecito di casa del<br />
padre in detto giorno o inanzi, né doppo et in qualsivoglia modo et per mezzo<br />
di qualsivoglia persona, pigliare o portar via alcuna quantità di lino, canapa, né<br />
meno ad alcun huomo o donna, grande o piccolo, parente o non parente, vicino,<br />
né ad altri dare et donare ad essa sposa mance in danari o in altra robba,<br />
tanto da canto dello sposo come del<strong>la</strong> sposa, sotto pena di dieci scudi per ciascheduno<br />
et ciascheduna volta.<br />
5. De chi può andare alle nozze.<br />
Lo sposo, quando vol menare a marito <strong>la</strong> moglie a casa sua, possa invitare li<br />
suoi parenti et amici che gli parerà et possa pastegiarli tutto un giorno a pranzo<br />
et a cena et non più a spese proprie di esso sposo, et non possa per qualsivoglia<br />
causa et sotto qualsivoglia pretesto et mezzanità d’altre persone presenti, magnativi<br />
di qualsivoglia sorte in quel giorno, né prima, né doppo, sotto pena di dieci<br />
scudi per ciascuna persona et ciascuna volta.<br />
Dichiarando espressamente esser vietato allo sposo in qualsivoglia modo et<br />
sotto qualsivoglia colore menare tanto in tempo di nozze come mentre terrà <strong>la</strong><br />
moglie sposata et maritata in casa del padre o fratello, né dopo, far redotti di<br />
compagni et menarli a magnare et bere, etiam sotto pretesto di visitare lo sposo<br />
o sposa, possa recevere da loro presente alcuno in qualsivoglia modo et di qualsivoglia<br />
cosa, sotto pena di scudi venticinque per ciascuno et ciascuna volta che<br />
si contrafacesse, salvo che, menando fuori di nozze un compagno o doi senza<br />
presente alcuno, non si intenda esser contravenuto al capitolo, nemmeno chi<br />
come amico senza portar presente fosse chiamato ad aiutare al<strong>la</strong> provisione delle<br />
nozze.<br />
6. De quelli che possono andare con lo sposo il sabato a sera.<br />
Non sia lecito allo sposo menare il sabato a sera et giorno precedente al dì<br />
che menarà <strong>la</strong> sposa a casa, invitare o menare a casa del<strong>la</strong> sposa se non li<br />
parenti affini et cognonti a lui in secondo grado, da computarsi secondo <strong>la</strong> ragion<br />
canonica, né possano li parenti del<strong>la</strong> sposa andare con numero di persone a<br />
levar lo sposo di casa per condurlo a casa di essa sposa, ma basti solo fargli<br />
sapere l’hora per un partico<strong>la</strong>re, et altri parenti fuori del secondo grado quel<strong>la</strong><br />
sera non debiano andarci, né meno compagni, etiam sotto pretesto di veder<br />
bal<strong>la</strong>re o sotto altra scusa, etiam che non portino presenti, essendo esclusi li<br />
parenti come di sopra.<br />
Et in ogni modo, in tutto et per tutto, se intenda anco prohibito, <strong>la</strong> sera<br />
che serrà andata a marito <strong>la</strong> mattina <strong>la</strong> sposa, etiam al padre, fratelli, madre,<br />
sorelle et altri attinenti andare a casa dello sposo sotto pretesto di visita o di<br />
altro, sotto pena di scudi dieci per ciascheduno et in ciascuno di detti casi.
Norcia<br />
625<br />
Nè meno possano lo sposo, parenti et altre persone, il giorno che serrà<br />
menata a marito <strong>la</strong> sposa, doppo a magnare, andare a casa del<strong>la</strong> sposa sotto<br />
qualsivoglia pretesto, eccetto al marito, volendoci andare con un parente o dui<br />
et non più, senza altra adunanza di gente, sotto pena di scudi dieci per ciascuna<br />
persona et ciascuna volta.<br />
7. Delle co<strong>la</strong>tioni.<br />
Non si possa, <strong>la</strong> sera che si cigne <strong>la</strong> sposa, né in altri tempi, dare co<strong>la</strong>tione<br />
più di una volta et so<strong>la</strong>mente doi sorte di confetti, senza però confectione di<br />
mele, di zuccaro et di pinnocchiate, che si prohibiscono in ogni modo, et non se<br />
diano dal<strong>la</strong> sposa o da altri in fazzoletti o altro gluppo di dette co<strong>la</strong>tioni, bastando<br />
solo quello che si pigliano da loro.<br />
Et il medesimo si osservi in casa delli signori consoli novelli, nel<strong>la</strong> prima<br />
volta che seranno estratti del magistrato, sotto pena di cinque scudi per ciascuna<br />
persona et ciescuna volta.<br />
8. Del presentare lo sposo.<br />
Non si possa dare allo sposo fazzoletti, tovaglioli o altre cose da alcuno o<br />
alcuna da canto del<strong>la</strong> sposa in quel<strong>la</strong> sera che si cinge, né in altro tempo prima<br />
né doppo, eccetto dal<strong>la</strong> sposa et suoi parenti sino in secondo grado, né esso<br />
sposo possa donare alli parenti del<strong>la</strong> sposa in detta sera, né in altro tempo<br />
prima o doppo, eccetto da essa sposa o suoi parenti sino in detto grado, da<br />
computarsi come di sopra, se non un paro di pianelli o pedali.<br />
Né meno <strong>la</strong> sposa overo altri di casa sua, in qualsivoglia tempo o modo,<br />
possa representare né in grossa né in picco<strong>la</strong> cosa le donne parenti et attinenti<br />
allo sposo in qualsivoglia grado, etiam che sia socera, cognata et etiam minori di<br />
sei anni, né portarlo o darlo doppo che serrà andata a marito, come da molti<br />
anni in qua si è ma<strong>la</strong>mente costumato, nel che si usi ogni estremo rigore sotto<br />
pena di scudi 25 per ciascuna persona et ciascuna volta.<br />
9. Del convito dello sposo.<br />
Al convito che farrà il padre o altri attinenti del<strong>la</strong> sposa, doppo che serrà<br />
andata a marito, non li possa menare lo sposo, eccetto li suoi parenti et affini<br />
sino in secondo grado come di sopra, et quello che farrà il convito possa menarci<br />
dal canto suo similmente li cognonti in detto grado, et volendo ci possa anco<br />
menare compari et forastieri, se così ad esso convitante parerà.<br />
Et sia espressamente prohibito l’abuso sino qui molte volte fatto che li<br />
parenti del convitante vadano a pigliare in piazza o altrove li convitati, né tam<br />
puoco possano ricondurli in piazza con comitiva doppo il convito o festa, sotto<br />
pena in ciaschedun caso, per ciascuna persona et ciascuna volta di scudi<br />
dieci.<br />
10. Delle donne che accompagnano <strong>la</strong> sposa a messa o <strong>la</strong> menano a marito.<br />
Alle donne che andaranno ad accompagnare al<strong>la</strong> messa <strong>la</strong> prima volta che<br />
uscirà fuori, ovvero andata a marito, <strong>la</strong> sposa, sia non solo prohibito espressamente<br />
il ritenerle in casa a magnare in modo alcuno ma né manco se gli dia et<br />
offerisca co<strong>la</strong>tione di sorte alcuna, anzi, quando seranno arrivate a casa, siano
626 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
licentiate dal<strong>la</strong> sposa et non debiano entrare in casa sua sotto qualsivoglia quesito<br />
colore, tanto quelle da canto del sposo come quelle da canto del<strong>la</strong> sposa,<br />
et a quelle da canto del marito gli sia lecito entrare in casa il dì che <strong>la</strong> menano<br />
a marito, senza farci co<strong>la</strong>tione sotto pena di dieci scudi per ciascuno et<br />
ciascuna volta.<br />
11. Del<strong>la</strong> co<strong>la</strong>tione che si può dare nel tempo che publica <strong>la</strong> sposa et alle<br />
figliate.<br />
Si ordina che, quando si publica di novo alcuna sposa, overo figliata qualche<br />
donna, a quelle che andranno a visitar <strong>la</strong> sposa o figliata si possa dare per<br />
co<strong>la</strong>tione solo una sorte di confetti anasi o minuti, senza altre confectioni dove<br />
entri zuccaro o mele, quali siano in tutto prohibite, né si possa dare in fazzoletti<br />
o carte pugni et gluppi di confetti o altro.<br />
Et alle figliate non possano portare polli, ove et simili cose, eccetto li attenenti<br />
di detta figliata sino in secondo grado da computarsi come di sopra.<br />
Et che li compari che vorranno presentare <strong>la</strong> comare nel far del battesimo, o<br />
in altro tempo, non possa presentar cosa che passi uno scudo et questo una so<strong>la</strong><br />
volta al battesimo o a casa, et non lo possa fare se non una volta so<strong>la</strong>, sotto<br />
pena di scudi dieci per ciascuno et ciascuna volta.<br />
12. De’ conviti mentre <strong>la</strong> sposa sta iurata.<br />
Mentre <strong>la</strong> sposa sta giurata et marrata in casa et prima che vada a marito,<br />
non si possa far pasti né conviti né dall’uno né dall’altro canto, eccetto alli<br />
habitanti con esso ad un medesimo fuoco et famiglia, et alli fratelli, zii et nepoti<br />
carnali etiam che fossero divisi dallo sposo et alli affini in primo grado sotto<br />
pena tanto alli invitanti come all’invitati che contrafaranno de dieci scudi per<br />
ciascuno et ciascuna volta.<br />
Et nel<strong>la</strong> medesima pena di più caschino presentando come di sopra nel capitolo.<br />
Et sotto le medesime pene incorrano quelli che il giorno o altro dopoi<br />
che serrà andata a marito andaranno sotto pretesto di quello se diceva il cuoio,<br />
ovvero sotto qualsivoglia, con finta causa et occasione.<br />
13. Delle gioie da non mostrarsi.<br />
Li ornamenti et giocali seu gioie che <strong>la</strong> sposa porta per suo uso et ornamento<br />
a casa del marito non si debbiano come è stato solito mostrare, né il dì<br />
seguente né dopoi, né convocare per questo o sotto altro pretesto parenti o<br />
vicine, né ricevere mancie in danari, né in altre cose in modo alcuno in casa del<br />
marito, del padre, né altrove.<br />
14. Dell’infantazzone.<br />
Si prohibiscono raccami d’ogni sorte et sopra qualsivoglia sorte di te<strong>la</strong> o<br />
drappo o panno et che non si possano portare se non <strong>la</strong> sera dopoi il sono<br />
dell’Avemaria, prohibendo espressamente che li polli a coppia non si portino,<br />
se non dal<strong>la</strong> madre, sorelle, matregne, zie carnali sino in secondo grado come<br />
di sopra, sotto pena de dieci scudi per ciascuno et ciascuna persona che controfarrà.
Norcia<br />
627<br />
15. Delle mance et presenti del<strong>la</strong> Natale.<br />
Non sia lecito portare o mandare presenti ad alcuna persona di qualsivoglia<br />
sorte, eccetto alli illustri signori superiori prefetto, capitano et altri forastieri sa<strong>la</strong>riati,<br />
persone religiose et luoghi pii; possa bene lo sposo portare al<strong>la</strong> sposa una<br />
scatto<strong>la</strong> di confetti, overo una cartata di libbre quattro, assieme con <strong>la</strong> mancia,<br />
et alli figlioli o figliole che stessero in una casa gli sia lecido darli per mancia un<br />
paolo o doi et non più.<br />
Et se alcuna donna si figliarà, non si possa dare al<strong>la</strong> creatura nata <strong>la</strong> mancia<br />
se non dal padre, madre, fratelli, zii carnali, cognati carnali, religiosi et compari,<br />
purché sia di cosa onesta et ragionevole, sotto pena di dieci scudi per ciascuno<br />
et ciascuna volta che si contrafarrà.<br />
16. Di quelli che sonno assenti et corrano a casa et altre rechieste.<br />
Non sia lecito in modo alcuno andare a visitare con pretesto di sorte alcuna<br />
quelli che tornano di fuori, etiam che fossero convalescenti, né che se gli fosse<br />
morto qualche parente, né per altre simili occasioni, eccetto all’infermi durante<br />
l’infermità, sotto pena di scudi dieci per ciascuna persona et ciascuna volta.<br />
17. Delle doti.<br />
Vedendosi che da molti anni in qua <strong>la</strong> terra di Norcia è mancata di molte<br />
nobili et ricche famiglie et che hoggi si ha duro passare nel vivere per carestia<br />
delle cose ogni persona etiam comoda, che giornalmente le doti che si danno<br />
alle figliole, sorelle et nepoti crescano de numero molto grandemente, et che<br />
questo però ha bisogno di gran riforma, tanto più che il plebeo alle volte supera<br />
il nobile et così cagionano <strong>la</strong> ruvina delle case et non si odano se non lite,<br />
questioni et differenze per tal conto, però è parso molto utile et a proposito<br />
statuire et ordinare che, dal dì del<strong>la</strong> publicazione delli presenti capitoli, le doti<br />
che si daranno, etiam a dottori et a qualsivoglia altra persona privilegiata, non<br />
passi il numero di mille fiorini di moneta norcina, distribuendo li pagamenti<br />
come meglio le parte seranno d’accordo, et sopra ciò bisognando, se debbia<br />
spedire ogni conformità necessaria dall’illustrissimi signori superiori, sotto pena a<br />
chi contrafarrà di scudi cinquecento, et del<strong>la</strong> perdita di quel sopra più che si<br />
desse o pigliasse de mille fiorini. Ma in questo non se intenda compresa una<br />
donna che serrà unica figlio<strong>la</strong> al padre, overo haverà patrimonio in qualsivoglia<br />
modo, in qual caso possa dotarsi come si vole.<br />
Nel<strong>la</strong> qual pena di scudi cinquecento incorrano tanto quelli che daranno <strong>la</strong><br />
dote, quanto quelli che <strong>la</strong> riceveranno più di mille fiorini come di sopra, quanto<br />
anco tutti quelli che accedessero, promettessero, overo usassero contro <strong>la</strong> forza<br />
delli detti ordini, et tanto mezzani quanto anco altra persona che trattasse, consigliasse<br />
et consentisse, et anco li notari che se ne rogassero, et li testimonii che<br />
ci fossero presenti di qualsivoglia auctorità, dignità et preminenza incorrano nel<strong>la</strong><br />
detta pena, del<strong>la</strong> quale non se gli possa far grazia alcuna, ma in ciò si debbia<br />
procedere con ogni rigore.<br />
18. Delle vesti che lo sposo dà al<strong>la</strong> sposa.<br />
Che per l’avvenire lo sposo non debia dare o portare al<strong>la</strong> sposa che per
628 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
l’avvenire doverà farsi fondi d’oro o di argento nè raccami sopra drappo di sorte<br />
alcuna et quelli che lo hanno non le possano rivendere in Norcia ma consumarle<br />
loro o mandarle fuori del territorio sotto pena di scudi cinquanta per ciascuna<br />
volta et ciascuna persona. Et, acciò li homini si habbiano da astenere et non<br />
contravenire alli presenti capitoli, si ordina che se il padre, fratelli o altri dessero<br />
alle figliole, sorelle et nepoti o a qualsivoglia altra persona maggior numero di<br />
doti, vesti, giogie et infantazzoni di quello si contiene nelli presenti capitoli e se<br />
dopoi verrà il caso che le doti, vesti et altre cose debiano restituirsi per <strong>la</strong><br />
separazione del matrimonio o altro caso, all’hora dette doti, vesti, giogie et infantazzoni<br />
quali fossero dati oltre al numero che si contiene nelli presenti capitoli,<br />
etiam sotto pretesto di donatione fatta da qualsivoglia persona, per qualsivoglia<br />
causa et qualsivoglia modo, etiam da persona privilegiata, non si possano<br />
repetere, ma siano et essere debiano in tutto et per tutto del marito et suoi<br />
heredi et successori senza alcuna eccettione et replica.<br />
19. Item che in tutti casi che occoreranno per conservatione delli presenti<br />
capitoli si possa procedere in caso di contraventione per via d’inquisitione, quere<strong>la</strong>,<br />
denuncia o accusa et credasi in ogni caso all’accusatore con un testimonio<br />
degno di fede quale si debia tenere segreto, et per detti casi et capitoli et ciascheduno<br />
d’essi vi possa provvedere ogni ufficiale et partico<strong>la</strong>rmente li officiali<br />
del danno dato et extraordinario li quali guadagnino <strong>la</strong> quarta parte del<strong>la</strong> pena<br />
che pagaranno quelli contro li quali faranno l’inventioni. Et acciò questi santi<br />
ordini et leggi si habbiano da osservare invio<strong>la</strong>bilmente, da hora si prohibisce a<br />
tutti et singoli dottori, procuratori, notarii, et altre persone del<strong>la</strong> terra di Norcia<br />
et suo contado che non possano in modo alcuno et sotto qualsivoglia quesito<br />
colore intervenire al<strong>la</strong> difesa di alcuno contrafaciente sotto pena di scudi cento<br />
per ciascheduna persona et ciascheduna volta.<br />
Et in tutti li casi sopradetti, il padre sia tenuto per li figlioli et il marito per<br />
<strong>la</strong> moglie. Dechiarando che in tutti li casi si debbia procedere con ogni rigore et<br />
senza riservo di persona alcuna et che in ogni caso tutte le pene sopradette<br />
siano et se intendano, in caso di contraventione, esser applicate siccome ex nunc<br />
si applicano per <strong>la</strong> metà al<strong>la</strong> camera del<strong>la</strong> magnifica comunità di Norcia, per un<br />
quarto all’accusatore et l’altro quarto [...]. Il tutto sia et se intenda esser fatto<br />
principalmente a <strong>la</strong>ude et gloria di sua divina Maestà, honore et augumento<br />
del<strong>la</strong> magnifica comunità di Norcia et anco utile, commodo, quiete et pace di<br />
tutto il populo di essa Terra.
SPOLETO<br />
a cura di Luigi Rambotti
INTRODUZIONE<br />
La nascita del comune di Spoleto, al pari di quanto avviene per molte<br />
città dell’Italia centro-settentrionale, costituisce ancora oggi un interessante<br />
oggetto di ricerca. Nonostante infatti <strong>la</strong> città vanti una tradizione storiografica<br />
di grande rilievo 1 , non sono state ancora definitivamente chiarite<br />
le modalità e i tempi che condussero all’autonomia comunale. In<br />
verità tutti gli autori, indistintamente, evitano di addentrarsi negli aspetti<br />
giuridico-istituzionali più risalenti del<strong>la</strong> storia cittadina, anche perché scoraggiati<br />
dal<strong>la</strong> assenza o quanto meno dal<strong>la</strong> scarsità di fonti documentarie<br />
coeve. Il Sansi azzarda l’ipotesi che già agli albori del secolo XI Spoleto<br />
si fosse già eretta a comune e cita a suffragio non meglio identificate<br />
cronache cittadine, che riferivano, a suo dire, come nel 1077 i guelfi<br />
spoletini già si contrapponessero alle città ghibelline di Todi, Amelia e<br />
Foligno 2 . Più verosimilmente lo stesso autore attribuisce al<strong>la</strong> prima metà<br />
1 A parte le opere manoscritte risalenti ai <strong>secoli</strong> XV e XVI come i Frammenti degli<br />
annali di Spoleto di P. ZAMPOLINI o il Commentarium quattrocentesco di T. MARTANI, o <strong>la</strong><br />
più famosa opera di S. MINERVIO, De rebus gestis atque antiquis monumentis Spoleti libri<br />
duo, si può dire che tutta <strong>la</strong> storiografia spoletina poggi sul<strong>la</strong> davvero notevole produzione<br />
del suo più importante storico ovvero Achille Sansi cui si devono: Saggio di documenti<br />
storici tratti dall’Archivio del Comune di Spoleto, Foligno 1869; Degli edifici e dei frammenti<br />
storici delle antiche età di Spoleto, Foligno 1869; I Duchi di Spoleto, Foligno 1870; Documenti<br />
storici inediti in sussidio allo studio delle memorie umbre, Foligno 1879; Storia del Comune<br />
di Spoleto dal sec. XII al XVII seguita da alcune memorie dei tempi posteriori, voll. 2,<br />
Foligno 1879 e 1884; Documenti storici inediti, Foligno 1879; Memorie aggiunte al<strong>la</strong> storia<br />
del Comune di Spoleto, Foligno 1886. Non vanno dimenticati però storiografi un po’ compi<strong>la</strong>tivi<br />
ma importanti come G. F. LEONCILLI, Historia spoletina per episcoporum seriem digesta,<br />
in pluribus correcta et locupletata a Seraphino de Seraphinis, 1656, ms. 149 presso <strong>la</strong> Biblioteca<br />
Comunale di Spoleto; e B. CAMPELLO, Delle historie di Spoleti, 1672, ms. conservato<br />
nell’Archivio Campello depositato presso <strong>la</strong> Sezione di Archivio di Stato di Spoleto.<br />
2 A. SANSI, Storia del comune di Spoleto ... cit., p. 9.
632 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
del secolo XII l’esistenza certa del comune ed è sicuramente nell’agosto<br />
del 1155 che proprio il comune spoletino quale ente pubblico territoriale<br />
fronteggia le truppe imperiali di Federico Barbarossa, con disastrose conseguenze<br />
ovvero <strong>la</strong> tremenda devastazione del<strong>la</strong> città ricordata come excidium<br />
Spoleti: viene distrutta <strong>la</strong> città dalle cento torri come l’aveva descritta<br />
lo stesso imperatore, ricca e popolosa, come ricorda una epigrafe<br />
coeva rinvenuta dal Minervio nei pressi di Ponte Bari.<br />
Nonostante questa battuta d’arresto, al<strong>la</strong> fine del Duecento il controllo<br />
politico del comune si estende ormai su tutta <strong>la</strong> media Valnerina<br />
e valli attigue, sul<strong>la</strong> porzione sud del<strong>la</strong> valle Umbra e su parte delle<br />
Terre Arnolfe. A compimento del<strong>la</strong> ricostituita autorità, nel 1296 viene<br />
varato un nuovo statuto che accentua il carattere popo<strong>la</strong>re del regimen<br />
comunale con l’introduzione di significative disposizioni antimagnatizie,<br />
forse non completamente estranee neppure al<strong>la</strong> redazione precedente<br />
non conservata 3 .<br />
Ancora a quell’altezza cronologica Spoleto è compresa all’interno dell’omonimo<br />
ducato di origine longobarda che ben poco conservava del<br />
prestigio e dell’importanza dei <strong>secoli</strong> precedenti, ma che tuttavia era ancora<br />
identificabile con un vasto territorio comprendente l’attuale Umbria<br />
e parte delle Marche 4 , era ancora governato da un rettore di nomina<br />
pontificia, in genere un cardinale, il quale raramente risiedeva a Spoleto<br />
o nelle altre città ducali, demandando quasi sempre ad un vicario <strong>la</strong><br />
gestione degli affari correnti. Durante il periodo avignonese del<strong>la</strong> residenza<br />
papale, Perugia approfittando del<strong>la</strong> comprensibile debolezza del governo<br />
rettorale nel ducato, giunge a sottomettere <strong>la</strong> città di Spoleto che di<br />
fatto controllerà fino al<strong>la</strong> fine del XIV secolo.<br />
Nel 1347 si procede ad una revisione dello statuto che però l’anno<br />
successivo deve essere immediatamente aggiornato a seguito delle profonde<br />
modificazioni verificatesi soprattutto a livello demografico a causa del<strong>la</strong><br />
peste del 1348 che dimezzò letteralmente <strong>la</strong> popo<strong>la</strong>zione.<br />
Con <strong>la</strong> elezione di Bonifacio IX Tomacelli e negli anni del suo pontificato<br />
(1389-1404), <strong>la</strong> città vive un periodo partico<strong>la</strong>rmente travagliato,<br />
caratterizzato dal dominio dei parenti del papa che determinerà lotte intestine,<br />
episodi di distruzione e perfino un certo ribellismo nei confronti<br />
del<strong>la</strong> città da parte di alcuni castelli fino ad allora soggetti.<br />
3 Cfr. SASS, ASCS, Statuti 1.<br />
4 Sul<strong>la</strong> storia del Ducato di Spoleto si veda: Il Ducato di Spoleto. Atti del 9° congresso<br />
internazionale di studi sull’alto medioevo (Spoleto 27 settembre – 2 ottobre 1982),<br />
Spoleto 1983.
Spoleto<br />
633<br />
Da Eugenio IV in poi, dunque dal<strong>la</strong> metà del Quattrocento, si realizza<br />
una sorta di alleanza tra il rappresentante papale, che ora è il governatore,<br />
e <strong>la</strong> città con le sue istituzioni; cessa tra l’altro <strong>la</strong> carica di rettore<br />
del ducato e questo, da un punto di vista territoriale, finisce oramai<br />
per identificarsi totalmente con il districtus del comune.<br />
Il resto del secolo, pur conoscendo le abituali controversie con le<br />
città limitrofe, rappresenta per Spoleto un periodo di grandi trasformazioni.<br />
Sull’esempio di quanto era avvenuto per <strong>la</strong> rocca costruita dall’Albornoz<br />
negli anni del<strong>la</strong> sua legazione (1356-57), vengono realizzate importanti<br />
opere pubbliche cui si affianca un’intensa attività edilizia delle<br />
grandi famiglie cittadine e dei numerosissimi ordini religiosi. La presenza<br />
di eminenti personaggi favorisce <strong>la</strong> committenza per <strong>la</strong> realizzazione di<br />
importanti opere d’arte, mentre molti intellettuali spoletini animano corti<br />
signorili in città umbre e italiane.<br />
Il XVI secolo vede accentuarsi il ruolo esercitato dal governatore e<br />
dal legato o da un suo luogotenente, a scapito delle magistrature cittadine<br />
che perdono via via competenze e funzioni. Già agli inizi del Cinquecento<br />
il podestà, per eccellenza giudice del comune, aveva ceduto al<strong>la</strong><br />
curia del governatore l’esercizio del<strong>la</strong> giurisdizione criminale mentre in<br />
quel<strong>la</strong> civile il vicario vescovile si imponeva come magistrato di maggior<br />
prestigio nel<strong>la</strong> cognizione delle cause. Contestualmente anche <strong>la</strong> composizione<br />
sociale e l’assetto politico del comune si avviano verso una profonda<br />
trasformazione che culminerà nei primi anni del Seicento con l’esclusione<br />
dagli organismi di governo del ceto popo<strong>la</strong>re sostituito, quasi completamente,<br />
dal<strong>la</strong> nobiltà.<br />
L’indagine <strong>suntuaria</strong> si è basata prima di tutto sullo spoglio delle<br />
fonti statutarie partendo dallo statuto in <strong>la</strong>tino del 1296 edito nel 1962 5 ,<br />
continuando con lo statuto in volgare del 1347, anch’esso pubblicato 6 ,<br />
riprodotto parzialmente in una copia cinquecentesca e più tardi dato alle<br />
stampe dal Bini 7 . Come per altre realtà umbre è stato fatto lo spoglio<br />
del<strong>la</strong> serie Consigli e Riformanze che copre per Spoleto un arco cronologico<br />
dal 1352 al 1799 per un totale di 344 registri. La serie degli Editti<br />
e bandi (dal 1507 al 1832) ha dato numerosi e interessanti riscontri per<br />
tutto il XVI secolo. Oltre ai brevi pontifici ricavati dal Diplomatico comunale,<br />
partico<strong>la</strong>rmente interessante si è rive<strong>la</strong>ta <strong>la</strong> serie Miscel<strong>la</strong>nea. La<br />
5 Statuti di Spoleto del 1296 a cura di G. ANTONELLI, Firenze 1962.<br />
6 Statuto di Spoleto del 1347 a cura di M. MORIANI ANTONELLI, Spoleto 1996.<br />
7 Iura municipalia, statuta et decreta generalis consilii civitatis Spoleti, 1542, Spoleti<br />
per Lucam Bini Mantuanum in aedibus Heredum Zucharelli Marcelli Spoletini, 1543.
634 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
busta numero 2, contiene numerosi provvedimenti suntuari ed è stata<br />
per l’occasione interamente spogliata e “ricondizionata”.<br />
La più antica attestazione dell’esistenza di una normativa <strong>suntuaria</strong> è<br />
contenuta nel già ricordato statuto del 1296 che, pervenuto in forma<br />
frammentaria, non conserva altro che il titolo del<strong>la</strong> rubrica XLIIII del IV<br />
quaternum. La stessa norma, contenuta per esteso nel successivo statuto<br />
del 1347, anche se con lievi modifiche nel titolo è qui accompagnata da<br />
altre disposizioni, comprese tra le rubriche 77 e 82 del II Libro dei<br />
Malefici. Si può notare come <strong>la</strong> stessa rubrica che nello statuto del 1296<br />
è contenuta nel libro degli extraordinaria, in quello trecentesco è collocata<br />
all’interno del criminale. La mancanza o meglio <strong>la</strong> scarsità di documentazione<br />
coeva non ci consente di spiegare questa diversa collocazione<br />
né perché il comune proceda al<strong>la</strong> estensione ad altre fattispecie delle<br />
disposizioni suntuarie. L’attuale stato delle conoscenze re<strong>la</strong>tive al<strong>la</strong> storia<br />
cittadina non permette di collegare queste riforme a partico<strong>la</strong>ri eventi o<br />
modificazioni di tipo politico-sociale, ma di sicuro c’è da sottolineare <strong>la</strong><br />
necessità da parte del comune di intervenire sul<strong>la</strong> materia.<br />
In seguito, una data e una coincidenza importante in proposito sembrano<br />
essere <strong>la</strong> presenza e <strong>la</strong> predicazione nel<strong>la</strong> Quaresima del 1451 tenuta<br />
in cattedrale da Cherubino da Spoleto, del quale i coevi ammiravano<br />
sia l’oratoria che <strong>la</strong> grande dottrina teologica, tanto che il Minervio<br />
così ne par<strong>la</strong>: Cherubinus Capiferrus Spolitinus, divi Francisci religionis secutus<br />
est et sacri interpres summus fuit nullusque erat tam ferus populus<br />
qui eius concione ad religionem non molliretur. Extant huius opera et sermones<br />
theologales perplures 8 . Nel consiglio <strong>generale</strong> del 28 marzo viene<br />
posto all’ordine del giorno <strong>la</strong> discussione sull’intenzione di fra’ Cherubino<br />
di proporre alcune riforme ad <strong>la</strong>udem onnipotentis Dei et honorem rei<br />
publice Spoletane; quelle riforme saranno approvate e rese pubbliche il<br />
successivo 13 aprile 9 . Non si tratta per <strong>la</strong> verità di sole disposizioni suntuarie,<br />
ma dei 19 articoli di cui si compone il documento, e che si occupano<br />
dei più svariati argomenti, quattro rego<strong>la</strong>no esplicitamente il vestire<br />
delle donne e i funerali mentre non si fa menzione delle doti, delle<br />
co<strong>la</strong>zioni e dei doni in occasione di feste nuziali.<br />
8 A. SANSI, Documenti storici inediti, cit. p. 89. Le fonti ci dicono che nello stesso<br />
periodo si sarebbe dovuto tenere a Spoleto il capitolo <strong>generale</strong> dei frati dell’Osservanza,<br />
per garantire <strong>la</strong> buona riuscita del quale il comune designa quattro cittadini che si occupino<br />
del<strong>la</strong> cosa e stabilisce un contributo straordinario di 25 fiorini (SASS, ASCS, Consigli<br />
e riformanze 39, c. 200v).<br />
9 Ibid., c. 202r.
Spoleto<br />
635<br />
Non si può affermare con certezza se esista o no un collegamento tra<br />
queste riforme suntuarie e <strong>la</strong> presenza nel<strong>la</strong> rocca spoletina di personaggi<br />
in verità poco inclini al<strong>la</strong> moderazione nel<strong>la</strong> pompa. Si pensi a papa<br />
Nicolò V, che per sfuggire al<strong>la</strong> peste che imperversava a Roma dimorò<br />
per qualche tempo a Spoleto portando con sé <strong>la</strong> curia, luogo certamente<br />
di lussi, e <strong>la</strong> madre, donna Andreo<strong>la</strong>, che morirà proprio a Spoleto. Ma<br />
non è senza significato che qualche anno dopo, nel 1459, in occasione<br />
del<strong>la</strong> visita di un altro papa, Pio II, il governatore autorizzerà una deroga<br />
concedendo alle donne spoletine <strong>la</strong> facoltà di portare dicto tempore<br />
omnia hornamenta que voluerint 10 . Ciò rientra, come noto, in una pratica<br />
generalizzata di eccezioni in corrispondenza di occasioni di una certa importanza<br />
in cui le città, e Spoleto tra esse, dovevano apparire al meglio<br />
agli eventuali illustri visitatori. Ma <strong>la</strong> deroga ci fa capire che tutto sommato<br />
le riforme cherubiniane venivano abbastanza rispettate.<br />
C’è però un’altra fonte che fornisce un indizio indiretto ma significativo<br />
di una esigenza, che il comune sentiva sempre più pressante, quel<strong>la</strong><br />
cioè di porre freni nel dotare le figlie sia per il matrimonio che per <strong>la</strong><br />
monacazione; l’indizio viene dal<strong>la</strong> definizione del<strong>la</strong> percentuale di imposta<br />
che competeva al<strong>la</strong> gabel<strong>la</strong> per <strong>la</strong> stipu<strong>la</strong> dei contratti di dote 11 . Tra l’altro<br />
un’indagine condotta sui contratti dotali nei protocolli dell’archivio notarile<br />
dei primi anni del Quattrocento ha evidenziato come non compaiano, in<br />
epoca precedente i provvedimenti sull’argomento, né vi si notano differenze<br />
circa l’importo tra le doti costituite in città e quelle nel contado; anzi<br />
in qualche caso addirittura si fa esplicito riferimento al<strong>la</strong> consuetudine seguita<br />
nel<strong>la</strong> vil<strong>la</strong> dove viene rogato l’atto.<br />
Com’era già avvenuto, nel 1467 un altro predicatore quaresimale,<br />
Domenico Travisini agostiniano, suggerisce altre leggi per rego<strong>la</strong>mentare<br />
soprattutto il vestire delle donne 12 , che diventa adesso, diversamente da<br />
quanto era avvenuto al tempo di fra Cherubino, il tema principale rispetto<br />
al quale gli altri, come il gioco d’azzardo, perdono di presa.<br />
Fino al 1530 il comune interviene a più riprese ancora sull’argomento<br />
ma sembrano essere provvedimenti occasionali privi di una autentica programmazione<br />
e che proprio per questo denotano una frequente scarsa<br />
applicazione delle disposizioni suntuarie e delle varie riforme adottate. Il<br />
6 febbraio di quell’anno viene appositamente convocata l’arenga <strong>generale</strong><br />
10 SASS, ASCS, Giudiziario, Malefici 58, c. 282r.<br />
11 SASS, ASCS, Statuto delle gabelle, cc. 27v-28r.<br />
12 SASS, ASCS, Giudiziario, Malefici 73, cc. 633v-635v.
636 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
del<strong>la</strong> città per deliberare intorno ai vestiti delle donne e circa le doti, in<br />
considerazione del fatto che nel<strong>la</strong> città di Spoleto due sono le cose dannosissime<br />
e cioè l’eccesso effrenati luxus muliebrium vestimentorum, qui<br />
reginis prope modum imputaretur, atque inordinate dotium quantitatis quae<br />
magnatibus potius congruant quam privatis 13 . La presentazione delle nuove<br />
disposizioni viene preceduta da un solenne discorso, tutto farcito di riferimenti<br />
c<strong>la</strong>ssici, tenuto dall’allora cancelliere Valerio Vigili il quale nel<br />
1540 diventerà vescovo del<strong>la</strong> città dopo esserlo stato per un anno a Foligno<br />
14 . Il 16 febbraio Valerio viene inviato al papa, che si trova a Bologna<br />
per l’incoronazione di Carlo V, per sottoporre il testo delle nuove<br />
leggi e ottenerne <strong>la</strong> necessaria approvazione. Il 10 marzo il papa emana<br />
il breve di conferma che con molta probabilità il cancelliere stesso riporta<br />
a Spoleto il 19 marzo.<br />
Nei decenni successivi si susseguono una serie di interventi normativi<br />
da parte del comune con l’intento di mettere un freno a quel<strong>la</strong> che<br />
sembrava una sistematica elusione delle disposizioni in vigore; anche se<br />
in qualche caso si deve prendere atto che l’inf<strong>la</strong>zione costrinse ad aggiornare<br />
le somme per le doti e quindi se ne suggerì l’aumento. Tuttavia <strong>la</strong><br />
scarsa osservanza delle leggi doveva essere una costante se nel 1570 il<br />
comune, dopo mesi di ampie discussioni, riuscì a compi<strong>la</strong>re un artico<strong>la</strong>to<br />
di disposizioni al quale verrà dato, forse un po’ pomposamente il nome<br />
di Prammatica. Dapprima si procedette al<strong>la</strong> elezione di un Numero o<br />
consiglio speciale per compi<strong>la</strong>re le nuove leggi, quindi queste vennero<br />
portate in discussione nell’arenga <strong>generale</strong>. Così nel novembre furono trasmesse<br />
al papa per l’approvazione e nel dicembre successivo bandite per<br />
tutto il territorio del comune e del distretto. Le nuove disposizioni risultano<br />
molto più partico<strong>la</strong>reggiate delle precedenti, tanto nello stabilire le<br />
fogge degli abiti come nel rego<strong>la</strong>re i vari tipi di tessuto consentiti. La<br />
stessa cosa accade per le doti oppure per le co<strong>la</strong>zioni in occasione delle<br />
cerimonie nuziali. Il varo di questo corpo di disposizioni fu talmente<br />
importante che qualche anno dopo, nel 1583, furono date alle stampe 15 ,<br />
anche se con scarsi risultati pratici, come per altro avveniva nel passato,<br />
e nonostante che si dichiarasse « contra li trasgressori e contravventori si<br />
13 SASS, ASCS, Consiglie e riformanze, 104, cc. 64r-68v, 70v, 73r.<br />
14 Cfr. C. EUBEL, Hierarchia Cattolica medii et recentiori Aevi, III, Monasterii 1960,<br />
pp. 199 e 303.<br />
15 Consitutiones Civitatis Spoletanae super dotibus et nuptiarum luxu coercendis a Pio<br />
V et Gregorio XIII summis pontificibus comprobatae, Perusiae apud Petrum Iacobum Petrutium,<br />
1583.
Spoleto<br />
637<br />
procederà con ogni rigore», fino a prevedere <strong>la</strong> scomunica 16 . Per questo<br />
corpo di leggi si chiese nel 1576, <strong>la</strong> conferma da parte del successore di<br />
Pio V, cioè Gregorio XIII 17 . E dopo una serie di bandi che richiamavano<br />
al rispetto di questa legge, al<strong>la</strong> fine del secolo si avvertì <strong>la</strong> necessità<br />
di apportare alcune lievi modifiche. Queste vennero presentate al<strong>la</strong> speciale<br />
commissione del Numero delle doti dal noto giurista Solone Campello<br />
per poter essere poi presentate al pontefice per <strong>la</strong> necessaria approvazione<br />
18 . Alcune riguardavano le pene per i contravventori, altre <strong>la</strong> quantità<br />
massima di denaro per le doti, altre infine suggerivano l’eliminazione<br />
di alcune “superfluità”. Le modifiche vennero raccolte in un decreto recepito<br />
dal consiglio <strong>generale</strong> del 19 novembre, il quale si preoccupò di<br />
far redigere un testo da considerarsi definitivo e da presentare al papa.<br />
L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />
∗ Statuti cittadini: SASS, ASCS, Statuti, nn. 1-4, Statuto delle gabelle;<br />
∗ Riformanze: SASS, ASCS, Consigli e riformanze, nn. 32-227;<br />
∗ Bandi: SASS, ASCS, Editti e bandi, nn. 1-6;<br />
∗ Altre serie: SASS, ASCS, Giudiziario, Malefici, nn. 58, 73; Diplomatico, nn.<br />
604-726; Miscel<strong>la</strong>nea B, b. 2.<br />
Statuti del territorio: Acera, CAMPELLO SUL CLITUNNO, ARCHIVIO STORICO CO-<br />
MUNALE, Statuta sive leges municipales comunitatis civitatis et hominum castri<br />
Acere (<strong>la</strong>cunoso); Agliano, SASS, ASCS, Statuti, Magnificae universitatis castri<br />
Alliani statutorum volumen 1529-98, n. 13; Castagno<strong>la</strong>, SASS, ASCS, Statuti, n.<br />
8; Castel Ritaldi, Tre comuni rurali e i loro statuti: Colle del Marchese, Castel San<br />
Giovanni, Castel Ritaldi, a cura di G. GUERRINI, Perugia 1985 (Archivi dell’Umbria.<br />
Inventari e ricerche 8); Cerreto di Spoleto, CERRETO, ARCHIVIO STORICO<br />
COMUNALE, Statuto e capitoli, nn. 30, 35; Colle del Marchese, Tre comuni rurali<br />
...; Castel San Giovanni, Tre comuni rurali ...; Morcicchia e Moriano, SASS,<br />
ASCS, Statuti, Statuta, ordinamenta, provisiones et [leges] municipales communis<br />
et hominum castrorum Murcicule et Muriani, sec. XVI, n. 14; Sel<strong>la</strong>no, SASS,<br />
Archivio storico del comune di Sel<strong>la</strong>no, Statutum seu Breve comunis et populi<br />
castri Sel<strong>la</strong>ni, 1374 con riforme fino al 1555; Spina, SASS, ASCS, Statuti, Statutum<br />
comunis et hominum castri Spine, 1462 con riforme fino al 1507, n. 9; Terzo<br />
San Severo, SASS, ASCS, Statuti, Statutum comunis universitatis Terzerii Sancti<br />
Severi, 1444-45 con riforme fino al 1590, n. 7.<br />
16 SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B, b. 2.<br />
17 SASS, ASCS, Diplomatico, perg. 726.<br />
18 SASS, ASCS, Consigli e riformanze, 227, cc. 201v-202v.
638 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
La ricerca e le trascrizioni sono state effettuate da Paolo Bianchi (SASS,<br />
ASCS, Statuti 2 (parziale)-4; SASS, ASCS, Consigli e riformanze, nn. 56, 205;<br />
SASS, ASCS, Editti e bandi, nn. 3, 6 (doc. n. 35); SASS, ASCS, Giudiziario,<br />
Malefici, n. 58; SASS, ASCS, Diplomatico, n. 706; SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B, b.<br />
2, (docc. nn. 21, 28), Biblioteca comunale di Spoleto, S.L. XVI C3, Maria Rosaria<br />
Benvenuti (SASS, ASCS, Statuti 2 (parziale) 3, 4; SASS, ASCS, Diplomatico,<br />
n. 712; SASS, ASCS, Consigli e riformanze, nn. 84, 85 (doc. 13), 164; SASS,<br />
ASCS, Editti e bandi, nn. 4, 6 (doc. n. 37), Maria Pao<strong>la</strong> Bianchi (SASS, ASCS,<br />
Statuti, n. 8 (statuto di Castagno<strong>la</strong>); SASS, ASCS, Consigli e riformanze, nn. 39,<br />
83, 104, 176; SASS, ASCS, Editti e bandi, nn. 1, 5 (doc. 33); SASS, ASCS,<br />
Diplomatico, nn. 604, 632; SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B, b. 2 fasc. 12 su Cerreto);<br />
Luana Gubbiotti (CERRETO, ARCHIVIO STORICO COMUNALE, Statuti e capitoli, nn.<br />
30, 35); Luigi Rambotti (SASS, ASCS, Statuti, 1 (repertorio) e Statuto delle gabelle;<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze, nn. 4, 32, 85 (doc. 12), 153, 227;<br />
SASS, ASCS, Editti e bandi, nn. 5 (doc. n. 31), 6 (doc. n. 34); SASS, ASCS,<br />
Giudiziario, Malefici, n. 73; n. 726; SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B, b. 2 (docc. 20,<br />
26, 39-40).
Spoleto<br />
INDICE DELLE FONTI<br />
639<br />
1. 1296<br />
Statuti<br />
SASS, ASCS, Statuti, 1.<br />
Ed.: Statuti di Spoleto del 1296, a cura di G. ANTONELLI, Studi dell’Accademia<br />
Spoletina, Firenze 1962, p. 125.<br />
De pena mulierum portantium coronas et quedam alia (c. 35v)<br />
2. 1347<br />
Statuti<br />
SASS, ASCS, Statuti, 2.<br />
Ed.: Statuto di Spoleto del 1347, a cura di M. MORIANI ANTONELLI, Spoleto 1996,<br />
pp. 136-139.<br />
De pena mulieris portantis coronam vel alias res prohibitas (Lib. II, Rub.<br />
77), cc. 74v-75r.<br />
De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis defunctorum. (Lib. II, Rub.<br />
78), cc. 75r-75v.<br />
De pena facientis addunantiam pro aliquo sacerdote debente dicere missam<br />
et pro muliere volente ingredi monasterium (Lib. II, Rub. 79),<br />
cc. 75v-76r.<br />
De pena euntis ad nuptias et facientis aliquam manciam alicui mulieri<br />
nupte vel disponsate (Lib. II, Rub. 80), c. 76r.<br />
De cereis et banderiis deferendis circa funus defuncti (Lib. II, Rub. 81),<br />
cc. 76r-76v.<br />
De pena facientis aliquod vestimentum alicui puero (Lib. II, Rub. 82),<br />
c. 76v.
640 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
3. [1347] (copia cinquecentesca parziale dei primi due libri)<br />
Statuti<br />
SASS, ASCS, Statuti, n. 3.<br />
❑ De pena mulieris portantis coronam et alias res prohibitas (c. 49v).<br />
Vedi n. 2, 1347. Statuti, Rub. 77.<br />
4. 1442, febbraio 9<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1441-1442), n. 32.<br />
Bandimentum quod nullus debeat excedere statutum in funeribus mortuorum<br />
(c. 36v)<br />
5. 1451, aprile 13<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1449-1455), n. 39.<br />
Reformationes facte noviter ad instantiam et requisitionem venerabilis fratris<br />
Cherubini ordinis Predicatorum Minorum (cc. 205r-206v)<br />
6. 1459, gennaio 24<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Giudiziario, Malefici (1459), n. 58.<br />
Bando sul vestire delle donne in occasione del<strong>la</strong> visita del papa (c. 282r)<br />
7. 1461<br />
Statuti<br />
SASS, ASCS, Statuto delle gabelle.<br />
Disposizioni sulle doti (cc. 27v-28r)<br />
8. 1467, marzo 24<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Giudiziario, Malefici (1466-1467), n. 73.<br />
Riforme re<strong>la</strong>tive al vestire delle donne (cc. 633v-635r)<br />
9. 1479, ottobre 16<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1477-1480), n. 56.<br />
Decretum contra mulieres Spoletanas deferentes pallia plicata (c. 241v)
Spoleto<br />
10. 1508, marzo 21<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1508), n. 83.<br />
Disposizioni contro il lusso e l’abbigliamento delle donne (cc. 87r, 88r)<br />
11. 1510, novembre 8<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1508-1510), n. 84.<br />
Elezione del Numero sui funerali e le vesti delle donne (c. 763rv)<br />
12. 1513, febbraio 11<br />
Supplica<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1511-1513), n. 85.<br />
Regu<strong>la</strong>tio facta de funeralibus (cc. 758r-759r)<br />
13. 1513, febbraio 20<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1511-1513), n 85.<br />
Mulierum dotes et vestimenta regulentur (cc. 766r, 770v)<br />
641<br />
14. 1530, febbraio 6<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1529-1530), n. 104.<br />
Proposita de excessu muliebrium vestimentorum (cc. 64r-68v, 70v, 73r)<br />
15. 1530, marzo 10<br />
Breve<br />
SASS, ASCS, Diplomatico, n. 604.<br />
Breve di conferma delle disposizioni emanate dal comune di Spoleto sul<br />
vestire delle donne<br />
16. 1530, marzo 23<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Editti e bandi (1507-1530), b. 1.<br />
Per <strong>la</strong> moderazione delli vestimenti delle donne de dicta città e delle<br />
doti (n. 154)
642 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
17. 1542<br />
Statuti<br />
SASS, ASCS, Statuti, 4.<br />
Ed.: Iura municipalia, statuta et decreta generalis consilii civitatis Spoleti, 1542,<br />
Spoleti per Lucam Bini Mantuanum in aedibus Heredum Zucharelli Marcelli<br />
Spoletini, 1543<br />
❑ De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis defunctorum (Lib. II,<br />
Cap. LXXVI, c. 37v). Vedi n. 2, 1347. Statuti, Rub. 78<br />
❑ De poena facientis adunantiam pro aliquo novo sacertode debente<br />
dicere missam et pro muliere volente ingredi monasterium (Lib. II,<br />
Cap. LXXVII, c. 37v). Vedi n. 2, 1347. Statuti, Rub. 79<br />
❑ De poena facientis manciam seu munus nuptae vel novae sponsae<br />
(Lib. II, Cap. LXXVIII, c. 37v). Vedi n. 2, 1347. Statuti, Rub. 80<br />
18. 1542, giugno 11<br />
Breve<br />
SASS, ASCS, Diplomatico, n. 632.<br />
Conferma pontificia di disposizioni sulle doti<br />
19. 1542, settembre 3<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Editti e bandi (1541-1550), b. 3.<br />
Banno sopra l’osservazione del<strong>la</strong> legge sopra le dote et elemosine, portamenti<br />
de donne et che non si possino mascarare (n. 30)<br />
20. 1550, ottobre 12 e 28<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />
Capitoli e ordini sul<strong>la</strong> tassa delle doti (fasc. 2)<br />
21. Metà Sec. XVI<br />
Minuta<br />
SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B, b. 2<br />
Minuta di capitoli re<strong>la</strong>tiva alle disposizioni sulle doti e sugli arredi (fasc. 2)
Spoleto<br />
643<br />
22. 1552, maggio 15<br />
Breve<br />
Biblioteca comunale G. Carducci di Spoleto, S.L. XVI C 3. (allegato allo statuto<br />
a stampa del 1542)<br />
Breve di conferma delle disposizioni sulle doti et arredi (pp. 152-153)<br />
23. 1553, aprile 8<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Editti e bandi (1551-1560), b. 4.<br />
Chiarimenti sull’osservanza dei nuovi capitoli sulle doti e sul vestire<br />
(n. 4)<br />
24. 1561, maggio 28<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1560-1561), n. 153.<br />
Capitoli sul lusso e le doti delle donne (cc. 408r-415v)<br />
25. 1566, ottobre 13<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1566), n 164.<br />
Procedura per <strong>la</strong> composizione del Numero sul<strong>la</strong> riforma delle doti (cc.<br />
66v-67r)<br />
26. 1567, giugno 20<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />
Sull’abuso degli eccessi (fasc. 1)<br />
27. 1570, novembre 9<br />
Breve<br />
SASS, ASCS, Diplomatico, n. 706; copia a stampa in SASS, ASCS, Archivio Sansi,<br />
b. 2, (fasc. 34), Constitutiones civitatis Spoletanae super dotibus et nuptiarum<br />
luxu coercendis a Pio V et Gregorio XIII summis pontificibus comprobatae,<br />
Perusiae apud Petrum Iacobum Petrutium, MDLXXXIII, cc. 2r-8r.<br />
Ordinamenti sul vestire e sugli ornamenti femminili
644 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
28. 1570, dicembre 9<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />
Sopra <strong>la</strong> reforma e moderazione delle doti e vestir delle donne et altre<br />
superfluità (fasc. 4)<br />
29. 1573, febbraio 13<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1572-1573), n. 176.<br />
Rego<strong>la</strong>mentazione del<strong>la</strong> dote ed elemosine alle monache (cc. 94v-95v)<br />
30. 1573, maggio 26<br />
Breve<br />
SASS, ASCS, Diplomatico, n. 712; copia a stampa in SASS, ASCS, Archivio<br />
Sansi, b. 2, (fasc. 34). Constitutiones civitatis Spoletanae super dotibus et<br />
nuptiarum luxu coercendis a Pio V et Gregorio XIII summis pontificibus<br />
comprobatae, Perusiae apud Petrum Iacobum Petrutium, MDLXXXIII, cc.<br />
9r-11v.<br />
Conferma delle disposizioni suntuarie emanate il 9 dicembre 1570<br />
31. 1576, gennaio 20<br />
Bando<br />
Obblighi per i sarti sul rispetto delle norme suntuarie previste nello statuto<br />
(n. 216)<br />
32. 1576, giugno 25<br />
Breve<br />
SASS, ASCS, Diplomatico, n. 726; Copia a stampa in SASS, ASCS, Archivio<br />
Sansi, b. 2, (fasc. 34). Constitutiones civitatis Spoletanae super dotibus et nuptiarum<br />
luxu coercendis a Pio V et Gregorio XIII summis pontificibus comprobatae,<br />
Perusiae apud Petrum Iacobum Petrutium, MDLXXXIII, cc. 12r-13v.<br />
Conferma delle disposizioni suntuarie emanate il 9 dicembre 1570
Spoleto<br />
33. 1576, luglio 21<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Editti e bandi (1561-1580), b. 5.<br />
Notifica del<strong>la</strong> conferma delle disposizioni suntuarie (n. 227)<br />
645<br />
34. 1582, novembre 26<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Editti e bandi (1581-1600), b. 6.<br />
Bando del governatore di Spoleto e dei priori sul rispetto delle disposizioni<br />
emanate (n. 28)<br />
35. 1584, luglio 7<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Editti e bandi (1581-1600), b. 6.<br />
Bando del governatore di Spoleto sul rispetto delle disposizioni emanate<br />
(n. 47)<br />
36. 1587<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1587-1588), n. 205.<br />
Decreti dell’arenga riguardanti <strong>la</strong> moderazione delle doti delle donne del contado<br />
di Spoleto e dei banchetti (inserto di cc. 4 senza data tra c. 183 e c. 184)<br />
37. 1589, luglio 1<br />
Bando<br />
SASS, ASCS, Editti e bandi (1581-1600), b. 6.<br />
Bando del governatore di Spoleto sul rispetto delle disposizioni di cui sopra<br />
(113 bis)<br />
38. 1598, novembre 17<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1598), n. 227.<br />
Capitoli sull’osservanza del<strong>la</strong> prammatica delle doti e dei corredi (c. 201v-<br />
202v)
646 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
39. 1598, dicembre 6<br />
Capitoli<br />
SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />
Capitoli sopra le doti inviati al papa per l’approvazione (fasc. 5)<br />
40. 1599, luglio 3<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />
Proposta di riforma delle disposizioni suntuarie (fasc. 6)
Spoleto<br />
FONTI<br />
1. 1296<br />
Statuti 1<br />
“ ... XLIII De pena mulierum portantium coronas et quedam alia”<br />
2. 1347<br />
Statuti<br />
De pena mulieris portantis coronam vel alias res prohibitas 2<br />
647<br />
Mulier aliqua innupta vel nupta non portet seu deferat supra se coronam vel<br />
aliquod frisium, morvedantias seu frenectum seu aliud ornamentum pannis seu<br />
vestimentis insertum vel non insertum, exceptis cinturis, bursiis et anulis a predictis,<br />
in qua, quo vel quibus sit aurum vel argentum alve seu perne, <strong>la</strong>pides<br />
pretiosi, nec boctones argenteos, nisi ad manichas tantum. Qui boctones duarum<br />
unciarum pondus non excedant, nec etiam manicas alicuius guarnaccie que pendeant<br />
a bracchio ultra 3 comunem pedem hominis. Contra faciens in aliquo predictorum<br />
in XXV libris denariorum vice qualibet condampnetur et maritus teneatur<br />
ad solutionem condempnationis predicte et uxor eidem quietet de suis dotibus.<br />
Et si mulier non haberet maritum, compel<strong>la</strong>tur pater vel frater carnalis<br />
cum quibus erit tunc in familia solvere pro eadem. Et dominus potestas et eius<br />
milites sive sotii teneantur vinculo iuramenti et pena XXV librarum denariorum<br />
1 Dello Statutum non è rimasto il quarto libro all’interno del quale erano contenute le<br />
disposizioni suntuarie; il titolo riportato compare nel<strong>la</strong> tabu<strong>la</strong> rubricarum.<br />
2 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 3, 1347. Statuti, De pena mulieris portantis coronam vel alias<br />
res prohibitas.<br />
3 ultra unum n. 3, 1347. Statuti.
648 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
pro quolibet festivo mictere unum ex notariis cum familia ad rimandum pro<br />
dominabus que contra facerent in predictis. Et si aliqua domina vel mulier, ad<br />
mandatum dicti notari non permicteret ut videri si defert ornamenta prohibita,<br />
in XXV libris denariorum condapnetur, et habeatur pro confexa quod tulerit<br />
aliquod ex dictis ornamentis prohibitis. Et de inventione ipsorum ornamentorum<br />
et rerum prohibitarum et quod non permiserit se videri si deferebat ornamenta,<br />
stetur et credatur re<strong>la</strong>tioni dicti notarii, quam domino potestati faciet<br />
de predictis cum iuramento de novo prestando in ipsa re<strong>la</strong>tione per eundem.<br />
Et de omnibus quantitatibus quas dominus potestas fecerit solvi in communi<br />
ex condempnationibus faciendis de dictis mulieribus vel aliqua ipsarum, habeat<br />
tertiam partem.<br />
De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis defunctorum 4<br />
Tempore corrupti vel <strong>la</strong>mentitii qui fierent de aliquo defuncto vel defuncta<br />
vel postea quandocunque nullus masculus sive femina audeat vel presummat ante<br />
domum dicti defunti dec<strong>la</strong>mare faciem sive vestes vel se decapil<strong>la</strong>re vel capite<br />
non coperto sive ve<strong>la</strong>to stare sive vociferare et c<strong>la</strong>mare ad penam X librarum<br />
denariorum pro quolibet et qualibet vice. Et mulier aliqua non audeat vel presummat,<br />
tam in domo dicti defunti vel defunte quam extra, reputare vel facere<br />
reputari, nec ultra sex mulieres vadant ad aliquod monasterium ad faciendum<br />
dolentitiam de defunto; et ibi non faciat aliquem c<strong>la</strong>morem, reputivium vel decapil<strong>la</strong>tionem,<br />
ad penam XXV librarum denariorum pro ipsarum qualibet et quotiens<br />
contra fecerit. Et si in dicto reputivio diceret vel exprimeret aliquas iniurias vel<br />
offensas factas et commixas inter cives quoscunque vel comitatenses civitatis Spoleti,<br />
puniatur secundum formam statutorum civitatis Spoleti sub rubrica “de pena<br />
reimproperantis”. Et quilibet possit accusare et denumptiare quoscumque et quascumque<br />
contrafacientes in predictis vel aliquo predictorum, et medietatem habeat<br />
dicti bampni. Et credatur accusatori vel denunptiatori cum dicto unius testis et<br />
nomen denumptiantis vel accusantis teneatur, si voluerit, in secreto; et ad solutionem<br />
bampnorum contra ipsas mulieribus contrafacientibus sic in predictis, maritus,<br />
pater vel frater, prout supra in proximo precedenti capitulo est expressum,<br />
teneatur ille vel il<strong>la</strong>, in cuius domo fuerit defunctus vel defuncta, ad penam XXV<br />
librarum denariorum, notificare domino potestati, vel uni ex suis sotiis, horam<br />
qua et ecclesiam et apud quam dictus defunctus vel defuncta debeat seppelliri, et<br />
nomen defuncti vel defuncte predictorum et domum ubi iacet. Et facta dicta<br />
notificatione 5 , teneatur dictus dominus potestas, vinculo iuramenti et pena XXV<br />
librarum denariorum, mictere ad dictam domum vel prope ipsam unum ex nota-<br />
4 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 17, 1542. Statuti, De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis<br />
defunctorum.<br />
5 n. 17, 1542. Statuti omette Solutionem bamnorum... dicta notificatione.
Spoleto<br />
649<br />
riis suis ad inquirendum, investigandum et videndum si aliquis contrafecerit in<br />
hoc statuto contentis, et re<strong>la</strong>tioni dicti notarii stetur et credatur cum iuramento<br />
de novo prestando quando re<strong>la</strong>tionem faciet domino potestati. Et quos per re<strong>la</strong>tionem<br />
notarii predicti vel aliter invenerit culpabiles de predictis cogat ad solvendum<br />
dictam penam de facto et sine aliquo processu et condempnatione fienda.<br />
Et de omnino eo quod hac de causa perveniri fecerit in communi, recipiat tertiam<br />
partem. Et si in predictis potestas fuerit negligens vel remissus procedatur contra<br />
ipsum tempore scindicatus.<br />
De pena facientis addunantiam pro aliquo sacerdote debente dicere<br />
missam et pro muliere volente ingredi monasterium 6<br />
Pro sacerdote aliquo vel clerico qui vellet vel deberet missam vel evangelium<br />
cantare vel per aliqua que deberet monasterium vel carcerem intrare, nullus faciat<br />
aliquam adunantiam hominum vel mulierum, nec mictat vel portet vel deferat<br />
aliquam facu<strong>la</strong>m de cera vel offerat aliquam aliam rem ad penam X librarum<br />
denariorum pro quolibet et qualibet vice, exceptis convicinis et consanguineis<br />
ipsius debentis intrare monasterium vel missam canere usque in tertium gradum<br />
inclusive, qui tantum possent ipsam mulierem intrantem monasterium vel carcerem<br />
sotiare.<br />
De pena euntis ad nuptias et facientis aliquam manciam alicui<br />
mulieri nupte vel disponsate 7<br />
Nuptiarum tempore aliquis non presumat ad convivium accedere, nec aliquam<br />
manciam vel ensenium facere sive ad domum mulieris nupte vel mariti, vel<br />
ipsi nupte vel marito vel alteri pro eis preter actinentes ipsorum usque in tertium<br />
gradum. Et qui contrafecerit, in X libris denariorum vice qualibe (sic) condampnetur,<br />
et quilibet possit accusare, et dimidiam partem bampni habeat accusator,<br />
et sibi cum dicto unius testis fidedigni credatur. Et si contra dilinquentes<br />
predictos vel aliquo predictorum et alios in proximo precedenti capitulo et sequenti<br />
contentos, potestas per inquisitionem processerit et aliquos vel aliquem<br />
culpabiles vel culpabilem invenerit, medietatem pene eius quod devenire fecerit<br />
in communi habeat et percipiat dominus potestas predictus.<br />
6 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 17, 1542. Statuti, De pena facientis addunantiam pro aliquo<br />
sacerdote debente dicere missam et pro muliere volente ingredi monasterium, dove missam<br />
canere viene sostitutito, per evidente errore, da carcerem.<br />
7 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 17, 1542. Statuti, De poena facientis manciam seu munus nuptae<br />
vel novae sponsae.
650 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
De cereis et banderiis deferendis circa funus defuncti<br />
Ultra sex cereos circa funus alicuius nobilis vel magnatis, iudicis vel medici<br />
et ultra quatuor circa funus alicuius popu<strong>la</strong>ris, ponderis pro quolibet trium librarum<br />
cere ad plus, et cande<strong>la</strong>rum viginti pro libra, non possint portari vel haberi,<br />
nec circa funus alicuius nobilis vel magnatis possit equus coperiri vel banderia<br />
deferri, in qua intrent ultra sex bracchia sindonis. Et si aliquo predictorum contrafieret<br />
heredes talis defuncti, circa cuius funus fuerit contrafactum, in XXV libris<br />
denariorum. Vice qualibet condampnetur.<br />
De pena facientis aliquod vestimentum alicui puero<br />
Vestimentum aliquod vel manciam per se vel alium, excepta facu<strong>la</strong> de cera,<br />
alicui puero vel puelle vel alicui pro eis, quando baptizatur vel crismatum, nullus<br />
faciat quoquo modo. Et qui contrafecerit, in X libris denariorum vice qualibet<br />
condampnetur, et contrafacientem possit quilibet accusare.<br />
3. [1347]<br />
Statuti<br />
De pena mulieris portantis coronam et alias res prohibitas 8<br />
4. 1442, febbraio 9<br />
Riformanze<br />
Bandimentum quod nullus debeat excedere statutum in funeribus<br />
mortuorum<br />
Spettabilis legum doctor dominus Iohannes de Zuccantibus de Amelia, locumtenens<br />
e vice potestas civitatis Spoleti et magnifici domini priores populi et<br />
comunis civitatis predicte, commiserunt, imposuerunt et mandaverunt Sensio Ciccoli<br />
publico preconi et banditori dicti comunis, presenti, intelligenti et audiendi<br />
quatinus, ipsorum commissione parte et mandato, vadat et se personaliter conferat<br />
ad loca publica et consueta dicte civitatis, ubi similia bandimenta fieri solent et<br />
ibi vel ibidem, publice pa<strong>la</strong>m et alta voce, sono tube premisso, bandiat et preconizet<br />
quod nullus civis, comitativus aut habitator Spoletum, cuiuscumque status,<br />
gradus et conditionis existat, audeat vel presumat, in funeribus vel vigiis aut<br />
corructibus mortuorum, excedere formam et ordinem statuti civitatis predicte,<br />
pena in dicto statuto contenta, dec<strong>la</strong>rata et expecificata.<br />
8 Vedi n. 2, 1347. Statuti, De pena mulieris portantis coronam et alias res prohibitas.
Spoleto<br />
5. 1451, aprile 13<br />
Riformanze<br />
Reformationes facte noviter ad instantiam et requisitionem venerabilis<br />
fratris Cherubini ordinis Predicatorum Minorum<br />
651<br />
In Dei nomine amen. Anno Domini millesimo CCCCLI, indictione XIV, tempore<br />
sanctissimi in Cristo patris et domini, domini Nico<strong>la</strong>i divina providentia<br />
pape quinti et die XIII mensis aprilis. Existentes collegialiter congregati magnificus<br />
et potens dominus dominus Cesar Lucensis Spoleti et cetera gubernator<br />
nec non magnifici domini priores populi civitatis Spoleti videlicet: Cicchus Luce<br />
France prior bullecte offitii prioratus, ser Iohannes ser Cidonii, Pier Andreas<br />
Carianni, Batista Tome Bartoli et Angelus Antoni, absente Todisco Bartolomei<br />
propter eius infirmitate sexto priore, et venerabilis frater Cherubinus ordinis<br />
Predicatorum Minorum de Observantia et infrascripti spectabiles cives Spoletani<br />
videlicet: magister Gregorius Martanus, dominus Berardus de Bancaronibus,<br />
Nico<strong>la</strong>us de Pianciano, Iohannectus Mariani, quatuor ex sex civibus de Numero<br />
electis super reformationibus facendis, auctoritatem habentem a consilio generali<br />
comunis et populi civitatis Spoleti ut supra patet manu mei cancel<strong>la</strong>ri<br />
infrascripti, cum presentia et voluntate prefati magnifici domini Cesaris gubernatoris<br />
Spoleti absentibus domino Iohanne Donato et Pieronofrio Iohannis Scelli<br />
tamen requisitis, cohadunati arce Spoletana (sic) omnes in ecclesia dicte arcis<br />
que dicitur et numinatur ecclesia Sancte Marie, volentes et cupientes civitatem<br />
Spoletanam aliquibus bonis reformationibus et statutis reformare ad <strong>la</strong>udem<br />
onnipotentis Dei et gloriose Virginis Marie ad utilitatemque et comodum rei<br />
publice Spoletane unanimiter et concorditer, nemine discrepante ordinaverunt,<br />
deliberaverunt et reformaverunt infrascripta capitu<strong>la</strong>.<br />
(...) Item circa ornamenta mulierum statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong><br />
mulier possit habere pro ornamento et vestibus sue persone inter vestes et alia<br />
iocalia et ornamenta quod excedat valorem tertie partis dotis ipsius mulieris et<br />
quod non possit portare in capite macagnanum seu aliud ornamentum maioris<br />
altitudinis quinque digitorum ad penam XXV librarum applicandarum ut supra et<br />
quilibet possit accusare et denuntiare et eius nomen teneatur secretum et habeat<br />
quartam partem banni.<br />
Item cum honestas vite vestimentorum portantur et morum plurimum in<br />
mulieribus splendere et relucere debeat ut mulieres honeste et honestis indumentis<br />
incedant, statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque status<br />
conditionisque existat extra domum incedat vel stet cum pectore aperto sed cum<br />
pectore c<strong>la</strong>uso saltim cum maspillis usque ad summitatem vestimenti videlicet<br />
usque ad guctur ita quod ubera et pectus sint per bene coperta et c<strong>la</strong>usa excepto<br />
quando mulieres <strong>la</strong>ctarent et tenerent ubera in ore infantis ita quod facta<br />
<strong>la</strong>ctatione mulier rec<strong>la</strong>udat sibi pectus cum maspillis aut panno vel alio modo<br />
pectus coperiat ad penam viginti quinque solidorum pro qualibet et qualibet vice<br />
applicandorum ut supra.
652 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item quod nullus sutor vel alia persona possit facere suere vel incidere aliquod<br />
vestimentum pro muliere civis, comitativi vel districtualis Spoletani quod<br />
habeant aliquam frappam de panno, nec possit facere incidere vel suere aliquod<br />
vestimentum scol<strong>la</strong>tum infra guctur nec aliqua mulier ferre possit aliquod de<br />
predictis nisi haberet factum de preterito ante diem presentis condite constitutionis<br />
et reformationis quo casu liceat portare dum modo pectus sit copertus ut<br />
supra sub pena XXV librarum denariorum applicandorum ut supra.<br />
Item cum circa funeralia et p<strong>la</strong>nctus defunctorum multa inhonesta propter<br />
ma<strong>la</strong>m consuetudinem et corrupte<strong>la</strong>m hactenus observatam committuntur et fiunt,<br />
statuerunt et ordinaverunt quod non liceat alicui mulieri exire domum defuncti<br />
tempore corrupti et tempore funeralium dum corpus defertur ad ecclesiam nec<br />
liceat eis aliquo modo vel tempore vociferare et p<strong>la</strong>ngere alta voce defunctos<br />
extra domum nec in domo vel extra reputare et qui contrafecerit incurrat pro<br />
qualibet muliere et vice penam decem librarum et hoc habeat etiam locum in<br />
associantibus et quod priores vel potestas vel alii officiales Spoleti non possint<br />
dare nec concedere licentiam alicui contra presentem reformationem tacite vel<br />
expresse sub pena quinquaginta librarum pro quolibet potestate vel priore in<br />
qua tempore sindicatus condemnentur et si tempore sindicatus non condemnarentur<br />
quod possint cogi ad solvendum dictam penam usque ad decem annos ex<br />
tunc proximos secuturos et si casus eveniret quod fieret contra hanc reformationem<br />
per aliquam mulierem quod potestas qui fuerit negligens de inquirendo et<br />
puniendo pro predictis condemnetur tempore sui sindicatus ad dictam penam si<br />
condempnationes dicte pene non faceret et executionem contra mulieres delinquentes<br />
in predictis et predictarum penarum medietas sit gubernatoris et reliqua<br />
Camere Spoletane.<br />
Item quod non liceat alicui se <strong>la</strong>rvando seu mascarando induere aliquod genus<br />
indumenti quod pertineat ad religiosos, nec viri quod pertineat ad mulieres<br />
nec mulier quod pertineat ad viros sub pena decem ducatorum applicandorum<br />
pro medietate gubernatori seu rectori provincie et pro reliqua Camere comunis<br />
Spoleti quod capitulum non vendicet sibi loco in minores XIIII annorum.<br />
(...) Item quod unicuique liceat accusare facentes contra suprascriptas reformationes<br />
et denuntiare et habeat quartam partem dictarum penarum.<br />
6. 1459, gennaio 24<br />
Bando<br />
Bando sul vestire delle donne in occasione del<strong>la</strong> visita del papa<br />
Iacopus preco et banditor predictus retulit supradito domino potestati, de<br />
mandato magniffici domini Bartholomei Pierii de Massa, presentis gubernatoris<br />
civitatis predicte se publice et alta voce, sono tube premisso, preconizasse et<br />
bandivisse per loca publica et consueta dite civitatis quod omnes mulieres civita-
Spoleto<br />
653<br />
tis predicte preparent se adornandum in aventu santitatis domini nostri pape et<br />
cuilibet earum liceat portare, dicto tempore, omnia hornamenta que voluerit videlicet:<br />
pernas, coronas, corigias et de similia et cetera (...)<br />
7. 1461<br />
Statuto delle gabelle<br />
Disposizioni sulle doti<br />
(...) Item quod, si quis civis et comitativus civitatis et comitatus Spoleti, vel<br />
habitator in eis, duceret uxorem in civitate, comitatu et districtu Spoleti, seu<br />
ubicumque, solvere teneatur et debeat dicto emptori denarios duos pro qualibet<br />
libra pretii valoris et extimationis dicte dotis non obstantibus quibuscumque.<br />
Item quod, si quis comitativus vel forensis habitans in comitatu civitatis<br />
Spoleti duceret uxorem aliunde extra civitatem, comitatum et districtum Spoleti<br />
in dicto comitatu, solvere debeat pro arredo sue uxoris soldos quinque denariorum.<br />
Item quod, quando non fieret instrumentum de dote mulieris quod omnia<br />
bona tam mobilia quam stabilia illius mulieris habeantur pro dote et extiment et<br />
secundum extimationem solvatur gabel<strong>la</strong> consueta. (...)<br />
8. 1467, marzo 24<br />
Bando<br />
Riforme re<strong>la</strong>tive al vestire delle donne<br />
In Dey nomine amen. Infrascripta sunt ordinamenta, statuta et reformationes<br />
facte per magnificum comunem Spoleti propter divinum cultum, beneficium<br />
et honorem civitatis prefate. Ut unusquisque honeste vivat iussu ortatione<br />
et prece reverendi patris domini Dominici Travisini, regu<strong>la</strong>ris canonici Lateranensis,<br />
ordinis Sancti Augustini et, ad presens, predicatoris in ecclesia catedralis<br />
Sancte Marie dicte civitatis Spoleti qui dictum comune observari mandat<br />
sub infrascriptis penis.<br />
Et primo: quod nul<strong>la</strong> mulier cuiusqunque status, gradus, conditionis existat,<br />
ab isto in posterrum, audeat nec presummat, aliquo quesito colore et causa<br />
ferre aliquam vestem cum cauda extensa ultra unum sommissum manus, mensurando<br />
dictam caudam si qua fieret aut facta fuisset ad p<strong>la</strong>nellos, sub pena trium<br />
florenorum aplicandorum pro tertia offitiali extraordinariorum domini podestatis<br />
dicte civitatis; cui pene subiaceat ipse offitialis si negligens fuerit in faciendo<br />
executionem contra mulieres deferentes vestes cum caudis ultra dictam mensu-
654 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ram et reliqua pars pene exigende a mulieribus contrafacentibus; ac etiam il<strong>la</strong><br />
pena exigenda ab offitiale executionem non faciente sit comunis Spoleti pro mattonato.<br />
Et quod mulieres sotiantes dictas mulieres caudas vetitas in eorum vestimento<br />
deferentes, incurrant in penam unius floreni pro qualibet ipsarum et qualibet<br />
vice aplicanda ut supra pro dicto mattonatu. Item quod nullus sutor audeat<br />
nec presumat facere dicta indumenta cum caudis vetatis sub dicta pena unius<br />
floreni dicto matonato aplicanda.<br />
Secundo: quod mulieres habentes vestes videlicet sottanas scol<strong>la</strong>tas super dictis<br />
sottanis debeant portare panniculum qui coperiat collum, pettus; collum vero<br />
usque ad primum nodum spine per unum digitum grossum manus intelligatur de<br />
<strong>la</strong>titudine; et quod panniculus ita conextus sit quod ne videatur caro colli et<br />
pettus sub pena unius ducati pro qualibet muliere contrafaciente et qualibet vice,<br />
excettis mulieribus minoribus duodecim annorum et mulieribus deferentibus mantellos<br />
et supergettos. Ad quam penam et regu<strong>la</strong>m in deferendo panniculum,<br />
mulieres permanentes in eorum contrata et convicenio minime teneantur et supradicta<br />
pena sit comunis Spoleti pro mattonatu pro tribus partibus et quartam<br />
partem dicti offitialis.<br />
Tertio: quod vestes mulierum videlicet sottane que fierent ab isto in posterum,<br />
sit et esse debeant ita ordinate quod coperiant collum et pettus (sic) mulierum<br />
usque ad primum nodum spine per unum digitum grossum intelligatur per<br />
<strong>la</strong>titudinem; et quod mulieres deferentes scol<strong>la</strong>tas vestes aliter fattas quasi per<br />
formam predictam incidant in penam pro qualibet ipsarum et qualibet vice unius<br />
ducati aplicandi pro tertia parte offitiali executionem facienti et reliqua parte<br />
comuni Spoleti pro matonatu. Cui pene subiaceant sutores et sutrices dictas inonestas<br />
et decol<strong>la</strong>tas vestes facientes ultra formam predictam.<br />
Quarto: quod nul<strong>la</strong> mulier cuiusqumque status, gradus aut conditionis existat,<br />
audeat neque presummat portare coronas neque gri<strong>la</strong>ndas sub pena duorum<br />
florenorum aplicandorum pro tertia parte offitiali excutionem (sic) facientem et<br />
reliqua parte comuni Spoleti pro matonato. Que lex locum non habeat in mulieribus<br />
iunioribus ut ita dicam zitellis non viro traditis et postquam fuerit data<br />
viro per totum illum diem quo santum videlicet ad ecclesiam iverit, ab illo in<br />
posterum incidant in eandem penam si contrafecerint.<br />
Quinto: quod nul<strong>la</strong> mulier cuiusqumque status, gradus et conditionis existat<br />
audeat neque presumat portare aurum, argentum, auri frigia, racamos, neque<br />
per<strong>la</strong>s exceptis anulis, zonis sive corrigiis, bottonis et maghettis sub pena duorum<br />
florenorum ut supra aplicandorum pro qualibet muliere et qualibet vice ad<br />
quam penam teneantur aurifices et alie persone qui facerent col<strong>la</strong>ria, racamos et<br />
alia similia in futurum pro aliquibus mulieribus.<br />
Sexto: quod nul<strong>la</strong> persona tam masculina quam feminina, ab isto in posterum,<br />
non possit per civitatem et comitatum Spoleti nec debeat portare aliquod<br />
velum ante faciem ullo unquam tempore et quesito colore, neque ferre indumenta<br />
et vestimenta religiosorum et religiosarum sub pena unius floreni aplicandi ut<br />
supra et locum non habeat in minoribus duodecim annorum. (...)
Spoleto<br />
9. 1479, ottobre 16<br />
Riformanze<br />
Decretum contra mulieres Spoletanas deferentes pallia plicata<br />
655<br />
Magnifici domini priores populi civitatis Spoleti, collegialiter in unum congregati<br />
omnes una cum septem civibus de Numero duodecim, Iacobo Francisci habente<br />
palluctam Ioacchini unius de Numero duodecim absentis in audientia pa<strong>la</strong>tii<br />
populi Spoletani pro opportunitate comunis utilitatis expediendis et vacantes circa<br />
ea que ad decus et ornamentum civitatis tendunt considerantesque quod turpe est<br />
et indecens ac civitatis dedecus quod mulieres Spoletane pallia sive mantel<strong>la</strong> deferant<br />
duplicata sive plicata et quod peius est et magis detestandum partem interiorem<br />
ipsorum mantellorum exterius deferunt, foderam et turpiorem partem [...]<br />
melioremque et pulcriorem detegentes. Volentes itaque prefati magnifici domini<br />
priores et cives pro honore civitatis Spoletane cuius dedecori cedit et propterea,<br />
vigore eorum auctoritatis que eis per <strong>generale</strong>m consilium attributa supra pro ut<br />
constat manu mei cancel<strong>la</strong>rii, unanimiter et concorditer nemini ipsorum discrepante,<br />
obtempto prius solemniter partito inter eos misso ad busso<strong>la</strong>m et palluctas,<br />
more solito, per omnes tresdecim palluctas missas et repertas in busso<strong>la</strong> alba del<br />
sic, nul<strong>la</strong> in contrarium reperta, ordinaverunt, statuerunt ac deliberaverunt quod in<br />
futurum nul<strong>la</strong> mulier Spoletana possit neque debeat per civitatem Spoletanam ferre<br />
vel portare pallium sive mantellum plicatum, neque revolutum in capite sive in<br />
spatulis, sed illud deferat et deferre debeat splicatum in spatulis prout decet et<br />
ipsarum mulierum ac civitatis honor postu<strong>la</strong>t [...] pulcriorem et exteriorem partem<br />
et non interiorem sive foderam, que turpior est, sub pena et ad penam viginti<br />
boloneorum de Marchia currentium pro qualibet muliere contrafacente et pro qualibet<br />
vice applicandorum ipso fatto, comunitati Spoleti pro ornamento pa<strong>la</strong>tii populi<br />
Spoletani et quilibet ufficiali liceat ac debeat exequitionem facere contra contravenientes<br />
uius decreti et reformationis et ita ordinaverunt quibuscumque in contrarium<br />
facenti non obstantibus. Rogantes me cancel<strong>la</strong>rium et cetera.<br />
Dicto die et cetera.<br />
Magnificus dominus Dominicus Gentilis Ritius Spoleti gubernator et castel<strong>la</strong>nus,<br />
supra dictam reformationem et decretum tamquam iustum et condecens in<br />
omnibus suis partibus confirmavit et validavit et cetera.<br />
10. 1508, marzo 21<br />
Riformanze<br />
Disposizioni contro il lusso e l’abbigliamento delle donne<br />
(...) Secundo; quod cum his <strong>la</strong>bentibus temporibus populus Spoletanus adeo<br />
lusuriet in ornatu vel vestitu mulierum quod gravis ex inde iactura universaleque
656 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
detrimentum et damnum subsequi noscatur hinc enim dotium inerentium tante<br />
quoque paupertas evenit ea propter quid de super agendum sit presenti consilio<br />
preponitur.<br />
(...) Eximius legum doctor dominus Marcus de Grassis, unus ex consiliariis<br />
civibusque de Numero, surgens ac ad solitum consulendum locum accedens, divini<br />
Numinis invocato presidio, super secunda proposita sic dixit et consuluit<br />
videlicet: quod auctoritate presentis generalis consilii et Numeri, prefati magnifici<br />
domini priores eligant duodecim cives super reformationem ac reductionem et<br />
regu<strong>la</strong>tionem ornatus vestitusque mulierum quibus quam presens consilium et<br />
numerus habere noscitur omnis facultas atque potestas demandetur quod que ad<br />
penam que per dictum Numerum de super imponi contigerit, teneatur maritus<br />
pro uxore et socer pro nuru. (...)<br />
11. 1510, novembre 8<br />
Riformanze<br />
Elezione del Numero sui funerali e le vesti delle donne<br />
(...) Spectabilis vir ser Ioannes Bancaronus, alius consiliarius, existens in dicto<br />
consilio, accessit ad solitum pulpitum arengandi, in quo stans, facta divini Numinis<br />
invocatione, consulendo dixit super dicta prima proposita in hanc sententiam<br />
videlicet sibi videri nul<strong>la</strong>m in civitate Spoleti utiliorem abundantiam posse fieri,<br />
quam ab expensis superfluis abstineri et propterea ex auctoritate presentis consilii,<br />
prefati magnifici domini priores eligant XII cives, unum de singu<strong>la</strong> vaita, cum<br />
potestate providendi, ordinandi et reformandi, ut in funeralibus, exsequiis et in<br />
vestitu mulierum aliquis honestus modus imponatur, ne tam luxuriose fiant prout<br />
presens <strong>generale</strong> consilium potest. (...)<br />
12. 1513, febbraio 11<br />
Supplica<br />
Regu<strong>la</strong>tio facta de funeralibus<br />
[Poco prima il comune aveva preso dei provvedimenti circa le esequie. Interviene<br />
nel<strong>la</strong> discussione sul<strong>la</strong> supplica dei sacerdoti il consigliere ser Giovanni Bancaroni<br />
il quale propone che venga concessa <strong>la</strong> metà del<strong>la</strong> cera fino ad allora usata nei<br />
funerali. Successivamente il comune propone una riforma sul<strong>la</strong> rego<strong>la</strong>mentazione<br />
degli stessi.]<br />
(...) Et quia in civitate Spoleti nullus ordo neque modus in sumptibus funeralium<br />
servatur ymo absque ul<strong>la</strong> personarum dignitatis consideratione, cives certant<br />
alios cives in eiusmodi sumptibus et cereorum numero superare. Que res
Spoleto<br />
657<br />
cum ad inutilem pompam potius quantum ad animarum utilitatem et salutem<br />
tendat et alioquin pauperes cives ad inopiam reducuntur tanto universali damno<br />
prospicendum fore, supradictus consultor ser Ioannes Bancaronus duxit se circo<br />
consulendo dixit: quod auctoritate presentis consilii perpetua lege cautum sit nulli<br />
civi Spoletano liceat in funeralibus officiis que fieri contingunt propter mortem<br />
civium constituere neque facere vel deputare ultra duodecim 9 cereos non excedentes<br />
ultra duas libras in quolibet cereo hoc modo: quod solum capiti illius<br />
familie mortuo deputari liceat et possit et non aliis exceptis militibus et doctoribus<br />
quibus, pro eorum dignitate, dictum Numerum augere possint mulieribus et<br />
omnibus aliis filiis familias ultra octo cereos eiusdem ponderis vel minoris deputari.<br />
Neque effici possint neque liceat sub poena ducatorum vigintiquinque applicandorum<br />
Camere apostolice, comuni Spoleti, opere ecclesie et exequtori qui<br />
integre exactionem fecerit et pro parte quarta predicta comuni Spoleti applicata.<br />
Describatur contrafaciens pro debitore in libro speculi et si magnifici domini<br />
priores qui pro tempore erunt fuerint negligentes in faciendo scrivere dictos contrafacentes<br />
in dicto speculo, puniantur poena unius ducati pro quolibet comuni<br />
Spoleti applicanda et de eorum sa<strong>la</strong>rio retinenda. Cui pene etiam cancel<strong>la</strong>rius comunis<br />
subiaceat si non scripserit, mandato prefatorum dominorum priorum. (...)<br />
13. 1513, febbraio 20<br />
Riformanze<br />
Mulierum dotes et vestimenta regulentur<br />
Die XX februarii<br />
Publico et generali consilio prefatorum dominorum priorum, officialium de<br />
prepositis, officialium de bullectis, capitaneorum artium et consiliariorum populi<br />
et hominum civitatis eiusdem ad sonum campane in sa<strong>la</strong> magna pa<strong>la</strong>tii populi<br />
congregato in sufficienti et valido numero, prius de commissione prefatorum<br />
dominorum et presentis domini potestatis bannito et preconizato in locis publicis<br />
et consuetis dicte civitatis secundum formam statutorum eiusdem. In quo consilio<br />
ego cancel<strong>la</strong>rius feci infrascriptas prepositas et supplicationes optentas heri<br />
sero inter prefatos dominos priores et capitanos artium hodie quarum tenor est<br />
videlicet: cum in vestimentis dotibusque mulierum tanta luxuria creverit, ut pauperes<br />
ditiores equare desiderent divitesque superari egre ferant et sic in maximam<br />
ca<strong>la</strong>mitatem tota civitas trahitur, preponitur ergo duobus istis instantibus<br />
malis, ut dotibus dandis modus imponatur et vestitibus honestior habitus constituatur,<br />
presertim accedente suasione presentis reverendi patris predicatoris.<br />
(...) Spectabilis ser Iamnes Bancharonus vir consiliarius, existens in dicto<br />
consilio, ultro accessit ad solitum arengandi pulpitum in quo stans dixit et con-<br />
9 Sul margine sinistro: Ultra XII cereos non liceat deputari in funeralibus.
658 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
suluit super prima preposita de dotibus et vestibus mulierum regu<strong>la</strong>ndis hoc<br />
modo. Cum res sit maxime importantie et maturo indigeat consilio, magnifici<br />
domini priores una cum sex civibus per eos eligendis et cum paternitate reverenda<br />
predicatoris ordinent, regulent et reforment ut eis visum fuerit utile et honestum<br />
et pro ut ipsi ordinabunt omnia ad consilium referant, in quo, si ita videbitur,<br />
aprobentur.<br />
In cuius dicti et consultationis reformatione, facto et misso more solito partito<br />
ad busso<strong>la</strong>m et palluctas, victum, optentum et reformatum fuit per palluctas<br />
quinquaginta otto repertas in busso<strong>la</strong> alba del sic, una in contrarium reperta non<br />
obstante. (...)<br />
14. 1530 febbraio 6<br />
Riformanze<br />
Proposita de excessu muliebrium vestimentorum<br />
(...) Quod magnifici domini priores qui nunc in magistratu praesunt, videntes<br />
abusum gravissimum atque excessum in hac magnifica civitate Spoleti duarum<br />
rerum maxime perniciosarum videlicet effrenati luxus muliebrium vestimentorum<br />
qui reginis propemodum imputaretur atque inordinatae dotium quantitatis quae<br />
magnatibus potius congruant quam privatis quibus nisi opportune provideatur<br />
maximum rei publicae excidium ex his immineat nec minor iactura et noxa privatorum<br />
rebus volentesque, ut par est, iis obviam ire cum ex officio suo curare<br />
eos conveniat ne in propria quoque re quispiam male versetur neu acquisitae<br />
substantiae detrimentum faciat aut bona in rem stultissimam absurde consumat<br />
ut in prodigis rei utriusque apparet impendiis. Quae nullum nisi vanitatis et<br />
stultitiae studium habent expedit nempe rei publicae ad inopiam non redigi cives;<br />
ac etiam, accedente decreto et ordine generalis concilii, concionem seu arengham<br />
ipsam congregari iusserunt; atque hoc in ea primum poni ut cui vis consulere<br />
fas sit quicquid aptius opportuniusve ei videatur pro lege hac huiusmodi<br />
costituenda qua licentiae huic muliebri modus statuatur et vestium ac dotis excessui<br />
terminus detur.<br />
Tenor autem orationis per me habitae talis est videlicet.<br />
Prestantissimi honestissimi atque optimi cives quocunque nomine quocunque<br />
gradu eminetis qui in hanc concionem publicam convenistis magnifici hi domini<br />
qui nunc in magistratu praesunt de lege nova ad populum sunt re<strong>la</strong>turi qua<br />
utilior ne aut magis necessaria huc venerit privatim unicuique suum iudicium erit<br />
ego nul<strong>la</strong>m venisse talem affirmare audebo. Ideoque (quod cum bona vestra venia<br />
et patentia fiat) ex permissu dominorum ipsorum pauca edisseram. Non uti<br />
officii mei limite egrediar aut aliquid consulere videar minister publicus sed ut<br />
propositae rei utilitas eluceat magis et vobis ad deliberandum consulendumque<br />
cum promulgandi ratio sese ostenderit uberior dicendi series constituatur. Qui de
Spoleto<br />
659<br />
re publica scripsere maiores nostri duo maxima et adversantia inter se vitia caveri<br />
opportere dixerunt luxuriae scilicet <strong>la</strong>bem atque avaritiam quae pestes omnia<br />
magna imperia everterunt. Harum altera necessaria alteram gignit nam cum per<br />
luxum cuncta profuderimus bona in avariatiam invadamus necesse erit ut quod<br />
perperam amisimus perperam recuperemus; et Neroni fiamus persimiles, pessimo<br />
principi qui cum avitam et imperii substantiam luxu effudisset mox ad caedes,<br />
rapinas, sacrilegia et inauditam denique tirannidem conversus est. Nimirum cum<br />
reliqui nihil dissipando feceris reparanda pecunia est per omnifarium scelus. Si<br />
excutiamus cives vetera et antiquos status plures urbes Sybaritarum ritu interisse<br />
luxuria quantum ferro terraemotu aut peste reperiemus. Haec vero vitia nuspiam<br />
quod in memoria sit nisi florente re publica exoriuntur nihil quippe luxui est<br />
cum miseris et deso<strong>la</strong>tis; quae cum ita sint videte cives ne quae ex alienis malis<br />
comparatur sapientia nobis per fortunam prosperam non multum prosit quae<br />
proximis uti hisce annis nobis valde arrisit ut inconstans et perversa est. Verendum<br />
videtur ne mutata veste et vultu nos propediem deserat propediem inque<br />
nisi quid providetis nisi aperto imminenti exitio obviam itis; execessit in tantum,<br />
cives, nostra animositas ut contra patrum nostrorum consuetudinem regio propemodum<br />
cultu.<br />
Nos ipsi induti reginarum vestibus feminas nostras ornemus, monilibus, auro,<br />
purpura, amiciamus, dotes quae summos deceant adiciamus quae quorsum evasura<br />
sint cives non satis videtis cum excidium ex his nobis manifeste impendeat.<br />
Nam si cursus hic tantus et vestimentorum et dotium non mature constiterit, aut<br />
etiam quod abominans vereor in maius excreverit b<strong>la</strong>ndiente nobis perniciosa<br />
pompa et stulto fulgore oculos obnubi<strong>la</strong>nte sponte substantiis omnibus spoliati et<br />
proprias et avitas opes frustra quaeremus meritas audaciae et errori poenas pendemus.<br />
Cum pestis huiusce pars Romam invasisset sapientissimi viri Marcus Oppius<br />
et Terentius Romulius, tribuni plebis, Quinto Fabio, Tito Sempronio consulibus<br />
Oppiam legem tulerunt ne qua mulier plus semuncia auri haberet neu vestimento<br />
versicolori uteretur neu iuncto vehiculo in urbe oppidoque aut propius inde<br />
mille passus nisi sacrorum publicorum causa veheretur. Hanc legem cum duo<br />
tribuni plebis muliebribus delinimentis pellecti, vicesimo post anno, ad populum<br />
abrogandam tulissent collegaeque intercederent ac tutarentur legem, vir gravissimus<br />
et nunquam satis pro moribus et severitate <strong>la</strong>udatus, Marcus Cato censorius,<br />
luculentissima oratione eam defendit. Nimirum legis<strong>la</strong>toribus universis perpetuum<br />
institutum fuit superflua amputandi quae et publice <strong>la</strong>edunt et privatim nullum<br />
nisi vanitatis et stultitiae studium habent in omnibus siquidem ad vitae munia<br />
utendis quicquid aptam moderationem supergreditur oneri potius quam usui exuberat<br />
ut eleganter ait philosophus ille p<strong>la</strong>tonicus; et inter opulentiores ii maxime<br />
<strong>la</strong>udantur qui nullo strepitu modico cultu sine superbia specie mediocritatis pauperum<br />
similes sine ostentatione dissimu<strong>la</strong>tis facultatibus divitias magnas administrant.<br />
Vos illis quaeso aurem adhibebitis quarum venenis ut Constantinus ait<br />
princeps interficiuntur animi perditorum quarum p<strong>la</strong>erunque in vitium etiam<br />
adversus propria commoda <strong>la</strong>borare consilium invenitur ut Honorius item ac
660 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Theodosius quae nihil pensi habent nisi ut ornentur nisi ut comantur quibus<br />
nihil cordi est nisi mundiciae cultus elegantiae et quem muliebrem mundum<br />
maiores vocarunt. Atqui iis neque innumerabilibus Democriteis mundis satisfactum<br />
iri existimo equidem ut ingenue, cives optimi, fatear plearisque quarum insatiabile<br />
studium vidi. Aureliani olim principis pal<strong>la</strong>m optavi nanque iis cum<br />
Zenobiam Odenathi Palmyreni uxorem quae orientis regina a multis dicitur in<br />
triumphum duceret vestem tot gemmis contextam ei circumduxit ut sub earum<br />
pondere prope expirarit. Ne sinite vos cives b<strong>la</strong>ndiciis earum pellici ut in rem<br />
vanissimam vestra prodigatis bona ac substantiae multis sudoribus diu quaesitae<br />
iacturam brevissimo spacio faciatis. Verba ex oratione Marci Porcii sunt: date<br />
fraenos impotenti naturae et indomito animali desperate ipsas modum licentiae<br />
facturas nisi vos faciatis minimum hoc eorum est. Quae iniquo animo feminae<br />
sibi aut moribus aut legibus iniunctum patiuntur omnium rerum libertatem immo<br />
licentiam, si vera dicere volumus desiderant, facite ut modus tandem sumptibus<br />
et luxsuriae sit.<br />
Lacones omnium fortissimi fuere Grecorum, Lacenae a viris paululum degenerabant<br />
uti earum dicteria et a Plutarcho philosopho et ab aliis plurimis enumerata<br />
dec<strong>la</strong>rant quibus animi et magnitudo et constantia deprehenditur. Scitis<br />
unde sit cives Lycurgi leges puel<strong>la</strong>s sine dote nuptum dari iubebant ornandi<br />
studium ex urbe eiiciebant omnibusque cultus ornatusque artificibus Spartam<br />
inaccessibilem reddebant. Ac mulier quaedam Ionica cum veste preciosa gloriaretur,<br />
<strong>la</strong>caena monstratis quatuor filiis speciosissimis talia inquit esse opportet honestae<br />
probaeque mulieris ornamenta et hisce iactari potissimum ac superextolli.<br />
Dixit et Cornelia eadem Aphricani filia cui cum peregrina mulier monilia et<br />
gemmas et aurum ostentaret, mane inquit quaeso paulisper : ego tibi mea ostendam<br />
preciosiora, expectatisque e ludo redeuntibus pueris, Tiberio et Caio Gracchis,<br />
en inquit, mei smaragdi et nobilia mea ornamenta. Enimvero ut apposite<br />
definiit Ulpianus; maximum spectatissimumque munus feminarum est concipere<br />
et tueri conceptum; caetera ad <strong>la</strong>sciviam pertinent et corrumpendos mores nam<br />
cum comptae ornataeque fuerint spectari volunt cum spectatae sunt formae suae<br />
fructum capere ut cupiant propinquum est nascenti corrupte<strong>la</strong>e obviam eundum<br />
est cives quae cum adoleverit frustra tete oppones. Circa opera, circa domum,<br />
circa liberos, sese occupent facite et ut nobilis inquit satyrus potanda ferant<br />
infantibus ubera magnis qua in re pro culdubio seminarium rei publicae est.<br />
Novi haec ego certe feminis non p<strong>la</strong>citura. Aut si qui sunt viri feminis addictiores<br />
sed nul<strong>la</strong> lex satis commoda omnibus est id modo queritur si maiori parti et<br />
in summam prodest. Nam ut in iure ipso expressum est, quae communi utilitati<br />
atque honestati conducunt non debent proprii cuiusque commodi habere respectum.<br />
Expedit autem rei publicae et divites esse homines et ne sua re quis civium<br />
male utatur, ut recte a Iustiniano principe definitum est, in incunabulis iuris.<br />
Costituite ergo legem quae praeterquam quod necessaria est atque honestissima.<br />
Nihil est quod quisquam hominum aegre eam ferat nam si exaequatus fuerit<br />
omnium cultus, non uti eo quod lex vetet, neminem pudebit, cum si lex nul<strong>la</strong><br />
sit, aemu<strong>la</strong>tio subnascatur, necesse erit et non habere illud quo forte alia exorne-
Spoleto<br />
661<br />
tur vel parsimoniae, vel paupertatis sit pudor futurus hanc ipsam notam feminis<br />
lex delebit cum quod habere non liceat, non habebunt et vos quotidianam molestiam,<br />
cum earum pervicacia et luxum, substantiae noxium averuncabitis, in quo<br />
eliminando veteres ita <strong>la</strong>borarunt, ut nemini re sua pro arbitrio uti, liberum facerent.<br />
Hinc sumptuariae leges, variis temporibus editae, Fannia, Licinia, Cornelia,<br />
Emilia, Antia, Iulia, ne in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque<br />
sua lurcando prodigerent sed certis potius ac determinatis finibus luxuriae<br />
effervescentis aestus coerceretur, quod in iurisconsulti quoque Atteii Capitonis<br />
commentariis, ordine conscriptum fuit.<br />
Pars alia quae ad dotes pertinet in manu vestra est cives neque enim aut<br />
filia aut soror vobis molesta est. Nec quantum praestari cupiat dotis praescribit<br />
in hoc malum vos ipsi sponte coniicitis.<br />
Modicas primum dotes fuisse apud veteres patet quod teste Caio Plinio p<strong>la</strong>ntaria<br />
vulgo appel<strong>la</strong>bant cum arbusti alicuius reditu circumscriberentur et decisis<br />
cupresorum ramis dissoluerentur parvas quoque apud nos olim fuisse quis nescit<br />
cum nostra memoria, in quadruplum et ultra excreverint et eo ventum sit, ut in<br />
ea (quae Graeci parapherna, Galli peculium teste Ulpiano appel<strong>la</strong>nt, Marcus Cato<br />
de lege Voconia, recepticia bona nos eredium quasi privatam mulieris substantiam)<br />
plus certe impendamus quam dos fuit primariae feminae nobis nascentibus.<br />
Si a iuris magistris quaeras quantas esse deceat, Celsus interrogatus quantae<br />
pecuniae dotem promittenti adultae mulieri curator consensum accommodare<br />
deberet modum ex facultatibus et dignitate mulieris maritique statuendum esse<br />
respondit quousque honestas et ratio pateretur et Papinianus dotis quantitatem<br />
pro modo facultatum et dignitate natalium viri costituendam sed nos in hoc ipso<br />
egregie cives seducimus cum neque vires nostras neque genus metimur et quisque<br />
pro arbitrio inique et superbe se effert quod gravis iacturae causa et in<br />
presentia est et nisi providetis gravior erit in dies eo siquidem procul dubio<br />
deduci rem video ut cui plurimas simul filias, sors attribuerit, unam tantum nuptui<br />
det, reliquae innuptae maneant, quod quantum mali, quantum in iniustitiae,<br />
quantum de decoris afferre valeat, extimare vos volo. At non licebit inquies mihi<br />
in re mea, quod statuo non licere in hoc est peroptimum et peraequissimum,<br />
nam et Modestinus de ritu nuptiarum scribit, semper in coniunctionibus, non<br />
solum quid liceat considerandum est, sed et quid honestum sit; quod quoniam<br />
p<strong>la</strong>erique quantum videmus non estimant, lex statuenda est, quae vel invitos cogat,<br />
profecticiae saltem doti modum decernere nam de adventicia et iis quae<br />
nuncupant antipherna cum rariora sint, sorti relinqui potest.<br />
Dixi de utilitate legis ac necessitate vestrum erit de utraque eius capite deliberare<br />
et ubi mature pro re consulueritis (quod fausto fiat omine) vestris suffragiis<br />
et vestium et dotis excessui, terminum dare.<br />
(...) Excellentissimus itaque iuris utriusque doctor dominus Iohannes Antonius<br />
Arronius unus ex praefatis astantibus, solitum consulendo pulpitum conscendens,<br />
invocato prius divini Numinis et curiae celestis auxilio, super praefata<br />
proposita de luxu et exuberantia muliebrium vestimentorum dotiumque ita consulendo<br />
disseruit.
662 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Ne quis civium Spoletinorum cuiusvis generis et condicionis sit ab hoc die<br />
in posterum, perpetuis futuris temporibus, possit sub quovis quaesito colore dare<br />
aut promittere pro dote seu dotis nomine cuiusvis mulieris, plus quadringentis<br />
florenis monetae Marchiae Anconitanae. Neu pro heredio dictarum mulierum quis<br />
civium praedictorum possit dare vel promittere plus quinquaginta florenis dictae<br />
monetae. Quod si quis contra ordinem dictae legis fraudolenter sub donationis<br />
nomine vel mutui aut quovis alio exquisito commento astutiave plus dederit vel<br />
promiserit, illud plus quod datum vel promissum fuerit supra dictos quadringentos<br />
florenos pro dote vel supra dictos quinquaginta florenos pro heredio constitutos,<br />
ab huiusmodi dante vel promittente aut etiam a muliere ipsa nullo modo<br />
possit repeti aut recuperari sed intelligatur et sit proprium mariti et eius heredum<br />
tanquam iure donationis inter vivos sit praebitum et hoc auctoritate presentis<br />
legis et decreti. Insuper, ad evitandum omne fraudis genus quam super lege<br />
huiusmodi machinari possent, dixit quod omnes alii contractus seu instrumenta<br />
cuiuscunque generis et ex quacunque causa etiam per viam scripturae privatae<br />
facta et celebrata inter virum et uxorem preterquam de dote et heredio suprascriptae<br />
summae, intelligantur et sint fraudolenter facta et nullius sint roboris vel<br />
momenti eiusdem legis auctoritate. Quodque notarii omnes qui in his de aliquo<br />
alio instrumentum facerent quam de eo quod lex supradicta continet, non solum<br />
incidant poenas infrascriptas tam pecuniarias quam excomunicationis sed etiam<br />
privati sint, ipso facto per decem annos, officio notariatus; et similiter eandem<br />
poenam incidant ii qui matrimonia tractarent cum aliis pactis aut condicionibus<br />
quam quae dictae legi inseruntur. Atque ut facilius huiusmodi fraudes inveniri<br />
valeant si quae exorbitantibus in mentem venerint dixit quod adhibeatur fides<br />
super his de<strong>la</strong>tori cum uno teste fidedigno coram quocunque iudicio ecclesiastico<br />
vel secu<strong>la</strong>ri in dicta civitate.<br />
Si quis autem ausu temerario supradictam et dotis et heredii summam quoquo<br />
modo excesserit aut si quis notarius de iis instrumentum fecerit vel si qui<br />
matrimonia huiusmodi tractaverint, incidant poenam ducentorum ducatorum auri<br />
Camerae apostolicae pro quarta parte applicandorum et pro alia quarta parte<br />
accusatori qui etiam secretus habeatur. Pro residuo vero quod erit poenae dimidium<br />
illustrissimo domino gubernatori civitatis Spoleti qui pro tempore erit qui<br />
teneatur statim executionem facere contra eos qui dictae legi contravenerint si<br />
mulctae portionem consequi volet et hoc quantum ad dotis exuberantiam.<br />
Circa vero luxum muliebrium vestimentorum dixit: ne qua mulier dictae civitatis<br />
cuiusvis generis et condicionis 10 sit, a die banni facendi de dicta lege et<br />
decreto, possit ac valeat aliquo genere vestimentorum aut hibernicae, quam sberniam<br />
vulgo vocant uti de brocchato vel serico videlicet de velluto, raso, damasco,<br />
vel taffettà, sed tantummodo vestem unam de ciambellotto portare valeat.<br />
Ac etiam pro manicis dictarum vestium uti possit quolibet generi serici excepto<br />
10 Sul margine sinistro: Consultatio super luxu muliebrium vestimentorum moderando.
Spoleto<br />
663<br />
broccato quibus manicis non possit inserere plus tribus bracchiis dicti serici neu<br />
cathenas aureas, argenteasque, cuiusvis generis portare valeat, neu margaritis ornari,<br />
neu argenteis cingulis uti, sed zonam sive cingulum tantummodo de taffettà<br />
portare possit, neu plus tribus anulis aureis ornari valeat, neu reticulis seu scuffiis<br />
aureis redimiri sed sericeis tantum, neu soleis sive p<strong>la</strong>nellis de velluto, vel<br />
brocchato sive de alio genere serici calceari. Quod si quae mulieres contra legem<br />
et ordinem supradictum, aliquo vestimentorum vel aliarum rerum vetitarum genere<br />
uti ausae fuerint, illud totum quod supra et contra ordinem dictae legis<br />
portaverint, perdant et eis auferatur atque ut supra applicetur. Et nihilominus<br />
viri il<strong>la</strong>rum quae sic contra legem dictam facerent, incidant poenam quinquaginta<br />
ducatorum auri pro quolibet et qualibet vice ut supra applicandorum.<br />
Insuper consulendo dixit ne quis civium praedictorum 11 ab hoc die in posterum<br />
ut supra possit quovis modo vel via dare aut promettere, pro dote seu<br />
elemosyna cuiusvis monialis, in quovis monasterio dictae civitatis sacrandae, plus<br />
centum florenis dictae monetae; quibus centum florenis contineantur, comprehendantur<br />
et connumerentur vestes et heredium, quod solitum est dari dictis monialibus<br />
videlicet earum rerum precium atque aestimatio; qui ordo et lex intimetur<br />
omnibus monasteriis dictae civitatis cuius quidem tenorem si renuerint observare,<br />
praefati magnifici domini priores, teneantur et debeant denuo congregare dictam<br />
concionem seu arengham ut eorum contumaciae merito remedium detur.<br />
Idem similiter consulendo dixit ne qua mulier dictae 12 civitatis cuiusvis generis<br />
et condicionis sit ab hoc die in posterum, perpetuis futuris temporibus, possit<br />
amplius personari seu mascharari quovis modo vel via nec interdiu noctuve neque<br />
in areis aut p<strong>la</strong>teis publicis neque in privatis civium ipsorum domibus, quodque<br />
si qua dictarum mulierum tam impudens fuerit quod contra legem praedictam<br />
se personaverit, incurrat poenam centum ducatorum auri pro qualibet<br />
vice applicandorum ut supra; et ad dictam poenam teneatur vir pro uxore quodque<br />
si vir fuerit filius familias pater teneatur pro filio.<br />
Et ad hoc ut lex super praedictis omnibus constituta firmior 13 ac validior in<br />
futurum permaneat, praefati magnifici domini priores curent et teneantur destinare<br />
oratorem Bononiam una cum dicta lege scripta et publicata manu mei cancel<strong>la</strong>rii<br />
ad pedes sanctissimi domini nostri qui suppliciter petat a Sua Sanctitate<br />
quod dignetur dictam legem et omnia contenta in ea confirmare, corroborare et<br />
apostolica auctoritate stabilire. Addendo quod omnes utriusque sexus dictae civitatis,<br />
qui contra dictam legem seu contenta in ea fecerint, vel auso temerario<br />
tollere eam tentaverint, ultra supradictas pecuniarias poenas, ipso facto et absque<br />
11 Sul margine sinistro: Quod non possint dari plus centum florenorum pro dote<br />
monialium.<br />
12 Sul margine sinistro: Quod mulieres non possint amplius personari.<br />
13 Sul margine sinistro: Quod mittatur oratorem ad summum dominum nostrum pro<br />
confirmatione dicatae legis.
664 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
aliqua alia pronunciatione sive sententia, incidant poenam excomunicationis <strong>la</strong>tae<br />
sententiae atque in ecclesia cathedrali dictae civitatis nominatim pro excomunicatis<br />
publicentur a quo quidem vinculo excomunicationis aut interdicti ii qui poenam<br />
dictae excomunicationis incurrerint minime absolvi possint a quavis persona<br />
vel pre<strong>la</strong>to in quavis dignitate vel auctoritate constituto nisi a summo pontifice<br />
excepto articulo mortis.<br />
Et ad maiorem atque stabiliorem observantiam supradictae 14 legis et decreti,<br />
quod praefati magnifici domini priores eligant ac constituant sex cives qui summa<br />
cum diligentia et studio curent omnes quos contra dictam legem fecisse invenerint<br />
poenis in dicta lege contentis puniri facere, nullo iuris aut facti praetermisso<br />
remedio.<br />
Quod dictum misso solito partito in dicta concione seu 15 arengha decretum<br />
est per palluctas quadrigentas et decem restitutas in bussu<strong>la</strong> alba sententiam consulentis<br />
aprobante triginta in contrarium non obstantibus.<br />
15. 1530, marzo 10<br />
Breve<br />
Breve di conferma delle disposizioni emanate dal comune di Spoleto sul<br />
vestire delle donne<br />
Clemens papa VII. Dilectis filiis prioribus et communitati civitatis nostrae<br />
Spoletanae.<br />
Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Vestrae devotionis integritas<br />
et inconcussa fidelitas promeretur, ut petitionibus vestris quantum honeste<br />
possumus, favorabiliter annuamus. Cum itaque (sicut per dilectos filios Pompeium<br />
de Spiritibus et Valerium Vigilem oratores pro parte vestra ad nos destinatos<br />
nobis nuper exponi fecistis) his diebus proxime e<strong>la</strong>psis vos filii priores,<br />
considerantes abusum gravissimum et excessum in civitate nostra Spoletana duarum<br />
rerum maxime perniciosarum videlicet effrenati luxus muliebrium vestimentorum<br />
qui reginis prope modum imputaretur, nec non inordinatae dotium quantitatis<br />
quae magnatibus potius congruebant quam privatis quibus nisi opportune<br />
providebatur maximum rei publicae excidium ex iis iminebat nec minor iactura<br />
et noxa privatorum rebus. Ac volentes iis obviam ire publicam et <strong>generale</strong>m<br />
concionem eiusdem civitatis arengam istic nuncupatam ad desuper opportune<br />
providendum, statuendum et ordinandum in loco solito et consueto congregari<br />
curaveritis. Cumque inter alia in dicta concione seu arenga statutum et ordinatum<br />
fuerit.<br />
14 Sul margine sinistro: Quod eligantur sex cives pro conservatione legis.<br />
15 Sul margine sinistro: Reformatio.
Spoleto<br />
665<br />
Ne quis civium Spoletinorum cuiusvis generis et conditionis esset ex tunc de<br />
cetero perpetuis futuris temporibus posset sub quovis quaesito colore dare aut<br />
promittere pro dote seu nomine dotis cuiusvis mulieris plus quadringentis florenis<br />
monetae Marchiae Anconitane nec pro heredio dictarum mulierum plus quinquaginta<br />
florenis dictae monetae. Et siquis contra statutum et ordinationem huiusmodi<br />
fraudolenter sub donationis nomine, vel mutui aut quovis alio exquisito<br />
commento, vel astutia plus daret vel promitteret, illud plus quod datum vel promissum<br />
foret supradictos quadrigentos florenos pro dote, vel supradictos quinquaginta<br />
florenos pro heredio constitutos ab huiusmodi dante vel promittente,<br />
aut etiam a muliere ipsa nullo modo repeti aut recuperari posset sed censeretur<br />
et esset proprium mariti et eius haeredum tanque iure donationis inter vivos<br />
esset prestitum. Et ad evitandum omne genus fraudis, que de super machinari<br />
posset quod omnes alii contractus, seu instrumenta cuiuscunque generis et ex<br />
quacunque causa etiam per viam scripturae private facta et celebrata inter virum<br />
et uxorem preterquam de dote et heredio supradictarum summarum censerentur<br />
et essent fraudulenter facta et nullius essent roboris vel momenti. Ac quod omnes<br />
notarii qui in his de aliquo alio instrumentum facerent quam de eo quod<br />
statutum huiusmodi continebat non solum inciderent poenas infrascriptas sed<br />
etiam privati essent, ipso facto, per decem annos officio notariatus. Et similiter<br />
eandem poenam inciderent ii, qui matrimonia tractarent cum aliis pactis aut conditionibus<br />
quam quae dicto statuto inserebantur; et ut frauder huiusmodi facilius<br />
inveniri valerent quod adhiberetur fides super his de<strong>la</strong>tori cum uno teste fidedigno<br />
coram quocumque iudice ecclesiastico vel secu<strong>la</strong>ri in dicta civitate. Si quis<br />
autem ausu temerario supradictas et dotis et heredii summas quoquomodo excederet<br />
aut si quis notarius de eis instrumenctum faceret, vel si qui matrimonia<br />
huiusmodi tractarent, inciderent poenam ducentorum ducatorum auri Camerae<br />
apostolicae pro quarta parte applicandorum et pro alia quarta parte accusatori,<br />
qui etiam secretus haberetur, pro residuo vero quod esset poenae dimidium gubernatori<br />
ipsius civitatis pro tempore existenti, qui teneretur statim executionem<br />
facere contra eos, qui dicto statuto contravenirent, si mulctae portionem consequi<br />
vellet.<br />
Et insuper quod nul<strong>la</strong> mulier dictae civitatis cuiusvis generis vel conditionis<br />
esset a die banni faciendi de statuto et ordinatione huiusmodi posset aliquo genere<br />
vestimentorum, aut ibernicae, sberniae nuncupatae uti de broccato vel serico videlicet<br />
de velluto, raso, damasco vel taffetà, sed tantummodo vestem unam de ciambellotto<br />
portare valeret. Ac etiam pro manicis dictarum vestium uti posset quolibet<br />
genere serici, excepto broccato, quibus manicis non posset inserere plus tribus<br />
brachiis dicti serici. Nec chatenas aureas seu argenteas cuiusvis generis portare<br />
valeret. Nec margaritis ornari, neque argenteis cingulis uti, sed zonam, sive cingulum<br />
tantummodo de taffeta portare posset. Nec plus tribus annulis aureis ornari<br />
valeret. Nec reticulis, seu scufiis aureis redimiri, sed sericeis tantum. Nec soleis<br />
sive p<strong>la</strong>nellis de velluto, vel broccato seu alio genere serici calceari.<br />
Quod si quae mulieres contra statutum et ordinationem huiusmodi aliquo<br />
vestimentorum vel aliarum rerum vetitarum generi uti auderent, illud totum quod
666 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
supra et contra ordinationem praedictam portarent, perderent, et eis auferretur,<br />
atque ut prefertur, applicaretur, et nihilominus viri il<strong>la</strong>rum, quae sic contra dictum<br />
statutum facerent inciderent penam quinquaginta ducatorum pro quolibet et<br />
qualibet vice, ut prefertur applicandorum. Quodque nullus civium praedictorum<br />
ex tunc de cetero posset quovis modo vel via dare aut promittere pro dote, seu<br />
elemosina cuiusvis monialis in quovis monasterio dictae civitatis sacrandae plus<br />
centum florenis dictae monetae. Quibus centum florenis continerentur comprehenderentur<br />
et connumerarentur vestes et heredium dictis monialibus dari solitum<br />
videlicet earum rerum pretium atque estimatio. Et insuper quod nul<strong>la</strong> mulier<br />
dictae civitatis cuiusvis generis et conditionis esset de caetero perpetuis futuris<br />
temporibus posset amplius personari, seu mascarari quovis modo nec interdui,<br />
vel noctu neque in areis aut p<strong>la</strong>teis publicis, neque in privatis civium ipsorum<br />
domibus. Et siqua dictarum mulierum tam impudens fuerit, quod contra statutum<br />
praedictum se personaverit, incurreret penam centum ducatorum auri pro<br />
qualibet vice (ut prefertur) applicandorum, et ad dictam poenam teneretur vir<br />
pro uxore. Et si vir foret filius familias, pater teneretur pro filio et nonnul<strong>la</strong> alia<br />
desuper statuta et ordinata fuerint prout in documentis publicis plenius dicitur<br />
contineri. Nobis humiliter supplicari fecistis ut statuto et ordinationi huiusmodi<br />
pro illorum subsistentia firmiori robur apostolicae confirmationis adiicere, ac alias<br />
in premissis opportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur<br />
ipsius civitatis prosperum statum paterno ze<strong>la</strong>ntes affectu statuti et ordinationis<br />
huiusmodi veriorem tenorem pro expresso habentes huiusmodi supplicationibus<br />
inclinati statutum et ordinationem praedicta ac prout il<strong>la</strong> concernunt omniaque<br />
et singu<strong>la</strong> in documentis desuper confectis contenta sub modificatione<br />
quod mulieres ipsae ultra tria brachia serici eis concessa pro manicis per statuta<br />
huiusmodi duobus aliis brachiis pro ornamento vestium videlicet illius partis, quae<br />
est circa pectus et spatu<strong>la</strong>s ex quolibet genere serici, excepto broccato, libere et<br />
absque alicuius poenae incursu uti possint, auctoritate apostolica tenore presentium,<br />
approbamus et confirmamus ac illis perpetuae firmitatis robur adiicimus et<br />
il<strong>la</strong>, sub poenis in eis contentis firmiter observari debere decernimus, supplentes<br />
omnes et singulos iuris et facti defectus siqui forsan intervenerint in eisdem. Et<br />
nihilominus pro potiori caute<strong>la</strong> premissa omnia et singu<strong>la</strong> sub modificatione supradicta<br />
de novo hac quod omnes et singuli utriusqe sexus dictae civitatis qui<br />
contra statutum et ordinationem huiusmodi fecerint vel il<strong>la</strong> ausu temerario tollere<br />
tentaverint ultra supradictas pecuniarias poenas excomunicationis <strong>la</strong>tae sententiae<br />
poenam, a qua ab alio, quam a nobis et successoribus nostris Romanis pontificibus<br />
preterquam in mortis particulo absolvi non possint, eo ipso absque alia<br />
dec<strong>la</strong>ratione incurrant et pro excomunicatis in maiori ecclesia ipsius civitatis publicari<br />
debeant perpetuo statuimus et ordinamus mandamus venerabili fratri<br />
episcopo Spoletano et dilectis filiis maioris et secu<strong>la</strong>ris ac collegiatae Sancti Gregorii<br />
Spoletanae ecclesiarum prioribus quatenus ipsi vel duo aut unus eorum per<br />
se vel alium seu alios presentes litteras et in eis contenta quecumque ubi et<br />
quando opus fuerit ac quotiens pro parte vestra desuper fuerint requisiti solemniter<br />
publicantes ac in premissis efficacis defensionis presidio assistentes faciant
Spoleto<br />
667<br />
auctoritate nostra statutum et ordinationem huiusmodi firmiter observari. Ac illos<br />
quos eisdem statuto et ordinationi contravenisse constiterit pecuniarias et excomunicationis<br />
poenas praedictas incurrisse dec<strong>la</strong>rent, necnon penas ipsas iteratis<br />
vicibus aggravent. Invocato etiam ad hoc, si opus fuerit, auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris<br />
non obstante premissis et aliis dictae civitatis iuramento vel confirmatione apostolica<br />
roboratis statutis et consuetudinibus contrariis quibusqumque. Aut si aliquibus<br />
communiter vel divisim ab apostolica sit sede indultum quod interdici<br />
suspendi vel excommunicari non possint per litteras apostolicas non facientes<br />
plenam et espressam ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi mentionem.<br />
Datum Bononiae sub annulo piscatoris die X martii MDXXX pontificatus nostri<br />
anno septimo.<br />
Evangelista<br />
16. 1530, marzo 23<br />
Bando<br />
Per <strong>la</strong> moderazione delli vestimenti delle donne de dicta città e delle doti<br />
Franciscus Erulus, episcopus Spoletanus,<br />
Fabius Vigilius, prior maioris ecclesiae Spoletanae,<br />
Elyseus Pellulus, prior ecclesiae Sancti Gregorii,<br />
sanctissimi domini nostri commissarii; priores populi civitatis Spoleti.<br />
Al nome sia dello omnipotente Dio del<strong>la</strong> gloriosa vergine Maria et de tutta<br />
<strong>la</strong> corte celestiale et cetera. Per parte, commissione et mandato del reverendissimo<br />
monsignor el vescovo et delli reverendi priori de Sancta Maria et de Sancto<br />
Gregorio del<strong>la</strong> magnifica città de Spoleti commissarii electi et deputati per <strong>la</strong><br />
santità de nostro Signore sopra <strong>la</strong> observantia et manutentione del<strong>la</strong> nova legge e<br />
statuto, facto et constituto per <strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga de dicta magnifica città, per <strong>la</strong><br />
moderatione delli vestimenti delle donne de dicta città et delle doti, confirmato<br />
e stabilito per Sua Santità come più amp<strong>la</strong>mente nel breve de dicta confirmatione<br />
se contiene et anche per parte et commissione delli magnifici signori priori<br />
del populo del<strong>la</strong> magnifica città de Spoleti et per ordine e decreto del<strong>la</strong> general<br />
arengha de dicta città, se fà publico bando et general proc<strong>la</strong>ma. Che nisciuno<br />
cittadino del<strong>la</strong> ditta magnifica città de Spoleti, de qual se voglia grado o conditione,<br />
dal dì del decreto facto in dicta arengha, per li perpetui tempi da venire,<br />
possa sotto qual se voglia quesito colore, dare o promettere per dote o vero in<br />
nome de dote de qual se voglia donna, più de quattrocento fiorini de moneta de<br />
Marcha, né manco per lo arriedo de dicte donne, possa dar più de cinquanta<br />
fiorini de dicta moneta. Et se alcuno cittadino contra el tenore del presente<br />
banno, statuto et ordinatione sopra dicta, fraudolentemente sotto nome de donatione<br />
o vero de prestito o anche per qual se voglia altra exquisita astutia, desse<br />
più o promettesse, quello più che averà dato o promesso sopra li dicti quat-
668 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
trocento fiorini per <strong>la</strong> dote o vero sopra li dicti cinquanta fiorini per lo arriedo<br />
costituti da quel tale che lo avesse così dato o promesso o vero da essa medesma<br />
donna, in nisciun modo se possa mai per alcun tempo, redomandare o vero<br />
recuperare ma se intenda et sia proprio del marito et delli soi heredi come se<br />
per via de donatione tra li vivi fosse dato. Et per levar via tutte generazioni de<br />
fraudi quali sopra tal ordine e statuto se potessero machinare, se notifica che<br />
tutti altri contracti o vero instrumenti de qualunque generatione et per qual se<br />
voglia causa, ancora che fossero per via de scriptura privata facti e celebrati tra<br />
el marito e <strong>la</strong> moglie, excepto che del<strong>la</strong> dote et arriedo delle sopradicte summe<br />
se intendano e siano fraudolentemente facti et siano de nisciuna forza o vero<br />
momento. Et ancora se notifica che tutti notarii quali nelle sopradicte cose, facessero<br />
instrumento de alcuna altra cosa che de quel che se contiene nel<strong>la</strong> sopradicta<br />
legge e statuto o vero nel presente banno, non solo cadano nelle pene<br />
infrascripte ma ancora se intendano et siano privati ipso facto per diece anni<br />
dello officio del notariato. Et similmente cadano nelle infrascripte pene tutti quelli<br />
che tractaranno parentezze o vero matrimonii con altri pacti et conditioni che<br />
quelli sonno inserti nel<strong>la</strong> dicta legge e statuto o vero nel presente banno. Et<br />
accioché le fraudi quali se facessero sopra dicti ordini, più facilmente se possano<br />
retrovare, se notifica che sopra le dicte cose se prestarà fede ad uno accusatore<br />
con uno testimonio digno de fede, denanti a qualunque iudice ecclesiastico o<br />
vero secu<strong>la</strong>re nel<strong>la</strong> dicta città de Spoleti. Et se alcuno cittadino como de sopra<br />
haverà ardire de excedere e passare in qual se voglia modo le sopradicte summe<br />
et del<strong>la</strong> dote et dello arriedo, o vero se alcuno notario delle dicte cose instrumento<br />
alcuno facesse o vero se alcuni tali matrimonii contra dicti ordini tractassero,<br />
se notifica che caderanno nel<strong>la</strong> pena de doicento ducati de oro da applicarse,<br />
ipso facto, per <strong>la</strong> quarta parte al<strong>la</strong> Camera apostolica et per l’altra quarta<br />
parte allo accusatore qual se tenerà secreto: et per il resto che è il mezo del<strong>la</strong><br />
pena, allo illustrissimo signor governatore del<strong>la</strong> dicta magnifica città de Spoleti<br />
qual serrà per li tempi. El quale sia tenuto de far subito exequtione contra<br />
quelli tali che contravenessero alli sopra dicti ordini de dicta legge e statuto<br />
volendo conseguire <strong>la</strong> sua portione del<strong>la</strong> dicta pena.<br />
Ancora se notifica e commanda per parte e commissione delli sopra nominati<br />
che non sia alcuna donna del<strong>la</strong> dicta città, de qual se voglia grado o conditione<br />
che ardisca né presuma, dal dì del presente banno in poi, usare né portare<br />
alcuna generatione de vestimenti o vero de sbernia, de brocchato o vero de altra<br />
sorte de drappi cioè de velluto, raso, damascho e taffettà; ma ben li sia licito de<br />
portare una veste de ciambellotto et ancora li sia licito e possano usare per le<br />
maniche de dicte vesti, de qual se voglia generation de drappi, excepto el broccato<br />
nelle quali maniche non possano metter più de tre braccia de dicti drappi.<br />
Ancora se notifica e commanda che nisciuna donna como de sopra possa portar<br />
alcuna generatione de cathene de oro o vero de argento né meno ornarse<br />
de alcuna generatione o quantità de perle: né manco possa usare alcuna sorte<br />
de centure de argento per qual se voglia modo <strong>la</strong>vorate ma ben li sia licito<br />
portar una centa de taffettà o vero de altra sorte de seta <strong>la</strong>vorata. Né possa
Spoleto<br />
669<br />
ornarse de più de tre anelli de oro né manco possa portare alcuna generatione<br />
de reticelli o vero scuffie de oro per qual se voglia modo <strong>la</strong>vorate, ma solo li sia<br />
licito portar scuffie de seta con quel <strong>la</strong>voro et ornato che più li piacerà, excepto<br />
de oro. Né possa portar pianelle de velluto o brocchato o vero de altra generatione<br />
de seta.<br />
Et se alcuna donna de qual se voglia grado o conditione como de sopra<br />
ardisse contra <strong>la</strong> legge, statuto et ordination sopra dicta usare o portare alcuna<br />
generation de vestimenti o vero de altre cose de sopra vetate, tutto quello<br />
che sopra e contra <strong>la</strong> ordinatione e legge predicta portarà, perda e li sia<br />
levato et come de sopra sia applicata. Et niente di meno li mariti de quelle<br />
che così contra <strong>la</strong> legge e statuto supradicta facessero, cadano in <strong>la</strong> pena de<br />
cinquanta ducati de oro per ciascheduno et ciascheduna volta, da applicarse<br />
como de sopra.<br />
Appresso se notifica e commanda per parte e commissione delli sopra nominati,<br />
che nisciuno cittadino de qual se voglia conditione e grado como de sopra,<br />
dal dí del presente banno in poi, per li perpetui tempi da venir, possa per qual<br />
se voglia modo o via dare o promettere per dote o vero per elemosina de qual<br />
se voglia monacha, in qual se voglia monasterio de dicta città da locarse, più de<br />
cento fiorini de dicta moneta; nelli quali cento fiorini se comprehendano et connumerino<br />
li vestimenti e lo arriedo che è solito de darse ad dicte monache<br />
cioè el prezzo e <strong>la</strong> estimation de essi.<br />
Ancora se notifica e comanda, per parte e commission delli sopra nominati,<br />
che nisciuna donna del<strong>la</strong> dicta città de qual se voglia grado o conditione como<br />
de sopra, dal dí del presente banno in poi per li perpetui tempi da venire, possa<br />
più mascararse per qual se voglia modo, nè de di né de nocte, né in strade o<br />
vero piazze pubblice; né in case private de cittadini. Et se alcuna de dicte donne<br />
havesse ardire contra <strong>la</strong> legge et statuto supradicto de mascararse, cada in <strong>la</strong><br />
pena de cento ducati de oro per ciascheduna volta da applicarse como de sopra;<br />
notificando che al<strong>la</strong> dicta pena sia tenuto el marito per <strong>la</strong> moglie et se el marito<br />
fosse figliol de famiglia el patre sia tenuto per il figliolo.<br />
Ancora se notifica lo statuto e legge sopradicta costituta sopra li vestimenti<br />
delle donne esser stata modificata per Sua Santità in questo modo cioè: che<br />
oltra le tre braccia de drappi concesse alle dicte donne per le maniche delle<br />
vesti possano ancora usare doi altre braccia de ogni sorte de drappi excepto el<br />
broccato per ornamento delli busti, cioè de quel<strong>la</strong> parte che è circa el pecto et<br />
le spalle, liberamente senza incursione de alcuna pena.<br />
Ancora se notifica per parte delli sopra nominati commissarii del<strong>la</strong> santità de<br />
nostro Signore, in nome de sua beatitudine, ad tutte e singule persone dell’uno<br />
e l’altro sexso del<strong>la</strong> dicta magnifica città de Spoleti quali contra <strong>la</strong> legge statuto<br />
et ordination sopradicta o vero parte de esse facessero o vero, con ardire temerario<br />
tali ordini o parte de essi togliere o annul<strong>la</strong>re tentassero, oltra le sopradicte<br />
pene pecuniarie incurrano in <strong>la</strong> pena de excomunicatione de <strong>la</strong>ta sententia dal<strong>la</strong><br />
quale non se possano mai absolvere da altra persona, in qual se voglia dignità<br />
costituta, excepto da Sua Santità et soi successori, excepto in lo articolo del<strong>la</strong>
670 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
morte. Nel<strong>la</strong> quale excomunicatione se intendano essere incorsi tutti quelli che<br />
contrafarranno al<strong>la</strong> sopra dicta legge e statuto, ipso facto senza altra dechiaratione<br />
o pronuncia.<br />
Notificando ancora che serranno dechiarati e pubblicati excomunicati nel<strong>la</strong><br />
chiesia cathredale de dicta magnifica città come più amp<strong>la</strong> et più diffusamente<br />
nel breve del<strong>la</strong> confirmatione de dicta legge e statuto concesso per Sua Santità<br />
se comprehende e contiene al tenore et continentia del quale in tutto e per tutto<br />
se habbia re<strong>la</strong>tione. In quorum fidem et cetera. Datum Spoleti, ex nostro popu<strong>la</strong>ri<br />
pa<strong>la</strong>tio, die XXIII martii MDXXX.<br />
Franciscus episcopus Spoletanus manu propria,<br />
Fabius Vigilius prior ecclesiae Spoletanae, manu propria,<br />
Elyseus Pellulus prior ecclesiae Sancti Gregorii Maioris, manu propria,<br />
Valerius Vigilius cancel<strong>la</strong>rius.<br />
17. 1542<br />
Statuti<br />
De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis defunctorum 16<br />
De poena facientis adunantiam pro aliquo novo sacertode debente<br />
dicere missam et pro muliere volente ingredi monasterium 17<br />
De poena facientis manciam seu munus nuptae vel novae sponsae 18<br />
18. 1542, giugno 11<br />
Breve<br />
Conferma pontificia di disposizioni sulle doti<br />
Paulus papa tertius<br />
Dilecti filii salutem et apostolicam beneditionem. Exponi nobis nuper fecistis<br />
quod alias felici recordationi Clementi papa VII predecessori nostro pro parte<br />
vestra exposito quod vos pro bono publico quaedam statuta feceratis per quae<br />
16 Vedi n. 2, 1347. Statuti, De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis defunctorum.<br />
17 Vedi n. 2, 1347. Statuti, De pena facientis addunantiam pro aliquo sacerdote debente<br />
dicere missam et pro muliebre volente ingredi monasterium.<br />
18 Vedi n. 2, 1347. Statuti, De pena euntis ad nuptias et facientis aliquam manciam<br />
alicui mulieri nupte vel disponsate.
Spoleto<br />
671<br />
inter caetera cavebatur quod mulieribus nubendis pro dote non nisi quadrigenti<br />
et pro heredio quinquaginta illis vero quae in aliquo monasterio sacrandae essent<br />
non nisi centum floreni monetae istarum partium computato in ipsis heredio pro<br />
dote seu elemosina promitti aut dari possent. Idem Clemens praedecessor dicta<br />
statuta apostolica auctoritate confirmavit illorumque trasgressores poenas in dictis<br />
statutis contentas et insuper excomunicationis <strong>la</strong>tae sententiae a qua non nisi a<br />
Romano pontifice pro tempore existente preterquam in mortis articulo absolvi<br />
possent, incurrere voluit et decrevit prout in eius in forma brevis litteris de<br />
super confectis plenius continetur.<br />
Cum autem sicut eadem expositio subiungebat, nonnul<strong>la</strong>e muniales istius civitatis<br />
plus avidae quam earum professionem deceat, quasdam a Sede apostolica<br />
litteras impetrarint seu potius exstorserint per quas eis quod dictis statutis ac<br />
litteris Clementis praedecessoris non obstantibus, dotem seu elemosinam pro puellis<br />
quas in suis monasteriis reciperent quam vellent petere posse concessum extitit<br />
et forsan alii dicta statuta quottidie trasgrediantur, nobis humiliter supplicari<br />
fecistis ut pro bono pubblico istius civitatis statuta ac litteras Clementis praedecessoris<br />
praedicta nos etiam confirmare aliusque desuper opportune providere de<br />
benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur huiusmodi vestris precibus inclinati,<br />
statuta ac litteras Clementis praedecessoris praedicta illorum omnium tenores presentibus<br />
pro plene et sufficienter expressis et insertis habentes, tam quo ad dotes<br />
secu<strong>la</strong>rium et elemosinas sine dotes monasteriorum praedictas quam etiam<br />
quo ad vestimenta et ornamenta mulierum de quibus in statutis et litteris praedictis<br />
mentio fit, auctoritate apostolica tenore praesentium confirmamus eaque<br />
sub poenis et censuris praedictis ab omnibus et dictis monialibus invio<strong>la</strong>biliter<br />
observari debere decernimus non obstante constitutionibus et ordinationibus ac<br />
quibusvis litteris apostolicis eisdem monialibus quibusvis aliis contra statuta ac<br />
litteras Clementis praedecessoris praedicta etiam per nos quomodolibet hactenus<br />
concessis quibus il<strong>la</strong>rum tenores praesentibus pro expressis habentes <strong>la</strong>tissime<br />
derogamus et derogatum esse volumus caeterisque contrariis quibuscunque. Datum<br />
Romae apud Sanctum Marcum sub annulo piscatoris die XI iunii MDXXXXII<br />
Pontificatus nostri anno octavo.<br />
Franciscus episcopus Spoletanus<br />
19. 1542 settembre 3<br />
Bando<br />
Banno sopra l’osservazione del<strong>la</strong> legge sopra le dote et elemosine,<br />
portamenti de donne et che non si possino mascarare<br />
Al nome de Iddio amen.<br />
Havendo <strong>la</strong> magnifica città di Spoleto, per ordine e decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong><br />
arengha stabilite e reformate alcune leggi da osservarse perpetuamente quale sono<br />
l’infrascritte.
672 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
In prima che nesciono de cittadini di Spoleto di qual si voglia generatione et<br />
conditione mai, per niscion tempo per l’advenire possi, sotto qualsivoglia quesito<br />
colore, dare over promettere per dote, o in nome di dote di qualsivoglia donna<br />
pió de quattrocento fiorini di moneta di Marcha Anchonitana né per harredo de<br />
essa piò de cinquanta fiorini de detta moneta; et se alcuno contra dicto statuto<br />
et ordinatione fraudulentemente, sotto nome di donatione overo di prestito o<br />
sotto qualsivoglia quesito colore o astutia, daesse più o promettesse, quello più<br />
che dato o promisso li fusse sopra ditti quattrocento fiorini per dote, o sopra li<br />
detti cinquanta fiorini per l’harredo constituiti, da quello che li daesse o promettesse<br />
o da essa medesma donna per alcun modo se possano repetere, raddomandare<br />
o recuperare ma se intenda essere et sia proprio del marito et suoi heredi<br />
per ragione di donatione tra li vivi.<br />
Et, per evitare ogni generatione di fraude che sopra di ciò si potesse macchinare,<br />
che tutti altri contratti o instrumenti etiam per via de scrittura privata di<br />
qualsivoglia sorte et per qualsivoglia causa facti et celebrati fra il marito et <strong>la</strong><br />
moglie, excetto di dote et harredo delle sopraditte summe, se intendano et sciano<br />
fraudolentemente facti, se intendano nulli et de nisciona fermeza et efficacia; et<br />
che tutti notarii quali in le preditte cose di altro facessero instrumento, che di<br />
quello che si contiene in lo presente statuto, non solo caschino in l’infrascritte<br />
pene, ma siano private ipso fatto per dece anni del officio del notariato. Et similmente<br />
in <strong>la</strong> medesma pena caschino quilli che trattassiro matrimonii con altri pacti<br />
o conditioni, che con quilli qual si fa mensione in lo presente statuto. Et acciò<br />
ché le dicte fraude piò facilmente si possino trovare, che se debbia dar fede sopra<br />
le ditte cose al de<strong>la</strong>tore o accusatore con uno testimonio digno di fide innanti a<br />
qual si sia iodece ecclesiastico o secu<strong>la</strong>re in <strong>la</strong> città di Spoleto. Et se alcuno fosse<br />
di tanto ardire che le sopradette summe di dote et arredo in qualsivoglia modo<br />
excedesse, o se alcuno notario de esse facesse in strumento o quilli che simili<br />
matrimonii trattassiro, incorrano <strong>la</strong> pena de ducento ducati d’oro al<strong>la</strong> Camera apostolica<br />
per <strong>la</strong> quarta parte d’applicarse et per l’altra quarta parte al accusatore qual<br />
serrà tenoto secreto, per l’altra mità al governatore de detta città che sarrà per li<br />
tempi qual sia tenoto contra tal trasgressori subbito farne executione, volendone<br />
consequire <strong>la</strong> detta pena et parte.<br />
Anchora che nisciona donna del<strong>la</strong> detta città, di qualsivoglia generatione o<br />
conditione, dal dì del banno in poi di questo statuto et ordinatione, possi alcuna<br />
sorte de vestiminti o sbernie usare de broccato o di seta cioè de villuto raso,<br />
damascho, taffettà ma so<strong>la</strong>mente possi portare una veste de ciambellotto et che<br />
per le maneche de dicte veste possi usare ogni generatione di seta excepto broccato<br />
in le quali maneche non vi se possi mettere piò che tre braccia di seta.<br />
Anchora non possino portare cathene d’oro o d’argento di qualsivoglia sorte<br />
né mino adornarle de prete preziose et che non possino portare cinture<br />
d’argento ma so<strong>la</strong>mente una cintura di taffettà. Similmente non possino portare<br />
piò che tre anel<strong>la</strong> d’oro né retecilli o scuffie d’oro, ma so<strong>la</strong>mente di seta; né<br />
mino pianelle de villoto o d’imbroccato né di altra sorte di seta. Et se alcuna<br />
donna contra el presente statuto et ordinatione, alcuna sorte de vestiminti o di
Spoleto<br />
673<br />
altre sopraditte cose vetate usasse, quel che portassiro sopra <strong>la</strong> ditta ordinatione,<br />
debbia perdire et se li levi d’applicarse como di sopra et nientedimino li mariti<br />
d’esse le quale contra il presente statuto facissiro, caschino in <strong>la</strong> pena di cinquanta<br />
ducati per ciascheduno et ciascheduna volta d’applicarse como di sopra.<br />
Anchora, che nisciono cittadino per l’advenire possi per qualsivoglia modo o<br />
via, dare o promettere per dote o elemosina di qualsivoglia monacha in qualsivoglia<br />
monasterio d’essa città da farsi monacha piò di cento fiorini de ditta moneta.<br />
In li quali cento fiorini si contenghino, comprendino et annumerino le vesti<br />
et arredo a ditte monache solito darsi cioè il prezo et estimatione d’esse.<br />
Anchora che nisciona donna de essa città di qualsivoglia generatione et conditione<br />
si sia mai per niscion tempo d’avenire possi mascharassi o transformarsi<br />
in qualsivoglia modo, né de dì né di notte, né in strate, in piaze publice, né<br />
mino per le case di partico<strong>la</strong>r cittadini. Et se alcuna de ditte donne fosse tanto<br />
impudica che contra <strong>la</strong> presente ordinatione et statuto si mascarasse, incora <strong>la</strong><br />
pena di cento ducati d’oro per ciascheduna volta d’applicarse como di sopra et<br />
al<strong>la</strong> ditta pena sia tenoto il marito per <strong>la</strong> moglie et se ’l marito fosse figliol di<br />
famiglia el patre sia tenoto per il figliolo secondo de ditti statuti et decreti piò<br />
<strong>la</strong>rgamente si fa mensione in l’istrumento publico.<br />
Quali ordini et statuti forno per <strong>la</strong> santità di nostro signore felice recordatione<br />
Clemente VII, per breve confermati et approbati, commandando che s’habbino<br />
invio<strong>la</strong>bilmente da osservarsi sotto le ditte pene pecuniarie et chi contra farrà<br />
non solo incorra le ditte pene ma etiam sia excommonicato ipso facto; dal<strong>la</strong><br />
quale excommonicatione da alcuno altro che da Sua Santità o suoi successori<br />
Romani pontifici, excetto non fusse in articolo di morte, non possi essere absoluto.<br />
Et in dicta excommunicatione incorra senza altra dechiaratione et per<br />
excommonicato in <strong>la</strong> chiesa maggiore de essa città se debbia pubblicare, commettendo<br />
l’executione contra li trasgressori et l’osservanza de detti statuti e leggi<br />
al reverendissimo vescovo de Spoleto et reverendi priori del<strong>la</strong> cattedrale et di<br />
San Gregorio d’essa città et ciascheduno d’essi in solido, secundo <strong>la</strong>rgamente si<br />
contiene nel dicto breve existente et registrato in l’archivio et libri de reformanze<br />
del<strong>la</strong> subdetta città, sotto il di X de marzo MDXXX si come le preditte cose<br />
sonno ad ognuno notorie et palese.<br />
Inde considerando, il general consiglio tal legge e statuti per qualche falsa<br />
interpretatione di qualchuno et per extorsione tacendo <strong>la</strong> substantia di esso breve<br />
o per via del summo penetentiero di Sua Santità o per breve di sua beatitudine<br />
essersi in parte muti<strong>la</strong>te et messe in abosione, stimando pocho <strong>la</strong> pena che<br />
vi è, non solo in preiudicio di lor facoltà, ma etiam de l’anima perché tal absolutioni<br />
forsi non sonno del<strong>la</strong> efficacia che doveriano essere. A causa di dicte<br />
leggi per essere necessarie et salutifere al<strong>la</strong> detta città, si è procurato di ottenere<br />
da nostro signore Paulo per divina providentia papa tertio <strong>la</strong> confirmatione di<br />
esse leggi et statuti.<br />
Pertanto a causa <strong>la</strong> detta legge se habbi invio<strong>la</strong>bilmente da osservare il reverendissimo<br />
monsignore messer Fabio Vigile da Spoleto vescovo de detta città<br />
meritissimo, il magnifico signore messer Bernardino Ruffo di essa città luogote-
674 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nente <strong>generale</strong>, et anchora il reverendo vicario di sua reverendissima signoria et<br />
priore del<strong>la</strong> cathedrale et il reverendo priore di San Gregorio commissarii di Sua<br />
Santità deputati in dicto breve per l’osservantia de detta legge, il general consiglio<br />
et magnifici signori priori del popolo de detta città, per il presente intimano<br />
ad ogni et qualuncha cittadino et cittadina et relligiose et relligiosi de ditta città,<br />
qualmente si è obtenuto da suo beatitudine il breve del<strong>la</strong> confirmatione de esse<br />
leggi, del tenore como di sotto si contiene. A tergo alli dilecti figlioli priori et<br />
commonità del<strong>la</strong> città nostra di Spoleto; intus vero <strong>la</strong>ssato il sigillo del piscatore<br />
Paulo papa III. Dilecti figlioli salutem et apostolicam benedictionem. Modernamente<br />
ci havete fatto esponere che alli tempi passati al<strong>la</strong> felice recordatione di<br />
Clemente papa VII nostro praedecessore per parte vostra esposto, che voi per<br />
ben publico certi statuti faceste per li quali fra le altre cose se prohibiva che alle<br />
donne da maritarse non piò de quattrocento et per arredo cinquanta, a quelle<br />
che in qualche monasterio si facissiro monache non piò di cento fiorini di moneta<br />
di quelle parti, computati in essi fiorini cento l’harredo. Per dota o helemosina<br />
promettere o dare possano.<br />
Esso Clemente predecessor nostro dicti statuti con apostolica auctorità confirmò<br />
li trasgressori de essi le pene si contengono in dicti statuti, et inoltra di<br />
excommonicatione <strong>la</strong>tae sententiae dal<strong>la</strong> quale non da altri che dal pontifice Romano<br />
che serrà per li tempi, eccepto in articulo di morte si possino absolvere,<br />
ordinò et dichiarò incorrerse secondo in le sue in forma di breve lettere già<br />
facte piò amp<strong>la</strong>mente se contiene. Anchora secondo in <strong>la</strong> medesima expositione<br />
subgiongeva molte monache di testa città piò avide che quel che si convenghi<br />
al<strong>la</strong> lor professione, certe lettere dal<strong>la</strong> sede apostolica habbino impetrate, ma<br />
quelle impetrate piò presto per via de extorsione, per le quale a loro, che statuti<br />
et lettere di Clemente predecessor nostro non obsanti, <strong>la</strong> dote o helimosina per<br />
le mammole che in li lor monasterii recevessiro quel<strong>la</strong> summa che volessiro domandare<br />
o pigliare esserli stato concesso. Et forsi alcuni altri dicti statuti transgredino,<br />
a noi umilmente havere fatto supplicare, che per ben publico di testa<br />
città, li statuti et lettere di Clemente predecessore predicti, noi anchora confirmare<br />
etiam che oportunamente provedere de benignità apostolica ce dignamo.<br />
Noi addunche inclinati alle vostre simili domande et preci, statuti et legge di<br />
Clemente predecessore preditti, il tenore tutti de essi in le presenti pienamente<br />
et sufficientemente per espresse et inserli havendo, tanto quanto alle dote di<br />
secu<strong>la</strong>ri et helemosine over dote predicte de monasterii, quanto anchora circa li<br />
vestimenti et ornaminti delle donne, de quali in li statuti et lettere praedicti si fa<br />
mentione, per auctorità apostolica per tenor delle presenti confirmamo et essi<br />
statuti, sotto pene et censure predicte da tutti et dicte monache invio<strong>la</strong>bilmente<br />
doverse observare decernemo et ordinamo non obstanti constitutioni et ordinationi<br />
o qualsivoglia lettera apostolica a ditte monache et a qualuncha altra persona,<br />
contra statuti et lettere di Clemente praedecessor nostro preditte etiam che<br />
per noi in qualsivoglia modo concesse per il passato. Il tenore delle quale volemo<br />
aversi per expresse in queste, <strong>la</strong>rgamente derogamo et volemo sia derogato<br />
et altre cose che in contrario facessero in qualsivoglia modo.
Spoleto<br />
675<br />
Dato a Roma appresso San Marco sotto lo anello del piscatore adì XI de<br />
giogno MDXXXXII, del pontificato nostro l’anno octavo.<br />
Fabius episcopus Spoletanus.<br />
Quali statuti et leggi per l’auctorità a lor signorie concessa, commandano ad<br />
ogni cittadino et cittadina et religiose et monache sotto qualsivoglia conditione<br />
et dignità, li debbiano in tutto et per tutto per l’advenire observare et contra<br />
essi non venire in qualsivoglia modo, sotto le pene che in essi si fa mentione,<br />
alle quale si procederà senza alcuno respetto; exortando et pregando ciascheduno<br />
si per beneficio universale, si anche per salute del anime loro vogliano observarle<br />
et mantenerle per esser tale ordine di Sua Santità et del<strong>la</strong> detta magnifica<br />
città.<br />
In quorum fidem et cetera. Datum Spoleti die III septembris MDXLII.<br />
Bernardinus Ruffus locumtenens.<br />
Aurelius cancel<strong>la</strong>rius.<br />
20. 1550 ottobre 12 e 28<br />
Riformanze<br />
Capitoli e ordini sul<strong>la</strong> tassa delle doti<br />
In Dei nomine amen. Infrascripta sunt quaedam capitu<strong>la</strong> et ordinamenta<br />
edita, facta et ordinata ex decreto et deliberatione generalis arenghe et magnifici<br />
consilii magnificae civitatis Spoleti super dotium exuberantia, luxu muliebrum<br />
vestimentorum moderando et helemosinarum monialium limitatione,<br />
sub anno domini nostri Iesu Cristi ab eiusdem salutifera nativitate milleximo<br />
quingenteximo quinquaginta, indictione [...], tempore pontificatus santissimi in<br />
Cristo patris et domini nostri domini Iulii divina providentia pape tertii, diebus<br />
vero XII et XXVIII mensis octobris dicti anni; tenoris et continentiae videlicet.<br />
In primis ne quis civium Spoletinorum et civitatem habitantium cuiusvis generis<br />
et conditionis sit, nullo umquam in tempore futuro, pecuniam doti[s] pro<br />
quavis muliere dicere possit ad summam quingentos florenos Marchiae et heredium<br />
19 non pluris quinquaginta florenis extimetur. Et maritus, seu alius nomine<br />
mariti, plus quingentis florenis pro dotis sponsione et pro heredio plus florenis<br />
quinquaginta, nec debeat nec possit accipere nec dono vel mutuo, seu sub quovis<br />
alio nomine a patre, matre, fratribus, sororibus, avo, avia, affine consanguineo<br />
seu quovis alio gradu congiuntis seu etiam amicis, plus dictis quingentis<br />
florenis pro dote et quinquaginta florenis pro heredio, ut superius dictum accipere<br />
possit.<br />
19 Per haredium o più frequentemente aredium, così come di seguito.
676 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Et si quis contra statutum et ordinationem huiusmodi plus daret seu quomodolibet<br />
promicteret, illud plus quod datum vel promissum foret supra dictos<br />
quingentos florenos pro dote et supradictos quinquaginta florenos pro heredio<br />
constitutos, applicetur ipso facto, pro medietate Camerae apostolicae et pro duabus<br />
partibus alterius medietatis domino gubernatori seu eius locumtenenti pro<br />
tempore in gubernio et arce Spoleti existenti et effectualem executionem fieri<br />
facenti et pro alia tertia parte baroncello seu officiali in praemissis integram de<br />
tota summa executionem facienti.<br />
Et maritus seu quisvis alius qui praedicto statuto et ordinationi ut praemictitur<br />
contravenerit, incidat illico in poenam ducentorum scutorum auri in auro a<br />
quolibet contraveniente statim auferendorum et ut supra applicandorum. Et insuper<br />
praeter superiorem amissionem, praefati contravenientes et statuta praemissa<br />
observare negligentes, incidant sine aliqua dec<strong>la</strong>ratione in poenam excommunicationis<br />
et ab Ecclesia sint penitus exclusi et a nullo cardinale legato nec<br />
ab aliquo alio quacumque auctoritate et dignitate prefulgente preterquam a summo<br />
pontifice ore proprio absolvi possint. Et similiter tam qui darent seu promicterent<br />
quam qui reciperent aliquid supra dotem et heredium ut supra constitutum<br />
et ordinatum ab ipsa civitate et civium Spoletinorum numero sint poenitus<br />
segregati et privati et nunquam civitati ascribantur nisi ex decem generalibus<br />
concionibus nuncupatis arenghis nulloque civitatis officio et magistratu fungi<br />
possint, quinimmo ipsorum bona in villicorum catastis describantur et pro<br />
villicis habeantur.<br />
Item si quis ausu temerario supradictas et dotis et heredii summas quoquomodo<br />
excederet aut si quis notarius contra ordinem constitutum de eis instrumentum<br />
aut aliquis alias scripturas facerent et testes qui in huiusmodi instrumentis<br />
et scripturis denominati reperirentur seu alias illis interessent, quolibet civitatis<br />
munere honore, officio et magistratu illico privati sint et a numero civium semoti<br />
et in ducentorum scutorum auri applicandorum ut supra, poenam incidant. Et<br />
easdem supradictas poenas omnes contrahant qui auctores essent, et quovis modo<br />
intercederent, et matrimonia tractarent cum aliis pactis et conditionibus quam ut<br />
superius praemissum est. Et hiisdem poenis statim puniantur qui diplomata, licteras<br />
in forma brevis, privilegia seu quecumque alia quomodolibet constitutum ordinem<br />
derogantia impetrarent, il<strong>la</strong> tamen nihil proficiant impetrantibus immo huiusmodi<br />
homines ut praemictitur puniantur et nemini sit parcendum.<br />
Et domini priores et cives de numero ad praemissa electi, qui erunt pro<br />
tempore, sub pena centum scutorum a quolibet, statim auferendorum et ut superius<br />
applicandorum, oratorem mictere debeant, nomine communitatis ad summum<br />
pontificem ad huiusmodi privilegia, brevia, diplomata et quecumque alia<br />
revocanda et pecunias undecumque ad hoc negotium perficiendum accipere valeant<br />
et modo bullecta pro pecuniis habendis decreta intelligantur et sit.<br />
Et eisdem poenis omnibus praenarratis multentur qui mulieres in uxores tradiderint<br />
et qui il<strong>la</strong>s acceperint nisi coram magnifico tunc Spoleti praetore seu<br />
vicepraetore et matrimonii et dotis ac heredii, rogato notario, et adhibitis testibus<br />
instrumentum celebrari fecerint.
Spoleto<br />
677<br />
Et si sacerdos aliquis matrimonia tractaret et superiorem quantitatem heredii<br />
et dotis excederet non tantum suprascriptas poenas omnes incurrat, verum etiam<br />
ex nunc per decennium missam celebrare non possit et per supradictum tempus<br />
quotidianas distributiones habere nequeat et beneficiorum suorum introitibus privetur<br />
et huiusmodi fructus et proventus applicentur et applicati intelligantur et<br />
sint ut superius de aliis poenis dictum est.<br />
Et insuper nullus maritus seu quevis alia persona de domo mariti cuiusvis<br />
generis, gradus et conditionis possit nec debeat sub quocumque quesito colore,<br />
mulieres ornare nisi unica tantum veste et unica ibernia de velluto seu seta dummodo<br />
non sit de velluto et raso chermusino quae decorari non possint te<strong>la</strong> aurea<br />
aut brocchato seu argenteo nec aliquo rachami genere sed ad dictam vestem et<br />
iberniam faciendam mulierum parentes seu alii ipsarum attinentes nul<strong>la</strong>tenus cogi<br />
possint sed aliis vestibus et iberniis de panno et sagia mulieres ad maritorum<br />
libitum uti non prohibetur pro quarum ornamento et pro manicis bracchia quinque<br />
setae, damaschi, rasi, hermosini, velluti seu cuiusvis alterius serici excepto broccato<br />
et te<strong>la</strong> aureis et argenteis conceduntur sed vestes et hibernias de brocchato et<br />
te<strong>la</strong> aurea et argentea deferre expresse prohibentur. Et praemissa non observantes<br />
in easdem suprascriptas poenas omnes et ut supra applicatas illico incidant et, sine<br />
aliqua dec<strong>la</strong>ratione, ad executiones omni meliori modo deveniatur.<br />
Insuper liceat cuilibet mulieri uno reticulo aureo ut magis niteant sine gemmis<br />
valoris trium scutorum auri uti et tribus tantum annulis queant digitos ornare.<br />
Et zonas seu cingulos de auro aut argento et quas vocant rizo<strong>la</strong>s deferre non<br />
possint et soleis sive p<strong>la</strong>nellis de velluto sive auro et argento calceari.<br />
Et si quae mulieres contra statuta et ordinationes huiusmodi aliquo vestimentorum<br />
vel aliarum rerum vetitarum genere uti auderent, excommunicationis et<br />
ducentorum scutorum auri pro qualibet applicandorum ut supra sine alia dec<strong>la</strong>ratione<br />
poenam incidant. Et contra maritos et ipsorum bona et mulierum dotes<br />
fiat illico executio et sub hiisdem poenis mulieres ipse perlis et cathenis auris uti<br />
nequeant.<br />
Praeterea, sub iam dictis poenis de dotibus mulierum, nullus civium Spoletinorum<br />
possit sub quovis quaesito colore, causa vel ingenio dare aut promictere<br />
pro helemosina cuiusvis monialis in quocumque intus et extra civitatem Spoleti<br />
monasterio sacrandae, dare plus centum viginti florenis de Marchia et pro vestibus,<br />
linteolis, tobalis et aliis rebus omnibus dari solet plus sexaginta florenis<br />
similibus.<br />
Et abbatissae et moniales praedictorum monasteriorum ea facere et recipere<br />
denegantes et contradicentes et acceptare recusantes in excommunicationis <strong>la</strong>te<br />
sententiae poenas illico, sine alia dec<strong>la</strong>ratione incurrant et quam primum contra<br />
monasteriorum bona fiat omni meliori modo executio pro quinquaginta scutis<br />
auris et ut superius applicandis et dominus gubernator Spoleti seu eius locumtenens<br />
possit tamquam in predictis iudex competens ad praedicta procedere et<br />
procedi mandare.<br />
Et praemissa statuta et ordinationes huiusmodi ad summum pontificem per<br />
aliquem civem a magnificis dominis prioribus et Numero iam ad praeditta electo
678 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
deputandum mictantur approbande et possint domini priores et cives de Numero<br />
praedicto ex omni loco pecunias in praemissorum omnium executione exponendas<br />
accipere. Et ex nunc pro toto negotio complendo et ad finem perducendo,<br />
de omnibus pecunis expendendis decreta sit bullecta.<br />
Et habita confirmatione, magnifici domini priores teneantur statim congregare<br />
cives de dicto Numero et coram eis legantur omnia et, successive die sequenti,<br />
congregabunt consilium et in eo legantur et eodem vel sequenti die sonisque<br />
tubarum et tubicinum praemissis in signum letitiae pro publica utilitate, per civitatis<br />
loca solita ad Dei et gloriose Virginis et beati Pontiani <strong>la</strong>udem pubblicentur.<br />
Et insuper magnifici domini priores pro tempore in quolibet magistratu existentes,<br />
sub poenis amissionis bullectae ipsorum, teneantur et debeant, primo die<br />
quo ad mignificum dominum gubernatorem seu eius locumtenentem in arcem<br />
Spoleti se conferant supradictaque statuta et ordinamenta pro illis observandis ad<br />
ipsorum notitiam deducere et dominis prioribus subcessoribus de eis chyrografum<br />
dimittere.<br />
Item sub eadem poena magnifici domini priores et cives de Numero pro<br />
tempore existentes quam primum ad ipsorum et cuiusque ipsorum notitiam aliquem<br />
statuta et ordinamenta praedicta non observasse et illis contravenisse devenerit,<br />
debeant statim apud superiores tam in civitate Spoleti quam in Urbe, maxima<br />
cum instantia quottidie, sollicitare et procurare quod contra tales digressores<br />
procedatur ad exactionem omnium suprascriptarum poenarum. Et etiam a<br />
quolibet summo pontifice pro futuris temporibus sub eadem poena confirmationem<br />
obtinere omni meliori modo.<br />
Et ego Aurelius Rodulphus de Spoleto, pubblicus apostolica et imperiali<br />
auctoritatibus [notarius] et iudex ordinarius et ad presens cancel<strong>la</strong>rius, scriba et<br />
notarius reformationum magnifici comunis Spoleti, praedictis statutis, capitulis,<br />
ordinibus et reformationibus in generali arengha et consilio factis et approbatis<br />
ut praemissum est, interfui et presens fui; eaque rogatus scribere scripsi et in<br />
hanc pubblicam notam redegi et in fidem ac testimonium omnium et singulorum<br />
praemissorum et pro veritate, signum cum nomine meis apposui consuetum.<br />
(St) Signum mei Aurelii notari et cancel<strong>la</strong>ri antedicti.<br />
Die III decembris 1550.<br />
21. Metà Sec. XVI<br />
Minuta<br />
Minuta di capitoli re<strong>la</strong>tiva alle disposizioni sulle doti e sugli arredi<br />
Iulius papa tertius<br />
Dilectis filiis prioribus et comunitati civitatis nostrae Spoleti.<br />
Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Vestrae devotionis integritas<br />
et inconcussa fidelitas promeretur ut petitionibus vestris quantum honeste<br />
possumus favorabiliter annuamus. Cum itaque sicut per dilectum filium [...]
Spoleto<br />
679<br />
oratorem pro parte vestra ad nos destinatum, nobis nuper exponi fecistis, his<br />
diebus proxime e<strong>la</strong>psis, vos filii priores et caeteri cives, considerantes abusum<br />
gravissimum et excessum in civitate nostra Spoletana plurimarum rerum maxime<br />
pernitiosarum videlicet effrenati mulierum luxus vestimentorum qui reginis<br />
prope modum imputaretur nec non inordinatae dotium quantitatis quae magnatibus<br />
potius congruebant quam privatis rerumque aliarum quibus nisi opportune<br />
providebatur maximum reipublicae exscidium ex hiis imminebat nec<br />
minor iactura et noxia privatorum rebus. Ac volentes hiis obviam ire publicam<br />
et <strong>generale</strong>m concionem eiusdem civitatis isthic, arengham nuncupatam, ad desuper<br />
oportune providendum, statuendum et ordinandum in loco solito congregari<br />
curaveritis. Cumque inter alia in dicta concione seu arengha statutum et<br />
ordinatum fuerit.<br />
In primis ne quis civium Spoletinorum et civitatem habitantium cuiusvis<br />
generis et conditionis sit, ullo unquam in tempore futuro pecuniam doti[s] pro<br />
quavis muliere dicere possit ad sumum quingentos florenos Marchiae et heredium<br />
non plus quinquaginta florenis extimetur. Et maritus seu alius nomine<br />
mariti plus quingentis florenis pro dotis sponxione et pro heredio plus florenis<br />
quinquaginta nec debeat nec possit accipere nec dono vel mutuo seu sub quovis<br />
alio nomine, a patre, matre, fratribus, sororibus, avo, avia, affine, consanguineo<br />
seu quovis alio grado coniunctis seu etiam amicis plus dictis quingentis<br />
florenis pro dote et quinquaginta florenis pro heredio ut superius dictum accipere<br />
possit.<br />
Et si quis contra statutum et ordinationem huiusmodi plus daret seu quomodollibet<br />
promitteret, illud plus quod datum vel promissum foret supradictos quingentos<br />
florenos pro dote et supradictos quinquaginta florenos pro heredio constitutos,<br />
applicetur, ipso facto, pro medietate Camerae apostolicae et pro duabus<br />
partibus alterius medietatis domino gubernatori seu eius locumtenenti pro tempore<br />
in gubernio et arce Spoleti existenti et effectualem exequutionem fieri facenti<br />
et pro alia tertia parte baroncello seu officiali in praemissis integram de<br />
tota summa exequutionem facenti.<br />
Et maritus seu quisvis alius qui predicto statuto et ordinationem ut praemittitur<br />
contravenerit, incidat illico in penam ducentorum scutorum auri in auro a<br />
quollibet contravveniente statim auferendorum et, ut supra, applicandorum. Et<br />
insuper praeter superiorem amissionem prefati contravenientes et statuta praemissa<br />
observare negligentes incidant, sine aliqua dec<strong>la</strong>ratione, in penam excomunicationis<br />
et ab Ecclesia sint penitus exclusi et a nullo cardinale legato nec ab aliquo<br />
alio quaquumque auctoritate et dignitate prefulgente praeterquam a summo pontifice<br />
ore proprio absolvi possint. Et similiter tam qui darent seu promitterent<br />
quam qui reciperent aliquid supra dotem et heredium ut supra constitutum et<br />
ordinatum ab ipsa civitate et civium Spoletinorum numero sint penitus segregati<br />
et privati et nunquam civitati ascribantur nisi a decem generalibus concionibus<br />
nuncupatis arenghis ad pristinum statum restituerentur nulloque civitatis officio<br />
et magistratu fungi possint quinimmo ipsorum bona in villicorum catastis describantur<br />
et pro villicis habeantur.
680 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item si quis ausu temerario supradictas et dotis et heredii summas quoquomodo<br />
excederet aut si quis notarius contra ordinem constitutum de eis instrumentum<br />
aut aliquis alius scripturas facerent et testes qui in huiusmodi instrumentis<br />
et scripturis denominati reperirentur seu alias illis interessent quollibet<br />
civitatis munere honore officio et magistratu illico privati sint et a numero civium<br />
semoti et in ducentorum scutorum auri applicandorum ut supra penam<br />
incidant. Et easdem supradictas penas omnes incurrant qui auctores essent et<br />
quovis modo intercederent et matrimonia tractarent cum aliis pactis et conditionibus<br />
quam ut superius permissum est. Et iisdem penis statim puniantur qui<br />
diplomata, litteras in forma brevis, privilegia seu quaecumnque alia quomodollibet<br />
constitutum ordinem derogantia impetrarent il<strong>la</strong> tamen nihil proficiant impetrantibus<br />
immo huiusmodi homines ut praemittitur puniantur et nemini sit parcendum.<br />
Et domini priores et cives de Numero ad premissa electi qui erunt pro<br />
tempore, sub pena centum scutorum a quollibet, statim auferendorum et ut<br />
superius applicandorum, oratorem mittere debeant nomine comunitatis ad summum<br />
pontificem quecumque privilegia, brevia, diplomata et quaecumque alia<br />
forsan per cives et alios impetrata contra predicta capitu<strong>la</strong> revocanda et pecunias<br />
undequumque ad hoc negotium perficiendum accipere valeant et modo<br />
bullecta pro pecuniis habendis decreta intelligatur et sit. Et eisdem penis omnibus<br />
praenarratis mulctentur qui mulieres in uxores tradiderint et qui il<strong>la</strong>s<br />
acceperint nisi coram magnifico tunc Spoleti pretore seu vicepretore et matrimonii<br />
et dotis ac heredii, rogato notario et adhibitis testibus instrumentum<br />
celebrari fecerint.<br />
Et si sacerdos aliquis matrimonia trattaret et superiorem quantitatem heredii<br />
et dotis excederet non tantum suprascriptas penas omnes incurrat verum etiam<br />
ex nunc per decennium missam celebrare non possit et per supradictum tempus<br />
quotidianas distributiones habere nequeat et beneficiorum suorum introytibus<br />
privetur et huiusmodi fructus et proventus applicentur et applicati intelligantur<br />
et sint ut superius de aliis penis dictum est.<br />
Et insuper nullus maritus seu quaevis alia persona de domo mariti cuiusvis<br />
generis, gradus et conditionis possit nec debeat sub quocumque quaesito colore<br />
mulieres ornare nisi unica tantum veste et unica hibernia de velluto seu seta<br />
dummodo non sint de velluto et raso chermusino quae decorari non possint<br />
te<strong>la</strong> aurea aut brocchato seu argento nec aliquo rachami genere sed ad dictam<br />
vestem et hibernia mulierum parentes seu alii ipsarum attinentes nul<strong>la</strong>tenus<br />
cogi possint sed aliis vestibus et hibernia de panno et sagia mulieres ad maritorum<br />
libitum uti non prohibentur pro quarum ornamento et pro manicis bracchia<br />
quinque setae damaschi, rasi, hermosini, velluti seu cuiusvis alterius serici<br />
escepto broccato et te<strong>la</strong> aureis et argenteis conceduntur sed vestes et hibernias<br />
de broccato et te<strong>la</strong> aurea et argentea deferre expresse prohibentur et praemissa<br />
non observantes in easdem suprascriptas penas omnes et ut supra applicatas<br />
illico incidant et sine alia dec<strong>la</strong>ratione ad exequutiones omni meliori modo<br />
deveniantur.
Spoleto<br />
681<br />
Insuper liceat cuillibet mulieri uno reticulo aureo ut magis niteant sine gemmis<br />
valoris trium scutorum auri uti et tribus tantum annulis queant digitos ornare<br />
et zonas seu cingulos de auro aut argento et quas vocant rizo<strong>la</strong>s deferre non<br />
possint et soleis sive p<strong>la</strong>nellis de velluto sine auro et argento calceari.<br />
Et si quae mulieres contra statuta et ordinationes huiusmodi aliquo vestimentorum<br />
vel aliarum rerum vetitarum genere uti auderent, ducentorum scutorum<br />
auri et aliis penis per sanctissimum dominum nostrum statuendis pro quallibet<br />
applicandorum supra sine alia dec<strong>la</strong>ratione penam incidant et contra maritos et<br />
ipsorum bona et mulierum dotes fiat illico executio et supra eisdem penis mulieres<br />
ipsae perlis et cathenis aureis nequeant sub iam dictis penis de dotibus mulierum<br />
et ulterius quod supplicetur sanctissimo domino nostro ut pro bono et quiete<br />
civium statuere ac determinare dignetur quod nullus civium Spoletinorum possit<br />
sub quovis quesito colore, causa vel ingenio, dare aut promittere, pro helemosina<br />
cuiusvis monialis in quoqumque intus et extra civitatem Spoleti monasterio<br />
sacranda, dare plus centum viginti florenis de Marchia et pro vestibus, linteolis,<br />
tobaliis et aliis rebus omnibus dari solitis, plus septuaginta 20 florenis similibus.<br />
Et abbatissae et moniales predictorum monasteriorum ea facere et recipere<br />
denegantes et contradicentes et acceptare recusantes in excommunicationis <strong>la</strong>tae<br />
sententiae, penas illico sine alia dec<strong>la</strong>ratione incurrant et quam primum contra<br />
monasteriorum bona fiat omni meliori modo exequutio pro quinquaginta scutis<br />
aureis ut superius applicandis et dominus gubernator Spoleti seu eius locumtenens<br />
possit tamquam in predictis iudex competens ad predicta procedere et procedi<br />
mandare.<br />
Et praemissa statuta et ordinationes huiusmodi, ad summum pontificem per<br />
aliquem civem unum vel plures magnificis dominis prioribus et Numero iam ad<br />
praedicta electo deputari deputandum mittantur, approbanda et possint domini<br />
priores et cives de Numero praedicto ex omni loco pecunias in praemissorum<br />
ommium exequutione exponendas accipere et ex nunc pro toto negotio complendo<br />
et ad finem perducendo de omnibus pecuniis expendendis decreta sit<br />
bullecta.<br />
Et habita confirmatione magnifici domini priores teneantur statim congregare<br />
cives de dicto Numero et coram eis legantur omnia et, successive die sequenti,<br />
congregabunt consilium in eo etiam legantur et, eodem vel sequenti die, sonis<br />
tubarum et tibicinum (sic) praemissis, in signum <strong>la</strong>etitiae pro publica utilitate per<br />
civitatis loca solita ad Dei et gloriosae Virginis et beati Pontiani ac sanctissimi<br />
domini nostri <strong>la</strong>udem publicentur.<br />
Et insuper magnifici domini priores pro tempore in quollibet magistrato existentes,<br />
sub penis amissionis bullecte ipsorum, teneantur et debeant primo die<br />
quo, ad magificum dominum gubernatorem seu eius locumtenetem in arcem Spoleti<br />
seconferant supradictaque statuta et ordinamenta pro illis observandis ad<br />
20 Corretto su saxaginta depennato.
682 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ipsorum notitiam deducere et prioribus successoribus de eis chyrografum dimittere.<br />
Item sub eadem pena magnifici domini priores et cives de Numero pro tempore<br />
existentes quam primum, ad ipsorum et cuiusque ipsorum notitiam aliquem<br />
statuta et ordinamenta praedicta non observasse et illis contravvenisse devenerit<br />
debeant statim apud superiores tam in civitate Spoleti quam in Urbe maxima<br />
cum instantia quottidie sollicitare et procurare quod contra tales digressores procedatur<br />
ad exactionem omnium suprascriptarum penarum et etiam a quollibet<br />
summo pontifice pro futuris temporibus sub eadem pena confirmationem obtinere<br />
omni meliori modo.<br />
22. 1552, maggio 15<br />
Breve<br />
Breve di conferma delle disposizioni sulle doti et arredi<br />
Dilectis filiis prioribus et communitati civitatis nostre Spoletane.<br />
Iulius papa III<br />
Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Cum sicut per dilectos<br />
filios Eusebium Maurum et Bernardum Parentium concives et oratores vestros<br />
ad nos specialiter destinatos nobis exponi fecistis alia vestra nonnul<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong><br />
super constituendis dotibus mulieribus istius civitatis que pro tempore nuptui<br />
tradentur et pro danda elemosina monasteriis pro qualibet moniali illud ingrediente<br />
et aliis rebus illi assignandis edita et bonum publicum ac commune ipsius<br />
civitatis civium et inco<strong>la</strong>rum commodum concernentia, per dilectum filium nobilem<br />
virum Balduvinum de Monte gubernatorem vestrum, nostrum secundum carnem<br />
fratrem germanum, revideri ac approbari ac eius manus subscriptione roborari<br />
obtinueritis, nobis humiliter supplicari fecistis ut eisdem capitulis, quorum<br />
tenor sequitur et est talis videlicet:<br />
In primis quod nullus civis aut habitator civitatis Spoleti possit aut debeat,<br />
perpetuis futuris temporibus, pro quavis muliere dotem aliquam que summam<br />
quingentorum florenorum et aredium quod extimationem et valorem quinquaginta<br />
aliorum florenorum excedat costituere et maritus seu alius cuius nomine vel<br />
etiam ipsa mulier non possit neque debeat plusquam prenarratas summas, pro<br />
dote et arredio, dono, mutuo aut sub quocumque alio colore recipere.<br />
Item quod pro arredio cunae possit dari summa seu valor viginti florenorum<br />
et non ultra et si quis contra statutum et ordinationem huiusmodi plus daret seu<br />
quomodolibet promicteret, illud plus quod datum vel promissum fuerit supra<br />
dictas summas quingentorum florenorum pro dote et quinquaginta florenorum<br />
pro arredio constitutorum applicetur, ipso facto, pro meditate Camere apostolice<br />
et pro alia medietate domino gubernatori seu eius locumtenenti in arce Spoleti<br />
pro tempore esistenti et effectualem executionem fieri facienti ac baroncello seu
Spoleto<br />
683<br />
executoris in premissis integram penam de tota summa executionem facient; et<br />
maritus seu quivis alius qui, premissis statutis et ordinationibus contravenerit,<br />
illico incidat in penam ducentorum scutorum auri in auro a quolibet contrafaciente<br />
statim auferendorum e ut supra applicandorum.<br />
Item si sacerdos aliquis matrimonia tractaret non possit nec debeat ullo modo,<br />
maiorem quantitatem dotis et arredii pro quibus intervenerit promictere, nec il<strong>la</strong>m<br />
excedi facere; et similiter tam qui darent et promicterent quam qui reciperent<br />
aliquid supra dotem et arredium ut supra constituta et ordinatum, ab ipsa civitate<br />
et civium Spoletinorum numero sint penitus segregati et privati et numquam civitati<br />
ascribantur nisi ex decem generalibus concionibus, nuncupatis arenghis, aliter<br />
fuerit decretum nulloque civitatis officio et magistratu fungi possint quin immo<br />
ipsorum bona in villicorum catastis describantur et pro villicis habeantur.<br />
Item si quis ausu temerario supradictas dotis et arredii summas quomodolibet<br />
excederet aut si quis notarius contra ordinem constitutum de his instrumentum<br />
aut aliquas alias scripturas faceret et testes qui in huiusmodi scripturis et<br />
instrumentis denominati reperirentur seu alias illis interessent quolibet civitatis<br />
munere, onore, officio et magistratu, illico privati sint et a numero civium semoti<br />
et in pena ducentorum scutorum auri ut supra applicandorum incidant et easdemet<br />
penas omnes incurrant qui auctores essent et quovis modo intercederent et<br />
matrimonia tractarent cum aliis pactis et capitulis seu conditionibus quam ut<br />
superius premissum est; et domini priores vel cives de Numero ad premissa<br />
electi pro tempore, sub pena centum scutorum auri statim a quolibet auferendorum<br />
et ut supra applicandorum, mictere oratorem debeant ad Urbem, nomine<br />
comunitatis, ad summum pontificem ad revocandum quecunque privilegia quomodolibet<br />
in contrarium impetrata aut impetranda pecuniasque undecunque ad<br />
oc negocium perficendum accipere valeant ac ex nunc pro ut ex tunc bullecta<br />
pro pecuniis habendis decreta intelligatur et sit.<br />
Et insuper quod proximiores et attinentes mulieris seu alii etiam extranei<br />
pro ipsa muliere intervenientes non possint neque valeant dare aut promictere<br />
pro muliere plusquam unicam vestem et unicam hiberniam de velluto seu serico<br />
dummodo non sint de velluto aut raso chermisinis et huiusmodi vestis et hibernia<br />
ornari non possint te<strong>la</strong> aurea, broccato seu argento nec aliquo racami genere<br />
; possint tamen aut et valeant attinentes mulieris vel etiam extranei ut prefertur<br />
dare et promittere viro vel etiam alteri eius nomine intervenienti vel ipsi<br />
mulieri duas alias vestes de panno dummodo non sint de rosato aut paonatio et<br />
pro dictarum vestium ornamentis non possint imponi plusquam quinque brachia<br />
serici aut velluti cuiuscumque coloris et qualitatis sub prenarratis penis ut supra<br />
incurrendis et applicandis.<br />
Item quod ipsa mulier non possit seu valeat uti aliis vestibus quam prenarratis,<br />
ex parte tamen ipsius mulieris datis, possit tamen et valeat uti vestibus tam<br />
sericis quam de velluto nec non de panno paonatio vel etiam rosato aliisque<br />
coloribus dummodo non sint de raso aut velluto chermisino si ei per ipsius<br />
virum fierent aut darentur. Insuper liceat cuiuslibet mulieri uti uno reticulo aureo,<br />
sine tamen gemmis, valoris trium scutorum et non ultra et tribus tantum
684 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
annulis digitos ornare possint. Zonas vero ac cingulos de aureo et argento et<br />
quas vocant rizo<strong>la</strong>s deferre et soleis seu p<strong>la</strong>nellis de velluto vel aureo aut argento<br />
contestis calceari non possint; si que autem mulieres contra statuta et ordinationes<br />
huiusmodi aliquo vestimentorum vel aliarum rerum ut supra vetitarum gerere<br />
uti auderent in penam ducentorum scutorum auri pro qualibet ut supra applicandam<br />
statim incidant.<br />
Item quod nullus civium Spoletinorum aut habitator dicte civitatis audeat sub<br />
quovis quesito colore dare aut promittere pro elimosina cuiusvis monialis in quocumque<br />
monasterio tam intus quam extra civitatem Spoleti, in territorio tamen<br />
Spoletano existenti dare plus centum viginti florenos de Marchia et pro vestibus,<br />
linteolis et aliis rebus dari solitis plus sexaginta florenis similibus seu valorem dictorum<br />
sexaginta florenorum sub premissis penis ut premittitur applicandis. Et insuper<br />
domini priores civitatis predicte pro tempore existentes sub pena amissionis<br />
eorum bullecte teneantur, primo die quo ad magnificum dominum locumtenentem<br />
seu dominum gubernatorem in arce Spoleti se conferent supradicta statuta et ordinationes<br />
pro illorum observatione ad ipsorum notitiam deducere et dominis prioribus<br />
successoribus, chirographum de proemissis dimittere.<br />
Item sub eadem pena domini priores et cives de Numero pro tempore existentes<br />
quam primum, ad ipsorum et cuiuslibet ipsorum notitiam devenerit aliquem<br />
statuta et ordinationes huiusmodi contravenisse, statim debeant apud superiores<br />
tam in civitate Spoleti quam in Urbe commorantes maxima cum instantia<br />
quottidie sollicitare et procurare contra huiusmodi transgressores procedi ad exactionem<br />
omnium penarum supradictarum. Baldovinus de Monte pro illorum substantia<br />
firmiori robur apostolice confirmationis adiicere aliasque vobis in premissis<br />
oportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur qui ea<br />
que ad omnium Christi fidelium et presertim subditorum nostrorum utilitatem<br />
tendunt libenter apostolico munimine roboramus huiusmodi supplicatione inclinati,<br />
omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> superius expressa, auctoritate apostolica, tenore<br />
presentium confirmamus et approbamus illisque perpetue firmitatis robur adiicimus<br />
et a quocumque quovis quesito colore vel pretextu infringi non posse neque<br />
debere decernimus; mandantes quibuscunque personis quas il<strong>la</strong> quomodolibet<br />
concernunt, in virtute sancte obedientie et sub penis in eis expressis nec non<br />
excommunicationis <strong>la</strong>te sententie pena, a qua per alium quam per nos vel successorem<br />
nostrum preterquam in mortis articulo absolvi non possint ut capitu<strong>la</strong><br />
huiusmodi firmiter et invio<strong>la</strong>biliter observent et ab aliis quantum in ipsis fuerit<br />
cum effectu observari faciant non obstantibus constitutionibus et ordinationibus<br />
apostolicis ac eiusdem civitatis etiam iuramento confirmatione apostolica vel quavis<br />
firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus contrariis quibuscumque.<br />
Aut si aliquibus communiter vel divisim ab apostolica sit sede indultum quod<br />
interdici suspendi vel excommunicari non possint per litteras apostolicas, non<br />
facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi<br />
mentionem. Datum Rome apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die XV<br />
maii MDLII, pontificatus nostri anno tertio.<br />
Romolus Amaseus subscriptor segretarie apostolice.
Spoleto<br />
23. 1553, aprile 8<br />
Bando<br />
Chiarimenti sull’osservanza dei nuovi capitoli sulle doti e sul vestire<br />
685<br />
In nome di Dio amen.<br />
Volendo il magnifico signor messer Triultio Gualtieri d’Orvieto dell’una e<br />
l’altra legge dottore di questa magnifica città suo contado e distretto meritissimo<br />
luogotenente <strong>generale</strong> e li magnifici signori priori del popolo d’essa città levar<br />
via tutte difficultà e dubi potessero nascere sopra <strong>la</strong> legge e capitoli novamente<br />
ottenuti dell’osservanza delle doti, vestire et ornamenti delle donne, hauta prima<br />
matura deliberatione e conseglio da molti periti per decreto anchora del general<br />
conseglio per tenor del presente publico banno si reducono a memoria d’ogni<br />
persona.<br />
In prima che nessuno cittadino o habitante del<strong>la</strong> città de Spoleti possi o<br />
debbia, per li tempi da venire, constituire per qual si voglia donna in dote più<br />
de fiorini cinquecento et per l’arredo più de cinquanta fiorini, e il marito, overo<br />
altri in suo nome, et anchora essa donna non possa né debba recevere per dote<br />
et arredo, in dono, prestito ovvero sotto qualunch’ altro colore più delle suddette<br />
summe.<br />
Ancora che per l’arredo del<strong>la</strong> cuna non si possi dare e recevere più del<br />
valore di fiorini venti e se alcuno contra quest’ordine e statuto desse o promettesse<br />
in qual si voglia modo quel più che sarà dato over promesso sopra le dette<br />
summe di 500 fiorini per <strong>la</strong> dote e cinquanta per l’arredo sia applicato subito<br />
per <strong>la</strong> metà al<strong>la</strong> Camera apostolica e per l’altra metà al signor governator over al<br />
suo signor luogotenente che per li tempi sarà nel<strong>la</strong> rocca de Spoleti e che effettualmente<br />
ne farà fare esecutione, e il marito o qual si voglia altro il quale<br />
contravenesse alli suddetti ordini e statuti subito cada in pena de ducento scudi<br />
d’oro per ciascuno che contravverrà d’applicarse come de sopra.<br />
Anchora se alcuno sacerdote trattasse matrimoni non possa né debba in nessun<br />
modo maggior quantità di dote overo arredo per quelli che intraverrà promettere<br />
né quelle fare escedere e similmente tanto quelli che daranno e prometteranno<br />
quanto quelli che receveranno alcuna cosa sopra <strong>la</strong> dote et arredo come<br />
di sopra ordinato e costituito da essa città e dal numero delli cittadini Spoletini<br />
in tutto siene privati e seggregati e mai s’ascrivano al<strong>la</strong> città se per decreto di<br />
diece arenghe generali altramento non sarà ordinato né possi havere nessuno<br />
officio o magistrato ma più presto li lor bieni nelli catasti de contadini si descrivano<br />
e per contadini habbino.<br />
Anchora se alcuno temerariamente escedesse le suddette dote e summe d’arredi<br />
in qual si voglia modo overo se alcun notario contra l’ordine costituito facesse<br />
instrumento de quelli o altra scrittura e li testimoni che in simile scritture et istrumenti<br />
nominati si trovaranno overo in quelli altramente intravenessero, di qualunche<br />
dono, honore, magistrato et officio del<strong>la</strong> città subito sieno privati e dal numero<br />
delli cittadini remossi e cadano in pena de 200 scudi d’oro d’applicarse come
686 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
de sopra e nelle medesme pene cadano tutti quelli che fussero autori et in<br />
qualunche modo intercedessero e tractassero li matrimoni con altri patti, capitoli<br />
e conditioni che come de sopra è narrato. E li signori priori overo li<br />
cittadini del Numero per li tempi alle suddette cose eletti, sotto pena di 100<br />
scudi d’oro per ciascuno e d’applicarse come di sopra, debbano mandare a<br />
Roma uno ambassatore al summo pontefice per revocare qualunche privilegii<br />
in qualunche modo in contrario impetrati o da impetrarse e possino pigliare<br />
di qualunche loco li denari a questo negotio necessari. E modo per all’hora,<br />
<strong>la</strong> bolletta si intenda deliberata per li denari che se haveranno. E de più che<br />
li più prossimi e attinenti del<strong>la</strong> donna overo altri extranei che per essa donna<br />
intervenissero, non possino né debbano dare over promettere per <strong>la</strong> donna<br />
più di una so<strong>la</strong> vesta et una bernia di velluto, raso, damasco, ermesino o di<br />
qualsivoglia altra sorte di drappo di seta dumodo non sieno rossi in cremesino.<br />
E le suddette veste e bernie non si possino ornare di te<strong>la</strong> d’oro, broccato<br />
et argento né di qual si voglia sorte di recamo. Nondimeno li attinenti del<strong>la</strong><br />
donna o altri estranei possino e vagliano dare e promettere al marito overo<br />
ad altri in nome suo ci intraverrà overo ad essa donna due altre veste di<br />
panno purché non sieno de rosato o pavonazzo e per ornamento di dette<br />
veste non si possan mettere più de braccia cinque di velluto raso o qual si<br />
voglia altra sorte di drappo e di qualunche sorte e qualità e colore. Tra le<br />
quali cinque braccia si computi quello si mettesse nelle maniche sotto le sudette<br />
pene da incorrerse et applicarse. Anchora che essa donna non possi né<br />
vaglia usare altre veste che le suddette dategli dal<strong>la</strong> banda d’essa donna. Possi<br />
nondimeno et vaglia usare veste tanto di seta, velluto e di qual si voglia altra<br />
sorte di drappo e anchora di panno rosato e paonazzo et altri colori dummodo<br />
che non sieno di velluto, raso, damasco, ermesino o altra sorte di drappo<br />
di seta rossi in cremesino se ad essa donna pel suo marito se li faranno over<br />
daranno. Anchora sia licito a qual si voglia donna usare uno o più reticelli<br />
d’oro dummodo che fra tutti non passino <strong>la</strong> summa e valore di tre scudi e<br />
che non sieno ornati d’alcuna sorte di gemme e sopra questo non possino<br />
usare e portare altra sorte d’oro overo argento e che nullo possi portare più<br />
de tre anelli d’oro con qual si voglia gemma; ancora che oltra li tre anelli<br />
non possino portare altra sorte di gemme, gioie e perle sotto le dette pene<br />
d’applicarse come di sopra. Possino nondimeno usare vetri dorati cioè moriche<br />
et simili.<br />
Anchora che nessuna donna possi portare centure d’oro overo argento né<br />
rizzole con oro o argento. Possino nondimeno usar pianelle di velluto o altra<br />
sorte di drappo di seta purché non sieno ornati d’oro o argento o altra sorte di<br />
recamo. Et anchora se qual si voglia donna contra li suddetti ordini e statuti,<br />
alcuna sorte di vestimenti o altra sorte di ornamenti come di sopra prohibiti<br />
harà ardire d’usare, subito caderanno in pena de scudi 200 d’oro per ciascuna<br />
d’applicarse come di sopra.<br />
Anchora che nessuno cittadino de Spoleti o habitatore d’essa città habbia ardire,<br />
sotto qual si voglia quesito colore dare o promettere per elimosina di qual si
Spoleto<br />
687<br />
voglia donna da monacarse in qualunche monasterio, tanto dentro quanto di<br />
fuora di detta città purché sia nel territorio d’essa, più di centoventi fiorini de<br />
Marcha e per veste, lenzuoli o altre cose solite a darsi, più de sessanta fiorini<br />
simili overo il valore de detti 60 fiorini sotto le dette pene et d’applicarse<br />
come di sopra. E de più che li signori priori di detta città che saranno per li<br />
tempi, al<strong>la</strong> pena di perdere <strong>la</strong> lor bolletta sien tenuti, il primo giorno che<br />
andranno al magnifico signor luogotenente o al signor governatore nel<strong>la</strong> rocca<br />
di Spoleti, li suddetti statuti et ordini palesarli e far instanza per l’osservatione<br />
di essi e alli signori priori lor successori <strong>la</strong>ssargline il memoriale. Anchora che<br />
li signori priori e li homini del Numero che saranno per li tempi, sotto <strong>la</strong><br />
medesma pena subito che a loro o a qualsivoglia di loro verrà a notitia che<br />
alcuno habbi contravenuto alli suddetti ordini e statuti, subito debbano fare<br />
instantia appresso li superiori tanto nel<strong>la</strong> detta città quanto in Roma existenti<br />
et ogni giorno sollecitare e procurare che contra li medesmi transgressori si<br />
proceda all’esecutione de tutte le suddette pene. Anchora Sua Santità vuole<br />
che li transgressori delli suddetti ordini e statuti, oltra alle suddette pene, cadano<br />
in pena d’escommunicatione <strong>la</strong>te sententie dal<strong>la</strong> quale non possano essere<br />
assoluti per altri che per Sua Santità o suoi successori eccetto che in articulo<br />
de morte.<br />
In quorum fidem et cetera. Datum Spoleti ex popu<strong>la</strong>ri pa<strong>la</strong>tio, die VIII aprilis<br />
MDLIII.<br />
Trivultius locumtenens<br />
Bernardinus Leoncillus cancel<strong>la</strong>rius<br />
24. 1561, maggio 28<br />
Riformanze<br />
Capitoli sul lusso e le doti delle donne<br />
Die XXVIII dicti mensis maii.<br />
Existentibus in unum prefatis magnificis dominis prioribus, in salecta audientie<br />
eorum popu<strong>la</strong>ris pa<strong>la</strong>tii una cum civibus de Numero pro reformandis legibus<br />
super luxu e dotibus mulierum alias conditis ex deliberatione generalis arenghe<br />
deputato, in valido et sufficienti numero congregato, vacantibusque rebus sibi de<br />
super creditis et presertim expeditioni capitulorum de super initorum in dicto<br />
Numero lecte tenoris et continentie infrascripte videlicet.<br />
Ad obviandum superfluis dotibus que per cives et habitatores civitatis Spoleti<br />
constitueruntur et reciperentur ac immoderatis impensis que in arrediis et ornamentis<br />
muliebribus fierent alias municipali lege satis congrua et salubri provisum<br />
extitit sub certis capitulis quorum tenor sequitur videlicet.<br />
In primis quod nullus civis aut habitator civitatis Spoleti possit aut debeat,<br />
perpetuis futuris temporibus, pro quavis muliere dotem aliquam seu summam
688 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
quingentorum florenorum et aredium quod extimationem et valorem quinquaginta<br />
aliorum florenorum excedat costituere et maritus seu alius cuiusvis nomine vel<br />
etiam ipsa mulier non possit neque debeat plusquam prenarratas summas, pro<br />
dote et arredio, dono, mutuo aut sub quocumque alio colore recipere.<br />
Item quod pro arredio cune possit dari summa seu valor viginti florenorum<br />
et non ultra et si quis contra statutum et ordinationem huiusmodi plus daret seu<br />
quomodolibet promicteret, illud plus quod datum vel promissum fuerit supra<br />
dictas summas quingentorum florenorum pro dote et quinquaginta pro arredio<br />
constitutorum applicetur, ipso facto, pro medietate Camere apostolice et pro alia<br />
medietate domino gubernatori seu eius locumtenenti in arce Spoleti pro tempore<br />
existenti effectualem executionem fieri facienti et baroncello seu executoribus in<br />
premissis integram penam de tota summa executionem facienti. Et maritus seu<br />
quivis alius qui premissis statutis et ordinationibus contravenerit, illico incidat in<br />
pena ducentorum ducatorum auri in auro a quolibet contrafaciente statim auferendorum<br />
et ut supra applicandorum.<br />
Item si sacerdos aliquis matrimonia tractaret, non possit nec debeat ullo modo<br />
maiorem quantitatem dotis et arredii pro quibus intervenerit promictere nec il<strong>la</strong>m<br />
excedi facere et similiter tam qui darent et promicterent quam qui reciperent<br />
aliquid supra dotem et arredium ut supra constitutum et ordinatum ab ipsa<br />
civitate et civium Spoletinorum numero, sint penitus segregati et privati et numquam<br />
civitati ascribantur nisi ex decem generalibus concionibus nuncupatis<br />
arenghis aliter fuerit decretum nulloque civitatis officio et magistratu fungi possint<br />
quin immo ipsorum bona in villicorum catastis describantur et pro villicis<br />
habeantur.<br />
Item si quis ausu temerario supradictas dotis et arredii summas quomodolibet<br />
excederet aut si quis notarius contra ordinem constitutum de his instrumentum<br />
aut aliquas alias scripturas facerit et testes qui in huiusmodi scripturis et<br />
instrumentis denominati reperirentur seu alias illis interessent quolibet civitatis<br />
munere, onore, officio et magistratu illico privati sint et a numero civium semoti<br />
et in pena ducentorum scutorum auri ut supra applicandorum incidant et easdemet<br />
penas omnes incurrant qui auctores essent et quovis modo intercederent et<br />
matrimonia tractarent cum aliis pactis et capitulis seu conditionibus quam ut<br />
superius premissum est. Et domini priores vel cives de Numero ad premissa<br />
electi pro tempore, sub pena centum scutorum auri ut supra applicandorum,<br />
mictere oratorem debeant ad Urbem, nomine comunitatis, ad summum pontificem<br />
ad revocandum quecunque privilegia quomodolibet in contrarium impetrata<br />
aut impetranda pecuniasque undecunque ad hoc negotium perficendum accipere<br />
valeant ac ex nunc prout ex tunc bullecta pro pecuniis habendis decreta intelligatur<br />
et sit. Et insuper quod proximiores et attinentes mulierum seu alii etiam<br />
extranei pro ipsa muliere intervenientes, non possint neque valeant dare aut promictere<br />
pro muliere plusquam unicam vestem et unicam hiberniam de velluto<br />
seu serico, dummodo non sint de velluto aut raso chermisinis et huiusmodi vestis<br />
et hibernia ornari non possint te<strong>la</strong> aurea, broccato seu argento seu aliquo<br />
racami genere possint tantum aut valeant attinentes mulieris vel etiam extranei ut
Spoleto<br />
689<br />
prefertur dare et promictere viro vel etiam alteri eius nomine intervenienti vel<br />
ipsi mulieri duas alias vestes de panno dummodo non sint de rosato aut paonatio;<br />
et pro dictarum vestium ornamentis non possint imponi plusquam quinque<br />
brachia serici aut velluti cuiusque coloris et qualitatis sub prenarratis penis ut<br />
supra incurrendis et applicandis.<br />
Item quod ipsa mulier non possit seu valeat uti aliis vestibus quam prenarratis<br />
ex parte tamen ipsius mulieris datis possit tamen et valeat uti vestibus tam sericis<br />
quam de velluto nec non de panno paonatio vel etiam rosato aliisque coloribus<br />
dummodo non sint de raso aut velluto chermisinis si ei per ipsius virum fierent<br />
aut darentur. Insuper liceat cuilibet mulieri uti uno reticulo aureo sine tamen gemmis<br />
valoris trium scutorum et non ultra et tribus tamen anulis digitos ornare possint.<br />
Zonas vero ac cingulos de auro et argento quas vocant rizo<strong>la</strong>s deferre et<br />
soleis seu p<strong>la</strong>nellis de velluto vel auro aut argento contestis calceari non possint. Si<br />
que autem mulieres contra statuta et ordinationes huiusmodi aliquo vestimentorum<br />
vel aliorum rerum ut supra vetitarum genere uti auderent, in penam ducentorum<br />
scutorum auri pro quolibet ut supra applicandorum statim incidant.<br />
Item quod nullus civis spoletanus aut habitator dicte civitatis audeat sub<br />
quovis quesito colore, dare aut promictere pro elemosina cuiusvis monialis<br />
in quocumque monasterio tam intus quam extra civitatem Spoleti, in territorio<br />
tamen Spoletano existenti, dare plus centum viginti florenos de marchia<br />
et pro vestibus, linteolis et aliis rebus dari solitis plus sexaginta florenos similes<br />
seu valorem dictorum sexaginta florenorum sub premissis penis ut premictitur<br />
applicandis. Et insuper domini priores civitatis predicte pro tempore<br />
existentes, sub pena amissionis eorum bullecte teneantur, primo die quo ad<br />
magnificum dominum locumtenentem seu dominum gubernatorem in arce<br />
Spoleti se conferent supradicta statuta et ordinationes pro illorum observatione<br />
ad ipsorum notitia deducere et dominis prioribus successoribus chirographum<br />
de premissis dimictere. Item sub eadem pena domini priores et cives<br />
de Numero pro tempore existentes quam primum, ad ipsorum et cuiuslibet<br />
ipsorum notitia devenerit aliquem statutum et ordinationem huiusmodi<br />
contravenisse, statim debeant apud superiores, tam in civitate Spoleti quam<br />
in Urbe commorantes, maxima cum instantia quottidie sollicitare et procurare<br />
contra huiusmodi trasgressores procedi ad exationem omnium penarum supradictarum.<br />
Baldovinus de Monte pro illorum substantia firmiori robur apostolice<br />
confirmationis adiicere aliasque vobis in premissis opportune providere<br />
de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur qui eaque ad omnium<br />
Cristi fidelium et presertim subditorum nostrorum utilitatem tendunt libenter,<br />
apostolico munimine, roboramus huiusmodi supplicatione inclinati, omnia et<br />
singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> superius expressa, auctoritate apostolica tenore presentium<br />
confirmamus et approbamus illisque perpetue firmitatis robur adiicimus et a<br />
quocumque quovis quesito, colore vel pretextu infringi non posse neque debere<br />
decernimus. Mandantes quibuscumque personis quas il<strong>la</strong> quomodolibet<br />
concernunt in virtute sancte obedientie et sub penis in eis expressis nec non<br />
excomunicationis, <strong>la</strong>te sententie, pena a qua per alium quam per nos vel
690 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
successorem nostrum preterquam in mortis articulo absolvi non possint ut<br />
capitu<strong>la</strong> huiusmodi firmiter et invio<strong>la</strong>biliter observent et ab aliis quantum in<br />
ipsis fuerit cum effectu observari faciant non obstante constitutionibus et ordinationibus<br />
apostolicis ac eiusdem civitatis etiam iuramento confirmatione<br />
apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus contrariis<br />
quibuscumque. Aut si aliquibus communiter vel divisim ab apostolica<br />
sit sede indultum quod interdici suspendi vel excomunicari non possint per<br />
litteras apostolicas non facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum<br />
de indultu huiusmodi mentionem. Datum apud Sanctum Petrum sub<br />
anulo Piscatoris die XV maii MDLII pontificatus nostri anno tertio.<br />
Nunc autem nonnul<strong>la</strong> additiones bonum publicum eiusdem civitatis concernentes<br />
circa suprascripta capitu<strong>la</strong> legis veteris accesserunt.<br />
In primis addendo ad primum capitulum in ordine suprascripte legis veteris<br />
sancitum est quod villici et comitativi intelligantur et sint comprhensi sub lege et<br />
penis accensuris supra et infrascriptis eo casu quo, in costituendo et recipiendo<br />
dotes excederent summam florenorum centum viginti quinque et arredium florenorum<br />
similium videlicet monete Marchie viginti quinque quas etiam incurrant<br />
quomodocumque aliter contravenientes legi huiusmodi veteri et nove.<br />
Item addiderunt statuentes quod arredium inter civis et habitatores prefati<br />
possit augeri et excedi usque ad summam centum florenorum impune, suprascripta<br />
lege non obstante.<br />
Item addendo statuentes prohiberunt fieri excessum dotis et arredii sic taxati<br />
sub quocumque quesito colore, donatione cuiuscumque legati vel alterius relicti<br />
sub quovis titulo per testamentum vel codicillos seu quamlibet ultimam voluntatem<br />
mutui pacti seu alterius promissionis de moriendo ab intestato, trafichi mercantie,<br />
mercimonii, artificii et cuiusvis alterius negociationis in aliquo banco, officio<br />
seu monte vel sub quocumque alio pretextu qui in tali excessu aliquo modo<br />
tacite vel espresse, tam per se quam per alium, fieri considerari excogitari posset.<br />
Et quod nihilum donatio, legatum et reliqua ut supra sint penitus irrita,<br />
invalida et nullius roboris et momenti; et similis nullitatis et invalidatis vitio subiaceat<br />
instrumentum desuper conficiendum vel rogitus seu quevis alia scriptura<br />
publica vel privata.<br />
Item similiter omnis conventio hactenus facta et que in posterum fieret de<br />
dando maiorem summam pro dote et arredio in eventum quod lex huiusmodi<br />
tolleretur non valeat.<br />
Item maritus quoque cum transgressus fuerit summam pretaxatam amictat<br />
omino in casu restituende dotis omnem quartum lucrum vel commodum quandocumque<br />
quod ex forma statuti sibi competeret super ea.<br />
Item ut omnes mulieres nubiles et que monasterium ingressure sint tamque<br />
parentibus orbate sint quam que parentes habeant equalis conditionis existant in<br />
nubendo et in ingrediendo monasteria, voluerunt statuentes quod debeant carere<br />
omni comodo successionis ab intestato stantibus fratribus eodem modo coniuntis,<br />
adeo quod in omnem eventum non debeant habere aliquo modo pro dote et<br />
arredio et aliis ultra taxatas in presenti constitutione summas et res.
Spoleto<br />
691<br />
Item voluerunt quod marito vel sponso et eius attinentibus de cetero non<br />
liceat pro tempore quo uxor vel sponsa incopu<strong>la</strong>ta permanserit dare, facere vel<br />
mictere dicte uxori vel sponse aliqua munera que vulgo mancie nuncupantur et<br />
econverso non liceat uxori vel sponse dare, facere vel mictere aliqua munera<br />
marito vel sponso aut eius attinentibus vel alicui ipsorum nisi de rebus commestibilibus<br />
non excedentibus valorem unius floreni.<br />
Item quantum ad impensas extraordinarias [...] statutum et ordinatum est<br />
quod in prima tamen visitatione facienda per maritum de nova sponsa, sit licitum<br />
dari et recipi sudario<strong>la</strong> et non nisi unum pro qualibet persona ibi presente<br />
nec debeant esse auro vel argento vel serico concessa vel consuta seu alias ornata.<br />
Et ulterius aliquo modo dari et recipi non possint co<strong>la</strong>tionesque solite in<br />
dicti visitationibus non possint in posterum ulterius fieri cum rebus de zuccaro<br />
vel cum zuccaro nisi cum ciambellis et quatuor speciebus confectionis videlicet<br />
de coriandris anisis semine comuni et trasea sint cetera in arbitrio.<br />
Item voluerunt quod convivium quod vulgo dicitur le nozze, solitum fieri in<br />
sponsalibus aut in ductione sponse at domum viri, sit penitus prohibitum marito<br />
et sponse seu uxori et ex parte utriusque et alterius fieri non debeat.<br />
Item addente ad capitulum quintum suprascripte legis veteris, voluerunt statuentes<br />
quod nullus qui non sit descriptus in matricu<strong>la</strong> notariorum civitatis Spoleti<br />
tam intus dictam civitatem quam extra et ubique possit aut debeat se rogare<br />
de huiusmodi conventionibus, obligationibus seu sponsalibus aut matrimoniis<br />
quomodolibet faciendis tam in observatione legis quam contra ipsam; et si secus<br />
fieri contingat instrumentum quodlibet intelligatur et sit, ipso iure, nullum nulliusque<br />
roboris et momenti; et nichilominus matricu<strong>la</strong>ti notarii de dictis instrumentis<br />
rogati teneantur debeant infra quindecim dies a die rogitus notificare<br />
cancel<strong>la</strong>rio comunis Spoleti dictum instrumentum et rogitum et penes ipsum schedam<br />
dimictere diem et annum personas et nomina contrahentium et summam<br />
premissam continentem. Qui cancel<strong>la</strong>rius, infra alios quindecim dies, teneatur<br />
omnia et singo<strong>la</strong> in publico concilio seu numero civium ad id specialiter deputado<br />
vel deputando propa<strong>la</strong>re.<br />
Item quod obbligationes huismodi pacta et conventiones quecumque tam<br />
excessus dotis quam arredii sub quocumque colore vel pretextu predictis, non<br />
intelligatur probari posse ad favorem contrahentium aliquo modo per apocas et<br />
chirografa quecumque eaque non teneant neque subsistant quantumcumque sacre<br />
constitutiones et statuta solemnitatibus fulcita essent.<br />
Item dec<strong>la</strong>rantes et aliquid addentes ad capitulum sextum suprascripte legis<br />
veteris, voluerunt statuentes predicti quod attinentes ipsius mulieris maritantis<br />
eam possint facere vel promictere ipsi mulieri duas vestes de drappis videlicet<br />
unam camorram et unam hiberniam vel ciamarram loco hibernie dummodo non<br />
sint de broccato vel broccatello seu de velluto chermisino aut in chermisinis et<br />
ultras duas vestes novas de panno cuiusque qualitatis et coloris excepto paonatio<br />
et rosato ac etiam dare omnes alias vestes quas ipsa mulier habebat vel haberet<br />
ante inita sponsalitia et quod plures vestes per ipsam mulierem et ipsius attinentes<br />
dari aut promicti nullo modo possint. Dicte quoque vestes omnes et singule
692 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
non possint racamari aut ornari et figurari auro vel argento aut trinis vel rebus<br />
aureis vel argenteis. Possit tamen pro ornamento cuiuscumque dictarum vestium<br />
addi et dari plus usque in quinque brachia sereci vel velluti cuiuscumque coloris<br />
computatis manicis et non ultra. Ipse quoque maritus et eius attinentes vel aliquis<br />
eorum non possint neque debeant dare vel facere ipsi mulieri aliquam vestem<br />
de aliqua specie drappi ullo umquam tempore.<br />
Item dec<strong>la</strong>rantes et addentes ad septimum capitulum predicte legis veteris,<br />
voluerunt quod ipse quoque mulieres que nuptui tradentur non possint neque<br />
debeant habere et uti plus uno vel duobus reticulis aureis sine gemmis et quod,<br />
inter et ambo reticu<strong>la</strong> non excedant valor trium scutorum. Possit tamen portare<br />
tres anulos et non ultra et zonam seu cingulum cuiuscumque speciei non excedens<br />
valorem unius scuti ac etiam soleas vulgo pianelli nuncupatas de serico vel<br />
velluto dummodo non sint auro vel argento ornate vel contexte ac etiam pro<br />
ornamento colli torquem unam auri non excedentem valorem decem scutorum<br />
aurei vel de alia materia non excedentem valorem trium scutorum et aliud in<br />
collo vel auribus ferre non possint pro ornamento etiam seu alias indumento<br />
pectoris et spatu<strong>la</strong>rum mulieribus prohibite sint deferre ea indumenta que busta<br />
appel<strong>la</strong>ntur excedentia valorem duorum scutorum, nec coronas ultra valorem<br />
unius scuti, nec maniglias sic vel aliter nuncupatas cuiuscumque valoris. Liceat<br />
tamen eisdem impuni deferre pileum etiam de serico seu velluto non tamen auro<br />
argentone contextu consutum seu aliter ornatum.<br />
Item ad octavum capitulum eiusdem legis, addentes voluerunt quod nullus<br />
ex actinentibus mulieris nec ipsam mulier que in aliquo monasterio acceptata<br />
esset seu acceptaretur possit dare aut donare seu facere aliquod munus per se<br />
vel per alium, abbatisse monialibus sive alicui ipsarum vel ipsi monasterio pro<br />
elemosina ultra centum viginti florenos supradictos pro vestibus et aliis necessariis<br />
ultra sexaginta florenos et pro munere ultra decem carolenos. Et abbatissa seu<br />
moniales recipientes per se vel per alium etiam nomine ipsius monasterii et quicumque<br />
recipientes occasionibus premissis et aliis quibuscumque ultra prenarratas<br />
summas seu alias quomodocumque contravenientes intelligantur subiacere legi<br />
et penis et censuris in ea appositis quibuscumque.<br />
Item ad quintum nonum et decimum capitulum eisdem suprascripte legis<br />
veteris addentes voluerunt quod magnifici domini priores et cives de consilio et<br />
Numero predicto qui pro tempore fuerint cum primum ad eorum notitiam devenerit<br />
predicte legis veteris et nove capitulis per aliquem fuisse contraventum in<br />
aliquo, requirere debeant superiores et instanter procurare et petere ut contra<br />
huiusmodi trasgressores ad executionem penarum quarumcumque procedant et<br />
taliter circa huiusmodi negocium se gerere debeant ut capitu<strong>la</strong> legis predicte in<br />
omnibus et per omnia firma semper et illesa permaneant in robore suo possintque<br />
pecunias pro eius legis conservatione quovis modo impendendis undecumque<br />
accipere et ex nunc prout ex tunc pro eis bullecta decreta intelligatur sit<br />
in forma.<br />
Item ad decimum capitulum similiter addentes, voluerunt quod in omnibus<br />
et singulis casibus contraventionum quarumcumque tam legis veteris quam no-
Spoleto<br />
693<br />
varum additionum in quibus non fuerit aliqua certa pena apposita ea in singulis<br />
apposita et repetita semper censeatur que habetur in quinto capitulo legis<br />
veteris eo modo incurrenda et applicanda prout ibi continetur. Et ultra quod<br />
cives quoquomodo contravenientes sint ab ipsa civitate et civium numero penitus<br />
privati et segregati et numquam civitati ascribi et restitui possint nisi ex<br />
decem generalibus dicte civitatis concionibus, arenghis nuncupatis, aliter fuerit<br />
decretum nulloque civitatis officio umquam prefungi possint quinimmo; ipsorum<br />
bona in villicorum et comitativorum catastis describantur et pro villicis et<br />
comitativis in omnibus et per omnia habeantur. P<strong>la</strong>ceat etiam santissimo domino<br />
nostro ipso iure et facto et absque alia dec<strong>la</strong>ratione ne dum cives sed<br />
quascumque personas et quovis modo contravenientes ut supra etiam abbatissas<br />
et moniales quascumque ultra predictas penas facere incurrere penam <strong>la</strong>te<br />
sententie excomunicationis a qua absolvi non possint nisi per summos pontifices<br />
preterquam in mortis articulo et idquid non nisi facta restitutione seu habita<br />
satisfactione cuiuscumque excessus super qualitercumque consideratione, denegando<br />
omnibus et singulis fratribus, presbiteris, religiosis personis et sacerdotibus<br />
quacumque auctoritate vel dignitate fulgentibus aliter absolvendi facultatem.<br />
Et ultra quod in casu excessus dotis set arredii quomodocumque superius<br />
considerati, ultra omnes alias supradictas penas, non intelligantur esse sponsalia<br />
neque matrimonium inter huiusmodi excedentes; et proles ex ea coniunctione<br />
habenda intelligatur et sit penitus insuccessibilis et adulterina in omnibus<br />
et per omnia etiam circa omnes effectus et in legitimabilis.<br />
Item quod lex vetus preterquam in paucis mutatis ut supra intelligatur circa<br />
non mutata, firma et illesa permanere in omnibus et per omnia nec per has<br />
novas addiziones aliquid preiudicium factum sit quinimmo magis magisque et<br />
roborata censeatur.<br />
Item quod penis predictis et censuris non intelligatur neque sit quovis modo<br />
derogatum per indulgentias, confessionalia, iubileos sive alias plenarias remissiones<br />
sub quovis nomine comprehensas et ex quacumque et ex quacumque<br />
causa hactenus concessas vel concedendas nisi espressa et specialis mentio de<br />
premissis omnibus et singulis etiam de verbo ad verbum facta fuerit nec in<br />
derogatione sufficiant <strong>generale</strong>s c<strong>la</strong>usoles videlicet habentes pro sufficienter expressis<br />
ex certa scientia et de plenitudine potestatis et alie similes etiam pregnantissime<br />
etiam derogatariam derogatorie et non obstante. Quidquam omnis<br />
in posterum derogatio que presentibus omnibus et singulis capitulis et legi fieri<br />
contingeret per santissimum dominum nostrum seu apostolice Sedis legatus et<br />
alios ordinariam seu delegatam iurisdictionem et facultatem habentes; ex quavis<br />
causa etiam motu proprio seu ad cuius ius quantumcunque qualificate persone<br />
favorem et instantiam non valeat nec valere intelligatur nisi prius citatis tunc<br />
existentibus eiusdem civitatis prioribus et comunitate prefata in generali consilio<br />
et aliter facta minime suffragari possit sex nunc prout ex tunc eo ipso nul<strong>la</strong><br />
et revocata esse censeatur.<br />
Item, ad finem dicte legis veteris addentes voluerunt quod in brevi obtinendo<br />
et litteris apostolicis super confirmatione presentium additionum, circa penas
694 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
et censuras inseri debeant c<strong>la</strong>usole plenissime in similibus apponi solita et consueta<br />
ad consilium sapientis et pratici in Romana Curia. Super quibus quidam<br />
capitulis et additionibus ut preferetur lectis, habito inter eos colloquio et consultatione<br />
ac misso solemni partito eoque obtento per palluctas viginti in bussu<strong>la</strong><br />
affirmativa redditas, duabus in negativa restitutis non obstantibus decretum, ordinatum<br />
et deliberatum fuit, consulente eximio legum doctore domino Iohanne<br />
Antonio Conca uno ex civibus dicti Numeri quod, ex nunc omnia preinserta<br />
capitu<strong>la</strong> et additiones seu reformationes legis veteris super luxu et dotibus mulierum<br />
approbentur et confirmentur prout ex nunc ex decreto et auctoritate huius<br />
numeri approbatas et confirmatas censeantur et sint et quod ex nunc consignentur<br />
oratoribus ad Urbem nuper destinatis qui procurare teneantur et debeant<br />
confirmationem a summo Pontifice egregiis viris Vincentio Garoforo et Iohanne<br />
Hieronimo Martano idem confirmantibus.<br />
25. 1566, ottobre 13<br />
Riformanze<br />
Procedura per <strong>la</strong> composizione del Numero<br />
sul<strong>la</strong> riforma delle doti<br />
(...) Magnificus dominus Eusebius Maurus super eadem dixit: che per decreto<br />
del<strong>la</strong> presente arengha se proveda omninamente al<strong>la</strong> reforma delle doti et<br />
delle vesti et altri ornamenti delle donne dell’uno et l’altro matrimonio et anche<br />
del altre spese nuntiali et il tutto se spedisca et eseguisca overo per il<br />
conseglio <strong>generale</strong> overo per un Numero speciale da eleggersi per li magnifici<br />
signori priori li quali faccino questa elettione equalmente de tutte le vaite et<br />
che s’impetri <strong>la</strong> confirmatione apostolica in bona forma et se parerà al prefato<br />
conseglio overo Numero, per maggior stabilimento che ciò si faccia per viam<br />
pacti iurati inter omnes cives, che se debbano congregar le vaite appartatamente<br />
in lochi soliti dove intervengano almeno tutti i capi di famiglia et accettino<br />
questa riforma col giuramento et se ne facci pubblico intrumento con tutte<br />
debite sollennità.<br />
Super eadem confirmando consultum domini Fedri circa statutum fiendum<br />
ad escludendum dotes dixit: che per decreto del<strong>la</strong> medesma presente arengha li<br />
magnifici signori priori chiamino tutti quelli dottori del<strong>la</strong> città che li parerà, li<br />
quali formino questo novo statuto talmente che sia perpetuamente esclusivo de<br />
tutte le donne dotate overo da dotarse da qualunche successione omnium consanguineorum<br />
durante masculinitate et massime ab intestato et quod unica dos<br />
sufficiat quo ad omnem successionem. Et tutto quel che sarà riformato et statuito<br />
a prefatis dominis iurisperitis habeat vim perpetue legis municipalis, proinde<br />
acti da tutta <strong>la</strong> presente arengha et ab universo populo Spoletano indum foret<br />
etiam quocunque contrario non obstante.
Spoleto<br />
26. 1567 giugno 20<br />
Bando<br />
Sull’abuso degli eccessi<br />
695<br />
Li priori del popolo de <strong>la</strong> città di Spoleti.<br />
Al nome de Dio amen. Si vede per esperienza che ne <strong>la</strong> città di Spoleti<br />
l’abuso e corrutte<strong>la</strong> del <strong>la</strong>scivo, disordinato et eccessivo vestire et ornamenti de<br />
le donne e le eccessive et intolerabil doti et arredii e bieni mobili e giocali che<br />
si danno et altre spese gravissime e soperchie che si fanno, tanto per causa de<br />
matrimonii secu<strong>la</strong>ri quanto spirituali, sono cagione de le ruine de molte fameglie<br />
e casate mentre che li ricchi voglion far quello che non posson far gli altri e li<br />
poveri per non esser per questo avviliti e disprezzati e non gli restino le figliole<br />
senza marito et acciò vadino come le altre ornate, si sforzano sopra le lor forze<br />
di far quello che non possono. E si vede che per questo molte donne restan<br />
senza marito e che li matrimonii non si frequentano e che si bene alcuno di<br />
buona conditione volesse dare al genero et a <strong>la</strong> figlio<strong>la</strong> tutta <strong>la</strong> sua robba et<br />
andar lui con <strong>la</strong> sua consorte e cogli altri figli mendicando non può arrivare<br />
all’eccessivo e disordenato modo del dotare e vestire et ornar le donne donde<br />
nascono molti inconvenienti et perdite di patrimonii e deso<strong>la</strong>tioni di casate, dissipationi<br />
de bieni, peccati di pompe, de superbie, de vanità e <strong>la</strong>scivie et altri<br />
mali. Et perché conviene alle communità bene ordinate proveder che alcuno non<br />
usi ma<strong>la</strong>mente li suoi bieni donde, per dar conveniente rimedio e per reprimere<br />
e dar fine ai detti abusi e disordini, per decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga de <strong>la</strong> città<br />
si fanno l’infrascritti ordini, capitoli, statuti e reformanze perpetuamente et invio<strong>la</strong>bilmente<br />
da durare e da osservarse precisamente et ad literam come dimostrano<br />
le parole di essi ordini di modo che sia e s’intenda levata ogni auctorità e<br />
facultà ad ogni e qualunche persona, tanto ecclesiastica quanto secu<strong>la</strong>re, di qual<br />
si voglia potestà, dignità, facultà et preminenza, di dechiarare, interpretare, intendere<br />
e restrengere le parole o <strong>la</strong> mente de li infrascritti ordini, reservando so<strong>la</strong>mente<br />
a <strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga ogni dechiaratione, interpretatione et intelligenza di<br />
tutto quello sopra di che potesse nascere o nascesse alcun dubbio etiam sopra le<br />
parole che si potessero tirare dechiarare o intendere in più sensi.<br />
Che per l’avvenire per qual si voglia donna de <strong>la</strong> città di Spoleti overo<br />
habitante di qualunche conditione, dignità, grado, età et preminenza si sia che si<br />
maritasse o dovesse maritare nel secolo, non si possa dare, promettere o convenire,<br />
né pigliar né ricevere per dote più di mille fiorini currenti. E per le donne<br />
del contado, distretto e dominio di Spoleti più di fiorini ducento e per qual si<br />
voglia donna che si facesse o dovesse o volesse far monica tanto dentro quanto<br />
fuora de <strong>la</strong> città di Spoleti, più di fiorini ducento simile per elimosina. Dechiarando<br />
che se alcuno volesse pigliar moglie senza havere alcuno arredio o veste<br />
festiva né altra cosa per esso arredio o veste festiva ma volesse <strong>la</strong> so<strong>la</strong> moglie<br />
con le sole vesti quotidiane senz’altra cosa per arredio o vesti festive, in questo<br />
caso possano darsi, promettersi e riceversi sino al<strong>la</strong> summa de mille fiorini simili
696 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
e non più. Dechiarando ancora che quando il marito eleggesse di haver <strong>la</strong> summa<br />
de mille fiorini, possa il padre del<strong>la</strong> donna o chi marita, pigliar de <strong>la</strong> detta<br />
summa de mille fiorini sino al<strong>la</strong> summa de trenta fiorini et per vestir <strong>la</strong> donna<br />
quando il marito non volesse vestir<strong>la</strong> lui e pigliarne assunto.<br />
Item che similmente non si possa dare, promettere o convenire né pigliare<br />
né ricevere per qual si voglia donna de <strong>la</strong> città da maritarse al secolo arredio o<br />
veste over danari o altra cosa per arredio overo bieni mobili o giocali et per<br />
vesti che passino il valore e <strong>la</strong> summa di fiorini duicento, omnibus computatis e<br />
per qual si voglia donna del contado distretto e dominio, l’arredio che passi il<br />
valor de vinti fiorini senza le veste e per l’arredio, veste o bieni mobili di qual si<br />
voglia donna monaca più de <strong>la</strong> summa de fiorini cento. Quali bieni et arredio<br />
habbino da servire per uso de<strong>la</strong> monica so<strong>la</strong>mente et il monasterio non debbia<br />
participar niente e si debbiano estimar per dui huomini.<br />
Et che contra le presenti ordinationi e decreti non si possino fare o escogitare<br />
machinationi, cautele o fraudi per le quali tacita o espressamente diretta vel<br />
indirettamente pubblica vel occultamente si contravenisse alle dette ordinationi o<br />
al<strong>la</strong> mente e parole loro. E tutto quello che si pensasse, facesse o machinasse<br />
contra le sopra dette cose e per il che si venesse ad eccedere dette summe,<br />
s’intendano e siano tutte nulle et invalide e per non fatte né scritte, ipso iure,<br />
senz’alcuna dechiaratione et per presumptione iuris et de iure dummodo che<br />
non s’admetta pruova in contrario s’intenda e sia il tutto etiam il giuramento,<br />
ancora simu<strong>la</strong>to, doloso et fraudulento et fatto et machinato per fraude e per<br />
fraudare <strong>la</strong> forma, <strong>la</strong> summa, le parole et mente de li presenti ordini e decreti.<br />
Dechiarando che alcuno ancorché fusse padre, avo o bisavo, madre, ava o<br />
bisava o più su, figlioli, fratelli, sorelle, nepoti o qual si voglia attinente di consanguinità<br />
o affinità né da qual si voglia altra persona, amico o non attinente,<br />
non possa dare, promettere o convenire in qual si voglia modo né inanti al<br />
matrimonio né dopo nel matrimonio, sponsale, fede o trattato di esso, né per<br />
dote o per elemosina o per duplication di dote o per dotar<strong>la</strong> un’altra volta o<br />
augumento di dote né per darli due o tre o più doti overo elemosine, per dono,<br />
prestito, pegno, cesione, liberatione o per qual si voglia altro modo, causa, titulo,<br />
via, <strong>la</strong>rghissimo sumpto vocabolo, né danari né bieni di qual si voglia sorte che<br />
ecceda le dette summe né meno ricevere o pigliar come di sopra. E se alcuna<br />
cosa più de <strong>la</strong> detta summa o che ecceda il valor delle dette summe da qual si<br />
voglia persona sarrà promessa, data o convenuta o ricevuta <strong>la</strong> cosa o <strong>la</strong> promission<br />
di essa, non vaglia né tenga in alcun modo e si presumino insieme col<br />
giuramento dolose fitte et simu<strong>la</strong>te e fatte in fraude come di sopra. Et nondimeno<br />
chi lo havesse promesso non sia obligato ad osservarlo e chi lo dimandasse<br />
in tutto le sia denegata l’audienza e di quanto fusse eccesso non se gli possa<br />
administrar giustitia ne siano intesi; e quel più che sarrà dato o promesso sia e<br />
s’intenda applicato al fisco apostolico et al governator pro tempore per egual<br />
parte e quanto sia in favor loro vaglia. Dechiarando che non si possa né debbia<br />
fare fraude né machinatione contra il detto ordine dando o promettendo le cose<br />
di maggior prezzo per minor prezzo di quello vagliono.
Spoleto<br />
697<br />
Dechiarando ancora che non si possano né debbiano fraudare né machinare<br />
contra detto ordine con promettere in detti matrimonii overo inanti o dopo over<br />
ne li trattati o conclusioni di essi oltre le summe tassate de <strong>la</strong>ssar <strong>la</strong> donna o<br />
suoi figlioli o il marito, parente del marito overo alcuno altro herede o farli<br />
substitutioni, <strong>la</strong>ssiti o legati de alcuna sorte over di non far testamento o di<br />
morire ab intestato over che debbia haver parte o tutto dopo <strong>la</strong> morte ab intestato<br />
o per testamento, codicilli, donatione causa mortis vel inter vivos o per<br />
qual si voglia ultima voluntà o altra dispositione altrimenti s’intenda contravenuto<br />
come di sopra.<br />
Dechiarando ancora che il padre overo altra persona che avesse l’usofrutto<br />
overo altre ragioni conditionali in alcuni bieni, non possa promettere né dare<br />
alcuna cosa oltra <strong>la</strong> detta summa ad alcuna figlia, nepote o altra donna che<br />
havesse <strong>la</strong> nuda proprietà over per fideicommisso overo altre ragioni conditionali<br />
non purificate in alcuni bieni ancorché li desse o promettesse sotto pretesto<br />
d’accordo, transattione o che per tal summa eccedente <strong>la</strong> donna cedesse o renuntiasse<br />
alle sue ragioni o per qualsi voglia altro modo, via, titulo o caute<strong>la</strong>.<br />
Dechiarando ancora che il padre, avo, bisavo, madre, ava o bisava o fratello<br />
o sorel<strong>la</strong> o zio o zia carnale non possa in testamento <strong>la</strong>ssare al<strong>la</strong> donna da<br />
maritarse o da farsi monaca per dote o per altro legato o titulo over altra<br />
causa come di sopra etiam sotto pretesto de pia causa amore Dei più de <strong>la</strong><br />
detta summa havendo maschi in pari grado col<strong>la</strong> donna over che parimenti<br />
succedesse col<strong>la</strong> donna. E quando havesse <strong>la</strong> detta dote altronde non se li<br />
possa né <strong>la</strong>ssare né dare né promettere come di sopra se non sino a <strong>la</strong> concurrente<br />
quantità del<strong>la</strong> detta summa. Et non possa né debbia voler morire ab<br />
intestato acciò che <strong>la</strong> donna succeda ma in quel caso il maschio in parigrado<br />
escluda <strong>la</strong> donna da maritarse o da farsi monaca e <strong>la</strong> donna non possa havere<br />
se non <strong>la</strong> detta dote quando non l’havesse havuta da altri tanto ex testamento<br />
quanto ad intestato.<br />
Dechiarando ancora che se <strong>la</strong> donna da maritarse havesse altri bieni donati,<br />
<strong>la</strong>ssiti, crediti o ragioni o eredità, non di meno non se li possa dare ne promettere<br />
più come di sopra né a lei né a suo marito overo ad altri per loro, se non<br />
quel tanto che mancasse sino al<strong>la</strong> summa sopradetta; ma li detti bieni s’intendano<br />
pro rata essere in nome di dote o d’elimosina. E se detti bieni eccedessero <strong>la</strong><br />
detta summa sopra tassata s’intendano esser bieni sopra dotali di essa donna<br />
maritata al seculo. E <strong>la</strong> donna da maritarsi o da farsi monaca debbia star contenta<br />
al<strong>la</strong> detta dote o elemosina e che non possa dimandare né haver parte né<br />
per dote overo elemosina né per supplemento di dote o elemosina, né per legitima<br />
o supplemento di legitima o di congrua dote o suo supplemento e basti<br />
che <strong>la</strong> detta dote o elemosina l’habbi o da un solo o per altra via acciò che sia<br />
esclusa e non possa havere più né per testamento o ad intestato o per <strong>la</strong>ssiti o<br />
per fideicommisso o per promissione o datione di dote stando il maschio in pari<br />
grado over tal maschio che parimenti succedesse con detta donna legittimo e<br />
naturale etiam da altri o de le heredità d’altri che di colui che <strong>la</strong> dota e gli dà<br />
l’elemosina.
698 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Dechiarando ancora che non si possa far fraude né machinatione contra il<br />
detto ordine né alterar detta summa sotto pretesto d’alcun trafico, mercantia,<br />
arte, esercitio, compagnia, monte, censo, banco, officio o altro pretesto e de<br />
frutti di essi né si possa promettere o dare o recevere dote o elemosina con<br />
frutti suoi o che sia alterata o cresciuta per via de frutti per dette cause o per<br />
altre vie o cagioni con dire che sia stata constituita <strong>la</strong> dote secondo li ordini e<br />
poi posta in censi, monti, officii, esercitii, arti, compagnie, trafichi overo altri<br />
guadagni e poi cresciuta. Ma se <strong>la</strong> dote fusse constituita secondo il detto ordine<br />
e poi per frutti accresciuta inanti <strong>la</strong> consumation del matrimonio overo ingresso<br />
del monastero, li frutti siano e pertengano a chi l’haverà posta e <strong>la</strong> donna et il<br />
marito overo il monasterio non ne possa haver né perdita né guadagno.<br />
Item che ogni promessa, conventione, datione per qual si voglia modo come<br />
di sopra etiam col giuramento de più che quanto è detto di sopra fatta e da<br />
farsi con conditione et in evento che detto ordine si levasse, revocasse, abrogasse<br />
o se gli derogasse o si potesse ottenere derogatione per li superiori o non s’osservasse,<br />
sia e s’intenda nul<strong>la</strong> e fatta in fraude de le presenti ordinationi.<br />
Item acciò che tutte le donne da marito e quelle che vorranno entrare nel<br />
monasterio e tanto quelle che hanno padre o avo, madre overo ava o più su<br />
siano de equale conditione in maritarsi e nel entrar del monasterio quanto a<br />
questo ordinorono che dette donne non debbiano succedere ab intestato essendoci<br />
li fratelli o figlioli dei fratelli o descendenti maschi legitimi e naturali d’essi,<br />
ancorché fussero coniunti da <strong>la</strong>to del padre solo legittimi e naturali, ma debbiano<br />
esser private de ogni commodo del succedere ab intestato talmente che non<br />
debbiano havere in alcun modo per dote, elemosina, arredio e veste più de le<br />
summe sopratassate né per legitima o supplemento né per dote o elemosina o<br />
de supplemento o de congrua dote o per supplemento di essa.<br />
Item che il marito eccedendo o contravenendo <strong>la</strong> summa sopra tassata perda<br />
omninamente nel caso del restituirsi <strong>la</strong> dote ogni quarta parte, guadagno e comodità<br />
de li statuti et ordini di Spoleti oltre le pene infrascritte.<br />
Item per evitar le fraude che si potrian fare se ordina e statuisce che alcun<br />
matrimonio, sponsali e patti, conventioni e promissioni, pegni, arre, sponsalitii,<br />
dationi de bieni dar di fede o che sian fatti secondo gli ordini over contra gli<br />
ordini, non si possan rogare né si possan provare se non per instrumenti publici<br />
rogati per notario matricu<strong>la</strong>to nel collegio e matricu<strong>la</strong> di Spoleti et assignati<br />
al cancel<strong>la</strong>rio de <strong>la</strong> comunità. Quali detti notari sotto le pene infrascritte<br />
siano tenuti assignare e dare in nota al detto cancel<strong>la</strong>rio tra XV dì dopo che<br />
serrà rogato cioè il dì, l’anno, le persone e nomi de contrahenti <strong>la</strong> summa e li<br />
patti; et il detto cancel<strong>la</strong>rio tra XV dì sia obligato notificare il tutto nel conseglio<br />
publico overo Numero sopra ciò deputato. Et in tal caso non si dia fede<br />
alcuna né in giudicio né fuori ad instrumenti di notari non matricu<strong>la</strong>ti né<br />
confessione de le parti etiam giurate né ai testimonii ancorché fussero in grandissimo<br />
numero né ai mezzani né ai preti né ai frati né ai religiosi né alle<br />
polize né alle memorie né ai libri ancorché fussero fatti secondo <strong>la</strong> forma de<br />
le constitutioni o de li statuti o de <strong>la</strong> ragione comune e con tutte forme et
Spoleto<br />
699<br />
cautele né ad instrumenti de notari forastieri e fatti fuor del territorio di Spoleti<br />
quando havessero havuto commodità di far l’instrumento over venire a<br />
farlo o renovarlo in Spoleti ma siano nulli di nesun valore o fede. E questo<br />
capitolo non s’intenda né proceda quanto alli matrimonii, doti e sponsali del<br />
contado, dominio e distretto di Spoleti.<br />
Item che l’arredio non si possa né debbia mostrare né spiegare dinanti a<br />
parenti e vicini né vi si possa congregare o chiamare alcuna persona se non essa<br />
donna al<strong>la</strong> qual si da et il suo marito nemmeno li parenti et vicini et non<br />
chiamati ci possino esser presenti. Possa non di meno chiamarsi un notaro e dui<br />
testimonii per pruova et anco per farsi far <strong>la</strong> quietanza.<br />
Item alle abbadesse, monache et monasterii non si possin far doni et presenti<br />
o per elemosina che passino <strong>la</strong> summa de carlini X oltre li detti 200 fiorini<br />
per <strong>la</strong> elemosina e fiorini 120 per l’arredio né da essa donna accettata o da<br />
accettarsi né dal padre, madre, fratelli overo altri attinenti né da altra persona in<br />
suo nome né per se né per altri. E l’abbadessa e le monache o qual si voglia<br />
persona che lo ricevessero etiam nomine monasterii per se o per altri oltra le<br />
dette summe overo altramente contravvenendo, s’intendano subiacere alle censure<br />
e pene de li presenti ordini e questo habbi loco inanti che entri nel monasterio<br />
e per l’entrare istesso ma dopo che serrà monaca se gli possi dar quello gli<br />
piace purché non ne sia stato fatto patto prima che entrasse di dargli.<br />
Item che non sia lecito per l’avvenire al marito over sposo né ai suoi attinenti<br />
né quando si va a veder <strong>la</strong> sposa né per il tempo che sta <strong>la</strong> sposa in casa<br />
del padre o del fratello o d’altri inanti <strong>la</strong> consumation del matrimonio né in essa<br />
consumatione o nozze dare, fare o mandare o far dare o mandare al<strong>la</strong> sposa o<br />
moglie over padre, fratelli o parenti suoi alcuni presenti o mancie o donationi.<br />
Et e converso non sia anco lecito al<strong>la</strong> sposa over suo padre, fratelli, madre o<br />
attinente dare, fare o mandare alcuni presenti o mancie al sposo o marito o suoi<br />
attinenti overo alcun di essi se non di cose da magnare che non passino il valor<br />
di [...] fiorini. Et anco se prohibisce non si debbino né possino far le mancie e<br />
presenti soliti a farsi l’Ognisanti, <strong>la</strong> Natale overo anno nuovo overo carnevale o<br />
altri tempi e che tal mancie e presenti non si possino più usare.<br />
Item che nel<strong>la</strong> prima et altre visitationi che fa il marito o sposo a casa de <strong>la</strong><br />
sposa e quando anco con seco mena li parenti et amici a visitare <strong>la</strong> sposa, sia<br />
lecito so<strong>la</strong>mente dare e ricevere un fazzoletto di cortina so<strong>la</strong>mente per qual si<br />
voglia persona ancorché graduata e di qual si voglia conditione o preeminenza o<br />
qualità purché non sia tal fazzoletto <strong>la</strong>vorato overo ornato d’oro, d’argento o di<br />
seta di qual si voglia sorte o con <strong>la</strong>voro di sfi<strong>la</strong>to. Et più oltre alcuna cosa non<br />
si possi dare o ricevere da alcuna banda et oltre di ciò non si possin far dare o<br />
ricevere co<strong>la</strong>tioni solite in dette visitationi de marzepani, pinocchiati o di torte o<br />
d’altre sorti de zucchero ma solo si possin far dare o ricevere dette co<strong>la</strong>tioni<br />
so<strong>la</strong>mente con ciambelle, tortorelli, biscotti e quattro sorte de confetti cioè: anisi,<br />
coriandi, trasea, seme comune e frutti che portano i tempi ad arbitrio.<br />
Item il convito, pasto, banchetto over nozze solito da farsi ne li sponsalitii et<br />
matrimonii over nel menar <strong>la</strong> sposa a casa del marito over nel cavar <strong>la</strong> sposa
700 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
overo uscir di casa de <strong>la</strong> sposa over di casa del marito dopo consumato il<br />
matrimonio quando torna al<strong>la</strong> chiesa, non sia lecito a farli da alcuna banda ne<br />
meno alli loro parenti da alcuna banda.<br />
Item, circa il modo del vestire: che non sia lecito ad alcuna donna del<strong>la</strong><br />
città di Spoleti overo abitante, ancorché fusse minor de 12 anni e di qual si<br />
voglia stato, qualità, dignità e preeminenza se sia d’usare o portare alcuna veste,<br />
bernia over sottane o camorre di drappo di qual si voglia sorte o d’oro, né di<br />
te<strong>la</strong> d’oro o d’argento né di mezzo oro e mezzo argento né mezzo drappo né di<br />
broccato o broccatello.<br />
Item che le sia lecito usare, havere e portar tutt’altre vesti di panno, rascia,<br />
buratto, ciambellotto, moccagiali di qual si voglia colore e qual si voglia sorte,<br />
purché non sian di seta, ma non sia lecito detti vesti o maniche ornarle o racamarle<br />
né d’oro né d’argento fi<strong>la</strong>to o no né di te<strong>la</strong> d’oro né d’argento né de<br />
recami né di perle, né di gemme o <strong>la</strong>pilli ancorché fitti e non veri. Ma che<br />
possa so<strong>la</strong>mente usar cinque braccia di qual si voglia drappo per maniche e per<br />
ornamento di una sottana o camorra e che non possa portare o usare se non<br />
due sottane così di drappo ornate e più de due para di maniche di drappo e si<br />
possa ancora listare et ornare le bernie di drappo purché non passi due braccia<br />
per bernia et usare anco cappelli di drappo simplici.<br />
Item che non si possino portare né usar zimarre d’alcuna sorte per uscir<br />
fuor di casa, ma solo per casa e nel vicinato per difesa de l’altre vesti e siano di<br />
panno con poco ornamento.<br />
Item che le putte minori di 12, 10 et 6 anni non possino usar drappi se non<br />
per listare e per maniche.<br />
Item che non sia lecito ad alcuna donna come di sopra usare o portare, oro<br />
o argento fi<strong>la</strong>to o non fi<strong>la</strong>to per ornare il capo, il petto overo altra parte de <strong>la</strong><br />
persona né in cappelli né cuffie né busti né pennenti ma solo possino usare per<br />
ornamento del collo un’oncia e mezza d’oro con <strong>la</strong> saldatura in una o più col<strong>la</strong>ne<br />
o bottoni ad arbitrio loro.<br />
Item che non possa usare o portar più di tre anelli d’oro e che non possa<br />
usare o portare maniglie né pendenti a l’orecchie d’oro, argento, seta né d’altra<br />
sorte o materia.<br />
Item per cegnere non possa usare chiavacori né cosa d’oro, d’argento, di<br />
smalto, di vetro, d’a<strong>la</strong>bastro né d’altro metallo né coralli né retecelli di seta,<br />
ma solo cente napolitane o di tafettà, ermesino o d’altro drappo, purché non<br />
siano ornate d’oro o d’argento; ne meno corone de paternostri et ave marie<br />
d’oro o argento, perle, gemme o altra sorte de <strong>la</strong>pilli etiam fitti, ma possino<br />
portare corone de coralli et ambre purché non passino il valor di quattro<br />
scudi.<br />
Item che le sia lecito de usar pianelli di qual si voglia drappo purché non<br />
siano ornati d’oro o d’argento o di gemme o di perle o di te<strong>la</strong> d’oro o d’argento.<br />
Et che il marito, socero, prosocero, socera, prosocera, padre et avo, madre<br />
et ava, mentre le donne starranno in le case loro, siano tenuti alle pene e
Spoleto<br />
701<br />
censure infrascritte se le donne che con loro habitano contraverranno ai detti<br />
ordini.<br />
Item che qualunche persona contraverrà in qual si voglia modo, età, qual si<br />
voglia capitolo o parte delli presenti ordini e tanto le parti che eccedessero,<br />
dessero, promettessero, pigliassero overo usassero contro <strong>la</strong> forma loro e tanto<br />
mezzani quanto qualunche altra persona che lo trattasse, consigliasse o ci consentisse<br />
e li notari che se ne rogassero e li testimonii che ci fussero presenti ancorché<br />
fusser preti, frati, abbadesse, monache et altre persone religiose e di qual si<br />
voglia auctorità, dignità o preminenza, incorrano ipso iure et ipso facto, senza<br />
alcuna dechiaratione, <strong>la</strong> pena de <strong>la</strong> excommunicatione maggiore <strong>la</strong>tae sententiae<br />
da <strong>la</strong> quale non possano essere assoluti se non dal sommo pontefece e so<strong>la</strong>mente<br />
ne l’articolo del<strong>la</strong> morte et fatta prima <strong>la</strong> debita satisfattione et restitutione d’ogni<br />
e qualunque eccesso con espressa prohibitione a tutti frati, preti, sacerdoti e<br />
persone religiose di qualunque qualità, auctorità, dignità et preeminenza d’assolverli<br />
altrimenti levandoli ogni auctorità di fare et assolverli altrimenti.<br />
Item che a le dette pene excommuniche e censure non s’intenda né sia in<br />
qual si voglia modo derogato per l’indulgentie etiam plenarie, giubilei, confessionali<br />
et plenarie remissioni sotto qual si voglia nome e per qual si voglia causa<br />
concesse e da concedersi se non serrà fatta espressa e special mentione de tutte<br />
e singole cose predette di paro<strong>la</strong> in paro<strong>la</strong> e nelle derogationi non bastino le<br />
c<strong>la</strong>usule generali videlicet habentes pro sufficienter expressis ex certa scientia et<br />
cetera motu proprio et cetera ac de plenitudine potestatis et cetera et altre simili<br />
pregnantissime et efficacissime c<strong>la</strong>usule derogatorie e derogatorie de le derogatorie<br />
non obstante et cetera.<br />
Item che quelli contraverranno incorrano <strong>la</strong> pena de scudi trecento d’oro<br />
per ciaschuno e ciascheduna volta e che non se ne possi far gratia da applicarsi<br />
per un quarto a <strong>la</strong> reverenda Camera apostolica per un quarto al signor governatore<br />
o luogotenente pro tempore residenti, per un quarto a l’accusatore o<br />
inventore o de<strong>la</strong>tore e per l’altro al barigello e priori che ne farranno o farran<br />
fare effettuale esecuzione e se alcun priore non facesse il suo debito accresca<br />
agli altri. Et inoltre li cittadini che in qual si voglia modo contravenessero siano,<br />
ipso iure et facto et incontinente senz’altra dechiaratione, privati de civilità dal<strong>la</strong><br />
città di Spoleti e da suoi cittadini al tutto segregati e privati e li loro catasti e<br />
bieni si debbiano ponere e descrivere nelli catasti delli contadini e per contadini<br />
in tutto e per tutto si debbiano havere, tenere e reputare e mai possino havere<br />
alcuno honore overo officio nel<strong>la</strong> città di Spoleti e che mai per nesun tempo si<br />
possano restituire al<strong>la</strong> civilità et all’esser cittadini se non serrà ottenuto e vento<br />
in diece arenghe generali de <strong>la</strong> detta città e che li notari perdano l’officio del<br />
notariato e non possino più esercitarlo et siano anco privati del collegio e cassati<br />
de <strong>la</strong> matricu<strong>la</strong> delli notari.<br />
Item che le donne che ne l’uso et portar delle vesti et altre cose sopra<br />
prohibite contravenessero oltra le dette pene si debbiano subito da tutte esser<br />
fuggite et evitate e come excommunicate publice debbiano esser cacciate dalle<br />
chiese incontinente come non degne star fra l’altre.
702 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item che tutti testimonii, notari o mezzani trattanti, consulenti e consentienti,<br />
che reve<strong>la</strong>ssero tra termine di un mese li contravenienti siano assoluti e liberati<br />
da ogni pena et excommunica.<br />
Item che li magnifici signori priori pro tempore siano obligati, sotto pena di<br />
perder <strong>la</strong> bolletta il primo giorno che vanno a visitare il signor luogotenente,<br />
intimarli e recercar sua signoria magnifica che si degni fare osservare li presenti<br />
ordini e punir li trasgressori e li magnifici signori priori siano tenuti <strong>la</strong>ssarne il<br />
memoriale alli successori per <strong>la</strong> loro osservanza.<br />
Item che li magnifici signori priori e gli huomini del Numero sopra ciò<br />
deputato subito che intenneranno che alcuno in qual si voglia modo haverà contravenuto<br />
debbiano sotto pena de <strong>la</strong> perdita del<strong>la</strong> bolletta andare al signor governatore<br />
over luogotenente pro tempore e mandare alli superiori di Roma et<br />
instare et sollecitare continuamente che si debbia procedere al<strong>la</strong> esecutione delle<br />
pene predette contra gli trasgressori e talmente portasse e procedere circa questo<br />
che li presenti ordini e capitoli si habbino da osservare invio<strong>la</strong>bilmente.<br />
Item che tutti li presenti ordini siano e s’intendano fatti et initi et stipu<strong>la</strong>ti<br />
per patti, conventioni e stipu<strong>la</strong>tioni intervenienti e iurati tra tutti li cittadini et<br />
habitanti del teritorio di Spoleti et habbino forza e valor de patti e conventioni<br />
giurate veramente fatti e non per fittione o presuntione.<br />
Item che ogni derogatione <strong>la</strong> qual forse per l’avvenir si facesse alle predette<br />
ordinationi, patti, conventioni, capitoli per il santissimo signore nostro sommo<br />
pontefece pro tempore vel per <strong>la</strong> sede apostolica over suoi legati overo altre<br />
persone che havessero da loro overo altronde ordinaria o delegata facultà o iurisditione<br />
per qual si voglia causa etiam urgentissima et efficacissima etiam per<br />
motu proprio overo a favore et instanza di qual si voglia persona in qual si<br />
voglia modo qualificata non vaglia ne s’intenda valere se non sarranno prima<br />
citati nel<strong>la</strong> città di Spoleti li signori priori che sarranno per li tempi; e <strong>la</strong> communità<br />
di Spoleti nel general conseglio congregata et intese le ragioni di essa comunità<br />
overo in sua legitima contumacia e se altramente sarrà fatta tal derogatione<br />
sia nul<strong>la</strong> e non giovi alcuna cosa et ipso iure s’intenda e sia annul<strong>la</strong>ta e revocata.<br />
E che li signori priori e cittadini del Numero sopra ciò eletti e da elegersi<br />
per li tempi sotto pena di cento scudi d’oro per ciaschuno come di sopra da<br />
applicarse siano obligati mandare uno o più ambasciatori a Roma in nome del<strong>la</strong><br />
detta comunità a nostro Signore a revocar tutti i privilegii, derogationi et altre<br />
cose in contrario impetrate o da impetrarse e possano pigliar danari d’ogni luogo<br />
e persone in qual si voglia modo reservate e prohibite per questo negotio e<br />
quelli spendere et ex nunc prout ex tunc et e contra sia deliberata <strong>la</strong> bulletta e<br />
decretata per havere e spendere li detti danari.<br />
Item per osservation di quanto di sopra è scritto si debbia il tutto confirmare<br />
et ottenere da nostro Signore in forma e possansi aggiongere tutte c<strong>la</strong>usole<br />
massime circa le pene e censure plenissime solite in simil cose et a conseglio di<br />
qual si voglia savio e sapiente del<strong>la</strong> corte di Roma. In fede di che et cetera.<br />
Dato in Spoleti nel nostro popu<strong>la</strong>r pa<strong>la</strong>zzo il dì 20 di giugno 1567.<br />
Nico<strong>la</strong>us Letus notarius vice cancel<strong>la</strong>rius.
Spoleto<br />
27. 1570, novembre 9<br />
Breve<br />
Ordinamenti sul vestire e sugli ornamenti femminili<br />
703<br />
Pius papa V.<br />
Ad perpetuam rei memoriam. Exposcit debitum pastoralis officii cui disponente<br />
domino praesidemus, ut ad ea per quae alicuius popoli nostrae praesertim<br />
et apostolicae sedis ditioni subiecti salubri directioni et reformationi valeat salubriter<br />
provideri sollicite intendamus et his quae propterea processisse dicuntur ut<br />
illibata persistant cum a nobis petitur apostolici muniminis praesidium propensius<br />
impartiamur. Exponi siquidem nobis nuper fecerunt dilecti filii priores populi<br />
civitatis nostrae Spoletanae qualiter pridem ipsi diversis abusibus providere<br />
volentes ex ordine et decreto generalis arenghae ac generalis consilii dictae civitatis,<br />
matura deliberatione procedente infrascipta capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta et<br />
reformationes condiderunt tenoris subsequentis videlicet.<br />
Li priori del populo del<strong>la</strong> città di Spoleti volendo provedere all’abuso et<br />
corrutte<strong>la</strong> del <strong>la</strong>scivo desordinato et eccissivo vestire et ornamenti delle donne<br />
et excessive et intolerabili doti et arredii et bieni mobili et giocali che si danno<br />
et altre spese gravissime et soperchie che si fanno per causa di matrimonii<br />
secu<strong>la</strong>ri, le quali sonno cagioni delle ruine di molte famiglie et casate, per<br />
ordine et decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arengha et del <strong>generale</strong> conseglio fanno l’infrascritti<br />
ordini, capituli, statuti et reformanze perpetuamente et invio<strong>la</strong>bilmente<br />
da durare et da osservarse precisamente et ad literam, come dimostrano le<br />
parole di essi ordini, di modo che sia et s’intenda levata ogni autorità et facultà<br />
a ogni et qualunche persona di qual si voglia potestà, dignità, facultà et<br />
preeminenza de dechiarare, interpretare, intendere et restringere le parole o <strong>la</strong><br />
mente dell’infrascritti ordini, reservando so<strong>la</strong>mente al<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arengha ogni<br />
dechiaratione, interpretatione et intelligentia di tutto quello sopra di che potesse<br />
nascere o nascesse alcun dubio etiam sopra le parole che se potessero tirare,<br />
dechiarare o intendere in più sensi.<br />
Che per l’advenire per qual si voglia donna del<strong>la</strong> città di Spoleti overo habitante<br />
di qualunche conditione, dignità, grado, età et preeminenza se sia che si<br />
maritasse o dovesse maritare nel secolo, non si possa dare, promettere o convenire,<br />
né pigliare, né recevere per dote più de milli fiorini currenti et per le<br />
donne del contado de Spoleto più di fiorini ducento.<br />
Item che per l’arredio per le donne che se maritaranno dentro <strong>la</strong> città dopo<br />
<strong>la</strong> publicatione delli presenti ordini et capituli, non si possa dare più di dodici<br />
camiscie zitaresche da cassa, busti sei de cortina senza oro over argento, zinali<br />
dodici delle quali dua se ne possano fare de cortina et dua de sensina senza oro<br />
et argento, cuffie dodeci delle quale nessuna se ne possa fare con oro o argento,<br />
una pezza de sciuccatori, una pezza de fazzoletti, una pezza de veletti de spalle,<br />
una tovaglia de renze con dodeci pezzette simili, panno overo cortina per un<br />
padiglione qual si faccia doppo che sarà andata a marito, uno scopeto et uno
704 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
spechio, uno paro de forzieri con il forzerino che non passi il valore de otto<br />
scudi.<br />
Item per l’arredio del<strong>la</strong> cuna, fasce otto, fasciatori quindeci, doi copertori de<br />
panno Ugubino, doi coltruccie, una di te<strong>la</strong> et l’altra di taffettano senza oro,<br />
diece braccia de te<strong>la</strong> per li incappatori, diece bracia de sciuccatori, doi guanciali<br />
senza oro o argento, dua cune, una grande et una picco<strong>la</strong>, che non passino ambi<br />
due il valore di tre scudi.<br />
Item che portandosi li figliuoli a battizzare non possino portare coltruccie di<br />
setta, né incappatori, né sciuccatori, dove sia oro overo argento.<br />
Item che per l’arredio delle donne che se maritaranno in contado, non passi<br />
il valore di fiorini trenta senza <strong>la</strong> veste.<br />
Item che le donne per l’advenire non possino portare più di una veste et<br />
una zimarra de drappo di quale si voglia sorte, eccetto di velluto rosso o pavonazzo,<br />
cremesino, né de te<strong>la</strong> d’oro o di argento, a quali veste non si possano<br />
fare finimenti alcuni salvo una pistangia simplice del medemo drappo; quale veste<br />
o zimarra facendole il padre o altri che dotarà <strong>la</strong> donna non possa farle più<br />
de una veste de panno, purché non sia de rosato o pavonazzo, oltre l’altre vesti<br />
quotidiane. Dechiarando che <strong>la</strong> zimarra se possa ornare de un passamano con<br />
l’albottunatura de seta oltre al<strong>la</strong> pistangia detta di sopra et le veste che portaranno<br />
dette donne tanto vedove quanto maritate o da maritarse, se faciano et portino<br />
senza trascino o coda et il vestire sia honesto.<br />
Item che le veste de panno, rascia, buratto, ciambelloto et moncaiale, purché<br />
non siano con onde, non si possano ornare o racamare etiam nelle maniche, né<br />
d’oro né d’argento, né de racami né de perle, né di gieme o <strong>la</strong>pilli ancorché<br />
finte et non vere, ma si possano finire di drappo so<strong>la</strong>mente da piede et nelli<br />
busti et nelle maniche et sopra il detto drappo non si possano mettere cordelline,<br />
passamani, francette o vero altre cose simili et similmente non possano portare<br />
zimarre de panno che siano ornate come di sopra eccetto dinanzi et da<br />
piede et possano havere so<strong>la</strong>mente dua para de maniche de drappo come di<br />
sopra; et si possano anche listare et ornare le bernie de drapo purché non passi<br />
dua braccia per bernia et possano anche usar cappelli de drappo simplice. Et<br />
per più chiarezza del sopradetto capitulo se dechiara che non si possa mettere<br />
drappo sopra drappo nelle veste, ziamarre et maniche sopradette. Et che contra<br />
li presenti ordinazioni e decreti non si possano fare o excogitare machinationi<br />
cautele o fraude, per li quali tacita o expressamente diretta vel indirettamente,<br />
publica vel occultamente se contravenesse alle dette ordinationi o al<strong>la</strong> mente et<br />
parrolle loro. Et tutto quello che si pensasse, facesse o machinasse contra le<br />
sopradette cose et per il che se venesse ad eccedere dette somme, se intendano<br />
et siano tutte nulle et invalide et per non fatte, né scritte ipso iure, senza alcuna<br />
dechiaratione et per presumptionem iuris et de iure, di modo che non se admetta<br />
prova in contrario, se intenda et sia il tutto etiam il giuramento ancora simu<strong>la</strong>to<br />
et fraudolente et fatto et machinato per fraude et per fraudare <strong>la</strong> forma, <strong>la</strong><br />
somma, le parole et mente delli presenti ordini et decreti. Dechiarando che alcuno<br />
ancor che fusse padre, avo o bisavo, madre, ava o bisava o più su, figliuoli,
Spoleto<br />
705<br />
fratelli, sorelle, nepoti o qual si voglia attinente de consanguinità o affinità né da<br />
qual si voglia altra persona, amico o non attinente, non possa dare, promettere o<br />
convenire in qual si voglia modo, né inanzi al matrimonio, né dopo nel matrimonio,<br />
sponsali, fede o trattato di esso, né per dote o per elemosina o per<br />
dupplicatione de dote o per dotar<strong>la</strong> un’altra volta o augmento de dote, né per<br />
darli dua o tre o più dote o vero elemosina, per dono, prestito, pegno, cessione,<br />
liberatione o per qual si voglia altro modo, causa, titolo, via <strong>la</strong>rghissimo sumpto<br />
vocabulo, né denari, né bieni di qual si voglia sorte, che ecceda le dette somme,<br />
ne meno ricevere o pigliare come di sopra. Et se alcuna cosa più del<strong>la</strong> detta<br />
somma o che ecceda il valore delle dette somme da qual si voglia persona sarà<br />
promessa, data o convenuta o riceputa <strong>la</strong> cosa o <strong>la</strong> promissione di essa non<br />
vaglia né tenga in alcun modo; et se presumeno insieme con il giuramento dolose,<br />
ficte et simu<strong>la</strong>te et fatte in fraude come di sopra. Et nondimeno chi l’havesse<br />
promesso non sia obligato ad osservarlo et chi lo domandasse li sia in tutto<br />
denegata l’audienza. Et di quanto fosse eccesso non se li possa administrare<br />
giustitia, né siano intesi; et quel più che sarà datto o promesso sia et s’intenda<br />
applicato al fisco apostolico et al governatore pro tempore per eguale parte et<br />
quanto sia in favore loro vaglia. Dechiarando che non si possa né debbia fare<br />
fraude né machinatione contra il detto ordine, dando et prometendo le cose de<br />
maggiore prezzo per minore prezzo di quello vagliano. Dechiarando ancora che<br />
non si possano né debiano fraudare né machinare contra detto ordine, con promettere<br />
in detti matrimonii, o vero inanti o dopo, o vero nelli trattati o conclusioni<br />
di essi, oltre le summe tassate, de <strong>la</strong>ssare <strong>la</strong> donna o suoi figliuoli o il<br />
marito, parente del marito o vero alcuno altro herede o farli substitutioni, <strong>la</strong>ssiti<br />
o legati d’alcuna sorte o vero di non fare testamento o de morire ab intestato, o<br />
vero che debbia haver parte o tutto dopo <strong>la</strong> morte ab intestato o per testamento,<br />
codicilli, donatione, causa mortis vel intervivos o per qual si voglia ultima<br />
voluntà o altra dispositione, altramente s’intenda contravenuto come di sopra.<br />
Dechiarando ancora che il padre o vero altra persona, che havesse lo usufrutto<br />
o vero altre ragioni conditionali in alcuni bieni, non possa promettere, né dare<br />
alcuna cosa oltra <strong>la</strong> detta somma ad alcuna figlio<strong>la</strong>, nepote o altra donna che<br />
havesse <strong>la</strong> nuda proprietà o vero per fideicommisso overo altre ragioni conditionali<br />
non purificate in alcuni bieni; ancora che lo desse o promettesse sotto pretexto<br />
de accordo, transactione o che per tal somma eccedente, <strong>la</strong> donna cedesse<br />
o renunciasse alle sue ragioni o per qual si voglia altro modo, via, titolo o<br />
caute<strong>la</strong>. Dechiarando ancora che il padre, avo, bisavo, madre, ava, bisava o fratello<br />
o sorel<strong>la</strong> o zio o zia carnale, non possa in testamento <strong>la</strong>ssare al<strong>la</strong> donna da<br />
maritarse per dote o per altro legato o titolo overo altra causa, come di sopra,<br />
più del<strong>la</strong> detta somma havendo maschi in paro grado con <strong>la</strong> donna, overo che<br />
parimente succedesse col<strong>la</strong> donna. Et quando havesse <strong>la</strong> detta dote altronde non<br />
se li possa né <strong>la</strong>ssare, né dare, né promettere come di sopra, se non sino a <strong>la</strong><br />
concurrente quantità del<strong>la</strong> detta somma. Et non possa né debbia volere morire<br />
ab intestato acciochè <strong>la</strong> donna succeda, ma in quel caso il maschio in pari grado<br />
excluda <strong>la</strong> donna da maritarse; et <strong>la</strong> donna non possa havere se non <strong>la</strong> detta
706 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
dote, quando non <strong>la</strong> havesse hauta da altri, tanto ex testamento, quanto ab<br />
intestato.<br />
Dechiarando ancora che se <strong>la</strong> donna da maritarse havesse altri bieni donati,<br />
<strong>la</strong>ssiti, crediti o ragioni, o haeredità, nondimeno non se li possa dare né<br />
promettere più come di sopra, né a lei, né al suo marito o vero ad altri per<br />
loro, se non quel tanto che mancasse sino a <strong>la</strong> somma sopradetta, ma li detti<br />
bieni se intendano pro rata essere in nome di dote. Et se detti bieni excedessero<br />
<strong>la</strong> detta somma sopra taxata, se intendano esser bieni sopradotali di essa<br />
donna maritata al secolo. Et che <strong>la</strong> donna da maritarse debbia stare contenta<br />
al<strong>la</strong> detta dote et che non possa dimandare, né havere parte, né per dote né<br />
per supplimento de dote, né per legitima o di congrua dote o sui supplimenti<br />
et basti che <strong>la</strong> detta dote l’habbi da un solo o per altra via, acciò che sia<br />
exclusa, non possa havere più, né per testamento o ab intestato o per <strong>la</strong>sciti o<br />
per fideicommisso o per promissione o donatione de dote, stando il maschio<br />
in pari grado overo tal maschio, che parimente succedesse con detta donna,<br />
legitimo et naturale et d’altri o de <strong>la</strong> haeredità de altri che de colui che <strong>la</strong><br />
dota. Dechiarando ancora che non si possa fare fraude né machinatione contra<br />
il detto ordine né alterare detta somma, sotto pretexto de alcun traficho, mercantia,<br />
arte, exercitio, compagnia, monte, censo, bancho, officio et altro pretexto<br />
et de frutti di esse, né si possa promettere o dare, ricevere dote con frutti<br />
suoi o che sia alterata o cresciuta per via de frutti per dette cause o per altre<br />
vie o cagioni, con dire che sia stata constituita <strong>la</strong> dota secundo l’ordini et poi<br />
posta in censi, monti, officii, exercitii, arte, compagnia, trafighi o vero altri<br />
guadagni et poi cresciuta. Ma si <strong>la</strong> dote fusse constituita secundo il detto ordine<br />
et poi per frutti accresciuta nanti <strong>la</strong> consummatione del matrimonio, li frutti<br />
sianno et pertengano a chi l’haverà posta; et <strong>la</strong> donna et il marito non possa<br />
haverne perdita né guadagno.<br />
Item che ogni promessa, conventione, dotatione per qual si voglia modo<br />
come di sopra et con il giuramento de più che quanto è detto de sopra, fatta e<br />
da farse con conditione et in evento che detto ordine si levasse, revocasse, abrogasse<br />
et se li derogasse o se potesse ottenere derogatione per li superiori o non<br />
se osservasse, sia et s’intenda nul<strong>la</strong> et fatta in fraude delle presenti ordinationi.<br />
Item acciò che tutte le donne da marito tanto quelle che hanno padre, avo,<br />
madre, ava o più su, siano de uguale conditione in maritarse; quanto a questo<br />
ordinorno che dette donne non debiano succedere ab intestato essendoce li fratelli<br />
o figliuoli di fratelli o dessendenti maschi legitimi et naturali di essi, ancora<br />
che fussero congiunti del <strong>la</strong>to delle padre solo, legitimi et naturali, ma debbiano<br />
essere private da ogni commodo del succedere ab intestato, talmente che non<br />
debbiano havere in alcun modo per dote, arredio o veste più delle somme sopra<br />
tassate, né per legitima o sopplimento né per dote o de supplimento o de congrua<br />
dote o per supplimento di essa.<br />
Item che il marito eccedendo o contravenendo <strong>la</strong> somma sopra tassata perda<br />
omninamente nel caso de restituirse <strong>la</strong> dote, ogni quarta parte, guadagno et commodità<br />
delli statuti et ordini di Spoleti, oltra le pene infrascritte. Item per evita-
Spoleto<br />
707<br />
re le fraude che se potriano fare, se ordina statuisse che alcuno matrimonio,<br />
sponsali et patti, conditioni et promissioni, pegni, arre, sponsalitii, dationi di<br />
bieni, dare de fede o che sian fatte secundo l’ordini o contra l’ordini, non si<br />
possa rogare né si possa provare se non per instrumenti publici, rogati per notario<br />
matricu<strong>la</strong>to nel collegio et matricu<strong>la</strong> di Spoleti et assignati al cancilliero del<strong>la</strong><br />
communità, quali detti notari sotto le pene infrascritte siano tenuti assignare et<br />
dare in nota al detto cancilliero fra quindici dì dopo sarà rogato, cioè il dì<br />
l’anno le persone et nomi di contrahenti, <strong>la</strong> somma et li patti; et il detto cancilliero<br />
tra quindici dì sia obligato notificare il tutto nel consiglio publico o vero<br />
Numero sopra deputato. Et in tal caso non si dia fede alcuna, né in iudicio né<br />
fora ad instrumenti de notari non matricu<strong>la</strong>ti, né confessioni delle parte etiam<br />
giurate, né testimonii ancorché fossero in grandissimo numero, né a mezzani, né<br />
a preti, né a frati, né a religiosi, né a polize, né a memorie, né a libri ancora<br />
che fussero fatti secundo <strong>la</strong> forma delle constitutioni o deli statuti o de <strong>la</strong> ragione<br />
commune et con tutte forme et cautele, né ad instrumenti de notari forastieri<br />
et fatti fora del territorio de Spoleti, quando havessero hauta commodità fare<br />
l’instrumento o vero venire a farlo o rinovarlo in Spoleti, ma siano nulle et de<br />
nessun valore et fede et questo capitulo non s’intenda quanto alli matrimonii,<br />
doti et sponsalitii de contado, dominio et distretto di Spoleti.<br />
Item che l’arredio non si possa né debbia monstrare né spiegare dinanti a<br />
parenti o vicini né vi si possa congregare o chiamare alcuna persona se non essa<br />
donna, al<strong>la</strong> quale se dia et il suo marito, ne meno parenti et vicini etiam non<br />
chiamati, ce possano esser presenti, possa non dimeno chiamarsi un notario et<br />
doi testimonii per prova et anche per farse fare <strong>la</strong> quitanza.<br />
Item che non sia lecito per l’advenire al marito o vero sposo né suoi attinenti,<br />
né quando se va a vedere <strong>la</strong> sposa né per il tempo che sta <strong>la</strong> sposa in casa<br />
del padre o del fratello o d’altri nanti <strong>la</strong> consumatione del matrimonio et in essa<br />
consumatione o nozze, dare o fare o mandare o fare dare o mandare al<strong>la</strong> sposa<br />
o moglie o vero padre, fratelli o parenti suoi, alcuni presenti o mancie o donationi<br />
et e converso non sia anche lecito al<strong>la</strong> sposa o vero suo padre, fratelli,<br />
madre o attinente, dare fare o mandare alcuni presenti o mancie o donationi<br />
allo sposo o marito o suoi attinenti o vero alcuno di essi. Et anche se prohibisse<br />
non si debbiano né possino fare le mancie et presenti soliti a farsi l’Ognisanti, lo<br />
Natale o vero anno nuovo o vero carnevale o altri tempi et che tal mancie et<br />
presenti non si possino più usare.<br />
Item che nel<strong>la</strong> prima et altre visitationi che fa il marito o sposo a casa del<strong>la</strong><br />
sposa et quando ancho mena con seco li parenti et amici a visitare <strong>la</strong> sposa, sia<br />
licito so<strong>la</strong>mente dare et ricevere uno fazoleto di cortina so<strong>la</strong>mente per qual si<br />
voglia persona, ancora che graduata et di qual si voglia conditione o preeminenza<br />
o qualità, purché non sia tal fazoletto <strong>la</strong>vorato o vero ornato d’oro, de argento<br />
et de seta di qual si voglia sorte o con <strong>la</strong>voro di sfi<strong>la</strong>to et più oltre alcuna cosa<br />
non si possa dare o recevere d’alcuna banda. Oltra di ciò non si possin fare,<br />
dare o ricevere co<strong>la</strong>tioni solite in dette visitationi de marzapane, pennochiati o di<br />
torte o di altre sorte di zuccaro, ma solo si possino fare, dare o ricevere dette
708 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
co<strong>la</strong>tioni so<strong>la</strong>mente con ciambelli, biscotti et quatro sorte di confetti cioè anisi,<br />
coriandoli, trasea et seme commune et frutti che portaranno i tempi ad arbitrio.<br />
Item il convicto, pasto o banchetto o vero nozze solite da farse nelli sposalitii<br />
et matrimonii o vero nel menare <strong>la</strong> sposa a casa del marito o vero nel<br />
cavare <strong>la</strong> sposa o vero nel uscire de casa del<strong>la</strong> sposa, o vero di casa del marito<br />
dopo consumato il matrimonio, quando torna al<strong>la</strong> chiesa non sia licito a farli da<br />
alcuna banda, ne meno alli loro parenti da alcuna banda.<br />
Item che le putte minori de dodici anni non possano usare drappi se non<br />
per listare et per maniche.<br />
Item che sia licito alle spose usare per ornamento del<strong>la</strong> testa una uncia et<br />
mezza de oro o argento fi<strong>la</strong>to in una o doi cuffie et che sia licito alle dette<br />
spose usare dua oncie d’oro per ornamento del collo da ridurse in col<strong>la</strong>ne o<br />
altri ornamenti per portare al collo.<br />
Item che non si possa usare, né portare più di tre anelli de oro et che non<br />
possa usare né portare maniglie né pendenti alle orecchie de oro, argento, seta<br />
né d’altra sorte o materie.<br />
Item per cengere non possa usare chiavacore né cosa d’oro, d’argento, de<br />
smalto, de vetro, de <strong>la</strong>bastro né d’altro metallo né corali né reticelli di seta, ma<br />
solo cente napolitane o de taffetano cremesino o d’altro drappo, purché non<br />
siano ornate d’oro o d’ argento, nemeno corone de paternostri et avemaria d’oro,<br />
d’argento, perle o altra sorte de <strong>la</strong>pili etiam finti, ma possano portare corone di<br />
coralli et ambre, purché non passino il valore di quatro scudi.<br />
Item che sia licito usare pianelle di qual si voglia drappo purché non siano<br />
ornate d’oro o d’argento o di gemme o de perle o de te<strong>la</strong> d’oro o d’argento. Et<br />
che il marito, socero, prosocero, socera, prosocera, padre et avo, madre et ava,<br />
mentre le donne staranno nelle case loro, siano tenuti alle pene et censure infrascritte,<br />
se le donne che con loro habitano contraveranno alli detti ordini.<br />
Item che qualunche persona contraverà in qual si voglia modo et a qual si<br />
voglia capitolo o parte delli praesenti ordini, tanto le parte che ce accedessero,<br />
dessero, prometessero, pigliassero o vero usassero contra <strong>la</strong> forma loro et tanto<br />
mezzani quanto alcuna altra persona che lo trattasse, consigiasse o che consentisse<br />
et li notari che se ne rogassero et li testimonii che fussero praesenti di qual si<br />
voglia autorità, dignità, preeminenza incorrano nel<strong>la</strong> pena di scudi cinquecento<br />
d’oro per ciascuna et ciascuna volta, et che non se né possa fare gratia de<br />
applicarse per uno quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica, per un quarto al<br />
signor gubernatore o locotenente pro tempore residente, per uno quarto all’accusatore<br />
o inventore o de<strong>la</strong>tore et per l’altro al barigello et priori, che ne faranno<br />
o faranno fare effetuale executione et se alcuno priore non facesse il suo debito<br />
accresca all’altri. Et in oltre li citadini che in qual si voglia modo contravenissero<br />
sianno, ipso iure et facto et incontinenti senza altra dechiaratione, privati di<br />
civilità del<strong>la</strong> città de Spoleti et da suoi citadini al tutto segregati et privati et li<br />
loro catasti et bieni se debbiano ponere et descrivere nelli catasti delli contadini<br />
et per contadini in tutto et per tutto se debbano havere, tenere et reputare et<br />
mai possano havere alcuno honore o vero officio nel<strong>la</strong> cità de Spoleti; et che mai
Spoleto<br />
709<br />
per nessun tempo si possano restituire al<strong>la</strong> civilità et all’ esser cittadino, se non<br />
sarà ottenuto et vinto in diece arenghe <strong>generale</strong> di detta città et che li notari<br />
perdano l’officio del notariato et non possano più exercitarlo et siano anche<br />
privati del collegio et cassati dal<strong>la</strong> matrico<strong>la</strong> delli notari.<br />
Item che le donne che nel uso et portare delle veste et altre cose sopra<br />
prohibite contravenissero, oltra le dette pene se debiano subito da tutte esser<br />
fugite et evitate et come excommunicate publice, debiano essere caciate delle<br />
chiese incontinente, come non degne stare fra le altre donne.<br />
Item che tutti testimonii, notarii et mezzani tractanti o consulenti et consentienti<br />
che reve<strong>la</strong>sero fra termine d’uno mese li contravenienti, siano assoluti et<br />
liberati d’ogni et qualunque pena.<br />
Item che li magnifici signori pro tempore siano obligati, sotto pena di perdere<br />
<strong>la</strong> bolleta, il primo giorno che vanno a visitare il signor locotenente, intimarli<br />
et ricercare sua signoria magnifica che se degni fare osservare et mantenere li<br />
presenti ordini et punire li transgressori et li magnifici signori priori siano tenuti<br />
<strong>la</strong>ssarne il memoriale alli successori per <strong>la</strong> loro osservanza.<br />
Item che li magnifici signori priori et li huomini de Numero sopra di ciò<br />
deputato subito che intenderanno che alcuno in qual si voglia modo haverà contravenuto,<br />
debbiano sotto pena del<strong>la</strong> perdita del<strong>la</strong> boletta andar al signor governatore<br />
o vero locotenente pro tempore et mandare alli superiori di Roma et<br />
instare et solicitare continuamente che se debbia procedere al<strong>la</strong> executione delle<br />
pene praedette contra li transgressori et talmente portarsi et procedere circa a<br />
questo che li presenti ordini et capitoli se habbiano da osservare invio<strong>la</strong>bilmente.<br />
Item che tutti li presenti ordini siano et si intendano fatti et initi et stipu<strong>la</strong>ti<br />
per patti, conventioni et stipu<strong>la</strong>tioni intervenienti et giurati tra tutti li citadini et<br />
habitanti del territorio di Spoleti et habbiano forza et valore de patti et conventioni<br />
giurati veramente fatti et non per fittione o presuntione.<br />
Item che ogni derogatione <strong>la</strong> qual forsi per l’advenire se facesse alle predette<br />
ordinationi, patti, conventioni, capituli per il santissimo domino nostro sommo<br />
pontifice pro tempore, vel per <strong>la</strong> sede apostolica, o vero suoi legati o vero altre<br />
persone che havessero da loro o vero altronde ordinaria o delegata facultà o<br />
iurisditione per qual si voglia causa etiam urgentissima et efficacissima etiam per<br />
moto proprio a favore et instantia di qual si voglia persona in qual si voglia<br />
modo qualificata, non vaglia né se intenda valere se non saranno prima citati<br />
nel<strong>la</strong> città di Spoleti li signori priori che saranno pro tempore et <strong>la</strong> communità<br />
di Spoleti nel general conseglio congregata et intese le ragioni di essa communità<br />
o vero in sua legitima contumatia et se altramente sarà fatta tal derogatione, sia<br />
nul<strong>la</strong> et non giovi alcuna cosa et ipso iure se intenda et sia annul<strong>la</strong>ta et revocata.<br />
Et che li signori priori et citadini de Numero sopra ciò eletti et da elegersi<br />
per li tempi sotto pena di cento scudi d’oro per ciascheduno come di sopra da<br />
applicarsi, siano obligati mandare uno o più ambasciatori a Roma in nome del<strong>la</strong><br />
ditta communità a nostro Signore a revocare tutti privilegii, derogationi et altre<br />
cose in contrario impetrate o da impetrarsi et possino pigliar danari da ogni<br />
loco et da persone in qual si voglia modo reservate et prohibite per questo nego-
710 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
cio et quelli spendere ex nunc prout extunc et e contra sia deliberata <strong>la</strong> bolleta<br />
et decretata per havere a spendere li detti denari.<br />
Item per osservatione de quanto di sopra è scritto se debbia il tutto confermare<br />
et ottenere da nostro Signore in forma et possansi aggiongere tutte le<br />
c<strong>la</strong>usule maxime circa alle pene et censure plenissime, solite in simil cose et al<br />
consiglio di qual si voglia savio et sapiente del<strong>la</strong> corte di Roma.<br />
Quare pro parte dictorum priorum nobis fuit humiliter supplicatum ut capitulis<br />
ordinationibus, statutis et reformationibus praedictis pro earum subsistentia<br />
firmiori robur apostolicae confirmationis adiicere, ac alias in praemissis opportune<br />
providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur eosdem priores a<br />
quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti aliisque ecclesiasticis sententiis,<br />
censuris et poenis, a iure vel ab homine quavis occasione vel causa <strong>la</strong>tis,<br />
si quibus quomodolibet innodati existunt, ad effectum presentium duntaxat consequendum,<br />
harum serie absolventes et absolutos fore censentes huiusmodi supplicationibus<br />
inclinati omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta et reformationes<br />
praedicta ac in eis contenta quaecunque apostolica auctoritate approbamus<br />
et confirmamus ac illis plenarie et invio<strong>la</strong>bilis firmitatis apostolica robur perpetuo<br />
adiicimus omnesque et singulos tam iuris quam facti, defectus si qui forsan intervenerint<br />
quomodolibet in eisdem supplemus. Il<strong>la</strong>que omnia et singu<strong>la</strong> valida et<br />
efficacia fuis esse et perpetuo fore, ac suos plenarios et integros effectus sortiri<br />
et obtinere nec non ab omnibus et singulis supradictis utriusque sexus personis,<br />
ac quos praemissa quomodolibet concernunt et pro tempore concernent invio<strong>la</strong>biliter<br />
et ad unguem etiam sub poenis in capitulis, ordinationibus, statutis et<br />
reformationibus praedictis appositis ac etiam aliis arbitrio nostro imponendis. Perpetuo<br />
observari debere ac personas huiusmodi ad observationem praedictam<br />
omnino teneri et ad id etiam invictas cogi et compelli posse, sicque in praemissis<br />
ab omnibus censeri ac ita per quoscunque iudices et commissarios quavis auctoritate<br />
fungentes sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et interpretandi<br />
facultate et auctoritate iudicari et diffiniri debere; et si secus super his a<br />
quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit attentari irritum et<br />
inane decernimus. Quo circa dilecto filio moderno et pro tempore existenti dictae<br />
civitatis nostrae Spoleti gubernatori, seu eius locumtenenti per apostolica scripta<br />
mandamus quatenus ipse si et postquam dictae literae sibi praesentate fuerint<br />
per se vel alium seu alios faciat auctoritate nostra capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta<br />
et reformationes huiusmodi iuxta illorum tenorem et continentiam ab omnibus,<br />
quos il<strong>la</strong> quomodolibet concernunt et concernent in futurum, perpetuo et firmiter<br />
observari. Non permittens eos seu eorum quemlibet a quoquam quomodolibet<br />
indebite molestari, perturbari et inquietari, contradictores quoslibet et rebelles<br />
ac praemissis non parentes per censuras et poenas ecclesiasticas, aliaque opportuna<br />
iuris et facti remedia appel<strong>la</strong>tione postposita compescendo, nec non legitimis<br />
super his habendis servatis processibus illos censuras et poenas ipsas incurrisse<br />
servata forma concilii Tridentini dec<strong>la</strong>rando, nec non eas etiam iteratis, vicibus<br />
aggravando, invocato etiam ad hoc si opus fuerit, auxilio brachii saecu<strong>la</strong>ris.<br />
Non obstantibus praemissis ac felicis recordationis Bonifatii papae VIII praede-
Spoleto<br />
711<br />
cessoris nostri de una et concilii generalis de duabus dietis dummodo quis vigore<br />
praesentium ultra tres dietas ad iudicium non trahatur ac dictae civitatis Spoletanae<br />
iuramento confirmatione apostolica vel quavis firmitate alia roboratis, statutis<br />
et consuetudinibus, privilegiis quoque indultis et literis apostolicis etiam<br />
eidem civitati illiusque civibus et incolis ac quibusvis aliis personis sub quibuscunque<br />
tenoribus et formis ac cum quibusvis c<strong>la</strong>usulis et decretis in genere vel<br />
in specie etiam motu proprio et consistorialiter ac alias in contrarium quomodolibet<br />
concessis confirmatis et innovatis. Quibus omnibus etiam si pro illorum<br />
sufficienti derogatione de illis eorunque totis tenoribus specialis specifica expressa<br />
et individua non autem per c<strong>la</strong>usu<strong>la</strong>s <strong>generale</strong>s idem importantes mentio, seu<br />
quaevis alia expressio habenda aut quaevis alia exquisita forma ad hoc servanda<br />
foret illorum tenores ac si de verbo ad verbum insererentur praesentibus pro<br />
sufficienter expressis habentes, illis alias in suo robore permansuris hac vice duntaxat<br />
specialiter et expresse derogamus, contrariis quibusqunque. Aut si aliquibus<br />
communiter vel divisim a dicta sic sede indultum quod interdici suspendi vel<br />
excommunicari non possint per literas apostolicas non facientes plenam et expressam<br />
ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi mentionem. Datum Romae<br />
apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die VIIII novembris MDLXX pontificatus<br />
nostri anno quinto.<br />
Caesar Glorierius subscriptor.<br />
28. 1570, dicembre 9<br />
Bando<br />
Sopra <strong>la</strong> reforma e moderazione delle doti e vestir delle donne<br />
et altre superfluità 21<br />
Al nome d’Iddio amen.<br />
Per ordine e commissione del molto magnifico et illustre signore il signore<br />
Giovanni Battista Baiardi, nobile parmigiano dottore di legge del<strong>la</strong> città di Spoleti,<br />
nostro meritissimo governatore et in questa parte commissario apostolico,<br />
per il presente publico banno si deducono a notitia di ognuno i capituli et<br />
ordini novamente fatti per ordine et decreto del<strong>la</strong> general arengha e conseglio<br />
publico del<strong>la</strong> suddetta città sopra <strong>la</strong> reforma e moderatione delle doti e vestir<br />
delle donne et altre superfluità et cetera, confirmati poi da nostro signor Pio V<br />
per suo breve sopra ciò spedito, sotto <strong>la</strong> data delli 9 di novembre prossimo<br />
passato. Acciò nesuna persona per l’avvenire ne possa pretendere ignoranza ma<br />
21 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
[1570] Cerreto di Spoleto, Archivio storico comunale, Statuto e capitoli, n. 35, Capitoli<br />
delle doti che assegna <strong>la</strong> città di Spoleto alle donne.
712 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
invio<strong>la</strong>bilmente s’habbino ad osservare in perpetuo si come in esso breve e capitoli<br />
si contiene del tenor infrascritto, cioè 22 :<br />
Li priori del popolo del<strong>la</strong> città di Spoleti volendo provedere al abuso e corrutte<strong>la</strong><br />
del <strong>la</strong>scivo, disordinato et eccessivo vestire et ornamenti delle donne et eccessive<br />
et intolerabili doti et arredi e beni mobili e giocali che si danno et altre spese<br />
gravissime et soperchie che si fanno per causa de matrimonii seco<strong>la</strong>ri, le quali<br />
sonno cagione delle roine di molte fameglie et casate, per ordine e decreto del<strong>la</strong><br />
<strong>generale</strong> arengha e del general conseglio fanno l’infrascritti ordini, capitoli, statuti<br />
et reformanze perpetuamente et invio<strong>la</strong>bilmente da durare et da osservarsi precisamente<br />
et ad litteram, come dimostrano le parole di essi ordini, di modo che sia e<br />
s’intenda levata ogni autorità e facultà ad ogni e qualunche persona di qualsivoglia<br />
potestà, dignità, facultà e preeminenza di dichiarare, interpretare, intendere e restringere<br />
le parole o <strong>la</strong> mente dell’infrascritti ordini, reservando so<strong>la</strong>mente al<strong>la</strong> general<br />
arengha ogni dechiaratione, interpretatione et intelligenza di tutto quello, sopra<br />
di che potesse nascere o nascesse alcun dubio etiam sopra le parole che si<br />
potessero tirare, dechiarare o intendere in più sensi.<br />
Tassa de’ doti: che per l’avvenire per qualsivoglia donna del<strong>la</strong> città di Spoleti<br />
overo habitante di qualunche conditione, dignità, grado, età et preeminenza si sia<br />
che si maritasse o dovesse maritare nel secolo, non si possa dare, promettere o<br />
convenire, né pigliare né ricevere per dote più di mille fiorini correnti e per le<br />
donne del contado di Spoleto più di fiorini ducento.<br />
Tassa del arredo: item che per l’arredio delle donne che si maritaranno dentro<br />
<strong>la</strong> città dopo <strong>la</strong> publication delli presenti ordini e capituli, non si possa dare più di<br />
dodici camiscie zitaresche da cassa, busti sei di cortina sens’oro overo argento, zinali<br />
dodici delli quali dua senne possino far di cortina e dua di sensina senz’oro e<br />
argento, cuffie dodici, delle quali nesuna senne possa far con oro o argento, una<br />
pezza di sciugatori, una pezza di fazzoletti, una pezza de veletti de spalle, una<br />
tovaglia di renze con dodici pezzette simili, panno over cortina per un padiglione<br />
qual si faccia dopo che sarrà andata a marito, uno scopetto et uno specchio, un par<br />
de forzieri con il forzerino che non passi il valore di otto scudi.<br />
Arredio del<strong>la</strong> cuna: item per l’arredio del<strong>la</strong> cuna, fasce otto, fasciatori quindeci,<br />
doi copertori di panno Ugobino, doi coltrucce, una di te<strong>la</strong> e l’altra di taffettano<br />
sens’oro, diece braccia di te<strong>la</strong> per l’incappatori, diece braccia di sciugatori, doi guanciali<br />
sens’oro o argento, doi cune, una grande et una picco<strong>la</strong> che non passino<br />
ambedoe il valor di tre scudi.<br />
Modo nel mandar al battesimo: item che portandosi li figliuoli a battezzare<br />
non possino portare coltrucce di seta, né incappatori, né sciugatori, dove sia oro<br />
overo argento.<br />
Arredio de contadine: item che per l’arredio delle donne che si maritaranno in<br />
contado, non passi il valore di fiorini trenta senza <strong>la</strong> veste.<br />
22 Si riporta in corsivo il testo del<strong>la</strong> “Prammatica” in comune con n. 27, 1570, novembre<br />
9. Breve, Ordinamenti sul vestire e sugli ornamenti femminili.
Spoleto<br />
713<br />
Vestir de donne: item che le donne per l’avvenire non possino portare più di<br />
una veste et una zimarra di drappo di qualsivoglia sorte, escetto di velluto rosso o<br />
pavonazzo, cremesino, né di te<strong>la</strong> d’oro o d’argento; a quali veste non si possano<br />
fare finimenti alcuni salvo una pistagna simplice del medesimo drappo, qual veste<br />
o zimarra facendole il padre o altri che dotarà <strong>la</strong> donna non possa farle più di una<br />
veste di panno, purché non sia di rosato o pavonazzo, oltre l’altre vesti quotidiane.<br />
Dechiarando che <strong>la</strong> zimarra si possa ornare di un passamano con l’abbottonatura di<br />
seta oltre al<strong>la</strong> pistagna detta di sopra et le vesti che portaranno dette donne, tanto<br />
vedove quanto maritate o da maritarsi, si faccino et portino sensa trascino o coda<br />
et il vestire sia honesto.<br />
Ornar de vesti: item che le vesti di panno, rascia, buratto, ciambellotto et<br />
monchaiale, purché non siano con onde, non si possano ornare o racamare, etiam<br />
nelle maniche, né d’oro né d’argento, né di racami né di perle, né di gemme o<br />
<strong>la</strong>pilli ancorché finti e non vere, ma si possino finire di drappo so<strong>la</strong>mente da piede<br />
et nelli busti et nelle maniche et sopra il detto drappo non si possano mettere<br />
cordelline, passamani, francette overo altre cose simili. Et similmente non possano<br />
portare zimarre di panno che siano ornate come di sopra, escetto dinanzi e da<br />
piede e possano haver so<strong>la</strong>mente doi para di maniche di drappo come di sopra et si<br />
possano anche listare et ornare le bernie di drappo purché non passi doa braccia<br />
per bernia et possano anche usar cappelli di drappo semplici. Et per più chiarezza<br />
del sopradetto capitulo si dechiara che non si possa mettere drappo sopra drappo<br />
nelle vesti, zimarre et maniche sopradette.<br />
Provisioni acciò non si facci fraudi: et che contra le presenti ordinationi e<br />
decreti non si possano fare o escogitare machinationi, cautele o fraude, per le quali<br />
tacita o espressamente diretta vel indirettamente, publica vel occultamente si contravenesse<br />
alle dette ordinationi o al<strong>la</strong> mente et parole loro.<br />
C<strong>la</strong>uso<strong>la</strong> adnul<strong>la</strong>tiva: Et tutto quello che si pensasse, facesse o machinasse contra<br />
le sopradette cose et per il che si venesse ad eccedere dette somme, s’intendano<br />
et siano tutte nulle et invalide et per non fatte né scritte ipso iure, sensa alcuna<br />
dechiaratione et per presumptionem, iuris et de iure, di modo che non si admetta<br />
prova in contrario, s’intenda et sia il tutto etiam il giuramento anchora simu<strong>la</strong>to et<br />
fraudolento e fatto e macchinato per fraude et per fraudare <strong>la</strong> forma, <strong>la</strong> somma, le<br />
parole e mente delli presenti ordini e decreti. Dechiarando che alcuno anchorché<br />
fusse padre, avo o bisavo, madre, ava o bisava o più su, figliuoli, fratelli, sorelle,<br />
nepoti o qualsivoglia attinente di consanguinità o affinità né da qualsivoglia altra<br />
persona, amico o non attinente, non possa dare, promettere o convenire in qualsivoglia<br />
modo, né inanzi al matrimonio né dopo nel matrimonio, sponsali, fede o<br />
trattato di esso, né per dote o per elemosina o per duplicatione di dote o per<br />
dotar<strong>la</strong> un’altra volta o augumento di dote, né per darli doi o tre o più doti overo<br />
elemosina, né per dono, prestito, pegno, cessione, liberatione o per qualsivoglia<br />
altro modo, causa, titolo, via <strong>la</strong>rgissimo sumpto vocabulo, né denari né beni di<br />
qualsivoglia sorte che esceda le dette somme, ne meno ricevere o pigliare come di<br />
sopra. Et se alcuna cosa più del<strong>la</strong> detta somma o che esceda il valore delle dette<br />
somme da qualsivoglia persona sarrà promessa, data o convenuta o receputa, <strong>la</strong>
714 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
cosa o <strong>la</strong> promessione di essa non vaglia, né tenga in alcun modo et si presumino<br />
insieme col giuramento dolose, fitte et simu<strong>la</strong>te et fatte in fraude come di sopra.<br />
Et nondimeno chi l’havesse promesso non sia obligato ad osservarlo e chi lo dimandasse<br />
li sia in tutto denegata l’audienza. Et di quanto fusse escesso non selli<br />
possa ministrare giustitia, ne sieno intesi; et quel più che sarrà dato o promesso sia<br />
et s’intenda applicato al fisco apostolico et al governatore pro tempore per egual<br />
parte et quanto sia in favor loro vaglia. Dechiarando che non si possa né debbia<br />
far fraude né macchinatione contra il detto ordine, dando e promettendo le cose di<br />
maggior prezzo per minor prezzo di quello vagliano. Dechiarando anchora che non<br />
si possino né debbiano fraudare né macchinare contra detto ordine, con promettere<br />
in detti matrimonii overo inanti o dopo overo nelli trattati o conclusioni di essi,<br />
oltra le summe tassate, di <strong>la</strong>ssare <strong>la</strong> donna o suoi figliuoli o il marito, parente del<br />
marito overo alcuno altro herede o farli sustitutioni, <strong>la</strong>ssiti o legati d’alcuna sorte,<br />
overo di non far testamento o di morire ab intestato overo che debbia haver parte<br />
o tutto dopo <strong>la</strong> morte ab intestato o per testamento, codicilli, donatione causa<br />
mortis vel intervivos o per qualsivoglia ultima voluntà o altra dispositione, altramente<br />
s’intenda contravenuto come di sopra.<br />
Dechiarando anchora che il padre overo altra persona che havesse l’usufrutto<br />
overo altre ragioni conditionali in alcuni beni, non possa promettere né dare alcuna<br />
cosa oltra <strong>la</strong> detta somma ad alcuna figliuo<strong>la</strong>, nepote o altra donna che havesse<br />
<strong>la</strong> nuda proprietà overo per fideicommesso overo altre ragioni conditionali non purificate<br />
in alcuni beni; anchora che le desse o promettesse sotto pretesto di accordo,<br />
transattione o che per tal somma escedente, <strong>la</strong> donna cedesse o renunciasse alle<br />
suoe ragioni o per qualsivoglia altro modo, via, titolo o caute<strong>la</strong>. Dechiarando anchora<br />
che il padre, avo, bisavo, madre, ava, bisava o fratello o sorel<strong>la</strong> o zio o zia<br />
carnale, non possa in testamento <strong>la</strong>ssare al<strong>la</strong> donna da maritarsi per dote, o per<br />
altro legato o titulo overo altra causa, come di sopra, più del<strong>la</strong> detta somma havendo<br />
maschi in pari grado col<strong>la</strong> donna, overo che parimente succedesse col<strong>la</strong> donna.<br />
Et quando havesse <strong>la</strong> detta dote altronde non selli possa né <strong>la</strong>ssare, né dare, né<br />
promettere come di sopra se non sino al<strong>la</strong> concurrente quantità del<strong>la</strong> detta somma.<br />
Et non possa né debbia volere morire ab intestato acciò che <strong>la</strong> donna succeda, ma<br />
in quel caso il maschio in pari grado escluda <strong>la</strong> donna da maritarsi e <strong>la</strong> donna non<br />
possa haver se non <strong>la</strong> detta dote, quando non l’havesse havuta da altri, tanto ex<br />
testamento, quanto ab intestato. Dechiarando anchora che se <strong>la</strong> donna da maritarsi<br />
havesse altri beni donati, <strong>la</strong>ssiti, crediti o ragioni o heredità, nondimeno non selli<br />
possi dare né promettere più come di sopra, né a lei, né al suo marito overo ad<br />
altri per loro, se non quel tanto che mancasse sino al<strong>la</strong> somma sopradetta, ma li<br />
detti beni s’intendano pro rata essere in nome di dote.<br />
Et se detti beni escedessero <strong>la</strong> detta summa sopra tassata, s’intendano esser<br />
beni sopra dotali di essa donna maritata al secolo. Et che <strong>la</strong> donna da maritarsi<br />
debbia stare contenta al<strong>la</strong> detta dote et che non possa dimandare né haver parte,<br />
né per dote né per supplemento di dote, né per legitima o di congrua dote o suoi<br />
supplementi e basti che <strong>la</strong> detta dote l’habbi da un solo o per altra via, acciò che<br />
sia esclusa, non possa haver più, né per testamento o ab intestato o per <strong>la</strong>ssiti o
Spoleto<br />
715<br />
per fideicommesso o per promessione o donatione di dote, stando il maschio in<br />
pari grado overo tal maschio che parimente succedesse con detta donna, legitimo et<br />
naturale, et d’altri o del<strong>la</strong> heredità d’altri che di colui che <strong>la</strong> dota. Dechiarando<br />
anchora che non si possa far fraude né macchinatione contra il detto ordine né<br />
alterare detta summa, sotto pretesto d’alcun traficho, mercantia, arte, esercitio, compagnia,<br />
monte, censo, bancho, ufficio et altro pretesto e di frutti di esse, né si<br />
possa promettere o dare, ricevere doti con frutti suoi o che sia alterata o cresciuta<br />
per via de frutti per dette cause o per altre vie o cagioni, con dire che sia stata<br />
costituita <strong>la</strong> dote secondo l’ordini e poi posta in censi, monti, ufficii, essercitii, arte,<br />
compagnia, trafichi overo altri guadagni e poi cresciuta. Ma se <strong>la</strong> dote fusse costituita<br />
secondo il detto ordine e poi per frutti accresciuta nanti <strong>la</strong> consumatione del<br />
matrimonio, li frutti siano e pertengano a chi l’harrà posta; et <strong>la</strong> donna et il<br />
marito non possa haverne né perdita né guadagno.<br />
Annul<strong>la</strong>tione dei contratti: item che ogni promessa, conventione, dotatione per<br />
qualsivoglia modo come di sopra etiam col giuramento di più de quanto è detto di<br />
sopra, fatta e da farsi con conditione et in evento che detto ordine si levasse,<br />
revocasse, abrogasse e selli derogasse o si potesse ottenere derogatione per li superiori<br />
o non si osservasse, sia et s’intenda nul<strong>la</strong>, e fatta in fraude delle presenti<br />
ordinationi.<br />
Che le donne non succedano ab intestato: item acciò che tutte le donne da<br />
marito tanto quelle che hanno padre avo, madre, ava o più su, siano d’ugual<br />
conditione in maritarsi; quanto a questo ordinorno che dette donne non debbiano<br />
succedere ab intestato essendoci li fratelli o figliuoli di fratelli o descendenti maschi<br />
legitimi e naturali di essi, anchorchè fossero congiunti dal <strong>la</strong>to del padre solo,<br />
legitimi e naturali, ma debbiano essere private da ogni commodo del succedere ab<br />
intestato, talmente che non debbiano haver in alcun modo per dote, arredio o vesti<br />
più delle somme sopra tassate, né per legitima o sopplemento, né per dote o di<br />
sopplemento o di congrua dote o per sopplemento di essa.<br />
Perdita del quarto: item che il marito eccedendo o contravenendo <strong>la</strong> somma<br />
sopra tassata perda omninamente nel caso de restituirsi <strong>la</strong> dote, ogni quarta parte,<br />
guadagno e commodità delli statuti et ordini di Spoleti, oltra le pene infrascritte.<br />
Come s’habbino a fare scritture delle doti: item per evitare le fraudi che si<br />
potriano fare si ordina e statuisce che alcuno matrimonio, sponsali, patti, conditioni<br />
et promissioni, pegni, arre, sponsalitii, dationi di beni, dar di fede o che sian fatte<br />
secondo l’ordini o contro gl’ordini, non si possa rogare né si possa provare se non<br />
per instrumenti publici, rogati per notario matricu<strong>la</strong>to nel collegio e matricu<strong>la</strong> di<br />
Spoleti et assignati al cancelliero del<strong>la</strong> communità, quali detti notari sotto le pene<br />
infrascritte siano tenuti assignare et dare in nota al detto cancelliero fra quindeci<br />
dì dopo sarrà rogato, cioè il dì, l’anno, le persone et nomi di contrahenti, <strong>la</strong><br />
somma et li patti; et il detto cancelliero tra quindeci dì, sia obligato notificare il<br />
tutto nel conseglio publico overo Numero sopra deputato. Et in tal caso non si dia<br />
fede alcuna, né in giudicio né fuora ad instrumenti de notari non matricu<strong>la</strong>ti, né<br />
confessioni delle parti etiam giurate, né testimonii anchorchè fossero in grandissimo<br />
numero, né a mezzani, né a preti, né a frati, né a relligiosi, né a polize, né a
716 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
memorie, né a libri, anchora che fossero fatti secondo <strong>la</strong> forma delle constitutioni o<br />
delli statuti o del<strong>la</strong> ragione commune e con tutte forme e cautele, né ad instrumenti<br />
di notari forestieri e fatti fuora del territorio di Spoleti, quando havessero<br />
havuta commodità far l’instrumento overo venir a farlo o rinovarlo in Spoleti ma<br />
siano nulle et di nesun valore e fede. E questo capitolo non s’intenda quanto alli<br />
matrimonii, doti e sponsalitii del contado, dominio e distretto di Spoleti.<br />
Che non si possa spiegar l’arredio: item che l’arredio non si possa né debbia<br />
mostrare né spiegare dinanti a parenti o vicini né vi si possa congregare o chiamare<br />
alcuna persona se non essa donna al<strong>la</strong> quale si dia et il suo marito, né meno parenti<br />
e vicini etiam non chiamati, ci possano esser presenti, possa nondimeno chiamarsi un<br />
notario et doi testimonii per prova et anche per farsi fare <strong>la</strong> quetanza.<br />
Prohibitione di mancie: item che non sia lecito per l’avvenire al marito overo<br />
sposo né suoi attinenti, né quando si va a veder <strong>la</strong> sposa né per il tempo che sta<br />
<strong>la</strong> sposa in casa del padre o del fratello o d’altri, inanti <strong>la</strong> consumatione del matrimonio<br />
et in essa consumatione o nozze, dare o fare o mandare o far dare o mandare<br />
al<strong>la</strong> sposa o moglie over padre o fratelli o parenti suoi, alcuni presenti o<br />
mancie o donationi et econverso non sia anche lecito al<strong>la</strong> sposa overo suo padre,<br />
fratelli, madre o attinente, dare fare o mandare alcuni presenti o mancie o donationi<br />
allo sposo o marito o suoi attinenti overo alcuno di essi. Et anche si prohibisce<br />
non si debbiano né possino fare le mancie e presenti soliti a farsi l’Ognisanti, lo<br />
Natale overo annonuovo overo carnevale o altri tempi et che tal mancie e presenti<br />
non si possino più usare.<br />
Fazzoletti e co<strong>la</strong>tioni: item che nel<strong>la</strong> prima et altre visitationi che fa il marito<br />
o sposo a casa del<strong>la</strong> sposa e quando anche mena con seco li parenti et amici a<br />
visitar <strong>la</strong> sposa, sia lecito so<strong>la</strong>mente dare e ricevere un fazzoletto di cortina, so<strong>la</strong>mente<br />
per qualsivoglia persona anchorché graduata et di qualsivoglia conditione o<br />
preheminenza o qualità, purché non sia tal fazzoletto <strong>la</strong>vorato over ornato d’oro,<br />
d’argento e di seta di qualsivoglia sorte o con <strong>la</strong>voro di sfi<strong>la</strong>to e più oltre alcuna<br />
cosa non si possa dare o ricevere da alcuna banda. Oltre di ciò non si possano<br />
fare, dare o ricevere co<strong>la</strong>tioni solite in dette visitationi di marzapane, pennocchiati<br />
o di torte o di altra sorte di zuccharo ma solo si possan fare, dare o ricevere dette<br />
co<strong>la</strong>tioni so<strong>la</strong>mente con ciambelle, biscotti e quattro sorte di confetti cioè anisi,<br />
coriandoli, trasea et seme commune et frutti che portaranno i tempi ad arbitrio.<br />
Prohibitione de pasti: item il convito, pasto o banchetto overo nozze solite da<br />
farsi nelli sponsalitii e matrimonii overo nel menar <strong>la</strong> sposa a casa del marito<br />
overo nel cavar <strong>la</strong> sposa overo nel uscir di casa del<strong>la</strong> sposa over di casa del marito<br />
dopo consumato il matrimonio, quando torna al<strong>la</strong> chiesa non sia lecito a farli<br />
d’alcuna banda né meno alli loro parenti da alcuna banda.<br />
Prohibitioni de drappi a fanciulle: item che le putte minori di dodici anni non<br />
possino usare drappi se non per listare e per maniche.<br />
Ornamenti per <strong>la</strong> testa e per il collo: item che sia lecito alle spose usare per<br />
ornamento del<strong>la</strong> testa una oncia e meza d’oro o argento fi<strong>la</strong>to in una o doi cuffie<br />
e che sia lecito alle dette spose usare doi oncie d’oro per ornamento del collo da<br />
redursi in col<strong>la</strong>ne o altri ornamenti per portare al collo.
Spoleto<br />
717<br />
Anelli e pendenti e maniglie: item che non si possa usare, né portar più di tre<br />
anelli d’oro e che non possa usare né portar maniglie né pendenti alle orecchie<br />
d’oro, argento, seta né d’altra sorte o materie.<br />
Centure e corone: item per cengere non possa usare chiavacore né cosa d’oro,<br />
d’argento, di smalto, di vetro, d’a<strong>la</strong>bastro né d’altro metallo né coralli né reticelli<br />
di seta ma solo cente napolitane o di taffettano cremesino o d’altro drappo, purché<br />
non siano ornate d’oro o d’argento né meno corone di paternostri et avemarie<br />
d’oro, d’argento, perle o altra sorte di <strong>la</strong>pilli etiam finti ma possano portare corone<br />
di coralli et ambre, purché non passino il valor di quattro scudi.<br />
Pianelli: item che sia lecito usar pianelle di qualsivoglia drappo purché non<br />
siano ornati d’oro o d’argento o di gemme o di perle o di te<strong>la</strong> d’oro o d’argento.<br />
Et che il marito, socero, prosocero, socera, prosocera, padre et avo, madre et ava<br />
mentre le donne starranno nelle case loro, siano tenuti alle pene e censure infrascritte,<br />
se le donne che con loro habitano contraverranno alli detti ordini.<br />
Pena dei contraventori: item che qualunche persona contraverrà in qualsivoglia<br />
modo et a qualsivoglia capitolo o parte delli presenti ordini, tanto le parti che accedessero,<br />
dessero, promettessero, pigliassero overo usassero contra <strong>la</strong> forma loro e tanto<br />
mezani, quanto alcuna altra persona che le trattasse, consegliasse o che consentisse e<br />
li notari che senne rogassero e li testimoni che fossero presenti di qualsivoglia autorità,<br />
dignità, preheminenza incorrano nel<strong>la</strong> pena di scudi cinquecento d’oro per ciaschuno<br />
e ciaschuna volta e che non senne possa far gratia d’applicarsi per un quarto<br />
al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica, per un quarto al signor governatore o luogotenente<br />
pro tempore residente, per un quarto all’accusatore o inventore o de<strong>la</strong>tore et per<br />
l’altro al barigello et priori, che ne farranno o farranno fare effettuale essegutione. E<br />
se alcun priore non facesse il suo debito accresca a gl’altri. Et in oltre li cettadini che<br />
in qualsivoglia modo contravenessero siano ipso iure et facto et incontinenti, sens’altra<br />
dechiaratione, privati di civilità del<strong>la</strong> città di Spoleti et da suoi cettadini al tutto<br />
segregati e privati e li loro catasti et bieni si debbiano ponere et descrivere nelli<br />
catasti delli contadini et per contadini in tutto e per tutto si debbano havere, tenere<br />
e reputare et mai possano haver alcuno honore overo ufficio nel<strong>la</strong> città di Spoleti. E<br />
che mai, per nesun tempo, si possano restituire al<strong>la</strong> civilità et al esser cittadino, se<br />
non sarrà ottenuto e vinto in diece arenghe generali di detta città e che li notari<br />
perdano l’ufficio del notariato e non possano più essercitarlo e siano anche privati del<br />
collegio e cassati dal<strong>la</strong> matricu<strong>la</strong> delli notari.<br />
Augmento di pena a donne contraventrici: item che le donne che nel uso e<br />
portar delle vesti et altre cose sopra prohibite contravenessero, oltra le dette pene si<br />
debbiano subito da tutte esser fuggite et evitate et come scommunicate publice,<br />
debbiano esser cavate delle chiese incontinente, come non degne stare fra le altre<br />
donne.<br />
Impunità et esentione a chi reve<strong>la</strong>sse: item che tutti testimonii, notari et mezani<br />
trattanti o consulenti et consentienti che reve<strong>la</strong>ssero fra termine di un mese li<br />
contravenienti, siano assoluti e liberati d’ogni e qualunche pena.<br />
Obligo delli signori priori: item che li magnifici signori pro tempore siano<br />
obligati, sotto pena di perdere <strong>la</strong> bolletta, il primo giorno che vanno a visitare il
718 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
signor luogotenente, intimarli e recercare sua signoria magnifica che si degni fare<br />
osservare e mantenere li presenti ordini e punire li trasgressori e li magnifici signori<br />
priori siano tenuti <strong>la</strong>ssarne il memoriale alli successori per <strong>la</strong> loro osservanza.<br />
Obligo delli signori priori e cettadini del Numero: item che li magnifici signori<br />
priori et gl’huomini del Numero sopra ciò deputato subito che intenderanno che<br />
alcuno, in qual si voglia modo haverà contravenuto, debbiano sotto pena del<strong>la</strong><br />
perdita del<strong>la</strong> bolletta, andare al signor governatore overo luogotenente pro tempore<br />
e mandare alli superiori di Roma et instare e sollicitare continuamente che si debbia<br />
procedere all’esegutione delle pene predette contra li transgressori e talmente<br />
portarsi e procedere circa a questo che li presenti ordini e capituli si habbino da<br />
osservare invio<strong>la</strong>bilmente.<br />
Per fermezza di capitoli: item che tutti li presenti ordini siano et s’intendano<br />
fatti et inhiti et stipu<strong>la</strong>ti per patti, conventioni et stipu<strong>la</strong>tioni intervenienti et<br />
giurati tra tutti li cettadini et habitanti del territorio di Spoleti et habbiano forza<br />
et valore di patti e conventioni iurati veramente fatti et non per fittione o presuntione.<br />
Nullità de derogazioni: item che ogni derogatione <strong>la</strong> qual farsi per l’avvenire si<br />
facesse alle predette ordinationi, patti, conventioni, capituli per il santissimo domino<br />
nostro summo pontifice pro tempore vel per <strong>la</strong> sede apostolica overo suoi legati<br />
overo altre persone che havessero da loro overo altronde ordinaria o delegata facultà<br />
o giurisditione per qualsivoglia causa etiam urgentissima et efficacissima etiam<br />
per motuproprio a favore et instantia di qualsivoglia persona in qualsivoglia modo<br />
qualificata, non vaglia né s’intenda valere se non sarranno prima citati nel<strong>la</strong> città<br />
di Spoleti li signori priori che saranno pro tempore et <strong>la</strong> communità di Spoleti, nel<br />
general conseglio congregata et intese le ragioni di essa communità overo in sua<br />
legitima contumacia et se altramente sarrà fatta tal derogatione, sia nul<strong>la</strong> e non<br />
giovi alcuna cosa et ipso iure, s’intenda et sia annul<strong>la</strong>ta et revocata. Et che li<br />
signori priori et cettadini del Numero sopra ciò eletti e da eleggersi per li tempi,<br />
sotto pena di cento scudi d’oro per ciascheduno come di sopra da applicarsi, siano<br />
obligati mandare uno o più ambassadori a Roma, in nome del<strong>la</strong> detta comunità, a<br />
nostro signore a revocare tutti privilegii, derogationi et altre cose in contrario impetrate<br />
o da impetrarsi et possino pigliar denari da ogni luogo et da persone in<br />
qualsivoglia modo reservato e prohibito per questo negotio e quelli spendere ex<br />
nunc prout ex tunc et e contra sia deliberata <strong>la</strong> bolletta et decretata per havere a<br />
spendere li detti denari.<br />
Item, per osservatione di quanto di sopra è scritto, si debbia il tutto confirmare<br />
et ottenere da nostro signore in forma et possansi aggiungere tutte le c<strong>la</strong>usule<br />
massime circa alle pene e censure plenissime solite in simil cose et a conseglio di<br />
qualsivoglia savio e sapiente del<strong>la</strong> corte di Roma.<br />
Onde il suddetto molto magnifico et illustre signor governatore volendo<br />
sicome se li conviene esseguir con ogni diligenza quando li viene ordinato da<br />
sua beatitudine, per il presente pubblico banno ordina, prohibisce et espressamente<br />
commanda che non sia alcuna persona di qualsivoglia stato, grado o<br />
conditione, ardisca né in alcun modo presuma contravenire alli detti ordini,
Spoleto<br />
719<br />
statuti e capituli ma si debbiano invio<strong>la</strong>bilmente osservare ad litteram nel modo<br />
che stanno sotto le pene in essi contenute et delle censure ecclesiastice et altre<br />
ad arbitrio di sua signoria illustrissima. Notificando che contra li trasgressori e<br />
contraventori si procederà con ogni rigore all’essegutione et si dechiararanno<br />
scommunicati secondo l’autorità e facultà concessali da nostro Signore nel sudetto<br />
breve. In fede di che et cetera. Del<strong>la</strong> rocca di Spoleto il dì VIIII di<br />
dicembre 1570.<br />
Iohannes Baptista Baiardus gubernator<br />
Thomas Sinibaldus arcis cancel<strong>la</strong>rius.<br />
29. 1573, febbraio 13<br />
Riformanze<br />
Rego<strong>la</strong>mentazione del<strong>la</strong> dote ed elemosine alle monache<br />
In unum congregati magnifici domini priores populi in auditorio novo eorum<br />
popu<strong>la</strong>ris pa<strong>la</strong>tii una cum civibus de Numero 24 in valido et sufficienti<br />
numero congregato et vacantes super negotiis eis commissis et praesertim super<br />
moderationem dotium et arredium monialium, habito inter eos maturo colloquio<br />
ac misso solemni partito, eoque obtempto per palluctas quindecim repertas in<br />
bussu<strong>la</strong> affermativa, nul<strong>la</strong> in negativa restituta decreverunt, consulente eximio<br />
utriusque iuris doctore domino Laureto P<strong>la</strong>nciano uno ex dictis civibus, quod<br />
scribatur oratoribus che vedano ottenere che <strong>la</strong> dote overo elemosina da darsi<br />
alle monache di qualsivogli grado, conditione, o preminenza tanto di quelle si<br />
farranno nel<strong>la</strong> città, quanto quelle di fuora, sotto qualsivoglia colore o pretesto,<br />
non passi <strong>la</strong> somma di cento scudi di moneta per ciascuna et che l’arredio<br />
vestimoniali et qualsi voglia altri bieni mobili da darsi alle sudette monache parimenti<br />
non passi <strong>la</strong> somma di scudi 50 simili. Dechiarando che detti 50 scudi<br />
se debbano spendere in utilità commodo et benefitio di essa monecha et non<br />
del monasterio, da estimarsi per dua homini da eleggersi et deputarsi ogn’anno<br />
dal magnifico conseglio et dal fattore del monasterio.<br />
Item che le mancie non se debbano fare altrimenti eccetto quelle se farranno<br />
a essa monacha mentre se veste, et che tutti altri presenti et mancie che sin qui<br />
son state date dalle giovane accettate, padre, madre, fratelli, sorelle et altri parenti<br />
di detta accettata alle monache fatturi, servitori o qual si voglia altri ministri et<br />
sacerdoti del monasterio, s’intendano et siano prohibiti di qualsivogli sorte, valore<br />
et importanza sotto pena di cento scudi da incorrersi da esso monasterio, et<br />
anche da qualsi vogli persona partico<strong>la</strong>re che controvenesse, et trattasse in qualsi<br />
vogli modo di contravenire. Nel<strong>la</strong> qual pena incorrano etiam li sudetti dua huomini<br />
da eleggersi assieme col fattore ad estimare il sudetto arredio, vesti monacali<br />
et bieni mobili di qualsi voglia donna monacha da applicarse secondo l’ordine<br />
delli capitoli delle doti delle donne maritate al secolo spediti a tempo del<strong>la</strong> felice
720 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
memoria de Pio quinto et tanto quelli che contraverranno come anche esse monache<br />
et menzani incorrano, ipso iure, nel<strong>la</strong> scommunica del<strong>la</strong> quale non possano<br />
in qual si voglia modo essere assoluti se non dal Papa et in articulo mortis,<br />
constrengere questi capitoli con tutte quelle c<strong>la</strong>usule e con quel<strong>la</strong> strettezza che<br />
et furno ottenuti gl’altri capitoli delle donne maritate al tempo del sudetto pontificato<br />
con cercare anche di privare le sudette monache da qualsi voglia successione<br />
come le maritate.<br />
Item quod sit decreta bullecta pro tribus iuliis dandis ser Iosepho Sil<strong>la</strong>no<br />
pro eius mercede copiarum bannimentorum.<br />
30. 1573, maggio 26<br />
Breve<br />
Conferma delle disposizioni suntuarie emanate il 9 dicembre 1570<br />
Gregorius papa XIII<br />
Ad perpetuam rei memoriam. Cum ea sit praesentis saeculi malitia, ut nullo<br />
unquam tempore abusus aliquis una tantum possit tolli constitutione, a Romani<br />
pontificis benignitate, non est absurdum eas sic multoties editas constitutiones<br />
etiam multiplicatis vicibus confirmare. Sane alias cum dilecti filii priores populi<br />
civitatis nostrae Spoletanae, cupientes diversis abusibus dictae civitatis providere,<br />
nonnul<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong>, ordinationes et statuta ad excessivas dotium summas et inordinatos<br />
vestium ac ornamentorum sumptus moderandos edidissent, felicis recordationis<br />
Pius papa quintus praedecessor noster omnia il<strong>la</strong> ut firma perpetuo et<br />
illibata persisterent apostolica auctoritate approbavit et confirmavit, prout in dicti<br />
praedecessoris et nostris il<strong>la</strong>rum confirmatoriis de super confectis literis plenius<br />
continetur. Cum autem sicut iidem priores exponi nobis nuper fecerunt, ipsi<br />
experientia rerum magistra docente agnoverint, ipsa capitu<strong>la</strong> publicae intentioni<br />
ob eorum defectum in multis non satisfacere, illis addendo, eaque dec<strong>la</strong>rando ad<br />
alia de novo facienda impulsi sunt sub infrascripto tenore videlicet. Quod omnes<br />
et singu<strong>la</strong>e inventiones, machinationes et caute<strong>la</strong>e hactenus excogitatae et quae in<br />
futurum quomodolibet excogitari poterunt contra et adversus capitu<strong>la</strong> et ordinationes<br />
huiusque quomodolibet emanatas, omni prorsus effectu careant et nullius<br />
sint roboris, vel momenti, nec eisdem ordinationibus sive capitulis, aut eorum<br />
aliquo possit quovis quesito colore vel ingenio etiam poenis, vel uno aut pluribus<br />
iuramentis intervenientibus ac aliis quibuscunque modis renuntiari, sed omnis<br />
renunciatio quibusvis iuramentis et poenis, nec non amplioris formae Camerae<br />
subsidio ac munimine roborata, praesumatur dolosa, simu<strong>la</strong>ta et in fraudem facta<br />
ex praesumptione iuris et de iure. Item quod praedictae ordinationes et capitu<strong>la</strong><br />
ita et taliter intelligantur concepta et promulgata ut personae subiectae etiam si<br />
extra territorium civitatis Spoleti contraxerint, in illis intelligantur comprehensae<br />
et si ea quomodolibet vio<strong>la</strong>verint, poenas omnes in eisdem capitulis et ordinationibus<br />
contentas, ipso facto incurrant, sicut caeteri, qui in ipsa civitate Spoleti
Spoleto<br />
721<br />
contraxerint vel contrafecerint. Item quod is, qui ultra summam taxatam aliquid<br />
dederit, promiserit, cesserit vel concesserit omne id ac totam possit repetere in<br />
iudicio quacunque obligatione etiam duplici iuramento val<strong>la</strong>ta non obstante. Et<br />
nihilominus ad abundantiorem caute<strong>la</strong>m etiam postquam sub spe dicti excessus<br />
consumasset matrimonium, possit se ab omnibus obligationibus et iuramentis liberari<br />
facere et absolvere sive absolutum et liberatum fore et esse dec<strong>la</strong>rare. Ac<br />
insuper ab omni poena intelligatur liberatus, dummodo tamen porrexerit petitionem<br />
antequam fiscus caeperit experiri; quod si postquam fiscus caepisset agere,<br />
eidemque fisco vellet adherere, ante tamen quam fiscus intentionem suam probaverit,<br />
non solum hoc ei sit permissum, verum etiam ab omni poena ipso iure<br />
censeatur immunis; et praeterea concurrat in lucro poenae ab altera parte exigendo<br />
pro medietate cum fisco. Item quod contra imputatos, sive diffamatos de<br />
praemissis possit procedi per viam accusationis, denunciationis et inquisitionis ac<br />
alias omni meliori modo et prout procedisset in maleficiis iuxta constitutiones,<br />
statuta et consuetudines civitatis Spoleti. Ita ut in contumaciam banniti et condemnati<br />
habeantur pro confessis, iuxta formam eorundem statutorum et contra<br />
ipsos ita ut praemittitur condemnatos, in contumaciam incontinenti possit fieri<br />
executio, quae non obstante quavis appel<strong>la</strong>tione interposita retardari non debeat,<br />
nec ad executionem revocandam admittetur, nisi ipso bannito in carceribus constituto<br />
et praestita idonea fideiussione in forma depositi de solvendo condemnationem.<br />
Item quod occasione praemissorum accusati, de<strong>la</strong>ti sive inquisiti non<br />
audiantur extra carceres per procuratorem, sive quemvis excusatorem, sed teneantur<br />
omnino personaliter comparere et se in carceribus constituere. Item quod<br />
ad detegendas fraudes et contraventiones quascunque possint examinari omnes et<br />
singuli de familia ipsorum contrahentium ac etiam domestici, coloni, mediatores<br />
et omnes alii quicunque sint tam mares quam feminae qui de praemissis notitiam<br />
quomodolibet abere possent et examinati plenam fide faciant idem quod, ad<br />
eruendam veritatem et detegendas fraudes et contraventiones praedictas possit<br />
deveniri ad torturam legitimis praecedentibus inditiis ac atiam de contraventione<br />
suspectis iuramentum veritatis de ferre. Etiam quod in eventum in quem unus<br />
ex principalibus recusaret suscipere vel referre iuramentum praedictum coram<br />
iudice sive magistratu aut praedictis ac deputantis super eo quod non intervenerit<br />
aliqua fraus et contraventio nihilque datum, promissum sive receptum fuerit<br />
ultra summam taxatam eo ipso abeatur pro confesso et convicto de contraventione<br />
et fraude et possit contra ipsum ad omnes et singu<strong>la</strong>s poenas in ipsis ordinationibus<br />
et capitulis contentas. Et sicut eadem petitio subiungebat ipsi priores,<br />
qui praemissa omnia matura deliberatione et consilio adhibito etiam ad hoc dilectorum<br />
filiorum communitatis dictae civitatis et hominum ad id deputatorum<br />
assensu decreverunt cupiant praemissa omnia et singo<strong>la</strong> nostra et apostolica sedis<br />
monimine roborari iidem priores, communitas et homines nobis humiliter supplicari<br />
fecerunt ut in praemissis opportune providere de benignitate apostolica dignaremur.<br />
Nos qui onestis fidelium votis libenter annuimus eaque favoribus prosequimur<br />
opportunis, eosdem priores, communitates et homines et eorum singulos<br />
a quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti aliisque ecclesiasticis
722 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
sententiis, censuris et poenis a iure vel ab homine quavis occasione vel causa<br />
<strong>la</strong>tis. Si quibus quomodolibet innodati existunt ad effectum praesentium duntaxat<br />
consequendum harum serie absolventes et absolutes fore censentes huiudmodi<br />
supplicationibus inclinati, nec non dilecti filii Guidonis Tituli sanctorum Viti<br />
et Modesti praesbiteri cardinalis Vercellensis numcupati, dictaeque civitatis gubernatoris<br />
id enixe desiderantis votis satisfacere volentes omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong>,<br />
ordinationes, statuta et reformationes omnes tam quae in praesentibus quam etiam<br />
quae in Pii praedecessori huiusmodi et nostris il<strong>la</strong>rum confirmatoriis literis de<br />
super alias confectis inseruntur et in eis contenta quaecumque apostolica auctoritate<br />
tenore praesentium approbamus et confirmamus ac illis perpetuae, plenariae<br />
et invio<strong>la</strong>bilis firmitatis robur adiicimus omnesque et singulos tam iuris quam<br />
facti defectus si qui forsan intervenerint quomodolibet in eisdem supplemus il<strong>la</strong>que<br />
omnia et singu<strong>la</strong> valida et efficacia fuisse esse et perpetuo fore ac suos<br />
plenarios et integros effectus sortiri et obtinere nec non ab omnibus et singulis<br />
supradictis utriusque sexus personis ac quos praemissa quomodolibet concernunt<br />
et pro tempore concernerent invio<strong>la</strong>biliter ad unguem etiam sub poenis in capitulis,<br />
ordinationibus, statutis et reformationibus praedictis appositis nec non<br />
excommunicationis exceptis tamen iis qui capitulis de vestium ornamentis loquentibus<br />
transgressi fuerint, <strong>la</strong>tae sententiae poena, ac etiam aliis arbitrio nostro<br />
imponendis, perpetuo servari debere ac personas huiusmodi ad observationem<br />
predictam omnino teneri et ad id etiam invitas cogi et compelli posse sicque in<br />
praemissis ab omnibus censeri ac ita per quoscumque iudices et commissarios<br />
quavis auctoritate fungentes sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi<br />
et interpretandi facultate et auctoritate iudicari et diffiniri debere ; et si secus<br />
super his a quoquam quavis auctoritate, scienter vel ignoranter attentari contigerit,<br />
irritum et inane decernimus. Quo circa eidem Guidoni cardinali moderno et<br />
pro tempore existente dictae civitatis nostrae Spoleti gubernatore seu eius locumtenenti,<br />
per apostolica scripta mandamus, quatenus ipse, si et postquam dictae<br />
literae sibi presentatae fuerint per se vel alium seu alios faciat, auctoritate nostra,<br />
capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta, reformationes et additiones huiusmodi iuxta illorum<br />
tenorem et continentiam ab omnibus quos il<strong>la</strong> quomodolibet concernunt et<br />
concernent in futurum perpetuo et firmiter observari contradictores quoslibet et<br />
rebelles ac praemissis non parentes per censuras et poenas ecclesiasticas aliaque<br />
opportuna iuris et factis remedia appel<strong>la</strong>tione posposita compesciendo, invocato<br />
etiam ad hoc si opus fuerit auxisilio brachii secu<strong>la</strong>ris. Non obstantibus praemissis<br />
ac felicis recordationis Bonifacii papae octavi praedecessoris nostri de una et<br />
concilii generalis de duabus dictis dummodo quis, vigore praesentium ultra tres<br />
dietas ad iudicium non trahatur ac dictae civitatis Spoletanae iurimanto confirmatione<br />
apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus, privilegiis<br />
quoque indultis et literis apostolicis etiam eidem civitati illiusque civibus<br />
et incolis ac quibusvis aliis personis sub quibuscunque tenoris et formis ac cum<br />
quibuscumque c<strong>la</strong>usulis et decretis in genere vel in specie etiam motu proprio,<br />
et consistorialiter ac alias in contrarium quomodolibet concessis confirmatis et innovatis.<br />
Quibus omnibus etiam si pro illorum sufficienti derogatione de illis eoru-
Spoleto<br />
723<br />
mque totis tenoris specialis, specifica, expressa et individua non autem per c<strong>la</strong>usu<strong>la</strong>s<br />
<strong>generale</strong>s idem importantes mentio seu quaevis alia expressio habenda aut<br />
quaevis alia exquisita forma ad hoc servanda foret illorum tenores. Ac, si de<br />
verbo ad verbum insererentur praesentibus pro sufficienter expressis habentes<br />
illis alias in suo robore permansuris ac vice dumtaxat specialiter et expresse<br />
derogamus contrariis quibuscunque. Aut si aliquibus communiter vel divisim a<br />
dicta sit sede indultum quod interdici, suspendi vel excommunicari non possint<br />
per litteras apostolicas non facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum<br />
de indulto huiusmodi mentionem.<br />
Datum Romae apud Sanctum Peterum, sub anulo piscatoris, die XXVI maii<br />
MDLXXIII, pontificatus nostri anno secundo.<br />
Caesar Glorierius subscriptor.<br />
31. 1576 gennaio 20<br />
Bando<br />
Obblighi per i sarti sul rispetto delle norme suntuarie<br />
previste nello statuto<br />
Al nome di Iddio Amen<br />
Il molto magnifico et eccellente signore, dell’una e l’altra legge dottore, il<br />
signor Alcherigio Alcherigi dal<strong>la</strong> Città di Castello, nell’honorato governo del<strong>la</strong><br />
magnifica città de Spoleti luogotenente <strong>generale</strong>, volendo con ogni oportuno remedio<br />
provedere all’osservanza dei capitoli et ordini già fatti per ordine et decreto<br />
del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga et consiglio publico del<strong>la</strong> sudeta città, sopra <strong>la</strong> riforma<br />
et moderatione delle doti et vestir delle donne et altre superfluità et cetera,<br />
confirmati primamente dal<strong>la</strong> felice memoria di Pio quinto et successivamente dal<br />
santissimo signor nostro signor Gregorio papa XIII, si come si può vedere per li<br />
brevi apostolici sopra ciò espediti et altre volte pubblicati in essa città, per il<br />
presente pubblico banno ordina, proibisce et expressamente commanda che non<br />
sia alcuna persona, di qualsivogli stato, grado, conditione o sexo, ardisca, né in<br />
modo alcuno presuma da qui inanti contravenire alli detti ordini, statuti et capitoli,<br />
ma si debbano invio<strong>la</strong>bilmente osservare ad litteram nel modo che stanno<br />
sotto le pene in essi contenute et altre ad arbitrio di sua signoria magnifica. Et<br />
de più vieta et prohibisce a tutti et singuli sarti, capimaestri, <strong>la</strong>voranti et coscitori<br />
et altre simile persone di qualunche conditione del<strong>la</strong> città sudetta o habitanti<br />
in essa che non ardischino in alcun modo fare alcuno <strong>la</strong>voro o vestimento contro<br />
le forme di detti ordini sotto pena et al<strong>la</strong> pena de venticinque scudi d’oro<br />
d’applicarse al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica et executore per ugual parte et di<br />
tre tratti di corda da darseli publicamente nel giorno del mercato. Notificando<br />
che, contro li trasgressori et contraventori si procederà con ogni rigore all’executione<br />
et per ovviare alle fraude che fanno i detti sarti si manderanno, dopo <strong>la</strong>
724 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
publicatione del presente banno, li executori per le botteghe et case de sarti<br />
acciò faccino diligenza di trovar le contraventioni che saranno nelle vesti le quali<br />
trovate s’haveranno per convinti senza altra dechiaratione et si procederà all’executione<br />
irremissibilmente. In fede di che etcetera. Dato nel<strong>la</strong> rocca de Spoleti ai<br />
XX di gennaro 1576.<br />
Algherigius locumtenens<br />
Ioannes Corona cancel<strong>la</strong>rius<br />
32. 1576, giugno 25<br />
Breve<br />
Conferma delle disposizioni suntuarie emanate il 9 dicembre 1570<br />
Gregorius papa XIII<br />
Ad perpetuam rei memoriam. Cum alias dilecti fili priores populi civitatis<br />
nostrae Spoletanae, cupientes diversis abusibus dictae civitatis providere, ex decreto<br />
generalis arenghae et generalis consilii dictae civitatis, matura delibratione<br />
praecedente nonnul<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong>, ordinationes et statuta, ad excessivas dotium et<br />
arrediorum summas et inordinatos vestium et ornamentorum sumptus moderandos<br />
edidissent ac nonnul<strong>la</strong>s poenas contra transgressores et contravenientes in<br />
eisdem capitulis, ordinationibus et statutis constituissent. Felicis recordationis Pius<br />
papa V, praedecessor noster, eorundem priorum supplicationibus inclinatus, ea<br />
omnia ut perpetuo firma et illibata persisterent, apostolica auctoritate appobabit<br />
et confirmavit pro ut in dicti praedecessoris, sub data Romae apud Sanctum<br />
Petrum sub annulo piscatoris, die VIIII novembris MDLXX et nostris il<strong>la</strong>rum confirmatoriis<br />
literis plenius continetur. Cum vero postea iidem priores, experientia<br />
docti, agnovissent ipsa capitu<strong>la</strong>, ordinationes et statuta publicae intentioni ob<br />
eorum defectum in multis non satisfacere ac propterea illis addendo eaque dec<strong>la</strong>rando<br />
ad alia de novo facienda impulsi fuissent. Nos itidem, eorundem priorum<br />
supplicationibus iclinati, omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta et reformationes,<br />
tam quae prius edita et stabilita et in praedicti praedecessoris literis<br />
inserta fuerant quam quae posterius addida, dec<strong>la</strong>rata et de novo edita et facta<br />
et in aliis nostris posterioribus literis expressa et inserta fuerunt, apostolica auctoritate<br />
per literas ipsas approbavimus et confirmavimus ac illis perpetuae plenariae<br />
et invio<strong>la</strong>bilis firmitatis robur adiecimus omnesque et singulos tam iuris quam<br />
facti defectus si qui forsan intervenissent quomodolibet in eisdem supplevimus<br />
il<strong>la</strong>que omnia et singu<strong>la</strong> valida et efficacia fuisse, esse et perpetuo fore ac suos<br />
plenarios et integros effectus sortiri et obtinere nec non ab omnibus et singulis<br />
utriusque sexus personis quas praemissa quomodolibet concernerent invio<strong>la</strong>biliter<br />
ad unguem etiam sub poenis in capitulis, ordinationibus, statutis et reformationibus<br />
ipsis appositis nec non excommunicationis <strong>la</strong>tae sententiae, exceptis tamen<br />
iis qui in capitulis de vestium ornamentis loquentibus trangressi fuissent ac etiam<br />
aliis arbitrio nostro imponendis, perpetuo servari debere decrevimus pro ut in
Spoleto<br />
725<br />
praedictis nostris posterioribus literis sub data Romae apud Sanctum Petrum sub<br />
annulo piscatoris, die XXVI maii MDLXXIII plenius continetur. Licet autem nemo<br />
tam ex legis atque effraenati animi esse deberet qui praedictis tam salubribus<br />
capitulis, ordinationibus, statutis et reformationibus metu saltim poenarum in ipsis<br />
ac in praedicti praedecessoris et nostris praesertim vero excommunicationis<br />
<strong>la</strong>tae sententie in posterioribus nostris literis praedictis constitutarum contravenire<br />
auderet. Tamen, cum sicut iidem priores proxime nobis exponi curaverunt<br />
valde ipsi timeant aliquos reperiri posse qui spe veniae et gratiae de poenis ipsis<br />
atque absolutionis a censuris praefatis a superiore aliquo seu quavis alia persona<br />
ad id potestatem habente faciliter impetrandae capitulis, ordinationibus, statutis<br />
et reformationibus praedictis contravenire et contrafacere non formidaturi sint<br />
atque ideo nobis humiliter supplicari fecerint ut in eo de aliquo opportuno remedio<br />
providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos qui salubri civitatum<br />
nostrarum regimini in resecandis praesertim pernetiosis abusibus libenter intendimus,<br />
eorundem priorum supplicationibus inclinati, ipsosque priores a quibusvis<br />
excommunicationis, suspensionis et interdicti aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris<br />
et poenis a iure vel ab homine quavis occasione vel causa <strong>la</strong>tis si quibus<br />
quomodolibet innodati existunt ad effectum praesentium duntaxat consequentum<br />
harum serie absolventes et absolutos fore censentes de caetero quod nul<strong>la</strong>e cuiusvis<br />
sexus, gradus et conditionis personae quae capitulis, ordinationibus, statutis<br />
et reformationibus praedictis iis tantum quae de dotium atque arrediorum summis<br />
loquuntur, quoquomodo contrafecerint ipsaque capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta<br />
et reformationes in hac parte plene atque ad unguem non observaverint, caeterarum<br />
poenarum incursarum veniam et gratiam ullo unquam tempore aut modo<br />
excommunicationis vero <strong>la</strong>tae sententiae absolutionem praeterquam in mortis articulo<br />
a quoquam alio quavis auctoritate etiam a sede apostolica quovismodo<br />
delegata et attributa fungente praeterquam a nobis et successoribus nostris romanis<br />
pontificibus pro tempore existentibus duntaxat consequi omnino valeant. Per<br />
praesentes apostolica auctoritate statuimus et ordinamus veniasque gratias et absolutiones<br />
aliter quam sic ut praemictitur obtentas nul<strong>la</strong>s et invalidas ac nullius<br />
prorsus roburis et momenti fore et nemeni omnino suffragari debere sic que per<br />
quoscunque iudices et commissarios quavis auctoritate fungentes etiam sacri pa<strong>la</strong>tii<br />
auditores et Sanctae Romanae Ecclesiae cardinales, sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet<br />
quavis aliter iudicandi et interpretandi facultate et auctoritate iudicari et<br />
diffiniri debere; et si secus super his a quoquamquavis auctoritate scienter vel<br />
ignoranter attentari contigerit irritum et inane decernimus. Quocirca dilecto filio<br />
moderno et pro tempore existenti dictae civitatis gubernatori sive eius locuntenenti,<br />
per apostolica scripta mandamus, quatenus ipse si et postquam hae nostrae<br />
literae sibi praesentatae fuerint per se vel alium seu alios faciat auctoritate<br />
nostra literas ipsas et in eis contenta quaecumque iuxta il<strong>la</strong>rum tenorem et continentiam<br />
ab omnibus quos il<strong>la</strong> quomodolibet concernunt et concernent in futurum<br />
perpetuo et firmiter observari contradictores quoslibet et rebelles ac praemissis<br />
non parentes per censuras et penas ecclesiasticas aliaque opportuna iuris<br />
et facti remedia appel<strong>la</strong>tione posposita compescendo, invocato etiam ad hoc si
726 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
opus fuerit auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris. Non obstantibus praemissis ac dictae civitatis<br />
iuramento confirmatione apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis<br />
et consuetudinibus, privilegis quoque indultis et literis apostolicis etiam eidem<br />
civitati illiusque civibus et incolis ac quibusvis aliis personis sub quibuscunque<br />
tenoribus et formis ac cum quibusvis c<strong>la</strong>usulis et decretis in genere vel in specie<br />
etiam motu proprio et consistorialiter ac alias in contrarium quomodolibet concessis,<br />
confirmatis et innovatis quibus omnibus etiam si pro illorum sufficienti<br />
derogatione de illis eorumque totis tenoribus specialis, specifica, expressa et individua,<br />
non autem per c<strong>la</strong>uso<strong>la</strong>s <strong>generale</strong>s idem importantes mentio seu quaevis<br />
alia expressio habenda aut quaevis alia exquisita forma ad hoc servanda foret<br />
illorum tenores ac si de verbo ad verbum insererentur praesentibus pro sufficienter<br />
expressis habentes illis alias in suo robore permansuris hac vice duntaxat<br />
specialiter et expresse derogamus contrariis quibuscunque. Aut si aliquibus communiter<br />
vel divisim a dicta sit sede indultum quod interdici suspendi vel excommunicari<br />
non possint, per literas apostolicas non faciente plenam et expressam<br />
ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi mentionem.<br />
Datum Romae apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris, die XXV iunii<br />
MDLXXVI, pontificatus nostri anno quinto.<br />
Caesar Glorierius subscriptor.<br />
33. 1576, luglio 21<br />
Bando<br />
Notifica del<strong>la</strong> conferma delle disposizioni suntuarie<br />
Al nome di Iddio et cetera.<br />
Il molto magnifico et eccellente signore del’una et l’altra legge dottore messer<br />
Sertorio Petrucci da Amelia, nel’honorato governo del<strong>la</strong> città de Spoleti luogotenente<br />
<strong>generale</strong> et li molto magnifici signori priori del popolo del<strong>la</strong> suddetta<br />
città, per il presente pubblico banno, fanno intendere a ogni persona come <strong>la</strong><br />
santità di nostro signore Gregorio papa tertio decimo, per un suo breve sotto <strong>la</strong><br />
data in Roma, a dì 25 de giungio 1576, ha di nuovo confirmato <strong>la</strong> legge, ordini<br />
et capitoli fatti dal<strong>la</strong> città sopra le doti, arredi et vestir delle donne, et aggiunto<br />
de più che, quelle persone che contravverranno alli capitoli delle doti et arredi<br />
et che non l’haranno osservati ad unguem delle pene et censure incorse dell’excommunicatione,<br />
<strong>la</strong>tae sententiae, non posseno mai per alcun tempo haver<br />
perdono, assolutione et gratia salvo in articolo de morte da qualsi voglia persona<br />
etiam delegata dal<strong>la</strong> sede apostolica in qualsi vogli modo. Il qual perdono, assolutione<br />
et gratia, Sua Santità riserva a se et suoi successori romani pontifici per li<br />
tempi, dechiarando che tutte assolutioni, perdoni et gratie che altrimente si otterranno<br />
da qualsi voglia giudice commissario che habbi auctorità etiam da auditori<br />
del sacro pa<strong>la</strong>zzo et cardinale del<strong>la</strong> Santa Romana Chiesa, nulle, invalide et<br />
di nessun momento si come più ampiamente in esso breve si contiene al quale
Spoleto<br />
727<br />
vogliono s’ habbi re<strong>la</strong>tione et se deduce a notitia acciò nessuno ne possa pretendere<br />
ingioranza. In fede di che et cetera. Data in Spoleti ai XXI de luglio 1576.<br />
Sertorius Petruccius locumtenens.<br />
Bernardino Leoncilli cancelliere<br />
34. 1582 novembre 26<br />
Bando<br />
Bando del governatore di Spoleto e dei priori sul rispetto<br />
delle disposizioni emanate<br />
Al nome d’Iddio amen.<br />
L’illustrissimo et reverendissimo monsignore il signor Horatio Martiario, dell’una<br />
et l’altra legge dottore, prothonotario apostolico di quest’ illustrissima città<br />
meritissimo governatore, volendo con ogni opportuno rimedio provedere all’osservanza<br />
dei capitoli et ordini già fatti per ordine et decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga<br />
et conseglio pubblico del<strong>la</strong> sudetta città, sopra <strong>la</strong> reformanza et moderatione<br />
delle doti et vestire delle donne et altre superfluità, confirmate primamente dal<strong>la</strong><br />
felice memoria di Pio V et successivamente dal santissimo signor nostro Gregorio<br />
papa XIII, si come si può vedere per li brevi apostolici sopra ciò espediti et altre<br />
volte publicati in essa città, per il presente publico bando non recedendo perhò<br />
dagli altri bandi publicati per il passato, anzi quelli in tutto e per tutto confirmando,<br />
prohibisce, ordina et espressamente comanda, etiam ad instanza del<strong>la</strong><br />
<strong>generale</strong> arenga ultimamente celebrata 23 et dal Numero deputato sopra le doti et<br />
capitoli predetti che non sia alcuna persona di qualsivoglia stato, grado, conditione<br />
o sesso che ardisca né in modo alcuno presuma contravenire alli detti ordini,<br />
statuti et capitoli ma si debbano invio<strong>la</strong>bilmente osservare ad litteram nel<br />
modo che stanno, sotto le pene in essi contenute et altre ad arbitrio di sua<br />
signoria illustrissima et reverendissima. Et de più vieta et prohibisce a tutti singoli<br />
sarti, capi maestri, <strong>la</strong>voranti et coscetori et altre simili persone de qualunche<br />
conditione del<strong>la</strong> città sudetta o habitanti in essa che non ardischino in nesuno<br />
modo fare alcuno <strong>la</strong>voro o vestimento contro <strong>la</strong> forma di detti ordini sotto pena<br />
et al<strong>la</strong> pena di 25 scudi d’oro da applicarsi al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica et<br />
esecutore per ugual parte et de tre tratti de corda da darseli publecamente nel<br />
giorno del mercato. Notificando che contro li trasgressori tanto huomini quanto<br />
donne si procederà con ogni rigore all’esecutione et per obviare alle fraudi che<br />
fanno detti sarti si manderanno dopo <strong>la</strong> pubblicatione del presente bando li<br />
esecutori per le botteghe et case de sarti acciò faccino deligenza de trovare le<br />
23 L’arenga si era tenuta il 18 ottobre ed aveva incaricato i componenti del Numero<br />
delle Doti a recarsi dal governatore perché emanasse un bando sul rispetto dei capitoli<br />
fissati dal<strong>la</strong> città a seguito dei brevi pontifici.
728 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
contraventioni che seranno nelle veste, le quale trovatesi haveranno per convenuti<br />
senz’altra dec<strong>la</strong>ratione et si procederà all’esecutione irremissibilmente. Et il medesimo<br />
si farà contro quelle donne che si vedranno portare vesti et altri abegliamenti<br />
contro li sopradetti ordini et capitoli. In fede. Dato nel<strong>la</strong> rocca de Spoleti<br />
li 26 di novembre 1582.<br />
Horatius Martiarius gubernator<br />
F<strong>la</strong>vio Gelosio cancel<strong>la</strong>rio<br />
35. 1584 luglio 7<br />
Bando<br />
Bando del governatore di Spoleto sul rispetto delle disposizioni emanate<br />
Al nome di Dio Amen<br />
L’illustre et reverendissimo monsignore il signor Costantino Arigone dell’una<br />
et l’altra legge doctore prothonotario apostolico di questa illustre città meritissimo<br />
governatore, volendo con ogni opportuno rimedio provedere all’osservanza<br />
di capitoli et ordini già fatti per ordine et decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga et consiglio<br />
publico del<strong>la</strong> soddetta città sopra <strong>la</strong> reformanza et moderationi delle doti<br />
et vestire delle donne et altre superfluità confirmate primamente dal<strong>la</strong> felice<br />
memoria di Pio quinto et successivamente dal santissimo signor nostro Gregorio<br />
decimo tertio si come si può vedere per li brevi apostolici sopra ciò espediti et<br />
altre volte publicati in essa città, per il presente publico bando, non ricedendo<br />
però da li altri bandi publicati per il passato, anzi quelli in tutto e per tutto<br />
confirmando, prohibisce, ordina et expressamente comanda etiam ad instanza del<br />
Numero deputato sopra le doti et capitoli predetti, che non sia qual si voglia<br />
persona di qual si voglia stato, grado, conditione o sesso, tanto cittadini quanto<br />
contadini, tanto maschi quanto femine che ardiscano né in modo alcuno presumano<br />
contravenire alli detti ordini, statuti et capitoli, ma li debbiano invio<strong>la</strong>bilmente<br />
osservare ad litteram, nel modo che stanno sotto le pene in essi contenute<br />
et altre ad arbitrio di sua signoria illustre et reverendissima. Et perchè si è<br />
inteso che molte donne ardiscono portare vesti de color cremesino o di paonazzo<br />
cremesino tanto de drappo come de panno il che viene de dietro contra gli<br />
ordini sopradetti. Però sua signoria reverendissima volendo anche a questo provedere<br />
avertisce chi haverà dette veste che non l’usi in modo alcuno perché se<br />
procederà con ogni rigore alle pene contenute in detti capitoli et ordini et de<br />
più ad altre pene pecuniare ad arbitrio de sua signoria reverendissima d’applicarse,<br />
<strong>la</strong> metà all’accusatore qual serà tenuto segreto. Et per levare l’occasioni di simili<br />
trasgressioni ordina, vieta et proibisce a tutti et singoli sarti, capi mastri, <strong>la</strong>voranti<br />
et coscetori et altre simile persone di qualunche conditione del<strong>la</strong> città sudetta<br />
et habitanti in essa et alle donne o altre che racamassero o coscissero che non<br />
ardischino in nessun modo fare alcuno <strong>la</strong>voro o vestimento contro <strong>la</strong> forma di<br />
detti ordini sotto pena et al<strong>la</strong> pena di 25 scudi d’oro d’applicarsi al<strong>la</strong> reverenda
Spoleto<br />
729<br />
Camera apostolica per un terzo, per l’altro terzo all’accusatore qual serà tenuto<br />
segreto et per l’altro terzo all’executore et de tre tratti de corda da darseli publicamente<br />
nel giorno del mercato et de esser cacciati dal<strong>la</strong> città senza che mai vi<br />
possino tornare sotto pena del<strong>la</strong> frusta. Notificando che contro li trasgressori si<br />
procederà tanto contro gli homini quanto donne con ogni rigore. Et per obviare<br />
alle fraudi che fanno detti sarti si manderanno dopo <strong>la</strong> publicatione del presente<br />
bando l’esecutori per le botteghe et case de sarti acciò faccino deligenza de trovare<br />
le contravventioni che seranno nelle vesti; le quale trovate se haveranno per convenuti<br />
senza altra dechiaratione et se procederà all’esecutione irremisibilmente et il<br />
medesimo se farà contro quelle donne che si vedranno portare veste et altri abegliamenti<br />
contro li sopradetti ordini et capitoli. Et perchè se intende che li contadini<br />
ancor essi vanno trasgredendo detti ordini sotto pretesto di poter fare et dire<br />
per esser cittadini de privilegio. Però sua signoria reverendissima avertisce detti<br />
contadini et anco contadini fatti cittadini che debbano ad unguem osservare detta<br />
legge tanto nelle doti come anche nell’aredi, vesti, mancie, pasti etiam altre cose<br />
che par<strong>la</strong>no detti capitoli sotto le pene in essi contenute et altre da imporsi a suo<br />
arbitrio. Certificando ogniuno che contro li inobedienti si procederà con ogni rigore<br />
per denunzia, accusa, inquisitione, quere<strong>la</strong> et ogni altro meglior modo. In fidem.<br />
Dato in Spoleti nel<strong>la</strong> Rocca li 7 di luglio ’84<br />
Constantinus Arrigonius gubernator<br />
F<strong>la</strong>vio Gelosi cancel<strong>la</strong>rio<br />
Se fa fede per me Andrea Conversino trombetta del<strong>la</strong> illustre città di Spoleto<br />
d’aver bandito il soprascritto bando secondo il solito per <strong>la</strong> detta città questo<br />
dì 7 de luglio 1584. Io Andrea Conversino de mano propria.<br />
36. 1587<br />
Riformanze<br />
Decreti dell’arenga riguardanti <strong>la</strong> moderazione delle doti delle donne<br />
del contado di Spoleto e dei banchetti<br />
(...)<br />
Dominus P<strong>la</strong>cidus Lilius.<br />
Che per autorità del<strong>la</strong> presente arenga se dichiara et dechiarato se intenda<br />
intorno al<strong>la</strong> tassa et ordine fatto circa le doti per le donne del contado di Spoleti<br />
di fiorini duicento, essere sottoposto al<strong>la</strong> detta legge ognuno che sia originario<br />
di qual si voglia luogo del contado del<strong>la</strong> città di Spoleti, habitante familiarmente<br />
in qual si voglia luogo di esso contado etiam che fusse cittadino per<br />
privilegio overo descritto tra cittadini, di modo che quelli che stanno nel contado<br />
familiarmente et non godono tutti officii del<strong>la</strong> città secondo li cittadini habitanti,<br />
se intendano essere stati et essere sottoposti, tanto chi dà quanto chi piglia<br />
al<strong>la</strong> detta tassa et ordine delli detti duicento fiorini per dote cioè in non potere<br />
eccedere detta somma sotto le pene, conditioni et ordini sì come nel<strong>la</strong> pragmati-
730 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ca, capitoli, constitutioni et legge sopra ciò fatte et confirmate se contiene. Dechiarando<br />
che tutto questo se intenda detto in confirmatione et dechiaratione<br />
semplice et non per additione et solo per levare il pensiero ad ognuno di transgredere<br />
detta legge et ordini già fatti talmente che, qualunque li havesse transgrediti<br />
se intenda incorso per quel<strong>la</strong> autorità che ha <strong>la</strong> presente arenga in tutte<br />
le pene statuite contra transgressori quali si debbano punire secondo che in essi<br />
capitoli et ordini si contiene.<br />
Item che intorno alle col<strong>la</strong>tioni che si fanno, nelle quali si doveriano servare<br />
li ordini chiari sopra ciò fatti, per li quali si vede non essere licito dare mostaccioli,<br />
strufoli e più di quattro sorti di confetti per evitare le superflue spese che<br />
sopra ciò si faceano, se ricordi a tutti per <strong>la</strong> presente consulta ,che ognuno si<br />
guardi et guardare si debba da simili transgressioni et servino quanto nelli ordini<br />
sopra ciò fatti si contiene et anche intorno alli pasti, conviti, banchetti overo<br />
nozze, esortando chi ha da dare di sopravanzo lo debba dare ai poveri et non<br />
spenderlo vanamente con scandalo et mal’esempio, monstrando di non stimare<br />
patrie leggi et quel che più importa censure ecclesiastice.<br />
Item che l’illustri signori che saranno per li tempi debbano osservare li ordini<br />
dati intorno all’osservanza di dette leggi et che si debba congregare il Numero<br />
sopra ciò eletto almeno quattro volte per magistrato cioè dui volte il mese et<br />
basti un terzo per trattare <strong>la</strong> manutentione et osservanza predetta et per tenere a<br />
freno chi volesse transgredere et li transgressori siano puniti poiché altrimente <strong>la</strong><br />
legge andaria in oblivione. Ricordando ai signori cittadini che <strong>la</strong> città è molto<br />
lodata da convicini che habbi fatte queste leggi, le quali non si servando sarria<br />
poco honore al<strong>la</strong> città oltre il danno et che nell’intrata di ogni magistrato li<br />
priori novelli debbano semplicemente giurare di fare detta congregatione etiam<br />
che non bisognasse. Et che quelli del Numero che non saranno legitimamente<br />
impediti, rechiesti <strong>la</strong> sera inanti, non comparendo al suono del<strong>la</strong> campana, caschi<br />
ognuno in pena di un fiorino, se specchi et scriva al libro di specchio et sia<br />
applicato al Monte del<strong>la</strong> Pietà et non se li possi fare gratia se non dall’arenga; et<br />
non se specchiando subito, li contumaci debbano pagare detta pena. Ognuno de<br />
signori priori et il cancelliero, subito et incontinenti et se intendano essere debitori<br />
di questo al Monte del<strong>la</strong> Pietà et li montisti in fine di ogni magistrato se ne<br />
informino et faccino sequestrare <strong>la</strong> bolletta delli transgressori (...).<br />
37. 1589, luglio 1<br />
Bando<br />
Bando del governatore di Spoleto sul rispetto delle disposizioni<br />
di cui sopra<br />
Al nome di Dio amen.<br />
Il molto illustre et reverendissimo monsignor Francesco Liparolo vescovo de<br />
Capri, di questa illustre città et meretissimo governatore, volendo con ogni op-
Spoleto<br />
731<br />
portuno remedio provedere all’osservanza de capitoli et ordini già fatti per ordine<br />
et decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga et consiglio pubblico del<strong>la</strong> subdetta città, sopra <strong>la</strong><br />
riformanza et moderatione delle doti et vestire delle donne et altre superfluità,<br />
confirmate da Pio Quinto et successivamente da Gregorio XIII de felice memoria<br />
si come si può vedere per li brevi apostolici sopra ciò espediti et altre volte<br />
publicati in essa città, per il presente pubblico banno non ricedendo perhò dall’altri<br />
banni publicati per il passato anzi quelli in tutto et per tutto confirmando,<br />
prohibisce, ordina et espressamente comanda, etiam ad istanza del Numero deputato<br />
sopra le doti et capitoli predetti, che per l’advenire non sia qual si voglia<br />
persona di qual si voglia stato, grado, conditione o sesso, tanto cittadini quanto<br />
contadini, tanto maschi quanto femine, che ardischino ne in modo alcuno presumino<br />
contravvenire alli detti ordini, statuti et capitoli ma li debbiano invio<strong>la</strong>bilmente<br />
osservare ad litteram nel modo che stanno sotto le pene in esse contenute<br />
et altre ad arbitrio di sua signoria illustre et reverendissima. Et perché si è inteso<br />
che molte donne ardiscono portare veste di colore cremisino o di paonazzo cremisino<br />
tanto di drappo come di panno, veste di drappo foderate di drappo, bosti<br />
giopponi di broccati de oro, di te<strong>la</strong> de oro o di argento et maniche di detti<br />
broccati et tele, pendenti all’orecchie et maniglie et perle, catene de oro fuor<br />
dell’ordine, cappelli ornati contra l’ordine del<strong>la</strong> legge et altri ornamenti prohibiti,<br />
il che viene di diretto contro l’ordini sopradetti. Però sua signoria illustre et reverendissima<br />
volendo anche a questo provvedere, advertisce chi haverà dette veste<br />
bosti, maniche, giopponi, pendenti, maniglie, perle, catene fuor dell’ordine, cappelli<br />
ornati contra l’ordine et altri ornamenti contro l’ordini de dette leggi non le<br />
usi in modo alcuno perché si procederà con ogni rigore alle pene contenute in<br />
detti capitoli et ordini. Et de più ad altre pene pecuniarie ad arbitrio di sua<br />
signoria reverendissima d’aplicarsi <strong>la</strong> metà all’accusatore quale sarrà tenuto segreto.<br />
Et per levare l’occasioni de simili trasgressioni, ordina vieta et prohibisce a<br />
tutti et singuli sarti, capi mastri, <strong>la</strong>voranti et coscitori et altre simile persone di<br />
qualunche conditione del<strong>la</strong> città subdetta et habitanti et a donne o altri che racamassero<br />
o, cuscissero che non ardischino in nisun modo fare alcun <strong>la</strong>voro o vestimento<br />
contra <strong>la</strong> forma di detti ordini sotto pena et al<strong>la</strong> pena de venticinque scudi<br />
de oro, d’applicarsi al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica per un terzo et per l’altro<br />
terzo all’accusatore, quale sarrà tenuto segreto et per l’altro terzo all’esecutore et<br />
li tre tratti de corda da darselli irremissibilmente et publicamente nel giorno del<br />
mercato et di essere cacciati del<strong>la</strong> città senza che mai vi possino tornare sotto<br />
pena del<strong>la</strong> frusta. Notificando che contro li transgressori si procederà tanto contro<br />
li huomini quanto donne con ogni rigore et per obviare alle fraude che fanno<br />
detti sarti si manderanno, dopo <strong>la</strong> publicatione del presente banno, l’esicutori per<br />
le botteghe et case de sarti acciò faccino diligenza di trovare le contravenzioni che<br />
sarranno nelle vesti, lequali si haveranno per conventi senza altra dechiaratione et<br />
si procederà all’esecutione irremississibilmente et il medemo si farrà contro queste<br />
donne et si vedranno portare vesti et altri abigliamenti contro li sopradetti ordini<br />
et capitoli. Et perché si intende che li contadini ancor essi vanno trasgredendo<br />
detti ordini sotto pretesto di poter fare et dire per essere cittadini exprivilegio.
732 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Però sua signoria reverendissima avertisce detti contadini et anco contadini<br />
fatti cittadini, che debbano ad unguem observare detta legge tanto nelle dote<br />
come anche nelli arredii, veste, mance, pasti et altre cose che parlino detti capitoli<br />
sotto pene in essi contenute et altre da imporsi a suo arbitrio. Certificando<br />
ogniuno che contro li inobedienti se procederà con ogni rigore per denuntia,<br />
accusa, inquisitione, quere<strong>la</strong> et in ogni altro meglior modo. In fede et cetera.<br />
Datum ex arce Spoleti die septima iulii 1589.<br />
Franciscus episcopus et gubernator.<br />
Nicolò Benedetti cancelliere<br />
38. 1598, novembre 17<br />
Riformanze<br />
Capitoli sull’osservanza del<strong>la</strong> prammatica delle doti e dei corredi<br />
Congregato Numero dotium coram prefatis illustrissimis dominis prioribus,<br />
in valida quantitate, in quo ego cancel<strong>la</strong>rius legi decretum generalis arenghe 24 .<br />
Magnificus et excellens dominus Solon Campellus iuris utriusque doctor<br />
dixit: che l’illustrissimi signori chiamino tre o 4 del presente Numero a formare<br />
un capitolo per esporlo a nostro signore sopra l’osservanza del<strong>la</strong> parmatica<br />
delle dote et arredii nel quale si metta in consideratione a Sua Santità l’inosservanza<br />
di detta parmatica dopo che a sua beatitudine è piaciuto levar via <strong>la</strong><br />
scomunica et che, considerando questa città lo stato suo et quanto torni inutile<br />
pubblico et universale di tutti <strong>la</strong> osservatione di questa legge desidera, da Sua<br />
Santità modo con il quale si habbia da osservare et, giudicando <strong>la</strong> Santità sua<br />
che questa somma sia poco rispetto alli tempi che corrono, ne i quali il valor<br />
delle cose generalmente è cresciuto, proporre a tassare <strong>la</strong> dote fino al<strong>la</strong> somma<br />
di mille et cinque cento fiorini di moneta di Marcha con una veste o più di<br />
drappo che non passino il valore di cento fiorini de moneta simile da darseli<br />
dal padre o da altri dotanti. Con questo che si havessero a tor via tutte le<br />
co<strong>la</strong>tioni et fazzoletti che si sogliono dare escetto per lo sposo et per li suoi<br />
familiari di casa che habitano con esso et tor via anche tutte altre veste festive<br />
et ornamenti soliti a darsi da padri, fratelli et altri che dotano <strong>la</strong> donna. Et<br />
giudicando <strong>la</strong> Santità sua che questa provisione sia bona, si degni darce<strong>la</strong> per<br />
legge con quelle pene contro li trasgressori et altri ordini che piacerà al<strong>la</strong> Santità<br />
sua. Et formato che sia questo capitolo si debbia leggere nel presente<br />
Numero acciò che ogniuno ve possa aggiungere et minuire et dirci il suo parere<br />
ma prima il presente decreto si debbia riportar nell’illustrissimo conseglio al<br />
cui più sano parere il presente Numero se ne porta.<br />
24 Si tratta dell’arenga del 2 ottobre del 1598.
Spoleto<br />
39. 1598, dicembre 6<br />
Capitoli<br />
Capitoli sopra le doti inviati al papa per l’approvazione<br />
733<br />
Alli signori ambasciatori.<br />
Expurre a nostro signore <strong>la</strong> necessità che questa città ha havuta in ogni<br />
tempo porre una rego<strong>la</strong> per le dote et arredii delle donne da non potersi trasgredere<br />
da qualunque si sia et che, dopo che al<strong>la</strong> Santità sua piacque, con<br />
molta prudenza levar via <strong>la</strong> scomunica dal<strong>la</strong> nuova parmatica contra li trasgressori<br />
senza alcuno timore de altre pene contenute in quel<strong>la</strong> pubblicamente essersi<br />
da molti et molti venuto al<strong>la</strong> trasgressione non pare del<strong>la</strong> quantità delle doti ma<br />
anche di quel che apparisce intorno al vestire et co<strong>la</strong>zioni. Però desiderarsi dal<strong>la</strong><br />
Santità sua modo con il quale si habbi invio<strong>la</strong>bilmente a servare una tal riforma<br />
et perché l’attioni humane sonno tutte variabili et, quel che in un tempo si è<br />
giudicato convenienti, in un altro tempo è molto disconveniente et per vedersi<br />
generalmente accresciuto il valore di tutte le cose, essersi pensato che <strong>la</strong> detta<br />
dote che secondo <strong>la</strong> detta riforma era mille fiorini di Marca, si accresca che il<br />
tutto arrivi al<strong>la</strong> somma di mille et cinquecento fiorini simili. Et che il padre,<br />
fratelli o altri dotanti non possano spendere per vestire <strong>la</strong> donna da marito, per<br />
vesta di drappo, se non <strong>la</strong> somma di cento altri fiorini simili si ché in tutto, tra<br />
<strong>la</strong> dote et il vestire, non passi mille et seicento fiorini. Con questo che si levin<br />
via tutte co<strong>la</strong>zioni tanto per li homini come per le donne et fazoletti salvo che<br />
lo sposo una sol volta che andarà a vedere <strong>la</strong> sua sposa possa condur seco<br />
padre, fratelli, nepoti et altri che cohabitanno seco sotto un istesso foco et non<br />
altra persona for di casa ancorché fussero fratelli carnali. Et il simile se intenda<br />
delle donne et ove anco vi sia l’abuso introdotto dalle donne di dare oltre all’arredio<br />
tassato canestri piene di panno di lino et di <strong>la</strong>na et altri mobili.<br />
Et così accrescere <strong>la</strong> dote per le donne del contado, che ove era tassata di<br />
duicento fiorini di Marca, sia di fiorini trecento. Et piacendo al<strong>la</strong> Santità sua<br />
questa riforma se degni, per conservazione di questa città, da darci per legge<br />
con quelle pene contra li trasgressori che parerà al<strong>la</strong> prudenza sua per stabilimento<br />
et manutenzione di esso. Et nel rimanente insino al vestire et ornamenti,<br />
confirmare <strong>la</strong> detta riforma di prima.<br />
40. 1599, luglio 3<br />
Riformanze<br />
Proposta di riforma delle disposizioni suntuarie<br />
Primo capitulo: sopra le tasse delle doti. Che per l’avvenire per qualsivoglia<br />
donna del<strong>la</strong> città di Spoleto ovvero habitante, di qualunque conditione, dignità,
734 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
grado, età et preminenza si sia che si maritasse o dovesse maritarsi nel secolo,<br />
non si possa dare, promettere o convenire ne pigliare ne ricevere per dote altro<br />
che <strong>la</strong> somma di mille et cinquecento fiorini correnti di Marca. Et per le donne<br />
del contado di Spoleto fiorini trecento simili intendendo le donne del contado<br />
esser quelle che continuamente habitano nel contado et li loro padri et fratelli<br />
habitano in contado esercitando li mistieri rusticali ancorché ex privilegio fussero<br />
cettadini.<br />
Secundo capitolo: sopra il vestire delle donne. Item che il padre, madre, avi,<br />
avia, fratello, zii o altre persone attinenti al<strong>la</strong> donna da maritarsi, al<strong>la</strong> detta somma<br />
non possano fare se non una veste et una zimarra di drappo le quali arrivino<br />
al<strong>la</strong> somma di cento altri fiorini simili et che le dette donne non possino<br />
portare più di una veste et una zimarra di drappo di qualsi voglia sorte ma che<br />
non sia di velluto rosso o pavonazzo cremesino ne di te<strong>la</strong> d’oro o d’argento; a<br />
qual veste non si possino fare finimenti alcuni salvo una pistagna simplice del<br />
medesmo drappo ovvero trina di seta.<br />
Et il padre o altri che dotarà <strong>la</strong> donna oltre alle dette veste de drappi non<br />
possa farli più di una veste di panno purchè non sia di rosato o pavonazzo oltre<br />
alle veste cotidiane.<br />
Et che <strong>la</strong> zimarra si possa ornare anco con un passamano oltre al<strong>la</strong> pistagna<br />
predetta, con l’abbottonatura di seta.<br />
Al capitolo di ovviare che non si possano far fraude che ogni donatione<br />
propter nuptias o in altra maniera che si facesse, tanto avanti al matrimonio, nel<br />
trattato quanto nel contratto di esso, dal marito o sposo, padre, fratelli ovvero<br />
altri parenti dello sposo o marito al<strong>la</strong> sposa o moglie, se intenda nullo e di<br />
veruno valore; et il notaro che se ne rogasse et li contrahenti caschino nelle<br />
pene contenute nel<strong>la</strong> presente constitutione come tal donatione fatta in fraude<br />
del<strong>la</strong> legge et per conoscere <strong>la</strong> bona fede del padre, fratelli o altri che costituiscono<br />
<strong>la</strong> dote, oltre al<strong>la</strong> somma tassata.<br />
Al capitolo del<strong>la</strong> tassa dell’arredio. Che le madri, ave et altri parenti così<br />
maschi come femine dotanti <strong>la</strong> donna da maritarsi oltre all’arredo tassato nelli<br />
capitoli, non possano in modo alcuno, sotto le pene contenute in essi, dare al<strong>la</strong><br />
donna che si maritarà mobili d’alcuna sorte né biancherie che si portano nel<br />
canestro et che onninamente si intenda levato l’abuso del detto canestro introdotto<br />
con <strong>la</strong> forma delli presenti capitoli.<br />
Al capitolo delli fazzoletti et co<strong>la</strong>zioni. Che lo sposo o marito <strong>la</strong> prima volta<br />
che andarà a visitare <strong>la</strong> sposa, non vi possa manare altri se non li familiari di<br />
casa che con lui habitano et vivono in communione ad un pane et un vino<br />
ancorchè fussero padri et fratelli dello sposo et non se li possa dare se non un<br />
fazzoletto et <strong>la</strong> co<strong>la</strong>tione contenuta nelli capitoli et non se vi possano menar più<br />
<strong>la</strong> prima volta.
Spoleto<br />
APPENDICE<br />
CASTAGNOLA<br />
INDICE DELLE FONTI<br />
735<br />
Sec. XVI<br />
Statuti<br />
SASS, ASCS, Statuti, n. 8.<br />
Del<strong>la</strong> pena di quelli che piangeranno drieto al morto per <strong>la</strong> strada ad<br />
alta voce (c. 73v)<br />
FONTI<br />
Sec. XVI<br />
Statuti<br />
Del<strong>la</strong> pena di quelli che piangeranno drieto al morto<br />
per <strong>la</strong> strada ad alta voce<br />
Item stabilimo et ordinamo che quando accascasse che alcuna persona del<br />
detto castello o destretto moresse nessuna persona ardisca o presuma andare né<br />
stare fuor di casa del morto senza cappello né cavarse capelli dal capo né batter-
736 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
se con le mani, eccetto il padre per il figlio et il figlio per il padre et il fratello<br />
per il fratello et altri morti sino in terzo grado. Né nessuna donna ardisca ne<br />
presuma andare drieto al morto se non quanto dura lo spatio di detta casa e di<br />
due altre case a quel<strong>la</strong> contigue et contrafaciendo paghi in nome di pena vinti<br />
soldi et nessuno che andarà doppo il morto per <strong>la</strong> strada al<strong>la</strong> chiesa o nel<strong>la</strong><br />
chiesa possa né deva piangere ad alta voce in modo che sia sentito, sotto pena<br />
di vinti soldi. Et il podestà sia tenuto ricercare delle cose predette et punire li<br />
colpevoli et contrafacienti.
Spoleto<br />
CERRETO DI SPOLETO<br />
INDICE DELLE FONTI<br />
737<br />
1. 1380 (in copia riformata del 1509)<br />
Statuti<br />
Cerreto di Spoleto, Archivio storico comunale, Statuto e capitoli, n. 30.<br />
De modo et ordine tenendo in exequiis mortuorum. Lib. 4, Rub. 47 (cc.<br />
155v-156r)<br />
De ordine servando in nuptis. Lib. 4, Rub. 56 (c. 159rv)<br />
2. 1539, luglio 22<br />
Riformanze<br />
SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />
Decreti del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga di terra di Cerreto sui funerali, sulle doti e<br />
sui banchetti nuziali (fasc. 12)<br />
3. [1570]<br />
Capitoli<br />
Cerreto di Spoleto, Archivio storico comunale, Statuto e capitoli, n. 35.<br />
❑ Capitoli delle doti che assegna <strong>la</strong> città di Spoleto alle donne. Vedi<br />
Spoleto n. 28, 1570, dicembre 9. Bandi, Sopra <strong>la</strong> reforma e moderazione<br />
delle doti e vestir delle donne et altre superfluità
738 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
FONTI<br />
1. 1509<br />
Statuti<br />
De modo et ordine tenendo in exequiis mortuorum<br />
Item statuimus et ordinamus quod nul<strong>la</strong> persona tempore luctus alicuius defuncti<br />
vel defunctorum, audeat, vel presumat scapigliare, raschare, vel graffire ita<br />
quod sanguis de facie, vel pectore exeat vel emanet exceptis consanguineis et<br />
affinibus usque in tertium gradum secundum ius canonicum pena XX solidorum<br />
pro quolibet et vice qualibet. Item quod aliquis pro aliquo mortuo vel mortua<br />
non possit, vel valeat se induere de aliquo panno lugubri nigro, visidi vel bruno<br />
nisi uxor pro viro, filii pro patribus, fratres carnales, nepotes pro avis patruis vel<br />
aunculis, filie sorores et nepotes et uxores predictorum pena centum solidorum<br />
pro quolibet et vicequalibet, nec aliquis ire debeat ad comedendum ad domum<br />
defunti dumtaxat hiis exceptis pena XX solidorum a quolibet contrafaciente et<br />
vice qualibet. Item quod nul<strong>la</strong> mulier tempore luctus debeat ire post portum ad<br />
eccelesiam plorando vel aliter pena XX solidorum pro qualibet nisi quatuor vel<br />
sex mulieres defuncto tantum attinentes que ire valeant non tamen plorando sed<br />
pro sepeliendo corpus defuncti. Item quod nullus extra domum nisi prima die<br />
luctus valeat, vel debeat plorare, vel luctum facere pena XX solidorum pro quolibet<br />
et vice qualibet et quod quomodocumque fieret luctus in terra Cerreti, vel<br />
burgo unus ex officialibus capitanei predicti accedere debeat cum famiglia et bayulo<br />
ad videndum perquirendum et intimandum de predictis pena centum solidorum<br />
et predicta vendicent sibi locum in quolibet castrorum et vil<strong>la</strong>rum dicte terre<br />
et quilibet sit legitimus accusator et teneatur secretus. Item addicimus quod quotiens<br />
contigerit aliquem mori extra terram Cerreti ipsius corpus non possit introduci<br />
intus terram pena XXV librarum heredibus ipsius defunti et in hoc capitaneus<br />
et alii officiales taliter se opponant ne intus introducatur pena XXV librarum.<br />
De ordine servando in nuptis<br />
Item statuimus et ordinamus quod nullus de terra Cerreti vel eius destrictus<br />
audeat vel presumat in aliquibus nuptiis fiendis fieri, seu fieri facere aliquas<br />
expensas pro carnibus recensibus, vel sa<strong>la</strong>tis vel aliquo, sub certa pena centum
Spoleto<br />
739<br />
solidorum. Volumus tamen quod liceat unicuique nuptias facienti die nuptiarum,<br />
vinum tantum dare ad bibendum venientibus ad nuptias pro ut de sui processerit<br />
voluntate. Item quod nullus masculus vel femina possit mictere, vel passare,<br />
seu micti, vel portari facere aliquod canestrum, vel ensenium, neque pizzam farinei<br />
sponsalibus seu sponsatis sub dicta pena. Item quod nullus possit, vel debeat<br />
nec ad donum sponsi, vel sponse ad comedendum infra octo dies tempore nuptiarum<br />
per modum convivii sub dicta pena. Item quod nullus debeat facere aliquam<br />
strennam, vel manciam dictis sponsalibus, vel alicui ipsorum in aliquo loco,<br />
sub dicta pena et de predictis quilibet sit legitimus accusator et habeat quartam<br />
partem banni et teneatur secretus et si acciderit aliquam nuptui se tradere que<br />
habuerit alium virum teneatur ire ad virum honesto modo post nuptias ad hoc<br />
ut differentia sit inter puel<strong>la</strong>m virginem et viduam.<br />
2. 1539 luglio 22<br />
Riformanze<br />
Decreti del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga del<strong>la</strong> terra di Cerreto sui funerali, sulle<br />
doti e sui banchetti nuziali<br />
Jehsus<br />
In Dei nomine amen. Infrascripta sunt quedam reformationes, sanciones et<br />
decreta ordinata inita et obtenta per arengum <strong>generale</strong> comunis et hominum<br />
terrae Cerreti celebrato in presenti anno 1539, indictione duodecima, sedente<br />
Paulo tertio pontifice maximo, die vero XXII mensis iulii dicti anni, super evidenti<br />
publica utilitate eiusdem generalis arengi prima proposita more solito et servatis<br />
servandis consulentibus nonnullis probis viris, per me Antonium notarium et<br />
cancel<strong>la</strong>rium infrascriptum scripta quarum tenor talis est videlicet.<br />
(...) Item ad tollendum abusiones in funeralibus, legem in futurum perpetuam<br />
ac perpetuo duraturam sanciri, visum fuit et reformatum extitit quod mulieribus<br />
quibuscumque cuiuscunque gradus et conditionis existant vetitum ac<br />
prohibitum sit associare defuntum ad ecclesiam cuius sepolturae traditur et ad<br />
seppelliendum portatur. Item quod redeuntes ad terram Cerreti minime queant<br />
adire aliam domum preter propriam causa renovandi luctum defunti etiam sibi<br />
attinentis in quovis gradu sed tamen prefatis redentibus liceat et licitum sit reiterare<br />
luctum ob mortem defunti qui una cum ipso permanebat in eadem domo<br />
ad unum panem et ad unum vinum et non aliter neque alio modo.<br />
Item quod mulieres cuiusvis conditionis non valeant nec possint ferre seu<br />
eorum caput ornare seu onerare, facendo viduanzam nisi dumtaxat pannis bommacinis<br />
nec eisdem mulieribus liceat vestire se vestibus vidualibus. Nisi dumtaxat<br />
ob mortem eorum mariti per annum e non ultra, sub pena et ad penam in<br />
quolibet dictorum casuum et pro qualibet et vice qualibet unius scuti auri applicandi<br />
comuni Cerreti et pro quarta executori de ea actualem facienti executio-
740 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nem et ad manum camerarii pervenire facienti.<br />
(...) Item bonum esse censuerunt in dotibus mulierum modum dari ac legem<br />
fieri in futurum perpetuo observaturam quod in dotem et pro dote cuiusvis mulieris<br />
nemini liceat dare ultra centum sexdecim ducatos dotales computato fulcimento<br />
et ex nunc ducatus dotalis valere inteligatur in bolonenis octuaginta duobus cum<br />
dimidio sub pena et ad penam centum florenorum Marchiae solvendorum de facto<br />
et incurrendorum tam per promictentes ultra dictam dotem quam per capientem<br />
et applicandorum pro dimidia Camerae magnificae civitatis Spoleti, pro altera Camerae<br />
comunis Cerreti et pro quarta executori de ea facienti inventionem et (exequetionem)<br />
cum ad hoc ut presens reformatio omni prorsus fraude invio<strong>la</strong>biliter<br />
observetur quod servatur et servari debeat ordo quem in huiusmodi dotibus promictenti<br />
observanti cives dictae magnificae civitatis Spoleti, sed quod non habeat<br />
locum in dotibus mulierum quae nuptui traduntur alicui doctori tam legis, quam<br />
medicinae.<br />
Item quod non liceat alicui tam mari quam feminae asportare ad domum<br />
alicuius defunti eo die quo defuntus traditur sepolturae alias res nisi panem et<br />
vinum, carnem decoctam et his similes quae possint illico commedi sub pena<br />
unius scuti ut supra applicandi camerae comunis Cerreti et pro quarta executori.<br />
Item reformaverunt et legem perpetuo duraturam sancierunt et abusiones in<br />
moderatasque impensas quae quottidie fiunt in conviviis nuptiarum tollendas esse<br />
censuerunt et propterea quod nemini cuiscunque gradus et conditiones existat<br />
liceat in futurum convitare filiam, sororem et aliam suam attinentem traductam<br />
ad domum mariti cum aliis personis nisi dumtaxat cum illis qui permanent in<br />
domo sui mariti ad unum panem et ad unum vinum et si dicta nupta non<br />
haberet in domo mariti aliquas feminas quod in isto casu tamen liceat ad convivium<br />
sui patris, fratris et adire cum quatuor mulieribus per eam convocandis in<br />
suam societatem et non ultra. Contrafacientes vero incidant in penam decem<br />
scutorum applicandorum pro ut supra videlicet: Camerae magnificae civitatis Spoleti<br />
et Camerae comunis Cerreti equis portionibus detracta quarta pro officiali<br />
facenti inventionem et exequtionem actualiter.<br />
3. [1570]<br />
Capitoli<br />
Capitoli delle doti che assegna <strong>la</strong> città di Spoleto alle donne 1<br />
1 Vedi Spoleto n. 28, 1570, dicembre 9. Bandi, Sopra <strong>la</strong> reforma e moderazione delle<br />
doti e vestir delle donne et altre superfluità.
TODI<br />
a cura di Nicoletta Paolucci
INTRODUZIONE<br />
Le serie che compongono l’archivio storico del comune, che è il fondo<br />
più importante per antichità e consistenza, permettono di ricostruire<br />
le vicende del<strong>la</strong> città 1 a partire dal 1208, epoca a cui risale <strong>la</strong> più antica<br />
pergamena del Diplomatico contenente l’atto di sottomissione del comune<br />
di Amelia 2 : a tale data l’istituzione comunale tuderte, già avviata dal<strong>la</strong><br />
seconda metà del XII secolo con un regime di tipo conso<strong>la</strong>re 3 , appare<br />
ormai consolidata per <strong>la</strong> presenza del podestà e del<strong>la</strong> sua curia 4 .<br />
L’anno 1208 segna dunque per Todi un capitolo fondamentale con<br />
l’affermarsi del<strong>la</strong> sua supremazia su Amelia cui seguiranno in rapida<br />
successione l’alleanza con Perugia nel medesimo anno 5 , <strong>la</strong> sottomissione<br />
di Terni nel 1217 6 , il riconoscimento da parte del<strong>la</strong> vicina Orvieto<br />
1 Per <strong>la</strong> storia politica ed istituzionale del<strong>la</strong> città di Todi nei <strong>secoli</strong> XIII e XIV resta<br />
fondamentale l’opera di G. CECI, Todi nel Medioevo, Todi 1897, cui si aggiungono G. CECI -<br />
U. BARTOLINI, Piazze e pa<strong>la</strong>zzi comunali di Todi, a cura di M. PERICOLI, Todi 1979; Le cronache<br />
di Todi (<strong>secoli</strong> XIII-XVI), a cura di G. ITALIANI, C. LEONARDI, F. MANCINI, E. MENESTÒ,<br />
C. SANTINI, G. SCENTONI, Firenze 1979; il testo di F. MANCINI, Todi e i suoi castelli, Perugia<br />
1986, ed il più recente contributo di L. ANDREANI, Todi al tempo di Iacopone, in Iacopone da<br />
Todi. Atti del XXXVII Convegno storico internazionale (Todi, 8-11 ottobre 2000), Spoleto<br />
2001, pp. 21-45. La ricerca condotta presso il locale Archivio Storico Comunale ha avuto<br />
come principale riferimento l’inventario compi<strong>la</strong>to nel 1860 da Lorenzo Leoni, poi ripreso ed<br />
ampliato da Giulio Peusi nel 1934 ed ancora oggi essenziale strumento di consultazione.<br />
2 ASCT, Diplomatico, Arm. I, Cas. I, n. 1.<br />
3 Cfr. E. MENESTÒ, Omaggio a Todi: <strong>la</strong> città tra alto e basso medioevo, in Spazi, tempi,<br />
misure e percorsi nell’Europa del bassomedioevo. Atti del XXXII Convegno storico internazionale<br />
(Todi, 8-11 ottobre 1995), Spoleto 1996, p. 37.<br />
4 Cfr. J. C. MAIRE VIGUEUR, Comuni e Signorie in Umbria, Marche e Lazio, Torino<br />
1987, p. 132.<br />
5 Sul patto più volte rinnovato tra le due città cfr. A. BARTOLI LANGELI, Codice Diplomatico<br />
del Comune di Perugia. Periodo conso<strong>la</strong>re e podestarile (1139-1254), I (1139-1237),<br />
Perugia 1983, pp. 94-95, doc. 43 e p. 193, doc. 75.<br />
6 ASCT, Diplomatico, Arm. I, Cas. I, n. 2.
744 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
del dominio sopra il castello di Montemarte, a lungo conteso dai due<br />
comuni in strenue lotte belliche e giudiziarie dalle sorti alterne 7 , infine<br />
<strong>la</strong> spontanea sottomissione dei nobili signori di Alviano nel 1232 8 .<br />
Tali avvenimenti costituiscono le tappe principali del<strong>la</strong> formazione di<br />
un comitatus ampio al punto da rendere <strong>la</strong> città dominante nel centro-sud<br />
del<strong>la</strong> Valle del Tevere: del<strong>la</strong> sua vastità e dell’impianto del<strong>la</strong><br />
sua struttura amministrativa interna ed esterna narrano i dati contenuti<br />
nei Catasti, nei Confini Diversi ed in partico<strong>la</strong>r modo nel Liber<br />
Foco<strong>la</strong>rium compi<strong>la</strong>to nel 1292, che forniscono l’immagine di un contado,<br />
originariamente suddiviso in senate, plebati, ville e castelli, rimasto<br />
sostanzialmente immutato, nonostante perdite e acquisizioni, fino<br />
in età moderna.<br />
La ricca documentazione offerta dalle oltre 790 pergamene del Diplomatico,<br />
in cui è inserito tra l’altro il Registrum Vetus Instrumentorum,<br />
fornisce utilissime informazioni anche in merito alle vicende di<br />
politica interna ed estera dei <strong>secoli</strong> XIII e XIV che videro <strong>la</strong> città<br />
coinvolta nel conflitto tra le contrapposte fazioni guelfa e ghibellina e<br />
nel loro alternarsi al potere 9 , che videro l’avvento di vari governi popo<strong>la</strong>ri<br />
segnati dal<strong>la</strong> presenza, a partire dal 1255 pur se ad intermittenza,<br />
di una magistratura di vertice come il capitano del popolo, dei consilia<br />
populi e dei consoli delle arti 10 , come pure videro i delicati equilibri<br />
nel rapporto con lo Stato del<strong>la</strong> Chiesa 11 . La serie, che si conclude nel<br />
1620, è una fonte imprescindibile per un lungo arco cronologico punteggiato<br />
di eventi importanti, come l’insediamento di un governatore<br />
pontificio nel 1368 a segnare il dominium del<strong>la</strong> Sede romana, e l’alternarsi<br />
di signori e regimi signorili che, in contrasto o in accordo<br />
7 Per <strong>la</strong> questione con i Montemarte, re<strong>la</strong>tiva agli anni 1229-1257, si veda ASCT,<br />
Diplomatico, Registrum Vetus Instrumentorum, cc. 145r-152v.<br />
8 Ibid. c. 39r e c. 51r.<br />
9 G. CECI, Todi nel Medioevo ... cit., p. 152 e ss.; J. C. MAIRE VIGUEUR, Comuni e<br />
Signorie in Umbria ... cit., p. 170.<br />
10 G. CECI, Potestà, capitani e giudici di Todi nel secolo XIII, in BDSPU, III (1897);<br />
E. PAOLI, Il purgatorio degli artigiani. Le corporazioni medievali di Todi tra economia, politica,<br />
religiosità e devozione, in “Itinerarium” Università, corporazioni e mutualismo ottocentesco:<br />
fonti e percorsi storici. Atti del Convegno di studi (Gubbio, 12-14 gennaio 1990), a<br />
cura di E. MENESTÒ e G. PELLEGRINI, Spoleto 1994 (Quaderni del « Centro per il collegamento<br />
degli studi medievali e umanistici nell’Umbria», 35), pp. 159-202.<br />
11 E. PAOLI, I Comuni umbri e il nascente Stato del<strong>la</strong> Chiesa: una difficile coesistenza,<br />
in Dal Patrimonio di San Pietro allo Stato Pontificio. La Marca nel contesto del potere<br />
temporale. Atti del Convegno di studio (Ascoli Piceno, 14-16 settembre 1990), a cura di<br />
E. MENESTÒ, Ascoli Piceno 1991, pp. 67-89.
Todi<br />
745<br />
con <strong>la</strong> Chiesa, <strong>la</strong>sciarono comunque tracce sensibili sull’apparato istituzionale<br />
del comune 12 .<br />
Fondamentali per <strong>la</strong> comprensione dell’assetto istituzionale sono le<br />
serie delle Riformanze e Decretali, i Memoriali dei Priori e l’Archivio<br />
Priorale, da cui si deduce il funzionamento delle varie magistrature che<br />
si sono succedute nel governo del<strong>la</strong> città dal periodo aureo dell’autonomia<br />
comunale, in cui le figure del podestà, del capitano del popolo e<br />
del consiglio <strong>generale</strong> godevano del<strong>la</strong> massima autorità politica ed amministrativa,<br />
per giungere al secolo XVI quando, malgrado <strong>la</strong> grande varietà<br />
di uffici e cariche istituzionali, esse finirono per perdere il loro peso<br />
politico soprattutto difronte ad una sempre più invadente ingerenza del<strong>la</strong><br />
Chiesa e in presenza di una “signoria di fatto” come quel<strong>la</strong> venutasi a<br />
creare quando Angelo degli Atti, sbaragliati dopo una lunga faida familiare<br />
i propri parenti-rivali, all’inizio del 1533 prese in mano, senza più<br />
alcuna opposizione, l’effettivo governo del<strong>la</strong> città 13 . La serie delle Riformanze<br />
copre più o meno continuativamente gli anni 1278-1809, con un<br />
vuoto di soli venti anni, dal 1370 al 1388, corrispondenti all’avvio del<strong>la</strong><br />
soggezione allo Stato del<strong>la</strong> Chiesa 14 . Altrettanto significativi sono infine<br />
gli statuti, l’insieme delle disposizioni prodotte dal comune a partire dal<br />
1275, dal constitutum che riunisce per <strong>la</strong> prima volta in un unico corpus<br />
vecchie consuetudines frammentarie e disposizioni preesistenti, per arrivare<br />
a raccolte sempre più artico<strong>la</strong>te, organiche e complete.<br />
Dunque, ai fini del<strong>la</strong> presente ricerca sono state prese in considerazione<br />
quelle serie che, sia cronologicamente che per contenuti, potevano<br />
condurre a risultati utili, cioè 776 pergamene sciolte, 9 registri di statuti,<br />
186 registri di riformanze e 13 buste di editti, precetti e bandi. Lo spoglio<br />
ha fornito 25 informazioni, di cui una soltanto proviene dal Diplomatico,<br />
ovvero un breve di Gregorio XIII emanato nel 1575 nel quale si<br />
conferma una riforma « del vestire et ornare le donne et moderare le<br />
tante spese superflue se fanno in far pasti » redatta da tre uomini appositamente<br />
scelti dal consiglio segreto e dai caporioni del<strong>la</strong> città su ordine<br />
del consiglio <strong>generale</strong> per « evitare et fugire il gran disordine che evidentemente<br />
si vede che sequitando tale superfluità per alcun tempo <strong>la</strong> città<br />
12 Sull’argomento si veda La cronaca todina di Ioan Fabrizio degli Atti, a cura di F.<br />
MANCINI, in Le cronache di Todi, cit., pp. 132-214. Cfr. anche J. C. MAIRE VIGUEUR, Comuni<br />
e Signorie in Umbria ... cit., pp. 192-195.<br />
13 Per un inquadramento <strong>generale</strong> delle vicende storiche tuderti nel Cinquecento si<br />
veda, oltre a La cronaca todina di Ioan Fabrizio degli Atti ... cit., anche A. BIAGETTI, La<br />
comunità di Todi ai tempi di Paolo III, a cura di R. ROSSELLI, Spoleto 1980.<br />
14 Il registro n. 49 è datato 1369 mentre il successivo, n. 50, reca <strong>la</strong> data 1389.
746 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
va con effetto in ruina; <strong>la</strong> decisione « di elegere tre huomini che essi tre<br />
da deputarsi siano quelli da far <strong>la</strong> riforma» e di mandar<strong>la</strong> a Roma « accompagnata<br />
da ambasciatori ... et se ce impetri sopra un breve con quelle<br />
pene che faceranno espedienti pecuniarie a detti reformatori ... Et se ce<br />
facci poner pene de scommuniche e censure » trova riscontro in una<br />
deliberazione consiliare registrata nel medesimo anno, in data 20 marzo,<br />
ed ancora è ripetuto in vulgari sermone italico in un bando datato 25<br />
marzo 1581 con il quale il governatore del<strong>la</strong> città dà esecuzione a quanto<br />
stabilito dal pontefice qualche anno prima con <strong>la</strong> dichiarata intenzione di<br />
morigerare « le pompe e le spese superflue che tuttavia si fanno negli<br />
ornamenti delle donne, nelle nozze, nei conviti, ne’ funerali et altre occasioni<br />
simili », evidenziando quanto ciò sia « utile e necessario all’honesto<br />
e quieto vivere » dell’intera comunità.<br />
All’esiguità del<strong>la</strong> documentazione pergamenacea supplisce quel<strong>la</strong> tratta<br />
dagli statuti cittadini, che costituiscono il corpus più rilevante del<strong>la</strong> raccolta,<br />
con 14 testi individuati: a proposito del<strong>la</strong> suddetta serie 15 occorre<br />
fare alcune precisazioni, dal momento che quanto emerso nel corso dell’indagine<br />
non coincide pienamente con quanto indicato nell’inventario<br />
Leoni-Pensi. Entrambi i redattori infatti, in tempi diversi, sembrano aver<br />
interpretato correttamente gli estremi cronologici dei pezzi solo per il<br />
volume n. 1, datato 1275 e contenente il Constitutum communis Tuderti,<br />
ed i volumi n. 5 e n. 6, due copie identiche dello statuto datato 1337<br />
con tutta probabilità destinate rispettivamente al podestà e ai magistrati.<br />
Il volume n. 2, che riporta il titolo Compi<strong>la</strong>tio omnium et singulorum<br />
decretorum statutorum et ordinamentorum factorum et editorum per officia<br />
dominorum Duodecim ... et per officia dominorum Octo conservatorum et<br />
defensorum status pacifici dicte civitatis, datato dai due studiosi tuderti al<br />
1335, contiene in realtà disposizioni statutarie aggiunte tra gli anni 1325<br />
e 1335; lo Statuto n. 4 del<strong>la</strong> serie, che nel suddetto inventario è datato<br />
al 1337 con <strong>la</strong> dicitura « con aggiunte fino al 1447 », risale, come giustamente<br />
segna<strong>la</strong>to nel Repertorio degli statuti comunali umbri 16 , al 1346 con<br />
15 Essa risulta composta da 9 volumi di statuti cittadini propriamente detti, numerati<br />
da 1 a 7b ai quali si aggiungono alcuni statuti di corporazioni, due statuti di confraternite,<br />
uno statuto re<strong>la</strong>tivo al vicino castello di Canale, un volume di Ordinamenti e Statuti<br />
sui danni dati, più altri registri fra cui il Libro dell’Accaval<strong>la</strong>ta e due copie del Liber<br />
Foco<strong>la</strong>rium Communis Tuderti.<br />
16 Repertorio degli statuti comunali umbri, a cura di P. BIANCIARDI e M. G. NICO<br />
OTTAVIANI, Spoleto 1992 (Quaderni del « Centro per il collegamento degli Studi medievali<br />
e umanistici nell’Umbria », 28), pp. 274-275.
Todi<br />
747<br />
aggiunte e riforme dal 1347 al 1520. Al 1337 risalgono come si è detto,<br />
gli Statuti nn. 5 e 6 del<strong>la</strong> serie, il cui contenuto normativo, seppur consistente,<br />
appare limitato rispetto allo Statuto n. 3 del<strong>la</strong> serie, genericamente<br />
attribuito ad un periodo posteriore al 1335 e anteriore al 1346, in cui<br />
<strong>la</strong> numerazione discontinua dei capitoli e <strong>la</strong> presenza di frequenti cancel<strong>la</strong>ture<br />
e annotazioni permette di confermare l’ipotesi, già avanzata da Leoni-Pensi<br />
e ribadita nel Repertorio 17 , che si tratti di una minuta dello<br />
Statuto n. 4 del<strong>la</strong> serie. È per questo motivo che, pur essendo cronologicamente<br />
posteriore, si è scelto di editare per intero proprio quest’ultimo<br />
che tra l’altro conserva ancora gli originali battici in legno collegati ad<br />
una pesante catena in ferro tramite <strong>la</strong> quale il volume, probabile copia<br />
ufficiale a disposizione pubblica, veniva fissato ad un supporto onde evitarne<br />
l’asportazione. Un’altra partico<strong>la</strong>rità da segna<strong>la</strong>re è inoltre il fatto<br />
che le due copie a stampa dello statuto datate da Leoni-Pensi al 1549, <strong>la</strong><br />
7a (su carta) e 7b (su pergamena), oltre ad essere state in realtà stampate<br />
nel 1551, come si legge nel<strong>la</strong> premessa sul verso del frontespizio, non<br />
sono altro che <strong>la</strong> riproduzione fedele in caratteri mobili di una parte<br />
delle rubriche e delle reformationes contenute nello statuto del 1347. Lo<br />
Statuto n. 7 del<strong>la</strong> serie archivistica, infine, è una copia del XV secolo<br />
acefa<strong>la</strong>, muti<strong>la</strong> e <strong>la</strong>cunosa, ancora dello Statuto n. 4, del quale a volte<br />
vengono riportati i titoli delle rubriche senza <strong>la</strong> trascrizione del testo<br />
re<strong>la</strong>tivo: in essa sono comunque contenute riforme e aggunte dal 1358 al<br />
1426 insieme ad altre non datate, tutte di una certa importanza perché<br />
uniche testimoni per quegli anni, alcuni dei quali, privi di Riformanze.<br />
L’unica fonte edita tra tutte quelle esaminate è lo statuto comunale<br />
del 1275, pubblicato da Getulio Ceci e Giulio Pensi nel 1897 18 ; allo<br />
stesso statuto e nello stesso anno Oscar Scalvanti 19 dedicò uno studio<br />
privilegiandone gli aspetti istituzionali e giuridici con partico<strong>la</strong>re riferimento<br />
al<strong>la</strong> presenza di elementi di diritto romano 20 .<br />
17 Ivi, p. 273, nota 1.<br />
18 G. CECI - G. PENSI, Lo statuto di Todi del 1275, Todi 1897.<br />
19 O. SCALVANTI, Lo statuto di Todi del 1275, in BDSPU, III (1897), pp. 325-372.<br />
20 Il più antico degli statuti tuderti è stato inoltre studiato dal punto di vista morfologico<br />
da Laura Andreani in occasione del recente convegno organizzato per il centenario del<strong>la</strong><br />
promulgazione dello Statuto comunale di Spoleto: L. ANDREANI, Per una morfologia del<strong>la</strong><br />
statutaria medievale umbra: lo statuto di Todi del 1275, in Gli statuti comunali umbri. Atti del<br />
Convegno di Studi (Spoleto, 8-9 novembre 1996), a cura di E. MENESTÒ, Spoleto 1997,<br />
pp. 43-66. Ulteriori studi esaurientemente segna<strong>la</strong>ti nel già citato Repertorio degli statuti comunali<br />
umbri, hanno preso in considerazione lo statuto non come documento in se stesso<br />
ma come fonte per <strong>la</strong> storia socio-politica ed economica del<strong>la</strong> città fra XIII e XIV secolo.
748 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Fra le altre fonti consultate, tutte inedite, le Riformanze hanno restituito<br />
un interessante numero di informazioni, sebbene ad iniziare solo<br />
dal 1398, ma con <strong>la</strong> possibilità di confronto con le additiones statutarie<br />
dell’anno corrispondente: è questo il caso del decretum prohibitionis ornamentorum<br />
del 1398, dell’additio capitulorum factorum pro ornamentis mulierum<br />
del 1401 e del decretum super signo Ebreorum del 1436 21 .<br />
Alcune disposizioni sono state infine tratte dal<strong>la</strong> serie Editti, Precetti<br />
e Bandi che ha inizio nel 1487: <strong>la</strong> ricerca è stata nello specifico resa più<br />
difficoltosa a causa dell’eterogeneità e mole del materiale, una raccolta di<br />
fogli sciolti contenenti «bandi, precetti, suppliche e carte diverse amministrative<br />
», secondo <strong>la</strong> definizione che ne dà lo stesso Inventario, firmate<br />
dal governatore, delegati del<strong>la</strong> provincia e priori, raccolte in 13 fascicoli<br />
purtroppo mancanti di indice ed ordine cronologico. Purtuttavia è stato<br />
possibile rintracciare tre testi che si riferiscono all’argomento del<strong>la</strong> ricerca,<br />
ascrivibili al<strong>la</strong> seconda metà del Cinquecento: un bando del giugno<br />
1558 emesso dal magnifico magistrato per volontà del consiglio <strong>generale</strong><br />
il cui contenuto, pur con altra forma, corrisponde al testo di una riformanza<br />
del medesimo anno, un editto emanato il 14 marzo del 1564 in<br />
cui i permessi e le « prohibitioni per obviare a i lussi, correggere, affrenare,<br />
modificare e reformare tutte le superfluità, eccessi et abusi» sono<br />
aval<strong>la</strong>te dal<strong>la</strong> « voluntà e assenso del<strong>la</strong> santità di nostro signore Pio papa<br />
quarto », infine il già citato bando del 1581.<br />
La testimonianza documentaria più antica contenente norme di carattere<br />
suntuario è appunto lo statuto del 1275 che presenta poche e semplici<br />
disposizioni re<strong>la</strong>tive ai banchetti, ai doni nuziali, al comportamento<br />
del<strong>la</strong> sposa ed una più artico<strong>la</strong>ta rego<strong>la</strong>mentazione in merito ai funerali,<br />
nel<strong>la</strong> quale si prescrive quali e quante persone possano essere presenti e<br />
ciò che debbono fare, mentre nelle compi<strong>la</strong>zioni statutarie trecentesche<br />
subentrano prescrizioni re<strong>la</strong>tive all’abbigliamento da osservarsi sia dalle<br />
donne del<strong>la</strong> città che da quelle del contado: si tratta di limitazioni e<br />
proibizioni in occasione delle nozze re<strong>la</strong>tive al comportamento del<strong>la</strong> sposa<br />
e dello sposo, al numero degli invitati, ai banchetti, ai doni, con una<br />
iniziale distinzione tra le cittadine e le comitatenses, le quali de predictis<br />
possint facere pro eorum velle sine pena, distinzione che si perde nei<br />
provvedimenti successivi che si arricchiscono nel tempo di ulteriori specificazioni<br />
riguardo <strong>la</strong> lunghezza delle vesti e dei mantelli, <strong>la</strong> foggia e<br />
21 Il decreto del 1436 è frutto di una compiuta e<strong>la</strong>borazione legis<strong>la</strong>tiva che raccoglie<br />
interventi sporadici ma noti per i quali cfr. A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello dal<br />
XIV al XVI secolo, in BDSPU, LXXII (1975), p. 34, nota 60.
Todi<br />
749<br />
l’ampiezza delle scol<strong>la</strong>ture, i tipi di tessuti da utilizzare, <strong>la</strong> tipologia, <strong>la</strong><br />
quantità e il valore dei gioielli da indossare. Le disposizioni riguardano<br />
anche il modo di vestire degli uomini, sia cittadini che abitanti del contado,<br />
fatta eccezione per i milites, cui è consentito portare impune qualsiasi<br />
ornamento sui copricapi, indossare mantelli foderati di qualsiasi tessuto<br />
o pelliccia e portare altri capi di abbigliamento senza alcuna limitazione<br />
nelle misure e nel<strong>la</strong> foggia, possibilità quest’ultima riconosciuta anche<br />
a tutti coloro che superano i sessanta anni di età oltre che a iudices,<br />
iurisperiti et medici, i quali ad predictorum observantiam nolumus obligari.<br />
Molto dettagliata continua ad essere <strong>la</strong> normativa circa i funerali in<br />
cui, accanto alle preoccupazioni re<strong>la</strong>tive al<strong>la</strong> dignità del comportamento<br />
esteriore ed interiore da osservarsi tempore mortis alicuius sia dagli uomini<br />
che dalle donne, si accompagna l’interesse al contenimento delle spese<br />
pro funere alicuius persone civis vel comitatensis. Le eccezioni riguardano<br />
anche in questo caso milites, iudices, iurisperiti e le rispettive mogli oltre<br />
che presbiteri sive clerici in sacris ordinis constituti, ai quali è consentito<br />
essere portati in chiesa e sepolti in una cassa, mentre nobiles, magnates,<br />
iudices, iurisperiti, le loro mogli ed i loro figli hanno il diritto di avere al<br />
proprio funerale ultra duos torticcios qui esse possint quanticumque ponderis<br />
(...) p<strong>la</strong>cuerit, a differenza dei popu<strong>la</strong>res, cui non liceat tenere vel portari<br />
facere ultra duos torticcios cere (...) ponderis triginta librarum ad plus,<br />
e dei milites, che possint portari et haberi quotcumque torticci et quanticumque<br />
ponderis prout voluerint.<br />
Un elemento interessante emerge dai documenti nn. 7 e 8 (si tratta<br />
del testo di una riformanza poi confluito in un’addizione statutaria del<br />
1398) in cui, al momento di ribadire e specificare divieti e permessi a<br />
proposito degli ornamenti muliebri, viene effettuata una distinzione tra le<br />
mogli dei nobili, dei militi e dei giudici civitatis et comitatus Tuderti e le<br />
mogli dei novi homines popu<strong>la</strong>res civitatis et comitatus predicti, così come<br />
nel<strong>la</strong> stessa fonte vengono introdotti divieti partico<strong>la</strong>ri per le famu<strong>la</strong>e seu<br />
concupine alicuius civis Tudertini et comitatensis ac habitatoris continue in<br />
civitate Tuderti. In ogni caso le regole tendono a coinvolgere e colpevolizzare<br />
anche gli artefici (sartores seu sutores) degli abiti e degli ornamenti<br />
illegali (artifices seu aurifices), come pure coloro che vorranno acquistare<br />
aliquod genus dictorum ornamentorum prohibitorum extra civitatem et comitatum<br />
Tuderti. Da sottolineare <strong>la</strong> costante e quasi ossessiva attenzione<br />
all’attività del podestà, del capitano e degli ufficiali preposti che sono<br />
tenuti ad indagare d’ufficio, a perseguire i contrafacientes e il cui corretto<br />
assolvimento dei compiti sarà verificato all’epoca del proprio sindacato.<br />
Nel<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> quattrocentesca gli argomenti continuano<br />
ad essere i medesimi degli anni precedenti: vi si aggiungono soprattutto
750 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
sempre maggiori partico<strong>la</strong>ri sui comportamenti permessi e non permessi<br />
ai diversi ceti sociali, sulle spese da farsi e da non farsi nei conviti, nei<br />
matrimoni e nei funerali, sulle misure, sulle quantità, sul<strong>la</strong> tipologia dell’abbigliamento.<br />
A questo fenomeno non sembra essere estraneo il passaggio<br />
a Todi di Bernardino da Siena attestato nel 1426 22 , le cui prediche<br />
veementi ed il cui impegno moralizzatore dovettero avere qui come<br />
altrove una parte non secondaria nel programma comunale di limitazione<br />
degli sprechi e delle ostentazioni confluendo in un’addizione statutaria<br />
circa il lusso eccessivo nelle vesti e negli ornamenti emanata proprio nel<br />
medesimo anno. L’unico tema del tutto nuovo è costituito da un decretum<br />
super signum Ebreorum nel quale si sottolinea <strong>la</strong> necessità di distinguere<br />
con un marchio rotondo e di colore giallo, del quale si forniscono<br />
anche le misure ed il disegno, da portare in pectore destro, tutti gli Ebrei<br />
maschi aventi più di dieci anni abitanti nel<strong>la</strong> città e nel suo comitato,<br />
obbligando contemporaneamente tutte le donne Ebree aventi più di dieci<br />
anni ed abitanti nel<strong>la</strong> città e nel contado ad indossare ad entrambe le<br />
orecchie un anulum seu circulum vel circiglium.<br />
Nel passaggio al secolo successivo <strong>la</strong> normativa <strong>suntuaria</strong> si accresce<br />
di nuovi provvedimenti, documentati non tanto dallo statuto pubblicato<br />
al<strong>la</strong> metà del secolo, che è in realtà una copia parziale di un testo ormai<br />
vecchio di più di due <strong>secoli</strong>, come si è precedentemente sottolineato,<br />
quanto da riformanze e bandi, dai quali si possono ricavare alcuni fattori<br />
di novità rispetto alle epoche precedenti: le proibizioni e le concessioni,<br />
soprattutto in merito ad abbigliamento e ornamento, vengono diversificate<br />
non tanto per ceto sociale quanto per circoscrizione urbana: quelli<br />
« de <strong>la</strong> città sopra », da intendersi gli abitanti <strong>la</strong> zona circostante <strong>la</strong> piazza<br />
racchiusa entro <strong>la</strong> prima cerchia di mura, « di qualsivoglia grado, conditione,<br />
dignità e preminenza », vengono distinti dai borghigiani cioè dagli abitanti<br />
delle zone sviluppatesi dall’età medioevale tra <strong>la</strong> seconda e <strong>la</strong> terza<br />
cerchia muraria, « di qualsivoglia grado, preminenza e facultà », ed infine<br />
dai contadini, con <strong>la</strong> so<strong>la</strong> esclusione delle « creature che andassero a battesimo<br />
e finchè saranno d’età d’anni cinque ». L’obbligo dell’osservanza delle<br />
regole suntuarie rivolto a « ciaschun homo et donna del<strong>la</strong> città e del contado<br />
di qualsivoglia stato, grado e conditione » è ribadito nel bando del<br />
1581 che a sua volta conferma il contenuto del breve pontificio emanato<br />
nel 1575: in tali documenti si esprime anche l’intenzione di distinguere le<br />
donne di ma<strong>la</strong>ffare, « cortigiane e pubbliche meretrici », da quelle bone<br />
22 M. BIGARONI, San Bernardino a Todi, in “Studi Francescani”, 73 (1978), pp. 109-125.
Todi<br />
751<br />
fame mediante il divieto di indossare determinate vesti o gioielli oltre che<br />
tramite rigide disposizioni di comportamento. Nelle medesime fonti si<br />
evidenziano inoltre dettami re<strong>la</strong>tivi al<strong>la</strong> cerimonia del battesimo, con <strong>la</strong><br />
raccomandazione al<strong>la</strong> massima semplicità ad removendam pompam et superfluitatem<br />
que fieri consuevit quando infantes tam masculi quam femine<br />
ad baptismum deferuntur.<br />
Ancora re<strong>la</strong>tivamente al materiale cinquecentesco si può mettere in<br />
rilievo un altro fattore di novità <strong>la</strong>ddove il denaro ricavato dalle multe<br />
viene in parte destinato al Monte di Pietà, sottolineando <strong>la</strong> volontà dei<br />
legis<strong>la</strong>tori di indirizzare una porzione delle risorse dei ceti privilegiati<br />
verso i meno abbienti « per soventione de le povere persone» 23 .<br />
L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />
∗ Statuti cittadini: ASCT, nn. 1-7b (1275-1551).<br />
∗ Riformanze: ASCT, nn. 1-186 (1278-1599).<br />
∗ Bandi: ASCT, Editti, Precetti e Bandi, bb. nn. 1-13 (1487-1599).<br />
∗ Altre serie: ASCT, Diplomatico, pergamene e carte diverse dal 1208 al 1599.<br />
∗ Statuti del territorio: Canale: Statuto di Canale confrontato con i testi di Porchiano<br />
e Giove, a cura di G. SCENTONI, Perugia 1984 (Quaderni del « Centro<br />
per il Collegamento degli Studi medievali e umanistici nell’Università di Perugia<br />
», 10); Marsciano: Lo statuto di Marsciano del 1531, a cura di G. SCEN-<br />
TONI, Spoleto 1992 (Quaderni del « Centro per il Collegamento degli Studi<br />
medievali e umanistici in Umbria », 26); Poggio Aquilone: Statuto del castello<br />
di Poggio Aquilone, a cura di G. SCENTONI, Perugia 1985 (Archivi dell’Umbria.<br />
Inventari e ricerche, 6).<br />
23 Cfr. Per soventione de le povere persone. Aspetti del credito a Perugia da Monte di<br />
Pietà al<strong>la</strong> cassa di Risparmio, a cura di C. CUTINI con saggio introduttivo di A. GROH-<br />
MANN, Perugia 2000.
1. 1275<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 1.<br />
INDICE DELLE FONTI<br />
Ed.: G. CECI - G. PENSI, Lo Statuto di Todi del 1275, Todi 1897.<br />
Quod nullus promittat nisi unum lectum (P. I, Rub. 71, c. 6v)<br />
De conviviis sive de numptis (P. I, Rub. 97, c. 8v)<br />
De consuetudine mortuorum (P. II, Rub. 69, cc. 11v-12r)<br />
2. 1325-1335<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 2.<br />
De pena mulierum aurum vel argentum vel <strong>la</strong>pides pretiosas portantium<br />
(cc. 40v-41r)<br />
3. 1337<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 5.<br />
De modo servando tempore mortis alicuius (Dist. IV, Rub. 146, cc. 150v-<br />
152r)<br />
De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum portantium ornamenta<br />
prohibita (Dist. IV, Rub. 175, cc. 162r-163v)<br />
4. 1337<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 6.
754 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
❑ De modo servando tempore mortis alicuius (Dist. IV, Rub. 146, cc.<br />
152v-153v). Vedi n. 3, 1337. Statuti, Rub. 146.<br />
❑ De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum portantium ornamenta<br />
prohibita. (Dist. IV, Rub. 175, cc. 164r-165v). Vedi n. 3, 1337. Statuti,<br />
Rub. 175.<br />
5. post 1335-ante 1346<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 3.<br />
❑ De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii et<br />
nuptiarum (Dist. III, Rub. 225, cc. 68v-69v). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />
Rub. 231.<br />
❑ De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam<br />
(Dist. III, Rub. 226, cc. 69v-70r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub.<br />
232.<br />
❑ De certis vestibus et ornamentis non deferendis per masculos (Dist. III,<br />
Rub. 227, c. 70rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 233.<br />
❑ De pena portantis mantellum contra formam infrascriptam vel aliud<br />
vestimentum (Dist. III, Rub. 228, cc. 70v-71r). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />
Rub. 234.<br />
❑ De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium contra<br />
capitu<strong>la</strong> suprascripta (Dist. III, Rub. 229, c. 71rv). Vedi n. 6, 1346.<br />
Statuti, Rub. 235.<br />
❑ De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />
officialibus ad praedicta deputandis (Dist. III, Rub. 230, cc. 71v-72r).<br />
Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 236.<br />
❑ De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius, et de<br />
pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus<br />
(Dist. III, Rub. 231, cc. 72r-74r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub.<br />
237.<br />
6. 1346<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 4.<br />
De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii et nuptiarum<br />
(Dist. III, Rub. 231, cc. 156v-157r)<br />
De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam<br />
(Dist. III, Rub. 232, c. 157rv)
Todi<br />
755<br />
De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos (Dist. III,<br />
Rub. 233, c. 157v)<br />
De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam vel aliud vestimentum<br />
(Dist. III, Rub. 234, cc. 157v-158r)<br />
De pena sartorum et eorum discipulorum et artificum facentium contra<br />
capitu<strong>la</strong> infrascripta (Dist. III, Rub. 235, c. 158rv)<br />
De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis officialibus<br />
ad praedicta deputandis (Dist. III, Rub. 236, cc. 158v-159r)<br />
De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius, et de<br />
pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus<br />
(Dist. III, Rub. 237, cc. 159r-160v)<br />
7. 1398, dicembre 12<br />
Riformanze<br />
ASCT, Riformanze e Decretali, n. 52 (1398-1404).<br />
Decretum prohibitionis ornamentorum (cc. 25r-26r)<br />
8. 1398<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 4.<br />
De ornamentis mulierum (Addictiones 1398, cc. 59r-60r). Vedi n. 7. Riformanze,<br />
1398, dicembre 12<br />
9. 1400, aprile 28<br />
Riformanze<br />
ASCT, Riformanze e Decretali, n. 52 (1398-1404).<br />
Decretum ne quis induat vestimenta lugubria contra formam stabilitam<br />
(cc. 57v-58r)<br />
10. 1401, agosto 31<br />
Riformanze<br />
ASCT, Riformanze e Decretali, n. 52 (1398-1404).<br />
Additio capitulorum factorum pro ornamentis mulierum (cc. 79v-80r)
756 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
11. 1401, agosto 31<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 4.<br />
Contra aurifices facientes ornamenta prohibita et cetera (Addictiones 1401,<br />
c. 60rv). Vedi n. 10. Riformanze, 1401, agosto 31<br />
12. sec. XV<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 7.<br />
❑ De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii et<br />
nuptiarum (Dist. III, Rub. 231, c. 100v). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />
Rub. 231.<br />
❑ De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam<br />
(Dist. III, Rub. 232, c. 100v). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 232.<br />
❑ De certis vestibus non portandis per masculos (Dist. III, Rub. 233,<br />
c. 100v). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 233.<br />
❑ De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />
officialibus ad praedicta deputandis (Dist. III, Rub. 236, cc. 100v-<br />
101r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 236.<br />
❑ De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius, et<br />
de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus<br />
(Dist. III, Rub. 237, c. 101rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />
Rub. 237.<br />
❑ Ordinamenta super ornamentis mulierum. Reformatio facta per dominos<br />
priores Tuderti sub anno Domini MCCCLXXXXVIII manu ser Laurentii<br />
de Reate. (Addictio statutorum, cc. 133r-134r). Vedi n. 8, 1398.<br />
Statuti, Addictiones.<br />
❑ Addictio facta dictis reformationibus per dominos priores sub anno<br />
Domini MCCCCI tempore domini Bonifatii pape noni, manu dicti ser<br />
Laurentii (Addictio statutorum, cc. 134r-135r). Vedi n. 11, 1401. Statuti,<br />
Addictiones.<br />
13. 1426<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 7.<br />
Alia reformatio facta in anno Domini MCCCCXVI manu ser Luce de Urbevetere<br />
(Addictio statuti, c. 135rv)
Todi<br />
757<br />
Additio et correptio statuti de pena vaghigiantum positi in quarta disctintione<br />
(Addictio statuti, Rub. 33, c. 148v)<br />
De pena facentium convivia in nuptis contra formam infrascriptam (Addictio<br />
statuti, Rub. 34, c. 148v)<br />
14. 1429<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 4.<br />
Ordinamenta circa funera mortuorum et de pena contrafacentium (Addictiones<br />
1429, c. 6 bisrv)<br />
15. 1436, giugno 19<br />
Riformanze<br />
ASCT, Riformanze e Decretali, n. 62 (1435-1439).<br />
Decretum super signo Ebreorum (cc. 134v-135v)<br />
16. 1436<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 4.<br />
Contra Iudeos signum in pectore non portantes et Iudeas anulos ad<br />
aures (Addictiones 1436, c. 110rv). Vedi n. 15. Riformanze, 1436, giugno<br />
19.<br />
17. 1509, aprile 1<br />
Riformanze<br />
ASCT, Riformanze e Decretali, n. 113 (1509).<br />
Provvedimenti sul comportamento delle donne (c. 22r)<br />
18. 1551<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 7a.<br />
❑ De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii et<br />
nuptiarum (Dist. III, Rub. 231, c. 99rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />
Rub. 231.
758 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
❑ De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam<br />
(Dist. III, Rub. 232, cc. 99v-100r). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />
Rub. 232.<br />
❑ De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos (Dist. III,<br />
Rub. 233, c. 100r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 233.<br />
❑ De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam vel aliud<br />
vestimentum (Dist. III, Rub. 234, c. 100rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />
Rub. 234.<br />
❑ De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium contra<br />
capitu<strong>la</strong> infrascripta (Dist. III, Rub. 235, c. 100v). Vedi n. 6, 1346.<br />
Statuti, Rub. 235.<br />
❑ De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />
officialibus ad praedicta deputandis (Dist. III, Rub. 236, cc. 100v-<br />
101r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 236.<br />
❑ De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius, et<br />
de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus<br />
(Dist. III, Rub. 237, cc. 101r-102r). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />
Rub. 237.<br />
19. 1551<br />
Statuti<br />
ASCT, Statuti, n. 7b.<br />
❑ De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii et<br />
nuptiarum (Dist. III, Rub. 231, c. 99rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub.<br />
231.<br />
❑ De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam<br />
(Dist. III, Rub. 232, cc. 99v-100r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub.<br />
232.<br />
❑ De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos (Dist. III,<br />
Rub. 233, c. 100r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 233.<br />
❑ De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam vel aliud<br />
vestimentum (Dist. III, Rub. 234, c. 100rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />
Rub. 234.<br />
❑ De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium contra<br />
capitu<strong>la</strong> infrascripta (Dist. III, Rub. 235, c. 100v). Vedi n. 6, 1346.<br />
Statuti, Rub. 235.<br />
❑ De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />
officialibus ad praedicta deputandis (Dist. III, Rub. 236, cc. 100v-<br />
101r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 236.
Todi<br />
759<br />
❑ De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius, et<br />
de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus<br />
(Dist. III, Rub. 237, cc. 101r-102r). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />
Rub. 237.<br />
20. 1558, giugno 12<br />
Riformanze<br />
ASCT, Riformanze e decretali, n. 147 (1558).<br />
Decretum quod pro funeralibus non possint ferri palia longa (cc. 81v-<br />
84v)<br />
21. 1558, giugno<br />
Bando<br />
ASCT, Editti, Precetti e Bandi, b. 2 (1557-1558).<br />
Provvedimenti suntuari (c. 265r)<br />
22. 1564, marzo 14<br />
Bando<br />
ASCT, Editti, Precetti e Bandi, b. 4 (1561-1566).<br />
Provvedimenti suntuari (cc. 9r-12r)<br />
23. 1575 marzo 20<br />
Riformanze<br />
ASCT, Riformanze e decretali, n. 164 (1575).<br />
Facultas eligendi homines super reforma facenda nuptiis et ornamentis<br />
(cc. 28v-29v)<br />
24. 1575, settembre 1<br />
Breve<br />
ASCT, Diplomatico, I, XIV, 732.<br />
Breve Gregorii pape XIII in quo confirmat pragmaticam civitatis Tuderti<br />
super ornamentis mulierum, convivis et pompis baptismorum
760 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
25. 1581, marzo 25<br />
Bando<br />
ASCT, Scritture diverse di più anni, n. 1.<br />
Provvedimenti suntuari (cc. 27r-40r)
Todi<br />
FONTI<br />
1. 1275<br />
Statuti<br />
Quod nullus promittat nisi unum lectum<br />
761<br />
Item nullus de civitate Tuderti det vel dari promittat marito, filio vel nepoti<br />
vel alteri persone pro ea recipienti, nisi unum lectum et unam mutaturam pannorum<br />
lini, et qui contrafecerit et quotiens in X libris puniatur, de quibus medietatem<br />
habeat accusator, et dicta promissio non valeat et hoc vindicet sibi locum in<br />
preterito et in futuro; et vadat sponsa pedes tantum, ad quam sponsam possint ire<br />
IIII domine et non plures ex parte viri, et quicumque contrafecerit solvat nomine<br />
pene X librarum, de quibus medietatem habeat accusator, et hoc locum habeat in<br />
civitate deducendo sponsa, nisi iret sponsa in comitatu vel veniret de comitatu.<br />
Et hoc potestas faciat banniri per civitatem infra unum mensem post initium<br />
sui regiminis.<br />
De conviviis sive de numptis<br />
Item statuimus quod nullus cives Tuderti facere debeat aliqua convivia sive<br />
numptias et quod nullus sponsus commedere debeat cum socero vel socera vel<br />
suo consanguineo nec solus tantum et quod nul<strong>la</strong> persona que mittit sponsam<br />
aliquam ad suum virum nec altera aliqua persona mittere debeat canistrum, cassetum<br />
vel scrineum cum aliquibus rebus intus, et qui contrafecerit in predictis<br />
vel aliquod predictorum et infrascriptorum in X libris puniatur, et quod nullus<br />
facere debeat aliquod insennium et quod potestas teneatur banniri facere quolibet<br />
mense et inquisitionem facere.<br />
Et hoc capitulum sit precisum et quilibet possit accusare et habeat medietatem<br />
banni accusator.<br />
De consuetudine mortuorum<br />
Teneatur potestas facere conservari omnes consuetudines infrascriptas, videlicet<br />
quod nul<strong>la</strong> mulier amantaturam specialem habeat propter funus, nisi fuerit
762 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
vel esset uxor pro marito, et omnes homines teneant, posito mortuo ecclesiam,<br />
reverti ab ecclesia, excemptis illis qui portaverint funus ad ecclesiam, qui possint<br />
remanere ad corpus sepelliendum et postquam revertuntur ad domum defuncti<br />
nullus ibi remaneat, nisi esset predicatio et postea nullus vadat ad luctum faciendum<br />
nisi venerit extra civitate.<br />
Et nul<strong>la</strong> mulier vadat ad ecclesiam, nisi ipsa mulier esset viçaca et que<br />
contrafecerit in XL solidis puniatur, et quando homines revertuntur ab ecclesia ad<br />
domum defuncti, nul<strong>la</strong> mulier exeat domum ad p<strong>la</strong>ntum vel luctum faciendum<br />
cum eis, set in domo possint p<strong>la</strong>ngere, set non conputare et ab il<strong>la</strong> die in antea,<br />
qua erit mortuus et sepultus, nul<strong>la</strong> vadat ad domum ipsius ad p<strong>la</strong>ngendum, nisi<br />
veniret de comitatu; contrafaciens et quotiens in XX solidis puniatur in omnibus<br />
et singulis supradictis.<br />
Et si moriretur aliquis parvus qui non esset portandus in lecto, possit<br />
illum vel il<strong>la</strong>m portare una mulier ad ecclesiam et potestas teneatur mittere baiulos<br />
ad hoc discutiendum, ut dicant quod non cadant in banno, et hoc locum<br />
habeat in civitate tantum et bandiatur per civitatem quolibet mense sui regiminis,<br />
et nul<strong>la</strong> persona faciat septimam inter convicinos et non debeat aliquis ad<br />
funus aregnare nisi esset clericus, contrafaciens in XX puniatur.<br />
Et teneatur potestas mittere de sua familia ad funus, qui denuntiet contrafacientes<br />
et nullet ecclesiam, nisi funus portantes, et nullus audeat di<strong>la</strong>niare sibi<br />
faciem et pannos neque depi<strong>la</strong>re sibi capillos nec percutere se cum palmis vel<br />
pugillis nec percutere sibi faciem, caput vel pectus, et qui contrafecerit et quotiens<br />
in XL solidis puniatur et locum habeat inter cives.<br />
Et postqaum homines reversi fuerint ab ecclesia ad domum defuncti, unde<br />
cadaver exivit, nul<strong>la</strong> persona debeat remanere et mulieres non debeant ad aliquem<br />
mortuum computare post primum diem, et nul<strong>la</strong> mulier ad domum defuncti<br />
ad p<strong>la</strong>ntum faciendum nul<strong>la</strong>tenus revertatur postquam mortuus sepultus fuerit<br />
et domum exiverit sub dicta pena, de quibus bannis medietatem habeat accusator<br />
et teneatur in credentia, et supra predictis et quolibet predictorum possit<br />
potestas procedere cum accusa et sine accusa et quilibet possit accusare et teneatur<br />
in credentia, et predicta bandiantur singulis mensibus.<br />
Et nul<strong>la</strong> persona faciat aliquod exennium ad domum defuncti, nec ibi illo<br />
die, quo mortuus fuerit, comedet sub dicta pena, nisi esset pater in domo et<br />
econverso, et frater vel soror in domo fratris vel sororis carnalis et econverso, et<br />
congnata carnalis, et potestas teneatur illo die mictere baiulos ut sciant si aliquis<br />
contrafecerit in predictis.<br />
Et in supra in predictis accusationibus et denuntiationibus ponantur<br />
duo homines per quamlibet regionem, qui teneantur dictum officium exercere,<br />
et si fuerint negligentes in dicto officio exercendo, potesats auferat eis et<br />
cuilibet eorum nomine pene C soldorum, qui custodes habeant medietatem<br />
banni, et heredes defuncti vel eius consanguinei teneantur denuntiare et denuntiari<br />
facere potestati, quando alicui morirentur, quod idem potestas mittat<br />
nuntios ad videndum si contrafactum fuerit in predictis vel aliquod predictorum.
Todi<br />
2. 1325-1335<br />
Statuti<br />
De pena mulierum aurum vel argentum<br />
vel <strong>la</strong>pides pretiosas portantium<br />
763<br />
Parsimonia est ars vitandi cultus supervacuos et rebus familiaribus cum moderamine<br />
uti quod respicientes sapientes viri domini octo conservatores status pacifici<br />
communis Tuderti in anno Domini millesimo trecentesimo trigesimo secundo providerunt<br />
quod nos cum dec<strong>la</strong>rationibus et correctionibus infrascriptis confirmando<br />
sanamus, et pro utilitate communi statuimus quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis vel comitatus<br />
Tuderti audeat vel presumat portare in capite vel dorso aurum vel argentum,<br />
pernas, gemmas vel <strong>la</strong>pides pretiosas sub pena decem librarum denariorum vice<br />
qualibet qua contrafecerit, quam penam maritus solvere teneatur de dotibus ipsius<br />
mulieris. Possint autem anulos, scagialia et alias centuras fornitas auro vel argento<br />
et buctones aureos vel argenteos solum causa aboctonandi et etiam frenectos valoris<br />
ad plus XL solidorum pro quolibet frenecto sine aliqua pena deferre.<br />
Et quod nul<strong>la</strong> mulier deferat in dorso aliquos pannos quorum <strong>la</strong>borerium<br />
faciat quod <strong>la</strong>borerium et sutura constiterit seu constet ultra decem libras denariorum<br />
ad dictam penam.<br />
Et nullus sartor seu sutor aliquem pannum sarceat seu suat seu aliquod <strong>la</strong>borerium<br />
faciat quod <strong>la</strong>borerium et sutura constare possit ultra decem libras, ad<br />
penam pro quolibet sartore seu sutore contrafaciente et pro qualibet vice vigintiquinque<br />
librarum.<br />
Et quod potestas et capitaneus semel in mense ad minus inquirant sollepniter<br />
de contentis in dicto capitulo et rimari faciant per eorum familias et repertos<br />
culpabiles punire teneantur secundum formam predictam, ad penam vigintiquinque<br />
librarum de eorum sa<strong>la</strong>rio et vinculo iuramenti et teneantur singulis kalendis<br />
dictum ordinem banniri facere publice per civitatem Tuderti.<br />
3. 1337<br />
Statuti<br />
De modo servando tempore mortis alicuius 1<br />
Item teneatur potestas et capitaneus facere servari infrascriptas consuetudines<br />
quod nul<strong>la</strong> mulier induat se de nigro propter funus, nisi esset uxor mortui et<br />
homines vero teneantur, posito morto in ecclesia, reverti et ipsum statim dimicte-<br />
1 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 4, 1337. Statuti, De modo servando tempore mortis alicuius.
764 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
re exceptis portantibus ipsum corpus mortui qui possint remanere ad seppelliendum<br />
ipsum corpus et postea nullus revertatur ad ipsum funus, nisi qui venerint<br />
de comitatu vel qui esset absens quando ipsum fuerit portatum ad ecclesiam.<br />
Item quod nullum cadaver vel corpus mortui hominis qui fuerit etatis supra<br />
sex annos possit vel debeat ad ecclesiam sive seppultura portari, nisi prius notificatum<br />
fuerit pro parte coniunctorum defuncti sive defuncte curia domini potestatis<br />
seu capitanei civitatis Tuderti et nisi familiares et officiales alterius ipsorum<br />
rectorum astiterint et statim, facta notificatione, potestas et capitaneus vel alter<br />
eorum cuius curia fuerit requisita teneatur sine mora temporis unum de notarius<br />
malleficiorum cum berovariis ad locum predictum trasmittere cum effectu et talis<br />
officialis et familiares a domo unde defunti corpus extrahitur usque ad ecclesiam<br />
corpus assotient et cum gentibus funeris redeant usque ad domum predictum, et<br />
quando corpus mortum extrahitur de domo, ante vel post, nul<strong>la</strong> mulier debeat<br />
domum exire vel extra domum aliquos stridores vel funere quomodolibet celebrare.<br />
Et nullus civis vel comitatensis Tuderti vel forensis in aliquo loco, in domo<br />
vel extra, quando corpus mortuum portatur ad ecclesiam, ante vel post, debeat<br />
se decapil<strong>la</strong>re, stridere vel c<strong>la</strong>mare vel sibi <strong>la</strong>cerare carnes vel pannos aut manus<br />
invicem vel pectus concutere aut capputeum extrahere de capite vel barrectam.<br />
Item ea occasione non fiant nec recipiant aliqua ensenia nec convivia ultra quattuor<br />
homines et sex mulieres, nisi venerint de extra civitatem Tuderti vel nisi<br />
inter coniunctos usque in secundum gradum tali defuncti.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier in aliquo funere debeat cantare vel repotare nec ante<br />
quam portetur mortus ad ecclesiam fiat aliqua predicatio <strong>la</strong>icorum, et notarius et<br />
officialis qui fuerit ad predicta scribat contrafacientes sint propendere poterit. Si<br />
non corpus mortuum preterquam corpora minora etatis prescripte portatum fuerit<br />
ad ecclesiam sine presentia talis officialis curie Tudertine, puniatur heres seu<br />
heredes universales defunti in soldis centum cortonensium et pro quolibet et<br />
qualibet qui vel que contrafecerit in predicta vel aliquo predictorum.<br />
Item nul<strong>la</strong> mulier postquam corpus mortuum portatum fuerit ad ecclesiam et<br />
homines rediverunt ad ecclesia et facta predicatione, ipsis mulieribus non debeant<br />
stare scapig<strong>la</strong>te set facta predicatione debeant eorum capita ve<strong>la</strong>re et vultus<br />
seu facies eorum non <strong>la</strong>cerare et manus ad invicem concutere, pectus non <strong>la</strong>cerare<br />
et non gridare, stridere nec aliquod funus facere et pannos de capite non<br />
elevare, pena et banno centum soldorum pro qualibet contrafaciente et qualibet<br />
vice, quam pena dominus potestas vel capitaneus communis Tuderti et eorum<br />
officiales contrafacientibus confecere teneantur, et teneantur et debeant dicti officiales<br />
vel alter eorum procedere contrafacientes et ipsas repertas culpabiles vel<br />
aliquam earum punire et condempnare secundum formam dictorum ordinamentorum<br />
et quod de hiis, ipsi vel alter eorum qui requisitus fuerit ad ipsum funus<br />
modo supradicto teneantur facere inquisitionem et veritatem exquirere a quatuor<br />
proximioribus convicinis, et repertas vel repertam culpabiles condempnare et<br />
punire ut dictum est, et ad dictam penam solvendum teneatur maritus pro uxore,<br />
pater pro filia et frater pro sorore, aliquo statuto, iure vel ordinamento non
Todi<br />
765<br />
obstante. Item nullus consanguineus ipsius mortui predicto tempore possit se<br />
induere de nigro sub pena decem librarum cortonensium.<br />
Item nullum corpus alicuius mortui possit vel debeat portari in cassa ad<br />
ecclesiam, nisi esset milex vel iudex, sub pena vigintiquinque librarum.<br />
Item quod illi qui sunt extra portas civitatis veteris, si non possent intrare<br />
civitatem ad notificandum curie communis Tuderti quod talis est mortuus ante<br />
quam portetur ad ecclesiam, ad dictam penam minime teneantur dummodo dicant<br />
custodibus portarum seu porte illius burgi in quo habitaret vel esset mortuus,<br />
qui custodes talem denumptiationem facere teneantur ad dictam penam.<br />
Item quod infra tertia diem post humationem defuncti dominus potestas<br />
vel dominus capitaneus Tuderti cuius fuerit notarius qui interfuerit funeri, debeat<br />
et teneatur sollepnem inquisitionem facere et super ea examinare saltim<br />
quatuor homines proximiores vicinos ipsius defunti si in predictis vel aliquo<br />
predictorum fuerit contrafactum et, repertos culpabiles, punire et condempnare<br />
ut prefatur, et sic in omnibus et per omnia potestas et capitaneus teneatur<br />
servari facere et hoc capitulum potestas et capitaneus totum legi faciant alta<br />
voce in consilio generali ubi esse debeant ad minus duecentum consiliarii et<br />
ipsi domini potestas et capitaneus predicta banniri faciant quolibet die calendarum<br />
per civitatem Tuderti in locis consuetis ad duas tubas et voce precona<br />
divulgari, et si potestas vel capitaneus in hiis vel aliquo predictorum fuerit<br />
negligens, perdat de suo sa<strong>la</strong>rio ducentas libras cortonensium et de hiis debeant<br />
sollempniter scindicari et stetur re<strong>la</strong>tioni notarii curie de predictis contrafacientibus<br />
et habeatur pro plena probatione, cuius pene medietas sit communis<br />
Tuderti et alia medietas sit domini potestatis vel domini capitanei vel alterius<br />
eorum qui de predictis cognosceret. Si vero aliquis requiri fecerit per aliquem<br />
suum numptium aliquem officialem potestatis vel capitanei seu familiarem ut<br />
iret ad aliquod funus vel mictaretur secundum formam dicti capituli et aliquis<br />
officialis non iret ad penam aliquam non teneatur et de requisitione stetur<br />
iuramento numptii.<br />
De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum<br />
portantium ornamenta prohibita 2<br />
Item statuimus quod nul<strong>la</strong> sponsa de civitate Tuderti vadat eques sed pedes<br />
ad maritum, cum qua possint ire quatuor vel quinque domine ad plus ex parte<br />
mariti, et qui contrafecerit in viginti soldis puniatur pro qualibet vice, de quibus<br />
medietatem habeat accusator, nisi iret de civitate in comitatum et de comitatu ad<br />
civitatem, et potestas predicta faciat bandiri primo mense sui regiminis.<br />
2 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 4, 1337. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum<br />
portantium ornamenta prohibita.
766 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item nullus recipiat aliquam sponsam ab ecclesia nisi illi de domo sui viri.<br />
Item panni sponsarum non portentur ad domum viri pa<strong>la</strong>m, set private, et qui<br />
contrafecerit in viginti soldis puniatur et requisitio dominarum non fiat, exceptis<br />
dominabus de domo sponse, et nul<strong>la</strong> det vel dari faciat aliquem denarium alicui<br />
sponse vel alteri pro ea, et qui contrafecerit in decem libris cortonensium<br />
puniatur.<br />
Item quando narratur aliqua mulier cum iudice et çito, non intrent domum<br />
ultra sex homines et nullus tunc extrahat capputeum vel aliquod de capite alicuius<br />
nec percutiat, et qui contrafecerit in decem libris puniatur.<br />
Item nul<strong>la</strong> persona civitatis Tuderti possit commedere in domo illius qui<br />
maritaret aliquam feminam tempore quo ipsam maritaret, nisi tantum maritus<br />
cum duabus personis que non sint de ipsa domo. Item nullus consanguineus<br />
ipsius mulieris maritate possit facere aliquod convivium ipsa de causa, nisi tantum<br />
maritus ipsius cum duobus sociis et non pluribus.<br />
Item nul<strong>la</strong> persona possit ad domum mulieris eo tempore aliquod insenium<br />
facere, nec illi de domo mulieris possint recipere. Item maritus ipsius,<br />
tempore quo ducit eam, nec aliquis consanguineus possint facere aliquod convivium<br />
nec invitare ad comedendum, nisi quatuor personas ad plus, silicet<br />
duos ex parte mulieris et duos ex parte sua. Item nul<strong>la</strong> persona debeat facere<br />
aliquod ensenium ad domum mariti nec illi de domo eius possint recipere,<br />
ad dictam penam decem librarum; et pena predicta decem librarum intelligatur<br />
in quolibet dictorum casuum ubi non est determinata, et predicta locum<br />
habeant inter cives tantum; comitatenses de predictis possint facere pro eorum<br />
velle sine pena. Item nul<strong>la</strong> persona possit eo tempore aliquid de rebus<br />
consuetis donare nec aliqua persona donum aliquod recipere ad dictam penam<br />
nec recipi facere, et potestas teneatur observari facere predicta ad penam<br />
quinquaginta librarum. Item non possit fieri convivium aliquod octo diebus<br />
ante nec octo post narrationem alicuius mulieris et qui contrafecerit pena<br />
decem librarum puniatur, in quo convivio sint persone ad comedendum ultra<br />
numerum supradictum.<br />
Item nul<strong>la</strong> mulier possit in capite portare vel in dorso aurum vel argentum,<br />
pernas, gemmas vel <strong>la</strong>pides pretiosos sub pena decem librarum vice qualibet qua<br />
contrafecerit, quam penam maritus de dotibus ipsius mulieris solvere teneatur.<br />
Possit tamen quelibet mulier anulos, scagialia et alias centuras fornitas auro vel<br />
argento et buctones aureos vel argenteos causa aboctonandi et etiam frenectos<br />
valoris ad plus quadraginta soldorum pro quolibet frenecto sine pena deferre. Et<br />
quod nul<strong>la</strong> mulier deferat in dorso aliquos pannos quorum <strong>la</strong>borerium et sutura<br />
constiterit seu constet ultra decem libras ad eandem penam decem librarum,<br />
quam penam maritus de dotibus uxoris solvere teneatur.<br />
Et nullus sartor seu sutor aliquem pannum sarteat seu suat vel aliquod <strong>la</strong>borerium<br />
faciat quod <strong>la</strong>borerium et sutura constare possit ultra decem libras, ad penam<br />
pro quolibet sartore seu sutore contrafaciente et pro qualibet vice vigintiquinque<br />
librarum cortonensium. Item non possint aurifices civitatis Tuderti aliquod ex<br />
predictis ornamentis prohybitis veteribus <strong>la</strong>borare ad penam predictam.
Todi<br />
767<br />
Et potestas et capitaneus omnia in hoc statuto contenta singulis kalendis per<br />
civitatem Tuderti in locis solitis bandiri facere teneatur et ea omnia integraliter<br />
faciat observari, et si fuerit negligens perdat de suo sa<strong>la</strong>rio quinquaginta libras<br />
denariorum.<br />
Et quilibet possit de predictis omnibus et quolibet predictorum accusare, et<br />
habeat medietatem banni et teneatur in credentia nomen eius et stetur de predictis<br />
iuramento accusatoris cum unico teste de fama.<br />
Item teneantur potestas et capitaneus quolibet die dominico et festivo mictere<br />
suam familiam et unum ex notariis per civitatem ad ecclesias principales ad<br />
inquirendum de mulieribus facientibus contra pedicta vel aliquod predictorum.<br />
Item teneantur domini priores populi eligere duos bonos homines pro qualibet<br />
parrochia quos faciant iurare et denumptiare facientes contra predicta.<br />
4. 1337<br />
Statuti<br />
De modo servando tempore mortis alicuius 3<br />
De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum portantium ornamenta<br />
prohibita 4<br />
5. post 1335-ante 1346<br />
Statuti 5<br />
De prohibitis viris et sponsis<br />
et aliis personis tempore matrimonii et nuptiarum 6<br />
De pena mulierum portantium indumenta<br />
contra formam infrascriptam 7<br />
3 Vedi n. 3, 1337. Statuti, De modo servando tempore mortis alicuius.<br />
4 Vedi n. 3, 1337. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum portantium<br />
ornamenta prohibita.<br />
5 Come si è specificato nell’Introduzione il presente documento è <strong>la</strong> minuta dello statuto<br />
pubblicato nel 1346: si è preferito editare quindi <strong>la</strong> versione ufficiale piuttosto che il suo<br />
testo preparatorio.<br />
6 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />
matrimonii et nuptiarum.<br />
7 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />
infrascriptam.
768 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
De certis vestibus et ornamentis non deferendis per masculos 8<br />
De pena portantis mantellum contra formam infrascriptam<br />
vel aliud vestimentum 9<br />
De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium<br />
contra capitu<strong>la</strong> suprascripta 10<br />
De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />
officialibus ad praedicta deputandis 11<br />
De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius,<br />
et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam<br />
materiam pertinentibus 12<br />
6. 1346<br />
Statuti<br />
De prohibitis viris et sponsis<br />
et aliis personis tempore matrimonii et nuptiarum 13<br />
Pro evidenti comodo hominum civitatis Tuderti et ut sumptus superflui,<br />
onerosi et indecentes evitentur et cessent, statuimus quod nul<strong>la</strong> mulier civis Tu-<br />
8 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non deferendis per masculos.<br />
9 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena portantis mantellum contra formam infrascriptam<br />
vel aliud vestimentum.<br />
10 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum<br />
facentium contra capitu<strong>la</strong> suprascripta.<br />
11 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et<br />
de certis officialibus ad praedicta deputandis.<br />
12 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis<br />
alicuius, et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.<br />
13 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />
matrimonii et nuptiarum.<br />
n. 12, Sec. XV. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii<br />
et nuptiarum.<br />
nn. 18-19, 1551. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii<br />
et nuptiarum.
Todi<br />
769<br />
dertina que nuberet alicui civi Tudertino vadat eques tempore nuptiarum ad<br />
virum suum movendo se de una domo dicte civitatis sive ipsius burgorum vel<br />
suburgorum et eundo ad aliam domum existente in eisdem civitate, burgis sive<br />
subburgis, et quod in eius comitiva ultra quam quattuor seu quinque domine<br />
que sint ex parte ipsius viri non vadant, et si plures accederent puniatur vir qui<br />
eas dicta de causa in comitiva talis sue uxoris ire fecerit seu permiserit in viginti<br />
soldis cortonensium pro qualibet domina que iverit ultra numerum supraddictum.<br />
Et quod nul<strong>la</strong> persona recipiat aliquam mulierem que de proximo ad<br />
virum suum ivisset de aliqua ecclesia civitatis, burgorum vel suburgorum Tuderti,<br />
exceptis illis personis que simul cum eius viro in eadem domo morarentur,<br />
et quod nul<strong>la</strong> domina invitetur vel requiratur causa vel occasione alicuius<br />
mulieris que tunc de proximo nupta fuerit, exceptis dominabus que<br />
sint de domo vel consanguinitate ipsius mulieris, et quod quando tradendus<br />
est anulus alicui mulieri per eius virum seu quando aliqua mulier subbarranda<br />
est, non intrent cum ipso viro seu tunc de proximo ante vel post ipsum<br />
virum in domum vel locum ubi talis mulier esset ultra quam octo homines,<br />
et quod tunc nullos extrahat alicui capputeum vel aliquid aliud de capite seu<br />
percutiat ibi quemquam, et panni alicuius mulieris nupte antequam ad suum<br />
viruum vadat non deferrantur ad eam ex parte ipsius viri publice et pa<strong>la</strong>m,<br />
sed c<strong>la</strong>m ac secrete.<br />
Et quod nul<strong>la</strong> persona de civitate Tuderti commedat in domo habitationis<br />
illius qui maritaret aliquam mulierem tempore ipsius matrimoni contracti, exceptis<br />
viro et duabus aliis personis ad plus non computatis in dicto numero aliquibus<br />
in ipsa domo habitantibus, et quod nullus consanguineus talis mulieris possit<br />
dicto tempore facere dicta de causa seu occasione aliquod convivium alicui persone<br />
preterquam viro talis mulieris cum duabus aliis personiis ad plus, et quod<br />
ad domum talis mulieris eo tempore nullum ensenium mictatur, et si micteretur<br />
nullus de domo talis mulieris ipsum recipiat.<br />
Et quod vir tempore nuptiarum et ad ipsas nuptias invitare seu habere non<br />
possit cum eius uxore ultra quam quatuor dominas ad plus, duas videlicet ex<br />
parte sua et duas ex parte ipsius uxoris, et quod ad domum talis viri tempore<br />
ipsarum nuptiarum seu earum occasione nullum ensenium mictatur, et si micteretur<br />
nullus ipsum recipiat. Et quod nul<strong>la</strong> persona tali mulieri nupte vel alteri<br />
pro ea recipienti tempore matrimoni contracti et ea occasione donec seu donari<br />
faciat pecuniam vel rem aliam, et quod occasione alicuius matrimoni contracti<br />
vel contrahendi non possit in dictis civitate, burgis vel suburgis infra octo dies<br />
ante vel post ipsum matrimonium contractum seu infra octo dies ante vel post<br />
ipsas nuptias aliquod convivium fieri aliquibus personis ultra numerum supradictum,<br />
et quod in quolibet predictorum casuum in quo pena supra in presenti<br />
capitulo expressim determinata non est quelibet persona, contrafaciens pena librarum<br />
decem cortonensium ipso facto incurrat. Ad quorum observationem solum<br />
cives Tuderti ac etiam comitatenses Tuderti continue cum suis familiis in<br />
dicta civitate habitantes volumus obligari.
770 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
De pena mulierum portantium indumenta<br />
contra formam infrascriptam 14<br />
Item statuimus quod nul<strong>la</strong> mulier possit deferre in aliqua vel super aliqua<br />
parte suae personae aliquod ornamentum de auro, argento, pernis, gemmis vel<br />
<strong>la</strong>pidibus pretiosis, exceptis anulis, scaialibus et aliis cinturis fulcitis sive fornitis<br />
auro vel argento et maspillis sive boctonibus quos deferre possint causa aboctonandi<br />
de auro vel argento prout eis p<strong>la</strong>cuerit et exceptis frenectis quorum quilibet<br />
non excederet valorem et estimationem librarum 15 quadraginta corthonensium,<br />
nec etiam aliquam vestem cuius <strong>la</strong>borerium et cuscitura constet ultra decem<br />
libras corthonensium nec etiam aliquam vestem excepto mantello cuius longitudo<br />
protendatur sive protendi possit ultra quam usque ad pedes ipsius mulieris<br />
inclusive, neque aliquod rempiectum in aliqua sua veste cuius altitudo excedat<br />
mensuram sexte partis unius passetti, et quod nul<strong>la</strong> mulier aetatis duodecim<br />
annorum vel ab inde supra deferat in dorso aliquam vestem scol<strong>la</strong>tam et contra<br />
infrascriptam formam et mensuram, videlicet quod quelibet scol<strong>la</strong>tura talis mulieris<br />
sit et esse debeat rotunda, ita quod ipsa rotunditas conrespondeat et conformetur<br />
busto persone ipsius mulieris et quod taliter fiat dicta scol<strong>la</strong>tura quod<br />
utraque parte tam dextra quam sinistra sit et remaneat ipsa vestis mensurando<br />
ipsam a puncta orchae sive a custura quae sit super ipsa orcha versus collum<br />
ipsius mulieris amplitudinis ad minus sexdecim partis unius brachii ad mensuram<br />
brachii cum quo panni <strong>la</strong>nei venduntur et mensurantur in civitate Tuderti. Contrafaciens<br />
vero in quolibet casuum praedictorum penis librarum decem cortonensium<br />
incurrat vice qualibet ipso facto.<br />
Et quod nul<strong>la</strong> talis mulier deferre possit aliquam vestem habentem boccalia<br />
manicarum maioris longitudinis quam usque ad puntas digitorum manus ipsius<br />
mulieris inclusive, sub pena soldorum centum cortonensium pro qualibet contrafaciente<br />
et qualibet vice. Et quod in quolibet casuum praedictorum ad dictas<br />
penas solvendas cogatur et cogi possit vir talis mulieris si virum habet, ita tamen<br />
quod quicquid ipse vir dicta de causa solverit detrahatur et detrahi possit de<br />
dote talis mulieris, et si virum non haberet ad dictarum penarum solutionem<br />
cogatur et cogi possit pater eius, sive avus paternus si eos vel alterum eorum<br />
haberet et cum eis vel altero eorum moretur et habitaret. Ac etiam cogi possit et<br />
debeat ad dictas penas solvendas quaelibet alia persona in cuius vel sub cuius<br />
14 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra<br />
formam infrascriptam.<br />
n. 12, Sec. XV. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />
infrascriptam.<br />
nn. 18-19, 1551. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />
infrascriptam.<br />
15 librarum] soldorum n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.
Todi<br />
familia esset talis mulier delinquens et quae una secum in eadem domo tunc<br />
temporis habitaret.<br />
De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos 16<br />
771<br />
Item statuimus quod nullus masculus civis vel comitatensis Tuderti deferat<br />
capucium longum ultra mensuram unius brachii ad mensuram brachii communis<br />
Tuderti cum quo panni <strong>la</strong>nei venduntur et mensurantur, nec amplum ultra mensuram<br />
unius brachii et quarti ad dictam mensuram, mensurando in dicta amplitudine<br />
buchum 17 ipsius capucii. Neque aliquod aurum vel argentum massiccium<br />
seu <strong>la</strong>boratum sive aliquod frescium auratum vel argentatum vel pernas in aliquo<br />
vel super aliquo capucio quod deferret in capite. Contrafaciens vero in quolibet<br />
dictorum casuum in soldis centum cortonensium vice qualibet puniatur, exceptis<br />
militibus quibus liceat omne ornamentum in capuciis et super capuciis suis impune<br />
deferre.<br />
De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />
vel aliud vestimentum 18<br />
Item statuimus quod nullus civis seu comitatensis Tuderti deferat aliquem<br />
mantellum logniorem guarnachia quam in dorso portaret, neque aliquem mantellum<br />
cuius capucium computato eius bucho 19 sit longius uno brachio et quarto<br />
ad mensuram brachii communis Tuderti cum quo panni <strong>la</strong>nei venduntur et mensurantur;<br />
neque aliquem mantellum frateschum apertum et fessum ex parte anteriori,<br />
neque aliquem mantellum foderatum fodera panni <strong>la</strong>nei vel linei seu pellis<br />
vel guarnelli, exceptis militibus, iudicibus, iurisperitiis, medicis et omnibus aliis<br />
16 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non deferendis<br />
per masculos.<br />
n. 12, Sec. XV. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non deferendis per masculos;<br />
nn. 18 e 19, 1551. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non deferendis per masculos.<br />
17 buchum] biccum n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.<br />
18 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De pena portantis mantellum contra infrascriptam<br />
formam vel aliud vestimentum.<br />
n. 12, Sec. XV. Statuti, De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam vel<br />
aliud vestimentum.<br />
nn. 18-19, 1551. Statuti, De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />
vel aliud vestimentum.<br />
19 bucho] bicco n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.
772 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
etatis sexaginta annorum vel ab inde supra, quibus deferre liceat mantellum qualibet<br />
fodera foderatum. Contrafaciens in aliquo dictorum casuum pena centum<br />
soldorum cortonensium ipso facto vice qualibet incurrat.<br />
Nec etiam deferat aliquam guarnachiam seu coctarditam qua distet seu altiata<br />
sit a terra ultra medium brachium ad dictam mensuram, neque aliquam tunicam<br />
distantem seu altiatam a terra ultra duos tertios bracchii ad dictam mensuram,<br />
nec boccalia seu buchos 20 guarnachie que seu qui protendantur ultra longitudinem<br />
suorum brachiorum et manuum. Ita tamen quod praedicta locum non<br />
habeant in guarnachiis, coctarditis et tunicis iam factis sed solum in fiendis, nec<br />
etiam locum habeant in tunicis de <strong>la</strong>çço colorato vel non colorato. Nec etiam<br />
deferat aliquis de predictis manicas alicuius tunice vel coctardite longas ultra<br />
longitudinem sui brachii, videlicet usque ad eius manum exclusive 21 ita quod<br />
ipsa manus in longitudine dicti sui brachii nul<strong>la</strong>tenus comprehendatur. Contrafaciens<br />
vero in aliquo dictorum casuum vice qualibet in soldis centum cortonensium<br />
puniatur.<br />
Nec etiam deferat aliquod aurum vel argentum sive pernas vel frescios <strong>la</strong>boratos<br />
seu compositos cum auro vel argento in aliquo vel super aliquo suo vestimento,<br />
sub pena librarum decem cortonensium pro quolibet contrafaciente et<br />
qualibet vice. Liceat tamen cuilibet deferre pro abboctonatura cuiuslibet sue vestis<br />
usque ad quinquaginta maspillos ad plus argenteos etiam deauratos si sibi<br />
p<strong>la</strong>cuerit, exceptis militibus, iudicibus, iurisperitiis, et mediciis quos ad praedictorum<br />
observantiam nolumus obligari.<br />
De pena sartorum et eorum discipulorum et artificum 22 facentium<br />
contra capitu<strong>la</strong> infrascripta 23<br />
Item statuimus quod nullus sartor incidat seu tagliet aut suat sive sui faciat<br />
aliquem pannum pro aliqua veste sive aliquam vestem contra formam suprascriptorum<br />
capitulorum de dicta materia loquentium sive alicuius eorum, sub pena<br />
decem librarum cortonensium pro quolibet contrafaciente et qualibet vice, nec<br />
20 buchos] biccos n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.<br />
21 manum exclusive] manus inclusive nn. 18-19, 1551. Statuti.<br />
22 artificum] aurificum n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti; n. 12, sec. XV. Statuti;<br />
nn. 18-19, 1551. Statuti.<br />
23 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et artificum<br />
facentium contra capitu<strong>la</strong> infrascripta.<br />
n. 12, Sec. XV. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et artificum facentium<br />
contra capitu<strong>la</strong> infrascripta.<br />
nn. 18-19, 1551. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et artificum facentium<br />
contra capitu<strong>la</strong> infrascripta.
Todi<br />
773<br />
etiam aliquam vestem cuius <strong>la</strong>borerium et sutura constet seu constare possit ultra<br />
decem libras cortonensium, sub pena vigintiquinque librarum cortonensium pro<br />
quolibet contrafaciente et qualibet vice, ad quorum observationem etiam ipsorum<br />
discipulos volumus obligari.<br />
Addicientes quod ipsi sartores teneantur et cogi possint et debeant cum effectu<br />
ad solvendum dictas penas pro eorum discipulis facientibus contra praedicta<br />
vel aliquod praedictorum, cum mandato vel sine mandato 24 seu ipsis scientibus<br />
et non contradicentibus.<br />
Et quod quilibet sartor habeat apud se dictam mensuram sextedecimae partis<br />
brachii cum quo panni <strong>la</strong>nei venduntur et mensurantur in civitate Tuderti ad<br />
hoc ut non erret, circa scol<strong>la</strong>turas vestium mulierum.<br />
Et quod consules 25 ipsorum sartorum teneantur vinculo iuramenti et ad penam<br />
viginti solidorum cortonensium saltem semel tempore cuiuslibet prioratus 26<br />
iurare facere omnes sartores sue artis et eorum discipulos consuetos de observando<br />
omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> de hac materia loquentia quatenus ad eos pertinent.<br />
Et quod nullus artifex 27 faciat vel fieri faciat aliquod de predictis ornamentis<br />
prohibitis sub pena vigintiquinque librarum cortonensium pro quolibet contrafaciente<br />
et qualibet vice.<br />
De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />
officialibus ad praedicta deputandis 28<br />
Item statuimus quod potestas et capitaneus civitatis Tuderti teneantur ed<br />
debeant sub vinculo iuramenti et ad penam vigintiquinque librarum cortonensium<br />
pro quolibet eorum contrafaciente, quibuslibet diebus dominicis et festivis<br />
mittere aliquem ex suis notariis cum aliquibus de sua familia ad ecclesias civitatis<br />
Tuderti et eius burgorum et suburgorum et ad alia loca ad que ipsis videbitur<br />
24 cum mandato vel sine mandato] de ipsorum mandato n. 5, post 1335-ante 1346.<br />
Statuti.<br />
25 consules] consules artis n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.<br />
26 prioratus] consu<strong>la</strong>tus n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.<br />
27 artifex] aurifex n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti; n. 12, Sec. XV. Statuti; nn. 18 e<br />
19, 1551. Statuti.<br />
28 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo<br />
et de certis officialibus ad praedicta deputandis, che aggiunge et de processibus et<br />
sententiis predictis fiendis et promulgandis et aliis ad dictam materiam pertinentibus, depennato.<br />
n. 12, Sec. XV. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de<br />
certis officialibus ad praedicta deputandis.<br />
nn. 18-19, 1551. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de<br />
certis officialibus ad praedicta deputandis.
774 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
expedire ad perquirendum et perscrutandum de facientibus contra predicta vel<br />
aliquod predictorum, et quod cum ipsis notario et familia qualibet vice vadat<br />
unus sartor vel alia persona provida et honesta qui vel qua per dominos priores<br />
populi Tuderti, qui pro tempore fuerint ad hoc specialiter deputati, que sive<br />
quam idem domini priores possint et debeant deputare cum eo sa<strong>la</strong>rio et pro eo<br />
tempore 29 de quo et pro ut ipsis dominis prioribus videbitur convenire, per<br />
quem quidem sartorem seu aliam praedictam personam mensurentur indumenta<br />
et scol<strong>la</strong>tura mulierum.<br />
Et quod in predictis casibus et quolibet predictorum stetur et credatur re<strong>la</strong>tioni<br />
dictorum notarii et sartoris seu alterius persone ad predictum officium per<br />
dictos dominos priores ut predicitur deputate et ipsorum re<strong>la</strong>tio pro legitima et<br />
sufficienti probatione habeatur. Et quod ipse dominus potestas seu capitaneus<br />
habeat quartam partem totius eius quod ipse dictis de causis vel aliqua earum in<br />
camera dicti comunis cum effectu fecerit devenire ex inventione et re<strong>la</strong>tione predicta,<br />
quam quartam partem camerarius dicte camere sine aliqua appodissa propterea<br />
facienda eidem ad eius requisitionem solvere teneatur. Et quod quilibet<br />
possit contrafacientes quemlibet in dictis casibus vel aliquo eorum denunciare et<br />
accusare et habere debeat medietatem banni quod dicta de causa ex eius denumptiatione<br />
vel accusatione devenerit in camera communis predicti, et eius nomen<br />
in credentia teneatur, cuius iuramento in quolibet dictorum casuum cum<br />
uno teste de visu credatur et stetur.<br />
Et quod ipsi potestas et capitaneus et quilibet eorum de et super omnibus<br />
et singulis suprascriptis contra quemlibet in aliquo de dictis casibus delinquentem<br />
procedere et cognoscere possint et debeant breviter, summarie et de p<strong>la</strong>no<br />
ac sine strepitu et figura iudicii diebus quibuslibet etiamsi in honorem Dei fuerint<br />
feriati per formam iuris seu statuti dicti communis, et quod ab eorum processibus<br />
et sententiis dicta de causa fiendis et promulgandis appel<strong>la</strong>ri seu recurri<br />
non possit nec etiam de nullitate opponi statuto seu ordinamento aliquo dicti<br />
communis seu etiam iure communi in contrarium loquentibus non obstantibus,<br />
teneantur etiam dicti potestas et capitaneus suprascripta omnia et singu<strong>la</strong> contenta<br />
in capitulis suprascriptis de hac materia loquentibus quolibet mense banniri<br />
facere per civitatem Tuderti in locis consuetis ac etiam de ipsis inquirere, et si in<br />
predictis vel aliquo predictorum aliquis eorum fuerit negligens, penam quingentarum<br />
30 librarum corthonensium ipso facto incurrat; teneantur quoque dicti domini<br />
priores qui pro tempore fuerint singulis annis de mense ianuarii et februarii<br />
eligere duos bonos viros in qualibet parrochia civitatis Tuderti qui denuncient 31<br />
ipsis dominis potestati vel capitaneo omnes et singulos quos noverint aliquid<br />
facere contra predicta vel aliquod predictorum.<br />
29 tempore] sa<strong>la</strong>rio n. 12, Sec. XV. Statuti.<br />
30 quingentarum] quinquaginta n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.<br />
31 n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti e n. 12, Sec. XV. Statuti aggiungono et denunciare<br />
iurent.
Todi<br />
De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius et de pena<br />
contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus 32<br />
775<br />
Item statuimus quod nul<strong>la</strong> persona induat se de aliquo panno coloris nigri<br />
propter mortem alicuius persone, excepta uxore talis defuncti, et quod homines<br />
euntes ad ecclesiam ad quam aliquod corpus mortuum deferretur, teneantur deposito<br />
ipso corpore mortuo in ecclesia statim inde discedere, exceptis illis tantum<br />
qui ipsum corpus ad ipsam ecclesiam detulissent, et quod postquam predicatum<br />
fuerit apud domum de qua extractum fuerit ipsum corpus, nullus revertatur<br />
ad ipsam domum, nisi illi qui venerint de comitatu Tuderti vel qui fuissent<br />
absentes quando ipsum corpus portatum fuerit ad ecclesiam.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier vadat ad ecclesiam quando ad eam defertur aliquod<br />
corpus mortuum nisi esset bizzocha; possint tamen alique mulieres interesse ad<br />
seppelliendum quodlibet corpus cuiuslibet femine mortue quae in dicta prohibitione<br />
minime includantur; contrafaciens vero in aliquo dictorum casuum in quadraginta<br />
soldis cortonensium puniatur.<br />
Item nullum cadaver vel corpus mortuum alicuius persone que fuisset aetatis<br />
maioris sex 33 annorum possit vel debeat seppelliri, nisi prius notificetur pro parte<br />
heredis vel patris talis defuncte persone curie domini potestatis vel capitanei<br />
civitatis Tuderti, quod mittat unum de notariis maleficiorum sue curie vel saltem<br />
duos de suis berrovariis ad domum in qua esset tale corpus mortuum, et nisi<br />
prius talis notarius et berrovarii venerint ad domum predictam, quos quidem<br />
notarium et berruarios ipse potestas sive capitaneus cuius curie talis notificatio<br />
fuerit facta statim ad dictam domum mictere teneatur. Qui notarius et berrovarii<br />
ire debeant statim ad domum predictam et ab ipsa domo usque ad ecclesiam ad<br />
quam portaretur, et de inde cum gente quae tale cadaver assotiaverit redeant<br />
usque ad ipsam domum et ibi tunc temporis respiciant et investigent diligenter<br />
si aliquid fieret vel factum esset contra formam presentis capituli. Et si tale<br />
corpus mortuum de<strong>la</strong>tum fuerit ad ecclesiam antequam talis notificatio facta fuerit,<br />
puniatur heres talis defunctae personae, si quem habet, in soldis centum<br />
corthonensium, alias puniatur pater eius, si superest, in pena predicta.<br />
Ad hanc autem notificationem teneri nolumus 34 illos qui habitant extra portas<br />
civitatis veteris, si ipsam notificationem commode facere non potuerint dicte<br />
32 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />
n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore<br />
mortis alicuius et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.<br />
n. 12, Sec. XV. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius<br />
et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.<br />
nn. 18-19, 1551. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius<br />
et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.<br />
33 sex] sexdecim nn. 18-19, 1551. Statuti.<br />
34 nolumus] volumus nn. 18-19, 1551. Statuti.
776 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
curie antequam corpus ipsum mortuum ad ecclesiam deferatur, dummodo ipsam<br />
notificationem faciant alicui de custodibus porte illius burghi in quo esset tale<br />
corpus defunctum, quo casu talis custos dictam notificationem dicte curie statim<br />
facere teneatur sub pena predicta.<br />
Verum si aliquis per suum nuntium fecerit talem notificationem fieri dicto<br />
potestati vel capitaneo sive curie alicuius ipsorum et deinde dicti officiales et<br />
beruarii congruo tempore non venerint ad domum predictam, eo casu tale corpus<br />
postquam dicti officiales et berrovarii fuerint tempore debito expectati, licite<br />
et impune valeat sepelliri, et si de dicta requisitione fuerit dubium, stetur et<br />
credatur iuramento talis nuntii.<br />
Et quod tempore alicuius funeris seu eius occasione nul<strong>la</strong> persona extra domum<br />
in qua esset seu in qua tunc de proximo extractum esset aliquod corpus<br />
mortuum possit vel debeat aliquos c<strong>la</strong>mores, stridores vel ulu<strong>la</strong>tus facere vel<br />
emictere alta voce aut se decapil<strong>la</strong>re vel carnem <strong>la</strong>cerare vel manus invicem concutere<br />
sive faciem vel aliam partem sui corporis percutere seu pannos sibi di<strong>la</strong>niare<br />
aut capputeum vel birretum sibi de capite extrahere, ita 35 quod occasione<br />
alicuius funeris non recipiantur aliqua ensenia, nec fiant aliqua convivia in quibus<br />
intersint ultra quatuor homines et sex mulieres, nisi venerint de extra civitatem<br />
Tuderti vel nisi fierent inter coniunctos talis defuncte persone usque in secundum<br />
gradum inclusive.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier propter aliquod funus debeat cantare sive repotare.<br />
Item quod tempore alicuius funeris vel eius occasione non fiat aliqua predicatio<br />
alicuius <strong>la</strong>icalis et secu<strong>la</strong>ris persone.<br />
Item postquam corpus mortuum portatum fuerit ad ecclesiam et homines<br />
rediverint ab ecclesia et facta predicatione ipsis mulieribus, nul<strong>la</strong> mulier debeat<br />
stare scapig<strong>la</strong>ta, sed suum caput debeat coperire et ve<strong>la</strong>re ac ve<strong>la</strong>tum tenere, nec<br />
faciem suam <strong>la</strong>ceret nec manus ad invicem percutiat nec alta voce stridores,<br />
c<strong>la</strong>mores vel ulu<strong>la</strong>tus aliquos faciat vel emictat, nec sibi pannos di<strong>la</strong>niet sub pena<br />
centum soldorum corthonensium pro quolibet contrafaciente et ad dictam penam<br />
solvendam teneatur maritus pro uxore, pater pro filia et fratre pro sorore.<br />
Item quod nullum corpus mortuum possit vel debeat portari in cassa ad<br />
ecclesiam vel sepulturam, nisi esset miles vel iudex iurisperitus vel uxor alicuius<br />
eorum vel presbiter sive alius clericus in sacris ordinibus constitutus ad penam<br />
quinquaginta librarum Corthonensium.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> persona de civitate vel comitatu Tuderti audeat vel presumat<br />
pro funere alicuius persone civis vel comitatensis Tuderti tenere vel portari<br />
facere cereos vel torticcios de cera ultra infrascriptum numerum atque pondus,<br />
sub pena decem librarum cortonensium, videlicet pro funere alicuius nobilis et<br />
magnatis sive alicuius iudicis iurisperiti vel alicuius eorum uxoris sive filii ultra<br />
duos torticcios qui esse possint quanticumque ponderis heredi sive coniuncto<br />
35 ita] item n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.
Todi<br />
777<br />
talis defuncte persone p<strong>la</strong>cuerit; pro funere vero alicuius popu<strong>la</strong>ris civitatis vel<br />
comitatus Tuderti tenere vel portari facere non liceat ultra duos torticcios cere<br />
quae cera esse possit ponderis triginta librarum ad plus; pro funere autem alicuius<br />
militis portari et haberi possint quotcumque torticci et quanticumque ponderis<br />
prout voluerint heredes sive coniuncti ipsius militis defuncti; liceat quoque<br />
cuilibet heredi sive coniuncto cuiuscumque persone defuncte impune tenere et<br />
portari facere ad eius funus unum torticcium eius ponderis cuius voluerit pro<br />
domino episcopo Tudertino.<br />
Item quod infra tertiam diem postquam corpus aliquod traditum fuerit sepulture,<br />
dictus potestas sive capitaneus cuius notarius et berrovarii tali funeri<br />
interfuerint, teneantur sollempnem inquisitionem facere et super ea examinare<br />
saltem quatuor homines proximiores vicinos ipsius defuncte persone, et ab eis<br />
querere et investigare an in predictis vel aliquo predictorum fuerit contrafactum<br />
et repertos culpabiles in dictis penis debeat condempnare. Quodque in dictis<br />
casibus et quolibet eorum re<strong>la</strong>tio dicti notarii maleficiorum et dictorum duorum<br />
berrovarorium pro plena et legitima probatione habeatur.<br />
Et quod dictus potestas sive capitaneus habere debeat medietatem totius eius<br />
quod ex inventione et re<strong>la</strong>tione dictorum suorum notarii et berrovariorum in<br />
aliquo dictorum casuum in cameram dicti communis pervenerit, postquam de<br />
pena que soluta fuerit ratione de<strong>la</strong>tionis facte de aliqua defuncta persona in<br />
aliqua cassa, quo casu solum decimam partem dicte pene habeat ipse potestas<br />
sive capitaneus ex inventione et re<strong>la</strong>tione predicta. Ac etiam exceptis penis solutis<br />
sive solvendis occasione cereorum sive torticciorum qui de<strong>la</strong>ti fuissent ultra<br />
numerum et pondus predictum, de quibus penis idem potestas et capitaneus in<br />
nullo casu aliquam partem debeat percipere vel habere et quod dictus potestas<br />
sive capitaneus cui predicta incumberent ut predicitur, super predictis investigandis,<br />
discutiendis, terminandis et exequendis breviter, summarie et de p<strong>la</strong>no ac<br />
sine strepitu et figura iudicii et absque aliqua iuris solempnitate procedere teneatur,<br />
et hoc capitulum dicti potestas et capitaneus totaliter de verbo ad verbum<br />
vulgari sermone saltem semel tempore sui regiminis legi faciant alta voce in consilio<br />
generali dicti communis, in quo intersint ad minus ducenti consiliarii ipsius<br />
consilii, ac etiam omnia in presenti capitulo contenta banniri faciant quolibet die<br />
kalendarum per civitatem Tuderti in locis consuetis ad duas tubas, et si dictus<br />
potestas vel capitaneus in predictis vel aliquo predictorum negligens fuerit, puniatur<br />
in ducentis libris corthonensium, et de hiis omnibus debeant sindicari.<br />
7. 1398 dicembre 12<br />
Riformanze<br />
Decretum prohibitionis ornamentorum<br />
Magnifici et potentes domini domini priores populi et communis Tuderti<br />
invicem et in unum congregati et cohadunati in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite
778 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
residentie pro eorum officio <strong>la</strong>udabile exercendo, animadvertentes quod cives<br />
Tudertini et eius comitatenses defectu et pretestu ornamentorum qui per eorum<br />
uxores portantur ultra eorum possibilitates adgravantur et ob id eorum propriis<br />
bonis et rebus ut plurimum depauperantur, volentes ad hec salubriter oviare ut<br />
mulierum protervia obprimatur, habitis super hiis pluribus et pluribus colloquiis<br />
in cernis et aliis contionibus ad id congregatis, missoque et facto sollempni et<br />
diligenti partito ad bussu<strong>la</strong>s et palluctas more solito, et obtento per omnes decem<br />
dantes et redentes eorum palluctas in bussu<strong>la</strong> alba del sic, decreverunt,<br />
ordinaverunt et reformaverunt super ipsis ornamentis portandis in hunc modum<br />
videlicet.<br />
In primis decreverunt, ordinaverunt et statuerunt quod nul<strong>la</strong> mulier seu<br />
femina civitatis et comitatus Tuderti qui uxor sit vel erit hominum nobilium<br />
militum et iudicum civitatis et comitatus Tuderti possit nec debeat de cetero<br />
portare in se et super se per civitatem et comitatum predictum aliquod ornamentum<br />
auri, argenti et per<strong>la</strong>rum, nisi solummodo octo uncias argenti in centura<br />
sua tantum et non alibi. Uxor novorum hominum popu<strong>la</strong>rium civitatis et<br />
comitatus predicti non possit nec sibi liceat portare aliquod predictorum ornamentorum,<br />
nisi in sua centura et non alibi sex uncias argenti tantum et non<br />
ultra, sub pena et ad penam perditionis ornamenti cuiuslibet mulieris predictarum<br />
inventi ultra ordinem predictum et decem librarum denariorum perusinorum<br />
pro qualibet ipsarum mulierum. Quod ornamentum sic inventum perveniat<br />
in communi Tuderti et pena pecuniaria predicta sit et esse debeat officialis<br />
invenientis et exequentis.<br />
Voluerunt tunc quod predicte mulieres possint et eis liceat portare anulos in<br />
manibus eorum tam auri et argenti quoscumque voluerint sine pena aliqua.<br />
Item ordinaverunt, decreverunt et statuerunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et<br />
comitatus Tuderti cuiuscumque conditionis existat, possit nec debeat portare vel<br />
se induere aliquod vestimentum velluti, drappi auri vel argenti seu purpure, ad<br />
penam perditionis vestimenti et decem librarum denariorum pro qualibet contrafaciente<br />
quod vestimentum ut supra veniat in communi Tuderti et pena pecunie<br />
sit et esse debeat officialis invenientis et exequentis.<br />
Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis<br />
et comitatus Tuderti possit nec debeat portare in eorum vestimentis aliquod genus<br />
varorum, nisi ille mulieres qui uxores sunt et erunt militum et iudicum dicte<br />
civitatis et comitatus eiusdem. Mulieres autem uxores nobilium et popu<strong>la</strong>rium<br />
hominum dicte civitatis et comitatus possint portare in eorum vestimentis solummodo<br />
pro ornatura varium <strong>la</strong>rgitudinis duorum digitorum et ultra non, sub pena<br />
et ad penam perditionis vestimenti aliter inventi et decem librarum denariorum.<br />
Quod vestimentum veniat in communi Tuderti et pena pecunie sit officialis invenientis<br />
et exequentis.<br />
Item decreverunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et comitatus<br />
Tuderti possit nec debeat portare in eorum vestimentis aliquod genus grisciorum,<br />
nisi solummodo in foderatura pellium eorum quas portare possit secundum modum<br />
et ordinem consuetum. Et in eorum mantellinis, coctis, sacchis et c<strong>la</strong>miti-
Todi<br />
779<br />
bus possint portare solummodo armellinaturam et non ultra, ad penam perditionis<br />
vestimenti aliter inventi et decem librarum denariorum, quod vestimentum et<br />
qua pena ut supra applicentur. Et quod in dictis vestimentis non possit fieri de<br />
cetero aliqua racamatura auri vel argenti, ad penam predictam applicandam ut<br />
supra dictum est.<br />
Item decreverunt et reformaverunt quod mulieres nupte et in posterum nubende<br />
qui accedent ad domum eorum mariti non possint nec debeant portare<br />
vel portari facere, pa<strong>la</strong>m vel occulte, ad domum dicti eorum mariti aliquod genus<br />
panni lini, cannape vel cuiuscumque alterius donamenti nec aliquod donare<br />
vel donari facere, secrete vel pa<strong>la</strong>m, alicui consanguineo vel consanguinee dicti<br />
eorum mariti. Nec etiam dicte mulieres sic accedende et nupte ac nubende possint<br />
nec debeant recipere vel recipi facere aliquod donum cuiuscumque conditionis<br />
existat ab aliquo consanguineo vel consanguinea aud actinente dicti eorum<br />
mariti. Nec aliquis vel aliqua persona predictis mulieribus possit nec debeat aliquid<br />
donare vel donari facere quoquo modo sub pena et ad penam illius quod<br />
donabit et decem librarum denariorum, que pene debeant ut supra applicari.<br />
Nec etiam possint nec debeant portare vel portari facere dum ad domum eorum<br />
mariti accedent aliquid ante se vel post ad penam predictam.<br />
Voluerunt tunc quod dicte mulieres ut supra accedende possint et eis liceat<br />
portare vel portari facere in eorum cofanis sive cassis unam tubaleam et unam<br />
guardatubaleam, quatuor tubaglectos, quatuor sciucchatorios, unum par linteaminum<br />
et camisias quascumque voluerint pro eis tam et aliter non.<br />
Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> famu<strong>la</strong> seu concupina<br />
alicuius civis Tudertini et comitatensis ac habitatoris continue in civitate<br />
et comitatu Tuderti possit nec debeat portare super se nec induere se aliquem<br />
mantellum nec aliquod vestimentum panni <strong>la</strong>ne cuiuscumque coloris existat ultra<br />
extimationem trium ducatorum auri pro quolibet vestimento predictorum sub<br />
pena et ad penam centum librarum denariorum, cuius pena medietas sit communis<br />
et alia medietas sit officialis invenientis et exequentis.<br />
Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod quilibet officialis civitatis<br />
Tuderti presens et futurus possit et sibi liceat ac teneatur et debeat inquirere<br />
super predictis et quolibet predictorum et intrare ad perquirendum in qualibet<br />
domo civitatis et comitatus Tuderti in qua fieret aliquod cortigium vel alique<br />
nuptie et per civitatem et comitatum rimare et, repertos culpabiles, punire sine<br />
processu et sine strepitu et figura iudicii in penis predictis solummodo veritate<br />
inspecta.<br />
Quequidem omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> supradicta, specificata et narrata magnificus<br />
et potens dominus dominus Iohannes Tomacellus miles, dux et rector ac<br />
dominus Tudertinus videns ea ad utilitatem civium Tudertinorum et eius comitatensium<br />
redundare supplicationibus predicti communis inclinatus et omni modo<br />
et cura confirmavit, roboravit et ea valere voluit et mandavit ac invio<strong>la</strong>biliter<br />
observari prout iacent, mandans messer Laurentio cancel<strong>la</strong>rio infrascripto ut ipsa<br />
capitu<strong>la</strong> scriberet et publicaret et in volumibus statutorum communis Tuderti<br />
apponeret ut omnibus sit eorum amp<strong>la</strong> notitia.
780 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
8. 1398<br />
Statuti<br />
De ornamentis mulierum 36<br />
In nomine Domini, amen. Anno Domini millesimo trecentesimo nonagesimo<br />
octavo, indictione sexta tempore sanctissimi in Christo patris et domini nostri<br />
domini Bonifatii pape noni, mense decembris, die duodecimo dictis mensis.<br />
Magnifici et potentes domini domini priores populi et communis Tuderti<br />
invicem et in unum congregati et cohadunati in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite<br />
residentie pro eorum officio <strong>la</strong>udabile exercendo, animadvertentes quod cives<br />
Tudertini et eius comitatenses defectu et pretestu ornamentorum qui per eorum<br />
uxores portantur ultra eorum possibilitates adgravantur et ob id eorum propriis<br />
bonis et rebus ut plurimum depauperantur, volentes ad hec salubriter oviare ut<br />
mulierum protervia obprimatur, habitis super hiis pluribus et pluribus colloquiis<br />
in cernis et aliis contionibus ad id congregatis, missoque et facto sollempni et<br />
diligenti partito ad bussu<strong>la</strong>s et palluctas more solito et obtento per omnes decem<br />
dantes et redentes eorum palluctas in bussu<strong>la</strong> alba del sic, decreverunt, ordinaverunt<br />
et reformaverunt super ipsis ornamentis portandis in hunc modum videlicet.<br />
In primis decreverunt, ordinaverunt et statuerunt quod nul<strong>la</strong> mulier seu femina<br />
civitatis et comitatus Tuderti qui uxor sit vel erit hominum nobilium militum<br />
et iudicum civitatis et comitatus Tuderti possit nec debeat de cetero portare<br />
in se et super se per civitatem et comitatum predictum aliquod ornamentum 37<br />
auri, argenti et per<strong>la</strong>rum nisi solummodo octo uncias argenti in centura sua tantum<br />
et non alibi. Uxor novorum hominum popu<strong>la</strong>rium civitatis et comitatus predicti<br />
non possit nec sibi liceat portare aliquod predictorum ornamentorum nisi<br />
in sua centura et non alibi sex uncias argenti tantum et non ultra, sub pena et<br />
ad penam perditionis ornamenti cuiuslibet mulieris predictarum inventi ultra ordinem<br />
predictum et decem librarum denariorum perusinorum pro qualibet ipsarum<br />
mulierum. Quod ornamentum sic inventum perveniat in communi Tuderti<br />
et pena pecuniaria predicta sit et esse debeat officialis invenientis et exequentis.<br />
Voluerunt tunc quod predicte mulieres possint et eis liceat portare anulos in<br />
manibus eorum tam auri et argenti quoscumque voluerint sine pena aliqua.<br />
Item ordinaverunt, decreverunt et statuerunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et<br />
comitatus Tuderti cuiuscumque conditionis existat, possit nec debeat portare vel<br />
se induere aliquod vestimentum velluti, drappi auri vel argenti seu purpure ad<br />
penam perditionis vestimenti et decem librarum denariorum pro qualibet contra-<br />
36 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 12, sec. XV. Statuti, Addictio statutorum, Ordinamenta super<br />
ornamentis mulierum. Reformatio facta per dominos priores Tuderti sub anno Domini<br />
MCCCLXXXXVIII manu ser Laurentii de Reate.<br />
37 ornamentum] ordinamentum n. 12, sec. XV. Statuti.
Todi<br />
781<br />
faciente quod vestimentum ut supra veniat in communi Tuderti et pena pecunie<br />
sit et esse debeat officialis invenientis et exequentis.<br />
Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis<br />
et comitatus Tuderti possit nec debeat portare in eorum vestimentis aliquod genus<br />
varorum nisi ille mulieres qui uxores sunt et erunt militum et iudicum dicte<br />
civitatis et comitatus eiusdem. Mulieres autem uxores nobilium et popu<strong>la</strong>rium<br />
hominum dicte civitatis et comitatus possint portare in eorum vestimentis solummodo<br />
pro ornatura varium <strong>la</strong>rgitudinis duorum digitorum et ultra non, sub pena<br />
et ad penam 38 perditionis vestimenti aliter inventi et decem librarum denariorum.<br />
Quod vestimentum veniat in communi Tuderti et pena pecunie sit officialis<br />
invenientis et exequentis.<br />
Item decreverunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et comitatus<br />
Tuderti possit nec debeat portare in eorum vestimentis aliquod genus grisciorum<br />
nisi solummodo in foderatura pellium eorum quas portare possit secundum modum<br />
et ordinem consuetum. Et in eorum mantellinis, coctis, sacchis et c<strong>la</strong>mitibus<br />
possint portare solummodo armellinaturam et non ultra ad penam perditionis<br />
vestimenti aliter inventi et decem librarum denariorum, quod vestimentum et<br />
qua pena ut supra applicentur. Et quod in dictis vestimentis non possit fieri de<br />
cetero aliqua racamatura auri vel argenti ad penam predictam applicandam ut<br />
supra dictum est.<br />
Item decreverunt et reformaverunt quod mulieres nupte et in posterum nubende<br />
qui accedent ad domum eorum mariti non possint nec debeant portare<br />
vel portari facere pa<strong>la</strong>m vel occulte ad domum dicti eorum mariti aliquod genus<br />
panni lini, cannape vel cuiuscumque alterius donamenti nec aliquod donare vel<br />
donari facere secrete vel pa<strong>la</strong>m alicui consanguineo vel consanguinee dicti eorum<br />
mariti. Nec etiam dicte mulieres sic accedende et nupte ac nubende possint nec<br />
debeant recipere vel recipi facere aliquod donum cuiuscumque conditionis existat<br />
ab aliquo consanguineo vel consanguinea aud actinente dicti eorum mariti.<br />
Nec aliquis vel aliqua persona predictis mulieribus possit nec debeat aliquid donare<br />
vel donari facere quoquo modo sub pena et ad penam illius quod donabit<br />
et decem librarum denariorum que pene debeant ut supra applicari. Nec etiam<br />
possint nec debeant portare vel portari facere dum ad domum eorum mariti<br />
accedent aliquid ante se vel post ad penam predictam. Voluerunt tunc quod<br />
dicte mulieres ut supra accedende possint et eis liceat portare vel portari facere<br />
in eorum cofanis sive cassis unam tubaleam et unam guardatubaleam, quatuor<br />
tubaglectos, quatuor sciucchatorios, unum par linteaminum et camisias quascumque<br />
voluerint pro eis tam et aliter non.<br />
Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> famu<strong>la</strong> seu concupina<br />
alicuius civis Tudertini et comitatensis ac habitatoris continue in civitatis<br />
et comitatus Tuderti possit nec debeat portare super se nec induere se 39 aliquem<br />
38 n. 12, sec. XV. Statuti aggiunge in utroque casuum predictorum.<br />
39 n. 12, sec. XV. Statuti elimina nec induere se.
782 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
mantellum nec aliquod vestimentum panni <strong>la</strong>ne cuiuscumque coloris existat ultra<br />
extimationem trium ducatorum auri pro quolibet vestimento predictorum sub<br />
pena et ad penam centum librarum denariorum, cuius pena medietas sit communis<br />
et alia medietas sit officialis invenientis et exequentis.<br />
Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod quilibet officialis civitatis<br />
Tuderti presens et futurus possit et sibi liceat ac teneatur et debeat inquirere<br />
super predictis et quolibet predictorum et intrare ad perquirendum in qualibet<br />
domo civitatis et comitatus Tuderti in qua fieret aliquod cortigium vel alique nuptie<br />
et per civitatem et comitatum rimare et repertos culpabiles punire sine processu<br />
et sine strepitu et figura iudicii in penis predictis solummodo veritate inspecta.<br />
Quequidem omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> supradicta, specificata et narrata magnificus<br />
et potens dominus dominus Iohannes Tomacellus miles, dux et rector ac<br />
dominus Tudertinus videns ea ad utilitatem civium Tudertinorum et eius comitatensium<br />
redundare supplicationibus predicti communis inclinatus et omni modo<br />
et cura confirmavit, roboravit et ea valere voluit et mandavit ac invio<strong>la</strong>biliter<br />
observari prout iacent, mandans messer Laurentio cancel<strong>la</strong>rio infrascripto ut ipsa<br />
capitu<strong>la</strong> scriberet et publicaret et in volumibus statutorum communis Tuderti<br />
apponeret ut omnibus sit eorum amp<strong>la</strong> notitia.<br />
9. 1400, aprile 28<br />
Riformanze<br />
Decretum ne quis induat vestimenta lugubria<br />
contra formam stabilitam<br />
Magnifici et potentes domini domini priores communis et populi Tuderti<br />
invicem et in unum congregati in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie pro<br />
rebus communis utilitate peragendis habentes ad infrascripta omnia specialem<br />
consensum et auctoritatem a magnifico et potenti milite domino Herico Tomacello<br />
locumtenente et circa mandato mei cancel<strong>la</strong>rii infrascripti, animadvertentes<br />
quod cives Tudertini imminente peste occasione pannorum lugubrium qui induuntur<br />
tempore funeris defuntorum ut plurimum terrore quassantur, salubre nimium<br />
forma in huiusmodi indumentis et circa talia funera honestam ponere<br />
metam ne ipsi cives ex eis totaliter expavescant, atque ideo matura deliberatione<br />
perhabita in predictis, facto et misso inter eos solempni et diligenti partito ad<br />
bussu<strong>la</strong>s et palluctas more solito et obtento per omnes decem dantes et reddentes<br />
eorum palluctas in bussu<strong>la</strong> alba del sic, nul<strong>la</strong> pallucta reperta in contrarium<br />
in bussu<strong>la</strong> rubea del non, ex omni auctoritate arbitrio et baylia eis concessis,<br />
tam per formam statuti Tuderti quod etiam a dicto domino locumtenente, et<br />
omni modo via, iure et forma quibus melius fieri potuit.<br />
Ad refrenandam audaciam aliquorum qui ultra honestum modum et contra<br />
formam statuti et ordinis civitatis Tuderti audent in predictis extendere formam,<br />
decreverunt, ordinaverunt, statuerunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> persona civitatis
Todi<br />
783<br />
et comitatus Tuderti et quivis alius habitans in eisdem, cuiuscumque conditionis et<br />
status existat, audeat vel presumat se induere vel indui facere aliquam personam<br />
aliquo panno lugubri et nigri colori vel alicuis alterius panni ex quo possit aliqua<br />
lugubritas apparire tempore funeris alicuius defunti in posterum presentem modum<br />
et ordinem infrascriptum videlicet comes, barones, milites, doctores legum et<br />
medici doctorati de civitate et comitatu Tuderti seu illi de domo eorundem tempore<br />
funeris adveniendi quod deus aboleat, possint et eisdem liceat indui facere pannis<br />
lugubribus quatuor personas de domo eorum vel alias quascumque voluerint<br />
dum tamen non excedant dictum numerum quatuor personarum.<br />
Et nobiles de dicta civitate et comitatus dicto tempore possint et eis liceat<br />
indui facere dictis pannis lugubribus tres personas modo preditco, et popu<strong>la</strong>res<br />
dicte civitatis et comitatus duas personas indui facere possint et non ultra, sub<br />
pena et ad penam cuiuslibet predictorum contrafacienti perditionis indumenti<br />
presentem dictum ordinem facti et vigintiquinque librarum denariorum, cuius<br />
pene quarta pars sit officialis exequentis et residuum perveniat in communi et<br />
quod nullus predictorum audeat vel presumat petere vel peti facere licentia ultra<br />
dictum ordinem faciendum ab aliquo officiale civitatis Tuderti ad penam superius<br />
adnotatam. Et si aliquis officialis dicte civitatis alicui predictorum super nominatorum<br />
ipsam licentiam concesserit, incidat in penam centum librarum denariorum<br />
pro quolibet et qualibet vice quam penam solvere teneatur et debeat ipso<br />
facto camerario Tuderti omni condictione remota.<br />
Et quod nul<strong>la</strong> mulier ad dictum funus concurrens audeat vel presumat stare<br />
extra domum huiusmodi defunti ad plorandum, ad penam XXV librarum denariorum<br />
solvendam ut supra.<br />
Tollentes ex nunc et cassantes dicti domini priores omne statutum, ordinamenta<br />
sive reformationes in consilium loquentia in omnibus casibus supradictis.<br />
Decernentes etiam quod quilibet officialis Tuderti teneatur et possit pro predictis<br />
et impredictis inquirere, procedere et receptos culpabiles punire summarie et de<br />
p<strong>la</strong>no sine stripitu et figura iudicii. Et quod quilibet possit contrafacientes denunptiare<br />
et accusare et nomen eius teneatur secretum.<br />
10. 1401, agosto 31<br />
Riformanze<br />
Additio capitulorum factorum pro ornamentis mulierum<br />
Magnifici et potentes domini domini priores communis et populi civitatis<br />
Tuderti in unum congregati in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie pro eorum<br />
officio <strong>la</strong>udabile esercendo, animadvertentes quod effrenata licentia mulierum<br />
Tudertinarum quarum circa ornamenta vestium earum gerunt de facili posset<br />
cives et comitatum civitatis Tuderti ad immensam penuriam cohibere, nisi ea<br />
modo refrenatio compel<strong>la</strong>tur, atque ideo matura deliberatione previdentes habitis<br />
super hiis pluribus et pluribus colloquiis intra cives habentes etiam ad hec om-
784 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nia commissionem et plenariam auctoritatem statuendo, decernendo et ordinando<br />
omne id quod oportunum est ad dictam licentiam refrenandum a magnifico milite<br />
domino Herico Tomacello locumtenente Tudertino, qui infrascripta omnia et<br />
singu<strong>la</strong> ratificavit, omologavit et confirmavit ex omni auctoritate, arbitrio et baylia<br />
eis concessis et omni modo via, iure et forma quibus melius fieri potest, facto<br />
primo inter eos ac misso sollempni et diligenti partito ad bussu<strong>la</strong>s et palluctas<br />
more solito et obtento communiter per omnes decem dantes et reddentes eorum<br />
palluctas in bussu<strong>la</strong> alba del sic, nul<strong>la</strong> pallucta in contrarium reperta in bussu<strong>la</strong><br />
rubea del non, decreverunt, ordinaverunt et statuerunt additiones et ordinamenta<br />
infrascripta videlicet.<br />
I. In primis addiderunt et additum esse decreverunt primo ordinamento super<br />
posito quod incipit: in primis decreverunt quod nullus aurifex vel aliqua alia<br />
persona in dictis civitate et comitatu existens possit vel audeat <strong>la</strong>borare seu <strong>la</strong>borari<br />
facere aliquod genus ornamentorum in dicto primo capitulo comprehensorum<br />
de quibus est facta prohibitio in ordinamento predicto alicui civi vel comitatensi<br />
dicte civitatis seu habitantibus in eisdem, ad penam quinquaginta librarum denariorum<br />
pro qualibet vice et quolibet ipsorum contrafacentium in predictis, cuius<br />
pene medietatem officialis invenientis et exequentis et aliam medietatem cammere<br />
Tudertine esse penitus statuerunt, et quilibet possit et sibi liceat contrafacientes in<br />
predictis vel aliquo predictorum denumptiare et accusare et stetur et credatur iuramento<br />
denumptiantis et accusantis cum uno teste de visu, et iste talis denumptians<br />
et accusans modo predicto habeat et habere debeat medietatem pene applicate<br />
officiali predicto invenienti et exequenti ut supra, et aliam medietatem ipsius pene<br />
habeat et habere debeat officialis cui dicta talis denumptiatio et accusatio facta<br />
foret, ita quod medietas totius dicte pene quinquaginta librarum perveniat et venire<br />
debeat in cammera communis Tuderti ut decretum esse.<br />
Et quod nullus de dictis civitate et comitatu Tuderti seu alia persona habitans<br />
in eisdem possit de cetero emere vel alio modo acquirere extra civitatem et<br />
comitatum Tuderti aliquod genus dictorum ornamentorum prohibitorum et in<br />
dicto primo capitulo contentorum, nec ipsum taliter emptum vel aliter acquisitum<br />
penes se tenere ad penam vigintiquinque librarum denariorum et perditionis<br />
ornamentorum predictorum, cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis<br />
et alia medietas sit communis Tuderti, et quilibet possit denumptiare et<br />
accusare contrafacientes in predictis et habeat quartam partem dicte pene pecuniarie<br />
et eius nomen teneatur secretum.<br />
Decernentes et dec<strong>la</strong>rantes ex nunc dicti domini priores quod quilibet civis<br />
et comitatensis Tudertinus, cuiuscumque conditionis existat, teneatur et debeat<br />
vendere et a se ac eius domo removere omnia et singu<strong>la</strong> predicta et in dicto<br />
capitulo primo specificata videlicet ea qua sunt contra formam descriptam in<br />
dicto et in presenti capitulo, hinc ad terminum decemotto mensium proximum<br />
vencturorum, sub pena et ad penam predictam et perditionis ornamentorum<br />
inventorum post terminum supradictum contra formam et ordinem supradictum,<br />
cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis et alia medietas sit<br />
communis Tuderti ut superius est expressum.
Todi<br />
785<br />
II. Item addiderunt, decreverunt et ordinaverunt dictis capitulis et ordinamentis<br />
esse additum quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et comitatus Tuderti, cuiuscumque<br />
conditionis et status existat, possit nec debeat portare vel induere super se<br />
aliquod vestimentum cuius maniche sint in aliqua parte ipsarum manicharum<br />
<strong>la</strong>rgitudinis ultra unum bracchium panni <strong>la</strong>ne ad mensuram communis Tuderti,<br />
et quod non possit portare in aliquo dictorum vestimentorum et indumentorum<br />
intaglia in quibus intaglis sit ultra unum bracchium panni <strong>la</strong>ne ad mensuram<br />
communis Tuderti, ad penam decem librarum denariorum et perditionis dicti<br />
vestimenti et indumenti, cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis<br />
et alia medietas sit communis Tuderti.<br />
Et si quo tempore aliquod dubium oriretur in predictis voluerunt et statuerunt<br />
quod stetur dec<strong>la</strong>rationi consulum sutorum civitatis Tuderti cum iuramento<br />
de dictis intaglis et quantitatibus panni dictorum intaglorum, et quod nullus sutor<br />
possit suere aliquid ex dictis vestimentis contra formam dictorum ordinamentorum,<br />
ad penam decem librarum pro quolibet contrafaciente et qualibet vice<br />
applicandam ut supra et quilibet possit denumptiare et accusare ut supra.<br />
III. Item addiderunt, decreverunt et ordinaverunt quod dominus capitaneus<br />
civitatis Tuderti in principio sui offici et quolibet mense sui officii teneatur et<br />
debeat publice bandiri facere dicta ordinamenta superius enarrata, ad penam<br />
quinquaginta librarum denariorum de suo sa<strong>la</strong>rio retinendam tempore sui sindicatus,<br />
et quod dictus dominus capitaneus teneatur et debeat per se et suos officiales<br />
observare et observari facere predicta omnia et singu<strong>la</strong> ordinamenta et<br />
contenta in eis et repertos culpabiles punire penis predictis absque processu fiendo.<br />
Et si negligens fuerit vel sui officiales remissi forent in puniendo inventos<br />
seu denumptiatos vel accusatos coram eis, contrafacientes in predictis vel aliquo<br />
predictorum secundum formam et modum in dictis ordinamentis contentum incidant<br />
in penam quinquaginta florenorum auri qualibet vice de eorum sa<strong>la</strong>rio retinendam<br />
tempore sindacatus per camerarium Tudertinum.<br />
11. 1401<br />
Statuti<br />
Contra aurifices facientes ornamenta prohibita et cetera 40<br />
In nomine Domini amen. Anno Domini millesimo quatricentesimo primo,<br />
indictione nona tempore santissimi in Cristo patris e domini nostri domini Bonifatii<br />
divina providentia pape noni, mense augusti, die ultimo.<br />
40 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 12, sec. XV. Statuti, Addictio statutorum, Addictio facta in<br />
dictis reformationibus per dominos priores sub anno Domini MCCCCI, tempore domini<br />
Bonifatii pape noni, manu dicti ser Laurentii.
786 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Magnifici et potentes domini ser Ciccholus B<strong>la</strong>xii, Gaycarius domini Machtei,<br />
Mannes Cole Cupi, ser Bartholomeus Menotutii, Carolus Angelerii, ser Corradinus<br />
ser Petri et ser Iohannes Ciccholi Paraventi, domini priores communis et<br />
populi civitatis Tuderti in unum congregati in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie<br />
pro eorum officio <strong>la</strong>udabile esercendo, animadvertentes quod effrenata licentia<br />
mulierum Tudertinarum quarum circa ornamenta vestium earum gerunt de<br />
facili posset cives et comitatum civitatis Tuderti ad immensam penuriam cohibere,<br />
nisi ea modo refrenatio compel<strong>la</strong>tur, atque ideo matura deliberatione previdentes<br />
habitis super hiis pluribus et pluribus colloquiis intra cives habentes etiam<br />
ad hec omnia commissionem et plenariam auctoritatem statuendo, decernendo et<br />
ordinando omne id quod oportunum est ad dictam licentiam refrenandum a<br />
magnifico milite domino Herico Tomacello locumtenente Tudertino, qui infrascripta<br />
omnia et singu<strong>la</strong> ratificavit, omologavit et confirmavit ex omni auctoritate<br />
arbitrio et baylia eis concessis et omni modo via, iure et forma quibus melius<br />
fieri potest facto primo inter eos ac misso sollempni et diligenti partito ad bussu<strong>la</strong>s<br />
et palluctas more solito et obtento communiter per omnes decem dantes et<br />
reddentes eorum palluctas in bussu<strong>la</strong> alba del sic, nul<strong>la</strong> pallucta in contrarium<br />
reperta in bussu<strong>la</strong> rubea del non, decreverunt, ordinaverunt et statuerunt additiones<br />
et ordinamenta infrascripta videlicet.<br />
I. In primis addiderunt et additum esse decreverunt primo 41 ordinamento<br />
super posito quod incipit: in primis decreverunt quod nullus aurifex vel aliqua<br />
alia persona in dictis civitate et comitatu existens possit vel audeat <strong>la</strong>borare seu<br />
<strong>la</strong>borari facere aliquod genus ornamentorum in dicto primo capitulo comprehensorum<br />
de quibus est facta prohibitio in ordinamento predicto alicui civi vel comitatensi<br />
dicte civitatis seu habitantibus in eisdem, ad penam quinquaginta librarum<br />
denariorum pro qualibet vice et quolibet ipsorum contrafacentium in predictis,<br />
cuius pene medietatem officialis invenientis et exequentis et aliam medietatem<br />
cammere Tudertine esse penitus statuerunt, et quilibet possit et sibi liceat<br />
contrafacientes in predictis vel aliquo predictorum denumptiare et accusare et<br />
stetur et credatur iuramento denumptiantis et accusantis cum uno teste de visu,<br />
et iste talis denumptians et accusans modo predicto habeat et habere debeat<br />
medietatem pene applicate officiali predicto invenienti et exequenti ut supra et<br />
aliam medietatem ipsius pene habeat et habere debeat 42 officialis cui dicta talis<br />
denumptiatio et accusatio facta foret, ita quod medietas totius dicte pene quinquaginta<br />
librarum perveniat et venire debeat in cammera communis Tuderti ut<br />
decretum esse.<br />
Et quod nullus de dictis civitate et comitatu Tuderti seu alia persona habitans<br />
in eisdem possit de cetero emere vel alio modo acquirere extra civitatem et<br />
comitatum Tuderti aliquod genus dictorum ornamentorum prohibitorum et in<br />
41 n. 12, sec. XV. Statuti aggiunge capitulo et.<br />
42 n. 12, sec. XV. Statuti omette habere debeat.
Todi<br />
787<br />
dicto primo capitulo contentorum, nec ipsum taliter emptum vel aliter acquisitum<br />
penes se tenere ad penam vigintiquinque librarum denariorum et perditionis<br />
ornamentorum predictorum 43 , cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis<br />
et alia medietas sit communis Tuderti, et quilibet possit denumptiare et<br />
accusare contrafacientes in predictis et habeat quartam partem dicte pene pecuniarie<br />
et eius nomen teneatur secretum 44 .<br />
Decernentes et dec<strong>la</strong>rantes ex nunc dicti domini priores quod quilibet civis<br />
et comitatensis Tudertinus, cuiuscumque conditionis existat, teneatur et debeat<br />
vendere et a se ac eius domo removere omnia et singu<strong>la</strong> predicta 45 et in dicto<br />
capitulo primo specificata videlicet ea qua sunt contra formam descriptam in<br />
dicto et in presenti capitulo 46 , hinc ad terminum decemotto mensium proximum<br />
vencturorum, sub pena et ad penam predictam et perditionis ornamentorum inventorum<br />
post terminum supradictum contra formam et ordinem supradictum 47 ,<br />
cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis et alia medietas sit<br />
communis Tuderti ut superius est expressum.<br />
II. Item addiderunt, decreverunt et ordinaverunt dictis capitulis et ordinamentis<br />
esse additum 48 quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et comitatus Tuderti, cuiuscumque<br />
conditionis et status existat, possit nec debeat portare vel induere super se<br />
aliquod vestimentum cuius maniche sint in aliqua parte ipsarum manicharum<br />
<strong>la</strong>rgitudinis ultra unum bracchium panni <strong>la</strong>ne ad mensuram communis Tuderti,<br />
et quod non possit portare in aliquo dictorum vestimentorum et indumentorum<br />
intaglia in quibus intaglis sit ultra unum bracchium panni <strong>la</strong>ne ad mensuram<br />
communis Tuderti, ad penam decem librarum denariorum et perditionis dicti<br />
vestimenti et indumenti, cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis<br />
et alia medietas sit communis Tuderti.<br />
Et si quo tempore aliquod dubium oriretur in predictis voluerunt et statuerunt<br />
quod stetur 49 dec<strong>la</strong>rationi consulum sutorum civitatis Tuderti cum iuramento<br />
de dictis intaglis et quantitatibus panni dictorum intaglorum et quod nullus<br />
sutor possit suere aliquid ex dictis vestimentis contra formam dictorum ordinamentorum,<br />
ad penam decem librarum 50 pro quolibet contrafaciente et qualibet<br />
vice applicandam ut supra et quilibet possit denumptiare et accusare ut supra.<br />
III. Item addiderunt, decreverunt et ordinaverunt quod dominus capitaneus<br />
civitatis Tuderti in principio sui offici et quolibet mense sui officii teneatur et<br />
43 predictorum] sic emptorum et acquisitorum n. 12, sec. XV. Statuti.<br />
44 secretum] in credentia n. 12, sec. XV. Statuti.<br />
45 predicta] ornamenta proibita n. 12, sec. XV. Statuti.<br />
46 et in presenti capitulo] ex forma statuti predicti et presentium capitulorum n. 12,<br />
sec. XV. Statuti.<br />
47 n. 12, sec. XV. Statuti omette da contra a supradictum.<br />
48 n. 12, sec. XV. Statuti omette da dictis a additum.<br />
49 n. 12, sec. XV. Statuti aggiunge et credatur.<br />
50 n. 12, sec. XV. Statuti aggiunge denariorum.
788 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
debeat publice bandiri facere dicta ordinamenta superius enarrata, ad penam<br />
quinquaginta librarum denariorum de suo sa<strong>la</strong>rio retinendam tempore sui sindicatus<br />
et quod dictus dominus capitaneus teneatur et debeat per se et suos officiales<br />
observare et observari facere predicta omnia et singu<strong>la</strong> ordinamenta et<br />
contenta in eis, et repertos culpabiles punire penis predictis absque processu<br />
fiendo. Et si negligens fuerit vel sui officiales remissi forent in puniendo inventos<br />
seu denumptiatos vel accusatos coram eis, contrafacientes in predictis vel aliquo<br />
predictorum secundum formam et modum in dictis ordinamentis contentum incidant<br />
in penam quinquaginta florenorum auri qualibet vice de eorum sa<strong>la</strong>rio retinendam<br />
tempore sindacatus per camerarium Tudertinum.<br />
Et ego Laurentius Iannis Laurentii de Pilliccionibus de Reate, publica et<br />
imperiali auctoritate notarius et nunc cancel<strong>la</strong>rius Tudertinus dum predicta omnia<br />
sic acta fuerit presens sive ideo ea scripsi et publicavi et meo solito signavi.<br />
12. sec. XV<br />
Statuti<br />
De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />
matrimonii et nuptiarum 51<br />
De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam 52<br />
De certis vestibus non portandis per masculos 53<br />
De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />
officialibus ad praedicta deputandis 54<br />
De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius,<br />
et de pena contrafacentium et de multis aliis<br />
ad ipsam materiam pertinentibus 55<br />
51 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />
matrimonii et nuptiarum. Di questa, come delle due seguenti rubriche, manca il testo.<br />
52 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />
infrascriptam.<br />
53 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis vestibus non portandis per masculos.<br />
54 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et<br />
de certis officialibus ad praedicta deputandis.<br />
55 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis<br />
alicuius, et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.
Todi<br />
Ordinamenta super ornamentis mulierum. Reformatio facta<br />
per dominos priores Tuderti sub anno Domini MCCCLXXXXVIII<br />
manu ser Laurentii de Reate 56<br />
Addictio facta dictis reformationibus per dominos priores sub anno<br />
Domini MCCCCI tempore domini Bonifatii pape noni,<br />
manu dicti ser Laurentii 57<br />
13. 1426<br />
Statuti<br />
Alia reformatio facta in anno Domini MCCCCXXVI manu<br />
ser Luce de Urbevetere<br />
789<br />
Est alia reformatio facta in anno Domini MCCCCXVI manu ser Luce de Urbevetere<br />
cuiusquidem reformationis tenor talis est videlicet.<br />
Item confirmaverunt et adprobaverunt et invio<strong>la</strong>biliter observari voluerunt<br />
certas reformationes positas in volumine statuti civitatis Tuderti editas in anno<br />
Domini MCCCLXXXXVIII, indictione sexta et de mense decembris et in MCCCC, primo<br />
de mensis augusti et in MCCCCII, de mensis Iunii, pro ut de dictis reformationibus<br />
appositis manu ser Laurentii Iannis de Pilliccionibus de Reate, tunc camerario<br />
communis Tuderti, tractantibus de ornamentis mulierum et de penis contrafacientibus<br />
cum infrascriptis additionibus et conrectionibus et quod in dictis reformationibus<br />
cavebatur.<br />
Quod nul<strong>la</strong> mulier de civitate vel comitatu Tuderti, cuiuscumque conditionis<br />
et status existat, possit nec debeat portare vel supra induere aliquod vestimentum<br />
cuius manice sint in aliqua parte ipsarum manicarum <strong>la</strong>rgitudinis unius brachii<br />
panni <strong>la</strong>ne ad mensuram comunis Tuderti, et in dicta parte dictas reformationes<br />
correxerunt: decernentes quod cuilibet mulieri liceat portare et se induere<br />
vestimenta simplicis panni <strong>la</strong>ne in quo non sint ultra XII bracchia panni ad bracchium<br />
comunis tuderti et de dicto panno manicas et intaglos facere pro ut supra<br />
videbitur.<br />
Item addiderunt dictis reformationibus quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare<br />
aliquam iorneriam alicuius panni vel guarnelli, et quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare<br />
vel se induere aliquod vestimentum sirici, et quod nul<strong>la</strong> mulier possit trasinare<br />
per terram de pannis alicuius vestimenti ultra unum semmissum, et quod<br />
56 Vedi n. 8, 1398. Statuti, Addictiones. De ornamentis mulierum.<br />
57 Vedi n. 11, 1401. Statuti, Addictiones. Contra aurifices facientes ornamenta prohibita<br />
et cetera.
790 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
nul<strong>la</strong> mulier possit portare in capite vel in alia parte sue persone aliquod genus<br />
sirici seu sete, sub pena X librarum denariorum et perditionis vestimenti<br />
seu alterius ornamenti ubi dicte res adfixe essent pro qualibet vice, que pena X<br />
librarum sit offitialis invenientis et exequentis pro ut in dictis reformationibus<br />
continetur.<br />
Liceat tunc dictis mulieribus portare quatuor uncias sirici seu sete in capite<br />
sine aliqua mistura auri, argenti, per<strong>la</strong>rum vel aliorum <strong>la</strong>pidum pretiosorum et<br />
aliorum ornamentorum, et etiam eis liceat habere frectas sirici sine aliqua mistura<br />
auri vel argenti, et similiter possint portare in col<strong>la</strong>ribus et manichectis<br />
francias de sirico et etiam cum mistura fili auri vel argenti, dummodo dictum<br />
filum auri vel argenti non transcendat decimam partem dicti sirici et dummodo<br />
francie predicte que ponitur ad col<strong>la</strong>re non sint maioris ponderis media uncia.<br />
Et liceat habere occhiectos et maspillos in eorum vestimentis et manichettis<br />
de sirico sutos et compositos et hoc intelligatur tam de vestimentis factis quam<br />
fiendis, et pro predictis teneatur maritus pro uxore et pater pro filia que maritus<br />
non habet, si cum dictis filiabus et uxore et viro eius patre in eadem<br />
domo habitaret. Si autem pater vel maritus cum filiabus vel uxore non habitaverit,<br />
teneantur ad dictam penam fratres dicte uxoris et omnes cum quibus<br />
dicte mulieres familiariter habitarent. Liceat tunc marito qui predicta sua uxore<br />
penam solverit et eius heredibus excomputare et retinere de dote ipsius sue<br />
uxoris in causa dotis restituende quarintitia, non obstante illud quod dicta de<br />
causa solverit.<br />
Et teneatur dictus capitaneus unum ex offitialibus suis, maxime in diebus<br />
festivis et quando nuptie alique in civitate Tuderti celebrarentur vel fierent, ad<br />
rimandum et perquirendum pro facentibus contra predicta, sub pena quinquaginta<br />
librarum tam domino capitaneo quam offitialibus qui negligentes fuerint in<br />
predictis vel aliquo predictorum. Teneatur etiam dictus capitaneus sub dicta pena<br />
infra tres dies postquam aliqua inventa fuerint contra predicta commictere scribi<br />
facere nomen et prenomen illius seu il<strong>la</strong>rum que invente fuerint contra predicta<br />
facere, diem et locum et vestimentum seu ornamentum quod inventum fuerit<br />
contra formam predictam in libris notarii extraordinarii comunis Tuderti et etiam<br />
in camera comunis Tuderti in quodam libris cartarum pecudarum qui ad hoc in<br />
dicta camera debeat esse deputatus. Et persona inventa facere contra predicta et<br />
ille qui pro ea secundum formam superius notatam penam solvere teneretur et<br />
teneatur solvere dictam penam in X dies postquam [...] actum est scripta fuerit,<br />
sub pena XXV librarum ultra dictas penas et nichillominus talis non solvens in<br />
dictos X dies non audiatur in civilibus et criminalibus causis nec possit habere<br />
aliquod benefitium vel offitium in civitate vel comitatu Tuderti donec dictam<br />
penam solverit cum effectu.<br />
Teneatur etiam predictus capitaneus et quicumque alius offitialis contra<br />
predictos et predictas delinquentes facere et fieri facere executionem realem<br />
et personalem, sub dicta pena quinquaginta librarum, et re<strong>la</strong>tio offitialis ad<br />
hoc deputati pro plena et legitima probatione habeatur cum iuramento dicti<br />
offitialis.
Todi<br />
Additio et correptio statuti de pena vaghigiantium positi<br />
in quarta distinctione<br />
791<br />
(...) Et simili pena 58 puniantur omnes et singule mulieres que in dictis ecclesiis<br />
dum divinum ufficium celebratur vel predicatur staret seu starent cum capite<br />
discoperto, non habentes in capite sciucchatorium, c<strong>la</strong>midem vel velum aut alium<br />
pannum.<br />
Et teneatur maritus pro uxore et pater pro filia que maritum non haberet, si<br />
pater in eadem domo cum filia habitaret, et illud quod maritus solveret pro<br />
dicta sua uxore retinere possit de dotibus dicte sue uxoris, aliquo in contrarium<br />
non obstante.<br />
Et teneatur capitaneus civitatis Tuderti mittere unum ex officialibus suis ad<br />
rimandum de predictis, et credatur re<strong>la</strong>tioni dicti officialis cum iuramento, et<br />
possit et debeat penas exigere contra delinquentes in predictis de facto, sub<br />
pena XXV librarum denariorum dictis officialibus negligentis in predictis.<br />
De pena facientis convivia in nuptiis contra formam infrascriptam<br />
Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod nullus in aliquo convivio<br />
vel cortigio quod fieret ratione alicuius matrimonii vel nuptiarum possit<br />
dare carnes, nisi unius modi videlicet assatas tantum lissas tantum prout sibi<br />
videbitur, et qui in eodem convivio daret carnes lissas et assatas pena XXV librarum<br />
denariorum cortonensium pro quolibet contrafaciente et qualibet vice puniatur.<br />
Et teneatur capitaneus sub pena XXV librarum denariorum mittere unum ex<br />
offitialibus suis ad rimandum pro predictis, et credatur re<strong>la</strong>tioni dicti offitialis<br />
cum iuramento, et possit de facto contra dictos delinquentes penas exigere.<br />
Capitaneus, vero, et quilibet alius offitialis qui in predictis negligens fuerit,<br />
pena XXV librarum vice qualibet puniatur.<br />
14. 1429<br />
Statuti<br />
Ordinamenta circa funera mortuorum et de pena contrafacentium<br />
Quamvis et per statuta communis Tuderti super modis tenendis et observandis<br />
in funere cuiuslibet sit bene provisum et ordinatum, tamen propter quorun-<br />
58 Ovvero: quinque libre denariorum.
792 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
dam trasgressorum impunitate dictorum statutorum vilescit auctoritas et illud quod<br />
salubriter pro communi utilitate ordinatus est dum interrupitur tendit in omnium<br />
detrimentum et quod penis est unus exemplo cetera ordinamenta vilescunt, quo<br />
nichil in civitate post deterius evenire cum ex impunitate improbi facile ad peiora<br />
profileant, qua re ne de cetero hec eveniant, supradicti magnifici domini domini<br />
priores populi et communis civitatis Tuderti ad consilium residentes in secretario<br />
pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie in numero sufficienti colligialiter adunati, una cum<br />
eorum consilio opportuno pro negotiis rei publice Tudertine utiliter peragendis ut<br />
moris est, volentes circa huiusmodi providere habentes ad infrascripta potestatem,<br />
arbitrium et bailiam a consilio generali populi et communi civitatis Tuderti die et<br />
mense predictis, vigore prefate auctoritatis et de consensu auctoritate et voluntate<br />
reverendissimi in Christo patris et domini domini Antonini episcopi Montisf<strong>la</strong>sconis<br />
pro Sancta Romana Ecclesia et sanctissimo in Christo patre et domino domino<br />
Martino divina providentia pape quinto locumtenentis civitatis et comitatus Tuderti,<br />
dato primo misso et celebrato partito in secreto scrutinio inter eos ad bussu<strong>la</strong>s<br />
et palluttas et demum obtento per palluctas vigintiunam datas et immissas et repertas<br />
in bussu<strong>la</strong> alba pro sic, duabus aliis in bussu<strong>la</strong> rubea del non repertis in<br />
contrarium premissorum, deliberaverunt, statuerunt, ordinaverunt et decreverunt<br />
quod statuta et reformationes communi edite super modis tenendis in funere alicuius<br />
defunti pro ut loquitur et iacet, invio<strong>la</strong>biliter observetur.<br />
Addicientes quod domini priores populi et communis civitatis Tuderti nec<br />
aliquis offitialis civis, cuiuscumque auctoritate existat, possit dare aliquam licentiam<br />
nec statuere, decretare vel ordinare quod aliqua licentia detur alicui persone<br />
propter quam aliquo modo, dirette vel indirette, contra predicta statuta fiat,<br />
sub pena vigintiquinque librarum denariorum pro qualibet vice camere Tudertine<br />
applicanda absque aliquo processu exinde fiendo.<br />
Capitaneus vero aut alius offitialis forensis non possit dare licentima alicui<br />
persone per quam directe vel indirecte contra predicta quomodolibet fiat, sub<br />
pena librarum centum pro quolibet contrafaciente et nichilominus dicta licentia<br />
sit ipso iure nul<strong>la</strong> et nullius roboris vel momenti.<br />
Et teneatur dominus capitaneus mictere unum ex suis offitialibus ad funus<br />
cuiuslibet civis dum funeralia fiunt ad prescruptandum et videndum an per aliquem<br />
contra predicta ordinamenta fiat, et etiam teneatur dominus capitaneus et<br />
quilibet alius officialis forensis [...] exigere pena a facientibus contra predicta vel<br />
aliquo predictorum, sub pena librarum vigintiquinque pro quolibet et qualibet<br />
vice quo in predictis vel predictorum aliquo fuerunt negligentes quam ipso facto<br />
incurrant et dictus capitaneus et quilibet alius offitialis forensis [...] omnium qui<br />
contra predicta quomodolibet fecerint. Ita quod tempore sindicatus ipsorum non<br />
possint nec valeant aliquam ingnorantiam ad ipsorum seu alicuius ipsorum excusationem<br />
allegare et nullus civis civitatis Tuderti vel comitativus vel habitator in<br />
civitate vel comitatus Tuderti, cuiuscumque condictionis existat, possit petere seu<br />
peti facere ab aliquo domino vel ab aliquo officiali aliquam licentiam per quam<br />
contra predicta ordinamenta vel aliquo predictorum, dirette vel indirette, quomodolibet<br />
fiat, sub pena quinquaginta librarum denariorum pro quolibet contra-
Todi<br />
793<br />
faciente et qualibet vice, et in dictam penam incidat propter so<strong>la</strong>m petitionem<br />
licentie esto quod dictam licentiam non habuerit vel habuerint et ea usus fuerit.<br />
Mulier vero que contra predicta ordinamenta quomodolibet fecerit, in penis<br />
in dictis ordinamentis appositis ipso facto incurrat et si talis mulier maritum<br />
habet, maritus ad dictam penam pro muliere solvendam cogatur quam si solverit<br />
ipso iure de dote talis mulieris soluta dicatur et de dicta dote in casu restitutionis<br />
dotis dicta pena per maritum vel eius heredes vel aliam quamcumque personam<br />
dotem restituere deberet retineatur non ostante aliqua giuramenta quam<br />
mulier talis vel eius heredes pro dotibus repetendis haberet. Si vero talis mulier<br />
maritum non haberet, ad dictam penam solvendam teneatur eius pater, si vero<br />
patrem non haberet, ad dictam penam teneatur fratres carnales talis mulieris una<br />
cum dicta mulier habitantes.<br />
Addicientes quod nullus comitativus vel habitans in comitatu Tuderti tempore<br />
quo alicuius civis funeralia fiunt, possit venire ad civitate Tuderti ad talia<br />
funeralia nec in dicti funeribus c<strong>la</strong>mare vel plorare vel alias <strong>la</strong>mentationes facere,<br />
sub pena librarum quinquaginta pro qualibet vice si contra predicta quomodolibet<br />
fecerit, et predicta non vendicent locum in comitativis qui congiunti essent<br />
tali defunte persone usque in tertium gradum congnationis vel agnationis et usque<br />
in secundum gradum affinitatis, nec etiam locum habeant in famulis qui familiariter<br />
habitassent cum tali defunta persona tempore mortis ipsius. Si vero contingeret<br />
quod aliquis civis extra civitatem obiret et corpus talis defunte persone<br />
sepelliretur in aliqua ecclesia prope civitatem Tuderti vel quod uxor vel alii consanguineis<br />
talis defunte persone que extra civitate obiisset ad civitatem reverterentur,<br />
liceat cuilibet muliebri ire ad sotiandum consanguineas talis defunte persone,<br />
dummodo per civitatem Tuderti nulli liceat exc<strong>la</strong>mare vel fortiter plorare<br />
vel genas <strong>la</strong>cerare aut se decapil<strong>la</strong>re vel manus ad invicem percuotere, sub pena<br />
librarum decem denariorum pro qualibet contrafaciente. Extra civitate vero <strong>la</strong>menta<br />
faciant pro ut de ipsarum processent voluntate, dummodo ad dictum funus<br />
comitativi venire non possint, nisi pro ut supra dictum est, sub dicta pena<br />
librarum quinquaginta et contrafacientes contra predicta ordinamenta et etiam<br />
supradicta quomodolibet possit inquiri, procedi et conosci absque aliqua iura vel<br />
statutorum solempnitate per quamlibet offitialem communis Tuderti, omni tempore<br />
nul<strong>la</strong> prescriptione ostante et non ostante quod predicta commissa essent<br />
pro duos menses ante principium offitii talis offitialis congnoscentis.<br />
15. 1436, giugno 19<br />
Riformanze<br />
Decretum super signo Ebreorum<br />
In Dei nomine amen. Anno Domini millesimo quatrocentesimo trigesimo sexto,<br />
XIIII indictione, tempore sanctissimi in Cristo patris et domini domini Eugenii<br />
divina providentia pape quarti, die XVIIII iunii.
794 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Magnifici domini priores populi et communis civitatis Tuderti videlicet Bartholomeus<br />
Iutii, Polellus ser Francisci, ser Iohannes Ysac, Leorsus Peri, ser<br />
Nallutius Bartholomei, Battista Alberti, Galeoctus Ufredutii, Franciscus Anthonii<br />
Iohannis, Antonius Mactutii et Arcangelus Iohannis Cantutii collegialiter<br />
stantes in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie una cum conscilio opportuno<br />
sive secreto et dictum conscilium una cum dicti dominis prioribus eodem<br />
in secretario adgregatum ad sonum campane ut moris, volentes exequtioni tradere<br />
remissionem in eos domini priores et dictum eorum conscilium super ordinatione<br />
et modo signi portandi per Ebreos in dicta civitate habitantes, factam<br />
per conscilium <strong>generale</strong> ut plene patet libro reformationum manu mey cancel<strong>la</strong>rii<br />
infrascripti sub die decima octava iunii dicti anni, suadente eius canone<br />
diferentem variamque esse turmam ebraicam rebellem, adversam et omni esperte<br />
pernitiosam a sanctissima nostra christiana religione quam in Christo fideles<br />
procul dubio indiferenter inmitantur in quantum possunt et christiane religionis<br />
fideles iussu ecclesiastico et secu<strong>la</strong>ri debeant actendere ac diligenter ystituere<br />
ut Ebrey sua in lege, moribus, vita, apparatibus, signis et distintionibus<br />
omnino indubieque cognoscantur ne cognita pro incognitis habeamus quod<br />
eorum vitium ymmo et discrimen non permissum summo studio divinitus et<br />
humanitus fugere scriptum est id certe et omnino fugere omnes debemus, igitur<br />
omni modo, via, iure, causa et forma quibus melius fieri potest et vigore<br />
dicte remissionis consilii generalis, ut supra die XVIII mensis iunii plene patet<br />
libro reformationum manu mey cancel<strong>la</strong>rii infrascripti, constituerunt, sanciverunt<br />
et decreverunt ut magister Emanuel, magister Angelus et Solomon Ebrey<br />
habitantes in civitate Tuderti et quilibet alter Ebreus habitans ea in civitate vel<br />
suo comitatu ab etate decenni supra incepta teneantur et debeant omnino ferre,<br />
hinc in posterum, per civitatem et comitatum Tuderti, unum signum rotundum<br />
infrascripte magnitudinis et forme coloris ialdi in pectore destro, sed ita<br />
ut bene ac pa<strong>la</strong>m sit omnibus et ab omnibus c<strong>la</strong>re videatur quod eis signum<br />
inteligatur in masculis Ebreis, sub pena quinquaginta librarum denariorum de<br />
facto exigenda per officiales dicti communis contra quemlibet dictorum Ebreorum<br />
et qualibet vice repertorum sine dicto signo et sine modis et formis predictis,<br />
que pena applicata sit camere dicti communis ea consuetudine et disctintione<br />
quibus pene malleficorum distribuntur.<br />
Et ut maius robur predictum decretum teneat, liceat cuyque officialium<br />
dicti communis et civibus et comitativis dictos Ebreos sine dicto signo repertos<br />
conducere eos ad capitaneum, pro qua conductione aut captione qui ceperint et<br />
conduxerint lucrentur medietatem dicte pene.<br />
Teneatur esse et debeat sub dicta pena quicumque Ebreus forensis qui<br />
venerit ad dictam civitatem et suum comitatum ultra duos dies quibus steterit<br />
in dicta civitate aut comitatu ferre dictum signum modis predictis et condicionibus.<br />
Femine autem Ebree a decennibus supra inceptis teneantur et debeant in<br />
posterum ferre ad utramque aurem unum anulum vel circulum sive circiglium<br />
immissum more aliarum Ebrearum simile ferentium, sub dicta pena pro qualibet,
Todi<br />
795<br />
et qualibet vice reperta sine dicto anulo aut circulo vel circilglio senper tamen<br />
expresso ut repertor aut investigator modis predictis tam contra Ebreos habitantes<br />
quam forenses et feminas, secundum predictorum tenorem lucretur medietatem<br />
dicte pene et alia medietas applicata sit ut supra.<br />
Decreventes et ut urbanius, quietius et moralius cum dictis Ebreis vivatur,<br />
ut nullus audeat cuiuscumque status aut vice quovismodo vel colore<br />
molestare dictos Ebreos vel aliquem ipsorum in rebus et personis, sub pena<br />
statutorum dicti communis teneatur tamen per inde pater pro filio et frater<br />
pro fratre ad dictam penam, nec non vigore dicte remissionis in dicti communis<br />
domini priores et supradictum conscilium opportunum concesse per<br />
conscilium <strong>generale</strong> dicti communis ut supra, approbaverunt et omnino reconfirmaverunt<br />
dictis Ebreis omnia capitu<strong>la</strong> qua manu ser Iacobi de Camerino<br />
tunc cancel<strong>la</strong>rio plene constant pro tempore et spatio in dictis capitulis<br />
contentis incipiendo a die finis temporis dictorum capitulorum et ut sequitur<br />
finiendo cum c<strong>la</strong>usulis, conditionibus et formis quas dicta continent capitu<strong>la</strong>.<br />
Mandantes eximitur[!] omnibus officis dicti communis presentibus et futuris<br />
et eis quorum interest et interesse poterit ut dictam confirmationem et<br />
alia predictam indeminute[!] observent et observari faciant absque aliqua contradictione<br />
aut exceptione de iure vel de facto, tamen scripta c<strong>la</strong>re ut in<br />
dicta confirmatione non inteligatur particu<strong>la</strong> posita in dictis capitulis manu<br />
dicti ser Iacobi patentibus que tractat ut dicti Ebrey non debeant cogi ad<br />
portandum signum cuy particule dicti Ebrey sponte et specialiter renumptiaverunt<br />
et cetera.<br />
Misso sollepniter partito de predittis fuit victum per decem et novem, nullo<br />
contra.<br />
Die XX Iunii<br />
Bandimentum de signo Ebreorum.<br />
Supradicti magnifici domini priores ad notitiam dicti decreti imposuerunt et<br />
mandaverunt Mactiutio publico preconi dicti communis et Trombectino Sotio<br />
tubicini presentibus et inteligentibus coram dictis magnificis dominis prioribus in<br />
secretario pa<strong>la</strong>tii eorum residentie simul stantibus quatenus vadant personaliter<br />
ad loca publica et consueta dicte civitatis et ibidem alta voce banniant et preconizent<br />
omnia et singu<strong>la</strong> in dicto decreto contenta et asserta et alia dicant et<br />
faciant qui tenetur et debent.<br />
Qui publici precones immediate post factam dictam commissionem yverunt<br />
ad dicta loca et ibidem retulerunt mihi notario infrascripto dixisse et fecisse ut<br />
habuerunt in mandatis et secundum dictam eorum commissionem 59 .<br />
59 Segue il disegno di un cerchio di 9 centimentri di diametro con <strong>la</strong> didascalia: Quantitas<br />
signi Ebreorum portanda ut supra.
796 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
16. 1436<br />
Statuti<br />
Contra Iudeos signum in pectore non portantes<br />
et Iudeas anulos ad aures<br />
In Dei nomine amen. Anno Domini millesimo quatrocentesimo trigesimo sexto,<br />
XIIII indictione tempore sanctissimi in Cristo patris et domini domini Eugenii<br />
divina providentia pape quarti, die XVIIII iunii.<br />
Magnifici domini priores populi et communis civitatis Tuderti videlicet Bartholomeus<br />
Iutii, Polellus ser Francisci, ser Iohannes Ysac, Leorsus Peri, ser Nallutius<br />
Bartholomei, Battista Alberti, Galeoctus Ufredutii, Franciscus Anthonii<br />
Iohannis, Antonius Mactutii et Arcangelus Iohannis Cantutii collegialiter stantes<br />
in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie una cum conscilio opportuno sive<br />
secreto et dictum conscilium una cum dicti dominis prioribus eodem in secretario<br />
adgregatum ad sonum campane ut moris, volentes exequtioni tradere remissionem<br />
in eos domini priores et dictum eorum conscilium super ordinatione et<br />
modo signi portandi per Ebreos in dicta civitate habitantes, factam per conscilium<br />
<strong>generale</strong> ut plene patet libro reformationum manu mey cancel<strong>la</strong>rii infrascripti<br />
sub die decima octava iunii dicti anni, suadente eius canone diferentem<br />
variamque esse turmam ebraicam rebellem, adversam et omni parte pernitiosam<br />
a sanctissima nostra christiana religione quam in Christo fideles procul dubio<br />
indiferenter inmitantur in quantum possunt et christiane religionis fidelis iussu<br />
ecclesiastico et secu<strong>la</strong>ri debeant actendere ac diligenter ystituere ut Ebrey sua in<br />
lege, moribus, vita, apparatibus, signis et distintionibus omnino indubieque cognoscantur<br />
ne cognita pro incognitis habentur quod eorum vitium ymmo et discrimen<br />
non permissum summo studio divinitus et humanitus fugere scriptum<br />
est id certe et omnino fugere omnes debent, igitur omni modo, via, iure, causa<br />
et forma quibus melius fieri potest et vigore dicte remissionis consilii generalis ut<br />
supra die XVIII mensis iunii plene patet libro reformationum manu mey cancel<strong>la</strong>rii<br />
infrascripti constituerunt, sanciverunt et decreverunt ut magister Emanuel,<br />
magister Angelus et Solomon Ebrey habitantes in civitate Tuderti et quilibet alter<br />
Ebreus habitans ea in civitate vel suo comitatu aut in futurum habitaturus ab<br />
etate decenni supra incepta teneantur et debeant omnino ferre hinc in posterum<br />
per civitatem et comitatum Tuderti, unum signum rotundum infrascripte magnitudinis<br />
et forme coloris ialdi in pectore destro, sed ita ut pene ac pa<strong>la</strong>m sit<br />
omnibus et ab omnibus c<strong>la</strong>re videatur quod eis signum inteligatur in masculis<br />
Ebreis, sub pena quinquaginta librarum denariorum de facto exigenda per officiales<br />
dicti communis contra quemlibet dictorum Ebreorum et qualibet vice repertorum<br />
sine dicto signo et sine modis et formis predictis, que pena applicata<br />
sit camere dicti communis ea consuetudine et disctintione quibus pene malleficorum<br />
distribuntur.<br />
Et ut maius robur predictum decretum teneat, liceat cuyque officialium dicti<br />
communis et civibus et comitativis dictos Ebreos sine dicto signo repertos con-
Todi<br />
797<br />
ducere eos ad capitaneum, pro qua conductione aut captione qui ceperint et<br />
conduxerint lucrentur medietatem dicte pene.<br />
Teneatur esse et debeat sub dicta pena quicumque Ebreus forensis qui venerit<br />
ad dictam civitatem et suum comitatum ultra duos dies quibus steterit in<br />
dicta civitate aut comitatu ferre dictum signum modis predictis et condicionibus.<br />
Femine autem Ebree a decennibus supra inceptis teneantur et debeant in<br />
posterum ferre ad utramque aurem unum anulum vel circulum sive circiglium<br />
immissum more aliarum Ebrearum simile ferentium sub dicta pena pro qualibet,<br />
et qualibet vice reperta sine dicto anulo aut circulo vel circilglio senper tamen<br />
expresso ut repertor aut investigator modis predictis tam contra Ebreos habitantes<br />
quam forenses et feminas, secundum predictorum tenorem lucretur medietatem<br />
dicte pene et alia medietas applicata sit ut supra.<br />
Decreventes et ut urbanius, quietius et moralius cum dictis Ebreis vivatur, ut<br />
nullus audeat cuiuscumque status aut condictionis quovismodo vel colore molestare<br />
dictos Ebreos vel aliquem ipsorum in rebus et personis sub pena statutorum<br />
dicti communis teneatur tamen per inde pater pro filio et frater pro fratre<br />
ad dictam penam.<br />
Misso autem sollempni et diligenti partito per me cancel<strong>la</strong>rium infrascriptum<br />
super predicitis ad lupinos albos et nigros ut moris est inter dictos magistratos<br />
dominos priores et eorum conscilium secretum fuit dictum, partitum, victum et<br />
obtentum per decem et novem lupinos albos de sic, nullo nigro reperto de non.<br />
Et sic fuit reformatum et deliberatum.<br />
17. 1509 aprile 1<br />
Riformanze<br />
Provvedimenti sul comportamento delle donne<br />
(...) bannum quod nul<strong>la</strong> mulier a XII annis supra ferat aliquod genus vezzi<br />
nec detecto capite procedat ad Beatam Virginem sub pena unius ducati; tertia<br />
pro Beata Maria Conso<strong>la</strong>tioni, terzia comunitati, tertia officiali.<br />
18. 1551<br />
Statuti<br />
De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii<br />
et nuptiarum 60<br />
60 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />
matrimonii et nuptiarum.
798 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam 61<br />
De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos 62<br />
De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />
vel aliud vestimentum 63<br />
De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium<br />
contra capitu<strong>la</strong> infrascripta 64<br />
De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />
officialibus ad praedicta deputandis 65<br />
De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius,<br />
et de pena contrafacentium et de multis aliis<br />
ad ipsam materiam pertinentibus 66<br />
19. 1551<br />
Statuti<br />
De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii<br />
et nuptiarum 67<br />
De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam 68<br />
61 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />
infrascriptam.<br />
62 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos.<br />
63 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />
vel aliud vestimentum.<br />
64 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum<br />
facentium contra capitu<strong>la</strong> infrascripta.<br />
65 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et<br />
de certis officialibus ad praedicta deputandis.<br />
66 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis<br />
alicuius, et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.<br />
67 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />
matrimonii et nuptiarum.<br />
68 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />
infrascriptam.
Todi<br />
De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos 69<br />
De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />
vel aliud vestimentum 70<br />
De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium contra<br />
capitu<strong>la</strong> infrascripta 71<br />
De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />
officialibus ad praedicta deputandis 72<br />
De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius,<br />
et de pena contrafacentium et de multis aliis<br />
ad ipsam materiam pertinentibus 73<br />
20. 1558, giugno 12<br />
Riformanze<br />
Decretum quod pro funeralibus non possint ferri palia longa<br />
799<br />
Publico ac generali consilio convocato, congregato et cohadunato ad sonum<br />
campane vocemque tubarum et preconum in sufficienti numero in secretario<br />
magnificorum dominorum priorum pa<strong>la</strong>tii et in quo similia fieri solet, habita<br />
oratione cum invocatione per me Melchiorem de Trigintaquatuor de Tuderto,<br />
vicegerentem nomine Scipionis Stephanucii vicecancel<strong>la</strong>rii communis Tuderti. (...)<br />
Specatabilis vir ser Crisogonus Roberti alter consultor, more solito ex commissione<br />
(...) secundum proseguendo et ulterius super bono publico similiter dixit:<br />
perché li buoni ordini son quelli che mantengono le città e le casate in esser et<br />
in abundantia et vedendo le spese grande quali fanno li poveri eredi quando si<br />
69 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos.<br />
70 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />
vel aliud vestimentum.<br />
71 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum<br />
facentium contra capitu<strong>la</strong> infrascripta.<br />
72 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et<br />
de certis officialibus ad praedicta deputandis.<br />
73 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis<br />
alicuius, et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.
800 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
muore alcuno in far mantelli longhi et altre pompe funerali, al che volendo per<br />
util pubblico e partico<strong>la</strong>re dar rimedio, per tanto dico che per autorità del presente<br />
consiglio s’intenda ordinato, stabilito e decretato che per l’avvenire sia levata<br />
via a fatto tale consuetudine et non si possino né debbiano far simili mantelli<br />
et quelli che l’han fatti al presente non li possin portare più che il presente<br />
mese, sotto <strong>la</strong> pena de L scudi d’oro da pagarsi subito, et super quibus decretis<br />
seu consultis omnibus tam in secretariolo per magnificos dominos priores et eorum<br />
conciliarios secretos quam in generali fuerunt victa, ostenta et reformata per<br />
sufficientia suffragia.<br />
21. 1558, giugno<br />
Bandi<br />
Provvedimenti suntuari<br />
Il magnifico magistrato del<strong>la</strong> magnifica città di Todi volendo esequire l’ordine<br />
del consiglio <strong>generale</strong> fatto alli dodici dell’istante mese per il presente pubblico<br />
bando, ordina decreta et comanda a tutti i singoli e persone di qualsivoglia<br />
stato et conditione che dopo il presente pubblico bando ardischa né presumi<br />
nel<strong>la</strong> morte di alcuno, o padre o madre o moglie e fratelli o altra persona, nelli<br />
fonerali fare né portare mantelli longhi et che quelli che l’anno fatti al presente<br />
non lo possano né debbiano portare più che il presente mese di giugno, sotto<br />
pena et al<strong>la</strong> pena di cinquanta scudi d’oro da pagare subito.<br />
22. 1564, marzo 14<br />
Bandi<br />
Provvedimenti suntuari<br />
Desiderosi i deputati dalli magnifici signori priori del<strong>la</strong> città di Todi videlicet<br />
li magnifici messere Aurelio Petrucci, messere Emilio Bonalingua, gli spettabili<br />
homini ser Rosato Leonio, Giovansimone Compagni, Giovambattista Sardole et<br />
ser Pietro Pentio per ordine e pubblico decreto del consiglio <strong>generale</strong> di essa<br />
città celebrato sotto il XIIII marzo 1564 per pubblica utilità in esecutione delle<br />
facultà sopra di ciò date loro da esso <strong>generale</strong> consiglio, obviare a i lussi, correggere,<br />
affrenare, modificare e reformare tutte le superfluità, eccessi et abusi,<br />
che si sono introdotti nel<strong>la</strong> città e contado di essa et ogni di più dishonestamente<br />
con maggior disordine, danno e quasi diso<strong>la</strong>mento di essa città e suo contado<br />
e si augmentano tanto sopra gli ornamenti pomposi, vestimenti sfrenati, banchetti<br />
e pasti quanto anco altri comuni abusi, ordinano, statuiscono, decretano e,<br />
respettivamente procedendo, permettono e prohibiscono nell’infrascritto modo e
Todi<br />
801<br />
forma accendendovi però <strong>la</strong> voluntà ed assenso del<strong>la</strong> santità di nostro signore<br />
Pio papa quarto.<br />
Reforma per <strong>la</strong> città sopra.<br />
In primis dechiarano, prohibiscono e respettivamente permettono e concedono<br />
che le donne di essa città di qualsivoglia grado, o conditione, dignità o<br />
preminenza se sia, non sia licito, né permesso portare in testa et havere per<br />
uso suo si non un cappello di drappo non prohibito, senza piume, medaglie,<br />
puntali, cordoni d’oro o d’argento o altri ornamenti ma solo con un cordone<br />
di seta conveniente a esso cappello ad arbitrio di essa donna. Item che non<br />
sia licito a qualsivoglia donna come di sopra per l’avvenire potere havere et<br />
usare per cuffia et ornamento del<strong>la</strong> testa se non una cuffia d’oro o te<strong>la</strong> d’oro<br />
o de argento di valore di scudi due d’oro permettendo però possino havere et<br />
usare a loro benep<strong>la</strong>cito per uso dil<strong>la</strong> testa altre cuffie di seta, curtine e tele,<br />
purché in tutto non eccedano il valore di scudi tre d’oro e non vi possino<br />
usare altro ornamento né in fronte né in testa n’allorecchie che passi <strong>la</strong> somma<br />
predetta.<br />
Item che a dette donne non sia licito haver, usare né tenere si non una<br />
col<strong>la</strong>na o vezzo a loro benep<strong>la</strong>cito per ornamento del collo che non ecceda il<br />
valore di scudi sei non essendo loro però licito in detto vezzo intromettervi<br />
perle né altre gioie pure o finte.<br />
Item che per ornamento delle mani e dita ditte donne non possino usare se<br />
non anelli tre di valore di scudi quattro in tutto et una gorgiera rembustatoia,<br />
vellicel<strong>la</strong> over colletto di valore di scudi dui. Item che non sia licito a dette<br />
donne havere, tenere et usare per cingersi si non una so<strong>la</strong> cintura senza oro o<br />
argento puro o finto purché non trascenda il prezzo di scudo uno d’oro.<br />
Item che non sia licito né permesso a dette donne havere, tenere et usare<br />
per loro uso si non una veste di drappo non prohibito, et una di paonazzo<br />
di grana senza però alcuna guarnigione, listamento, racamo o frappamento<br />
permettendosi però possino havere altre veste di panno di qualesivoglia colore<br />
ad arbitrio d’esse donne et un cimisino, saie et buratti per ornamento<br />
delle quali non se intenda essere permesso posservisi mettere per fasciare,<br />
assistare o altro ornamento di esse più di due braccia e mezzo di drappo<br />
non prohibito purché non sia intagliato, scaccato, sfi<strong>la</strong>to o in qualsevoglia<br />
modo levato del suo naturale, senza racammenti, trine passamani, fittuccia,<br />
sagane o altri ornamenti.<br />
Item che sia lecito e intendasi esser permesso a dette donne havere, tenere<br />
et usare una zimaria di panno et una sbernia simile per ornamento delle quale<br />
per ciascheduna non vi si possa usare mettare né porre più di braccia due et<br />
mezzo di drappo non prohibito senza altra guarnigione di recami, passamani,<br />
cordoni o altre superfluità con le bottonature honeste.<br />
Item che non sia lecito a dette donne per uso loro havere, tenere et usare<br />
un par di pianelle di drappo non prohibito, senza passamano d’oro o d’argento<br />
concedendoglisi però haverne et usarne di ogni altra sorte di panno o corame<br />
purché non vi sia oro né argento, né altro superfluo ornamento.
802 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Per li homini di <strong>la</strong> città<br />
Item ordinano, similmente decretano, statuiscono et prohibitive commandano<br />
che nessuna persona di detta città o suo contado o in essi abitante, anchorché<br />
facultosissima fosse, possi in qualsivoglia modo fare né farsi fare né usare calze<br />
gonfie al<strong>la</strong> napolitana o vero al<strong>la</strong> guascona ma modeste et retirate con una fodera<br />
et sopra detta fodera non vi si possa per ornamento et gonfiamento mettervi<br />
né usarvi più de dui bracce et mezzo de taffettà, et di fuori per li cosciali sia<br />
licito usare per dette calze drappo non prohibito et panno d’ogni sorte a benep<strong>la</strong>cito<br />
d’ogniun che non li fosse per altri capitoli espressamente prohibito, purchè<br />
per ornamento e guarnigione de dette calze non vi si possi usare racami,<br />
passamani, fittuccie, sagane né altri ornamenti superflui.<br />
Item che non sia licito ad alcuno portare, havere, tenere berrette, cappelli di<br />
drappi prohibiti, et che nessun nelle berrette et cappelli di drappo non prohibito,<br />
panno, rascie, et d’altre sorte permesse, per ornamento di esse vi possa porre<br />
né usare puntali d’oro o d’argento, medaglie, gioie, col<strong>la</strong>ne, fibbie e altri ornamenti<br />
d’oro o d’argento tanto puro quanto finto ma solo con buratti e cordoni<br />
convenienti.<br />
Item che sia licito e permesso a ciascheduno havere, tenere et usare saii,<br />
colletti et giopponi di drappo non proibito, panni, saie, rascie senza listamento,<br />
frappamento, squarciamento, sfi<strong>la</strong>mento o altre superfluità, eccetto che a saii di<br />
panno, rascie o saie per loro ornamento si possa mettervi et usare passamani,<br />
fittuccie, sagane, francie di seta et altri ornamenti honesti.<br />
Item si permette che sia licito havere, tenere, et usare cappe, tabarri, ferragiuoli<br />
et cappe d’acqua, purché per ornamento di ciascuna d’esse non vi si possa<br />
porre più di braccia due e menzo di drappo non prohibito semplicimente<br />
senza trine, squarci, tagli, racami et altre superfluità.<br />
Item che sia licito a ciascheduno come di sopra portare scarpe, pianelle et<br />
pianelloni di drappo non prohibito senza però trine, passamani o altri ornamenti.<br />
Per li borghisciani<br />
Item dechiarano, decretano, prohibiscono, et comandano che nessuna persona<br />
di qualsivoglia grado, preminenza et facultà essere se sia di qualsivoglia borgo<br />
di essa città ardisca ne presuma per qualsivoglia donna fra di loro per l’avvenire<br />
da maritarsi dare, promettere et consegnare né respettivamente ricevere né accettare<br />
maggior somma et quantità di dote di scudi centocinquanta di moneta a<br />
ragione di diece giulii per scudo e per arriedo et altre cose solite darse et donarse<br />
a modo loro omnibus computatis di scudi quindici.<br />
Item che sia licito a donne di essi borghi et in essi maritate per ornamento dil<strong>la</strong><br />
testa usare si non una cuffia di valore e prezzo d’uno scudo purché non sia d’oro o<br />
d’argento vero o finto et al collo un vezzo di bottoni o altro ornamento al modo<br />
loro di prezzo di dua scudi purché similmente non vi sia oro o argento vero o finto.<br />
Item una centura di prezzo di carlini diece et un colletto o gorgiera medesmamente<br />
di prezzo di carlini diece.<br />
Item che sia licito a dette donne havere, tenere, et usare per ornamento delli<br />
dita anel<strong>la</strong> dua d’oro di prezzo di un scudo per ciascheduno.
Todi<br />
803<br />
Item che sia licitio a dette donne havere, tenere et usare una veste di panno<br />
di grana senza ornamento alcuno et una o due di panno di colore et saia a loro<br />
benep<strong>la</strong>cito per ornamento delle quali non vi si possa mettere più di un braccio<br />
et mezzo di drappo non prohibito et una sbernia di panno di colore a loro<br />
benep<strong>la</strong>cito senza però alcuno ornamento et pianelle di corame et panno a loro<br />
benep<strong>la</strong>cito.<br />
Per li homini dei borghi<br />
Item che nesun homo dei borghi et in essi habitanti possi usare alcuna sorte<br />
di drappo per qualsivoglia vestimento né scarpe né pianelle de essi drappi et che<br />
a loro non sia licito fare calze al<strong>la</strong> napolitana gonfie ma honeste et retirate per<br />
ornamento delle quali non vi possino usare né mettere più de dua braccia di<br />
taffeta.<br />
Per li contadini<br />
Item vietano, ordinano, decretano, prohibiscono et respettivamente permettono<br />
che nessun contadino habitante in detta città o suo contado possi né<br />
voglia dare, permettere, consegnare, obligarsi né respettivamente ricevere, accettare<br />
per qualsivoglia donna da maritarsi per l’avvinire tra loro per dote et<br />
in nome di dote magior somma et quantità di scudi trentacinque et per l’amido<br />
et altre cose solite et consuete fra essi a modo loro darsi computatoci ogni<br />
cosa scudi dieci.<br />
Item che dette donne non possino usare né havere si non una camecia di<br />
panno di qualsivoglia colore purché non passi il valore et prezzo di scudi sei et<br />
un guarnello di qualsivoglia colore a loro elettione et altre veste di te<strong>la</strong> solite a<br />
loro modo usarsi senza però alcuno ornamento.<br />
Item che sia licito a dette donne havere per loro uso un par di maneche di<br />
drappo non prohibito, et altre maneche di panno di colore a loro arbitrio purché<br />
similmente non vi sia si non una banda di drappo non prohibito di quattro<br />
dita al più.<br />
Item che non sia licito a dette donne havere, tenere, né usare più di due<br />
anel<strong>la</strong> d’argento di prezzo al più di giulii sei et una benna da cingere di prezzo<br />
e valor di mezzo scudo et per ornamento dil collo bottoni o moriche o altri<br />
ornamenti non prohibiti che non eccedano al valore di carlini dieci.<br />
Item vogliono, dechiarano, et decretano che li drappi prohibiti si intendano<br />
gli infrascritti videlicet broccati, tocca d’oro, tocca d’argento, broccatelli,<br />
al<strong>la</strong>cel<strong>la</strong>ti, velluti in cremisino, fioriti, scaccati, rigati, ricci alti et bassi, drappi<br />
spanciati, damaschi et trippe di qualsivoglia sorte, rasi et damaschi tinti in<br />
cremisino.<br />
Item dichiarano et vogliono che nelle sopradette prohibitioni et vieti non se<br />
intendano essere compresi creature che andassero al battesemo et finché seranno<br />
d’età d’anni cinque.<br />
Item vogliono, dechiarano et decretano che ciascheduna persona che per l’avvenire<br />
contraverrà alle sopradette prohibitioni, ordini et moderationi di qualsivoglia<br />
grado, stato, conditione, dignità, preminenza esser si voglia se intenda ipso<br />
iure cascare nel<strong>la</strong> pena dil<strong>la</strong> perdita dille veste, ornamenti, somma et quantità
804 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
oltre sopradette et permesse di scudi cinquanta d’oro d’applicarse per <strong>la</strong> metà<br />
al<strong>la</strong> Reverenda Camera apostolica, per un quarto al venerando Monte del<strong>la</strong><br />
Pietà di detta città et l’altro equalmente a l’esecutore et accusatore, notificandosi<br />
che si darà fede e per qualsivoglia corte di detta città a l’accusatore con<br />
un testimonio degno di fede et che delle sopradette non si possin fare grazia a<br />
qualsivoglia persona che contravenisse senza uno espresso decreto ottenuto nel<br />
consiglio generalissimo di essa città da congregarsi, ragunarsi et stabilirsi secondo<br />
il solito.<br />
Item dechiarano, prohibiscono, vietano et dechiaranno comandano a tutti et<br />
singuli sarti, orafi, calsettari, calzo<strong>la</strong>ri et altre arte finché sotto le sopradette pene<br />
ipso fatto da ciascheduno di loro che contravenisse da esseguirsi et applicarsi<br />
come di sopra che ad instantia di qualsivoglia persona di città e suo contado o<br />
in essi habitante non possino né vogliano secondo <strong>la</strong> loro professione tagliare,<br />
cugire, fabricare in qualsivoglia modo cosa come di sopra prohibita spettante a<br />
detta loro professione et non permessa da usarsi o portarsi per l’avvenire, notificandosi<br />
in oltre che ogni persona pubblica et notaro o altre persone particu<strong>la</strong>re<br />
che diretto o indiretto facessi instrumenti pubblici, scritture private o intervenissi<br />
per testimonio ad alcune scritture o promissione, anchorché fusse per via di<br />
donatione delle cose come di sopra prhoibite, vietate et non permesse incorrano<br />
nelle sopradette pene da esigiarsi et applicarsi nel modo et forma sopra detta.<br />
Prohibitioni di pasti o banchetti<br />
Item prohibiscono, decretano, ordinano et comandano che sia licito per l’avvenire<br />
a qualsivoglia persona di essa città et contado di qualsivoglia grado, preminenza,<br />
dignità o conditione nel<strong>la</strong> città, suo distretto e contado spendere per<br />
fare conviti, ritolte, pasti, banchetti o altrimenti per qualsivoglia recreatione più<br />
di scudi otto per qualsivoglia pasto, cavatone però le cose ordinarie quali ciaschedun<br />
havesse in casa che non vi havesse apporre né spendere danari idest<br />
pane et vino.<br />
Item dichiarano, vogliono, decretano et statuiscono che per osservantia delle<br />
sopradette prohibitioni et pene sopradette da incorrersi et essigersi modo et forma<br />
sopradette s’intendono esserne esecutori l’illustrissimo reverendissimo legato e<br />
suo vicelegato che pro tempore seranno nel<strong>la</strong> provincia monsignor reverendissimo<br />
governatore il signore governatore, il reverendo signore vicario di monsignor<br />
vescovo di questa città et il capitano che saranno pro tempore in detta città et<br />
altri nostri superiori ad arbitrio dilli accusatori quale serà tenuto secreto.<br />
Item che se intenda essere dichiarato, statuito et ordinato che ogni e qualunche<br />
persona di essa città et suo contado o in esso et suo distretto habitante di<br />
qualsivoglia grado, preminenza, dignità o conditione esser si sia, tanto maschio<br />
quanto femina, che fra spatio e termine di dui anni prossimi a venire da cominciarsi<br />
dal dì dil<strong>la</strong> publicatione delle presenti moderationi debba tutte veste, gioie,<br />
col<strong>la</strong>ne et altri ornamenti come di sopra prohibiti et non permessi alienare, distrahere<br />
et levarsili di casa et convertirli in altro uso secondo li serrà suo espediente<br />
per utilità di essi sotto le predette pene d’applicarse come di sopra, senza<br />
però haverli in modo alcuno ad usare per l’avvenire.
Todi<br />
23. 1575 marzo 20<br />
Riformanze<br />
Facultas eligendi homines super reforma facienda super nuptiis<br />
et ornamentis<br />
805<br />
Generoso consilio, per haver sentite le spaventevoli minacce fatteci dal predicatore<br />
in nome del Signore Iddio intorno alle tante superfluità nel vestire et<br />
nel far nozze et ancorchè non se c’offendesse esso signore Iddio quanto se ce<br />
offende, per evitare et fugire il gran disordine che evidentemente si vede che<br />
sequitando tal superfluità per alcun tempo <strong>la</strong> città nostra va con effetto in ruina<br />
et quando non se vedesse <strong>la</strong> ruina che se ci vede, considerato il dispiacere che<br />
esso signor Iddio ne riceve, deve questo magnifico consiglio, in quanto può,<br />
remediare et per questo dico che per anco del presente general conseglio s’intende<br />
decretato che i magnifici signori priori li consiglieri del consiglio secreto et<br />
li caporioni debbino elegere tre huomini che essi tre da deputarsi siano quelli da<br />
far <strong>la</strong> riforma del vestire et ornare le donne et moderare le tante superflue spese<br />
se fanno in far pasti et fatta detta reforma se mandi a Roma accompagnata o da<br />
ambasciatori o da lettera diretta all’illustrissimo canceliere Cesis et se ce impetri<br />
sopra un breve con quelle pene che faceranno espedienti pecuniarie a detti reformatori<br />
o a esso cancelliere et che se ce facci poner pene de scommuniche e<br />
censure a ciò che se non se temono le pene del<strong>la</strong> robba, s’habino da temere le<br />
pene dell’anima et quando nascesse <strong>la</strong> difficultà in tal’eletione di vincere detti tre<br />
huomini se facerà una scelta di 20 o 21 huomini et quelli scutrinarli et quei che<br />
hanno più lupini s’intendino venti et deputati.<br />
24. 1575, settembre 1<br />
Breve<br />
Breve Gregorii pape XIII in quo confirmat pragmaticam civitatis<br />
Tuderti super ornamentis mulierum, convivis et pompis baptismorum<br />
Gregorius papa tredicesimus. Ad futuram rei memoriam. Exposuit pastoralis<br />
officii debitum ut circa civitatum et locorum quorumlibet presertim nobis et sedi<br />
apostolicae immediate subiectorum illorumque civium et inco<strong>la</strong>rum statum salubriter<br />
et prospere dirigendum paternis studiis intendentes ea que propterea processisse<br />
dicuntur, ut firma et illibata persistant libenter cum a nobis petitur apostolico<br />
numine roboremus sane pro parte dilectorum filiorum communitatis et hominum<br />
civitatis nostrae Tudertinae. Nobis exhibita petitio continebat quod nuper<br />
ipsi superfluis et excessivis sumptibus et impensis ac abusibus in dicta civitate et<br />
illius comitatu tam circa modum vestimentorum et ornatu mulierum quam celebrationem<br />
nuptiarum et conviviorum catenus fieri solitis ex quibus tum offensa
806 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Altissimi tum etiam ipsius civitatis paupertas et ruina resultare cernebatur salubriter<br />
obviare et opportunum remedium atque moderamen et reformationem adhibere<br />
cupientes, congregato sub die vigesima mensis martii, anni Domini millesimi<br />
quingentesimi septuagesimi quinti generali et generoso eiusdem civitatis consilio,<br />
auctoritate eiusdem consilio decreverunt a prioribus et dominis consilii secreti ac<br />
capitibus regionum dicta civitatis tre homines eligendos et deputandos fore, qui<br />
tre homines sic electi et deputati modum vestiendi et ornandi mulieres reformare<br />
et super tot ac tantas superfluas expensas que in conviviis fiebant moderari deberent,<br />
factaque huiusmodi reformatione il<strong>la</strong> ad hanc almama Urbem nostram<br />
transmitteretur pro eius confirmationis a nobis obtinenda in qua etiam pena excomunicationis<br />
et aliae censurae infliggi in contravenientes seu non observantes infligerentur<br />
ad hoc ut si homines ipsi penas temporales non curarent, penam<br />
animae timerent et deinde prefati priores nec non domini consilii secreti ac capita<br />
regionum sub die vigesimaquinta dicti mensis martis devotos vestros Ioannempaulum<br />
Bentivengha et Ioannembaptistam Sardolum ac Grisogonum Valentini,<br />
omnes Tudertini, ad effectum premissum elegerunt et deputarunt ac successive<br />
dicti tres deputati, considerata diligeneter qualitate ipsius civitatis et illius comitatus<br />
ac abito desuper colloquio et informatione cum et a variis personis sapientibus<br />
et discretis, cum omni maturitate et diligentia infrascripta statuta seu ordinationes<br />
pro reformatione condiderunt tenoris iuxta traditionem et vulgari sermone<br />
italico in <strong>la</strong>tinum subsequentis videlicet.<br />
In primis in universalis ordinatur, prohibetur et espresse mandatur ne aliqua<br />
mulier civitatis Tudertine vel forensis seu estranea in ipsa civitate coniugata vel<br />
domiciliata seu habitans cum firmo domicilio, cuiuscumque gradus, qualitatis,<br />
dignitatis et preminentiae, possit uti nec deferire in civitate Tudertina nec eius<br />
comitatu et districtu, domi neque foris, bireta, pilea, vestes interiores et exteriores,<br />
togas, zimarras vulgo nuncupata, thoraces seu gipponos aut cuiusvis alterius<br />
generis habitum, tam longum quam breve, ex auro, argento sodo, tracto, fi<strong>la</strong>to<br />
vel texto, bono aut falso in toto vel in parte, puro aut mixto, per<strong>la</strong>s, gemmas et<br />
<strong>la</strong>pillos pretiosos, veros nec fictos, neque pastas profumorum, te<strong>la</strong>s ex auro vel<br />
argento neque contextum ex ipsis nec broccatum, proibendo penitus quodlibet<br />
genus racamorum magnorum et parvorum, non solum per viam designationis et<br />
trapunti in te<strong>la</strong>rio sed nec etiam cum acu factorum.<br />
Sit autem licitum mulieribus civitatis Tudertine deferire unam col<strong>la</strong>nam puram<br />
seu simplicem absque gemmis, smaltis et aliis ornamentis que simul cum<br />
manifattura ascendat solum ad valorem viginti scutorum in totum cum dec<strong>la</strong>ratione<br />
espressa quod aurum debeat esse purum et non fictum vel falsum. Ultra<br />
hoc remittitur arbitrio et voluntati earundem mulierum ponere vel non ponere<br />
smaltum vel gemmas pretiosas, veras aut fictas, in anulis, dummodo uno et<br />
eodem tempore non deferant plusque tres anulos quorum valor computatis <strong>la</strong>pillo,<br />
auro et factura, ad quindecim scuta in totum ascendere non possit, permettendo<br />
etiam quod pro ornatu colli possint uti uno vezzetto per<strong>la</strong>rum cum<br />
pendentibus et tubercolis, vulgo buttonis, dummodo non excedat in totum valorem<br />
quindecim scutorum et si qua non velit aut non possit uti perlis prout
Todi<br />
807<br />
supra, ei licitum sit deferire unum vezzum alterius mixturae, dummodo non<br />
excedat dictum pretium.<br />
Non possint habere nisi unum ornamentum solum pro collo ultra dictam<br />
col<strong>la</strong>nam auri, pro ut supra permissum, dec<strong>la</strong>mando quod uno et eodem tempore<br />
non possint deferire ad collum aliud quam unum ornamentum solum, videlicet<br />
aut col<strong>la</strong>nam aut vezzum pro ut supra, et pro cingulo seu zona possint<br />
deferire dictam col<strong>la</strong>nam vel unam cinturam alterius generis, videlicet ex taffeta<br />
vel serico absque ornamento auri nec argenti neque per<strong>la</strong>rum et talis cintura non<br />
excedat valorem duorum scutorum, item quod corone non possint fulciri seu<br />
muniri auro nec argento sed sint simplices vel ex ambra aut corallo, dummodo<br />
pretium non excedat quatuor scuta pro qualibet corona.<br />
Item quod non liceat cuique persone pro ut supra deferire crepidas, pianelle<br />
vulgariter nuncupatas, nec calceos aut chirotecas cum ornamentis ex auro vel<br />
argento, sed sint simplices sive ex panno alias drappo nuncupato, sive ex quacumque<br />
alia materia existant, il<strong>la</strong>s sive illos ornando passamanis ex serico, si ornari<br />
voluerint; item quod mulieres antequam nubant non possint uti nec deferire vestes<br />
ex drappo cuiuscumque generis nec thoraces seu gippones sed solummodo<br />
possint apponere in earum vestibus listas ex drappo, dummodo non ultra duo<br />
brachia ex drappo pro qualibet veste et si voluerint possint uti uno par manicarum<br />
ex drappo; item non possit aliqua mulier, tam coniugata quam non coniugata,<br />
deferire in capellis medaglia, puntalia nec ex auro nec ex argento vel cuiusvis<br />
alterius generis gemmas nec plumas sed solummodo unum cordonem ex serico<br />
aut unum velum simplex.<br />
Item quod mulieres in futurum non possint deferire nec uti plusque una<br />
veste so<strong>la</strong> ex veluto cuiuscumque coloris semplici absque ornamento ex auro vel<br />
argento, sed si velint possint huiusmodi vestis fulciri seu munire passamanis vel<br />
trinis et serico solum cum tribus lineis circum et in ornamentis bustorum et<br />
tempore estatis possint uti arminsino seu burattis loco vestium seu togarum vel<br />
zimarrarum cum fulcimento seu munimento pro ut supra, et tempore hiemis<br />
possint uti et deferire vestes ex panno vel rascia dummodo non sint ex drappo<br />
ac etiam zimarras absque ornamento ex auro vel argento sed eis liceat il<strong>la</strong>s fulciri<br />
cum trinis et passamanis ut supra et etiam ex drappo dummodo non excedant<br />
quatuor brachia drappi pro qualibet veste, dec<strong>la</strong>mando espresse et vetando quod<br />
dicte vestes, tam ex drappo quam ex panno vel alterius generis, non possint<br />
habere vezziculum, trascino vulgariter nuncupatum, seu caudam, sed honeste conficiantur.<br />
Item quod mulieres comitatus ipsius civitatis Tudertine non possint uti nec<br />
deferire aliquam rem ex drappo preterquam unum par manicarum et quod possint<br />
vestes quas conficient fulcire ex razo cum duabus listis circum <strong>la</strong>titudinis<br />
quorum digitorum, et similiter pro ornata bustorum possint uti dicto razo nec<br />
possint uti plusque uno anulo aureo pretii unius scuti et non ultra et duobus<br />
annulis argenteis, ac ad collum possint deferire unam filzam corallorum cum<br />
tuberculis seu bottonis argenteis desuper deauratis, dummodo valorem unius scuti<br />
non excedat et circa vestes non possint uti pannis gravatis cuiuslibet generis et
808 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
minus drappis et circa ornamentum capitis non possint excedere unum scutum<br />
cum dimidio.<br />
Item quod mulieres curiales et publicae meretrices non possint deferre pannum<br />
ex auro nec argento neque ex serico cuiuscumque generis nec scar<strong>la</strong>ttum<br />
vel aliud drappum cremesinum, subtus nec supra, neque gemmas nec per<strong>la</strong>s cuiuscumque<br />
generis neque cingulum seu cintam aut col<strong>la</strong>nas ex auro nec aliquam<br />
aliam rem prohibitam mulieribus dicte civitatis pro ut supra dictum est, proibendo<br />
etiam illis ne domum exeant absque birreto in capite, quod birretum continuo<br />
gestare teneantur etiam interim dum stant in ecclesia ubi non audeant se<br />
immiscere inter alias mulieres sub pena, in casu contraventionis cuiuslibet premissorum,<br />
pro prima vice scutorum decem pro qualibet, applicandorum Montis<br />
Pietatis dicte civitatis et permanendi in carceribus per unum mensem, et pro<br />
secunda vice scutorum viginti et fustigationis vel bannimenti a civitate et territorio<br />
Tudertino, dec<strong>la</strong>rando quod contra inobedientes procedetur ad exequtionem<br />
dicte pene realiter e personaliter.<br />
Item, considerato danno quod afferunt familiis graves et immoderate expense<br />
que fieri ceperunt ab aliquo seu aliquot annis citra in ea civitate in commensationibus<br />
et conviviis tam nuptiarum quam etiam aliis temporibus ac aliis occasionibus<br />
fieri solitis, ordinatur et prohibetur principaliter quod in quolibet pastu seu convivio<br />
pro ut supra non possint apponi ultra duo genera tostorum inter vo<strong>la</strong>tilia et<br />
quadrupedia ac duo genera elixorum et unum genus orthocrearum, vulgo pasticiorum,<br />
ac duo genera confectarum ac duo genera p<strong>la</strong>centarum, vulgo tortarum, prohibendo<br />
expresse ne in dictis conviviis, nuptiis et banchettis possint apponi pavones,<br />
fasiani, pulli indiarum, apri seu porci salvatici, capri seu caprioli, pernices seu<br />
starne et tempore carnium non possit apponi aliquod genus piscium sub pena<br />
contrafacientibus scutorum viginti; coquis vero et scalchis ac aliis provisionatis seu<br />
sa<strong>la</strong>riatis decem scutorum pro quolibet et qualibet vice, applicandorum pro una<br />
camere apostolice et pro alia eidem Montis Pietatis et pro alia exequutori et pro<br />
reliqua quartis partibus accusatori qui secretus tenebitur.<br />
Item in immissione annuli et in visitationibus fieri solitis tam ante quam post<br />
subarrationem, non possit fieri aliquod munus valoris plusque unius scuti, tam a<br />
muliere quam a viro, et a parte sponse non possit donari plusque unum par<br />
sudariolorum, fazzolettorum vulgariter nuncupatorum, pro qualibet persona etiam<br />
quantumvis graduata, que etiam sint simplicia et absque auro, argento et serico<br />
<strong>la</strong>borata seu confecta quodque in dictis casibus non possint apponi pro ientaculo<br />
seu merenda, col<strong>la</strong>tione vulgariter nuncupata, aliud quam biscottini, ciambelle,<br />
uvapasse, amigdo<strong>la</strong>, et duo genera confectarum ac fructus iuxta tempora sub<br />
dicta pena ut prefertur applicanda.<br />
Item ordinatur et stabilitur ad tollendam omnem superfluitatem in dandis<br />
arrediis fieri solitam quod in dictis arrediis non fiat nec detur aliquid fulcitum<br />
vel <strong>la</strong>boratum cum auro vel argento et quod arredium inter cives in totum non<br />
possit excedere valorem quadraginta scutorum computatis in eo capsis seu scrineis,<br />
vulgariter forseriis, et inter comitativos non possit excedere summam quindecim<br />
scutorum.
Todi<br />
809<br />
Insuper etiam, considerando dannum et desturbationem quod et que causantur<br />
in funeralibus in dandis birretis quodque boni ordines civitatem et familias<br />
conservant, idcirco ordinatur et expresse prohibetur quod in futuro nemo cuiuscumque<br />
gradus vel conditionis exsistat in dandis birretis primum et secundum<br />
gradum et servitores et <strong>la</strong>boratores sub eadem pena supradicta ut prefertur applicanda<br />
excedat et ut presentes ordinationes invio<strong>la</strong>biliter observentur et pena<br />
il<strong>la</strong> astringat; qui contravenire ausi fuerint statuitur pena contrafacientibus amittendi<br />
totum id quod reperti fuerint gestare contra formam istarum ordinationum<br />
et ulterius solvendi scuta viginti quinque pro prima vice, et pro secunda duplicabitur<br />
pena applicanda, ut supra, et pro maiori reformationum huiusmodi observatione<br />
precipitur et ordinatur aurificibus, sartoribus, racamatoribus ac quibusvis<br />
aliis magistris et artificibus, tam viris quam mulieribus, ne possint modo aliquo<br />
publice vel secrete incidere, fabricare, <strong>la</strong>borare, suere vel designare aliquam rem<br />
contra supradictas prohibitiones et presentes ordinationes sub pena viginti quinque<br />
scutorum pro qualibet re quam fecerint et si non habeant modum sint privati<br />
tali exercitio et pro secunda vice pena sit duplicata, sintque banniti a civitate<br />
e territorio tudertino dec<strong>la</strong>rando quod dicta <strong>la</strong>boritia non possint fieri pro uso<br />
dicte civitatis Tudertine et illius comitatus.<br />
Item ad removendam omnem pompam et superfluitatem que fieri consuevit<br />
quando infantes tam masculi quam femine ad baptismum deferuntur, ordinatur<br />
quod in huiusmodi actu non liceat uti nec deferre coopertinas vel mantinel<strong>la</strong>s<br />
neque succatoria fulcita vel <strong>la</strong>borata auro nec argento, sed pure et sempliciter.<br />
Utque supradicte ordinationes invio<strong>la</strong>biliter observentur et manuteneantur ad<br />
<strong>la</strong>udem Dei omnipotentis et gloriose semper virginis Marie ac omnium sanctorum<br />
curie celestis, ordinatur quod priores dicti civitates Tudertine qui nunc sunt<br />
et erunt pro tempore, quando in principio eorum officii iurabunt iuxta solitum,<br />
debeant etiam iurare et cum iuramento promittere in visitatione quam faciunt ad<br />
gubernatorem ipsius civitatis deducere ad eius gubernatoris notitiam et ei intimare<br />
dictas ordinationes et constitutiones illum deprecando ut eas, cum sue auctoritatis<br />
et potestatis brachio, observari facere ac trasgressores in penis in ibi contentis<br />
punire et castigare, illum certificando quod si cum veritate data ei fuerit<br />
aliqua informatio alicuius trasgressoris, et ipse gubernator illum non puniverit, de<br />
hoc eidem gubernatori in eius sindicatu dabitur petitio et is solvet de suo il<strong>la</strong>m<br />
penam ad quam incidet transgressor pro ut in dictis statutis, ordinationibus et<br />
reformationibus continetur, qua re pro parte earundem communitatis et hominum<br />
nobis fuit humiliter supplicatum statutis et ordinationibus ac aliis premissis<br />
pro illorum subsistentia firmiori robur apostolice confirmationis adiicere aliasque<br />
in premissis opportune providere de benignitate apostolica dignaremur.<br />
Nos igitur, qui civium nostrorum illorumque civitatum et locorum felicem<br />
statum salubremque directionem sinceris desideramus affectibus, prefate comunitatis<br />
singu<strong>la</strong>res personas a quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti<br />
aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris et penis a iure vel ab homine quavis<br />
occasione vel causa il<strong>la</strong>tis si quibus quomodolibet innodati exsistunt ad effectum<br />
presentium dumtaxtat consequentia harum series absolventes et absoluta fore cen-
810 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
sentes huiusmodi supplicationibus inclinati, omnia et singu<strong>la</strong> statuta, ordinationes<br />
et reformationes huiusmodi apostolica auctoritate tenore presentium confirmamus<br />
et approbamus omnesque et singulis tam iuris quam facti defectus si qui intervenerint<br />
quomodolibet in eisdem supplemus il<strong>la</strong>sque et il<strong>la</strong> suos plenarios et integros<br />
effectus sortiri et obtinere nec non ab omnibus et singulis supradictis ac<br />
quibusvis aliis quos ea quomodolibet concernunt et pro tempore concernent invio<strong>la</strong>biliter,<br />
non solum sub penis supradictis aliisque gravioribus temporalibus ac<br />
etiam corporalibus eo ipso si et quoties contrafactum fuerit et per quemlibet<br />
contravenientem incurrentis perpetuo observari debere eosque ad oservationem<br />
huiusmodi etiam invitos etiam per huismodi penas etiam iteratis vicibus aggravandas<br />
aliaque opportuna iuris et facti remedia appe<strong>la</strong>tione postposita invocato<br />
etiam ad hoc auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris omni et quacumque appe<strong>la</strong>tione, recursu et<br />
rec<strong>la</strong>matione postpositi penitus et semotis cogi et compelli neque a premissis<br />
resilire aut contra ea se tueri vel excipere aut opponere seu excusare sicque in<br />
premissis ab omnibus censeri et ita per quoscumque iudices et commissarios<br />
sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et interpretandi facultate,<br />
iudicari et diffiniri debere ac quicquid secus super his a quoque quavis auctoritate<br />
scienter vel ignoranter contigerit attentari irritum et inane decernimus.<br />
Non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis nec non civitatis<br />
Tudertine et illius comitatus huiusmodi iuramento, confirmatione apostolica<br />
vel quavis firmitate alia roboratis statutis legibus etiam municipalibus, privilegis<br />
quoque indultis et litteris apostolicis sub quibuscumque tenoribus et formis etiam<br />
motu proprio ac ex certa scientia et consistorialiter ac alias in contrarium quomodolibet<br />
concessis, approbatis et confirmatis quibus omnibus etiam si de illis<br />
eorumque totis tenoribus specialis specifica individua et expressa ac de verbo ad<br />
verbum non autem per c<strong>la</strong>uso<strong>la</strong>s <strong>generale</strong>s idem importantes mentio et quevis<br />
alia expressio abenda aut aliqua alia exquisita forma ad hoc servanda feret tenores<br />
huiusmodi pro sufficenter expressis habentes illis alias in suo robore permansuris<br />
hac vice dumtaxat specialiter et expresse erogamus ceterisque contrariis<br />
quibuscumque.<br />
Datum Rome apud Santum Petrum, sub annulo piscatoris, die prima septembris<br />
MDLXXV, pontificatus nostri anno quarto.<br />
25. 1581, marzo 25<br />
Bandi<br />
Provvedimenti suntuari<br />
Conoscendo l’illustrissimo signore Andrea Longo da Parma governatore del<strong>la</strong><br />
magnifica città di Todi quanto sia utile e necessario all’honesto e quieto vivere<br />
di detta città <strong>la</strong> riforma delle pompe e delle spese superflue che tuttavia si fanno<br />
negli ornamenti delle donne nelle nozze, ne’ conviti, ne’ funerali et in altre occasioni<br />
simili et volendo exeguire quanto se contiene negli infrascritti capitoli già
Todi<br />
811<br />
fatti e stabiliti da questa magnifica comunità e confermati da papa Gregorio<br />
decimoterzo per un suo breve partico<strong>la</strong>re dato in Roma sotto il dì primo di<br />
settembre 1573 74 conforme al decreto di nuovo fatto dal consiglio <strong>generale</strong> di<br />
Todi et per ordine espresso sopra ciò datoli dall’illustrissimo e reverendissimo<br />
cardinale Sforza legato <strong>generale</strong> di Santa Chiesa come ne appaiono lettere di sua<br />
Eminenza illustrissima.<br />
Per il presente bando ordina, prohibisce et espressamente comanda a ciaschun<br />
homo et donna del<strong>la</strong> città e contado di Todi di qualsivoglia stato, grado e<br />
condizione che da quì innanzi et dopo <strong>la</strong> pubblicazione del presente banno debbiano<br />
osservare totalmente quanto se contiene negli infrascritti capitoli et minima<br />
persona ardisca sotto qualunque pretesto per qualsivoglia quesito contravvenire<br />
in alcuna parte a detti capitoli sotto le pene che in essi se ne contengono et<br />
altre pene comminate in detto breve ed altre riservate ad arbitrio di esso signore<br />
governatore, notificando che all’esecutione di dette pene si procederà con ogni<br />
rigore.<br />
Et prima che niuna donna del<strong>la</strong> città di Todi o forestiera maritata o per<br />
altra occasione habitante in detta città o suo contado, di qualsivoglia grado,<br />
dignità o preminenza, possa usare né portare in detta città e distretto, in<br />
casa né fuori di casa, berette, cappelli, vesti, sottane, zimarre, gipponi o altra<br />
sorte di vestimento et abito, tanto corto quanto longo, che sia fatto d’oro o<br />
d’argento solo tirato, fi<strong>la</strong>to, tessuto buono o fatto in tutto o in parte o misto,<br />
né con perle, gioie e pietre preziose vere o finte né con paste di profumi<br />
né con tele d’oro, d’argento né con broccato, prohibendo in tutto ogni<br />
sorte di ricami grandi e piccoli o fatti per modo di disegno e di trapunto<br />
inte<strong>la</strong>to o con aco.<br />
Item che niuna donna come di sopra possa portare al collo più di una so<strong>la</strong><br />
col<strong>la</strong>na d’oro e che però sia schietto ovvero non finto o falzo e non altrimente<br />
et semplice senza gioie et senza smalti et altri ornamenti, <strong>la</strong> qual col<strong>la</strong>na fra<br />
l’oro e <strong>la</strong> manifattura non vaglia più de vinti scudi, ma se alcuno non volesse o<br />
non potesse portare le perle possa portare un vezzo o filo di graniti o bottoni o<br />
coralli o d’altra mistura purché non vaglia più di quindici scudi. E chi non<br />
volesse o non potesse portare le perle possa portare un vezzo o filo di granati o<br />
bottoni o coralli o d’altra mistura purché non vaglia più di quindici scudi, ma in<br />
tal modo in un medesimo tempo non si possa portare al collo più di un solo<br />
ornamento cioè o <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na so<strong>la</strong> o il vezzo delle perle solo o altro vezzo solo<br />
come di sopra et non più insieme. Possa bene in un medesimo tempo portare al<br />
collo il vezzo delle perle o d’altro et per centura <strong>la</strong> detta col<strong>la</strong>na del<strong>la</strong> sopradetta<br />
qualità et valuta et de più sia lecito per centura usare una benda di taffetà o<br />
altro drappo di seta ma senza alcun ornamento d’oro o d’argento o di perle et il<br />
cui valore non passi due scudi.<br />
74 La data è errata. Da correggere in 1575. Vedi n. 24, 1575, settembre 1. Breve.
812 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item negli anelli sia lecito di poner ornamenti di smalto et pietre preziose<br />
vere o finte ad arbitrio di esse donne ma non possino in un medesimo tempo<br />
portare più di tre anelli i quali fra le pietre e l’oro et <strong>la</strong> fattura in tutto non<br />
passino il valore di quindici scudi.<br />
Item non si possa portare alcuna corona fatta né ornata d’oro o d’argento<br />
ma sia semplice o d’ambra o di coralli, purché il suo prezzo non passi scudi<br />
quattro.<br />
Item non si possano portare pianelle né scarpe o scarpini né guanti con<br />
ornamenti d’oro o d’argento ma semplici di panno o di drappo o d’altra materia<br />
fornita so<strong>la</strong>mente di passamaneria.<br />
Item che le donne inanzi che siano maritate non possino usare né portare<br />
veste di drappo di alcuna sorte né anco gipponi ma so<strong>la</strong>mente possino poner<br />
nelle lor vesti alcune liste di drappo, purché non ve ne entri tanto che passi due<br />
braccia di drappo per ciascuna veste e volendo possino usare un paro di maniche<br />
di drappo.<br />
Item che niuna donna, tanto maritata quanto non maritata, possa portare<br />
nelli cappelli medaglie né puntali d’oro o d’argento o d’altra sorte né gioie né<br />
piume ma so<strong>la</strong>mente un cordone di seta o un velo semplice.<br />
Item che niuna donna come di sopra, possa portare né usare più che una<br />
so<strong>la</strong> veste di velluto di qualche valore ma semplice senza ornamento d’oro o<br />
d’argento, ma volendo si possa ben fornire di passamanerie di seta so<strong>la</strong>mente<br />
con tre liste d’intorno et per li busti et nel tempo d’estate possino usare zimarre<br />
fornite di seta et non altro come di sopra et l’inverno possino portare vesti de<br />
panno, purché non siano di drappo et ancho le zimarre senza ornamento d’oro<br />
o d’argento ma so<strong>la</strong>mente di trine o passamaneria di seta ovver con liste di<br />
qualche drappo che non passin quattro braccia di panno per veste.<br />
Dichiarando e vietando espressamente che le dette vesti o zimarre di qualunque<br />
sorte non possino avere trascino, o come altri dicono coda, ma sieno fatte<br />
honestamente, sicché facendosi più lunga <strong>la</strong> parte dietro che quel<strong>la</strong> dinanzi un<br />
palmo comune non habbia veste a trascinare <strong>la</strong> terra.<br />
Item che le donne del contado di Todi non possino usare né portare alcuna<br />
cosa di drappo eccetto che un paro di maniche, ma ben possino le vesti che<br />
faranno fornire di raso con due liste <strong>la</strong>rghe due dita e così anche per ornamento<br />
dei busti. Non possino usare più di un anello d’oro al prezzo di uno scudo,<br />
d’argento due anelli et al collo possino portare una filza di coralli con bottoni<br />
d’argento sopra indorati purché tal filza non valga in tutto più di uno scudo et<br />
circa le vesti non possino usare panni di grana d’alcuna sorte né drappi.<br />
Item che circa gli ornamenti del capo non possino essere tali che passino il<br />
valore di uno scudo e mezzo.<br />
Item che le cortigiane e pubbliche meretrici non possino portare panni d’oro<br />
o d’argento né di seta di alcuna sorte ma scar<strong>la</strong>tto né altro panno cremisino<br />
sotto né sopra né gioie né perle di qualunque sorte né centure o col<strong>la</strong>ne d’oro<br />
né altra cosa simile che como di sopra è vetata alle donne di detta città et<br />
ancioché tali femmine meretrici siano ricognosciute dall’altre qualunque volta esca-
Todi<br />
813<br />
no di casa, debbano portare in testa una berretta continuamente anche mentre<br />
esse stanno in chiesa et non possino uscir di casa senza detta berretta. Et stando<br />
in chiesa non ordiscano mesco<strong>la</strong>rsi con le altre donne sotto pena, in caso che<br />
contravvenghino nelle predette cose, per una volta di scudi dieci da applicarsi al<br />
Monte di Pietà di Todi e di star in prigione un mese et per <strong>la</strong> seconda volta de<br />
scudi vinti et del<strong>la</strong> frusta o pur del bando dal<strong>la</strong> città et territorio di Todi alle<br />
quali fine si procederà realmente et personalmente.<br />
Item per provvedere all’abuso delle disordinate spese che tal’ora si fanno ne’<br />
conviti e banchetti, tanto per le nozze quanto per altra occasione, si ordina et si<br />
prohibisce che in un pasto o conviti non si possa ponere più di due torte d’arrosti<br />
fra pe<strong>la</strong>ti ed altre carni d’animali et una sorta de pasticcio et due sorti de<br />
torte et due sorti de confetti. Prohibendo expressamente che in detti pasti conviti<br />
e banchetti non si possino mettere né usare pavoni, fagiani, polli d’India,<br />
cingnali, cervi, capri o caprioli, pernici o starne et facendosi in tempo in tempo<br />
che si mangi carne non ve si possa porne alcuna sorte de pesce, sotto pena a<br />
che contraffarrà in alcun di detti casi de scudi 20 per ciaschuno et ciaschuna<br />
volta d’applicarsi per un quarto al<strong>la</strong> Camera apostolica, per un quarto al detto<br />
Monte di Pietà, per un quarto all’esecutore et l’altro quarto all’accusatore che si<br />
terrà segreto.<br />
Item per provvedere alle eccessive spese che sogliono farsi ne’ doni sponsaliti<br />
si ordina et prohibisce che nel metter dell’anello et nelle visite solite a farsi<br />
tanto inanzi quanto dopo che <strong>la</strong> sposa sia narrata, né homo né donna possa fare<br />
né dare alcun presente che vaglia più di uno scudo et per <strong>la</strong> parte del<strong>la</strong> sposa<br />
non si possa donare o dare più che un paro di fazzoletti per ciaschuna persona<br />
quantunque graduata, i quali però siano semplici e fatti e <strong>la</strong>vorati senza oro o<br />
argento e seta, et che in detti casi, facendosi col<strong>la</strong>zione o altro simile invito, non<br />
vi si possa apponere né usare altro che biscottini, ciambelle, uva passa, amandole<br />
et due sorti de confetti et frutti, secondo i tempi, sotto <strong>la</strong> pena sopradetta ne’<br />
conviti d’applicarsi come sopra.<br />
Item circa gli arredi, ovvero mobili che si danno alle spose, si ordina et<br />
prohibisce che in tali arredi non si faccia né dia alcuna cosa fornita o <strong>la</strong>vorata<br />
con oro o con argento e che fra cittadini il valore di detto arriedo non passi in<br />
tutto scudi 40 computate le casse ovvero forzieri et tra contadini non passi scudi<br />
quindici.<br />
Item che quando venivano maschi o femmine si portano al battesimo, in tal<br />
atto non si possano usare né portare copertina o mantel<strong>la</strong> né sciugatori forniti o<br />
<strong>la</strong>vorati con oro o con argento ma semplici.<br />
Item per moderare le superflue spese che alcuni fanno nelle pompe funerali<br />
si ordina et prohibisce che le berrette di scorruccio si possino dare so<strong>la</strong>mente ai<br />
parenti stretti cioè nel primo et secondo grado et non più altri et ancho a<br />
servitori di casa et al cadavere del morto et non ad altri sotto <strong>la</strong> pena detta di<br />
sopra da applicarsi come ne’ sopradetti capitoli.<br />
Et qualunque persona ordirà de contrariare a quanto di sopra è stato ordinato<br />
debba perdere tutto quello che sarà provato portare contra dette riforme et
814 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
de più cada in pena de venticinque scudi per <strong>la</strong> prima volta et per <strong>la</strong> seconda<br />
del doppio d’applicarsi come di sopra.<br />
Et nessun orefice, sarto, ricamatore, cappel<strong>la</strong>ro o qualsivoglia altro maestro<br />
et artigiano di qualunque sesso in alcun modo pubblico o secreto possa tagliare,<br />
fabbricare, <strong>la</strong>vorare, cucire o disegnare alcuna cosa contra <strong>la</strong> forma di sopradetti<br />
capitoli, sotto <strong>la</strong> pena di venticinque scudi per ciascuna cosa nel<strong>la</strong> quale contravvenissero,<br />
et non havendo modo de pagare per una volta siano privati dell’arte<br />
et <strong>la</strong> seconda siano banditi dal<strong>la</strong> città et territorio de Todi et de più <strong>la</strong> parte<br />
pecuniaria sia duplicata dichiarando però che tali non possino farsi in Todi o nel<br />
contado.<br />
In fede dal pa<strong>la</strong>zzo 25 marzo 1581.
TERNI<br />
a cura di Elisabetta David
INTRODUZIONE<br />
La storiografia moderna ha prestato limitata attenzione al periodo<br />
medievale e comunale di Terni, privilegiando <strong>la</strong> storia contemporanea,<br />
legata all’industrializzazione che ha determinato i caratteri propri e l’originalità<br />
del<strong>la</strong> città rispetto ad altri centri umbri. Nonostante ciò, il panorama<br />
degli studi sull’epoca medievale e moderna si è andato ampliando<br />
in questo ultimo decennio con una rinnovata attenzione alle fonti documentarie<br />
1 .<br />
L’Archivio del comune è depositato presso l’Archivio di Stato, ad<br />
eccezione dello statuto e del fondo diplomatico custoditi presso <strong>la</strong> biblioteca<br />
comunale 2 . Tra le serie più importanti e complete si evidenzia quel<strong>la</strong><br />
1 Per <strong>la</strong> storia di Terni in tale periodo si rimanda a: Il regesto di Farfa di Gregorio di<br />
Catino, a cura di I. GIORGI e U. BALZANI, Roma 1879-1914; F. ANGELONI, Historia di Terni,<br />
Roma 1946; L. SILVESTRI, Le antiche riformanze del<strong>la</strong> città di Terni, Rieti 1856; E. ROSSI<br />
PASSAVANTI, Interamna Nahars, Roma 1932; ID., Interamna dei Naarti, Orvieto 1933; ID.,<br />
Terni nell’età moderna, Roma 1939; L’Umbria. Manuali per il territorio. Terni, Roma 1980;<br />
La storia illustrata delle città dell’Umbria. Terni, a cura di M. GIORGINI, Mi<strong>la</strong>no 1993;<br />
C. PERISSINOTTO, Contributo al<strong>la</strong> definizione del sistema di difesa del corridoio bizantino nel<br />
territorio dell’Umbria meridionale, in Il Corridoio bizantino e <strong>la</strong> via amerina in Umbria nell’Alto<br />
medioevo, a cura di E. MENESTÒ, Spoleto 1999, pp. 219-158; V. CORONELLI, Terni dal<br />
grande scisma a Martino V. La città, le istituzioni e i cittadini dal<strong>la</strong> libertà comunale al<strong>la</strong><br />
piena soggezione allo Stato Pontificio, tesi di <strong>la</strong>urea, a.a. 1998-1999, Università degli Studi<br />
del<strong>la</strong> Tuscia, re<strong>la</strong>tore prof. Anna Esposito; M. SENSI, Il secondo ordine francescano nell’Umbria<br />
Meridionale: l’esempio di Terni, in Il Beato Antonio da Stroncone. Atti delle giornate di<br />
studio (Stroncone, 27 marzo 1999 e 25 novembre 2000), Perugia 2002, pp. 227-261; Braccio<br />
da Montone e il Comune di Terni, a cura di V. CORONELLI, Terni 2002; Andrea Castelli<br />
magnificus miles de Interamna, a cura di V. CORONELLI, Terni 2003.<br />
2 Il fondo Diplomatico comprende ca. 1000 pergamene (secc. XIII-XVIII) tra cui si<br />
annoverano documenti pubblici provenienti dal<strong>la</strong> cancelleria pontificia, convenzioni, trattati,<br />
alleanze con le comunità limitrofe e atti privati di natura diversa. Il fondo è stato<br />
poco studiato e l’unico strumento di consultazione è l’indice delle pergamene fino al
818 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
delle Riformanze, composta da 119 volumi dal 1387 al 1816. La serie<br />
presenta alcune <strong>la</strong>cune nelle registrazioni, <strong>la</strong> prima delle quali riguarda il<br />
periodo che va dal 28 marzo 1393 al 1 novembre 1399, una seconda dal<br />
7 marzo 1399 al 1 giugno 1402, una terza, partico<strong>la</strong>rmente consistente,<br />
dal 2 settembre 1408 al 1 dicembre del 1413 e infine una quarta dal 1<br />
gennaio 1420 al 18 febbraio 1421. I volumi cartacei che raccolgono i<br />
quaderni dei notai-cancellieri, furono rilegati, talora in modo disordinato<br />
e scomposto, presumibilmente al<strong>la</strong> fine del Cinquecento, poiché si trovano<br />
descritti nell’attuale confezione già in un indice manoscritto databile<br />
al<strong>la</strong> prima metà del Seicento 3 . La documentazione giudiziaria dei Processi<br />
coram potestate (1405-1560) 4 è molto <strong>la</strong>cunosa e saltuaria: i fascicoli, legati<br />
in volumi, non sono stati ordinati cronologicamente e consentono<br />
raramente di ricostruire l’iter processuale completo.<br />
Lo Statuto del comune è pervenuto in un’unica redazione databile al<br />
1524, tramandata in copia in un codice membranaceo del 1546, esemp<strong>la</strong>to<br />
poi più volte nei <strong>secoli</strong> successivi. È costituito di cinque libri dei<br />
quali i primi due sono scritti in <strong>la</strong>tino, mentre gli altri tre in volgare.<br />
Descritto nel Repertorio degli statuti comunali umbri, è stato pubblicato<br />
nel 1999 a cura di Lido Pirro e Paolo Rossi 5 . L’unica rubrica che disciplina<br />
doti, vesti e corredi, contenuta nel Liber secundus super causis civilibus,<br />
riporta le disposizioni stabilite nel<strong>la</strong> riformanza approvata nel 1507,<br />
mentre quel<strong>la</strong> re<strong>la</strong>tiva ai funerali, contenuta nel Liber quartus straordinariorum,<br />
non trova precedenti riscontri negli atti consiliari.<br />
Quanto al<strong>la</strong> normativa <strong>suntuaria</strong>, il censimento sistematico delle fonti<br />
ternane è stato avviato già nel 1994 e si è avvalso dell’opera di regestazione<br />
delle riformanze di Ludovico Silvestri che, a proposito del<strong>la</strong> Prammatica<br />
delle doti e vesti muliebri, segna<strong>la</strong> le leggi del 1444, con <strong>la</strong> revisione del<br />
1446, e le successive riforme del 1507, del 1531 e del 1554, mentre le<br />
disposizioni del 1549 sono indicate nell’indice tra le Leggi penali.<br />
1500 (pz. 523), compi<strong>la</strong>to da Elia Rossi Passavanti e pubblicato in appendice al volume<br />
sul<strong>la</strong> storia di Terni nel Medioevo. Attualmente è stata avviata <strong>la</strong> schedatura informatizzata<br />
e <strong>la</strong> digitalizzazione del materiale, ancora coservato nelle cassette metalliche in cui lo<br />
descrive il Passavanti.<br />
3 Archivio di Stato di Roma, Biblioteca, Ms. n. 354.<br />
4 C. CARMI, Criminalità e giustizia a Terni nel<strong>la</strong> prima metà del XV secolo, tesi di<br />
<strong>la</strong>urea, a.a. 1998-1999, Università degli Studi del<strong>la</strong> Tuscia, re<strong>la</strong>tore prof. Anna Esposito.<br />
5 P. BIANCIARDI e M. G. NICO OTTAVIANI, Repertorio degli statuti comunali umbri, Spoleto<br />
1992, pp. 267-269; L. PIRRO e P. ROSSI, Statutum Interamnae divo Valentino Urbis<br />
patrono dicatum, Terni 1999.
Terni<br />
819<br />
I risultati di quel primo <strong>la</strong>voro di ricerca furono pubblicati in un<br />
saggio breve 6 che teneva conto anche dell’unica fonte edita, lo statuto<br />
suntuario di frate Giacomo del<strong>la</strong> Marca, pubblicato nel 1959 da padre<br />
Alberto Ghinato in appendice al saggio sull’attività del santo francescano<br />
7 . La trascrizione di Ghinato contestualizza <strong>la</strong> normativa non trascurando<br />
le fasi del dibattito e le procedure consiliari, ma risulta talvolta<br />
incerta e <strong>la</strong>cunosa; in partico<strong>la</strong>re tra<strong>la</strong>scia <strong>la</strong> norma re<strong>la</strong>tiva ai funerali,<br />
deliberata separatamente, e l’emendamento al<strong>la</strong> nona rubrica a proposito<br />
dei gioielli e delle cinture preziose, approvato insieme ad altri nel gennaio<br />
del 1446.<br />
Lo spoglio del<strong>la</strong> documentazione dell’Archivio storico del comune ha<br />
riguardato in partico<strong>la</strong>re lo Statuto e <strong>la</strong> serie delle Riformanze, di cui<br />
sono stati esaminati 59 volumi dal 1387 al 1602. Sondaggi sono stati<br />
effettuati anche nel<strong>la</strong> serie dei Processi coram potestate dove sono registrati<br />
in modo saltuario e disordinato i Bandi del podestà, ma non vi<br />
risultano processi o sentenze in materia <strong>suntuaria</strong>.<br />
In questa sede sono stati ripercorsi e trascritti tutti i documenti censiti,<br />
selezionando le disposizioni re<strong>la</strong>tive a doti, matrimoni, abbigliamento<br />
femminile, banchetti e funerali, tra<strong>la</strong>sciando le rubriche che vietavano il<br />
gioco, <strong>la</strong> bestemmia, i contratti usurari, i rapporti con gli Ebrei, quelle<br />
che obbligavano il rispetto delle festività religiose e rego<strong>la</strong>mentavano le<br />
procedure del<strong>la</strong> giustizia civile e penale.<br />
La legis<strong>la</strong>zione di Giacomo del<strong>la</strong> Marca, promulgata nel novembre<br />
del 1444, è <strong>la</strong> più antica conservata, anche se dai bandi del podestà si<br />
evince che già prima del 1431 erano presenti nello statuto del<strong>la</strong> città<br />
disposizioni riguardanti i matrimoni, i banchetti e i doni offerti al<strong>la</strong> sposa<br />
per le nozze. Delle ventuno rubriche che compongono tale rego<strong>la</strong>mento<br />
e trattano molti aspetti del<strong>la</strong> vita sociale del<strong>la</strong> città (dal commercio delle<br />
olive e dell’uva, ai rapporti con gli Ebrei, al gioco, al<strong>la</strong> bestemmia, al<br />
rispetto delle feste) solo dieci si riferiscono alle doti e al lusso.<br />
Le successive tornate legis<strong>la</strong>tive in materia <strong>suntuaria</strong> faranno riferimento<br />
per tutto il secolo fino al successivo, allo statuto del 1444. Nel<br />
6 E. DAVID, Leggi suntuarie a Terni tra XV e XVI secolo, in “Memoria storica”, 6<br />
(1995), pp. 49-59.<br />
7 A. GHINATO, Aposto<strong>la</strong>to religioso e sociale di s. Giacomo del<strong>la</strong> Marca a Terni, in<br />
“Archivum Franciscanum Historicum”, XLIX (1956), pp. 106-142 e 352-390. A tale documentazione<br />
rimanda anche Ariel Toaff a proposito del<strong>la</strong> limitazione del lusso nel<strong>la</strong> società<br />
cristiana ed ebraica di Terni, anticipando<strong>la</strong> al 1443; cfr. A. TOAFF, La prammatica<br />
degli ebrei e per gli ebrei, in La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> in Italia e in Europa tra Medioevo<br />
ed Età moderna, a cura di M.G. MUZZARELLI e A. CAMPANINI, Roma 2003 pp. 101-105.
820 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
corso del XV e del XVI secolo si susseguono sei riforme dei costumi,<br />
precisamente nel 1489, nel 1507, nel 1531, nel 1548, nel 1554 e infine<br />
nel 1573, riforme che risultano costantemente influenzate, se non decisamente<br />
dettate, dai predicatori francescani, prima Osservanti e poi Cappuccini,<br />
presenti in città nei tempi forti dell’anno liturgico: Avvento, Quaresima,<br />
Pentecoste, Ognissanti. I frati partecipavano in prima persona al<strong>la</strong><br />
redazione delle disposizioni e al<strong>la</strong> composizione delle commissioni incaricate<br />
di redigerle, in alcuni casi convocate presso i conventi dove erano<br />
ospitati. Non sempre sono esplicitati i loro nomi, ma è stato possibile<br />
identificarli con una certa sicurezza in base a riferimenti contenuti nel<strong>la</strong><br />
documentazione immediatamente precedente o successiva.<br />
Nel 1489 Francesco da Mi<strong>la</strong>no propone una normativa che si occupa<br />
essenzialmente di giustizia civile, ma un capitolo in partico<strong>la</strong>re è riservato<br />
alle scol<strong>la</strong>ture degli abiti femminili, che non potevano essere più profonde<br />
di quelle in uso trent’anni prima, mentre per il resto si rimanda agli<br />
statuti di s. Giacomo del<strong>la</strong> Marca.<br />
A frate Giacomo Ongarelli può essere attribuita <strong>la</strong> riforma del 1507,<br />
poi confluita nello statuto del<strong>la</strong> città, che riguarda esclusivamente il valore<br />
delle doti e <strong>la</strong> foggia e i tessuti degli abiti femminili, descritti con<br />
dovizia di partico<strong>la</strong>ri. In essa per <strong>la</strong> prima volta si introduce <strong>la</strong> distinzione<br />
di ceto tra cives e popu<strong>la</strong>res, consentendo alle donne dei primi il<br />
doppio del<strong>la</strong> dote e qualche lusso in più rispetto alle altre. Inoltre, per i<br />
trasgressori, alle pene pecuniarie si aggiunge <strong>la</strong> scomunica. Nel 1531 si<br />
abolisce <strong>la</strong> distinzione di ceto e si ritorna per il valore delle doti e del<br />
corredo alle disposizioni di fra’ Giacomo del<strong>la</strong> Marca.<br />
Un cappuccino, Francesco da Soriano, propone nel 1548 una riforma<br />
del costume di ampio respiro che promuove il culto del S.S. Sacramento<br />
e l’adesione al<strong>la</strong> confraternita sotto questo titolo; affronta il problema<br />
dell’usura e del<strong>la</strong> riorganizzazione del Monte di Pietà; richiama le prescrizioni<br />
contro il gioco d’azzardo e <strong>la</strong> bestemmia; ribadisce il rispetto<br />
delle feste, esentando le macellerie, le panetterie, le pizzicherie, le spezierie<br />
e le osterie; si occupa di gratuito patrocinio; innalza il valore delle<br />
doti a 300 ducati, <strong>la</strong>sciando immutata <strong>la</strong> percentuale del 15% per il<br />
corredo, rego<strong>la</strong>menta dettagliatamente l’abbigliamento femminile indicando<br />
gioielli, tessuti e fogge, con attenzione partico<strong>la</strong>re a maniche e colli,<br />
per le donne a partire dall’età di dodici anni, ma riservando «alle mogliere<br />
de cavalieri, doctori et capitani» <strong>la</strong> possibilità di usare veli di seta,<br />
una cinta di raso o taffetà e un anello in più delle altre; limita infine <strong>la</strong><br />
spesa e <strong>la</strong> pompa per i funerali. Questi capitoli vengono inoltrati a Roma<br />
per ottenere l’approvazione del papa con l’esplicita richiesta di esigerne il<br />
rigoroso rispetto da parte dei governatori e dei podestà per i quali, in
Terni<br />
821<br />
caso di inadempienza, si sollecitano sanzioni pari al doppio delle pene<br />
non applicate.<br />
A distanza di soli cinque anni, nel 1554, Giovanni da Pontremoli,<br />
predicatore dell’ordine dei Minori, presenta in consiglio di credenza una<br />
memoria scritta in cui sono annotate nuove leggi sulle doti, le vesti delle<br />
donne, i conviti di nozze e i funerali. In esse si introduce un’altra distinzione,<br />
tra città e contado, elevando il valore del<strong>la</strong> dote a quattrocento<br />
ducati per gli abitanti del<strong>la</strong> città, mentre per i « comitatini » o « distrectuali»<br />
si fissa il limite a settanta ducati. Per <strong>la</strong> prima volta si par<strong>la</strong> di<br />
cosmetici vietandone l’uso, si aumenta il numero dei convitati nei banchetti<br />
di nozze fino a venti, mentre per i funerali si stabilisce un tariffario<br />
meticoloso e artico<strong>la</strong>to per le elemosine a preti, frati e confrati, secondo<br />
le funzioni svolte durante il rito funebre. Il testo di questi capitoli<br />
è registrato nel<strong>la</strong> copia del breve di conferma di papa Giulio III, datato<br />
24 settembre 1554, e dopo quindici giorni si legge <strong>la</strong> re<strong>la</strong>zione del bando<br />
proc<strong>la</strong>mato nei luoghi pubblici del<strong>la</strong> città. Copia del medesimo breve<br />
con <strong>la</strong> trascrizione dei capitoli è stata trovata all’interno di un protocollo<br />
notarile appartenente al notaio Iubileus Venturini. Il fascicoletto, costituito<br />
di poche carte di formato più piccolo rispetto al resto del volume,<br />
non datato, ma inserito tra gli atti del 1558 e quelli del 1559, doveva<br />
probabilmente servire come promemoria per l’attività del notaio 8 .<br />
Il 24 agosto 1573 è di nuovo all’ordine del giorno del consiglio comunale<br />
<strong>la</strong> discussione sulle doti e il lusso. La commissione incaricata di<br />
provvedere al<strong>la</strong> revisione del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione in merito riceve il mandato di<br />
informarsi sulle disposizioni vigenti a Spoleto e nel novembre successivo<br />
riferisce in consiglio, al<strong>la</strong> presenza e con l’assistenza del vescovo Bartolomeo<br />
Ferri e del padre guardiano dei Cappuccini. Il dibattito è vivace ed<br />
in partico<strong>la</strong>re alcuni consiglieri, pur accettando le limitazioni per gli ornamenti<br />
femminili ed i banchetti, rec<strong>la</strong>mano <strong>la</strong> libertà di dotare e fare<br />
testamento a favore delle figlie femmine come meglio credono. I capitoli,<br />
approvati non senza difficoltà a stretta maggioranza, non sono stati trascritti<br />
nel registro delle riformanze ma ne è stata trovata copia nel fascicolo<br />
di una miscel<strong>la</strong>nea che contiene anche i capitoli modello di Spoleto,<br />
a loro volta in copia da un testo stampato a Terni nel 1626 da Tommaso<br />
Guerrieri. La legis<strong>la</strong>zione ternana del 1573 si conserva in duplice versione:<br />
una in lingua volgare e una in <strong>la</strong>tino, redatta per l’approvazione con<br />
gli emendamenti e le aggiunte apportate dai Superiori. Si stabilisce che le<br />
doti possano raggiungere i cinquecento ducati per le donne del<strong>la</strong> città e<br />
8 AST, Notarile di Terni, notaio Iubileus Venturini, vol. 248, cc. 300r-303r.
822 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
duecento ducati per quelle del contado e si fissa a sessanta ducati il<br />
valore del corredo delle prime e a venti ducati quello delle seconde,<br />
compreso l’abito di nozze e i doni per il parto o qualsiasi altra occasione<br />
a partire dal fidanzamento. Nell’incontro delle famiglie in tale circostanza<br />
il fidanzato poteva donare al<strong>la</strong> promessa sposa solo un fazzoletto semplice,<br />
senza ricami preziosi, e si poteva consumare una sobria co<strong>la</strong>zione con<br />
biscotti, ciambelle, confetti e frutta di stagione, ma erano vietati marzapane,<br />
pinoccate, torte e altri dolci. Per i trasgressori erano previste multe<br />
fino a cinquecento ducati, l’esclusione dai catasti cittadini e l’interdizione<br />
dai pubblici uffici. Per le donne che osavano indossare vesti e gioielli<br />
proibiti si richiedeva <strong>la</strong> scomunica con tutte le conseguenze del caso, ma<br />
i Superiori annul<strong>la</strong>rono integralmente quest’ultima disposizione.<br />
Nel 1588 il valore delle doti fu innalzato a seicento ducati per consentire<br />
matrimoni più consoni alle famiglie del<strong>la</strong> città, ma il provvedimento non<br />
bastò ad accontentare i notabili che nel 1595 ottennero l’abolizione del<strong>la</strong><br />
pragmatica con l’approvazione del vescovo. Il regime di liberismo provocò<br />
una sfrenata corsa al rialzo delle doti e comportò tali e tanti problemi economici<br />
e sociali che in un verbale del consiglio di credenza del 1602 si legge<br />
« Si vede al<strong>la</strong> giornata andare inanti le dote delle donne a grosso numero di<br />
doi millia, 2500 e 3000 ducati et si è redutto in un termine che ognuno<br />
pretende questa dote non avendo riguardo né a facultà, né a qualità di<br />
persone (...) pertanto non sarebbe, se non bene, de remediare a tale pernicioso<br />
eccesso et ridurre le dote predette a 1500 ducati, essendo numero che<br />
ci può stare quello che marita et chi piglia moglie (...)» 9 . Ma <strong>la</strong> preoccupazione<br />
dei consiglieri non sembra aver avuto seguito, poiché non si trova<br />
traccia di delibere restrittive o determinazioni successive in materia <strong>suntuaria</strong>.<br />
L’ elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />
∗ Statuti cittadini: Biblioteca comunale, Ms. 260, Statutum Interamnae Divo<br />
Valentino Urbis Patrono dicatum.<br />
∗ Riformanze: AST, ASC I, Riformanze, voll. 1641-1699 (1444-1596).<br />
∗ Bandi: AST, ASC I, Processi coram potestate, voll. 1881-1885 (1431-1438).<br />
∗ Statuti del territorio: Acquasparta: ACQUASPARTA, ARCHIVIO STORICO COMUNA-<br />
LE, Statuti, 1; Arrone: SASS, ASCS, Statuti, 6; Collescipoli: TERNI, BIBLIOTECA<br />
COMUNALE, Ms. 257; Sangemini: SAN GEMINI, ARCHIVIO STORICO COMUNALE,<br />
Statuti, A1 , del sec. XVI; Stroncone: STRONCONE, ARCHIVIO STORICO COMUNA-<br />
LE, frammenti statutari.<br />
9 AST, Archivio storico comunale, Riformanze, vol. 1699, c. 224v.
Terni<br />
INDICE DELLE FONTI<br />
1. 1431, aprile 29<br />
Bando del podestà<br />
AST, ASC I, Processi coram potestate, vol. 1885 (1431-1438).<br />
Commissio bandimenti quod de observatione nuptiarum (c. 9v)<br />
2. 1434, gennaio 10<br />
Bando del podestà<br />
AST, ASC I, Processi coram potestate, vol. 1885 (1431-1438).<br />
Bannimentum quod nullus det manciam (c. 401v)<br />
823<br />
3. 1444, novembre 11<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />
Ed.: A. GHINATO, Aposto<strong>la</strong>to religioso e sociale di s. Giacomo del<strong>la</strong> Marca in Terni,<br />
in “Archivum Franciscanum Historicum”, XLIX (1956), pp. 106-142 e 352-390.<br />
Secunda proposita de superfluitatibus expensarum mulierum (cc. 70v-72r)<br />
4. 1444, novembre 16<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />
Ordinamenta et statuta (cc. 73v-77v)<br />
5. 1444, novembre 19<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />
5 a preposita de expensis funeralium (cc. 79r-81v)
824 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
6. 1445, dicembre 20<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />
Decretum super correctione capitulorum fratris Iacobi (c. 201r)<br />
7. 1445, dicembre 30<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />
Provvedimenti del consiglio di cerna sulle pene e sui corredi nuziali (cc. 204v-<br />
205v)<br />
8. 1445, dicembre 31<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />
Electio super correctione capitulorum fratris Iacobi (cc. 205v-206r)<br />
9. 1446, gennaio 28<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />
Capitulorum fratris Iacobi correctio (cc. 214r-215r)<br />
10. 1489, aprile 20<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1659 (1486-1490).<br />
Revisione del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> riguardo alle scol<strong>la</strong>ture (cc. 38v-40v)<br />
11. 1507, maggio 30<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1662 (1505-1514).<br />
Prima proposita de capitulis super dotibus et vestibus mulierum (cc. 124v-<br />
126r)
12. [1524]<br />
Statuti<br />
Terni<br />
825<br />
Terni, Biblioteca comunale, Ms. 260<br />
Ed.: Statutum Interamne divo Valentino urbis patrono dicatum, a cura di L. PIRRO<br />
e P. ROSSI, Terni 1999, pp. 194-195, 253-254.<br />
Capitu<strong>la</strong> de dotibus et vestibus et mobilibus mulierum (Lib. II, Rub.<br />
XLVIII, c. 45rv)<br />
Del modo da servare alli morti (Lib. IIII, Rub. XXI, cc. 84v-85r)<br />
13. 1531, marzo 26<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1667 (1530-1534).<br />
Secunda proposita de exsuberantia dotis et vestium mulierum (cc. 127r-<br />
128r)<br />
14. 1531, aprile 2<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1667 (1530-1534).<br />
Consultum super remissione facta per consilium <strong>generale</strong> cerne super<br />
dotibus et vestimentis (cc. 132v-133v)<br />
15. 1548, dicembre 28<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />
Nuove leggi sui costumi (cc. 212v-215r)<br />
16. 1548, dicembre 29<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />
Proposite plurimarum rerum reformandarum (cc. 215r-216r)
826 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
17. 1548, dicembre 30<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />
Delibera per l’elezione di una commissione incaricata di redigere, insieme con<br />
il frate predicatore, i capitoli in materia di riforma dei costumi (cc. 216r-<br />
220v)<br />
18. 1548, dicembre 31<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />
Electio deputatorum ad reformandum res supra contentas, iuxta ordinem<br />
supradicti consilii generalis (c. 220v)<br />
19. 1549, gennaio 4<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />
Remissio facta in credentia per dominos priores et banderarios de deliberando<br />
in reformationibus civitatis (cc. 221v-231v)<br />
20. 1549, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />
Electio oratorum ad Urbem pro confirmatione rerum reformatarum desuper<br />
ad bonum vivere civitatis (cc. 231v-232r)<br />
21. 1549, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />
Copia del<strong>la</strong> lettera consegnata dai priori agli oratori mandati a Roma per<br />
l’approvazione del<strong>la</strong> nuova legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> (cc. 548r-549r)<br />
22. 1554, marzo 2<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1675 (1553-1556).<br />
Riforma delle doti, dell’abbigliamento femminile e di altre consuetudini in<br />
occasione dei matrimoni (cc. 165v-167v)
Terni<br />
23. 1554, settembre 23<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1675 (1553-1556).<br />
Capitu<strong>la</strong> super dotibus, vestitu mulierum, conviviis, funeralibus a domino<br />
nostro papa confirmata (cc. 413r-417v)<br />
24. 1573, agosto 24<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1685 (1573-1574).<br />
Proposite pacificorum (c. 25rv)<br />
25. 1573, novembre 22<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1685 (1573-1574).<br />
Capitoli sulle doti (cc. 43v-45r)<br />
26. 1573, dicembre 1<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Carteggio, b. 1957 (1573-1869).<br />
Copia dei capitoli sulle doti approvati nel consiglio dei pacifici e nel consiglio<br />
<strong>generale</strong><br />
27. [1573]<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Carteggio, b. 1957 (1573-1869).<br />
Capitoli da confermarsi da nostro signore per <strong>la</strong> città di Terni<br />
28. 1587, giugno 18<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1692 (1587-1589).<br />
Norme sui funerali (cc. 103r-104r)<br />
827
828 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
29. 1588, settembre 5<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1692 (1587-1589).<br />
Proposta di innalzare il valore delle doti (cc. 305v-306r)<br />
30. 1589, febbraio 6<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1692 (1587-1589).<br />
Norme sui funerali (c. 404r)<br />
31. 1595, marzo 4<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1696 (1595-1596).<br />
Lettera dell’illustrissimo signore cardinale Aldobrandino sopra <strong>la</strong> prematica<br />
de doti (c. 37v)<br />
32. 1595, luglio 30<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1696 (1595-1596).<br />
Proposta di abolizione del<strong>la</strong> pragmatica delle doti (cc. 48v-51r)<br />
33. 1595, agosto 10<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1696 (1595-1596).<br />
La plecmatica se lievi (cc. 53r-54r)<br />
34. 1595, agosto 13<br />
Riformanze<br />
AST, ASC I, Riformanze, vol. 1696 (1595-1596).<br />
Approvazione dell’abolizione del<strong>la</strong> pragmatica delle doti (c. 55rv)
Terni<br />
FONTI<br />
1. 1431, aprile 29<br />
Bando del podestà<br />
Commissio bandimenti quod de observatione nuptiarum<br />
829<br />
Supradictus dominus potestas ut supra sedens pro tribunali etcetera, commisit,<br />
imposuit et mandavit dicto Petro Ianni presenti, audienti et intelligenti quod,<br />
ex ipsius domini potestatis parte et mandato, vadat et se personaliter conferat ad<br />
dicta loca ubi fieri solent bandimenta et publice, pa<strong>la</strong>m et alta voce, sono tube<br />
premisso, dicat et bandiat quod omnes qui sunt aliquod matrimonium contracturi<br />
vel facturi nuptias et convivium debeant sequi et observare omnia singu<strong>la</strong> que<br />
sunt in statuto de nuptiis 1 , ad penam in dicto statuto contentam pro quolibet<br />
qui contrafecerit et quotiens contrafecerit. Et omnia alia dicat et faciat secundum<br />
formam sue commissionis etcetera.<br />
2. 1434, gennaio 10<br />
Bando del podestà<br />
Bannimentum quod nullus det manciam<br />
Supradictus dominus potestas, sedens ut supra, commisit, imposuit et mandavit<br />
Petro Ianni, publico bannitori comunis civitatis Interapnis, presenti, audienti<br />
et intelligenti, quod ex ipsius domini potestatis parte et mandato, vadat et se<br />
personaliter conferat ad columpnam p<strong>la</strong>tee columpnarum et per alia loca publica<br />
et consueta ipsius civitatis, ubi similia bannimenta fieri solent et ibidem pa<strong>la</strong>m,<br />
publice et alta voce, sono tube premisso, preconizet et banniat quod nul<strong>la</strong> perso-<br />
1 Segue quod est in libro quarto depennato.
830 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
na, cuiuscumque conditionis vel status existat, audeat vel presumat dare mancias<br />
alicui sponse, ad penam et sub pena in statuto contenta et quilibet possit accusare<br />
et habeat partem pene prout patet in statuto.<br />
3. 1444, novembre 11<br />
Riformanze<br />
Secunda proposita de superfluitatibus expensarum mulierum<br />
Secundo cum in sposalitiis et nuptiis in mulieribus disponsatis et que disponsantur<br />
fiant maxime superfluitates expensarum et sumptuositates ac dispendia in<br />
bonis, iocalibus, parafrenalibus, indumentis, vestibus, conviviis, manciis et aliis multis<br />
irregu<strong>la</strong>ribus et inhonestis expensis, tam per patrem et consanguineos a <strong>la</strong>tere<br />
sponse, quam etiam a <strong>la</strong>tere viri et sponsi mulierum nubentium et que nupte sunt,<br />
propter que plurima damna et paupertates exurgunt et propter dictas multas expensas,<br />
tempora nubendi mulieribus et viris uxorandi differuntur, ob quas di<strong>la</strong>tiones<br />
innumerabilia scelera ac nefaria scanda<strong>la</strong> oriuntur, similiter p<strong>la</strong>ceat providere.<br />
(...) Facundissimus vir Iohannes Martali (...) consuluit quod, super omnibus<br />
prepositis superius scriptis et lectis in presenti consilio et connexis in eis ac<br />
dependentibus et emergentibus ab eisdem, magnifici domini priores eligant quattuor<br />
vel sex homines, qui una cum venerabili fratre Iacobo de Marchia et dictis<br />
magnificis dominis prioribus, habeant plenam auctoritatem, arbitrium et baliam,<br />
prout et sicut habet totum presens et dictum consilium, ordinandi, statuendi,<br />
faciendi, disponendi et reformandi super prefatis prepositis et connexis, dependentibus<br />
et emergentibus ab eisdem. Et quicquid per dictos dominos et homines<br />
una cum prefato fratre Iacobo fuerit deliberatum, ordinatum, statutum, reformatum,<br />
factum et gestum, valeat et plenam roboris obtineat firmitatem ac si per<br />
totum dictum consilium factum, statutum, reformatum fuisset sive gestum, ita et<br />
taliter quod de iure valeat et teneat. Et si dicti domini cum dictis hominibus<br />
eligendis, propter aliquam passionem vel aliquam causam, non essent simul in<br />
reformando super predictis concordes et venirent in aliquam differentiam vel<br />
dissensionem, quod liceat prefato venerabili fratri Iacobo ipsos concordare facere<br />
et ex se addere dicto numero, si voluerit, quattuor vel sex alios homines, prout<br />
sibi videbitur et p<strong>la</strong>cebitur. Et si tandem dicti domini cum dictis hominibus<br />
nequamquam fuerint concordes in predictis ordinamentis fiendis, fiat tandem<br />
quicquid voluerit, consuluerit et deliberaverit dictus frater Iacobus ut consultor;<br />
et quicquid per dictum fratrem Iacobum circa predicta fuerit consultum et ordinatum,<br />
valeat similiter et plenam obtineat roboris firmitatem. Et si etiam fuerit<br />
necesse pro autenticatione dictorum ordinamentorum fiendorum esset necesse<br />
facere aliquas expensas, quod ex nunc, auctoritate presentis consilii, liceat mittere,<br />
ponere et inde extrahere de quocumque introitu dicti communis pro autenticatione<br />
et confirmatione predictorum.
Terni<br />
831<br />
Doctissimus atque eruditissimus vir Galienus Palmerii, alius consiliarius (...)<br />
in omnibus et per omnia confirmavit consilium et sententiam redditam per dominum<br />
Iohannem consiliarium supradictum, cum hac additione quod magnifici<br />
domini eligant super predictis ordinamentis sex cives et sex banderarios, qui una<br />
cum dictis dominis et fratre Iacobo habeant super predictis ordinare et reformare<br />
prout dictum est, et quicquid per ipsos factum fuerit, valeat et teneat. Item<br />
quod etiam fiat aliquod ordinamentum pro mitigatione penarum damnorum datorum.<br />
La proposta è approvata con 108 voti favorevoli e 4 contrari.<br />
4. 1444, novembre 16<br />
Riformanze<br />
Ordinamenta et statuta<br />
Infrascripta sunt ordinamenta, capitu<strong>la</strong>, statuta et reformationes communis<br />
et populi civitatis Interamnis facta per dictum commune super omnibus supradictis,<br />
pro bono communis et populi dicte civitatis et totius rei pubblice Interamnensis,<br />
secundum infrascriptum modum et ordinem, videlicet: sub annis Domini<br />
MCCCCXLIIII, indictione VII, tempore domini Eugenii pape quarti, mense<br />
novembris, die XVI.<br />
(...) Item quod nullus vir, maritus sive sponsus dicte civitatis vel eius districtus,<br />
cuiuscumque status, gradus et conditionis existat, audeat vel presumat facere<br />
ex <strong>la</strong>tere suo seu fieri facere sponse seu uxori sue inter vestimenta et iocalia<br />
ultra valorem tertie partis dotis, dummodo non possint excedere dicta vestimenta<br />
et iocalia ultra summam sexaginta sex ducatorum auri; et si dictus sponsus vel<br />
maritus habuerit patrem, pater dicti sponsi seu viri teneatur ad penam quinquaginta<br />
ducatorum auri si contrafecerit, et si non habuerit patrem, teneatur sponsus<br />
ad dictam penam applicandam pro medietate camere, pro quarta parte officiali<br />
facienti executionem et alia quarta parte accusatoribus.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier dicte civitatis vel eius districtus que nuptui tradita<br />
fuerit vel tradenda, ullo modo audeat super se portare vestimenta seu iocalia<br />
valoris ultra sexaginta sex ducatorum auri ratione nuptiarum vel sponsalitiorum;<br />
et predicta intelligantur de qualibet alia muliere cuiuscumque gradus et conditionis<br />
existat, dummodo non excedant tertiam partem dotis ut supra, et quecumque<br />
contrafecerit, teneatur ad penam X ducatorum auri pro qualibet et qualibet<br />
vice ut supra applicandam.<br />
Item quod nullus sponsus sive vir, aliquo modo, per se vel alium, audeat vel<br />
presumat facere seu fieri facere sponse vel uxori sue circa vestimenta vel iocalia,<br />
dare, donare, vel portari facere ultra valorem dicte quantitatis sexaginta sex ducatorum,<br />
omnibus computatis, sub pena quinquaginta ducatorum applicandorum<br />
ut supra pro qualibet vice.
832 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item quod nullus pater, frater, mater, vel quecumque alia persona que maritaverit<br />
et nuptui tradiderit aliquam mulierem, possit, audeat vel presumat facere seu fieri<br />
facere dicte sponse, inter vestimenta et iocalia, omnibus computatis, ex <strong>la</strong>tere suo,<br />
ultra valorem ad rationem quindecim ducatorum pro centinario dotis quam habuit<br />
dicta sponsa, dummodo dicta vestimenta et iocalia ex <strong>la</strong>tere patris, fratris vel matris<br />
non excedant summam triginta ducatorum auri, ad penam quinquaginta ducatorum<br />
ut supra applicandorum. Excipiantur tamen hi qui ante publicationem dictorum ordinamentorum<br />
aliter promisissent de mobilibus sponsarum ex <strong>la</strong>tere dictarum sponsarum,<br />
dummodo non possit portare nisi secundum ordinamenta supradicta.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier dicte civitatis vel habitatrix eiusdem possit, audeat<br />
vel presumat super se portare aliquod genus velluti, drappi vel sirici, preterquam<br />
manicas vestium foderatas de serico, et manichettos de velluto, dummodo non<br />
excedant supradictum valorem tertie partis dotis, ad penam vigintiquinque ducatorum<br />
auri pro qualibet vice, applicandam ut supra.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiusvis status, gradus et condicionis existat possit<br />
facere et portare in capite supra valorem trium ducatorum auri aut portare çonam<br />
supra pondus octo unciarum argenti, ad penam duorum ducatorum pro<br />
qualibet, et vice qualibet, ut supra applicandam.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier dicte civitatis vel habitatrix eiusdem possit portare<br />
p<strong>la</strong>nel<strong>la</strong>s altiores IIII digitis secundum mensuram que sculpetur in ecclesia Sancte<br />
Marie, in capel<strong>la</strong> Sancti Anextasii, ad penam medii ducati auri pro qualibet et<br />
vice qualibet, ut supra applicandam.<br />
Item quod singulis annis magnifici domini priores presentes et qui pro tempore<br />
fuerint, in Nativitate domini nostri Iesu Christi eligant duos cives et homines<br />
pro qualibet regione, quorum officium duret per unum annum, qui cives,<br />
videlicet quilibet duo de sua regione cum officiali extraordinario, sint extimatores<br />
dictarum vestium, indumentorum et iocalium ex <strong>la</strong>tere sponsarum et sponsorum,<br />
et debeant deferre sacramentum patris et matris sponse et sponsi de pretio<br />
et valore dictarum rerum, iocalium et vestimentorum; qui extimatores vinculo<br />
iuramenti teneantur et debeant referre potestati prout invenerint, et conficere<br />
libros de omnibus extimationibus cuiuscumque sponse vel sponsi prout invenerint,<br />
videlicet quilibet duo de regione sua, ad penam vigintiquinque ducatorum<br />
ut supra applicandorum, et similiter teneantur sponsi non mittere ad domum<br />
sponse ante traductionem eius ad virum, vestes et iocalia, nisi fuerint primo visa<br />
per infrascriptos extimatores, et similiter sponse prius quam nuptui eant, teneantur<br />
ostendere res, vestes, et iocalia infrascriptis extimatoribus.<br />
Et ex nunc elegerunt pro presenti anno infrascriptos ad predicta, quorum officium<br />
durare voluerunt pro uno anno, et tanto diutius quantum distat a presenti die<br />
ad festum Nativitatis, quorum civium electorum nomina sunt infrascripta, videlicet:<br />
ser Iohannes ser Luce 2 et Bartholomeus magistri Petri, de regione Adulterinorum,<br />
2 Sul margine sinistro: mutatus ser Iacobus eius filius de voluntate statuentium.
Terni<br />
833<br />
ser Andreas Ci<strong>la</strong>moris et Mattaeus ser Marini, de regione Castelli,<br />
Archangelus ser Francisci et Angelus Stephanelli, de regione Amingonum,<br />
Teseus ser Antonii et Federicus Ioannis Cassantini de regione Fabrorum,<br />
Paulus Macthioli et ser Paulus Sfortie de regione Riconum,<br />
Franciscus Ugolini et Contemessere de regione de Subtus.<br />
Item statuerunt et ordinaverunt quod non possit fieri aliquod encenium vel mancia<br />
dicte sponse tam dum steterit subarrata in domo patris, quam etiam postquam<br />
traducta fuerit nuptui ad domum viri, excepto quod quando dicta sponsa peperit,<br />
ex <strong>la</strong>tere patris possit donari sibi usque in valorem unius ducati. Et qui contrafecerit<br />
teneatur ad penam vigintiquinque ducatorum auri, ut supra applicandam. Et quod<br />
non possit accedi ad visitandum dictam sponsam domum mariti cum pluribus decem<br />
dominabus et totidem hominibus, ad dictam penam semel tantum.<br />
Item statuerunt, ordinaverunt et providerunt supradicti statuentes, quod tempore<br />
traductionis sponse ad domum mariti, tam ex <strong>la</strong>tere sponse, tam ex <strong>la</strong>tere<br />
sponsi, non possint fieri nisi duo convivia tantum, videlicet de mane et de sero<br />
quo sponsa traducitur viro, in quibus conviviis convivans possit recipere otto homines<br />
tantum pro quolibet dictorum conviviorum, cum duobus sive duabus aliis<br />
de domo et familia dictorum convivatorum. Et si in dictis conviviis plures reciperet<br />
et dictum numerum excederet, solvat faciens convivium duos ducatos auri pro<br />
qualibet persona quam reciperet supra numerum prelibatum, et qualibet vice, que<br />
pena applicetur ut supra. Et potestas dicte civitatis non possit aliquo modo dare<br />
licentiam alicui faciendi contra predicta, ad penam XXV ducatorum auri de suo<br />
sa<strong>la</strong>rio auferendorum in ipsius sindacatione, et camere applicandorum. Qui potestas<br />
in introitu sui offici teneatur de predictis solemnem inquisitionem facere, et<br />
tempore dictarum nuptiarum vel post; et repertos culpabiles punire et condemnare<br />
ad dictam penam. Et sindici dicti domini potestatis teneantur de predictis ipsum<br />
dominum potestatem, si negligens fuerit condemnare ad dictam penam ut supra<br />
applicandam, statutis vel reformationibus in contrario facientibus non obstantibus.<br />
Et predicta de convivatis non intelligantur de personis a duodecim annis infra.<br />
(...) Die XVII novembris<br />
Publicata, preconizata et bandita fuerunt omnia supradicta ordinamenta et<br />
statuta de mandato dictorum statuentium per Petrum Iohannem publicum bannitorem<br />
et preconizatorem, notificantem omnibus et singulis quod ab hodie in<br />
posterum unusquisque caveat faciendi contra predicta.<br />
5. 1444 novembre 19<br />
Riformanze<br />
5 a proposita de expensis funeralium<br />
Quinto cum in funeralibus mortuorum potius ad pompas mundi quam animo<br />
dandi elymosinam amore Dei fiant maxime superfluitates expensarum in cera
834 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
et aliis, p<strong>la</strong>ceat igitur his maturo consilio recto, honesto ac moderato modo providere.<br />
(...) Sapientissimus vir Angelus de Iocosis unus ex predictis consiliariis (...)<br />
Super 5 a preposita de funeribus.<br />
Item in eodem loco manens dixit et consuluit super 5 a proposita quod nullus<br />
in funeribus possit facere maiores expensas sive sumptus quam in duobus<br />
cereis tantum de cera, qui duo cerei non possint esse pluris ponderis quinque<br />
librarum et de duobus aliis cereis pro fraternitate. Item quod non possint dari<br />
nisi duo candele pro quolibet religioso, nisi esset prior vel alicuius alterius dignitatis<br />
cui possint dari usque in numerum quatuor cande<strong>la</strong>rum inclusive et non<br />
plus, ad penam XXV ducatorum auri solvendorum per illum ad quem pertinet<br />
dicta funeralia et applicandorum pro quarta parte presenti potestati. Item quod<br />
nul<strong>la</strong> mulier tempore funerum possit accedere ad ecclesiam ad penam XXV ducatorum<br />
auri pro qualibet. Et si potestas fuerit negligens in procedendo teneatur<br />
ad eandem penam. (...)<br />
Brunoctus Giannotti alius consiliarius (...)<br />
Item super proposita mortuorum et causarum confirmavit dictum et consilium<br />
Angeli superioris consultoris, ab eius dicto et sententia nul<strong>la</strong>tenus discrepando<br />
(...)<br />
La proposta è approvata con 97 voti favorevoli e 4 contrari.<br />
6. 1445, dicembre 20<br />
Riformanze<br />
Decretum super correctione capitulorum fratris Iacobi<br />
Magnificus dominus Dottus de Dottis de Padua, Interamnis et Reatis gubernator<br />
et locumtenens pro Sancta Romana Ecclesia et sanctissimo domino nostro<br />
papa etcetera, asserens oraculo vive vocis sibi a reverendissimo in Christo patre<br />
et domino Ludovico cardinale Aquilegiensi, domini nostri pape camerario, apostolice<br />
Sedis legato de <strong>la</strong>tere commissum ut corrigere posset et faceret corrigere<br />
certa capitu<strong>la</strong> facta in communi civitatis Interamnis, sive statuta condita tempore<br />
quo venerabilis pater frater Iacobus de Massa de Marchia in hac civitate munus<br />
predicationis exhibuit, de anno Domini MCCCCXLIIII sub die XVI mensis novembris,<br />
prout constat manu ser Bartholomei ser Iohannis de Tuscanel<strong>la</strong> tunc notarii<br />
reformationum et cancel<strong>la</strong>rii communis Interamnis, eo quia ipsa capitu<strong>la</strong> sive statuta<br />
videntur habere certas superfluitates huic populo non gratas et potius scandalosas,<br />
iccirco, vigore dicte commissionis et omnibus melioribus via, iure et<br />
forma quibus potuit, commisit et mandavit magnificis dominis prioribus dicte<br />
civitatis tam presentibus quam futuris quatenus eligant et eligere possint et debeant<br />
sex cives, unum scilicet pro regione, et totidem banderarios vel popu<strong>la</strong>res,<br />
unum scilicet pro regione, et quos ipse ex nunc prout ex tunc eligebat, omnes
Terni<br />
835<br />
doctores dicte civitatis, cum quibus ipsi domini priores habeant examinare dicta<br />
capitu<strong>la</strong>, mitigare et corrigere prout eis utilius pro communi videbitur, et quicquid<br />
erit per ipsos factum, habeat plenam firmitatem ac si per suam dominationem,<br />
commune et populum dicte civitatis esset factum.<br />
7. 1445 dicembre 30<br />
Riformanze<br />
Provvedimenti del consiglio di cerna sulle pene e sui corredi nuziali<br />
Attento quod aliqui cives et popu<strong>la</strong>res dicte civitatis dicuntur detenti a presenti<br />
domino potestate occasione certarum penarum in quas asseruntur incurrisse<br />
vigore capitulorum factorum tempore fratris Iacobi de Marchia, dictique popu<strong>la</strong>res<br />
comparuerunt in presenti cerna petentes et supplicantes ut presens consilium<br />
et commune ipsos dignetur suscipere recommissos, quid videtur presenti consilio<br />
super predictis providere, ordinare et reformare (...).<br />
Prudens vir Iohannes Martali (...) dixit et prudenter consuluit super dicta<br />
proposita quod Matheo Nardoli, uni ex numero banderariorum presenti et intelligenti,<br />
pro subsidio dictorum detentorum dentur pro commune floreni quinque<br />
ad quinquaginta bolonenos pro floreno, quos idem Matheus possit distribuere<br />
prout sibi videbitur pro dicto subsidio et dentur per commune hoc modo videlicet<br />
quod de ipsis quinque florenis fiant sibi bullecte et eos excomputet in datis<br />
suis et omnium eorum qui eidem dictam quietationem vel partem eiusdem mutuarent<br />
pro commune dicte civitatis in futurum, imponendis usque ad integram<br />
dictorum quinque florenorum satisfactionem.<br />
La proposta è approvata con 29 voti favorevoli e 11 contrari.<br />
Dicta die<br />
Cives super extimis iocalium<br />
Supradicti magnifici domini priores omnes et in pleno numero in sa<strong>la</strong> magna<br />
pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie in sufficienti numero congregati et cohadunati,<br />
scientes quod, ex tenore capitulorum factorum tempore religiosi viri fratris Iacobi<br />
de Marchia ordinis Minorum, in eos est remissum eligere dominos duos cives<br />
pro quolibet regione dicte civitatis super extimis iocalium, vestium et aliorum<br />
similium que mulieres secum deferunt cum nuptui traduntur prout continetur in<br />
undecimo capitulo dictorum capitulorum, omnes concordes etcetera, nemine discrepante,<br />
eligerunt cives infrascriptos quorum nomina sunt ista videlicet: Philippus<br />
Petri Luce, Petrus Pauli Crisanti de regione Avulterinorum; Coradus Urigutii,<br />
Campius Pauli Antonii de regione Castello; Antonius Bartolicti, Valens Nerii<br />
de regione Amingonum; Iohannes Angelus Iohannis Admire, Nicho<strong>la</strong>us Luchesini<br />
de regione Fabrorum; Andreas Floris, Nico<strong>la</strong>us Thomassoni de regione Riconum;<br />
ser Marcus de Ceretanis, Antonius Falconis de regione de Subtus.
836 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
8. 1445, dicembre 31<br />
Riformanze<br />
Electio super correctione capitulorum fratris Iacobi<br />
Supradicti magnifici domini priores videntes quod per commissionem magnifici<br />
domini Docti de Doctis de Padua, Interamnensis etcetera, gubernatoris etcetera, in<br />
eos est remissum eligere unum civem et unum banderarium vel popu<strong>la</strong>rem pro qualibet<br />
regione super correctione capitulorum in communi dicte civitatis conditorum<br />
tempore predicationis religiosi viri fratris Iacobi de Marchia, ordinis Minorum, prout<br />
constat ex decreto ipsius magnifici domini gubernatoris posito supra, manu mei notarii<br />
et cancel<strong>la</strong>rii infrascripti, sub die XX presentis mensis, vigore dicte commissionis<br />
eligerunt cives et popu<strong>la</strong>res infrascriptos quorum nomina sunt: Iohannes Angelus<br />
Nicole magistri Marini, Matheus Poli Ciccori de regione Avulterinorum, Brunoctus<br />
Iannocti, Baptistas Lance de regione Castelli, Archangelus Simonicti, Iohannes Bencivenute<br />
de regione Amingonum, Iohannes Montis, Bartholomeus Azacaroni de regione<br />
Riconum, Iohannes Martali, Baptista Capocii de regione de Suptus.<br />
9. 1446, gennaio 28<br />
Riformanze<br />
Capitulorum fratris Iacobi correctio<br />
In Dei nomine domini amen. Anno a nativitate eiusdem MCCCCXLVI, indictione<br />
VIIII, tempore pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini<br />
Eugenii divina providentia pape quarti, die vero XXVIII ianuari. Magnifici domini<br />
priores populi civitatis Interamnis, una cum pluribus doctoribus legum dicte<br />
civitatis per magnificum dominum gubernatorem dicte civitatis Doctum de Doctis<br />
de Padua etcetera electis, et una cum uno cive et uno banderario pro quolibet<br />
regione 3 dicte civitatis, in sa<strong>la</strong> inferiori pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie super<br />
correctione capitulorum sive statutorum conditorum in communi tempore venerabilis<br />
patris fratris Iacobi de Marchia prout supra constat ex forma decreti dicti<br />
domini gubernatoris per me registrati sub die XX mensis decembris proxime preteriti<br />
in sufficienti numero congregati et cohadunati, volentes in Dei nomine vacare<br />
circa correctionem ipsorum capitulorum vigore commissionis per dictum<br />
decretum in eos facte, visis primo inter eos et discussis dictis capitulis, datoque<br />
inter eos et misso partito ad fabas nigras et albas ut est moris, et victo legitime<br />
et optento per quindecim ex eis restituentes fabas albas del sic, non obstante<br />
quattuor restituentes nigras del non.<br />
3 Ghinato rione.
Terni<br />
837<br />
Super IIII°<br />
Super quarto capitulo dictorum capitulorum incipente: « Item, quod nullus<br />
vir, maritus sive sponsus » providerunt, ordinaverunt, correxerunt et reformaverunt,<br />
quod pena que ponitur ducatorum quinquaginta contrafacientibus in contentis<br />
in eodem mitigetur et reducatur, mitigaverunt et reduxerunt ad decem<br />
ducatos auri.<br />
Super V° et VI°<br />
Simili modo dato et misso partito ut supra, optento per decem et septem ex<br />
eis restituentes eorum fabas albas del sic, non obstantibus duobus restituentibus<br />
nigras del non, quod pena quinquaginta ducatorum que ponitur in duobus capitulis<br />
post dictum quartum capitulum immediate sequentibus reducatur et reduxerunt<br />
ad decem ducatos auri.<br />
Super X°<br />
Item, dato et misso partito ut supra et optento per XVII ex eis restituentes<br />
eorum fabas albas del sic, non obstantibus duobus restituentibus nigras del non,<br />
quod capitulum X, incipiens: « Item quod nul<strong>la</strong> mulier » loquens de p<strong>la</strong>nellis<br />
mulierum que non debent deferri altiores IIII or digitis, provideretur ordinari, reformaretur,<br />
cassetur et annulletur totaliter, cassaverunt et annul<strong>la</strong>verunt.<br />
Super XI°<br />
Item simili modo dato et misso partito ut supra et optento per omnes, numero<br />
XVIIII restituentes eorum fabas albas del sic, non obstante aliqua nigra del non,<br />
providerunt, ordinaverunt et reformaverunt super undecimo capitulo dictorum capitulorum,<br />
incipiente: « Item, quod singulis annis » quod estimationes rerum iocalium<br />
et vestimentorum fiendorum tam ex <strong>la</strong>tere sponsi quam ex <strong>la</strong>tere sponse, in<br />
ipso capitulo contente, indifferenter fiant et fieri possint et debeant ante traductionem<br />
sponse ad sponsum in quocumque loco, dum tamen fiant sine aliqua pena.<br />
Item super X°<br />
Item simili modo stato et misso partito et optento per XV ex eis restituentes<br />
eorum fabas albas del sic non obstante quatuor dantes nigras del non, providerunt,<br />
ordinaverunt et reformaverunt quod capitulum decimum loquens de iocalibus<br />
portandis per mulieres in capite et de zonis earundem, quod zona ponderis<br />
octo unciarum intelligatur sine fiecta vel texuto.<br />
Item simili modo, dato et misso partito, et optento per tresdecim ex eis<br />
restituentes eorum fabas albas del sic, non obstantibus sex restituentibus nigras<br />
del non, in contrarium providerunt, ordinaverunt, et reformaverunt super tertiodecimo<br />
capitulo dictorum capitulorum, incipiente: « Item statuerunt etcetera », videlicet<br />
quia correxerunt et mitigaverunt ubi in ipso capitulo dicitur de conviviis<br />
et numero personarum ad eadem receptandarum quod in ipsis conviviis possint<br />
interesse decem homines cum duabus sive duobus de domo convivatorum, [pro<br />
q] 4 uolibet dictorum conviviorum, cum sex servitoribus ad cultellum [et] 5 sex<br />
4 Così Ghinato, illeggibile sul manoscritto.<br />
5 c. s.
838 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
servitoribus in coquina; quodque nullum 6 ensenium sive donum mitti possit nec<br />
debeat hinc neque ex <strong>la</strong>tere sponsi ad <strong>la</strong>tus sponse, neque a <strong>la</strong>tere sponse ad<br />
<strong>la</strong>tus sponsi, pena decem ducatorum auri, tam mictenti quam recipienti huiusmodi<br />
ensenium sive donum, Camere apostolice applicanda; et officiales teneantur<br />
dare iuramentum super predictis donis omnibus de domo dictarum partium ut<br />
dicant veritatem.<br />
10. 1489, aprile 20<br />
Riformanze<br />
Revisione del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> riguardo alle scol<strong>la</strong>ture<br />
Secundo cum ordinata et facta sunt quedam statuta et reformationes per<br />
cives et banderarios deputatos et reverendam paternitatem fratris Francisci de<br />
Medio<strong>la</strong>no ordinis Observantie sancti Francisci super causis civilibus et super<br />
scol<strong>la</strong>tura vestium mulierum, proponuntur presenti consilio quid sibi videtur an<br />
sint approbanda vel repudianda que de verbo ad verbum lecta et vulgariçata<br />
fuerunt in dicto consilio per me cancel<strong>la</strong>rium.<br />
Eximius illustris doctor dominus Antonius de Rusticis alter consiliarius surgens<br />
(...) dixit, consuluit et arrengavit quod, cum ipse bene intellexerit supradicta<br />
statuta et tenores ipsorum lecta et dec<strong>la</strong>rata per cancel<strong>la</strong>rium quia bona et<br />
<strong>la</strong>udabilia sunt, quod auctoritate presenti concilii generalis, omnia il<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> et<br />
statuta confirmentur (...) et queratur confirmatio illorum a gubernatore et ponantur<br />
in volumine statutorum comunis Interamne (...)<br />
La proposta viene approvata all’unanimità.<br />
Capitu<strong>la</strong> enim que facta fuerunt super causis civilibus et que lecta et confirmata<br />
fuerunt in supradicto consilio sunt ista videlicet<br />
Cives et banderari deputati etcetera (...)<br />
Item statuimus et ordinamus quod quilibet qui vestes novas mulierum noviter<br />
inciserit sive fecerit debeat il<strong>la</strong>s incidere et facere altas in pectore ad<br />
similitudinem vestium quas retroactis temporibus a triginta annis ultra mulieres<br />
Interamnenses solite sunt portare et non cum maiori scol<strong>la</strong>tura, sub pena et ad<br />
penam trium ducatorum ad bolonenos quatraginta octo veteres per ducatum,<br />
pro qualibet contrafaciente et qualibet veste, applicanda pro quarta parte comuni<br />
Interamne, pro alia quarta parte Monti Pietatis, pro alia quarta parte<br />
accusatori cuius nomen teneatur secretum et pro alia quarta parte officiali effectualiter<br />
exequenti dictam penam et in predictis penis incurratur ipso facto<br />
absque alio processu.<br />
6 Ghinato nummum.
Terni<br />
839<br />
Item statuimus et ordinamus quod omnia et singu<strong>la</strong> statuta edita tempore<br />
predicationis fratris Iacobi de Marchia et eius consilio in civitate Interamna invio<strong>la</strong>biliter<br />
observentur per officiales dicte civitatis et faciant per alios observari<br />
sub pena prestiti iuramenti et sub pena in eis contenta.<br />
Et presertim statuta de illis qui vadunt de nocte, de b<strong>la</strong>sfemantibus, et de<br />
ludentibus.<br />
11. 1507 maggio 30<br />
Riformanze<br />
Prima proposita de capitulis super dotibus et vestibus mulierum<br />
Primo, cum ad exhortationem venerabilis fratris de Observantia fratris [...]<br />
predicatoris excellentissimi, qui his diebus predicavit verbum et doctrinam Dei<br />
in hac civitate et inter cetera redarguerit in honorem Dei et utilitatem hominum<br />
istius civitatis sumptus inordinatos, damnosos et inhonestos indumentorum et<br />
vestium mulierum Interamnensium, et numerum inordinatum dotium qui interdum<br />
ultra vires promictitur, videntes domini priores quod ea que predicaverat<br />
erant utilia omnibus Interamnensibus, congregaverunt concilium cerne in quo fuit<br />
super hoc reformatum quod deputarentur cives et banderari ad providendum et<br />
reformandum super predictis, qui deputati una cum prefato predicatore fecerunt<br />
et composuerunt super premissis nonnul<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> que in presenti concilio proponuntur,<br />
quid videbitur et p<strong>la</strong>cebit presenti concilio ita exequantur, consulite.<br />
Que capitu<strong>la</strong> in ipso concilio lecta fuerunt et apparebunt et notabuntur infra.<br />
(...) Capitu<strong>la</strong> de quibus fit mentio in prima proposita videlicet de dotibus et<br />
vestibus mulierum.<br />
Laudabile reputandum est quotiens secundum conditiones temporum consilia<br />
et ordines variantur humani si matura et gravi consideratione reformantur in<br />
melius. Cives siquidem Interamnenses gubernari sub civili et modesta regu<strong>la</strong> affectantes,<br />
suasione predicationum venerabilis fratris [...] doctrinam honeste vivendi<br />
in civitate Interamne predicantis commoti, certam emendationem et alicuius<br />
inepti moris et consuetudinis damnose correptionem facere decreverut; ad que<br />
ordinanda et conficienda et corrigenda electi et ordinarie infrascripti cives et<br />
banderari una cum prefato fratre [...] deputati fuerunt videlicet dominus Vincentes<br />
de Paradisis, dominus Alfonsus de Federicis, Ardingherius de Camporeali,<br />
Agabitus de Castello, Franciscus domini Angelini, Loritus de Raneriis, Tascilus<br />
Cole Oddi, Rosatus Angeli Antonii, Stefanus Schifi, Antonius Lancie, Bartomeus<br />
Mariani Vanne et Franciscangelus Lencii, qui congregati cum prefato reverendo<br />
predicatore infrascripta capitu<strong>la</strong> statuta et ordinationes fecerunt et ordinaverunt.<br />
Imprimis statuerunt et ordinaverunt quod dotes, que promictuntur et dantur<br />
mulieribus, cuiuscumque conditionis qualitatis et gradus existat ille qui dat sive<br />
promictit ipsas dotes, non possint excedere summam ducentorum ducatorum ad
840 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
rationem decem carlenorum pro quolibet ducato nec dare vel promictere ipse<br />
dotans pro mobilibus ultra valorem quindecim ducatorum similium pro quolibet<br />
centinario dotis. Et popu<strong>la</strong>res dotantes non possint excedere summam centum<br />
ducatorum ad supradictam rationem pro dote et pro mobilibus quindecim per<br />
centinarium promictere et dare possint.<br />
Item ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier dicte civitatis vel habitans in ea, nec<br />
comitatina ipsius civitatis, possit portare in vestibus, nec in manicis, nec in dorso<br />
aliquod genus imbroccati de auro, nec de argento, nec in capite capel<strong>la</strong>m auri<br />
vel auratam, sed tantum in centuris, possint autem portare per<strong>la</strong>s mulieres predicte.<br />
Item ordinaverunt quod liceat dictis mulieribus portare vestes de setanino<br />
vel damaschino raso et non de alio genere sirici vel velluti vestes, liceat tamen<br />
portare manicas et parapectum de velluto, dum tamen non habeant nisi unam<br />
vestem tantum de dicto setanino vel damaschino; liceatque habere et portare<br />
vestes de terçanello vel ciambellotto.<br />
Item ordinaverunt quod dicte mulieres, cuiuscumque conditionis qualitatis et<br />
gradus sint, non possint ferre sbernias alicuius coloris aliquo modo.<br />
Item ordinaverunt quod vestes mulierum fiant honeste et nimis aperte in<br />
pectore, nec in spatulis scol<strong>la</strong>te adeo quod non videatur pettus nec spatule ex<br />
parte posteriori.<br />
Item quod mulier, que nuberet extra civitatem Interamne, non possit habere<br />
nec extra ipsam civitatem ferre, nisi tantum dotem valoris supradicti, sed residuum<br />
patrimonii remaneat cippo domus, nisi in casu ubi filii masculi non extarent,<br />
quia tunc parentes possint relinquere in testamento totam eorum hereditatem, si<br />
voluerint.<br />
Item quod ille mulieres, que nunc habent vestes a supradictis ordinationibus<br />
et capitulis prohibitas, non possint illis uti ab hinc imposterum, nec il<strong>la</strong>s aliquo<br />
modo portare, sub penis infrascriptis ac censuris.<br />
Item quod si quis recurret pro aliquo istorum casuum ad superiorem pro<br />
dispensatione, sine licentia comunis Interamne, incidat in penas et censuras infrascriptas.<br />
Item quod notarius, qui se rogaverit de dote ascendente dictas summas et de<br />
aliis prohibitis per supradictas ordinationes et statuta, incidat in penam decem<br />
ducatorum, et testes, qui predictis interessent, incidant in penam quinque ducatorum.<br />
Et casu quo aliquis notarius forensis se rogaret de aliqua promissione<br />
prohibita et faciente contra ipsa capitu<strong>la</strong> sive statuta, il<strong>la</strong> promissio non teneat et<br />
scripture illius notarii forensis non adhibeatur aliqua fides, et notarius Interamnensis,<br />
qui de predictis se rogaret, sit privatus omni officio comunis Interamne.<br />
Item quod quicumque contrafecerit vel venerit contra aliquod dictorum capitulorum<br />
sive statutorum incurrat in penam ipso facto vigintiquinque ducatorum<br />
auri et excomunicationis, ubi non esset pena determinata per supradicta capitu<strong>la</strong>,<br />
quarum penarum quarta pars sit officialis facientis executionem, quarta pars sit<br />
accusatoris et due alie parte sint comunis Interamne.<br />
I capitoli sono approvati con 79 voti favorevoli e 31 contrari.
Terni<br />
12. [1524]<br />
Statuti<br />
Capitu<strong>la</strong> de dotibus et vestibus et mobilibus mulierum<br />
841<br />
Item statuimus et ordinamus quod dotes que mittuntur et dantur mulieribus,<br />
cuiuscumque conditionis et qualitatis et gradus existat ille qui dat sive promittit<br />
ipsas dotes, non possint excedere summam ducentorum ducatorum ad rationem<br />
decem carolenorum pro quolibet ducato et non dare nec promittere possit ipse<br />
dotans pro mobilibus ultra valorem quindecim ducatorum similium pro quolibet<br />
centenario dotis, et popu<strong>la</strong>res dotantes non possint excedere summam centum<br />
ducatorum ad dictam rationem pro dote vero et pro mobilibus quindecim ducatos<br />
similes per centonarium promittere et dare possint.<br />
Item quod nul<strong>la</strong> mulier dicte civitatis vel habitans in ea, nec comitiva ipsius<br />
civitatis possit portare in vestibus, nec in manicis, nec in dorso aliquod genus<br />
imbroccati de auro nec de argento, nec in capite capel<strong>la</strong>m auri vel auratam, sed<br />
tantum in centuris autem portare dicte mulieres per<strong>la</strong>s.<br />
Item quod liceat dictis mulieribus portare vestes de setanino vel damaschino,<br />
raso et non de alio genere sirici vel velluti vestes, liceat tamen portare manicas<br />
et parapectum de velluto, dum tamen non habeant nisi unam vestem tantum de<br />
dicto setanino vel damasco; liceat tantum habere et portare vestes de terzanello<br />
vel ciambellotto.<br />
Item quod dicte mulieres cuiuscumque conditionis, qualitatis et gradus sint,<br />
non possint ferre sbernias alicuius coloris aliquo modo.<br />
Item quod vestes mulierum sint honeste et non nimis aperte in pectore, nec<br />
in spatulis scol<strong>la</strong>te, quod videatur pectus seu spatule ex parte posteriori.<br />
Item quod mulier que nuberet extra civitatem Interamne non possit habere,<br />
nec extra ipsam civitatem ferre, nisi tantum dotis valoris suprascripti, sed residuum<br />
patrimonii remaneat cipo domus, nisi in casu ubi filii masculi non extarent,<br />
quia tunc parentes possint relinquere in testamento totam eorum hereditatem si<br />
voluerint.<br />
Item quod ille mulieres, que nunc habent vestes a supradictis ordinationibus<br />
et capitulis prohibitis, non possint illis uti ab hinc in posterum, nec il<strong>la</strong>s aliquo<br />
modo portare sub penis infrascriptis ac censuris.<br />
Item quod si quis recurreret pro aliquo istorum casuum ad superiorem pro<br />
dispensatione, sine licentia comunis Interamne, incidat in penas et censuras infrascriptas.<br />
Item quod notarius, qui se rogaret de dote excedente dictas summas et de<br />
aliis prohibitis a supradictis ordinationibus et statutis, incidat in penam decem<br />
ducatorum; et testes qui predictis interessent incidant in penam quinque ducatorum,<br />
et casu quo aliquis notarius forensis se rogaret de aliqua promissione prohibita<br />
et faciente contra ista capitu<strong>la</strong> sive statuta, il<strong>la</strong> promissio non teneat et scripturis<br />
illius notarii forensis non adhibeatur aliqua fides, et notarius Interamnensis,<br />
qui de predictis se rogaret, sit privatus omni officio comunis Interamne.
842 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item quod quicumque contrafecerit vel venerit contra aliquod dictorum capitulorum<br />
sive statutorum, incidat in penam ipso facto viginti quinque ducatorum<br />
auri et excommunicationis, ubi non esset pena determinata per supradicta capitu<strong>la</strong>,<br />
quarum penarum quarta pars sit officialis facientis executionem, quarta pars<br />
sit accusatoris, et due alie sint comunis Interamne.<br />
Del modo da servare alli morti<br />
Statuemo che nul<strong>la</strong> donna per caggione de corrupto debbia exc<strong>la</strong>mare o<br />
vero fare alcuno segno de mestitia percotendose pecto, battendo <strong>la</strong> mano et<br />
tenendo ’l capo discoperto, né uscire fuora de casa, né stare o vero dimorare<br />
appresso de ditta casa nel<strong>la</strong> quale sta ’l corpo morto o vero in qualunque casa<br />
se facesse lutto et pianto; et nul<strong>la</strong> de ditte donne se possa, né debbia vestire<br />
d’alcuno panno vedovile fuora de casa in presentia delle genti al<strong>la</strong> pena di un<br />
fiorino per ciasch’una et ciasch’una volta; et nul<strong>la</strong> donna vada né andar possa de<br />
reto al corpo morto quando se porta a sepellire; et nul<strong>la</strong> donna possa né debbia<br />
ritornare a casa del morto di poi il dì che sarà sepellito, per caggione de piangere<br />
o per mestitia, eccepto le parenti et affine fino in terzo grado et le vicine<br />
et se alcuna contrafarà sia punita in fiorini doi, al<strong>la</strong> qual pena sia costretto il<br />
marito de fatto per <strong>la</strong> moglie. Et gl’homini alli quali è licito l’andare et accompagnare<br />
ditto morto non possano né a ipsi sia licito piangere, né fare alcuno<br />
atto de mestitia; et il podestà sia tenuto mandare a ogni morto et far summarie<br />
et diligente inquisitione de tutte et singule dette cose al<strong>la</strong> pena de fiorini doi da<br />
retenerse del suo sa<strong>la</strong>rio; et l’heredi del defunto o qualunque altro farà portare<br />
alcuno morto al<strong>la</strong> sua sepoltura altramente che al modo predetto sia punito in<br />
fiorini doi; et dal podestà sia ipso fatto punito in detta pena et habbia il quarto<br />
come di sopra.<br />
13. 1531, marzo 26<br />
Riformanze<br />
Secunda proposita de exsuberantia dotis et vestium mulierum<br />
Secundo cum sit quod ob excessiones dotis et vestimentorum mulierum nostre<br />
civitatis, civitas ipsa dipauperetur, non obstante quod sit Deo displicere,<br />
ergo provideatur per presentem consilium quid est utilius etc.<br />
(...) Consultum super bono publico<br />
Excellentissimus illustris doctor dominus Salustius Fadulfus unus ex dictis<br />
consiliariis in dicto consilio existentibus surgens datoque corporali iuramento<br />
(...)<br />
Item suum continuando sermonem super 2 a proposita de correctione et
Terni<br />
843<br />
moderatione dotis dande et vestium mulierum, quod, auctoritate presentis generalis<br />
arrenge, osserventur statuta super his condita per fratrem Iacobum de<br />
Marchia cum aditione vel diminutione, prout visum fuerit consilio cerne, cui<br />
sit data amp<strong>la</strong> facultas, ac si presens consilium faceret et quicquid in dicto<br />
cerne consilio fuerit stabilitum sit in viridi observantia, sub penis prout dicto<br />
consilio videbitur et excomunicationis sancti Eleuterii que debeat a santissimo<br />
domino nostro impetrari.<br />
La proposta è approvata con 147 voti favorevoli e 2 contrari<br />
14. 1531, aprile 2<br />
Riformanze<br />
Consultum super remissione facta<br />
per consilium <strong>generale</strong> cerne super dotibus et vestimentis<br />
Proponitur quod, cum per consilium <strong>generale</strong> magnifici populi civitatis Interamne<br />
sit remissum consilio cerne, non sine confidentia, capitu<strong>la</strong> fratris Iacobi et<br />
Oncaretti augere et diminuere, et predicto consilio videbitur ergo cum sit gloria<br />
Dei et honor et utilitas nostre civitatis quid agendum etcetera et, ut melius possit<br />
consulere, fuerunt lecta supradicta capitu<strong>la</strong> in supradicto consilio cerne, omnibus<br />
astantibus super quo et omnibus connexis etcetera.<br />
Dittum consultoris super zonis mulierum.<br />
Nobilis civis Philyppus ser Cristofari, unus ex dictis consiliariis in dicto consilio<br />
existentibus, acepto corporali iuramento etcetera, solitam arrengeriam ascendens<br />
et facta divina invocatione, dixit et consuluit quod possit per mulieres infrascriptas<br />
portari in zonis seu centuris decem et octo oncie argenti et non plus<br />
et hoc dixit in substantia et in verbis super zonis et centuris.<br />
La proposta è approvata con 41 voti favorevoli e nessuno contrario.<br />
Dittum super dotibus et vestimentis mulierum<br />
Dominus Marcus Antonius de Rusticis, miles auratus, unus extra ordinem<br />
dicti consilii cerne, vocato tamen acceptoque iuramento et solitam arrengeriam<br />
ingrediens ac divino auxilio implorato, dixit et consuluit quod auctoritate presentis<br />
consilii, vigore suprascripti consilii arrenge suprascripte et circha dotes constituendas<br />
et dandas mulieribus Interamne eiusque comitatus etcetera, videlicet quod<br />
ipse dotans seu dotes constituens non possit excedere summam ducentorum ducatorum<br />
de carulenis aliquo modo, non obstante quod sit nobilis seu cuiuscumque<br />
conditionis existat, et pro mobilibus dandis dictis mulieribus non possit<br />
excedere valorem quindecim ducatorum similium per centinarium etcetera; circha<br />
vero vestimenta, quod nul<strong>la</strong> mulier predicta, quavis fulgens preheminentia, possit<br />
et valeat portare in dorso aliquod genus brochati, velluti, sete, rasi, damasci, seu
844 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
drappi, exceptis quinque brachiis velluti seu seta aut damasci vel rasi ad earum<br />
benep<strong>la</strong>citum in vestium ornamentis; et quod omnes perle, iocalia vel ioie auri<br />
vel aurate vel de argento sint prohibite portare exceptis tribus anulis auri ad<br />
plus pro qualibet muliere sub pena excomunicationis sancti Eleuterii a summo<br />
pontifici impetrande et pecuniarie prout videbitur presenti fratri reverendi [...] 7<br />
predicatori nostro ac etiam aplicande ut supradicto predicatori reverendo visum<br />
erit etcetera.<br />
La proposta è approvata all’unanimità.<br />
15. 1548, dicembre 28<br />
Riformanze<br />
Nuove leggi sui costumi<br />
Primo se propone a questo magnifico Numero de credensa, qualmente per<br />
istigatione de più et diverse persone amatrici de li boni, salutiferi et honorevoli<br />
ordini de <strong>la</strong> ciptà de Terani, che per <strong>la</strong>ude et honore de Idio, et anchora per il<br />
iusto et modesto vivere di epsa ciptà, se divenga ad una <strong>la</strong>udevole reformatione<br />
universale de epsa ciptà, tanto in cose spirituali, quanto anchora temporali, al<br />
che anchora concorrere et suadere come in opera santissima et meritevole il<br />
reverendo patre, frate Francisco de Suriano de frati Cappuccini de san Francesco,<br />
al presente predicante in questa ciptà de Terani, per il che se ordinino et<br />
elegano, per epso reverendo patre predicatore, per li magnifici signori priori, et<br />
per li prudenti banderari, tanti deputati quanti a loro pareranno, tanto de li<br />
homini de <strong>la</strong> credensa quanto de li homini fora de credensa, quali deputati<br />
electi habiano arbitrio, auctorità et facultà, tanta quanta ha il presente conseglio,<br />
di possere ordinare, reformare, redurre et capitu<strong>la</strong>re, ogni et qualunche cosa di<br />
epsa ciptà, che le paresse che tendesse al bene universale et modesto vivere de<br />
<strong>la</strong> ciptà prefata, et ciò che per dicti deputati serrà ordinato, reformato, capitu<strong>la</strong>to<br />
sia sempre valido et fermo come se lo facesse il presente consiglio, con auctorità<br />
et facultà che dicti deputati per observatione de le cose premisse, possano in<br />
dicte reformationi, ordini, adiunctioni, reductioni et capitu<strong>la</strong>tioni per ipsi deputati<br />
facte, imponere quelle pene li parrendo expedienti; et per fortificatione et<br />
confirmatione de le cose per loro reformate, ordinate, capitu<strong>la</strong>te, adioncte et<br />
reducte, possano elegere et mandare imbasciadori a Sua Santità, al reverendissimo<br />
legato et a qualunche altro superiore fosse de bisognio, et possano impetrare et<br />
7 Omesso il nome del frate, forse Francesco da Iesi citato nel consiglio del 1548.
Terni<br />
845<br />
fare venire commissarii per tale effecto, con auctorità et potestà de possere spendere<br />
de li denari de <strong>la</strong> communità per dicta causa, et de quello se spendesse, se<br />
ne possa fare bollecta.<br />
(...) Quod eligantur octo deputati ad intelligendum a patre predicatore que<br />
velint reformare et deinde referant in credentia.<br />
Ornatissimus legum doctor dominus Camillus Paradisius unus de consiliariis<br />
in dicto consilio existentibus, stans pro rostris etcetera super prima proposita<br />
dixit et consuluit quod, auctoritate presentis credentie, eligantur more solito octo<br />
deputati videlicet quattuor de civibus et totidem de banderariis, qui deputati<br />
deinde se conferant ad reverendum patrem predicatorem et ab eo intelligant que<br />
velit ordinare et reformare in civitate Interamne, quibus intellectis, per dictos<br />
deputatos deinde referatur in credentia.<br />
La proposta viene approvata con un solo voto contrario.<br />
(...) Electio deputatorum ad intelligendum a patre predicatore ea que vult<br />
reformare in civitate et ea deinde referendum in credentia.<br />
Peractis premissis per dominos priores et banderarios in valido numero congregatos<br />
pro executione reformatorum de supra, super prima proposita electi<br />
fuerunt infrascripti in deputatos ad intelligendum a patre predicatore ea que vult<br />
reformare et ordinare in civitate Interamne et postquam intellexerint referendum<br />
in credentia, quorum deputatorum nomina sunt ista videlicet:<br />
dominus Camillus de Paradisis<br />
magister Sebastianus Valtarinus<br />
magister Rodulphus Riccardus<br />
Bertus Scarmiglie<br />
Robertus Gazole<br />
ser Cesar Busonius<br />
Altinangelus ser Laurenti et<br />
ser Iustinianus Voctus<br />
Accessus dictorum deputatorum ad patrem predicatorem et eorum reditus et<br />
re<strong>la</strong>tio in credentia.<br />
Postquam statim et incontinenti adhuc supradicto consilio cernite in numero<br />
suo existente, nec recedente, supradicti deputati ut supra proxime electi<br />
contulerunt se ad patrem predicatorem, ad intelligendum ab eo ea que vult et<br />
redeuntes retulerunt in dicta credentia qualiter ipse pater predicator non intendit<br />
aliquid de novo reformare de dotibus et vestibus mulierum, sed bene<br />
tamen vellet videre capitu<strong>la</strong> iam edita et condita per fratrem Franciscum de<br />
Esio; quapropter per dominos priores et banderarios et alios in dicta credentia<br />
existentes fuerunt electi et confirmati suprascripti deputati ad ostendendum<br />
dicto patri predicatori dicta capitu<strong>la</strong> fratris Francisci predicti de Esio,<br />
nec non ad estendendum eidem quascumque alias reformationes et capitu<strong>la</strong><br />
existentes et existentia in archivio et cancelleria civitatis Interamne, premissis<br />
de causis ad bonum regimen civitatis Interamne conditas et condita in preteritis<br />
temporibus (...)
846 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
16. 1548, dicembre 29<br />
Riformanze<br />
Proposite plurimarum rerum reformandarum<br />
Primo, se propone se le dote se hando da reformare sì o no.<br />
Secundo, se se hando da reformare et redurre li vestimenti et portature de<br />
donne tanto sumptuose.<br />
Tertio, actente le extreme usure se fando in <strong>la</strong> ciptà hando da levar via si<br />
o no.<br />
Quarto, actento che in tucti casi de morti ce nascono con li preti e frati<br />
sempre contentioni per le loro propine vogliono et dimandano, che mai perfectamente<br />
se possono contentare, se se hando da reformare si o no.<br />
(...) Quod supradicte quinque proposite super reformationibus ponantur ad<br />
partitum singu<strong>la</strong>riter etc.<br />
Iuris utriusque doctor, eximius dominus Camillus de Paradisis, unus de<br />
consiliariis in dicto consilio existentibus, surgens et ascendens solitum orandi<br />
locum, suscepto prius consueto iuramento et divini Numinis implorato presidio,<br />
super dictis quinque propositis de reformationibus in civitate, dixit et consuluit<br />
quod, auctoritate presentis credentie, dicte quinque proposite ponantur<br />
ad partitum singu<strong>la</strong>riter et quelibet proposita de per se et vincantur per duas<br />
tertias fabarum, et deinde ille proposite que erunt victe, proponantur in consilio<br />
generali.<br />
Le proposte, votate singo<strong>la</strong>rmente, vengono tutte approvate con votazioni diverse.<br />
17. 1548, dicembre 30<br />
Riformanze<br />
Capitoli in materia di riforma dei costumi<br />
Primo quod super bono publico, utilitate et beneficio communis Interamne,<br />
unicuique liceat dicere et consulere.<br />
Secundo, reverendus pater frater Franciscus de Suriano, ordinis fratrum Cappuccinorum<br />
sancti Francisci, ad presens predicans in hac nostra civitate, ut amator<br />
salutis animarum nostrarum ac modesti et <strong>la</strong>udabilis vivere civitatis Interamne,<br />
proposuit communi nostro, quod communitas nostra suscipiat resolutionem<br />
in se, si vult aliquod reformare et ad bonum reducere pro cattholico vivere<br />
predicto, offerendo se ipsum operaturum in premissis verbum Dei et omne suum<br />
opus pro beneficio et ad beneficium generalis et particu<strong>la</strong>ris civitatis prefate,<br />
quibus ob<strong>la</strong>tionibus tam gratis consilium credentie dando et prestando aures,<br />
considerato et bene discusso et ponderato, quod in civitate sunt plurima refor-
Terni<br />
847<br />
manda et ad bonum esse reducenda, que omnia satis lucide fuerunt in dicta<br />
credentia scrutinata, dicta credentia ordinavit et decrevit [quod] infrascripta proponerentur<br />
in presenti generali consilio videlicet.<br />
Proposita de dotibus reformandis et moderandis.<br />
Primo <strong>la</strong> ciptà de Terani et suo contado, secundo li gradi, non ha in sé<br />
facultà tali, che possa resistere più al<strong>la</strong> alteratione de le dote quali, secundo se<br />
vede, ogni dì crescono de male in pegio, di modo è uno exterminio et total<br />
ruina de qualunche facultà et poderi ce siano in <strong>la</strong> ciptà, et tanto più a quelle<br />
persone che sono carche non de una so<strong>la</strong> figlio<strong>la</strong> femina, ma de più summa.<br />
Per il che succede a chi ha carico tale, una disperatione et povertà visibile, et<br />
perchè tal cosa ha necessità vera et aperta de reparatione, reductione et reformatione,<br />
il presente generoso consiglio proveda et remedii, come meglio li parerà<br />
expediente.<br />
Proposita de vestitu mulierum reformando.<br />
Secundo se vede, tanto in <strong>la</strong> ciptà, quanto nel suo contado per grado,<br />
che oltra <strong>la</strong> alteratione de le dote ce è un altro inconveniente non pocho<br />
biasimevole, perché gran parte delle dote se ricevono se ne spende et opera<br />
in lo vestir sumptuoso, pomposo et superbo de le donne, come a tucti è<br />
noto, cioè in imbroccati, velluti, sete, et altri drappi et cuffie d’oro, cathene<br />
d’oro, anel<strong>la</strong> d’oro, perle et altre cose simili, per il che a chi lo fa, li ne<br />
risulta povertà et dannatione de anima, et perché tal cosa enorme et tanta<br />
pompa merita degna reformatione per fugire il vitio de <strong>la</strong> superbia, tanto<br />
dispiacevole et odioso a Dio et per non cascare in lo pricipitio et damnatione<br />
perpetua de le povere anime nostre, et per non venire in mendicità, ca<strong>la</strong>mità<br />
et miseria, voglia il presente generoso conseglio in ciò sanamente remediare<br />
et provedere come li parerà.<br />
(...) Proposita de sumptibus quod fiunt in nuptiis reformandis.<br />
Quarto che se reformino et se dia ordine alle spese et sumpti se fando in le<br />
noze, ad ciò se viva moderatamente et con regu<strong>la</strong> in <strong>la</strong> ciptà.<br />
Proposita de reformando quod mulieres incedant tecto capite cum eorum<br />
velis.<br />
Quinto perché secundo par<strong>la</strong> san Paulo, vaso de electione, che le donne<br />
vadano con lo capo coperto, che se reformi nel presente conseglio che le donne<br />
vadano con li loro veli con li capi coperti.<br />
(...) Proposita de reformatione facienda in funeralibus ad removendum contentiones<br />
presbiterorum et fratrum.<br />
Nono perché in li funerali se fando, come a tucti è notissimo, nascono contentioni<br />
et screzi con li preti et frati per [...] de le loro propine in li funerali se<br />
fando quando se portano li morti, cosa certo de reformatione, piaccia adunque a<br />
questo ornato conseglio imponerce silentio et stabile fine.<br />
(...) Vir magnificus dominus Marchus Antonius de Rusticis, unus de consiliariis<br />
existentibus in dicto generali consilio, surgens et ascendens (...)<br />
Quod eligantur deputati ad suprascriptas causas reformationum in civitate et<br />
ad reducendum eas reformationes in scriptis.
848 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item suum continuando sermonem super aliis novem propositis subsequentibus<br />
seriatim in reformationibus agendis in civitate Interamne prout superius proxime<br />
dixit et consuluit quod, auctoritate presentis consilii generalis, eligantur per<br />
dominos priores et banderarios duodecim homines in deputatos, videlicet unus<br />
de civibus et unus de popu<strong>la</strong>ribus pro et de quolibet regione, qui deputati ex<br />
ordine et auctoritate presentis consilii debeant insimul et semel cum prefato reverendo<br />
patre predicatore ponderare, videre, discutere, limitare et reducere omnes<br />
et singu<strong>la</strong>s novem propositas antescriptas circa reformationes agendas et faciendas<br />
in civitate Interamne et deinde propositis bene limitatis et discussis, prelibatis<br />
debeant dictas propositas dicti deputati reducere in capitu<strong>la</strong> et capitu<strong>la</strong>tiones<br />
in scriptis infra terminum trium dierum proxime futurorum, que capitu<strong>la</strong> et<br />
capitu<strong>la</strong>tiones dicti deputati debeant deinde infra dictum tempus et terminum,<br />
dicto tempore et termino dictorum trium dierum non e<strong>la</strong>pso, reducere ac proponere<br />
in consilio generali seu credentie ad arbitrium dominorum priorum et banderariorum<br />
et dicti deputati pro debito eorum officii et pro onere conscientie<br />
et eorum anime debeant et teneantur bis in die se congregare et cohadunare<br />
coram prefato reverendo patre predicatore pro resolutione rerum ipsis deputatis<br />
commissarum ut supra (...)<br />
Le proposte, votate singo<strong>la</strong>rmente, sono tutte approvate con votazioni diverse.<br />
18. 1548, dicembre 31<br />
Riformanze<br />
Electio deputatorum ad reformandum res supra contentas,<br />
iuxta ordinem supradicti consilii generalis<br />
Peractis premissis per dominos priores et banderarios in valido et sufficienti<br />
numero congregatos, infrascripti nobiles et spectabiles viri electi fuerunt in deputatos<br />
prout ordinavit consilium desuper proxime celebratum ad reformationem<br />
rerum contentarum in dicto consilio et in dicto consilio propositarum quorum<br />
deputatorum nomina sunt ista videlicet:<br />
dominus Marchus Antonius de Rusticis<br />
magister Sebastianus Valtarinus<br />
Mattheus Franciscus de Manasseis<br />
ser Darius Spata<br />
Bertus Scarmiglie<br />
Perus Mallius Mansueti<br />
Mattheus Taliani<br />
Robertus Gazole<br />
ser Cesar Busonius<br />
Augustinus Lancie<br />
Pucciuccius Finocchii
Terni<br />
19. 1549, gennaio 4<br />
Riformanze<br />
Remissio facta in credentia per dominos priores et banderarios de<br />
deliberando in reformationibus civitatis<br />
849<br />
Viri spectabiles Iulius de Castello, Emilius Galeantis Teste et Rodulphus<br />
Androtii magnifici domini priores nec non providi viri Perus Mallius Mansueti,<br />
Salustius Peculi, Mattheus Taliani, Rubeus ser Iohannis, ser Cesar Busonius,<br />
Robertus Gazole, Iohannes Mazecchie, Cristophorus Pelusi, Iohannes Maria<br />
Campii, Augustinus Lancie, Antonius Gasdie, Bastianus Or<strong>la</strong>ni, ser Iustinianus<br />
Voctus, Eusebius Carosi, Pirramus Tramazoli, Iohannes Latinus Vitelli, Altinangelus<br />
ser Laureti, Samulius Tassini et Antonius Percontrarii de numero banderariorum,<br />
congregati in pa<strong>la</strong>tio solite residentie ipsorum dominorum priorum,<br />
et rebus publicis incumbentes, et visa auctoritate eis concessa a consilio <strong>generale</strong><br />
desuper proxime celebrato de remictendo deliberationem faciendam in et<br />
super reformationibus civitatis aeditis per deputatos ad premissa electos, ad<br />
<strong>la</strong>udem Dei et bonum esse civitatis Interamne per eos deputatos reductis et<br />
confectis, sive ad consilium <strong>generale</strong> sive ad consilium credentie, unanime eorum<br />
consensu, pro celeriori expeditione rerum, dictas reformationes et deliberationes<br />
super eis faciendam remiserunt ad dictum consilium credentie cum<br />
omnimoda auctoritate, arbitrio et potestate, iuxta tenorem dicti consilii generalis<br />
ut supra celebrati.<br />
Dicta die quarta ianuarii 1549<br />
Consilium cerne<br />
(...) Octavo, proponuntur capitu<strong>la</strong> et reformationes editas et in scriptis reductas<br />
per deputatos ad premissa electos, super quibus capitulis et reformationibus<br />
confectis et reductis ad <strong>la</strong>udem summi Dei et ad bonum et morigeratum<br />
vivere civitatis nostre Interamne et eius comitatus, videatur quid sit agendum et<br />
quid sit super eis deliberandum, quorum capitulorum et reformationum tenor est<br />
prout infra sequitur videlicet.<br />
Tenor capitulorum et reformationum editarum ad bonum esse et vivere civitatis<br />
Interamne.<br />
Al nome et <strong>la</strong>ude de lo omnipotente Idio et sua gloriosissima et semper<br />
Virgine Matre et tucti Sancti et Sancte del cielo.<br />
Li providi et circumspecti homini messer Marchantonio de Rustici, magnifico<br />
cavaliero aurato, mastro Bastiano Valtarino, mastro Galeasso Lilio, Mattheo Francesco<br />
Manassei, ser Dario Spata, Berto Scarmiglia, Pierumallo Mansueto, Mattheo<br />
de Taliano, Roberto de Gazo<strong>la</strong>, ser Cesare Busone, Agustino de Lancia et<br />
Picciuccio de Finocchio, incumbendo a l’honore de Idio et bene, commodo et<br />
utilità publica de <strong>la</strong> magnifica communità de Terani et populo de epsa, et a<br />
tollere et delere le inlicite abusioni et inmoderati excessi circa le dote de donne<br />
et indumenti et altri pravi usi circa le cose infrascripte, per lo peso impostoli<br />
sopto il maturo concilio del reverendodo patre Francisco Suriano de l’ordine de
850 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
san Francesco de li Cappuccini, al presente predicatore in dicta ciptà, quale a<br />
così reformare et provedere devotamente ha mossa epsa comunità et animi de<br />
homini de epsa, han facte et ordinate le infrascripte reformationi, legi, et ordinationi<br />
et proposerno doverle reformare per legi publice da observarse in epsa<br />
ciptà invio<strong>la</strong>bilmente per li perpetui tempi da venire. (...)<br />
2. Item che a nisciuno de dicta ciptà, oriundo, adventitio o habitante sia<br />
licito né qual si voglia in epsa uno o più coniunctim o separatim fra tucti possa<br />
per dote di qual si voglia donna promectere o dare o in ultima voluntà <strong>la</strong>ssare<br />
ultra ducati trecento ad bolognini quarantaocto vecchi per ducato, et mobili per<br />
ducati quindici simili per ciasche cento ducati de dote, computati tucti et singoli<br />
mobili se daessero, et computati et per <strong>la</strong> presente lege computato esserse intenda<br />
tucte et singule rascioni, quantità et cose che dimandar potesse o haver dovesse<br />
dicta donna de li bieni paterni, materni o di qual si voglia predefuncto,<br />
delli bieni del quale ab intestato o per testamento alcuna cosa li competesse,<br />
salvo però le rascioni che havesse nanzi questa sanzione de lege per testamento<br />
o successione o permissione o datione avanti questo facta, al che non si possa<br />
altro adiongere per nova promissione o datione che dicte summe de dota et<br />
mobili excedesse et se alcuno contrafacesse o le predicte cose excedesse tacitamente<br />
overo expressamente directamente o indirectamente o sopto qual si voglia<br />
paliamento de donatione o ve<strong>la</strong>mente o quesito colore tanto il donante et dante,<br />
quanto il recipiente et lo notario o privata persona che scrivesse in le cose che<br />
questo excedessero per ciasche uno et ciasche volta caschi in pena de ducati<br />
cento de oro in oro in li excedenti sino in ducati venticinque et da quello in<br />
giù, ma da quello in sù, caschi in <strong>la</strong> pena de ducati doicento de oro, da incurrerse<br />
ipso facto et exigerse sensa altra dec<strong>la</strong>ratione, et applicarsi al<strong>la</strong> cammera de<br />
Terani, al Monte de <strong>la</strong> Pietà de epsa ciptà et allo executore per equal parte et<br />
de excommunicatione papale dalle quali non se possa havere et godere absolutione<br />
o remissione se da epsa communità in concilio publico non haverà impetrata<br />
venia et ad convincere le fraudi che ve se potesseno commictere, che se<br />
alcuna cosa se dagesse per dota o in conto de dota, se debba quello che se<br />
daesse extimare per li extimatori de <strong>la</strong> communità, quali a questo per <strong>la</strong> credensa<br />
se debbano eligere quanto li parerà et imbusso<strong>la</strong>re come li altri officiali et<br />
cavarse de anno in anno; et chi altramente facesse, caschi in pena come se<br />
havesse exceduto et nondimeno tal contracto excessivo in quanto excedesse sia<br />
de epsa rascione nullo, et per quel più fra le parte non dia actione né obligatione,<br />
quanto facto non fosse, et li comitatini et districtuali de dicta città non<br />
possano in li modi predicti excedere per dota, ducati septanta simili, et mobili<br />
secundo <strong>la</strong> consuetudine del loco, sopto le pene et excommunicatione predicte<br />
da applicarse, exigerse et non remecterse come de sopra.<br />
3. Item ad ciò più facilmente se veda <strong>la</strong> observantia de dicte cose et chi<br />
trasgredesse et non observasse, che de tucte et singule scripture de obligatione o<br />
datione de dote se habiano da fare per un solo notario a questo effecto da<br />
elegerse uno o doi per volta per <strong>la</strong> credenza predicta, et dopo come li altri<br />
officiali de epsa communità et per quello parerà ad epsa credensa et quali se
Terni<br />
851<br />
habiano da inbussu<strong>la</strong>re et cavare come li altri officii, et con li soliti pagamenti et<br />
mercede et a nisciuno altro sia licito scriverce sopto pena de ducati vinticinque<br />
de oro per ciascheuno et ciasche volta, da applicarse ut sopra.<br />
4. Item sopra li vestimenti de donne che a nisciuna maritata o non di<br />
qualsivoglia età sia licito, né qualsivoglia donna possa ad suo habito et ornato<br />
portare oro, argento, perle, coralli, broccato, velluto, damasco, raso , tabì, armasin,<br />
taffectà, ciambellocto o qualsivoglia generatione de drappo, né fronzale in<br />
testa, excepto anelli tre, una binna per centura, velo de taffectà al collo et pecto,<br />
coralli sino al<strong>la</strong> età de dece anni finiti, et in tucto al più braccia cinque de<br />
velluto o raso o damasco, ciambellocto o taffectà per maniche o collecto o ornato<br />
de veste fra tucte, quali havesse o altramente come più li piacesse, non però<br />
frappato mancho in pianelli o scarpe. Ciascheduna de età sopra anni dudici<br />
debba andare for de casa, non però intendendo per transito de casa in casa<br />
vicina, col capo coperto de veli, non però de seta, o de sciuccatori o come<br />
altramente più honesto li parerà et piacerà et vestita de vestimenti non aperti o<br />
scol<strong>la</strong>ti, ma accol<strong>la</strong>ti o alti talché le carni de pecto o spalli non appaiano, excepto<br />
le spose novamente maritate quale possano per insino andarando a marito<br />
andare come de sopra, ma con veli o sciuccaturi de seta et tanto possano usare<br />
per sei mesi dopoi che andarando a marito, dopo però dicto tempo habiano da<br />
servare come le altre, sopto <strong>la</strong> pena de ducati cento de oro per ciascheuna et<br />
ciasche volta che contravenesse alli predicti ordini, et de excommunicatione come<br />
de sopra, et de perditione de quel che, oltra quanto de sopra se li concede,<br />
portasse quale a ciascheuno officiale sia licito levarli per executione et observantia<br />
delli ordini predicti, da applicarse dicte pene et cose et da non remecterse ut<br />
supra. Et le mogliere de cavaleri, doctori et capitani possano usare veli de seta<br />
in testa, una binna de raso o taffectà al collo et uno anello più de le altre sensa<br />
pena alcuna, et excedendo incorrano in <strong>la</strong> pena predicta. (...)<br />
8. Item sopra li funerali de li morti, de qua in poi se debbano seppellire il<br />
medesemo dì che morerando, et quanto più presto poterase sensa pompa funerale<br />
se non solo che ve intervengano in accompagnarli se vorrando li heredi del<br />
defunto, al più <strong>la</strong> fraternita de <strong>la</strong> Madonna, quelli de <strong>la</strong> Misericordia et lo rectore<br />
de <strong>la</strong> ecclesia parrocchiale del defunto, et al più quattro del capitulo de <strong>la</strong><br />
ecclesia episcopale, quattro del convento de San Francesco et quattro del convento<br />
de San Pietro; alli quali al più se habia da dare libra una de cera <strong>la</strong>vorata,<br />
al parrocchiale una, una alli [quattro] del capitulo, et una per convento de predicti,<br />
se ce intervenerando come de sopra, et se habiano da ricerchare dicti relligiosi et<br />
lochi se vogliono esser contenti a questo et così intervenire con dicta elemosina et<br />
in evento che non concordasseno in questo come de sopra et sopto che se habia<br />
da recorrere da loro superiori o da nostro Signore et procurare se levino et<br />
motino con altri sacerdoti de simili o altre relligioni come meglio o più piacerà<br />
ad epsa communità; non di meno se observi come de sopra, et che habia da<br />
sonare <strong>la</strong> campana picco<strong>la</strong> o grande come vorrando li heredi del defunto, cioè<br />
del<strong>la</strong> ecclesia parrocchiale del<strong>la</strong> quale serrà il morto et anche de <strong>la</strong> ecclesia dove<br />
se ha da seppellire, et debia incominciare a sonare quando se inviarando da casa
852 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
del morto col corpo et sonare sino a tanto il corpo serrà posto in <strong>la</strong> ecclesia de<br />
<strong>la</strong> sepultura, et per elemosina de ciò selli habbi a dare al più carlino uno per <strong>la</strong><br />
campana picco<strong>la</strong> et iulio uno per <strong>la</strong> grande, et in accompagnarlo non vi possano<br />
andare delli coniuncti al morto in primo et secundo grado, de li altri dopoi<br />
dicto grado, quattro homini et quattro donne al più, et de li altri poi a benep<strong>la</strong>cito<br />
di quelli per acto de charità, non ad pompa, vorrando andarce; et che<br />
le donne actinenti al morto in primo, secundo et terzo grado se non quanto de<br />
sopra non vi possano andare, né uscire del limine de casa, né descendere alli<br />
homini che sonno in lucto de tal morto, in lo fare però delle exequie, chi vorrà<br />
farlo, possa servare il rito è solito in dicta città, salvo che donne in modo<br />
alcuno non vi possano andare, et per le messe se dirrando ad dicte exequie per<br />
elemosina se li possa dare baiocchi tre per ciasche sacerdote che ce dirrà messa<br />
et non più, et al<strong>la</strong> fraternita de <strong>la</strong> Madonna et del<strong>la</strong> Misericordia se habia da<br />
dare quel<strong>la</strong> elemosina che li parerà alli heredi del defunto, et al portare del<br />
morto per <strong>la</strong> confessione baiocchi tre, et per <strong>la</strong> fossa baiocchi cinque, per lo<br />
pilo baiocchi tre, et tucti de qual se voglia ordine et qualità possano intrare in<br />
<strong>la</strong> ecclesia de <strong>la</strong> sepultura del defunto volendo, et in lì stare al<strong>la</strong> confessione se<br />
ce <strong>la</strong> vorrando, et in questo acto non se habia da usare prediche, et qualunche<br />
in alcuna de dicte cose contraverrà o farrà per ciasche uno et ciasche volta<br />
caschi in pena de ducati cinquanta de oro da applicarse, et de excomunicatione<br />
come de sopra. (...)<br />
12. Item per observantia et diligente cura de observatione de decte legi et<br />
ordini et executioni de pene se incurressino circa dicte cose o alcuna de quelle,<br />
se habiano da elegere per lo concilio de <strong>la</strong> credensa, mo’ et per li tempi da<br />
venire sì come li altri officiali de epsa communità et imbussu<strong>la</strong>re et cavare per<br />
tempo quanto parerà ad decta credensa, deputati dudici, cioè doi per regione,<br />
uno ciptadino et uno de popu<strong>la</strong>ri quali habbino da haver cura et habbiano auctorità<br />
ad nome de epsa communità de fare observare li ordini facti et da farse per<br />
honore del sanctissimo Corpo de Cristo, dicte legi et cose in epse ordinate, et le<br />
pene se commectesseno secundo li soprascripti ordini farle exequire et exigere et<br />
ancho far agumentare et manutenere dicto Monte et fare observare l’honesto<br />
vivere et levare lo pravo et illicito et ad Dio dispiacevole, et se in ciò commectesseno<br />
fraude alcuna, caschino in pena quelli che <strong>la</strong> commectesseno in lo duppio<br />
di quello fraudasseno et de excommunicatione sopradicta.<br />
13. Item che in tucte et singule cose predicte si possa procedere per inquisitione,<br />
accuse et a ciascheuno sia licito lo accusare et in li casi dove interverrà<br />
lo accusatore quello habia <strong>la</strong> quarta parte delle pene pagarà lo accusato et li<br />
altri tre quarti siano de <strong>la</strong> communità, Monte et executore come de sopra.<br />
14. Item che in tucte et singule cose predicte con ogni et exacta diligentia<br />
se procuri <strong>la</strong> confirmatione et roboratione apostolica, con soppletione de defecto<br />
che vi fusse et <strong>la</strong> excommunica de sua Sanctità, in quelli contravenissero, da non<br />
posserse absolvere se non da sua Sanctità. Et dicte reforme se scrivano in lo<br />
volume de statuti de dicta ciptà, da observarse firmamente per li tempi da venire.<br />
(...)
Terni<br />
853<br />
Sanctionis iustiniane vir peritissimus dominus Camillus Paradisius unus ex<br />
dictis consiliariis (...)<br />
Consulta et reformata de reformationibus superius propositis faciendis in civitate.<br />
Item suum continuando sermonem super octava proposita de reformatione<br />
proposita de reformationibus et capitu<strong>la</strong>tionibus faciendis in civitate in supradicto<br />
consilio propositis, lectis et publicatis, dixit et consuluit quod auctoritate<br />
presentis consilii, approbentur omnia et singu<strong>la</strong> supradicta capitu<strong>la</strong> edita, condita<br />
et facta per soprascriptos providos et circumspectos deputatos ut supra, in omnibus<br />
et singulis partitis ipsorum capitulorum ad bonum vivere et esse civitatis<br />
conditorum, superius in presenti consilio lectorum et publicatorum, et si hoc<br />
dictum et consultum perderetur – quod equidem impium et nephas esset – auctoritate<br />
presentis consilii de supradictis capitulis ut supra propositis et lectis fiat<br />
positio ad partitum et palluctatio de eis, de capitulo in capitulum, videlicet unumquodque<br />
capitulum ponatur ad partitum singu<strong>la</strong>riter et de per se et il<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong><br />
que erunt victa, demandentur observantie et executioni; et ad effectum dicte<br />
observantie et observationis ac executionis premissarum, mictantur oratores Romam<br />
pro confirmatione capitulorum prefatorum sive in toto sive in parte victorum<br />
et obtemptorum, qui oratores eligantur per dominos priores et banderarios<br />
et de omni eo et toto, quod erit expensum premissa de causa, possint fieri<br />
mandata et bullecte in forma solita et consueta, et deinde postquam fuerit habita<br />
de predictis confirmatio et approbatio ab urbe Roma a summo pontifice, de<br />
premissis omnibus et singulis obtemptis, impetratis et confirmatis, fiant bannimenta<br />
et publica proc<strong>la</strong>mata in civitate in cunctis locis solitis et consuetis per<br />
precones et bannitores civitatis Interamnae, ad c<strong>la</strong>ram et notitiam publicam omnium<br />
et singulorum hominum et personarum utriusque sexus, tam de civitate<br />
quam etiam eius comitatu et districtu, et ad notitiam etiam omnium inco<strong>la</strong>rum<br />
in dicta civitate et districtu et comitatu habitantium.<br />
La proposta è approvata con 34 voti favorevoli e 14 contrari.<br />
20. 1549 gennaio 9<br />
Riformanze<br />
Electio oratorum ad Urbem pro confirmatione rerum reformatarum<br />
desuper ad bonum vivere civitatis<br />
Domini priores et banderari in numero sufficienti congregati in pa<strong>la</strong>tio solite<br />
residentie ipsorum dominorum priorum et vacantes negociis comunis, memorieque<br />
tenentes habere eligere oratores ad Urbem ad summum pontificem pro confirmatione<br />
capitulorum et rerum reformatarum desuper ad bonum esse et vivere<br />
civitatis prout desuper in suprascripto proxime consilio cerne, unanimi eorum<br />
consensu in dictos oratores elegerunt dominum Galeatium de Rusceptis, domi-
854 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
num Charolum de Rhosatis, dominum Angelinum de Lutiis ad presens in Urbe<br />
pro oratoribus comunis morantes et Robertum Gazole in partiarum (!) Interamne<br />
existentem, quibus oratoribus confecta fuerunt per prefatos dominos priores<br />
et banderarios capitu<strong>la</strong> et littere memoriales, quorum et quarum tenor est in<br />
presenti libro ad chartas 516.<br />
Robertus discessit ex Interamna X ianuari 1549, rediit Interamna vero die XX<br />
dicti mensis.<br />
21. 1548, gennaio 9<br />
Riformanze<br />
Copia del<strong>la</strong> lettera consegnata agli oratori mandati a Roma<br />
per l’approvazione del<strong>la</strong> nuova legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Require supra ad cartam 199.<br />
Priores populi civitatis Interamnae.<br />
Ad voi molto reverendo messer Galeasso Roscetti et molto magnifico messer<br />
Charlo Rhosati, messer Angelino Lutii et messer Roberto Gazo<strong>la</strong>, nostri dilecti<br />
concivi et oratori, di quanto harrete da negociare per dicta nostra communità in<br />
Roma, questa notu<strong>la</strong> vi damo.<br />
In primis sianno venuto iqui a richiesta de <strong>la</strong> nostra ciptà, scriptone al reverendissimo<br />
patre <strong>generale</strong> de li frati Cappuccini, il reverendo patre frate Francesco<br />
de decto ordine de <strong>la</strong> terra de Suriano a predicare et ce ha predicato molti<br />
et molti dì, et anchora non è partito da noi et le prediche sue abundantissime<br />
ce hando facto recognoscere Idio et noi medesemi, et reductice a devotione di<br />
reformarce in miglior vita cristiana et però per ordine publico facte reformationi,<br />
sopra <strong>la</strong> honoranza del Corpus Domini; item sopra <strong>la</strong> restauratione del Monte<br />
de <strong>la</strong> Pietà, item sopre <strong>la</strong> reductione de le dote, item sopra <strong>la</strong> regu<strong>la</strong>tione de li<br />
vestimenti de le donne, item sopra le usure, item sopra li funerali et sopra alcune<br />
altre cose, sì come in li capituli et reformationi prefate vederite, però per<br />
<strong>la</strong>ude de Idio et per utile et bene de <strong>la</strong> ciptà nostra procurarite appresso Sua<br />
Santità il reverendissimo Farnese, et appresso a chi altri bisognarà per <strong>la</strong> confirmatione<br />
de dicti capituli, con <strong>la</strong> suppletione di qualsivoglia defecto che vi fusse,<br />
et de più con commandamento expresso gagliardo alli governatori, potestà et<br />
altri officiali de <strong>la</strong> ciptà per li tempi che serrando ricerchati sopra ciò debiano<br />
assistere et favorire per <strong>la</strong> observantia di quelli et exequire et far pagar le pene<br />
se incurressero secundo <strong>la</strong> continentia delli capituli sopto <strong>la</strong> pena del doppio de<br />
le dicte pene che non facissero exigere, da retenerse del loro sa<strong>la</strong>rio o da farli<br />
pagare nel tempo del loro sindacato.<br />
Item procurarite de havere <strong>la</strong> excommunica papale in li transgressori secundo<br />
<strong>la</strong> forma de epsi capituli et nel modo più gagliardo che si possa.<br />
Item <strong>la</strong> confirmatione et tucto sopra ciò lo farrite o per via di breve o bol<strong>la</strong><br />
o come più efficace et più valido se possesse havere.
Terni<br />
855<br />
Item quanto ve damo in questa nostra istructione et memoriale non mancharite<br />
per quello poterite di expedirlo per quanto desiderate l’honore et <strong>la</strong>ude de<br />
<strong>la</strong> maiestà de Idio et far cosa grata al<strong>la</strong> patria vostra et nostra et questo con più<br />
celerità possibile.<br />
In ceteris supplerite con <strong>la</strong> prudentia et diligentia vostra in <strong>la</strong> quale ultra<br />
modum speramo.<br />
In quorum fidem etcetera. Datum in civitate Interamne in pa<strong>la</strong>tio nostre<br />
solite residentie sub fide nostri consueti sigilli. Die VIIII ianuarii MDXLVIIII.<br />
Locus sigilli<br />
Angelus cancel<strong>la</strong>rius de mandato<br />
22. 1554, marzo 2<br />
Riformanze<br />
Riforma delle doti, dell’abbigliamento femminile<br />
e di altre consuetudini in occasione dei matrimoni<br />
Primo super petitione reverendi magistri fratris Iohannis de Pontremulo predicatoris<br />
tam verbo coram nobis et civibus ac banderariis factis super reformatione<br />
dotium et in ornatu mulierum, vestitu ac aliis expensis in conducendo<br />
uxores ad domum viri et domum paternam reconducendo ad octavam diem et<br />
aliis in eiusdem expositione factis.<br />
(...) C<strong>la</strong>rissimus tum ponctificii tum cesarei iuris doctor facundissimus, servatis<br />
omnibus de more servatis hactenus solitis, super prima consuluit quod auctoritate<br />
presentis credentie fiant deputati ad faciendum capitu<strong>la</strong> et reformationes<br />
super dotibus, vestitu mulierum et aliis in folio reverendi patris predicatoris adnotatis<br />
et eligantur per dominos priores et officium, quibus delectis per <strong>generale</strong><br />
confirmentur.<br />
(...) Deputati ad compi<strong>la</strong>ndum capitu<strong>la</strong> super dotibus in ornatu, vestitu mulierum,<br />
conviviis, funeralibus et aliis in folio prefati reverendi magistri Iohannis<br />
de Pontremulo predicatoris datis videlicet 8 .<br />
Martii IIII 1554.<br />
Frequenti in circulo assistente senatu seu concilio generali comunis et hominum<br />
magnifice civitatis Interamne, heri sero de mandato domini gubernatoris et<br />
priorum, tubarum cantu premisso, per loca publica et consueta, servato more<br />
bandito, et hodie trino campane sonitu previo, congregato in pa<strong>la</strong>tio residentie<br />
prefati domini gubernatoris, ad vocem preconiam, in numero sufficienti et vali-<br />
8 Omessi i nomi dei deputati.
856 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
do, adimpletis solemnitatibus omnibus hactenus solitis de mandato prefatorum<br />
domini gubernatoris et priorum ac annuente reverendo magistro Ioanne de Pontremolo<br />
predicatore, previa divi Numinis invocatione, per me Pervincentium cancel<strong>la</strong>rium<br />
prepositum fuit quid providendum videretur in et super premissis in<br />
precedenti credentiali concione discussis pariter et examinatis.<br />
Primo super capitu<strong>la</strong>tione et capitulorum initorum confirmatione per homines<br />
ad id electos super dotibus, vestitu mulierum, convivis et funeralibus.<br />
Super quibus omnibus et singulis dominus Carolus Rosatus iuris tum ponctificis<br />
tum cesarei consumatissimus et mira facundia decoratus, unus de numero<br />
concionis prefate, celestium implorato patrocinio, nihilo omisso quod intersit concionantis<br />
his verbis, primordia cepit censuitque ut auctoritate presentis concilii<br />
generalis et cum interventu predicti magistri Ioannis cui ob suam virtutem et<br />
bonitatem infinitam civitas obligationem et memoriam non vulgarem habet, visis<br />
et auditis omnibus predictis capitulis decretis et ordinationibus factis tamque iustis,<br />
honestis et utilibus ac pro civitate sanctis, confermari singu<strong>la</strong>riterque paluctari<br />
et prout per publicum concilium obtentum fuerit, confirmari seu exequi<br />
superiorumque roburis firmitate et decreto muniri ad effectum quia futuris temporibus<br />
observentur, cum auctoritate et officio credentie expendendi pro confirmatione<br />
eorumdem capitulorum usque ad perfectionem, quod partitum ad suffragia<br />
positum et de primo ad ultimum canonice comprobata fuere.<br />
Eodem consultore censente, super ultimo capitulo de funeralibus decretum<br />
fuit ut, stante materia eorum spectare reverendissimo episcopo, predicti deputati<br />
habeant iterum revidere capitu<strong>la</strong> super funeralibus eaque mature considerare et<br />
addere ac delere eorum iudicio et prefati reverendissimi cura confirmentur et<br />
quicquid per eos actum fuerit, teneat huius auctoritate.<br />
23. 1554 settembre 23<br />
Riformanze<br />
Capitu<strong>la</strong> super dotibus, vestitu mulierum, conviviis, funeralibus a domino<br />
nostro papa confirmata<br />
Iulius papa III.<br />
Ad perpetuam rei memoriam. Salubri civitatum nobis et Romane Ecclesie<br />
subditarum directioni, quantum cum Deo possumus invigi<strong>la</strong>ntes assidue iis que<br />
propterea facta fuisse dinoscuntur ut firmiter et invio<strong>la</strong>biliter observentur, robur<br />
apostolice confirmationis, cum a Nobis petitur, libenter aducimus. Sane pro parte<br />
dilectorum filiorum comunitatis Interamne nobis nuper exhibita petitio continebat<br />
quod alias ipsi seu certi ad id ab eis deputati cives civitatis nostre Interamne,<br />
volentes abusibus que circa dotes et convivia ac funeralia et pleraque alia<br />
in dicta civitate in dies introducebantur occurrere, certas reformationes materno<br />
sermone conscriptas ediderunt sub hoc tenore videlicet.
Terni<br />
857<br />
Al nome de Dio e del<strong>la</strong> gloriosa vergene matre Maria e de tutta <strong>la</strong> corte del<br />
celo, li providi e circumspecti homini, messer Camillo Paradiso, messer Sebastiano<br />
Voltarino, Hi<strong>la</strong>rion Camporeale, Gabriel de Raneri, Ioanne Roscitto, Prosper<br />
de Ciucio, Melchior de Donna Meo<strong>la</strong> et Ioanne Maria de Campio, vacando all’honor<br />
de Dio al bene, comodo et utilità publica del<strong>la</strong> magnifica comunità di<br />
Terni e populo de essa et a togliere e cancel<strong>la</strong>re l’illiciti abusi et immoderati<br />
eccessi circa le molte cose per il peso a loro imposto per il conseglio de credenza<br />
de dicta ciptà sotto il dì due di marzo 1554, et confirmato per il conseglio<br />
<strong>generale</strong> de essa nel dì quattro de dicto mese con <strong>la</strong> presentia, consenso et<br />
auctorità di messer Horatio Nuco<strong>la</strong> e compagni magnifici signori priuri del<strong>la</strong><br />
ciptà di Terni sotto il maturo conseglio del reverendo patre fratre Iohanne da<br />
Pontremoli dell’ordine Minore di sancto Francisco al presente predicatore in decta<br />
ciptà, il quale accosì riformare e provedere divotamente ha incitato il populo et<br />
cusì ha ordinato l’infrascripte reformationi, leggi et ordinationi con fermo preposito<br />
che tutte l’infrascripte cose s’habbino da riformare et osservare per leggi et<br />
ragion municipali in dicta ciptà e destretto nelli perpetui tempi da venire.<br />
Sopre le dote capitulo 1.<br />
Imprima che a nisciun de dicta ciptà, oriundo, aventitio o habitante sia licito<br />
o qualsivoglia in essa uno o più congionti o separati tra tutti possan per dote di<br />
qualsivoglia donna promectere o dare o in ultime voluntà <strong>la</strong>ssare oltra ducati<br />
quatrocento a bolognini 48 vechi per ducato et mobili per ducati quindici simili<br />
per ciascuno centinar de ducati di dote e chi con mobili non potesse ascendere<br />
a dicta summa possa supplir in dinari, computati tutti e singoli mobili si dessero<br />
computati, e per <strong>la</strong> presente legge computati esser s’intendano tutte e singule<br />
ragiune, quantità e cose che dimandar potesse o haver dovesse dicta donna delli<br />
beni paterni, materni o di qualsivoglia predefunto, delli beni del quale ab intestato<br />
o per testamento alcuna cosa li competesse reservato a dicte donne, ogne<br />
sucessione che lor potesse venire et il patre et matre possan loro <strong>la</strong>ssare nel<strong>la</strong><br />
morte quello li parerà, dummodo che non li sia promesso quel tanto si <strong>la</strong>ssasse<br />
in testamento nel maritar<strong>la</strong>, sotto l’infrascripte pene applicande come di sotto,<br />
salve però le ragioni havessero avanti dicta sanctione di legge per testamento,<br />
sucessione, promissione, donatione che dette somme di dote excedesse et mobili<br />
avanti questo facte, al che non si possa altro adgiongere per nova promissione o<br />
donatione che ciò come di sopra eccedesse; e s’alcuno contrafacesse o le predicte<br />
cose eccedesse tacite vel expresse, directe vel indirecte o sotto qualsivoglia<br />
palliamento di donatione, ve<strong>la</strong>mento o altro quesito colore, tanto il dotante e<br />
dante <strong>la</strong> dote o sia patre, matre, fratelli o altra congionta persona o qualsivoglia<br />
altro estraneo dotante, quanto quello receverà dicta dote et il notario o altra<br />
privata persona scrivesse instrumento o scrittura sopra detta dote eccedendo oltre<br />
<strong>la</strong> somma contenta nel presente capitulo in alcuna quantità oltre <strong>la</strong> somma<br />
de ducati XXV, incorra in pena de ducati cento d’oro in oro, da applicarsi al<strong>la</strong><br />
reverenda Camera apostolica per <strong>la</strong> terza parte, per un’altra terza parte al<strong>la</strong> magnifica<br />
camera di Terni e per <strong>la</strong> restante terza parte al venerabile hospitale de<br />
Sancto Iacobo dell’Incurabili di Roma et eccedendo li ducati XXV oltra <strong>la</strong> summa
858 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
del<strong>la</strong> dote contenta nel sopradicto capitulo, ancorché in minima quantità eccedesse,<br />
incorra in pena de ducati ducento d’oro in oro da applicarse como di<br />
sopra irremisibiliter, ipso facto ipsoque iure, et qualunque cercasse per via de’<br />
superiori impetrare cosa che potesse contravenire alli presenti ordini e capituli<br />
sian chiamati et ex nunc s’habiano per rebelli et exuli de dicta ciptà, territorio e<br />
destretto d’essa per anni diece e non di meno sian tenuti al<strong>la</strong> pena de ducati<br />
ducento d’oro in oro, applicanda come di sopra et a convincer le fraude che si<br />
potesser commettere che s’alcuna cosa si desse per dote o in conto di dote si<br />
debba quel che si desse extimare per l’extimator de <strong>la</strong> comunità quali a questo<br />
per <strong>la</strong> credenza se debiano eligere et inbussu<strong>la</strong>re come l’altri offitiali e cavarse<br />
d’anno in anno, e chi altrimenti facesse caschi in pena come havesse ecceduto e<br />
nondimeno tal contratto eccessivo in quanto eccedesse sia de essa ragione e de<br />
quel più alle parte non dia actione né obligatione quanto facto non fosse. E li<br />
comitatini e districtuali de dicta ciptà non possan nelli modi sopradicti eccedere<br />
per dote ducati sectanta simili e de mobili secondo <strong>la</strong> consuetudine del luogo<br />
sotto le pene predette d’applicarsi, exigersi e non rimmettersi come di sopra;<br />
item acciò più facilmente si veda l’osservanza de decte cose chi trasgredesse e<br />
non osservasse che de tutte e singule scritture obligationi e donation di dote<br />
s’habian da fare per un sol notario a quello effecto d’eligersi uno o dui per<br />
volta per <strong>la</strong> credenza supradicta e de poi come l’altri offitiali de dicta communità<br />
e per quel tempo parerà ad essa credenza li qual s’habian d’imbusso<strong>la</strong>r e<br />
cavar come l’altri offitii e con li soliti pagamenti e mercede e a nisiun altro sia<br />
licito scrivere sotto pena de ducati XXV d’oro per ciascuno e ciascuna volta applicandi<br />
come di sopra, in <strong>la</strong> qual pena incorra medesimamente il notario che se<br />
ne rogarà o n’harrà notitia de dicta transgressione e medesimamente quelli che<br />
trattassero il parentato e transgredessero.<br />
Sopra li vestimenti di donne capitulo 2°.<br />
Item sopra li vestimenti di donne non possan le spose o qualsivoglia maritata<br />
haver veste di nisiuna sorte di teletta d’oro o argento o di qualsivoglia altro<br />
drappo, che ve siano raccami d’oro o argento o seta ma li sia permesso potersi<br />
far una veste di drappo di seta secondo li parerà semplice e una solo e non più<br />
sotto <strong>la</strong> pena supradicta e d’applicarsi come di sopra. Item che non sia licito a<br />
qualsivoglia sposa o maritata portar fronzali, centure, col<strong>la</strong>ne, né maniglie d’oro<br />
o d’argento né de pietre preziose eccetto in anelli in deto quali debian esser tre<br />
e non più sotto <strong>la</strong> pena supradicta e d’applicarsi come di sopra. Item che non<br />
sia licito a qualsivoglia sposa o maritata o altra donna di qualsivoglia grado usar<br />
alcuna sorte di concimi, come acque, biache, solimati e altre cose destil<strong>la</strong>te per<br />
imbellirsi, sotto <strong>la</strong> pena de ducati diece per ogne volta che se c’encorresse et<br />
al<strong>la</strong> medesima pena incorrano quelle persone che facessero dicti concimi per<br />
donar o per vendere.<br />
Noze e conviti capitulo III.<br />
Item a tor via li sfrenati usi nuptiali s’ordina e statuisce che non sia licito a<br />
qualsivoglia convivio o nozze da farsi dal<strong>la</strong> parte del sposo o ver del<strong>la</strong> sposa non<br />
possano esser più de venti persone tra homini e donne quali habian da magnare
Terni<br />
859<br />
a dicto pasto, cioè al<strong>la</strong> prima tau<strong>la</strong> sotto <strong>la</strong> pena supradicta e d’applicarsi come<br />
di sopra. Item che in <strong>la</strong> seconda tau<strong>la</strong> non possan esser più de venti persone<br />
come di sopra, computate in dicto numero quelli di casa del sposo o ver del<strong>la</strong><br />
sposa che farrà il pasto sotto <strong>la</strong> pena sopradicta e d’applicarsi come di sopra.<br />
Item all’andar del<strong>la</strong> sposa al domo over chiesa <strong>la</strong> prima volta si cavarà di casa<br />
sia in libertà del padre o altri che hanno in podestà <strong>la</strong> sposa di farli far quel<strong>la</strong><br />
compagnia che vogliono, però quanto alli convivanti non exceda il numero delli<br />
convitati come di sopra sotto le pene supradicte d’applicarsi come di sopra.<br />
Item che nisiuno maritando figlioli o nepoti o in altro grado attinenti possa far<br />
pasto eccetto al sposo o due de sui attinenti come li piacerà e cusì dal canto del<br />
sposo al<strong>la</strong> sposa sotto dicte pene applicande come di sopra; e ritrovandosi andarcene<br />
in magior numero per ogn’una caschi in pena de ducati venticinque<br />
d’applicarsi e non remettersi come di sopra; e similmente quelli che in conviti<br />
eccedessero il numero come di sopra, volendo che quilli sono del numero permesso,<br />
che siano nominati per principali chi tal cosa fa o manda, altrimenti tutti<br />
sian tenuti a dicta pena. Item accadendo che alcun de dicta ciptà o contado che<br />
pigliasse mogliere fuor del<strong>la</strong> ciptà, che nel menar del<strong>la</strong> sposa, possa ricever lei<br />
con suoi parenti a modo suo non obstante dicto capitulo.<br />
Funerali capitulo IIII.<br />
Item se statuisce sopre li funerali e prima che al clero cioè a cannonici et<br />
altri preti tra tutti s’habia a dare in candele libre dui in dinari, baiochi trenta o<br />
ver baiochi dui e candel otto per cannonico e <strong>la</strong> metà per l’altri preti sacri, il<br />
che sia in election di quel che fa l’elemosina. Per quelli diranno le messe in <strong>la</strong><br />
chiesa del<strong>la</strong> sepultura baiochi tre, per l’offitio al morto baiochi tre, il dì di festa<br />
baiochi quatro, per quilli cantaranno il prefatio baiochi tre, per <strong>la</strong> confession<br />
baiochi tre, per il sonar del<strong>la</strong> campana grossa baiochi diece, per <strong>la</strong> picco<strong>la</strong> un<br />
carlino, per <strong>la</strong> fossa e pilo baiochi cinque, per il salterio baiochi trenta e di<br />
candele libra una. Alli fratri de Sancto Pietro come di San Francesco, per ciascuno<br />
de dicti conventi candele libra una o ver baiocho uno e candel quatro per<br />
ciascuno fratre da messa e l’altri dui candel per uno, in electione di quel che fa<br />
l’elemosina. Per sonar di campane de dicte chiese di San Francesco e San Pietro,<br />
sonando come di sopra <strong>la</strong> grossa baiochi sette e mezzo, <strong>la</strong> picco<strong>la</strong> baiochi<br />
cinque. Al<strong>la</strong> fraternita del<strong>la</strong> Misericordia dui torcette di meza libra l’una, al<strong>la</strong><br />
fraternita del<strong>la</strong> Madonna dui torcette, al<strong>la</strong> sacrestia del<strong>la</strong> chiesa parrochiale del<br />
defunto libra una di candele, portandosi al<strong>la</strong> sepoltura in altra chiesa col corpo<br />
del defunto se possan usare sino a torce otto e non più d’una libra l’una, eccetto<br />
in funerali di docturi o graduati come cavaleri e capitani, si possa dupplicar<br />
l’elemosina di sopra. Chi vol far le chiame secondo il solito e far sonar <strong>la</strong> campana<br />
grossa secondo il solito habia iulii dui in tutto, con sonar <strong>la</strong> matina <strong>la</strong><br />
picco<strong>la</strong> carlin dui a chi fa <strong>la</strong> chiama, il te<strong>la</strong>ro sia a tutti prohibito e chi vuol far<br />
l’essequie una torcia so<strong>la</strong> al<strong>la</strong> sepultura col panno negro e una libra di candele.<br />
Tenor brevis.<br />
Quare iidem comunitas nobis umiliter supplicari fecerunt ut reformationibus<br />
predictis ac omnibus et singulis in eis contentis capitulis ut de cetero perpetuis
860 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
futuris temporibus invio<strong>la</strong>biliter observentur, robur nostre approbationis adiicere<br />
eaque observari mandare ac alias in premissis opportune providere de benignitate<br />
apostolica dignaremur. Nos igitur supplicationibus huiusmodi inclinati, reformationes<br />
predictas ac omnia et singu<strong>la</strong> in eis contenta capitu<strong>la</strong>, apostolica<br />
auctoritate tenore presentium, approbamus et confirmamus ac illis plenum et<br />
perpetuum firmitatis robur adiicimus, supplentes omnes et singulos iuris et facti<br />
defectus, si qui forsan intervenerint in eisdem; eaque omnia et singu<strong>la</strong> suos<br />
plenarios effectus sortiri et ab omnibus quos il<strong>la</strong> concernunt sub penis in illis<br />
contentis et sententia excomunicationis perpetuis futuris temporibus firmiter et<br />
invio<strong>la</strong>biliter observari debere, nec illis ullo unquam tempore quavis occasione<br />
vel causa dirette vel indirette quovis quesito colore contraveniri posse decernimus,<br />
non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis ac dicte civitatis<br />
etiam iuramento, confirmatione apostolica aut quavis firmitate alia roboratis,<br />
statutis et consuetudinibus, privilegiis quoque, indultis et litteris apostolicis<br />
sub quibuscumque tenoribus et formis ac cum quibusvis consiliis et decretis<br />
quomodolibet concessis ac etiam iteratis vicibus approbatis et innovatis quibus<br />
illorum tenores ac si insererentur presentibus pro expressis habentes hac vice<br />
dumtaxat spetialiter et expresse derogamus contrariis quibuscumque aut si aliquibus<br />
comuniter vel divisim ab apostolica sit Sede indultum quod interdici,<br />
suspendi vel excommunicari non possint per litteras apostolicas non fatientes<br />
plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi mentionem.<br />
Datum Rome, apud Sanctum Petrum, sub anulo piscatoris, die XXIIII septembris<br />
MDLIIII, pontificatus nostri anno quinto.<br />
Ioannis Larinensis<br />
Die decima octubris 1554.<br />
Bandimenta de dictis capitulis.<br />
Supra seu antescripta publica decreta et reformationes, magnificis dominis<br />
prioribus ita iubentibus per omnia et singu<strong>la</strong> loca publica et consueta dicte civitatis<br />
Interamne proc<strong>la</strong>mata, aperta, bandita et publicata fuere, alta et intellegibili<br />
voce, ad omnium quorumcumque notitam c<strong>la</strong>riorem, tubarum cantu previo, ut<br />
moris est, per Thomam et Trolium tubicines omnes comunis Interamne pariter<br />
et iuratos presentes et referentes prout ego Pervincentius cancel<strong>la</strong>rius ea omnia<br />
de verbo ad verbum in quolibet locorum predictorum legi illis preconizantibus.<br />
24. 1573, agosto 24<br />
Riformanze<br />
Proposite pacificorum<br />
(...) 2 Che vedendosi li disordini ne quali è trascorsa <strong>la</strong> città nostra et tutti<br />
dì trascorre nel dare le doti escessive, lo sforgio et somptuoso vestire che fanno
Terni<br />
861<br />
le donne et le smesurate spese si fanno nelle nozze et conviti, se pare di pigliare<br />
qualche provisione.<br />
Magnificus dominus Statius Donatus (...)<br />
Ordo pro compi<strong>la</strong>tione capitulorum dotium.<br />
Super secunda dixit che li magnifici signori priori et rego<strong>la</strong>tori eleggano quattro<br />
deputati del numero del<strong>la</strong> credenza quali habbiano autorità di mandare per i<br />
capitoli fatti a Spoleto et altri luoghi circa l’assetto delle dote, vestire di donne,<br />
pasti et col<strong>la</strong>tioni che si fanno per le nozze et regu<strong>la</strong>rsi secondo a loro parerà,<br />
considerate le qualità del<strong>la</strong> città nostra et le qualità di essa città et facti li capitoli<br />
et asettamenti se riportino al consiglio <strong>generale</strong>.<br />
La proposta è approvata con 30 voti favorevoli e uno contrario.<br />
Dicta die.<br />
Electio hominum ad moderationem dotium.<br />
Magnifici domini priores et infrascripti regu<strong>la</strong>tores videlicet: Cesar Barbarasa,<br />
Natalitius Androtius et ser Hippolitus Peroctus, absente Iulio Francisco Castelli,<br />
eorum collega, elegerunt infrascriptos videlicet:<br />
dominus Statius Donatus,<br />
Iacobus ser Christofori,<br />
Silvius Marcutii,<br />
Andreas Tuccioli alias Corsetto,<br />
ad moderationem dotium et alia contenta in prima proposita.<br />
Rogatus ser Hippolitus Peroctus ad referendum.<br />
25. 1573, novembre 22<br />
Riformanze<br />
Capitoli sulle doti<br />
Si fa intendere alle signorie vostre che nel consiglio dei pacifici si è ordinato<br />
che vedendosi li disordini ne quali è trascorsa <strong>la</strong> città nostra et tutti dì trascorre<br />
nel dare le escessive doti, lo sforgio et smesurato vestire che fanno le donne et<br />
parimente le superflue spese si fanno nelle nozze et conviti, si eleggessero quattro<br />
deputati del numero del<strong>la</strong> credenza, quali havessero autorità di mandare per<br />
i capitoli fatti a Spoleto et altri luoghi circa l’assetto delle doti, vestire di donna,<br />
pasti et col<strong>la</strong>tioni che si fanno per le nozze et rego<strong>la</strong>rsi secondo loro parerà<br />
considerate le qualità del<strong>la</strong> nostra città et fatti li capitoli et assettamenti se riportino<br />
al consiglio <strong>generale</strong>, et essendo fatti et accomodati detti capitoli per essi<br />
signori deputati con l’intervento delli molto magnifici signori priori, al<strong>la</strong> presenza<br />
del reverendissimo monsignor vescovo nostro et del reverendo padre guardiano<br />
dei Cappuccini et visto et rivisto tutto con maturo discorso, cristiana deliberatio-
862 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
ne, a salute e beneficio publico del<strong>la</strong> città per effettuare quanto li è stato imposto,<br />
propongono li detti capitoli in questo <strong>generale</strong> consiglio se pare di confermarli.<br />
Confirmatio capitulorum dotium, vestimentorum et convitium.<br />
Magnificus dominus Statius Donatus, iurans, super primo dixit che se intendano<br />
confirmati li capitoli fatti circa le doti, vestire et conviti et che se veda<br />
ottenere da signori superiori <strong>la</strong> confirmatione di essi con imponere pena di scommunicatione<br />
contra quelli che contraverranno et li magnifici signori priori et<br />
rego<strong>la</strong>tori habbiano autorità eleggere uno o più ambasciatori a nostro Signore<br />
per confirmatione di essi et spendere quanto bisogna et del tutto se ne faccia<br />
bolletta.<br />
La proposta è approvata al<strong>la</strong> seconda votazione con 68 voti favorevoli e 33<br />
contrari.<br />
Dominus Paulus de Filiis, iurans, super prima dixit che, essendo che si veda<br />
per isperientia che <strong>la</strong> città ha statuito altre volte sopra le cose delle doti, né si è<br />
mantenuta in osservanza, anzi però passando l’ordine non si sonno curati incorrere<br />
etiam nelle scommuniche et essendo che, statuendo hora sopra le dote,<br />
fusse per causare effetto che una sorte di gente parentasse da una banna, l’altra<br />
dall’altra, et se indurria divisioni in noi et correria pericolo turbare <strong>la</strong> pace publica<br />
et universale et essendo che nelli capituli letti si trattino anco le cose del<br />
contado, il che potria turbare l’animo loro et moverli a revolutione come han<br />
fatto li Papignesi et ne potriano nascere altri inconvenienti, però dico che quanto<br />
al numero delle doti si <strong>la</strong>ssi et resti in arbitrio et libera voluntà di chi vuol<br />
maritare di dare quel numero di dote che li piace et pare et congiungersi di<br />
parentado con chi più li va a cuore et a sangue; quanto poi alli sfoggi, ornamenti<br />
et vestimenti delle donne et pasteggiare, escettuato però il contado, al quale<br />
non si intenda metter leggi, che s’osservino sopra ciò li capitoli fatti et letti li<br />
quali li signori priori et rego<strong>la</strong>tori et deputati sopra ciò habbiano autorità moderarli<br />
et correggerli.<br />
La proposta ottiene 66 voti favorevoli e 35 contrari.<br />
Magnificus dominus Iohannes Cittadinus, iuris utriusque doctor, super prima<br />
dixit che per autorità del presente consiglio si intendano dechiarati li capitoli<br />
che par<strong>la</strong>no del<strong>la</strong> donatione, del<strong>la</strong> successione, de <strong>la</strong>sciti e de legati, che <strong>la</strong><br />
donna non possa havere più de cinquecento scudi del<strong>la</strong> robba paterna et materna,<br />
se altri prima o dopo il matrimonio havesse o volesse donare, ne sia<br />
capace, restringendo <strong>la</strong> facoltà di poter donare fino a tre scudi di moneta et<br />
non più, et sia lecito al<strong>la</strong> donna di potere havere una veste di velluto senza<br />
però alcuno ornamento, et che non passi <strong>la</strong> valuta di trenta scudi et <strong>la</strong> fraude<br />
et presontione se intenda ogni volta che ecceda il numero di tre scudi, ma che<br />
resti a ciascuno <strong>la</strong> libera facoltà di testare, dichiarando ancora che, quando<br />
qualche donna per presomptione se convincesse che lo fa in fraude de <strong>la</strong> legge,<br />
non solo non possa redimandarlo ma caschi nel<strong>la</strong> pena si contiene ne’ capitoli,
Terni<br />
863<br />
per li quali capitoli non s’intenda esser data autorità nessuna di mandare ambasciatori<br />
se prima non se risolva in consiglio <strong>generale</strong>, et nel restante di detti<br />
capitoli siano confermati.<br />
La proposta ottiene 60 voti favorevoli e 41 contrari.<br />
Ser Ausonius Fundatus, iurans, super prima dixit che per autorità del presente<br />
consiglio, li capitoli letti et publicati in quanto all’ornamenti et pasti si<br />
habbiano da approbare et si tengano rati et fermi secundo sonno letti; quanto<br />
poi alle doti, a buon fine, si habbiano per adesso a suspendere et acciò ognuno<br />
meglio s’informi et ancora moderandosi li vestimenti et li pasti, le doti da loro<br />
stesse se modereranno.<br />
La proposta ottiene 63 voti favorevoli e 38 contrari.<br />
Iacobus ser Christofori, iurans, super prima dixit che confirma quanto è<br />
stato detto per messer Giovanniandrea subdens che li padri possano nel loro<br />
testamento et fine di sua morte <strong>la</strong>ssare alle figliuole quel che gli pare.<br />
La proposta ottiene 41 voti favorevoli e 60 contrari.<br />
26. 1573, dicembre 1<br />
Riformanze<br />
Copia dei capitoli sulle doti approvati nel consiglio dei pacifici<br />
e nel consiglio <strong>generale</strong><br />
Capitu<strong>la</strong> dotium<br />
In Dei nomine, amen. Anno domini ab eiusdem salutifera nativitate 1573,<br />
indictione prima, tempore pontificatus santissimi in Christo Patris et domini nostri<br />
domini Gregorii divina providentia pape XIII, die prima decembris supradicti<br />
anni; hec est quedam copia sive transumptus quarundam prepositarum factarum<br />
in consilio et numero pacificorum ac generalis consilii magnifice civitatis Interamne<br />
ac decretorum factorum et obtemptorum tam in dicto numero pacificorum,<br />
quam dicti consilii generalis extractorum ex libris publicis cancellerie dicte<br />
magnifice comunitatis, rogatorum per me ser Hippolitum Perottum notarium<br />
publicum dicte civitatis et ad presens vicecancel<strong>la</strong>rium loco ser Matthei Tignosini<br />
de Fulgineo cancel<strong>la</strong>rii substitutum quorum omnium tenor est prout infra<br />
videlicet.<br />
Magnifici domini priores videlicet: Iohannes Franciscus Pelucche, Iohannes<br />
Angelus Constantini, Sempronius Gubernarii et Hieronimus Caputosti 9 nec non<br />
9 In interlinea Iohannes ... Caputosti soprascritto su et regu<strong>la</strong>tori videlicet Iohannes<br />
Martius Vanne, Iucius Manassei, Bendictus Chioppe et ser Petrus Carolus depennati.
864 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
domini regu<strong>la</strong>tores videlicet Cesar Barbarasa, Natalitius Androcii et ser Hipolitus<br />
Perottus, absente Iulio Francisco Castello 10 , vacantes circa exigentia rei publice<br />
Interamnensi inter alia proposita facta in supradicto Numero pacificorum legitime<br />
congregato in pleno et suficienti numero, de presenti anno 1573 sub die 24<br />
mensis augusti dicti anni, hanc proposuerunt che vedendosi disordini ne quali è<br />
trascorsa <strong>la</strong> cittadinanza et tutto dì trascorre nel dare le dote eccessive, lo sfoggiato<br />
et suntuoso vestire che fanno le donne et le smisurate spese si fanno nelle<br />
nozze et conviti, se pare pigliare qualche provvisione.<br />
Quequidem proposita lecta publice in dicto Numero pacificorum ac intellecta,<br />
magnificus dominus Statius Donatus iuris utriusque doctor civitatis Interamne<br />
et unus de Numero dictorum pacificorum, surgens, accepto prius iuramento<br />
eaque utilia sunt ac expediunt rei publice recte consulere, ascendens locum<br />
ubi solent eaque espedienda sunt consulere, altissimi Numine prius invocato,<br />
dixit che li magnifici signori priori et rego<strong>la</strong>tori eleggano quattro deputati del<br />
Numero del<strong>la</strong> credenza quali abbiano autthorità mandare per i capituli fatti alle<br />
città di Spoleti et altri luoghi circa lo assetto delle dote, vestire di donne, pasti<br />
et col<strong>la</strong>tioni che si fanno per le nozze et rego<strong>la</strong>rsi secondo a loro parerà considerate<br />
le qualità del<strong>la</strong> città nostra et fatti li capitoli et assettamenti si riportino al<br />
consiglio <strong>generale</strong>.<br />
La proposta è approvata con 34 voti favorevoli e 1 contrario<br />
Dicta die, magnifici domini priores et regu<strong>la</strong>tores supradicti, volentes executioni<br />
demandare ea que legitime obtente fuerunt in dicto numero pacificorum<br />
seu credentie, una cum supradictis dominis regu<strong>la</strong>toribus elegerunt in deputatos<br />
ad supradicta peragenda videlicet:<br />
dominum Statium Donatum<br />
Iacobum ser Christofori<br />
Silvium Marcutii et<br />
Andreassum Tuccioli alias Corsettum<br />
qui deputati, habita notitia capitulorum factorum in civitate Spoleti ac aliis<br />
in locis super dotibus ac aliis supradictis et inter ipsos pluries et pluries habito<br />
colloquio et consideratis his que considerari debebant circa conditiones et qualitates<br />
ac mores civitatis Interamne, intervenientibus magnificis dominis prioribus<br />
dicte civitatis, una cum presentia et assistentia reverendissimi domini Bartholemei<br />
Ferri episcopi Interamnensi ac reverendi patris fratris [...] guardiani Cappuccinorum<br />
conventus civitatis predicte, condiderunt ac confecerunt infrascritta capitu<strong>la</strong>,<br />
ordinationes ac sanctiones que sic confecta in manibus mei notarii et cancel<strong>la</strong>rii<br />
substituti ut supra tradiderunt, que omnia magnifici domini priores ad presens<br />
10 In interlinea Cesare ... Castello soprascritto su Palmerius Gregorii, Patritius Tramazoli,<br />
Iohannes Desiderus Simonetti, deficiente Ciccantonius Ciccantonii defuncto depennati.
Terni<br />
865<br />
infrascripti mandaverunt mihi ut in libris cancel<strong>la</strong>rie registrarentur, quorum omnium<br />
tenor talis est ut infra videlicet:<br />
Hic infra describantur capitu<strong>la</strong>.<br />
Magnifici domini priores Iohannes Martius Vanne, Iucius Manasseus, Benedictus<br />
Chioppe e dominus Paulus Carolus causidicus Interamnensis, et domini<br />
regu<strong>la</strong>tores ad presens videlicet Iohannes Desiderus Simonetti, Palmerius Gregori,<br />
Petrutius Tramazzoli, deficiente Cicco Antonio Ciccantoni eorum socio defunto,<br />
videntes capitu<strong>la</strong> et ordinationes esse confecta et cognoscentes nihil super<br />
esse addendum nisi ea omnia in publico generali consilio proponere et referre<br />
iuxta ea omnia obtempta in numero pacificorum seu credentie ut supra dictum<br />
fuit et exequi volentes, ut par est, omnia sic preordinata de licentia illustrissimi<br />
domini Grifonis Bultrini de Offida, ad presens gubernatoris magnifice civitatis<br />
predicte, mandaverunt Fracasse, Cesari et Petro, publicis tubicinibus dicte civitatis<br />
[...] ut moris est, bandirent per loca solita dicte civitatis publicum et <strong>generale</strong><br />
consilium per diem immediate seguentem congregandum.<br />
Die 22 mensis novembris supradicti anni 1573. Convocato, congregato et<br />
coadunato publico et generali consilio in pa<strong>la</strong>tio residentie dicti illustrissimi domini<br />
gubernatoris in sa<strong>la</strong> magna consiliorum generalium dicte civitatis sito in<br />
regione Fabrorum iuxta p<strong>la</strong>team magnam comunis et alia <strong>la</strong>tera, in pleno et<br />
suficienti numero ubi similia consilia congregari et coadunari solent heri vesperi<br />
bannito per supradictos tubicines publicos dicte civitatis retulerunt etcetera et ad<br />
sonum campane ter hoc mane pulsate ut moris est de commissione et mandato<br />
dicti illustrissimi gubernatoris 11 et dominorum priorum supradictorum inter alia<br />
que in eo preposita fuerunt hec preposita fuit videlicet.<br />
Si fa intendere alle signorie vostre che nel consilio de pacifici si è ordinato<br />
che vedendosi li disordini ne quali è trascorsa <strong>la</strong> città nostra et tutto dì trascorre<br />
nel dare l’eccessive dote et lo sforgio et smesurato vestire che fanno le donne et<br />
parimenti le superflue spese si fanno nelle nozze et conviti, si elegessero quattro<br />
deputati del numero del<strong>la</strong> credenza quali havessero autthorità di mandare per i<br />
capituli fatti a Spoleti et altri luochi circa l’assetto delle dote, vestire di donne,<br />
pasti et col<strong>la</strong>tioni che si fanno per le nozze, et rego<strong>la</strong>rsi secondo loro parerà,<br />
considerate le qualità del<strong>la</strong> nostra città, et fatti li capituli et assettamenti, si riportino<br />
al consilio <strong>generale</strong> et essendo fatti et accommodati detti capitoli per essi<br />
signori deputati con l’intervento delli molti magnifici signori priori, al<strong>la</strong> presentia<br />
del reverendissimo monsignor vescovo nostro e del reverendo padre guardiano de’<br />
Cappuccini, et visto et rivisto tutto con maturo discorso, christiana deliberatione, a<br />
salute et benefitio publico del<strong>la</strong> città, per effettuare quanto li è stato imposto,<br />
propongono li detti capituli in questo [gen]eral consilio se pare di confirmare.<br />
Perché conviene al buono et pacifico stato et reggimento d’una città dare<br />
ordine et modo alle attioni et vivere di ciaschuno che in essa si reggie che sia<br />
11 In interlinea gubernatoris soprascritto su Grifoni Bultrini depennato.
866 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
santo, honesto et utile, dal qual poi resulti quel bene che più universalmente<br />
apporta giovamento; però li magnifici signori priori et regu<strong>la</strong>tori a quali spetta,<br />
volendo provedere alle escessive et immoderate doti et arredi et giocali che si<br />
danno, vano et ricco vestire delle donne, delle qual tutte cose ben spesso ne<br />
causano le rovine, povertà et altri disordini più grandi delle case, non senza<br />
offesa d’Iddio, per ordine del Numero de’ pacifici et general consiglio del<strong>la</strong><br />
magnifica città di Terni, fanno l’infrascritti capitoli, decreti et ordinationi, quali<br />
habbiano da durare perpetuamente et da osservarsi invio<strong>la</strong>bilmente senza fraude<br />
et secondo il tenore et continenza di esso, in modo che non sia lecito a qual si<br />
voglia persona di stato, grado, dignità, [...], preheminentia di dare altra dechiaratione<br />
et interpretatione a detti capitoli et ordini, a ciaschuno di essi, che mostrano<br />
l’istesse parole et quando nascesse alcuno dubio sopra l’intelligenza di essi, se<br />
riserva et se intenda riservata <strong>la</strong> dichiaratione de parole et senzo al conseglio<br />
<strong>generale</strong> di detta città, come anco nascendo alcuno dubio in qual si voglia modo<br />
circa questo, se intenda rimessa <strong>la</strong> dechiaratione al detto general consiglio, né si<br />
possa in altro modo fare, ancorché alle parole di essi capitoli si potessero dare<br />
più sensi et che tutti gli convenissero.<br />
1. Che per l’avvenire per qual si voglia donna di grado, stato o conditione<br />
o età che sia del<strong>la</strong> città de Terni o habitante in essa, che si maritasse o dovesse<br />
maritare nel secolo, non possa dare, promettere o convenire, né pigliare, né ricevere<br />
per dote o in nome di dote o per qualunque altra paro<strong>la</strong> o promessa che<br />
virtualmente importasse tacitamente o espressamente, dirette o vero indirectamente,<br />
più di ducati cinquecento di moneta a giuli X per ducato et per le donne<br />
del contado più di ducati ducento a 48 bolognini.<br />
2. Item che per li mobili o arredo che si suol dare alle donne si maritano,<br />
non si possa dare più di valuta che sessanta ducati di moneta a giuli X per<br />
ducato, [con] dechiaratione che tutti panni di lino, canepa, stoppa, <strong>la</strong>na et altre<br />
cose che per tale arredo o mobili <strong>la</strong> donna che si marita ha et che se gli danno<br />
del loro, anco quelli si porta indosso, si debbano in detta somma [comp]utare<br />
et, a fine che manco in questo si possa commettere fraude, che detti mobili si<br />
debbano stimare e apprezzare da due o vero più persone e[...] et pratiche da<br />
eleggersi dalli magnifici signori priori, quale persone debbano giurare in mano<br />
del notaro, che di ciò si rogarà, iustamente stimare sotto pena di escomunicatione<br />
et siano tenuti li parenti o altri a chi spetta dal<strong>la</strong> parte del<strong>la</strong> donna da<br />
maritarse, notifica[ndo] alli detti signori priori, acciò si possa fare tale elettione<br />
et stima, et per le donne del contado non si possa dare più di mobile o arredo<br />
che di valore di ducati XX di moneta, et tale stima si faccia quando <strong>la</strong> donna va<br />
a marito et si comprenda in questa somma quello arredo o mobile che si suol<br />
dare per <strong>la</strong> cul<strong>la</strong>, quando <strong>la</strong> donna partorisce, et il marito o parenti di esso<br />
siano tenuti accettare detti mobili et arredo senza replica.<br />
3. Item che le donne per lo advenire non possano portare più di una veste<br />
et una zimarra di drappo di qualsivoglia sorte eccetto di velluto cremisino et<br />
rosso o pavonazzo cremisino, né di te<strong>la</strong> d’oro o d’argento, a quali vesti non si<br />
possano fare finimenti alcuni salvo una pistagna semplice del medesimo drappo,
Terni<br />
867<br />
qual veste o zimarra facendoli il padre o altri che dotaranno <strong>la</strong> donna non possa<br />
farle più di una veste di panno purché non sia di rosato o pavonazzo oltre le<br />
altre vesti quotidiane dechiarando che <strong>la</strong> zimarra si possa ornare di un passamano<br />
con l’abbottonatura di seta oltre al<strong>la</strong> pistagna detta di sopra et le vesti che<br />
portaranno dette donne tanto vedove come maritate o da maritarse si portino et<br />
faccino senza trascino o coda et il vestire sia modesto.<br />
Item che il vestire pomposo, superfluo et vano non solo apporta danno alle<br />
case et famiglie ma anco quello che è più et contra l’honore de Iddio et suoi<br />
santi commandamenti poiché vole le donne vadino in habito et ornato modesto<br />
et condecente, per questo si ordina che le vesti di panno, rascia, buratto, ciambellotto<br />
et mochaiale pure che non siano con onde, non si possano ornare o<br />
raccamare etiam nelle maniche né di oro né di argento né de ricami né di perle<br />
né di giemme o <strong>la</strong>pilli ancorché finte et non vere, ma si possano finire di drappo<br />
so<strong>la</strong>mente da piedi et nelli busti et nelle maniche et sopra il detto drappo<br />
non si possano mettere cordelline, passamani, frangiette overo altre cose simili et<br />
similmente non possano portare zimarre di panno che siano ornate come di<br />
sopra, escetto dinanzi et da piedi et possano havere so<strong>la</strong>mente dui para di maniche<br />
di drappo come di sopra et si possano anco listare et ornare le bernie di<br />
drappo come di sopra purché non passi dua braccia per bernia et possano anco<br />
usare cappelli di drappo semplice, et per più chiarezza del sopradetto capitolo si<br />
dichiara che non si possano mettere drappi sopra drappi nelle vesti e zimarre et<br />
maniche sopradette; e che ancora [ne] le presenti ordinationi et decreti non si<br />
possano fare o escogitare macchinationi, cautele o fraude per le quali tacita o<br />
espressamente, diretta vel indirettamente, publica vel occultamente si contravenisse<br />
alle dette ordinationi et al<strong>la</strong> mente et parole loro et tutto quello che si pensasse,<br />
facesse o macchinasse contra le sopradette cose et per il che si venisse ad<br />
eccedere dette somme, s’intendano et siano tutte nulle et invalide et per non<br />
fatte, né scritte ipso iure, senza alcuna dechiaratione et per presumptionem iuris<br />
et de iure, di modo che non si admetta prova in contrario, s’intenda et sia il<br />
tutto etiam il giuramento ancora simu<strong>la</strong>to et fraudolente et fatto et machinato<br />
per fraude et per fraudare <strong>la</strong> forma, <strong>la</strong> somma, le parole et mente delli presenti<br />
ordini et decreti.<br />
4. Item acciò non si possa commettere fraude nel dare le dote, sebene li<br />
contraventori senza altro havranno Iddio vendicatore tentando guastare li ordini<br />
introdutti a honore di esso Iddio et beneficio publico, et quanto alle pene spirituali<br />
che qui di sotto si notaranno si dechiara che alcuno ancora che fosse padre,<br />
avo o bisavo, madre, ava o bisava o più sù, figliuoli, fratelli, sorelle, nepoti<br />
o qualsivoglia attinente di consanguinità o affinità, né da qualsivoglia altra persona<br />
amico o non attinente, non possa dare, promettere o convenire in qualsivoglia<br />
modo, né innanzi al matrimonio, né doppo nel matrimonio, sponsali, fede o<br />
trattato di esso, né per dote o per elemosina o per duplicatione di dote o per<br />
dotar<strong>la</strong> un’altra volta o augmento di dote, né per darli dua o tre o più dote o<br />
vero elimosine, né per dono, prestito, pegno, cessione, liberatione o per qualsivoglia<br />
altro modo, causa, titolo, via, <strong>la</strong>rgissimo sumpto vocabulo, né dinari, né
868 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
beni di qualsivoglia sorte che esce dalle dette somme, né meno ricevere o pigliare<br />
come di sopra, et se alcuna cosa più de <strong>la</strong> detta somma o che ecceda il<br />
valore delle dette somme da qualsivoglia persona sarà promessa, data o convenuta<br />
o ricevuta <strong>la</strong> cosa o <strong>la</strong> promissione di essa, non vaglia, né tenga in alcuno<br />
modo et si presumino insieme con il giuramento dolose fatte et simu<strong>la</strong>te et fatte<br />
in fraude come di sopra. Et non di meno chi l’havesse promesso non sia obligato<br />
ad osservarlo, et chi l’adomandasse li sia in tutto denegata l’ audienza, et di<br />
quanto fosse eccesso, non se li possa administrare giustitia, né siano intesi et<br />
quel più che sarà dato o promesso sia et s’intenda applicato al fisco apostolico<br />
et al governatore pro tempore per egual parte, et quanto sia in favore loro<br />
vaglia. Dechiarando che non si possa né debba fare fraude né machinatione<br />
contra il detto ordine, dando et promettendo le cose di maggiore prezzo per<br />
minore prezzo di quello vagliono; dechiarando ancora che non si possano né<br />
debbano fraudare né machinare contra detto ordine con promettere in detti<br />
matrimoni o vero inanzi o doppo o vero nelli trattati o conclusioni di essi, oltra<br />
le somme tassate, di <strong>la</strong>ssare <strong>la</strong> donna o suoi figliuoli o il marito, parente del<br />
marito o vero alcuno altro herede o farli sustitutione, <strong>la</strong>ssiti o legati di alcuna<br />
sorte o vero di non fare testamento o di morire ab intestato o vero che debba<br />
havere parte o tutto doppo <strong>la</strong> morte ab intestato o per testamento, codicilli,<br />
donatione causa mortis vel inter vivos o per qualsivoglia ultima volontà o altra<br />
dispositione altramente s’intenda contravenuto come di sopra. Dechiarando ancora<br />
che il padre o vero altra persona che havesse l’usufrutto o vero altre raggioni<br />
conditionali in alcuni beni non possa promettere, né dare alcuna cosa oltra <strong>la</strong><br />
detta somma ad alcuna figliuo<strong>la</strong>, nipote o altra donna che havesse <strong>la</strong> nuda proprietà<br />
o vero per fideicommesso o vero altre ragioni conditionali non purificato<br />
in alcuni beni ancorché le desse o promettesse sotto pretesto di accordo, transattione<br />
o che per tal somma eccedente <strong>la</strong> donna cedesse o renunzasse alle sue<br />
ragioni o per qualsivoglia altro modo, via, titolo o caute<strong>la</strong>.<br />
5. Item che <strong>la</strong> donna havendo <strong>la</strong> dote in qual se sia modo <strong>la</strong>ssatali, promessali<br />
o in qual se sia modo altronde che da quelli a chi spetta a maritar<strong>la</strong>,<br />
che in tal caso li obbligati a maritar<strong>la</strong> o darli <strong>la</strong> dote non siano tenuti, ma che si<br />
contenta di quel<strong>la</strong> quando però ascenda al<strong>la</strong> integra somma sopradetta datali o<br />
consegnatali o <strong>la</strong>ssatali in qual si sia modo et basti che sia dotata da uno ancora<br />
che fusse estraneo, acciò vengha esclusa da tutti da quali potesse pretendere che<br />
se gli dovesse dare <strong>la</strong> dote. Dechiarando ancora se <strong>la</strong> donna da maritarsi havesse<br />
altri beni donati, <strong>la</strong>ssiti, crediti o raggioni o heredità non di meno non se li<br />
possa dare, né promettere più come di sopra, né a lei, né al suo marito o vero<br />
ad altri per loro, se non quel tanto che mancasse sino al<strong>la</strong> somma sopradetta,<br />
ma li detti beni se intendano per rata essere in nome di dote e se detti beni<br />
escedessero 12 <strong>la</strong> detta somma sopra tassata s’intendano essere beni sopra dotali<br />
12 In interlinea escedessero soprascritto su ascendessero depennato.
Terni<br />
869<br />
di essa donna maritata al secolo et che <strong>la</strong> donna da maritarsi debba stare contenta<br />
al<strong>la</strong> detta dote et che non possa domandare, né havere parte né per dote<br />
né per supplimento di dote né per legitima o di congrua dote o suoi supplimenti,<br />
et basti che <strong>la</strong> detta dote <strong>la</strong> habbia da un solo o per altra via, acciò che<br />
sia esclusa, non possa haver più né per testamento ab intestato o per <strong>la</strong>ssiti o<br />
per fideicommisso o per promissione o donatione di dote, stando il maschio in<br />
pari grado o vero tal maschio che parimenti succedesse con detta donna, legitimo<br />
et naturale et de altri o del<strong>la</strong> heredità d’altri che di colui che <strong>la</strong> dota.<br />
Dechiarando ancora che non si possa fare fraude né macchinatione contra il<br />
detto ordine, né alterare detta somma sotto pretesto di alcuno trafico, mercantia,<br />
arte, esercitio, compagnia, monte, censo, banco, officio et altro pretesto et<br />
de frutti di esse, né si possa promettere o dare, ricevere dote con frutti suoi o<br />
che sia alterata o cresciuta per via de frutti per dette cause o per altre vie o<br />
cagioni, con dire che sia stata constituita <strong>la</strong> dote secondo li ordini et poi posta<br />
in censi, monti, offici, esercitii, arte, compagnia, trafichi o vero altri guadagni et<br />
poi cresciuta; ma se <strong>la</strong> dote fosse constituita secondo il detto ordine et poi per<br />
frutti accresciuta inanzi <strong>la</strong> consumatione del matrimonio li frutti siano et pertengano<br />
a chi l’harà posta, et <strong>la</strong> donna et il marito non possa havere né perdita<br />
né guadagno.<br />
6. Item che ogni promessa, conventione, dotatione per qualsivoglia modo<br />
come di sopra etiam col giuramento di più di quanto è detto di sopra fatta et<br />
da farsi con conditione et in evento che detto ordine si levasse, revocasse, abrogasse<br />
et se li derogasse, se potesse ottenere derogatione per li superiori o non se<br />
osservasse, sia et s’intenda nul<strong>la</strong> et fatta in fraude delle presenti ordinationi.<br />
7. Item che il marito pigliando più per dote di quello che qui di sopra è<br />
detto, oltra le altre pene che qui sotto si contengono, perda ogni commodo che<br />
potesse sperare o havere in qual sia modo che se gli <strong>la</strong>ssasse dal<strong>la</strong> moglie in<br />
testamento et anco quello che gli è dal<strong>la</strong> leggie dato, cioè che havendo ricevuto<br />
in dinari <strong>la</strong> dote, non possa essere astretto restituir<strong>la</strong> se non passato l’anno, ma<br />
in questo caso sia tenuto restituire il tutto subito doppo <strong>la</strong> morte del<strong>la</strong> detta sua<br />
moglie.<br />
8. Item per evitare le fraudi che si potranno fare s’ordina e statuisce che<br />
alcuno matrimonio, sponsali, patti, conditioni et promissioni, pegni, arte, sponsalitii,<br />
dationi di beni, dare di fede, o che siano fatte secondo li ordini o contra<br />
gli ordini, non si possa rogare, né si possa provare se non per instrumenti publici<br />
rogati per notaro matrico<strong>la</strong>to nel colleggio et matrico<strong>la</strong> di Terni et assignati al<br />
cancelliere del<strong>la</strong> comunità, quali detti notari sotto le pene infrascritte siano tenuti<br />
assegnare et dare in nota al detto cancelliere fra XV dì doppo sarà rogato cioè: il<br />
dì, l’anno, le persone et nomi de contrahenti, <strong>la</strong> somma et li patti, et il detto<br />
cancelliere tra XV dì sia obligato notificare il tutto nel consiglio publico o vero<br />
numero sopra deputato et in tal caso non si dia fede alcuna né in iudicio né<br />
fuora ad instrumenti de notarii non matrico<strong>la</strong>ti, né confessioni delle parti etiam<br />
giurate né testimonii, ancorché fussero in grandissimo numero, né a mezzani né<br />
a preti, né a frati, né a religiosi, né a polise, né a memorie, né a libri, ancorché
870 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
fossero fatti secondo <strong>la</strong> forma delle constitutioni o delli statuti o del<strong>la</strong> ragione<br />
commune et con tutte forme et cautele, né ad instrumenti de notarii forastieri et<br />
fatti fuora del territorio di Terni, quando havessero havuta commodità fare l’instrumento<br />
o vero venire a farlo o rinovarlo in Terni, ma siano nulli et di nessuno<br />
valore et fede et questo capitolo non si intenda quanto alli matrimonii, dote,<br />
et sponsalitii del contado, dominio et distretto di Terni.<br />
9. Item che non sia lecito per l’avenire al marito o vero sposo et suoi<br />
attinenti, né quando si va a vedere <strong>la</strong> sposa, né per tempo che sta <strong>la</strong> sposa in<br />
casa del padre o del fratello o di altri inanzi <strong>la</strong> consumatione del matrimonio et<br />
in essa consumatione o nozze, dare o fare o mandare o far dare o mandare al<strong>la</strong><br />
sposa o moglie o vero padre, fratelli o parenti suoi alcuni presenti o mance o<br />
donationi che esce da <strong>la</strong> somma di uno ducato di moneta per ciasche parente,<br />
et e converso non sia anco lecito al<strong>la</strong> sposa o vero suo padre, madre, fratelli o<br />
attinenti dare, fare o mandare alcuni presenti o mancie o donationi allo sposo o<br />
marito, a suoi attinenti o vero alcuno di essi che ecceda più del<strong>la</strong> detta somma<br />
di uno ducato.<br />
10. Item che nel<strong>la</strong> prima et altre visitationi che fa il marito o sposo a casa<br />
del<strong>la</strong> sposa et quando anco mena con seco li parenti et amici a visitare <strong>la</strong> sposa,<br />
sia lecito so<strong>la</strong>mente dare et recevere un fazoletto di cortina so<strong>la</strong>mente per qual<br />
si voglia persona, ancorché graduata et di qual si voglia conditione o preheminentia<br />
o qualità, purché non sia tal fazoletto <strong>la</strong>vorato o vero ornato d’oro et<br />
d’argento et di seta di qualsivoglia sorte o con <strong>la</strong>voro disfi<strong>la</strong>to; et più oltre<br />
alcuna cosa non si possa dare o ricevere da alcuna banda; oltra di ciò non si<br />
possano fare, dare o ricevere col<strong>la</strong>tioni solite in dette visitationi di marzapane,<br />
pinnochiati o di torte o di altra sorte di zucchero, ma solo si possano fare, dare<br />
et ricevere dette co<strong>la</strong>tioni so<strong>la</strong>mente con ciambelle, biscotti et quattro sorte di<br />
confetti, cioè anisi, coriandoli, trasea et seme comune et frutti che porteranno i<br />
tempi ad arbitrio.<br />
11. Item perché <strong>la</strong> superfluità del banchettare et fare nozze causa ben spesso<br />
disordine quanto all’offendere Iddio et danni alle case et famiglie et il modesto<br />
et honesto convivare suole causare conciliationi di animo, recognitione di<br />
parenti et amici, per questo, volendosi provedere sì all’uno come all’altro, si<br />
dechiara che si possa fare solo un convito o nozze dal<strong>la</strong> parte del marito et uno<br />
dal<strong>la</strong> parte del<strong>la</strong> moglie et non più, il quale sia honesto, moderato et senza<br />
superfluità.<br />
12. Item che le putte minori di dodici anni non possano usare drappi se<br />
non per listare et per maniche.<br />
13. Item che sia lecito al<strong>la</strong> sposa ornarsi <strong>la</strong> testa con fettucce di seta et<br />
altre legature purché l’ornamento del<strong>la</strong> testa non sia con oro, argento, gemme<br />
preciose, perle et altre gioie ancora che fossero apparenti et finite, come a dire<br />
di rami o altro metallo indorato o inargentato et perle finte.<br />
14. Item che non possano portare pendenti alle orecchie in qual sia modo.<br />
15. Item che non si possa usare né portare più di tre anelli d’oro, né che si<br />
possa usare né portare maniglie d’oro o argento o seta, né d’altra sorte o materia.
Terni<br />
871<br />
16. Item per cegnere non possa usarsi [...] cose, né cosa d’oro, de argento,<br />
di smalto, di vetro, d’a<strong>la</strong>bastro né d’altro metallo, né coralli, né reticelli di seta,<br />
ma solo cente napolitane o di taffettane cremesino o di altro drappo purché non<br />
siano ornate d’oro o di argento, che le corone di paternostri che portano le<br />
donne non possano essere d’oro né di argento o indorate o sopra indargentate,<br />
ma sia lecito portare corone di coralli, hebbano o ambra o altra mistura, purché<br />
non passi il valore di esse però di tre ducati per ciaschuna, dechiarandosi che<br />
non possa havere più d’una corona per sposa nel modo sopra detto.<br />
17. Item che sia lecito usare pianelle di qual si voglia drappo, purché non<br />
siano ornate d’oro o di argento o di gemme o di perle o di te<strong>la</strong> d’oro o di<br />
argento, et che il marito, suocero, prosocero, socera, prosocera, padre et avo,<br />
madre et ava, mentre le donne staranno nelle case loro, siano tenuti alle pene et<br />
censure infrascritte, se le donne che con loro habitano contraverranno alli detti<br />
ordini.<br />
18. Item che le spose non possano portare col<strong>la</strong>na al collo d’oro, di argento,<br />
né manco di metallo indorate o inargentate, ma solo possano portare un vezzo<br />
semplice di coralli, perle et altra mistura che non passi <strong>la</strong> somma di ducati diece<br />
di moneta per ciasche vezzo et non ne possa havere più di uno per sposa.<br />
19. Item che qualunche persona contraverrà in qualsivoglia modo et a qualsivoglia<br />
capitolo o parte delli presenti ordini, tanto le parti che accedessero,<br />
dessero, promettessero, pigliassero o vero usassero contra <strong>la</strong> forma loro et tanto<br />
mezzani quanto alcun’altra persona che le trattasse, consigliasse o che consentisse<br />
et li notari che ie ne rogassero et li testimonii che fossero presenti di qual si<br />
voglia autthorità, dignità, preheminentia, incorrano nel<strong>la</strong> pena di ducati cinquecento<br />
d’oro per ciaschuno et ciaschuna volta, che non se ne possa fare gratia, da<br />
applicarsi per un quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica, per un quarto al signor<br />
governatore o luogotenente pro tempore residenti, per un quarto all’accusatore<br />
o inventore o de<strong>la</strong>tore et per l’altro al bargello et priori che ne faranno o<br />
faranno fare effettuare le esecutione, et se alcuno priore nun facesse il suo debito<br />
accresca a gli altri. Et inoltre li cittadini che in qual si voglia modo contravenessero<br />
siano ipso iure et facto et incontinente senza altra dechiaratione privati<br />
di civiltà del<strong>la</strong> città di Terni et da suoi cittadini al tutto segregati et privati et<br />
loro catasti et beni si debbano ponere et descrivere nelli catasti de contadini et<br />
per contadini in tutto et per tutto si debbano havere, tenere et reputare et mai<br />
possano havere alcuno honore o vero officio nel<strong>la</strong> città di Terni et che mai per<br />
nessun tempo si possano restituire al<strong>la</strong> civiltà et all’essere cittadino se non sarà<br />
ottenuto et vinto in diece consigli generali di detta città et che li notari perdano<br />
l’offitio del notariato et non possano più essercitarlo et siano anco privati del<br />
colleggio et cassati dal<strong>la</strong> matrico<strong>la</strong> de notari.<br />
20. Item che le donne che nell’uso et portare delle vesti et altre cose prohibite<br />
contravenessero oltre le pene sopradette, si debbano subito da tutte essere<br />
fuggite et evitate et come scomunicate publice debbano essere cavate delle chiese<br />
incontinenti come non degne stare fra le altre donne, et se intendano ipso<br />
facto essere incorse nel<strong>la</strong> escomunicatione <strong>la</strong>te sententie.
872 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
Item che tutti testimonii, notarii et mezzani trattanti et consulenti et consentienti<br />
che reve<strong>la</strong>ssero fra termine di un mese li contravenienti siano assoluti et<br />
liberati da ogni et qualunque pena.<br />
Item che li magnifici signori priori pro tempore siano obligati sotto pena di<br />
perdere <strong>la</strong> bolletta, il primo giorno che vanno a visitare il signor governatore o<br />
luogotenente intimarli et ricercare sua signoria magnifica che si degni fare osservare<br />
et mantenere li presenti ordini et punire li trasgressori et li detti magnifici<br />
signori priori siano tenuti <strong>la</strong>ssarne il memoriale alli successori per <strong>la</strong> loro osservanza.<br />
Item che li magnifici signori priori et gl’huomini del Numero sopra ciò deputati<br />
subito che intenderanno che alcuno in qualsivoglia modo harrà contravenuto<br />
debbano sotto pena del<strong>la</strong> perdita del<strong>la</strong> bolletta andare al signor governatore<br />
o vero luogotenente pro tempore et mandare alli superiori di Roma et instare<br />
et solecitare continuamente che si debba procedere all’esecutione delle pene<br />
predette contra li trasgressori et talmente portarsi et procedere circa a questo<br />
che li presenti ordini et capituli si habbino da osservare invio<strong>la</strong>bilmente.<br />
Item che tutti li presenti ordini siano et s’intendano fatti et inhiti et stipu<strong>la</strong>ti<br />
per patti, conventioni et stipu<strong>la</strong>tioni intervenienti et giurati fra tutti li cittadini et<br />
habitanti nel territorio di Terni et habbino forza et valore di patti et conventioni<br />
iurate veramente fatti et non per fittione o prosuntione.<br />
Item che ogni derogatione <strong>la</strong> qual forse per l’avvenire si facesse alle predette<br />
ordinationi, patti, conventioni, capitoli per il santissimo signore nostro sommo<br />
pontefice pro tempore o vero per <strong>la</strong> Sede Apostolica o vero suoi legati o vero<br />
altre persone che havessero da loro o vero altronde ordinaria o delegata facultà<br />
o giurisdittione per qual si voglia modo qualificata non vaglia né si intenda<br />
valere se non saranno prima citati nel<strong>la</strong> città di Terni li signori priori pro tempore<br />
et <strong>la</strong> communità di Terni nel general conseglio congregata et intese le ragioni<br />
di essa communità o vero in sua legitima contumacia et se altramente sarà<br />
fatta tal derogatione sia nul<strong>la</strong> et non giovi alcuna cosa et ipso iure s’intenda et<br />
sia annul<strong>la</strong>ta et revocata et che li signori priori et cittadini del Numero sopra ciò<br />
eletti et da eleggersi per li tempi, sotto pena di cento scudi d’oro per ciaschuno<br />
come di sopra da applicarsi, siano obligati mandare uno o più ambasciatori a<br />
Roma in nome del<strong>la</strong> detta comunità a nostro Signore a revocare tutti privilegi,<br />
derogationi et altre cose in contrario impetrate o da impetrarsi et possino pigliare<br />
denari da ogni luogo et da persone in qual si voglia modo reservato et prohibito<br />
per questo negotio et quelli spendere ex nunc prout ex tunc et e contra sia<br />
deliberata <strong>la</strong> bolletta et decretata per havere a spendere li detti denari.<br />
Item per osservatione di quanto di sopra è scritto si debba il tutto confirmare<br />
et ottenere da nostro signore in forma et possansi aggiungere tutte le c<strong>la</strong>usole<br />
massime circa alle pene et censure plenissime solite in simil cose et a conseglio<br />
di qualsivolglia savio et sapiente del<strong>la</strong> corte di Roma.<br />
Que omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> ordinationes ac sanctiones supradicta de verbo<br />
ad verbum alta et intellegibili voce fuerunt mandantibus dicto illustrissimo<br />
domino gubernatore ac magnificis dominis prioribus supradictis, per me cancel<strong>la</strong>-
Terni<br />
873<br />
rium substitutum suprascriptum et infrascriptum lecta, explicitis verbis, ac publicata<br />
omnibus et singulis in dicto generali consilio congregatis et coadunatis modo et<br />
forma et propriis verbis prout facta et composita fuerunt audientibus et audire<br />
possentibus supradictis omnibus de dicto generali consilio coadunatis congragatis<br />
ac assistentibus et sedentibus in sa<strong>la</strong> magna supradicta quibus sicut premittitur<br />
lectis, magnificus ac excellentissimus dominus Statius utriusque iuris doctor, supradictus<br />
unus de dicto Numero pacificorum et consilii credentie, surgens et accedens<br />
ad arrengam, accepto prius iuramento prestito sibi eidem per me notarium et<br />
cancel<strong>la</strong>rium substitutum, supradictus adscendens locum predictum, bendicto Dei<br />
Numine, ut sui moris est, ex corde invocato, consulendo dixit che se intendano<br />
confirmati li capituli fatti circa le dote, vestire et conviti et che si veda ottenere da<br />
signori superiori <strong>la</strong> confirmatione di essi con imponere anco pena di scomunicatione<br />
contra quelli contraverrando et li magnifici signori et rego<strong>la</strong>tori habbino autthorità<br />
eleggere uno o più ambasciatori a nostro signore per confirmatione di essi et<br />
spendere quanto bisognarà et del tutto se ne facci bolletta.<br />
La proposta è approvata con 68 voti favorevoli e 30 contrari.<br />
27. [1573]<br />
Riformanze<br />
Capitoli da confermarsi da nostro signore per <strong>la</strong> città di Terni<br />
1. Dos pro quacumque non superet C scuta monete.<br />
Quod in futurum pro quacumque muliere cuiuscumque gradus, status, conditionis<br />
vel etatis existat civitatis Interamnensis vel habitante in ipsa civitate, que<br />
maritabitur vel maritari debeat in seculo, non possit dari, promitti aut conveniri,<br />
neque accipi neque recipi pro dote aut nomine dotis, vel quocumque alio vocabulo<br />
seu promissione quod vel que virtualiter importet, tacite vel expresse, directe<br />
vel indirecte, ultra quingenta scuta monete de iuliis decem pro scuto, et<br />
pro mulieribus comitatus ultra ducatos ducentos ad quadraginta otto.<br />
2. Parapherna.<br />
Item quod pro mobilibus seu ariedo vulgariter nuncupato que solent dari<br />
mulieribus nubentibus non possit dari ultra valorem sexaginta scutorum monete<br />
ad iulios decem pro scuto, cum dec<strong>la</strong>ratione quod omnes panni ex lino, canapa,<br />
stuppa, <strong>la</strong>na et aliis rebus quas pro tali ariedo seu mobilibus mulier nubens<br />
habet et qui sibi dantur a suis, etiam illi quos ipsa secum seu super se defert,<br />
debeant in dicta summa computari; et ut minus in hoc possit fraus committi,<br />
predicta bona mobilia debeant extimari et appretiari a duabus vel pluribus personis<br />
expertis et praticis per priores eligendis que persone debeant 13 iuxte exti-<br />
13 Segue iurare in manu notarii qui de hoc rogabitur depennato.
874 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
mare sub pena 14 centum scutorum applicandorum, teneanturque parentes vel alii<br />
ad quos spectat ex parte mulieris nubende id notificare dictis prioribus ad hoc<br />
ut possit fieri talis electio et extimatio; et pro mulieribus comitatus non possit<br />
dari pro mobilibus seu ariedo ultra valorem viginti scutorum monete et talis<br />
extimatio fiat quando mulier 15 traducitur ad domum mariti et comprehendatur<br />
in ista summa illud ariedum seu mobile quod solet dari pro cunabulis quando<br />
mulier parit et maritus seu eius parentes teneantur acceptare dicta mobilia et<br />
ariedo absque replicatione.<br />
3. De veste.<br />
Item quia vestitus pomposus, superfluus et vanus non solum adfert damnum<br />
domibus et familiis sed etiam quod plus est contra Dei honorem et eius sancta<br />
precepta tendit, cum ipse Deus velit quod mulieres incedant in habitu et ornatu<br />
modesto et condecenti, propterea ordinatum est quod vestimentum ex panno,<br />
rascia, buratto, camelotto et mocaiale dummodo non sint cum undis, non possint<br />
ornari vel raccamari etiam in manicis neque ex auro, neque ex argento, nec<br />
ex ricaminibus, neque perlis, nec gemmis vel <strong>la</strong>pillis, etiam fictis et non veris,<br />
sed possint finiri ex sirico 16 solum a pedibus et in bustis ac in manicis et super<br />
dictum pannum non possint apponere cordule, passamania noncupata, frangie<br />
aut alie res similes et pariter non possint deferri vestes, cimarre noncupate, ex<br />
panno que sint ornate prout supra, preterquam a parte anteriori et a pedibus<br />
possintque habere duo paria manicarum ex panno prout supra, et possint etiam<br />
listari ac ornari bernie ex panno prout supra, dummodo non excedant duo brachia<br />
pro qualibet bernia, possintque etiam uti pileis ex panno simplici; et pro<br />
maiori dec<strong>la</strong>ratione huius capituli dec<strong>la</strong>ratum fuit quod non possint apponi panni<br />
super pannis in vestibus et cimarris et manibus supradictis. Quodquia contra<br />
presentes ordinationes et decreta non possint fieri vel excogitari machinationes,<br />
cautele vel fraudes per quas tacite vel expresse, directe vel indirecte, publice vel<br />
occulte, contraveniatur dictis ordinationibus ac earum menti et verbis; et omne<br />
illud quod excogitaretur vel fieret et machinaretur contra premissa et per quod<br />
dicte summe excederentur, intelligatur et sit totum nullum et invalidum ac pro<br />
non facto, nec scripto, ipso iure, absque aliqua dec<strong>la</strong>ratione ac per presumptionem<br />
iuris et de iure, adeo quod non admittatur probatio in contrarium ac intelligatur<br />
et sit totum etiam iuramentum pariter simu<strong>la</strong>tum et fraudulentum ac<br />
machinatum per fraudem et fraudandum formam, summam, verba et mentem<br />
harum ordinationum et decretorum.<br />
4. Pene.<br />
Item ne possint committi fraudes nec dari dotes, quamvis contravenientes absque<br />
alio Deum ultorem habituri sint tentando devastare ordinationes 17 ad bene-<br />
14 Segue excommunicationis depennato.<br />
15 Segue vadit ad maritum depennato.<br />
16 Corretto su panno.<br />
17 Segue ad ipsius Dei honorem et depennato.
Terni<br />
875<br />
ficium publicum introductas 18 , quod aliquis etiam si sit pater, avus vel bisavus,<br />
mater, avia seu bisavia vel supra filii, fratres, sorores, nepotes vel quicumque<br />
attinentes consanguinitatis vel affinitatis, nec quevis alia persona, amicus vel non<br />
attinens, non possit dare, promittere vel convenire quocumque modo, intuitu et<br />
contemp<strong>la</strong>tione dotis et ut fraus fiat predictis ordinationibus 19 , nec ante nec post<br />
matrimonium, sponsalia, fides, nec tractatum ipsius, nec pro dote vel pro elemosina<br />
aut pro duplicatione dotis vel pro il<strong>la</strong> dotanda, alia vice aut pro augmento<br />
dotis, nec pro dando duas vel tres aut plures dotes seu elemosinas, nec pro<br />
dono, prestito, pignore, cessione, liberatione aut quocumque alio modo, causa,<br />
titulo, via, <strong>la</strong>rgissime sumpto vocabulo, nec pecunias nec bona cuiuscumque generis<br />
que dictam summam excedant, nec etiam recipere vel accipere prout supra,<br />
et si aliquis ultra dictam summam vel quod excedat valorem dictarum summarum<br />
a quacumque persona promissum, datum vel conventum aut receptum fuerit,<br />
res seu eius promissio non valeat nec teneat aliquo modo et presumantur<br />
unacum iuramento dolose ficte et simu<strong>la</strong>te ac facte in fraudem ut supra; et nihilominus<br />
qui id promiserit non teneatur ad illius observationem, et qui illud peteret<br />
sibi in totum denegetur audientia; et pro quanto excessum foret non possit<br />
administrari iustitia nec tales audiantur; illud plus quod datum vel promissum<br />
fuerit et intelligatur applicatum fisco apostolico et gubernatori pro tempore existenti<br />
pro equali portioni et quantum sit 20 in eorum favorem valeat; dec<strong>la</strong>rando<br />
quod non possint nec debeant fieri fraudes nec machinationes contra dictum<br />
ordinem dando et promittendo res maioris pretii [pro] minori pretio quam valeant;<br />
dec<strong>la</strong>rando etiam quod non possint nec debeant fraudari nec machinari contra<br />
dictum ordinem promittendo in dictis matrimoniis seu ante vel post aut in<br />
eorum tractatibus vel conclusionibus ultra summas taxatas de relinquendo mulierem<br />
seu uxorem vel eius filios aut maritum, patrem mariti vel aliquem alium<br />
heredem aut faciendo illis substitutiones, relicta vel legata cuiuscumque generis<br />
aut de non faciendo testamentum vel decedendo ab intestato aut quod debeat<br />
habere partem aut totum post mortem ab intestato vel per testamentum, codicillos,<br />
donationes causa mortis vel inter vivos seu per quamcumque ultimam voluntatem<br />
vel aliam dispositionem, alias intelligatur contraventum prout supra; dec<strong>la</strong>rando<br />
etiam quod pater vel alia persona usumfructum vel alia iura conditionalia<br />
in aliquibus bonis non possit promittere, nec dare aliquid ultra dictas summas<br />
alicui filie, nepoti vel alie mulieri habenti nudam proprietatem seu per fideicommissum<br />
vel alia iura conditionalia non purificato in aliquibus bonis, quamvis ei<br />
vel eis daret seu promitteret sub pretextu accordii transactionis vel quod propter<br />
talem summam excedentem mulier seu uxor cederet vel renunciaret suis iuribus<br />
aut quocumque alio modo, via, titulo vel caute<strong>la</strong>.<br />
18 Segue et quo ad penas spirituales hic inferius annotatas dec<strong>la</strong>ratum est depennato.<br />
19 intuitu ... ordinationibus aggiunto sul margine sinistro.<br />
20 In interlinea quantum sit soprascritto su quicquid fuerit depennato.
876 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />
5. Obligati ad dotem non teneantur ad il<strong>la</strong>m prestandam si aliunde dos<br />
proficiscitur.<br />
Item quod muliere seu uxore habente dotem quocumque modo sibi relictam,<br />
promissam vel quovis modo aliunde quam ab illis ad quos eam dotare<br />
spectat, tali causa obligati ad il<strong>la</strong>m dotandam vel ei dotem assignandam non<br />
teneantur, sed sit contenta tali dote dummodo tamen ea ascendat ad integram<br />
summam supradictam sibi datam seu consignatam vel relictam quocumque modo,<br />
et sufficiat quod sit dotata ab uno etiam si sit extraneus ad hoc ut excludatur<br />
ab omnibus a quibus posset pretendere quod sibi dos dari deberet; dec<strong>la</strong>rando<br />
pariter quod si mulier nuptui tradenda 21 haberet alia bona donata, relicta, ereditata<br />
aut iura vel hereditates, nihilominus non possit sibi dari nec promitti plus<br />
quam supra, nec sibi nec eius marito aut alteri pro eis, nisi illud tantum quod<br />
deficeret usque ad summam supradictam; sed bona predicta intelligantur pro<br />
rata esse nomine dotis et si dicta bona excederent dictam summam superius<br />
taxatam, intelligantur esse bona supradotalia ipsius mulieris maritate in seculo.<br />
Et quod mulier nubenda 22 debeat esse contenta dicta dote neque possit petere<br />
nec habere partem, neque pro parte dotis neque pro supplemento dotis neque<br />
pro legitima vel congrua dote aut eius supplementis et sufficiat quod dictam<br />
dotem habeat ab uno solo aut alia via ad hoc ut sit exclusa, nec possit plus<br />
habere [...] 23 .<br />
Augmentum dotis non pervenit ex negotiatione aut fructibus ratione exercitii,<br />
montis etcetera 24 .<br />
Dec<strong>la</strong>rando etiam quod non possit fieri fraus nec machinatio contra dictum<br />
ordinem, nec alterari dicta summa sub pretextu alicuius trafici, mercantie, artis,<br />
exercitii, societatis, montis, census, banchi, offici vel alio pretextu et fructuum<br />
eorundem, neque possit promitti dos seu [dar]i, nec recipi dos cum suis fructibus<br />
vel que sit alterata seu aucta per viam fructuum ex dictis causis vel per alias<br />
vias aut occasiones dicendo quod fuerit constituta dos iuxta ordines et postmodum<br />
posita in censibus, montibus, officiis, exercitiis, artibus, societatibus, traficis<br />
vel aliis lucris ac postea aucta, sed si dos foret constituta secundum dictum<br />
ordinem et postea ex fructibus aucta ante consumationem matrimonii, fructus<br />
sint et pertineant ad eum qui il<strong>la</strong>m posuerit ac mulier et maritus non possint<br />
habere nec damnum nec lucrum.<br />
21 In interlinea nuptui tradenda soprascritto su maritanda depennato.<br />
22 In interlinea nubenda soprascritto su maritanda depennato.<br />
23 Foro sul<strong>la</strong> carta. Segue ab intestato, sed dote data sit contenta existente, neque ex<br />
testamento, neque ab intestato aut per relicta seu legata aut fideicommissum vel per promissionem<br />
aut donationem dotis, existente masculo in pari grado aut talis masculus existeret<br />
qui pariter succederet cum dicta muliere legitimo et naturali et de aliis vel de<br />
hereditate aliorum quam illius qui eam dotat depennato.<br />
24 Augmentum ... montis etc. aggiunto sul margine sinistro.
Terni<br />
877<br />
6. Prohibitio derogationis.<br />
Item quod omnis promissio, conventio, dotatio, quocumque modo ut supra,<br />
etiam cum iuramento, ultra id quod supradictum est, facta et facienda cum conditione<br />
et in eventum, quod dictus ordo tolleretur, revocaretur, abrogaretur et ei<br />
derogaretur aut posset obtineri derogatio per superiores vel non observaretur, sit<br />
et intelligatur nul<strong>la</strong> et facta in fraudem presentium ordinationum.<br />
7. Pena plus accipientis et tempus intra quod restitui debeat dos.<br />
Item quod maritus accipiens pro dote plus quam supradictum est, ultra alias<br />
penas hic inferius contentas, amittat omne commodum quod posset sperare vel<br />
habere quocumque modo sibi relinqueretur ab uxore in testamento et etiam illud<br />
quod sibi a lege datum est, videlicet quod si receperit in pecuniis dotem,<br />
non possit astringi ad il<strong>la</strong>m restituendam, nisi transacto anno, sed in isto casu<br />
teneatur restituere totum statim post mortem dicte sue uxoris.<br />
8. Modus contractus dotium.<br />
Item ad evitandum fraudes que fieri possent ordinatum et statutum est quod<br />
aliquod matrimonium, sponsalia, pacta, conditiones et promissiones, pignora, arre,<br />
sponsalitia, dationes bonorum, dationes fidei, aut quod sint facte iuxta ordines vel<br />
contra ordines, non possint rogari, nec possint probari, nisi per instrumenta publica<br />
rogata per notarium matricu<strong>la</strong>tum in collegio et matricu<strong>la</strong> Interamnensi et assignata<br />
cancel<strong>la</strong>rio comunitatis, que dicti notarii sub penis infrascriptis teneantur<br />
assignare et dare in notam dicto cancel<strong>la</strong>rio infra quindecim dies postquam rogatus<br />
fuerit, videlicet diem, annum, personas et nomina contrhaentium, summam et pacta;<br />
dictusque cancel<strong>la</strong>rius intra quindecim dies obligatus sit notificare omnia in consilio<br />
publico seu Numero superius deputato et in tali casu non adhibeatur aliqua<br />
fides, nec in iudicio nec extra, instrumentis notariorum non matricu<strong>la</strong>torum, nec<br />
confessionibus partium etiam iuratis, nec testibus, etiam quod essent in maximo<br />
numero, nec mediatoribus, neque patribus, neque fratribus, neque religiosis, nec<br />
apochis seu cedulis, nec memoriis, neque libris, etiam quod essent facti secundum<br />