02.06.2013 Visualizzazioni

la legislazione suntuaria. secoli xiii-xvi. umbria - Direzione generale ...

la legislazione suntuaria. secoli xiii-xvi. umbria - Direzione generale ...

la legislazione suntuaria. secoli xiii-xvi. umbria - Direzione generale ...

SHOW MORE
SHOW LESS

Trasformi i suoi PDF in rivista online e aumenti il suo fatturato!

Ottimizzi le sue riviste online per SEO, utilizza backlink potenti e contenuti multimediali per aumentare la sua visibilità e il suo fatturato.

PUBBLICAZIONI DEGLI ARCHIVI DI STATO<br />

FONTI XLIII<br />

LA LEGISLAZIONE SUNTUARIA<br />

SECOLI XIII-XVI<br />

UMBRIA<br />

a cura di<br />

M. GRAZIA NICO OTTAVIANI<br />

MINISTERO PER I BENI E LE ATTIVITÀ CULTURALI<br />

DIPARTIMENTO PER I BENI ARCHIVISTICI E LIBRARI<br />

DIREZIONE GENERALE PER GLI ARCHIVI<br />

2005


DIREZIONE GENERALE PER GLI ARCHIVI<br />

Direttore <strong>generale</strong> per gli archivi: Maurizio Fal<strong>la</strong>ce<br />

Responsabile delle Pubblicazioni degli Archivi di Stato: Antonio Dentoni-Litta<br />

© 2005 Ministero per i beni e le attività culturali<br />

Dipartimento per i beni archivistici e librari<br />

<strong>Direzione</strong> <strong>generale</strong> per gli archivi<br />

ISBN 88-7125-262-4<br />

Vendita: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato – Libreria dello Stato<br />

Piazza Verdi, 10 – 00198 Roma<br />

Finito di stampare nel mese di febbraio 2005<br />

dallo Stabilimento Tipografico « Pliniana »<br />

Selci-Lama (PG)


SOMMARIO<br />

Presentazione, di Antonio Dentoni-Litta IX<br />

Introduzione, di M. Grazia Nico Ottaviani XI<br />

Criteri per l’edizione dei testi, di M. Grazia Nico Ottaviani XXXVII<br />

Abbreviazioni e sigle XXXIX<br />

Perugia<br />

a cura di Pao<strong>la</strong> Monacchia e M. Grazia Nico Ottaviani 1<br />

INTRODUZIONE, di Pao<strong>la</strong> Monacchia 3<br />

INDICE DELLE FONTI 19<br />

FONTI, a cura di Andrea Maiarelli, Pao<strong>la</strong> Monacchia, Serena Sampaolo,<br />

Alberto Sartore 45<br />

Assisi<br />

a cura di Pao<strong>la</strong> Monacchia 247<br />

INTRODUZIONE, di Pao<strong>la</strong> Monacchia 249<br />

INDICE DELLE FONTI 255<br />

FONTI, a cura di Maria Biviglia, Pao<strong>la</strong> Monacchia, Federica Romani,<br />

Pao<strong>la</strong> Tedeschi 261<br />

Città di Castello<br />

a cura di M. Grazia Nico Ottaviani 295<br />

INTRODUZIONE, di M. Grazia Nico Ottaviani 297<br />

INDICE DELLE FONTI 305<br />

FONTI, a cura di Andrea Maiarelli e M. Grazia Nico Ottaviani 311<br />

Foligno<br />

a cura di Maria Biviglia, Federica Romani, Pao<strong>la</strong> Tedeschi 337<br />

INTRODUZIONE, di Maria Biviglia, Federica Romani e Pao<strong>la</strong> Tedeschi 339<br />

INDICE DELLE FONTI 351<br />

FONTI 387<br />

APPENDICE 560<br />

Roccafranca (Acquafranca) 560<br />

INDICE DELLE FONTI 560<br />

FONTI 560


VI Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Gualdo Tadino<br />

a cura di Andrea Maiarelli 563<br />

INTRODUZIONE 565<br />

INDICE DELLE FONTI 567<br />

FONTI 569<br />

Gubbio<br />

a cura di Costanza Maria Del Giudice e Raffaele Mastrini 571<br />

INTRODUZIONE, di Costanza Maria Del Giudice 573<br />

INDICE DELLE FONTI 577<br />

FONTI, a cura di Costanza Maria Del Giudice, Raffaele Mastrini 579<br />

Norcia<br />

a cura di Caterina Comino 605<br />

INTRODUZIONE 607<br />

INDICE DELLE FONTI 611<br />

FONTI 613<br />

Spoleto<br />

a cura di Luigi Rambotti 629<br />

INTRODUZIONE, di Luigi Rambotti 631<br />

INDICE DELLE FONTI 639<br />

FONTI, a cura di M. Rosaria Benvenuti, M. Pao<strong>la</strong> Bianchi, Paolo Bianchi,<br />

Luigi Rambotti 647<br />

APPENDICE 735<br />

Castagno<strong>la</strong><br />

INDICE DELLE FONTI 735<br />

FONTI 735<br />

Cerreto di Spoleto<br />

INDICE DELLE FONTI 737<br />

FONTI 738<br />

Todi<br />

a cura di Nicoletta Paolucci 741<br />

INTRODUZIONE 743<br />

INDICE DELLE FONTI 753<br />

FONTI 761<br />

Terni<br />

a cura di Elisabetta David 815<br />

INTRODUZIONE 817<br />

INDICE DELLE FONTI 823<br />

FONTI 829


Sommario<br />

Amelia<br />

a cura di Cristiano Carmi e Sara Proietti 885<br />

INTRODUZIONE, di Cristiano Carmi e Sara Proietti 887<br />

INDICE DELLE FONTI 893<br />

FONTI 901<br />

Narni<br />

a cura di Elisabetta David 937<br />

INTRODUZIONE 939<br />

INDICE DELLE FONTI 943<br />

FONTI 945<br />

Orvieto<br />

a cura di Tiziana Petrocelli, Lucio Riccetti e Marilena Rossi Caponeri 951<br />

INTRODUZIONE, di Lucio Riccetti e Marilena Rossi Caponeri 953<br />

INDICE DELLE FONTI 967<br />

FONTI, a cura di Tiziana Petrocelli, Lucio Riccetti, Marilena Rossi Caponeri 989<br />

Glossario, a cura di Anna Mori Paciullo con <strong>la</strong> col<strong>la</strong>borazione di<br />

Pao<strong>la</strong> Monacchia 1105<br />

VII


Questo secondo volume del<strong>la</strong> Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>, dedicato all’Umbria,<br />

costituisce un altro tassello di quel vasto e ambizioso progetto finalizzato<br />

al<strong>la</strong> pubblicazione delle fonti normative riguardanti il lusso, un tema<br />

di grande interesse perché in esse si riflette e rispecchia il costruirsi e il<br />

rego<strong>la</strong>mentarsi di una società urbana.<br />

Anche in questo caso, come nel primo volume, incentrato sull’area storico-geografica<br />

dell’Emilia Romagna, l’impresa è stata possibile grazie a una<br />

piena col<strong>la</strong>borazione tra storici e archivisti che hanno raccolto una vasta<br />

documentazione dopo uno spoglio sistematico di un’enorme mole di fonti<br />

normative includenti non solo gli statuti comunali, ma anche le riformanze,<br />

le provvigioni, le deliberazioni, senza tra<strong>la</strong>sciare gli editti e i bandi.<br />

Ne risulta un numero notevolissimo di testi legis<strong>la</strong>tivi rispetto a una<br />

realtà geografica piuttosto ristretta quale è l’Umbria, che testimoniano l’estrema<br />

vialità dell’area, che non si esaurisce nell’attività del suo centro principale<br />

(Perugia), ma che anzi si estende e si ramifica in tutta una serie di<br />

centri minori che, come nel caso di Spoleto, fungono da modello per le<br />

comunità vicine.<br />

Questo secondo volume ha ovviamente mantenuto l’impianto <strong>generale</strong><br />

del primo, ma nell’intento di migliorare <strong>la</strong> consultazione, si è aggiunto ai<br />

documenti editi un numero progressivo in modo da consentire al lettore più<br />

facili rimandi e una più agevole lettura.<br />

L’auspicio finale è che l’ambizioso progetto possa proseguire in tempi<br />

rapidi, non limitandosi solo alle aree del Centro-nord, dove più consistente<br />

sembra <strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>, ma estendendosi anche al Meridione, una<br />

realtà territoriale in cui <strong>la</strong> documentazione, seppur quantitativamente inferiore,<br />

può riservare interessanti sorprese. Al termine del percorso sarà così<br />

possibile avere una panoramica <strong>generale</strong> che consentirà di compiere attraverso<br />

il filo delle norme suntuarie un viaggio affascinante nel<strong>la</strong> composita<br />

realtà urbana del tardo Medioevo italiano.<br />

Antonio Dentoni-Litta


X Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>


INTRODUZIONE<br />

Uscire come secondo volume di una col<strong>la</strong>na tematica come questa<br />

presenta i suoi vantaggi e qualche svantaggio. Avere un “battistrada” è<br />

fuor di dubbio cosa molto comoda: significa trovare già risolte alcune<br />

questioni re<strong>la</strong>tive all’aspetto editoriale, al<strong>la</strong> “mise en page”, al<strong>la</strong> struttura<br />

e ripartizione del materiale e via dicendo, come ognuno può ben capire.<br />

Lo svantaggio consiste semmai nel fatto che tutto o quasi è già stato<br />

detto nell’Introduzione al primo volume quanto a intenti, scopi, idee originarie,<br />

progetto e realizzazione del medesimo. Intendo dire che M. Giuseppina<br />

Muzzarelli nel volume emiliano-romagnolo 1 ha esplicitato molte<br />

cose e toccato molti punti: l’idea di partenza del progetto (frutto a sua<br />

volta di un seminario organizzato ad Orte da Massimo Miglio 2 ), l’argomento<br />

(«<strong>la</strong> questione del lusso ... e del<strong>la</strong> coscienza dell’uso degli apparati<br />

esteriori »), i mezzi (« testi in prevalenza normativi, ma non solo »), i limiti<br />

cronologici (« il discorso si arresta al<strong>la</strong> fine del XVI secolo »), i confronti<br />

(« le politiche dei consumi ... come le diverse situazioni delle arti o<br />

<strong>la</strong> configurazione dei ceti cittadini »), infine le finalità ovvero cosa ci si<br />

può aspettare, e cosa no, da un <strong>la</strong>voro di tal genere: « non è un libro di<br />

1 La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Secoli XIII-XVI. Emilia-Romagna, a cura di M. G. MUZZA-<br />

RELLI, Roma 2002, in partico<strong>la</strong>re l’Introduzione alle pp. XI-XXVII. La curatrice è tornata<br />

sulle motivazioni nell’Introduzione agli Atti del convegno bolognese del settembre 2002 in<br />

occasione del quale furono messe a confronto le normative suntuarie italiane ed europee<br />

ed i connessi problemi di interpretazione e utilizzazione: Disciplinare il lusso. La legis<strong>la</strong>zione<br />

<strong>suntuaria</strong> in Italia e in Europa tra Medioevo ed Età moderna. Atti del convegno (Bologna,<br />

27-28 settembre 2002), a cura di M. G. MUZZARELLI e A. CAMPANINI, Roma 2003, alle<br />

pp. 7-8.<br />

2 « La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> del Quattrocento nello Stato del<strong>la</strong> Chiesa », Orte 23-24<br />

novembre 1996 presso l’Ente Ottava Medievale. Si veda <strong>la</strong> cronaca del seminario apparsa<br />

in “Nuova Rivista Storica”, 81 (1997), pp. 729-734, per cura di Amedeo De Vincentiis.


XII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

storia del costume ... non è un testo di storia del diritto. Non è nemmeno<br />

un libro di semiologia», anche se partecipa di quelle discipline; è in<br />

ultima analisi il risultato di un ambizioso progetto ovvero « un testo per<br />

<strong>la</strong> c<strong>la</strong>ssificazione del<strong>la</strong> società tramite lo strumento delle apparenze che ci<br />

consente di compiere un viaggio nel mondo cittadino dell’ultimo Medioevo<br />

seguendo il filo delle regole suntuarie » 3 . Ripeto le parole del<strong>la</strong> curatrice<br />

di quel primo volume, non per sottrarmi all’obbligo dello scrivere,<br />

ma perché non saprei usarne di più adatte.<br />

Ma, come ovvio, altre osservazioni e considerazioni rimangono da fare<br />

re<strong>la</strong>tivamente al<strong>la</strong> realtà regionale umbra qui analizzata, che può vantare<br />

al pari del<strong>la</strong> precedente una documentazione davvero ragguardevole.<br />

Dal punto di vista del territorio l’attenzione si è concentrata sulle<br />

due città capoluogo di provincia, Perugia e Terni, e su quelle che per <strong>la</strong><br />

presenza di Sezioni di Archivio di Stato e di cospicui archivi storici comunali<br />

davano garanzie di soddisfacenti risultati. E così si troveranno<br />

elencate Città di Castello, Gubbio, Gualdo Tadino, Norcia, Assisi, Foligno,<br />

Spoleto, Todi, Orvieto, Amelia, Narni distribuite nelle due aree geografiche<br />

nelle quali tradizionalmente è scomponibile e ricomponibile <strong>la</strong><br />

regione: un’area a nord corrispondente all’alta e media valle del Tevere<br />

(da Città di Castello a Spoleto), ed un’area a sud/sud-ovest corrispondente<br />

a Terni, Orvieto e comuni limitrofi.<br />

Il riferimento, neppure a dirlo, è all’Umbria attuale, né poteva essere<br />

diversamente per non perdersi in faticose e al momento inutili ricostruzioni<br />

di una area regionale che come le altre dell’Italia fino all’Ottocento<br />

soffrì di oscil<strong>la</strong>zioni e incertezze, perfino nel nome stesso 4 .<br />

Le città prima nominate sono tutte di un certo rilievo, ma su tutte<br />

sovrasta per questioni di prestigio Perugia, che primeggia pure dal punto<br />

di vista del<strong>la</strong> produzione normativa sul lusso, anche se inaspettati esiti si<br />

sono potuti riscontrare in Foligno, che si onora di prendere a modello<br />

quel<strong>la</strong> città dominante, ma non disdegna al contempo, insieme ad Orvieto<br />

(1563), di cogliere suggerimenti da Spoleto, orgogliosissima quest’ultima<br />

di essere lodata dai «convicini» per i propri provvedimenti in materia<br />

3 La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Introduzione ... cit., pp. XII-XVII. Sull’importanza ed il giusto<br />

rilievo da dare a questa legis<strong>la</strong>zione ha par<strong>la</strong>to M. Ascheri nel convegno citato al<strong>la</strong><br />

nota 1, sostenendo che « queste legis<strong>la</strong>zioni vanno viste come segnali culturali profondi<br />

che marcano <strong>la</strong> costituzione di una società urbana»; M. ASCHERI, Tra storia giuridica e<br />

storia ‘costituzionale’: funzioni del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>, in Disciplinare il lusso... cit., p. 209.<br />

4 R. VOLPI, Le regioni introvabili. Centralizzazione e regionalizzazione dello Stato pontificio,<br />

Bologna 1983, pp. 7-9: è più spesso preferito il termine provincia.


Introduzione<br />

XIII<br />

<strong>suntuaria</strong>. E non meraviglierà allora che anche da Terni nel 1573 si mandino<br />

« quattro deputati per i capitoli fatti a Spoleto et altri luoghi » per<br />

cogliere suggerimenti e apportare aggiornamenti « considerate le qualità<br />

del<strong>la</strong> città nostra e le qualità di essa città ». Orvieto, lo ricordo, non si<br />

limiterà al<strong>la</strong> so<strong>la</strong> Spoleto: più di una volta e in anni diversi prenderà a<br />

modello Perugia, Todi e infine Viterbo. Ma anche comunità più piccole<br />

come Narni si muovono « considerando che l’altre ciptà convicine hanno<br />

pigliato ordine et reformato circha lo vestire delle domne ».<br />

L’emu<strong>la</strong>zione, lo ha già notato <strong>la</strong> Muzzarelli, « o forse il timore che<br />

città ben rego<strong>la</strong>te... potessero essere concorrenti temibili ... inducono molti<br />

governi cittadini ad emanare norme suntuarie » 5 , nel<strong>la</strong> prospettiva, se non<br />

di diventare ‘modelli’, almeno di mantenere alta una tradizione ed una<br />

fama faticosamente guadagnate nel settore legis<strong>la</strong>tivo: lo si rileva dalle<br />

accorate parole di un anonimo folignate che proprio tramite <strong>la</strong> sua denuncia<br />

datata 1567 vorrebbe risvegliare l’orgoglio del<strong>la</strong> «accecata comunità»<br />

ora «povera e deso<strong>la</strong>ta» e inerme di fronte al<strong>la</strong> «ruina» provocata<br />

dal lusso e dimentica di essere stata « specchio di tutta l’Umbria per le<br />

sancte et giuste leggi».<br />

Un elemento ancora è da valutare: <strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> è imposta<br />

dal<strong>la</strong> città per <strong>la</strong> città ma anche per il contado; rego<strong>la</strong> i comportamenti<br />

di soggetti, uomini e donne, prima di tutto abitanti del<strong>la</strong> città, dove più<br />

facile è “peccare”, ma si estende ai comitatini o comitativi o contadini,<br />

cui talvolta in testi artico<strong>la</strong>ti e più completi e tardi (Perugia e Foligno<br />

principalmente, ma anche Todi nel 1564), sono dedicati capitoli “a sca<strong>la</strong>re”:<br />

« per li homini di <strong>la</strong> città », « per li homini dei borghi », « per li<br />

contadini ». In quest’ultimo caso una riformanza di Città di Castello del<br />

1508 prevede che siano « li sindici dil contado ... tenuti et obligati a denumptiare<br />

contadini ». Si conta una so<strong>la</strong> eccezione: a Terni nel 1573 (novembre),<br />

nel confermare i capitoli contenitivi degli « sfoggi ornamenti et<br />

vestimenti delle donne », si aggiunge « escettuato il contado al quale non<br />

si intenda mettere leggi », perché, come subito si spiega, «il che potria<br />

turbare l’animo loro et moverli a revolutione come han fatto li Papignanesi<br />

». Singo<strong>la</strong>re l’esclusione e iso<strong>la</strong>to tutto sommato il caso legato più ad<br />

una contesa interna che ad un principio di ordine <strong>generale</strong>. La discordia<br />

era appunto tra Terni e il castello di Papigno “dismembrato” dal<strong>la</strong> città<br />

dominante da Pio V con suo breve e reintegrato ut prius per dictam<br />

Civitatem regi et gubernari da Gregorio XIII su richiesta, o meglio, su<br />

5 La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Introduzione ... cit., pp. XX-XXI.


XIV Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

pressione dei Ternani che però al momento del<strong>la</strong> compi<strong>la</strong>zione del<strong>la</strong> <strong>suntuaria</strong><br />

vollero tenere un atteggiamento morbido in attesa di rientrare nel<br />

possesso, come avverrà nel febbraio 1574 « con dimostrazioni di rispetto<br />

e stima » 6 .<br />

Le fonti utilizzate sono state in prima istanza quelle normative: gli<br />

Statuti, nel senso di corpo organico di leggi emanate da organismi cittadini,<br />

sono stati spogliati con sistematicità.<br />

Di pari passo si è provveduto allo spoglio del<strong>la</strong> documentazione consiliare<br />

(Riformanze, Provvigioni, Deliberazioni, Annali) che spesso precedeva<br />

il testo normativo, e <strong>la</strong> comparazione tra i due tipi di fonti è stata<br />

in molti casi illuminante: così a Perugia come a Foligno, Spoleto, Terni e<br />

Orvieto, dove le serie erano davvero ben rappresentate e dunque il <strong>la</strong>voro<br />

è stato sicuramente fruttuoso. Nel trattare questo tipo di fonte, non ci<br />

si è accontentati di riportare <strong>la</strong> so<strong>la</strong> e conclusiva reformatio, ma insieme<br />

a quel<strong>la</strong> sono stati editati tutti gli interventi, i consilia, sul tema suntuario<br />

all’ordine del giorno, compresi i risultati delle votazioni, quando noti.<br />

Per le stesse realtà cittadine, con l’esclusione di Orvieto e Assisi, una<br />

buona messe di notizie è stata ricavata anche da altra tipologia documentaria<br />

come gli editti e bandi, nel<strong>la</strong> loro doppia matrice comunale e pontificia,<br />

e nel<strong>la</strong> loro doppia veste manoscritta e a stampa, anch’essi editi<br />

con il conforto e il confronto con il testo delle deliberazioni consiliari.<br />

Questo tipo di fonte “applicativa”, come noto, si intensifica notevolmente<br />

in età abbastanza avanzata, favorita anche dall’introduzione del<strong>la</strong> stampa,<br />

in Umbria come in Emilia-Romagna.<br />

Per Foligno ci si è potuti rivolgere anche ad altro tipo di fonte, lì<br />

partico<strong>la</strong>rmente presente, le «polizze» o «apodixe», ovvero le copie delle<br />

denunce anonime ai priori, conservate però solo dal 1544.<br />

Non trascurabili notizie sono emerse da una fonte tutta orvietana (i<br />

Bastardelli delle Riformanze, 1525-1595) ovvero le copie dei verbali consiliari<br />

conservate solo dal secolo XVI.<br />

Elenco in fine, non per diminuirne l’importanza ma anzi per sottolinearne<br />

l’impatto, <strong>la</strong> nutrita sfilza di capitoli, riforme, decreti di funzionari<br />

pontifici come legati, vicelegati e governatori, a partire almeno dal<br />

6 E dopo due anni i Ternani fecero pure scolpire il loro stemma sopra <strong>la</strong> porta<br />

castel<strong>la</strong>na; L. SILVESTRI, Collezione di memorie storiche tratte dai protocolli delle antiche<br />

riformanze del<strong>la</strong> città di Terni dal 1387 al 1816 re<strong>la</strong>tive al suo stato politico morale civile<br />

industriale ed ai suoi rapporti colle altre città e luoghi convicini non che al<strong>la</strong> storia contemporanea,<br />

a cura di E. CIOCCA, Terni 1977, pp. 327-333.


Introduzione<br />

1445, e non da ultimo ricordo gli interventi proprio dei pontefici, molto<br />

diffusi nel<strong>la</strong> forma dei brevi di approvazione o imposizione. Gli uni e gli<br />

altri godono di sistemazioni archivistiche varie e sono dunque rintracciabili<br />

o in serie apposite o in serie diverse, per esempio e più spesso in<br />

copia nei registri di riformanze o negli statuti. Nel caso di Norcia, ad<br />

esempio, i brevi papali insieme ad altre scritture costituiscono il cosiddetto<br />

«Archivio segreto» 7 .<br />

Non sarà inutile a questo punto ricordare i papi che più frequentemente<br />

intervengono, raccogliendo spesso le richieste delle autorità locali:<br />

Paolo II lo farà per Perugia (1468-69) e Paolo III per Foligno, Norcia e<br />

Amelia (1535 e 1541) e ancora per Spoleto (1542) e Perugia (1549),<br />

Alessandro VI per Perugia (1502), e ancora Clemente VII (Orvieto 1525,<br />

Amelia 1527, Perugia 1529, Spoleto 1530, Foligno 1532) e Clemente VIII<br />

(Foligno 1599), Pio IV (Foligno 1561 e 1563, Perugia 1562) e Pio V<br />

(Perugia 1571 e Foligno 1567), Gregorio XIII (Spoleto 1573 e 1576),<br />

Giulio II (Foligno 1513) e Giulio III (Foligno 1550 e Terni 1554).<br />

Anche nel caso delle fonti umbre valgono alcune esclusioni già individuate<br />

per l’Emilia-Romagna soprattutto in ordine alle fonti letterarie come<br />

cronache, trattati, prediche, ben consapevoli del<strong>la</strong> loro importanza ma al<br />

contempo costretti a limitare i campi di indagine per favorire così <strong>la</strong><br />

conclusione del <strong>la</strong>voro.<br />

Altri tipi di documenti, come gli appetibili registri del<strong>la</strong> bol<strong>la</strong>tura 8 ,<br />

sono assenti nel<strong>la</strong> nostra regione, e dunque nel repertorio (meno una<br />

secentesca eccezione perugina) 9 , se pure <strong>la</strong> pratica del<strong>la</strong> «bul<strong>la</strong>tura» è<br />

documentata: a Orvieto nel 1336 (sigil<strong>la</strong>ri sigillo iudicis), a Foligno nel<br />

1589 o a Perugia nel 1595, dove si par<strong>la</strong> di una spesa di 3 quattrini<br />

per il «bollo» e di un libro di registrazione «carto<strong>la</strong>to e sigil<strong>la</strong>to». Ma<br />

non ci sono tracce di quello, come neppure di quei Memoriali che i<br />

priori, per esempio a Terni nel 1573, avevano l’obbligo di relinquere<br />

successoribus pro observatione degli ordines emanati in tema di contenimento<br />

delle spese; né molto di più si sa dei libri delle denuncie delle<br />

vesti dove doveva comparire il nome del<strong>la</strong> proprietaria, il suo stato<br />

civile, <strong>la</strong> porta e <strong>la</strong> parrocchia nel caso di Perugia, oltre ad una descrizione<br />

dell’abito con re<strong>la</strong>tiva stima affidata ad iscritti all’arte dei sarti o<br />

dei panni vecchi, o ancora degli orefici in presenza di gioielli.<br />

7 Vedi Norcia p. 608.<br />

8 Vedi l’Introduzione di M. G. MUZZARELLI a Bologna nel volume dell’Emilia-Romagna,<br />

al<strong>la</strong> p. 6.<br />

9 Ne accenna P. Monacchia nell’Introduzione a Perugia, al<strong>la</strong> p. 16.<br />

XV


XVI Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Sapidi assaggi dai Giudiziari sono stati fatti in Perugia e Orvieto per<br />

anni risalenti (1277-1287) là dove si avevano indicazioni per altra via;<br />

così è risultata meno pesante l’esclusione delle fonti giudiziarie, autentica<br />

cartina di tornasole in ordine all’applicazione e applicabilità di una<br />

normativa spesso “congiunturale” 10 , tutta tesa a distinguere, prevedere,<br />

scorporare. Forse proprio nei Giudiziari potrebbero giacere gli elenchi<br />

dei «tamburati» secondo una pratica in uso a Perugia almeno da metà<br />

Quattrocento, dove nel «ceppo» o «tamburo» posto « denante al<strong>la</strong> Madonna<br />

del Verde in San Lorenzo », venivano raccolte le denuncie, sul<strong>la</strong><br />

base delle quali veniva fatto un elenco di inquisiti da iscrivere, in caso<br />

di condanna, in un registro apposito detto Specchio; così anche in Foligno<br />

nel 1499 e 1511-1512 dove un analogo «cippo» nel<strong>la</strong> chiesa di S.<br />

Feliciano raccoglieva apodixas o «polixe» registrate poi «in cancel<strong>la</strong>ria»,<br />

come detto.<br />

Torno all’aspetto territoriale, che non è di secondaria importanza, soprattutto<br />

se analizzato insieme all’aspetto politico: l’uno e l’altro dichiarano<br />

l’appartenenza dell’Umbria al<strong>la</strong> pur variegata compagine dello Stato<br />

del<strong>la</strong> Chiesa. L’essere “periferia” accomuna in termini più o meno coercitivi<br />

tutte le città finora nominate e si rende visibile in quei governatori e<br />

legati ed in una rete di funzionari, apparati ed uffici sempre più perfezionata<br />

11 . I provvedimenti in tema di pompe e lussi sono solo una parte<br />

dell’abbondante produzione normativa di quei pre<strong>la</strong>ti, che intervengono su<br />

materia varia, spesso spinti da urgenze e contingenze. Dunque, da questo<br />

punto di vista, si può par<strong>la</strong>re di omogeneità del territorio analizzato, pur<br />

tenendo conto di differenze e di variabili nei contesti politico-istituzionali<br />

locali nei quali quei provvedimenti furono ca<strong>la</strong>ti, come si può evincere<br />

dalle singole Introduzioni che quei contesti a grandi linee ricostruiscono.<br />

Furono dunque i comuni e le città a chiedere spesso l’intervento in<br />

campo suntuario di quei funzionari di rango, oppure essi agirono in pro-<br />

10 La definizione è ancora di Ascheri; Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’... cit.,<br />

p. 206.<br />

11 A. GARDI, Gli ‘officiali’ nello Stato pontificio del Quattrocento, in Gli ufficiali negli<br />

Stati italiani del Quattrocento, Pisa 1997, pp. 225-291, in part. pp. 225-248; ID., L’amministrazione<br />

pontificia e le province settentrionali dello Stato (XVI-XVIII secolo), in « Ut bene<br />

regantur ». Politica e amministrazione periferica nello Stato ecclesiastico. Atti del Convegno<br />

di Studi (Perugia, 6-8 maggio 1997), a cura di P. MONACCHIA, in “Archivi per <strong>la</strong> Storia”,<br />

XIII (2000), pp. 35-65. Impossibile non citare E. FASANO GUARINI, Centro e periferia,<br />

accentramento e partico<strong>la</strong>rismi: dicotomia o sostanza degli Stati in età moderna?, in Origini<br />

dello Stato. Processi di formazione statale in Italia fra medioevo ed età moderna, a cura di<br />

G. CHITTOLINI, A. MOHLO, P. SCHIERA, Bologna 1994, pp. 147-176.


Introduzione<br />

XVII<br />

prio o su incarico del papa, sollecitando e dettando nuove prammatiche,<br />

come Domenico Capranica (Perugia 1445), oppure Giulio Feltrio del<strong>la</strong><br />

Rovere legato di Perugia e Umbria insieme a Giovanni Angelo de’ Medici<br />

vicelegato (1549) o Giro<strong>la</strong>mo Lando governatore di Perugia cui il papa<br />

affidò l’applicazione del decreto del cardinale Vitelleschi del 1460, o ancora<br />

infine emanando decreti in deroga come Nicolò Perotti noto arcivescovo<br />

umanista 12 (Perugia 1475).<br />

Dal punto di vista operativo, si può dire che <strong>la</strong> pratica più diffusa fu<br />

quel<strong>la</strong> di affidare <strong>la</strong> soluzione del problema lusso ad una commissione<br />

appositamente nominata dalle più alte magistrature cittadine (che spesso<br />

ne entravano a far parte: i priori a Perugia o Foligno, i conservatori<br />

del<strong>la</strong> pace in Orvieto, i pacifici in Terni, gli antiani in Amelia). Quelle<br />

commissioni furono costituite da un numero variabile di cives, qualificati<br />

in un bando perugino del 1571 come «savii et giudiziosi gentilhomini»<br />

con funzione di «rego<strong>la</strong>tori e moderatori». Altrove mancano queste qualifiche,<br />

che sono anche sociali, e l’indicazione è generica di «deputati»,<br />

cui segue talvolta il nome e cognome dei soggetti o più sbrigativamente<br />

solo il loro numero complessivo. Ma è proprio il numero ad oscil<strong>la</strong>re in<br />

maniera vistosa, segnatamente in Orvieto, dove si passa da un minimo di<br />

quattro ad un massimo di venti per attestarsi sui più frequenti diecidodici,<br />

a cui un consigliere partico<strong>la</strong>rmente sollecito vorrebbe aggiungere,<br />

e furono aggiunti, duo religiosi fratres, unus ex ordine Sancti Dominici et<br />

alius ex ordine Sancti Francisci de Observantia (1524). Proprio in Orvieto<br />

nel<strong>la</strong> riforma del 1471 che mitiga, aggiunge e distingue rispetto a quelle<br />

del 1464-1468 influenzate da noti predicatori, entrano nel<strong>la</strong> commissione<br />

ben otto consoli delle principali corporazioni cittadine, e non solo di<br />

quelle immediatamente collegate come i sarti o i calzo<strong>la</strong>i o i <strong>la</strong>nai, ma<br />

anche i muratori, i barbitonsori, e non da ultimo i notai riuniti in collegio.<br />

Questa massiccia immissione non si verificherà più, ma certo ad essa<br />

corrisponde <strong>la</strong> prima riforma davvero dettagliata rispetto alle precedenti,<br />

anche se non immediatamente collegabile con eventuali spostamenti istituzionali<br />

o pressioni politiche. Come non so se si possa stabilire un qualche<br />

legame tra le riforme ora dette ed un notissimo atto di mutua pax et<br />

concordia inter nobiles et popu<strong>la</strong>res sottoscritto nel 1460 e benedetto da<br />

papa Paolo IV, nel quale si imponeva ai nobili, in partico<strong>la</strong>re alle famiglie<br />

nemiche dei Muffati e Mercurini e ai loro partigiani, di desistere da<br />

12 O. MARINELLI, Di alcuni codici appartenenti a Niccolò Perotti (un inventario del<br />

1481), in “Italia Sacra”, 31 (1979), pp. 361-381.


XVIII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

atti di violenza e da atteggiamenti insolenti e provocatori. Solo <strong>la</strong> riforma<br />

del 1468 livellò un po’ tutto verso il basso, reintroducendo limitazioni<br />

per le mogli di nobili, dottori ... ecc., cui spettava il solo privilegio dell’impiego<br />

del velluto e del<strong>la</strong> seta, ma nelle fogge consuete 13 .<br />

I religiosi fratres citati prima non mancarono davvero in altre realtà<br />

cittadine con i loro consigli in campo suntuario: le commissioni costituite<br />

in Terni, ad esempio, operarono sempre coadiuvate e in ultima analisi<br />

guidate da alcuni predicatori, e non importa se Francescani (Osservanti o<br />

poi Cappuccini) o Domenicani, purché attivi, e fino ad epoca molto tarda<br />

come il cappuccino Francesco da Soriano.<br />

Ed è quasi inutile ricordare quanto determinante fu l’azione di quelle<br />

“autorità morali” in un campo così delicato e solo apparentemente privato<br />

per l’epoca: e non dico dei più famosi come s. Bernardino da Siena o s.<br />

Giacomo del<strong>la</strong> Marca ma anche degli epigoni meno famosi che si appoggiarono<br />

all’autorevolezza dei primi per legittimare consistenti riforme posteriori.<br />

Foligno e Terni ne sono eloquenti esempi 14 : qui <strong>la</strong> presenza quasi<br />

“ossessiva” di quei predicatori si accompagnò all’azione del comune secondo<br />

un “programma” concordato, ricostruibile attraverso il dettato del<strong>la</strong> legge<br />

e attraverso le carte delle riformanze. In Terni in partico<strong>la</strong>re è da sottolineare<br />

<strong>la</strong> presenza nel 1554 del minore Giovanni da Pontremoli autore di<br />

una memoria scritta presentata al comune, e ancora prima, nel 1548-49,<br />

del cappuccino Francesco da Soriano nel Cimino, « al suo tempo reputato<br />

il primo predicatore d’Italia » dal momento che « maneggiava tanto bene <strong>la</strong><br />

filosofia, concordando<strong>la</strong> con <strong>la</strong> Scrittura e sacra teologia, che faceva stupire<br />

il mondo » 15 ; ma per <strong>la</strong> riforma <strong>suntuaria</strong> molto si appoggiò, come<br />

risulta dal<strong>la</strong> documentazione, a quanto fatto dall’altro cappuccino vicario<br />

<strong>generale</strong> Francesco Ripanti da Iesi, nonostante le divergenti posizioni tra<br />

di loro ai primordi del<strong>la</strong> fondazione dell’ultima famiglia francescana 16 .<br />

Anche in Assisi non ci si comportò molto diversamente nel<strong>la</strong> seconda<br />

13 L. FUMI, Codice diplomatico del<strong>la</strong> città d’Orvieto. Documenti e regesti dal secolo<br />

XI al XV. La Carta del Popolo, codice statutario del comune di Orvieto, Firenze 1884,<br />

pp. 724-728; ID., Orvieto. Note storiche e biografiche, Città di Castello 1891, pp. 154-171.<br />

14 M. SENSI, Predicazione itinerante a Foligno nel secolo XV, in « Picenum Seraphicum<br />

», X (1973), pp. 139-195; E. DAVID, Leggi suntuarie a Terni tra XV e XVI secolo, in<br />

“Memoria Storica”, 6 (1995), pp. 49-59.<br />

15 I frati cappuccini. Documenti e testimonianze del primo secolo, a cura di C. CAR-<br />

GNONI, II, Perugia 1988, p. 1216 e ss.; alle pp. 785-787 si ricorda <strong>la</strong> riforma <strong>suntuaria</strong> e<br />

alle pp. 805-806 <strong>la</strong> riforma del Monte di Pietà nel 1552 sempre a Terni.<br />

16 BERNARDINUS A COLPETRAZZO, Historia ordinis fratrum minorum capuccinorum, ed. a<br />

cura di P. MELCHIORE A POBLADURA, I, Assisi 1939, p. 14 e ss.


Introduzione<br />

XIX<br />

metà del secolo XV: Fortunato Coppoli viene fatto venire da Perugia per<br />

supervisionare <strong>la</strong> stesura degli statuti, e lo stesso farà Agostino da Perugia.<br />

Per non dimenticare Orvieto dove predicarono, dopo lo stesso Bernardino<br />

da Siena, Angelo da Bolsena, Francesco da Viterbo e Francesco<br />

da Firenze, molto influenti fino al<strong>la</strong> fine del Quattrocento 17 .<br />

Se talune commissioni furono coordinate da religiosi, in altri casi,<br />

tutti perugini, quel ruolo fu svolto da figure politicamente di rilievo se<br />

pure temporanee: il luogotenente di Giangaleazzo Visconti o quello di<br />

Braccio Fortebracci o il viceré di Ladis<strong>la</strong>o di Durazzo re di Napoli, negli<br />

anni delle rispettive dominazioni (1400-1402, 1416-1424 e 1408-1414).<br />

Ancora in ambito di procedure e commissioni, occorre sottolineare<br />

l’apporto dato dai giuristi che agirono spesso interpel<strong>la</strong>ti dai governi comunali,<br />

con compiti di consulenza o perché membri dei consigli cittadini:<br />

è il caso di Camillo de Paradisis consigliere nel 1548 a Terni dove<br />

nel 1573 Stazio Donati è de Numero pacificorum; di Erasmus Fasciolus<br />

dottore e consigliere ad Orvieto nel 1525; di Evangelista Rachaniscus in<br />

Amelia nel 1491; di Apollonio Boncompagni attivo in Foligno sotto i<br />

Trinci, cui si aggiungono Pietro di Matteo nipote di Pietro fratello di<br />

Baldo degli Ubaldi, autore insieme a Bartolomeo Schiatte del decreto<br />

voluto nel 1460 dal cardinale Vitelleschi, e ancora Solone Campello che<br />

interviene nel 1598 in Spoleto, o infine in Assisi Senese Bonacquisti nel<br />

1468 e Sperello de Sperellis consultor nel 1563 18 .<br />

Significativo quest’ultimo esempio assisano (in analogia con Orvieto<br />

negli anni 1525 e 1576 e con Terni nel 1548) sotto il profilo del doppio<br />

coinvolgimento dei giuristi, in materia <strong>suntuaria</strong> e contemporaneamente<br />

nel disciplinamento del Monte di Pietà, cui, non a caso, si prevedeva di<br />

far arrivare una quota delle multe per gli eccessi di “ornato” 19 . Dunque,<br />

un certo numero di autorevoli giuristi che si espressero in tema di Mon-<br />

17 Per alcuni dei predicatori rimando al citato M. SENSI, Predicazione itinerante,<br />

pp. 150-185. Su Fortunato Coppoli, forse il più conosciuto, si veda <strong>la</strong> voce curata da U.<br />

NICOLINI, in Dizionario Biografico degli Italiani, 28, Roma 1983, pp. 670-675.<br />

18 Non troppo noti i giuristi qui elencati, a parte il Baldeschi, o Solone dei conti di<br />

Campello, giureconsulto ed erudito, uditore presso <strong>la</strong> Rota perugina, e non da ultimo<br />

spesso al servizio di qualche cardinale che assicurò <strong>la</strong> carriera a lui e al figlio Francesco;<br />

vedi <strong>la</strong> voce Campello, Francesco Maria, a cura di G. PITASSIO, in Dizionario Biografico<br />

degli Italiani, 17, Roma 1974, pp. 482-483.<br />

19 Rimando al recente M. ASCHERI, G.B. Caccialupi (1420 ca.-1496) fautore dei Monti<br />

di pietà, in Grund<strong>la</strong>gen des Rechts. Festschrift für Peter Landau zum 65. Geburstag, hersg<br />

von R. H. HELMHOLZ, P. MIKAT, J. MÜLLER, M. STOLLEIS, Padeborn - München - Wien -<br />

Zürich 2000, pp. 643-653, in partico<strong>la</strong>re le Premesse doverose alle pp. 643-646.


XX Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ti, si espressero anche intorno alle “pompe”, così come anche intorno<br />

alle doti 20 , almeno dal Quattrocento in poi ovvero da quando quei teorici<br />

del diritto si scrol<strong>la</strong>rono di dosso quel<strong>la</strong> certa patina di “disinteresse”<br />

mostrato fino ad allora nei confronti del lusso 21 .<br />

In ultimo non è senza rilievo il fatto che furono talvolta costituite<br />

apposite magistrature come i «Nove» o «Numero sopra le doti» specificatamente<br />

creata in Spoleto a fine Cinquecento o gli «Otto» di Gubbio<br />

o i Revisores di Assisi.<br />

Proprio a Gubbio <strong>la</strong> magistratura degli Otto, arbitrium habentes in<br />

tema di disciplinamento del lusso, sottoporrà al signore (prima Antonio<br />

da Montefeltro nel 1385, poi Federico nel 1469, infine Guidobaldo II<br />

del<strong>la</strong> Rovere nel 1561 e 1566) capitoli via via riformati e bisognosi di<br />

approvazione, fino al<strong>la</strong> riforma imposta da Francesco Maria del<strong>la</strong> Rovere<br />

(1583) il quale, « a richiesta del<strong>la</strong> sua città d’Ugubbio » annullerà ogni<br />

distinzione cetuale, livel<strong>la</strong>ndo tutto verso il basso e preoccupandosi principalmente<br />

di incamerare <strong>la</strong> metà delle pene pecuniarie. Per l’esattezza,<br />

l’eliminazione di ogni c<strong>la</strong>ssificazione in “gradi” già si era affacciata nel<br />

1566, approvata da Guidobaldo II, e non risparmiava i doctores e i milites<br />

per i quali il “popo<strong>la</strong>re” comune eugubino nel suo statuto risalente al<br />

1338 aveva invece previsto qualche eccezione. La riforma del 1385, quel<strong>la</strong><br />

all’indomani del<strong>la</strong> presa di possesso da parte di Antonio da Montefeltro<br />

(1384), contemp<strong>la</strong>va che il disciplinamento non vendicet sibi locum in<br />

uxoribus militum et aliis mulieribus ... dummodo non sint nupte popu<strong>la</strong>ribus;<br />

una sorta di damnatio si abbatteva così sulle nobili coniugate con<br />

appartenenti al ceto popo<strong>la</strong>re e dunque compromesse con <strong>la</strong> precedente<br />

gestione popo<strong>la</strong>re “tiranneggiata” dal<strong>la</strong> famiglia Gabrielli, mentre mantenevano<br />

posizioni di privilegio le giovani discendenti da quelle famiglie<br />

nobili che non avevano favorito l’ascesa dei Gabrielli ma alle quali al<br />

contrario «in ultima istanza ne va addebitata <strong>la</strong> fine » 22 .<br />

20 Tra <strong>la</strong> molta bibliografia mi limito a citare: M. BELLOMO, Dote. Diritto intermedio,<br />

in Enciclopedia del Diritto, XIV, 1965, pp. 8-32 e M. T. GUERRA MEDICI, Sfera pubblica e<br />

vita privata. Il posto del<strong>la</strong> donna nel<strong>la</strong> società del comune medievale, in EAD. (a cura di),<br />

Orientamenti civilistici e canonistici sul<strong>la</strong> condizione del<strong>la</strong> donna, Napoli 1996, pp. 29-41;<br />

sempre del<strong>la</strong> stessa autrice, Women in Civil and Canon Law from Early to Late Middle<br />

Ages, in Gender and Religion/Genre et religion. European Studies/Etudes européennes, ed.<br />

by K. E. BØRRESEN, S. CABIBBO, E. SPECHT, Roma 2001, pp. 219-236.<br />

21 Ascheri colloca quei trattati nel contesto epidemico degli anni Venti che produsse<br />

anche i trattati giuridici sul<strong>la</strong> peste, per i quali vedi il suo I giuristi e le epidemie di peste<br />

(<strong>secoli</strong> XIV-XVI), Siena 1997.<br />

22 C. REGNI, I Gabrielli di Gubbio: una precoce esperienza signorile umbra? Prime<br />

riflessioni, in Studi sull’Umbria medievale e umanistica. In ricordo di Olga Marinelli, Pier


Introduzione<br />

XXI<br />

Se analizziamo l’altra signoria, l’unica vera signoria umbra degna di<br />

questo nome, cioè quel<strong>la</strong> dei Trinci di Foligno, non possiamo non rilevare<br />

che in quel<strong>la</strong> città fu e<strong>la</strong>borata una quantità davvero notevole, tanto<br />

più rispetto al tutto sommato ridotto panorama eugubino, di provvedimenti<br />

contro «gli sforgiamenti»; una vera riforma fu favorita da Corrado,<br />

l’ultimo del<strong>la</strong> dinastia, che <strong>la</strong> intese come riproposizione degli «ordinamenti<br />

antiqui» rimaneggiati dal suo vicario e dottore in legge Apollonio<br />

de Boncompagni di Visso. Un testo completo dunque e artico<strong>la</strong>to,<br />

già contenuto nelle riformanze del 1426 e riproposto a riempire un libro<br />

intero, il quarto, nello statuto comunale, dove una mano posteriore al<br />

1439, anno del<strong>la</strong> caduta di Corrado Trinci, abrase accuratamente il nome<br />

del “tiranno” tragicamente scomparso. Nel dettato del<strong>la</strong> legge questi si<br />

rivolgeva indistintamente a donne e uomini del<strong>la</strong> città, come del contado,<br />

senza prevedere alcuna area di privilegio e facendo pochissime concessioni<br />

all’“apparire”, in apparente controtendenza rispetto a modelli signorili<br />

talvolta definiti più permissivi o più inclini al lusso, anche se è noto<br />

come in molte di quelle corti, <strong>la</strong> estense per esempio, si praticasse una<br />

accorta « alternanza di ocu<strong>la</strong>tezza e splendore » 23 . A Città di Castello agli<br />

inizi del Cinquecento, <strong>la</strong> « magnifica casa de li magnifici Vitelli » godeva<br />

di eccezioni tanto quanto gli « offitiali di corte, doctori et cavalieri » definiti<br />

« liberi, cioè non subietti a le nostre leggi » nel<strong>la</strong> riformanza del consiglio<br />

priorale del 1508 e più tardi ancora nel 1561; in definitiva una<br />

situazione di privilegio non inscrivibile in una “estetica” propriamente<br />

signorile quanto piuttosto in una “estetica” con funzioni di “visibilità”<br />

del<strong>la</strong> città all’esterno. Ma su questo tornerò tra breve.<br />

Se ci soffermiamo ad analizzare alcune delle motivazioni poste in testa<br />

alle riforme, ovunque siano contenute (verbali consiliari, bandi, exordia<br />

di statuti 24 ), in esse si potranno cogliere preoccupazioni di ordine<br />

Lorenzo Meloni, Ugolino Nicolini, a cura di M. DONNINI e E. MENESTÒ, Spoleto 2000,<br />

pp. 397-417.<br />

23 M. G. MUZZARELLI, Gli inganni delle apparenze. Disciplina di vesti e ornamenti al<strong>la</strong><br />

fine del Medioevo, Torino 1996, p. 130; anche in La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Introduzione ... cit.,<br />

p. XIX e più estesamente e recentemente Guardaroba medievale. Vesti e società dal XIII al<br />

XVI secolo, Bologna 1999, pp. 247-261.<br />

24 Nelle provvisioni fiorentine o venete o emiliane non è diverso; per alcuni esempi<br />

faccio riferimento al mio De gli ariede e fregiature. Alcune considerazioni sul<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione<br />

<strong>suntuaria</strong> tra Tre e Quattrocento, in Studi sull’Umbria medievale e umanistica ... cit., p. 344<br />

nota 28. Per <strong>la</strong> documentazione emiliano-romagno<strong>la</strong> vedi La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Secoli<br />

XIII-XVI. Emilia-Romagna, cit., passim, in part. per Bologna pp. 47, 78, 106, 116, 122,<br />

148-149 (card. Bessarione), 165, 194, 210-211, 220, 248, 259.


XXII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

religioso, economico, sociale, morale con insistiti richiami al decus et statum<br />

civitatis, come si legge in un provvedimento perugino del 1472 (res<br />

sit magni momenti et concernet statum civitatis), misce<strong>la</strong>ti con altri richiami<br />

al<strong>la</strong> diminutio pecunie et bonorum comunis, a causa del<strong>la</strong> quale homines<br />

depauperantur et matrimonia tardantur et peccata multiplicantur (Perugia<br />

1382) o, come si scrive in Orvieto, « niente giovano a l’anima et<br />

mettono in conquasso e ruina le substantie di molti » (1587).<br />

Più espicito l’exordium dello statuto di Foligno del 1426: intendentes<br />

et cupientes reipublice et totius populi fulginantensis utilitatibus et salubritatibus<br />

providere...ne sumptus immoderatos et insupportabiles dicti cives et<br />

comitatenses dicte civitatis Fulginei incurrant; mentre ad Amelia il governo<br />

popo<strong>la</strong>re interviene nel 1470 per evitare che mulieres pauperes volentes se<br />

cum primatibus dominabus huius civitatis adequari, ne imitino le vesti cum<br />

tragino, o ancora in Terni nel 1573 si torna sul vestitus pomposus che<br />

porta danno e offende Dio: cum ipse Deus velit quod mulieres incedant in<br />

habitu et hornatu modesto et condecenti.<br />

I priori di Spoleto nel varare nel 1567 nuove disposizioni in materia<br />

<strong>suntuaria</strong>, fanno appello al pericolo rappresentato dalle «perdite di patrimoni<br />

e deso<strong>la</strong>tioni di casate, dissipationi di bieni, peccati di pompe, di<br />

superbie, di vanità, e <strong>la</strong>scivie et altri mali » tutti causati dal « disordinato<br />

modo de dotare e vestire et ornare le donne », mentre converrà alle comunità<br />

ben ordinate di «proveder che alcuno non usi ma<strong>la</strong>mente li suoi<br />

beni ». Questa preoccupazione porterà « tutti li cittadini et habitanti del<br />

teritorio di Spoleti » a stringere un patto, così come era avvenuto a Terni<br />

nel 1531 e ancora nel 1573, dove si par<strong>la</strong> di ordines stipu<strong>la</strong>ti per<br />

pacta... iurata inter omnes cives. In quei patti si può intravedere un concorso<br />

di intenti in vista di una pubblica utilità, con un forte richiamo<br />

etico e politico ad un tempo che attraversa in partico<strong>la</strong>re tutta <strong>la</strong> normativa<br />

spoletina, e che troverà una felice trattazione in una dotta oratio<br />

retoricamente ben costruita e utilizzata come preambolo al<strong>la</strong> riforma del<br />

1530, nel<strong>la</strong> quale il cancelliere del comune Valerio Vigili fa un lungo<br />

elenco di esempi negativi da condannare (Nerone, i Sibariti, Onorio e<br />

Teodosio e l’imperatrice Zenobia morta sotto il peso del mantello ingioiel<strong>la</strong>to)<br />

e positivi da seguire (<strong>la</strong> lex Oppia, matrice di molte altre, Iulia,<br />

Fannia, Licinia, Cornelia 25 ; Licurgo, Ulpiano, Cornelia madre dei Grac-<br />

25 Le ultime tre riguardano in partico<strong>la</strong>re le spese re<strong>la</strong>tive ai banchetti; G. LONGO,<br />

Leges sumptuariae, in Novissimo Digesto Italiano, IX, Torino 1968, pp. 629-630. Riferimenti<br />

a queste leggi si trovano anche nell’incipit del capito<strong>la</strong>to di Città di Castello del 1561.


Introduzione<br />

XXIII<br />

chi); da ultimo viene ricordato Giustiniano che in incunabulis iuris affermava<br />

come giovasse allo stato che i cittadini fossero ricchi e che non<br />

disperdessero futilmente i loro beni. È quanto si sosteneva anche nel<br />

preambolo di una legge perugina del 1376 affermando quanto al comune<br />

convenisse cives et inco<strong>la</strong>s potius divites quam pauperes habere. Le soverchie<br />

spese, per qualunque ragione fatte, sono un f<strong>la</strong>gello per <strong>la</strong> città e<br />

per le famiglie, in un intreccio di pubblico e privato, di ufficiale e partico<strong>la</strong>re,<br />

di collettivo e personale sul quale il comune interverrà e il legis<strong>la</strong>tore<br />

prenderà provvedimenti, dunque legifererà e ciò al fine di « assicurare<br />

il buon governo cittadino » 26 .<br />

Ancora. I molti dettagli emergenti dal<strong>la</strong> documentazione in ordine<br />

ai tessuti, alle fogge degli abiti, agli ornamenti, alle calzature, ai gioielli<br />

– tutti minuziosamente analizzati quanto a forme, uso, materiali, peso,<br />

valore – poggiano su di un denominatore comune nelle realtà analizzate<br />

ovvero l’avversione all’ostentazione. Quell’avversione trova il suo sostentamento<br />

in una tradizione moralistica che voleva come noto <strong>la</strong> donna modesta,<br />

nemica del<strong>la</strong> inanis gloria, anzi vestita in modo da non suscitare<br />

né scandali né libidine né tanto meno l’ira divina 27 . A ben guardare<br />

queste regole si ritrovano anche in molta trattatistica post-tridentina volta<br />

a formare, in una società disciplinata cristianamente, schiere di mogli e<br />

madri a cui si chiede, secondo usatissimi codici testamentari e patristici,<br />

di essere umili e pudiche, ma non avulse da qualsiasi ruolo positivo, anzi<br />

con « responsabilità nel<strong>la</strong> famiglia, nel<strong>la</strong> società, nello Stato »: esemp<strong>la</strong>ri,<br />

dunque, nei comportamenti familiari e nell’ “apparire” 28 .<br />

Preoccupazioni di bi<strong>la</strong>ncia commerciale, di mercato e di economia<br />

cittadina sottendono, nel<strong>la</strong> normazione perugina e folignate in partico<strong>la</strong>re,<br />

alle proibizioni a mercanti e merciai di importare panni forestieri, e alle<br />

incentivazioni per l’arte del<strong>la</strong> seta ad aumentare <strong>la</strong> produzione locale di<br />

panni e di drappi, quando non siano proprio gli artefici locali a richiedere<br />

provvedimenti restrittivi e protezionistici. Nel caso di Orvieto saranno<br />

i sarti, con una loro supplica diretta alle autorità, a farsi parte diligente<br />

26 Vedi M. ASCHERI, Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’ ... cit., pp. 204-205.<br />

27 M. G. MUZZARELLI, Gli inganni delle apparenze ... cit., pp. 100-103 e 155-210; vedi<br />

anche M. G. NICO OTTAVIANI, De gli ariede e fregiature ... cit., pp. 352-354 e per epoca<br />

risalente R. LIZZI, Una società esortata all’ascetismo: misure legis<strong>la</strong>tive e motivazioni economiche<br />

nel IV-V secolo d.C., in “Studi storici”, 1 (1989), pp. 129-153. Ancora M. ASCHERI,<br />

Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’ ... cit., p. 207.<br />

28 Cfr. M. FUBINI LEUZZI, Vita coniugale e vita familiare nei trattati italiani fra XVI e<br />

XVII secolo, in Donna, disciplina, creanza cristiana, a cura di G. ZARRI, Roma 1996,<br />

pp. 253-267, in part. 265-267.


XXIV Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nel 1468 perché si faccia in modo che nessun cittadino, comitatino o<br />

forestiero possit intromictere aut intromicti facere ... aliquod genus vestimentorum<br />

novorum, dato che denarii exeunt de civitate et ipsius pertinentiis et<br />

numquam revertuntur.<br />

L’esigenza che appare comunque preminente rispetto alle molteplici<br />

esplicitate sembra proprio quel<strong>la</strong> di salvaguardare il decoro cittadino,<br />

come dicevo sopra; e l’idea di decus civitatis, di honor civitatis è molto<br />

comunale, medievale, municipale ed è plurivoca, si riferisce al<strong>la</strong> struttura<br />

urbana come al<strong>la</strong> distribuzione delle attività artigianali, al livello culturale<br />

come al<strong>la</strong> pompa, fissando in questo caso alcune distinzioni d’obbligo: se<br />

le spose e figlie di cives devono contenere le spese cum potissime expediat<br />

ad decus et statum civitatis, il comune deve invece “investire” proprio<br />

pro honore et statu comunis nelle occasioni in cui è in gioco l’immagine<br />

del<strong>la</strong> città: l’invio di ambascerie o l’accoglienza a personaggi di rango,<br />

papi e/o ambasciatori. In Perugia nel 1386 si concesse ai priori di<br />

spendere fino a 122 fiorini per ospitare degnamente Bartolomeo di San<br />

Severino capitano <strong>generale</strong> del<strong>la</strong> Lega (insieme al Visconti) e Coluccio<br />

Salutati cancelliere del comune di Firenze, venuti per convincere i Perugini<br />

a mandare ambasciatori al papa Urbano VI con il quale i Fiorentini,<br />

secondo Bonazzi, « si struggevano di voglia di far pace » 29 . A Spoleto <strong>la</strong><br />

permanenza di Lucrezia Borgia come governatrice nel 1499 e il suo passaggio<br />

per andare sposa ad Alfonso d’Este nel 1502 impegnarono il comune<br />

in una serie di spese “di rappresentanza” – dai conviti alle vesti<br />

per i priori – i cui pagamenti <strong>la</strong>sciarono strascichi negli appositi registri<br />

fino ad almeno un anno dopo 30 . In Orvieto per <strong>la</strong> venuta di Pio II nel<br />

1460 si proibì a tutti, con l’eccezione delle vedove, di portare pannos<br />

lucubrosos.<br />

In quest’ottica di “visibilità cittadina” arrivarono a conquistare un loro<br />

posto di eccellenza i dottori, in partico<strong>la</strong>re quelli dello Studio, dei quali<br />

nelle fonti si sottolinea sovente il lustro dato al<strong>la</strong> città. In una uguale nicchia<br />

di eccezione dunque saranno accomunati milites e doctores legum decretalium<br />

et medicine, insieme alle loro mogli e infine ai domicelli, se ne<br />

hanno. Così a Perugia a partire da anni di forte tenuta del regime popo<strong>la</strong>re<br />

(1366) per arrivare a date tarde (1549), come anche in Orvieto dove dal<br />

29 L. BONAZZI, Storia di Perugia dalle origini al 1860, I, Perugia 1875 (rist. anast.<br />

Città di Castello 1959), p. 397.<br />

30 Si può vedere il mio Lucrezia Borgia, in Alessandro VI e lo Stato del<strong>la</strong> Chiesa. Atti<br />

del convegno (Perugia, 13-15 marzo 2000), a cura di C. FROVA e M. G. NICO OTTAVIANI,<br />

Roma 2003, pp. 265-279.


Introduzione<br />

XXV<br />

1403 fino al 1471 nul<strong>la</strong> lex aut regu<strong>la</strong> imponitur mulieribus nobilium,<br />

equitum et doctorum, sia super trasinis vestium che più in <strong>generale</strong> super<br />

vestibus; mentre in Amelia (1480) è proprio <strong>la</strong> veste con strascico a non<br />

essere permessa neppure alle mogli dei nobili e dottori, non incluse per<br />

altro nelle restrizioni in aliis expensis. Risulta molto evidente dalle motivazioni<br />

quanto detto da Ascheri e cioè che <strong>la</strong> città presenta gli esclusi<br />

come “modelli” 31 : « et questo (riecheggiano le fonti umbre) per invitare<br />

ogniuno alle virtù, scientie e dignità, perché per le virtù, scientie e dignità<br />

le città diventano megliori».<br />

Segno distintivo per i “modelli” è anche e soprattutto l’abito di velluto<br />

nero « licito a dottori d’ogni scientia », come si dichiara in Foligno<br />

nel 1499 e ancora nel 1511, ed è noto come sia quel tipo di stoffa che<br />

quel colore fossero in più di una città distintivi di categorie “d’alto rango”,<br />

patrizi ma anche medici e avvocati con indosso le inconfondibili<br />

toghe 32 . Ma il momento, <strong>la</strong> cerimonia più solenne, quel<strong>la</strong> che suggel<strong>la</strong>va<br />

definitivamente <strong>la</strong> celebrità ed eccezionalità del personaggio, era sicuramente<br />

il funerale, l’occasione in cui si evidenziava in tutta <strong>la</strong> sua imponenza<br />

e visibilità quello che Ascheri ha chiamato il “disciplinamento in<br />

positivo” 33 , ovvero che milites, doctores, iudices et medici morituri possint<br />

indui de indumentis quibuscumque, et in capite portare caputium ... et varium<br />

in pelle sive mantello et etiam in caputio o ancora che possano<br />

portari induti de novo scilicet non discoperti. Dunque coloro che hanno<br />

dato lustro al<strong>la</strong> città, possono e debbono distinguersi nel momento estremo<br />

del<strong>la</strong> morte e delle onoranze funebri, così come solennemente dichiara<br />

lo statuto trecentesco di Perugia o una riformanza folignate del 1542<br />

o ancora lo statuto di Gubbio del 1338, o quello di Todi che a più<br />

riprese e in tempi diversi torna insistentemente sul tema dei funerali.<br />

I segni di distinzione, dunque; e con essi ancora altre preoccupazioni,<br />

se pure di tono diverso, legate al decoro cittadino: le mulieres bone fame<br />

vanno distinte dalle meretrices e dalle « corteggiane » 34 , intendendo per<br />

meretrici « quelle che sonno publicamente reputate per tali e che tengano<br />

31 M. ASCHERI, Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’ ... cit., pp. 207-208. Vedi<br />

anche O. CAVALLAR e J. KIRSHNER, “Licentia navigandi...prosperis ventibus af<strong>la</strong>ntibus”. L’esenzione<br />

dei “doctores” e delle loro mogli da norme suntuarie, in A Ennio Cortese. Studi<br />

promossi da D. MAFFEI e raccolti a cura di I. BINOCCH, M. CARAVALE, E. CONTI, U.<br />

PETRONIO, I, Roma 2001, pp. 201-227.<br />

32 M. G. MUZZARELLI, Guardaroba medievale... cit., pp. 118-119 e 164-165; del<strong>la</strong> stessa<br />

Gli inganni delle apparenze ... cit., pp. 136-154.<br />

33 Vedi ancora M. ASCHERI, Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’ ... cit., p. 207.<br />

34 M. G. MUZZARELLI, Guardaroba medievale ... cit., p. 54.


XXVI Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

scuo<strong>la</strong> aperta a tale esercizio». Per esse si ammette in Orvieto nel 1576<br />

che « possano vestirsi come li piace poiché non si curano de l’honor<br />

loro »; in alcune città si impone in aggiunta che indossino una berretta<br />

da tenere anche in chiesa, berretta che è segno “infamante”, se pure non<br />

se ne chiarisce <strong>la</strong> foggia o il colore in Perugia, dove però il Fortebracci<br />

nel 1416 impone mantelli di fogge diverse a seconda del<strong>la</strong> fama.<br />

Nel 1556 Sebastiano Portico vescovo di Foligno concordemente con<br />

il consiglio centumvirale emana un bando che obbliga « le meretrici e<br />

altre di ma<strong>la</strong> disonesta e <strong>la</strong>sciva vita... a portare in testa sopra ogn’altro<br />

velo o cuffia un velo turchino d’un palmo e mezzo di lunghezza e uno<br />

di <strong>la</strong>rghezza ». Un secondo bando impone alle vedove e alle donne che<br />

portano per qualche lutto « certi veli gialli in segno di dolenzia et di<br />

mestizia », di sostituirli con veli bianchi per evitare confusioni « cioè che<br />

le genti non sanno discernere et ricapare le donne cristiane dalle donne<br />

Giudee, essendo che a queste donne Giudee è forza e sonno costrette a<br />

portare in testa li veli di color giallo » 35 .<br />

È questo uno dei non molti casi in cui si fa riferimento a donne<br />

ebree; ma non si deve tra<strong>la</strong>sciare, oltre le ben note ordinanze perugine<br />

del 1432, un decreto emanato a Todi nel 1436 – e lì è documentato un<br />

banco per il prestito – tutto finalizzato ut Ebrey sua in lege, moribus,<br />

vita, apparatibus, signis et distintionibus omnino indubieque cognoscantur;<br />

ed i segni sono per gli uomini dai dieci anni in sù unum signum rotundum<br />

coloris ialdi in pectore destro, e per le donne ad utramque aurem<br />

unum anulum vel circulum sive circiglium 36 . Altro caso molto noto e studiato<br />

è quello di Città di Castello dove davvero fiorì una comunità ebraica,<br />

con banchi e banche, comunità che nell’arco di più di un secolo<br />

sottoscrisse con il comune ripetuti capitoli, che ora imponevano ora toglievano<br />

<strong>la</strong> O gial<strong>la</strong> o il berretto o il velo 37 .<br />

Ma in <strong>generale</strong> si può dire che nel panorama umbro delle suntuarie<br />

non sono molti i riferimenti ed i capitoli che riguardano gli ebrei, il che<br />

potrebbe far pensare ad un disinteresse da parte dei legis<strong>la</strong>tori e dunque<br />

35 M. G. NICO OTTAVIANI, De gli ariede e fregiature ... cit., p. 349.<br />

36 D. OWEN HUGHES, Distinguishing signs: Ear-rings, Jews and franciscan Rhetoric in<br />

the Italian Renaissance City, in “Past and Present”, 112 (1986), pp. 3-59. Per i banchi<br />

ebraici cfr. A. SARTORE, Insediamenti ebraici e banchi per il prestito a Perugia nel<strong>la</strong> prima<br />

metà del XV secolo, in Per soventione de le povere persone. Aspetti del credito a Perugia<br />

dal Monte di Pietà al<strong>la</strong> Cassa di Risparmio, a cura di C. CUTINI con saggi introduttivi di<br />

A. GROHMANN, Perugia 2000, pp. 39-44.<br />

37 A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello dal XIV al XVI secolo, in BDSPU, LXXII<br />

(1975), pp. 1-105.


Introduzione<br />

XXVII<br />

in ultima analisi ad una mancata integrazione o marginalità, sul<strong>la</strong> quale<br />

dissente, e ha dissentito anche molto recentemente Ariel Toaff, che ha<br />

portato a suffragio quanto registrato in Bologna, ad esempio, dove si è<br />

potuta ipotizzare una certa integrazione ed un gusto per l’ostentazione<br />

che accomunava « christiani » ed ebrei 38 .<br />

Si riferiscono ancora alle appena ricordate categorie di “esclusi/e” tutti<br />

quei provvedimenti finalizzati ad impedire a chiunque di tranfigurati ire<br />

utilizzando le vesti per contraffare <strong>la</strong> propria identità o per ce<strong>la</strong>r<strong>la</strong> o per<br />

far sparire quei “segni” sotto ampi mantelli con re<strong>la</strong>tivi cappucci: lo impone<br />

lo statuto di Gubbio del 1338 39 , così come un decreto in Perugia<br />

del luogotenente di Braccio da Montone nel 1416; ma anche lo statuto<br />

cinquecentesco di Gualdo Tadino concesso dal cardinale Del Monte punisce<br />

le donne que se <strong>la</strong>rvaverint, o in ultimo una riformanza di Amelia<br />

del 1573 impone a tutte le donne, ad removendum pravos abusus, di non<br />

invertere vestem in dorso portantem super caput nec pallium in brachio<br />

portare et cum illius parte cooperire caput. Non meraviglierà constatare<br />

come spesso le restrizioni siano collegate al carnevale (tempore carnisprivi)<br />

40 , durante il quale è proibito « far alcuna sorte di maschere pubbliche<br />

o segrete né travestirsi d’altro habito che del suo proprio e naturale»,<br />

come recita un capitolo di Città di Castello nel 1561. Il « tempo de<br />

carnevale » ricorre molto più spesso come termine ultimo consentito per<br />

portare abiti fuori legge, prima di riporli nelle capse dentro casa o provvedere<br />

a modificarli, coprendo gli scolli con «pannetti » o accorciando le<br />

« caude»; mai si affaccia l’idea di disfarli, perché sempre di “beni” si<br />

tratta, e di investimento di denaro, anche se maldestro o addirittura peccaminoso.<br />

Si potrà infine indossare quegli abiti altrove, come affiora dalle<br />

parole di quel consigliere folignate che nel 1537 suggerisce, forse<br />

provocatoriamente, a coloro che vogliono « portare drappi et portature<br />

38 Di integrazione dal punto di vista del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> ha par<strong>la</strong>to A. Toaff<br />

nel convegno bolognese ricordato a nota 1: La prammatica degli ebrei e per gli ebrei, pp. 91-<br />

105; a p. 100 si legge: « È un fatto che gli ebrei compaiano assai raramente nelle leggi<br />

suntuarie generali e quasi sempre in connessione con l’obbligo di portare un segno sugli<br />

abiti o un cappello, di vario colore, veletti e orecchini a cerchio per le donne », e di seguito<br />

Toaff riporta esempi perugini e ternani. Di « éthique juive du vêtement, di luxe, di lois<br />

somptuaires e di marques d’infamie» si par<strong>la</strong> in La vie juive au Moyen Age. Illustrée par le<br />

manuscrits hébraiques enluminés du XIIIe au XVIe siècle, par T. et M. METZGER, Fribourg<br />

1982, pp. 141-150. Vedi anche M. G. MUZZARELLI, Guardaroba medievale ... cit., pp. 59-68.<br />

39 G. MAZZATINTI, Di alcune leggi suntuarie eugubine dal XIV al XVI secolo, in BDSPU,<br />

III (1897), p. 2.<br />

40 Cfr. G. CIAPPELLI, Carnevale e Quaresima. Comportamenti sociali e cultura a Firenze<br />

nel Rinascimento, Roma 1997, pp. 183-193.


XXVIII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

vetate », di farlo a Cerreto o a Bevagna, “modesti” comuni del contado<br />

dove « meglio convengono tali portamenti » e dove, pare di capire, poche<br />

erano le preoccupazioni di decoro pubblico, di quello stesso decoro messo<br />

in pericolo da donne troppo agghindate.<br />

Altre distinzioni riguardano i « forastieri » che vanno distinti dai cives,<br />

perché <strong>la</strong> loro permanenza nelle città è breve (due mesi in Perugia o tre<br />

in Orvieto) e occasionale (« per passaggio, o per diporto o per qualsivoglia<br />

commodità »). Ai forestieri vanno aggiunti gli studenti, con i loro<br />

servitori o mogli, se ne hanno; tutti costoro possono indossare abiti originarie<br />

regionis, che è poi <strong>la</strong> loro città (così si stabilisce nel 1376 a Perugia<br />

sede di un prestigioso Studium). Non da ultimo, un decreto del vicelegato<br />

di Foligno dato nel 1537 prevede che le mulieres eiusdem civitatis,<br />

però nupte forensibus, indossino vesti e ornamenti vietati alle nupte Fulginatibus,<br />

adottando <strong>la</strong> motivazione che il<strong>la</strong>rum maritos non subiacere ordinibus<br />

civitatis predicte 41 .<br />

Sugli effetti di questa complessa produzione normativa bisogna fare<br />

almeno una distinzione: tra le reazioni, che ci furono, da parte di alcuni<br />

ben definiti soggetti sociali, e l’applicazione ovvero, per dir<strong>la</strong> con <strong>la</strong><br />

Muzzarelli, <strong>la</strong> « scarsa adesione ai principi del<strong>la</strong> legge » che provocò da<br />

una parte « il disincanto quando non <strong>la</strong> stanchezza » di chi era preposto<br />

o incaricato del<strong>la</strong> “rego<strong>la</strong>mentazione”, e dall’altra <strong>la</strong> confusione delle menti<br />

dei cittadini investiti da una vera e propria « selva di regole ... che si sovrappongono,<br />

si intrecciano e in definitiva si vanificano l’un l’altra » 42 . Le<br />

reazioni si concretizzarono in <strong>la</strong>mentele prima e petizioni poi per essere<br />

sollevati/e dalle restrizioni del<strong>la</strong> legge; sono i mariti che si fanno portavoce<br />

delle <strong>la</strong>gnanze delle mogli, non così “consapevoli” nel<strong>la</strong> nostra regione<br />

come in altre: non c’è qui nessuna Nicolosa Sanuti 43 . Spesso gli interessati,<br />

dopo aver inoltrato inutili suppliche di deroga, decidono di saltare<br />

41 Come è noto, <strong>la</strong> scienza giuridica è stata chiamata più di una volta ad esprimersi<br />

in tema di mulier alibi nupta, soprattutto intorno al problema del<strong>la</strong> cittadinanza e del<br />

godimento di certi diritti come <strong>la</strong> capacità di stipu<strong>la</strong>re atti giuridici, testare, succedere:<br />

vedi J. KIRSHNER, Donne maritate altrove. Genere e cittadinanza in Italia, in Tempi e spazi<br />

di vita femminile tra medioevo ed età moderna, a cura di S. SEIDEL MENCHI, A. JACOBSON<br />

SCHUTTE, T. KUEHN, Bologna 1999, pp. 377-429.<br />

42 M. G. MUZZARELLI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Secoli XIII-XVI. Emilia-Romagna ... cit.,<br />

Bologna, pp. 14-15, dove par<strong>la</strong> di « disomogeneità » delle norme sia sulle vesti che sui<br />

conviti.<br />

43 Ivi, p. XIV.


Introduzione<br />

XXIX<br />

di pari passo i competenti uffici comunali e di rivolgersi a superiori<br />

autorità romane, cardinali e perfino al papa, per essere dispensati: il<br />

genero di « Iosaphat vasaro et lo genero de Carillo Fiorano et Pietro di<br />

Giovan Nico<strong>la</strong>o quali tutti sonno trangressori del<strong>la</strong> legge degli ornamenti,<br />

hanno fatto una borsia et mandano al legato prima et poi a Roma<br />

per non stare alle leggi del nostro comune et vogliono che ad ogni<br />

modo le loro donne et figlie vestano di drappi per onta del comune e<br />

delle altre donne ». Altri esempi si potrebbero fare: suppliche partono<br />

anche da Spoleto (1567 e 1576), Città di Castello (1561), Orvieto (1538),<br />

Amelia dove tre Amerini ottengono una deroga quanto alle doti, maggiorate<br />

proprio dal papa Clemente VII (1527); ma in <strong>generale</strong> l’orientamento<br />

da parte dei comuni è quello di non accogliere richieste in tal<br />

senso, anzi di impedire il loro accoglimento in Roma o, se ottenuto, di<br />

non ratificarlo in loco. Rimane comunque rimarchevole questo sporgere<br />

tutto maschile in luogo delle mogli e figlie, e il testo perugino sopra<br />

riportato è molto esplicito e caustico circa l’insensatezza degli uomini<br />

che in ultima analisi, nel mentre si fanno avvocati delle donne, le usano<br />

come manichini che, vestiti adeguatamente, « diventano elementi visibili<br />

di una segnaletica sociale » 44 .<br />

Quanto poi all’applicazione del<strong>la</strong> normativa <strong>suntuaria</strong>, sempre <strong>la</strong> Muzzarelli<br />

sostiene che « norme e raccomandazioni non scalfirono <strong>la</strong> passione<br />

di donne e uomini per vesti ricercate e splendidi ornamenti », come a<br />

dire che né le pene pecuniarie né le minacce del<strong>la</strong> perdita del bene o<br />

dell’ « offitio » o del<strong>la</strong> cittadinanza da parte di mariti e padri consenzienti,<br />

e neppure infine il timore del<strong>la</strong> scomunica 45 , riuscirono a garantire l’applicazione<br />

di norme talvolta difficilmente applicabili perché troppo minuziose<br />

e oscil<strong>la</strong>nti, come detto, nonostante gli ufficiali impiegati, le energie<br />

sprecate, gli obblighi di « bul<strong>la</strong>ture » e infine i « tamburi » per le denunce.<br />

Come poco fu osservato l’obbligo di rispettare un tetto massimo di spesa<br />

per le vesti che non doveva mai superare un terzo (talvolta un quarto)<br />

del<strong>la</strong> dote, perché nel momento in cui lo si fissava se ne prevedeva<br />

immediatamente <strong>la</strong> deroga nel caso di dote non sufficiente a vestire <strong>la</strong><br />

sposa « honestamente secondo <strong>la</strong> sua qualità », come avviene in Perugia<br />

nel 1507. « La norma si scontra con il muro di gomma del<strong>la</strong> popo<strong>la</strong>zione,<br />

disattenta o di corta memoria, che di fatto oppone una sorda resisten-<br />

44 M. G. MUZZARELLI, Guardaroba medievale ... cit., p. 344.<br />

45 A. ESPOSITO, Matrimoni « in rego<strong>la</strong>» nel<strong>la</strong> Roma del tardo Quattrocento: tra leggi<br />

suntuarie e pratica dotale, in “Archivi e Cultura”, XXV-XXVI (1992-1993), pp. 133-148,<br />

in part. 136.


XXX Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

za», forte del fatto che, spesso pagando so<strong>la</strong>mente una multa, si può<br />

indossare quello che si vuole 46 . Ma ancora Ascheri invita ad essere cauti<br />

circa <strong>la</strong> « difficile applicazione » del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>, spesso iterata o<br />

rinnovata « perché si ritorna sempre anche su quello che per vari motivi<br />

preme sul piano ideale » 47 .<br />

Si può dire allora senza generalizzare troppo, che fino al mutamento<br />

di segno del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> cioè fino all’introduzione di una funzione<br />

gerarchizzata di quel<strong>la</strong>, i comuni imposero un regime di “democrazia<br />

a pagamento” in base al quale chiunque pagando una multa poteva<br />

indossare qualunque cosa; in quel regime alcuni comuni godettero di una<br />

ricaduta immediata e favorevole per loro tramite l’incameramento delle<br />

multe, così dettagliatamente previste fin da epoca risalente nei testi analizzati<br />

nell’intento forse anche di ripianare periclitanti bi<strong>la</strong>nci 48 , anche se<br />

è vero che spesso una quota di esse era devoluta a qualche luogo pio<br />

(per citare forse il più famoso, l’ospedale del<strong>la</strong> Misericordia di Perugia)<br />

o ai Monti, o ancora al<strong>la</strong> costruzione di edifici civili come il pa<strong>la</strong>zzo dei<br />

priori a Foligno bisognoso di finanziamenti.<br />

Riguardo infine alle pene spirituali, al<strong>la</strong> scomunica, si constata un’oscil<strong>la</strong>zione<br />

impressionante: comminata dal papa, spesso è sospesa su petizione<br />

delle autorità locali che in altre occasioni <strong>la</strong> invocano come efficace<br />

correttivo. Valgano gli esempi (ma moltissimi se ne possono fare) dei<br />

brevi di Paolo II per le donne perugine prima colpite poi assolte dal<strong>la</strong><br />

scomunica negli anni 1468-1469; così anche in Foligno per intervento di<br />

Giulio II che dà nel 1513 e Leone X nello stesso anno toglie, o in<br />

Amelia dove Paolo III toglie nel 1535.<br />

Volendo stabilire un raffronto con <strong>la</strong> realtà emiliano-romagno<strong>la</strong>, si<br />

potrà affermare che <strong>la</strong> statuizione <strong>suntuaria</strong> ha conosciuto in area umbra<br />

almeno due fasi evolutive, cui se ne è aggiunta una terza: in pieno Trecento<br />

essa si rivolgeva ad un uditorio prevalentemente femminile o alternativamente<br />

misto, ma in ogni caso cuiuscumque conditionis et gradus<br />

ovvero « de che stato e grado se sia », imponendo un disciplinamento<br />

generalizzato “in negativo” 49 , cioè proibendo a tutte le categorie determina-<br />

46 Le parole sono ancora del<strong>la</strong> Muzzarelli in La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Secoli XIII-<br />

XVI. Emilia-Romagna... cit., Bologna, pp. 8-9.<br />

47 M. ASCHERI, Tra storia giuridica e storia ‘costituzionale’ ... cit., p. 206.<br />

48 M. G. MUZZARELLI, Guardaroba medievale ... cit., p. 275.<br />

49 I corsivi in negativo e in positivo sono di M. ASCHERI, Tra storia giuridica e storia<br />

‘costituzionale’ ... cit., in part. p. 207. Vedi l’illuminante l’analisi in tal senso sempre di M.<br />

ASCHERI, Tra vanità e potere: donne, lusso e miti (di ieri e di oggi), in M. A. CEPPARI


Introduzione<br />

XXXI<br />

ti lussi o meglio certe ostentazioni del lusso, così nelle vesti come nei<br />

conviti o ancora nelle cerimonie funebri. Ma quasi contestualmente comincia<br />

ad affacciarsi il “disciplinamento in positivo”, cioè <strong>la</strong> previsione di<br />

aree di eccezioni per doctores, iudices et medici, come ho detto sopra,<br />

estese anche uxoribus vel sponsis militum vel doctorum.<br />

Il passo successivo sarà introdurre ancora altre aree di privilegio, se<br />

non di esclusione, e fissare alcuni limiti nelle quantificazioni delle doti,<br />

con una costante rintracciabile nelle realtà cittadine analizzate, che è quel<strong>la</strong><br />

di distinguere a sca<strong>la</strong>re “tetti” diversi corrispondenti a diversi “gradi”<br />

sociali: attenta qualitate cuiuscumque ordinis et dignitatis.<br />

Siamo già ben dentro <strong>la</strong> ratio che guida da una certa altezza cronologica<br />

in poi <strong>la</strong> mano del legis<strong>la</strong>tore ovvero che attraverso le prammatiche<br />

« si riconoscano li gradi », come si legge in più passi e in più sedi; tanto<br />

per citarne uno, il breve di Clemente VII che approva <strong>la</strong> rego<strong>la</strong>mentazione<br />

sull’ornato opera dei priori di Foligno nel 1532.<br />

Ma ci sono casi di permanenze: <strong>la</strong> normativa spoletina in materia di<br />

ornato manterrà a lungo il carattere “popo<strong>la</strong>re” o meglio di “reggimento<br />

misto”: forte il disciplinamento in negativo, assente <strong>la</strong> gerarchizzazione<br />

dell’apparire, molto attento il controllo, costante <strong>la</strong> richiesta dell’intervento<br />

pontificio, e tutto ciò fino ad epoca molto tarda e a dispetto di « un<br />

clima <strong>generale</strong> profondamente mutato in cui <strong>la</strong> cittadinanza piena è rigorosamente<br />

ristretta ai discendenti degli antichi censiti» 50 .<br />

A Terni <strong>la</strong> prima riforma completa che risale al 1554 – ed è completa<br />

al punto da rego<strong>la</strong>re perfino i « concimi come acque, biache, solimati<br />

e altre cose destil<strong>la</strong>te per imbellirsi » – non fa deliberatamente<br />

cenno ai “gradi”, anzi il consiglio di Cerna nel 1531 era stato tassativo<br />

nel fissare un tetto alle doti per chiunque non obstante quod sit nobilis<br />

seu cuiuscumque conditionis, anche se poi aveva misurato qualche braccio<br />

di broccato in più al<strong>la</strong> mulier quasi fulgens preminentia – da notare<br />

<strong>la</strong> definizione efficace ma piuttosto generica – e nel 1549 aveva concesso<br />

qualche velo in più in testa alle « mogliere de cavalieri, doctori et<br />

capitani », e permesso di duplicare le elemosine « in funerali di doctori<br />

o graduati come cavalieri e capitani ». Ma sarà <strong>la</strong> quantificazioni delle<br />

doti a subire un’impennata nel 1573 fino ad una decisiva derego<strong>la</strong>men-<br />

RIDOLFI e P. TURRINI, Il mulino delle vanità. Lusso e cerimonie nel<strong>la</strong> Siena medievale, con<br />

l’edizione dello statuto del Donnaio (1343), Siena 1993, pp. X-XVIII. Vedi naturalmente<br />

M. G. MUZZARELLI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>. Secoli XIII-XVI. Emilia-Romagna ... cit., p. XXI.<br />

50 Così B. G. ZENOBI, Le « ben rego<strong>la</strong>te città ». Modelli politici nel governo delle periferie<br />

pontificie in età moderna, Roma 1994, pp. 138-139.


XXXII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tazione nel 1595 favorita e approvata dal vescovo e dal guardiano dei<br />

Cappuccini.<br />

Forse influenzata da quel<strong>la</strong> ternana appare <strong>la</strong> normativa in Amelia,<br />

dove nel 1577 si fissano alcune regole per i matrimoni: le doti saranno a<br />

sca<strong>la</strong>re da cento fino ad un tetto di cinquecento ducati per chicchessia,<br />

senza legare quelle cifre a “gradi” sociali, e le vesti e il corredo saranno<br />

in proporzione, ma fino ad un massimo consentito e lì dettagliato che<br />

prevede otto vesti, insieme a senali, scuffie, fazzoletti e, nel corredo di<br />

casa, solo lenzuoli e «sciugatori ».<br />

Lo statuto popo<strong>la</strong>re del comune di Foligno del 1350 prevede limitazioni<br />

generali in tema esclusivamente di matrimoni, e negli stessi termini,<br />

salvo qualche ampliamento, si pronuncia lo statuto del 1426 approvato<br />

dal signore Trinci e ispirato dal predicatore Bartolomeo da Giano. A fine<br />

Quattrocento (1499) viene sti<strong>la</strong>to il primo testo suntuario organico e completo<br />

che, mentre tratta parimenti donne e uomini, tratta invece separatamente<br />

« li cavalieri » distintisi «per <strong>la</strong> loro dignità et per honorare li<br />

superiori et signori che vengono o passano per <strong>la</strong> nostra città » e ancora<br />

« tutti doctori de lege civile o canonica o medicina », ma non esclude le<br />

loro mogli, almeno al momento, mentre contestualmente si inaspriscono<br />

le pene per i contravventori, passibili di diventare con forti multe in<br />

forma di prestanze i primi contribuenti del comune. La novità si affaccerà<br />

con un breve di Clemente VII che fissa dei “tetti” a sca<strong>la</strong>re per <strong>la</strong><br />

quantificazione del<strong>la</strong> dote attenta qualitate cuiuscumque ordinis et dignitatis,<br />

ovvero dignitatis senatorie aut consilii ... prioratus ... militaris ac doctoratus.<br />

E questa gerarchia, a cui si aggiungeranno alii cives qui non sunt de<br />

aliquo offitio e i comitativi durerà pressoché inalterata nel lungo periodo,<br />

in modo che « sopra tutto se riconoscano li gradi ».<br />

A Città di Castello, mentre lo statuto del 1393 non fa distinzioni<br />

cetuali e negli Ordinamenta mortuorum dell’anno 1400 si proibisce che<br />

ad baram seu capsam vel ad palium siano applicati aliqui schudetti picti<br />

aliquibus armis, nel<strong>la</strong> completa e artico<strong>la</strong>ta riforma del 1561 si distinguono<br />

a sca<strong>la</strong>re « le donne delli signori quaranta e delli signori cento », le<br />

donne « di quelli che fanno arti mechaniche e vili esercitii» e le donne<br />

« contadine e rusticane ».<br />

A Perugia nel 1506 saranno elencate « le donne dé doctori et cavalieri<br />

servanti <strong>la</strong> dignità equestre », « le spose et donne di gentilhomini », « le<br />

spose et donne de qualunque cetadino dal grado de li gentilhomini in<br />

giù insino al grado de li artifici exclusive », « le donne de li artefici»,<br />

« de qualunque grado». Così come a Orvieto si comincia nel 1496 a fare<br />

riferimento ai sei gradi del Conservatorato, <strong>la</strong> massima magistratura, anche<br />

se non così bene definiti come altrove.


Introduzione<br />

XXXIII<br />

Dunque, si deve arrivare a cavallo tra Quattro e Cinquecento per<br />

leggere dettagliatamente i “gradi” a cui corrispondono livelli diversi dell’<br />

“apparire”, e per vedere esplicitata <strong>la</strong> prima esclusione cetuale da ogni<br />

disciplinamento per « li gentilhomini legitimi et naturali che anno dominio<br />

de doi castelli o più, almeno de XXV fochi l’uno» (così a Perugia<br />

nel 1502 e ad Orvieto nel 1496 dove i « fochi » sono trenta).<br />

In conclusione, i gradi individuati a Perugia, Foligno, Orvieto o altrove,<br />

valgono come parametri per <strong>la</strong> quantificazione del<strong>la</strong> dote (che se eccessiva<br />

riduce i matrimoni e induce a « orribili peccata »), come per misurare<br />

l’oro o l’argento consentito, o il numero di braccia di stoffa per l’abito o<br />

per le maniche, e si potrebbe continuare. Dunque non si tratta di esclusioni<br />

ma di diversi gradi dell’ “apparire” a cui dovrebbero corrispondere livelli<br />

sociali diversi, anche se bisogna usare una certa caute<strong>la</strong> quanto a immediate<br />

e facili corrispondenze. Di esclusione si può par<strong>la</strong>re solo nel caso<br />

perugino sopradetto dei « gentilhomini legitimi et naturali » o in quello orvietano<br />

dei magni nobiles che abbiano castelli « che passino trenta fochi »,<br />

e che siano in possesso di alcune altre prerogative lì formalizzate quali <strong>la</strong><br />

nobiltà del<strong>la</strong> famiglia, l’attività politica praticata con una certa continuità,<br />

<strong>la</strong> cittadinanza: tutti elementi utili per definire i veri “gentilomini”.<br />

Ma a queste prerogative si potrebbero aggiungere, come ha fatto <strong>la</strong><br />

Irace par<strong>la</strong>ndo di «sistema patrizio » a Perugia dal<strong>la</strong> metà del Cinquecento,<br />

«<strong>la</strong> base patrimoniale terriera, gli investimenti nei luoghi di monte<br />

romani ... le strategie matrimoniali e i “giochi di squadra”, le carriere militari<br />

e il coinvolgimento nelle differenti branche degli apparati amministrativi<br />

dello stato e del<strong>la</strong> Chiesa », ovvero ciò che significava <strong>la</strong> quasi<br />

automatica iscrizione ai collegi del Cambio e del<strong>la</strong> Mercanzia e l’elezione<br />

al priorato 51 . Si fa così sempre più netta <strong>la</strong> distinzione tra nobili e « ignobili<br />

», ovvero gli esercitanti le «arti mecaniche », o tra « idonei » e « sospetti»<br />

come si formalizza in un documento spoletino o ancora a Foligno<br />

nel corso del Quattrocento allo scopo di espellere definitivamente<br />

questi ultimi, i « sospetti », dal consiglio priorale 52 ; tanto che proprio nei<br />

capitoli folignati del 1563 approvati da Pio IV il «vile esercitio » sarà<br />

assunto come elemento di irrimediabile esclusione.<br />

51 E. IRACE, « L’At<strong>la</strong>ntico peso del Pubblico ». Patriziato, politica e amministrazione a<br />

Perugia tra Cinque e Settecento, in « Ut bene regantur ». Politica e amministrazione periferica<br />

nello Stato ecclesiastico ... cit., pp. 177-190, 188.<br />

52 B. G. ZENOBI, Le « ben rego<strong>la</strong>te città » ... cit., pp. 140-142; G. METELLI, Il regime<br />

oligarchico a Foligno dall’ascesa al<strong>la</strong> decadenza, in “Bollettino Storico del<strong>la</strong> città di Foligno”,<br />

XIII (1989), pp. 285-322, in part. pp. 318-320.


XXXIV Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Certo, a Perugia fece fatica a farsi strada una concettualizzazione o<br />

formalizzazione di quel<strong>la</strong> condizione, come avvenne invece in altre realtà<br />

cittadine 53 , ma si potrebbe dire che quel<strong>la</strong> mancanza fu compensata in<br />

parte da questa “via normativa” alternativa.<br />

Quello che conta in definitiva in questa terza fase è che l’ornato<br />

garantiva attraverso regole e c<strong>la</strong>ssificazioni il rispetto delle categorie sociali,<br />

assecondando le aspettative di una èlite, moderando quelli o quelle<br />

« che non si contentano vivere secondo il grado loro » (Foligno 1557),<br />

senza però provocare squilibri, scontenti o, peggio, sovvertimenti, come<br />

si legge in una motivazione perugina: ut pax fiat inter nobiles et primates<br />

cives et alios cuiuscumque condictionis et status, o ancora in Orvieto nello<br />

statuto del 1576 che « essorta» ciascuno ad osservare gli ordini per non<br />

essere « mostrato a dito per un ignobile o plebeo superbo et arrogante<br />

che vogli far più degli altri et quel che non convenga al<strong>la</strong> qualità sua».<br />

Questo libro è nato, come il suo precedente, in un clima di totale<br />

col<strong>la</strong>borazione e scambio di idee. Prima di tutto con Maria Giuseppina<br />

Muzzarelli e Antonel<strong>la</strong> Campanini e le colleghe e archiviste di altre città<br />

e sedi con le quali ci siamo incontrate più volte, ed ogni incontro è<br />

stato fondamentale per proseguire nel nostro <strong>la</strong>voro. Non ci siamo mai<br />

sentite sole. Meriti vanno riconosciuti anche ad Antonio Dentoni Litta<br />

che, oltre ad aver accolto i volumi nel<strong>la</strong> col<strong>la</strong>na delle Pubblicazioni degli<br />

Archivi di Stato, non ci ha mai fatto mancare il suo sostegno e <strong>la</strong> sua<br />

presenza fattiva. Anche il dottor Salvatore Italia ha sostenuto il progetto<br />

indirizzando su di esso alcune forze all’interno degli archivi umbri. Di<br />

questo sono ad entrambi molto grata.<br />

Ancora: di totale col<strong>la</strong>borazione (e questa era scontata), ma direi qualcosa<br />

di più, di partecipazione davvero sentita posso par<strong>la</strong>re riguardo ai<br />

molti che hanno <strong>la</strong>vorato al presente volume. Li ricordo tutti nominatim<br />

(anche se i loro nomi ricorrono frequenti nel volume) perché tutti hanno<br />

dato molto, per entusiasmo e adesione: partendo da Pao<strong>la</strong> Monacchia,<br />

senza <strong>la</strong> quale questo libro non avrebbe visto <strong>la</strong> luce e al<strong>la</strong> quale devo<br />

un partico<strong>la</strong>re e affettuoso ringraziamento, continuando con Marilena Rossi<br />

Caponeri sempre disponibile e con Lucio Riccetti presente fin dalle<br />

prime battute, con gli ottimi Alberto Sartore e Serena Sampaolo per<br />

Perugia, le fedeli ed esperte folignati Maria Biviglia, Federica Romani e<br />

Pao<strong>la</strong> Tedeschi, i competenti eugubini Costanza Del Giudice e Raffaele<br />

53 E. IRACE, La nobiltà bifronte ... cit., p. 26.


Introduzione<br />

XXXV<br />

Mastrini, l’entusiasta e capace nursina Caterina Comino, i valenti spoletini<br />

M. Rosaria Benvenuti, M. Pao<strong>la</strong> Bianchi, Paolo Bianchi e Luigi Rambotti,<br />

l’efficiente Nicoletta Paolucci per Todi e l’altrettanto efficiente Elisabetta<br />

David per Terni e Narni, infine i validi Tiziana Petrocelli, Cristiano<br />

Carmi, Sara Proietti per Orvieto e Amelia.<br />

Andrea Maiarelli del<strong>la</strong> cooperativa Scriptorium ha fatto parte del gruppo<br />

a tutti gli effetti, <strong>la</strong>vorando seriamente come sempre.<br />

Ognuno di loro ha messo le proprie competenze, in prevalenza squisitamente<br />

archivistiche, e ciò ha fatto sì che il <strong>la</strong>voro procedesse su binari<br />

sicuri.<br />

Ringrazio le direttrici degli Archivi di Stato di Perugia (C<strong>la</strong>ra Cutini)<br />

e di Terni (Anna Pia Bidolli) che hanno messo a disposizione persone e<br />

strutture anche nelle dipendenti Sezioni, come ringrazio Filippo Orsini<br />

dell’Archivio storico comunale di Todi, coinvolto per più versi nell’impresa.<br />

La ricerca è stata concepita e portata avanti all’interno del progetto<br />

interuniversitario cofinanziato dal Ministero dell’Istruzione, dell’Università<br />

e del<strong>la</strong> Ricerca « Politica, mobilità sociale e cultura in Italia dal secolo<br />

XI agli inizi del XV » di cui è stato coordinatore nazionale Paolo Cammarosano.<br />

La ricerca dell’unità locale da me coordinata aveva per titolo<br />

« Gerarchie sociali e gerarchie dell’ “apparire” attraverso <strong>la</strong> trattatistica e<br />

<strong>la</strong> documentazione giuridico-normativa nelle città e stati italiani tra Medioevo<br />

ed Età moderna ».<br />

Questa ricerca non sarebbe stata possibile senza il <strong>la</strong>voro di sensibilizzazione<br />

verso <strong>la</strong> statutaria in <strong>generale</strong> portato avanti in questi ultimi<br />

anni dal « Comitato per gli studi e le edizioni delle fonti normative» che<br />

ha in Ro<strong>la</strong>ndo Dondarini dell’Università di Bologna il suo animatore e<br />

coordinatore.<br />

Tutti ringrazio e a tutti sono egualmente grata.<br />

M. Grazia Nico Ottaviani


CRITERI PER L’EDIZIONE DEI TESTI<br />

Sono stati adottati gli stessi criteri dimostratisi validi per il volume<br />

emiliano-romagnolo, con una unica aggiunta ovvero <strong>la</strong> numerazione progressiva<br />

dei documenti così nell’indice come nell’edizione.<br />

Per il resto:<br />

– Le note (solo a numeri), non filologiche, sono molto ridotte e contengono<br />

riferimenti ai testi posteriori col<strong>la</strong>zionati con quello edito (col<strong>la</strong>zionato<br />

con...), ai rimandi all’edito (vedi...) e alle sole variazione significative<br />

rispetto a quello.<br />

– L’uso moderno è stato adottato tanto per <strong>la</strong> punteggiatura così come<br />

per gli apostrofi e accenti.<br />

– Le maiuscole sono utilizzate per i nomi di persona, luogo, famiglia,<br />

popolo, religione, divinità e per quelle magistrature <strong>la</strong> cui denominazione<br />

poteva ingenerare perplessità (il Numero sopra le doti, gli Otto,<br />

i Cinque ecc.); santo/a e beato/a sono maiuscoli solo se indicano il<br />

luogo dedicato.<br />

– I numerali sono riportati come espressi ovvero in lettere o in cifre<br />

romane (maiuscoletto).<br />

– I segni di paragrafo non sono riportati ma solo evidenziati con l’andare<br />

a capo.<br />

– Un punto esc<strong>la</strong>mativo tra parentesi tonde indica lettura dubbia non<br />

emendabile.<br />

– L’uso delle parentesi è il seguente: il tondo tra quadre indica<br />

restituzioni in presenza di <strong>la</strong>cune imputabili allo scrittore o a errori<br />

meccanici; tre punti sempre tra quadre indicano spazio <strong>la</strong>sciato<br />

in bianco dal redattore o parole o parti di parole non lette<br />

per guasti nel<strong>la</strong> carta o nel<strong>la</strong> scrittura; tre punti tra tonde segna<strong>la</strong>no<br />

omissioni di parte del testo perché non attinente al<strong>la</strong> materia<br />

<strong>suntuaria</strong>.<br />

Gli stessi criteri valgono anche per i testi a stampa.


XXXVIII Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Nel caso di un testo riportato da più fonti sostanzialmente immutato,<br />

ne viene data l’edizione all’altezza cronologica in cui si presenta per <strong>la</strong><br />

prima volta, riportando in nota le sole varianti significative presenti negli<br />

altri testimoni col<strong>la</strong>zionati; per non perdere <strong>la</strong> scansione cronologica, si<br />

troverà alle date dei testimoni successivi <strong>la</strong> semplice indicazione dei testi<br />

solo col<strong>la</strong>zionati.<br />

Per i testi contenenti varianti significative, dopo aver dato l’edizione<br />

completa del primo testimone, per i testimoni successivi viene utilizzato il<br />

corsivo per le parti in comune, mentre le varianti vengono date in tondo.<br />

Il corsivo è utilizzato anche per gli interventi dei curatori nel testo e<br />

nelle note.<br />

In corpo minore sono elencate in fine di ciascuna Introduzione tutte<br />

le fonti consultate, anche quelle che non hanno dato risultati, mentre<br />

l’indice che precede le edizioni è re<strong>la</strong>tivo esclusivamente alle fonti edite.


Introduzione<br />

ABBREVIAZIONI E SIGLE<br />

XXXIX<br />

ASCAm: Archivio storico comunale di Amelia<br />

ASCCC: Archivio storico comunale di Città di Castello<br />

ASCGT: Archivio storico comunale di Gualdo Tadino<br />

ASCN: Archivio storico comunale di Narni<br />

ASCNo: Archivio storico comunale di Norcia<br />

ASCT: Archivio storico comunale di Todi<br />

ASP, ASCP: Archivio di Stato di Perugia, Archivio storico comunale di Perugia<br />

AST, ASC: Archivio di Stato di Terni, Archivio storico comunale<br />

SASA, ASCA: Sezione di Archivio di Stato di Assisi, Archivio storico comunale<br />

di Assisi<br />

SASF, ASCF: Sezione di Archivio di Stato di Foligno, Archivio storico comunale<br />

di Foligno<br />

SASG, ASCG: Sezione di Archivio di Stato di Gubbio, Archivio storico comunale<br />

di Gubbio<br />

SASO, ASCO: Sezione di Archivio di Stato di Orvieto, Archivio storico comunale<br />

di Orvieto<br />

SASS, ASCS: Sezione di Archivio di Stato di Spoleto, Archivio storico comunale<br />

di Spoleto<br />

BCO: Biblioteca comunale di Orvieto<br />

BDSPU: Bollettino del<strong>la</strong> Deputazione di Storia Patria per l’Umbria<br />

RIS: Rerum Italicarum Scriptores


PERUGIA<br />

a cura di Pao<strong>la</strong> Monacchia e Maria Grazia Nico Ottaviani


INTRODUZIONE<br />

L’intento di raccogliere quante più fonti possibili sull’argomento suntuario<br />

a Perugia nel lungo periodo ha significato, come del resto già<br />

ampiamente dimostrato per l’Emilia Romagna nel primo volume di questa<br />

serie, prendere le mosse dalle diverse redazioni statutarie che segnano<br />

le tappe del divenire normativo cittadino 1 . Per quanto concerne il nostro<br />

caso, il corpus disponibile, ricco ma non del tutto completo, consta di<br />

20 registri più i tre volumi dello statuto a stampa del 1523-29. Tra questi,<br />

esclusi gli statuti incompleti o partico<strong>la</strong>ri di alcuni uffici 2 , si sono<br />

potute confrontate le redazioni degli statuti del comune del 1279 con<br />

quelle, frammentarie, del 1285, entrambe riguardanti solo regole re<strong>la</strong>tive<br />

ai funerali, probabilmente tra le prime ad essere normate; gli statuti del<br />

comune e del popolo del 1342, redatti in volgare, le successive raccolte,<br />

in <strong>la</strong>tino, del 1366, degli inizi del ’400 e del 1415, fino all’edizione cinquecentesca.<br />

Fra tutte, le disposizioni più accurate sono contenute, come<br />

vedremo, nelle rubriche del 1366 mentre, stranamente, non esistono riferimenti<br />

all’argomento suntuario negli statuti bernardiniani del 1425, peraltro<br />

costantemente intessuti di richiami al ben vivere e al<strong>la</strong> moralizzazione<br />

dei costumi. Sono invece andate perdute le norme sui funerali ante-<br />

1 Fra <strong>la</strong> numerosa pubblicistica a disposizione sul<strong>la</strong> storia di Perugia, si rimanda a:<br />

Società e istituzioni dell’Italia comunale: l’esempio di Perugia (<strong>secoli</strong> XII-XIV). Perugia 1988,<br />

in partico<strong>la</strong>re: A. BARTOLI LANGELI, Le fonti per <strong>la</strong> storia di un comune, pp. 5-21; U.<br />

NICOLINI, Il periodo conso<strong>la</strong>re e podestarile, pp. 25-39; J. C. MAIRE VIGUEUR, Il Comune<br />

popo<strong>la</strong>re, pp. 41-56; S. CAPRIOLI, Una città nello specchio delle sue norme. Perugia milleduecentosettantanove,<br />

pp. 367-477.<br />

2 In pratica restano del tutto fuori dal<strong>la</strong> ricerca gli Statuti nn. 13-20, riguardanti i<br />

Conservatori del<strong>la</strong> Moneta e i Massari, il Catasto, il Bussolo e i Capitani del Contado<br />

[cfr. Archivio storico del comune di Perugia. Inventario, Roma 1956, (Ministero dell’Interno,<br />

Pubblicazioni degli Archivi di Stato, 21), pp. 9-13].


4 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

cedenti al 1277, di cui si ha contezza dalle condanne del podestà di<br />

quell’anno e che, presumibilmente, sono poi le stesse reiterate nel<strong>la</strong> rubrica<br />

379 dello statuto del 1279. Se in questo caso specifico, il richiamo<br />

al dispositivo lo si mutua dall’applicazione del<strong>la</strong> sanzione, <strong>la</strong> via più<br />

diretta resta comunque l’analisi delle fonti deliberative ovvero, a Perugia,<br />

delle cosidette Riformanze. Questa serie, dove sono raccolti i verbali<br />

dell’attività deliberativa del consiglio dei priori e degli altri maggiori<br />

consessi cittadini anche antecedenti <strong>la</strong> stessa magistratura priorale,<br />

consta di 231 registri pergamenacei, 151 dei quali cronologicamente<br />

pertinenti al<strong>la</strong> nostra indagine. Purtroppo, una grave <strong>la</strong>cuna tra il 1327<br />

e il 1375, dovuta peraltro alle contingenze politiche del momento 3 , ci<br />

impedisce di seguire l’evoluzione del<strong>la</strong> norma dopo gli statuti del 1342<br />

e soprattutto del 1366.<br />

Fortunatamente per noi, sono proprio di questi anni, i ritrovamenti<br />

di sentenze giudiziarie che, se pure solo parzialmente, ci vengono in aiuto<br />

in un periodo in cui sono ancora di là da venire le raccolte di editti<br />

e bandi.<br />

A conti fatti, lo spoglio sistematico delle fonti dell’archivio storico<br />

comunale di Perugia, può essere riassunto in tre serie principali: Statuti,<br />

Riformanze e Bandi ai quali si è aggiunta <strong>la</strong> recente, succosa “scoperta”<br />

dei registri delle inquisizioni del maggior sindaco. Pochi altri dati, se<br />

pure significativi, provengono infine da conoscenze già acquisite, vista<br />

altrimenti <strong>la</strong> difficoltà di imbastire corpose campagne di scavo documentario,<br />

tratte da ulteriori giacimenti archivistici come il Diplomatico comunale,<br />

i registri dei Copiari o <strong>la</strong> generica e onnipresente “Miscel<strong>la</strong>nea di<br />

documenti”. Sebbene diversi come collocazione archivistica, sono, questi<br />

ultimi, molto spesso simili alle serie maggiori nei contenuti, risalenti per<br />

<strong>la</strong> maggior parte sempre a decreti di governatori e legati, brevi pontifici<br />

o riformanze priorali.<br />

La logica sequenza all’interno del contesto istituzionale avrebbe dovuto<br />

privilegiare le informazioni normative, desunte dalle diverse redazioni<br />

statutarie, per poi affiancarvi l’attività deliberativa delle riformanze e, a<br />

seguire, quanto riportato dalle disposizioni, editti, decreti e quant’altro<br />

emanato da magistrature locali e organismi centrali, via via raccolto in<br />

volumi, per uso e comodo del<strong>la</strong> cancelleria. La scelta redazionale di ricorrere<br />

ad una rigorosa scansione cronologica delle fonti, ha fatto invece<br />

sì che si avessero numerose interruzioni seriali, a tutto vantaggio però,<br />

del<strong>la</strong> continuità temporale e del<strong>la</strong> possibilità di verificare immediatamente<br />

3 Dal<strong>la</strong> distruzione si salva soltanto il registro del 1351 (n. 23 dell’inventario comunale).


Perugia<br />

l’applicazione del<strong>la</strong> norma, magari anche in assenza del<strong>la</strong> stessa e, per il<br />

XVI secolo, grazie alle copie informali di bandi e decreti, anche le gestazioni<br />

sofferte di alcune disposizioni.<br />

Muovendoci dunque in un percorso diacronico degli eventi, se il<br />

primo provvedimento a tutt’oggi noto circa <strong>la</strong> rego<strong>la</strong>mentazione dei costi<br />

e del<strong>la</strong> pompa nei banchetti e doni nuziali a Perugia lo si ritrova in<br />

una riformanza del 1266 4 , le più antiche fonti di carattere suntuario<br />

che si incontrano, risalgono invece al settembre del 1277, anno in cui,<br />

come prima accennato, il podestà commina tre condanne pecuniarie ad<br />

altrettante donne colpevoli di aver contravvenuto alle disposizioni statutarie<br />

presentandosi scarmigliate in chiesa, durante i funerali dei rispettivi<br />

mariti.<br />

Prescindendo dal<strong>la</strong> normativa sul medesimo argomento dei funerali<br />

rintracciata negli statuti duecenteschi posteriori, per avere memoria dei<br />

primi ordinamenti sul vestire femminile si deve attendere fino al 1318<br />

quando il consiglio priorale stabilisce per ben due volte in pochi giorni,<br />

<strong>la</strong> messa al bando di corone e acconciature d’oro e d’argento con perle<br />

e altre pietre preziose. In contemporanea vengono invece accettate le<br />

cinture con borsa, ovvero lo scagiale, sempre di metallo prezioso e monili<br />

e pettorelle di un valore fino a 10 lire. La pena per ogni contravvenzione<br />

è fissata in 100 lire ma può salire fino a 200 per chi, capitano o<br />

podestà, non intendesse inquisire i denunciati. Anche se, con il tempo,<br />

certi meccanismi si raffineranno, già qui si prevede il diritto all’anonimato<br />

per chi volesse: contrafacientem denuntiare vel accusare. Il medesimo<br />

procedimento, trasposto in volgare, compare negli statuti del 1342 accompagnato<br />

da un capitolo parzialmente rivolto anche agli uomini, dove<br />

si includono norme partico<strong>la</strong>reggiate sul colore e il tipo di stoffa delle<br />

vesti, sulle scol<strong>la</strong>ture, gli strascichi e così via, invocando per il disobbediente,<br />

<strong>la</strong> scomunica in tutto il territorio perugino. Sono anche presenti i<br />

4 ASP, ASCP, Consigli e riformanze, 6, cc. 78v-80r. La delibera, come già segna<strong>la</strong>to<br />

da M.G. Nico (cfr. M. G. NICO OTTAVIANI, De gli ariede e fregiature. Alcune considerazioni<br />

sul<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> tra Tre e Quattrocento, in Studi sull’Umbria medievale e<br />

umanistica. In ricordo di Olga Marinelli, Pier Lorenzo Meloni, Ugolino Nicolini, a cura di<br />

M. DONNINI e E. MENESTÒ, Spoleto 2000, p. 22) porta una data molto significativa; il<br />

1266 è infatti l’anno in cui si insedia, all’interno del regime popo<strong>la</strong>re, il collegio dei<br />

consoli delle arti, che spesso interverrà in tema di contenimento delle spese e che qui si<br />

dimostra attento in partico<strong>la</strong>re verso quelle che potevano minacciare i patrimoni familiari,<br />

stornandoli per conviti e mance. Il documento in questione non compare tuttavia in questa<br />

edizione perché, a prescindere dal significato, vi si riportano esclusivamente le spese<br />

ritenute superflue.<br />

5


6 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

riferimenti, poi sovente reiterati, ampliati e perfezionati nelle delibere successive,<br />

ai potenziali “fornitori del lusso”, vale a dire: sarti, orafi, ricamatori<br />

e calzo<strong>la</strong>i.<br />

Cronologicamente inserita tra questo statuto e quello successivo del<br />

1366 è poi, <strong>la</strong> rara e decisamente interessante raccolta di condanne emesse<br />

dal comune contro i contravventori alle norme suntuarie, tra 1347 e 1366<br />

che, come sopra accennato, va in qualche modo a colmare il “buco”<br />

<strong>la</strong>sciato dalle riformanze.<br />

In questo specifico caso forse più che altrove, si è dimostrata assolutamente<br />

preziosa <strong>la</strong> stretta col<strong>la</strong>borazione tra i curatori del<strong>la</strong> ricerca e<br />

l’Archivio di Stato dove è depositato il fondo comunale. Al gruppo degli<br />

schedatori esterni se ne è infatti affiancato anche un altro costituito da<br />

alcuni funzionari dello stesso istituto, incaricati, insieme a chi scrive, dal<strong>la</strong><br />

direttrice, C<strong>la</strong>ra Cutini Zazzerini che aveva recepito, ancor prima dell’avallo<br />

ufficiale dell’amministrazione, l’importanza di un coinvolgimento<br />

dall’interno di addetti ai <strong>la</strong>vori, che avrebbero potuto portare il bagaglio<br />

delle proprie conoscenze tecniche, maturate, senza le altrimenti necessarie<br />

mediazioni, a diretto contatto con i depositi archivistici. Per quanto, come<br />

già evidenziato nell’introduzione al primo volume 5 , l’archivio giudiziario<br />

non avrebbe potuto far parte dei nostri spogli, <strong>la</strong> segna<strong>la</strong>zione di Alberto<br />

Maria Sartore, curatore dell’inventario di alcune delle serie del detto fondo,<br />

ha permesso di individuare, all’interno di alcuni fascicoli prima c<strong>la</strong>ssificati<br />

come miscel<strong>la</strong>nea, le condanne dovute all’ufficio del maggior sindaco.<br />

Sebbene fosse noto come <strong>la</strong> normativa cittadina prevedesse, tra i compiti<br />

di questo ufficiale 6 anche quello, specifico, di tute<strong>la</strong>re il decoro e <strong>la</strong><br />

moderazione dei costumi con l’obbligo di punirne <strong>la</strong> disobbedienza, non<br />

si aveva fino ad oggi contezza, che di tale attività giudiziaria si fossero<br />

conservati pochi, ma estremamente significativi <strong>la</strong>certi, attraverso i quali<br />

ci è stato possibile risalire ai nomi delle imputate e al<strong>la</strong> esatta tipologia<br />

del reato. Queste informazioni ci sono oggi preziose perché ci permettono<br />

in alcuni casi di visualizzare quasi i diversi capi di abbigliamento,<br />

magari apprezzandone le pur vietate ricchezze, ma anche perché possiamo<br />

riflettere su alcuni dei personaggi coinvolti a causa delle proprie mogli<br />

5 Si veda a p. 5 quanto espresso dal<strong>la</strong> Muzzarelli sull’opportunità di scartare i fondi<br />

giudiziari.<br />

6 Statuto del Comune e Popolo di Perugia del 1342 in volgare, a cura di M. SALEM<br />

ELSHEIKH, voll. 3, Perugia 2000 (Deputazione di Storia Patria per l’Umbria, Fonti per <strong>la</strong><br />

storia dell’Umbria, 25-27).


Perugia<br />

e che sono spesso, non certo a caso, espressione di quel ceto magnatizio<br />

al momento ancora al bando in città. Ecco dunque che donna Bionda,<br />

moglie di Ugolino, quasi certamente del<strong>la</strong> nobile consorteria dei marchesi<br />

di Valiana, viene inquisita per aver indossato delle vesti divisate e delle<br />

cinture troppo preziose; Ange<strong>la</strong>, moglie del nobile Pietro Vincioli è denunciata<br />

per le scarpe di pelle mentre Giovanna, moglie di Simone degli<br />

Oddi, si era permessa di indossare una guarnacca di panno dimezzato e<br />

con ampia or<strong>la</strong>tura di pelliccia di vaio 7 . E che dire, a proposito delle<br />

vere e proprie imputazioni, del mantello di colore cupo or<strong>la</strong>to da un<br />

drappo con intessute a rilievo delle figure di animali, o del<strong>la</strong> tunica sempre<br />

di color cupo ma inquartata di panno rosso rifinito, lungo le cuciture<br />

e al collo con un fregio di foglie dorate. Non manca nemmeno lo<br />

sfoggio in eccesso di autentici gioielli, soprattutto nell’inquisizioni datate<br />

al marzo del 1366: coroncine d’oro e d’argento guarnite con perle per i<br />

capelli, ricami sempre di perle e pietre preziose per lo scagiale, bottoni<br />

di perle e fili d’oro sulle maniche di panni divisati, smalti e fregi dorati<br />

su spalle e scol<strong>la</strong>ture.<br />

I nuovi statuti, redatti anch’essi nel 1366 e giunti a noi in due copie,<br />

sebbene <strong>la</strong>cunose, conservano un discreto numero di rubriche inerenti<br />

l’argomento suntuario. Si tratta di venti capitoli in tutto, assolutamente<br />

identici nel<strong>la</strong> stesura e nel<strong>la</strong> numerazione di entrambe le copie,<br />

che provvedono a rego<strong>la</strong>mentare l’utilizzo di ghir<strong>la</strong>nde, pietre preziose e<br />

monili, di stoffe e guarnizioni, di doni e mance, di banchetti, passatempi<br />

e anche funerali. Ancora una volta l’accostamento del<strong>la</strong> fonte normativa<br />

al<strong>la</strong> situazione politica contingente, ci è d’aiuto. Perugia, a questa data, è<br />

nel bel mezzo di una crisi di vasta portata. Già all’inizio del decennio i<br />

nobili, sebbene scoperti e ricacciati nel breve volgere di pochi giorni,<br />

avevano congiurato per sovvertire il comune popo<strong>la</strong>re minato anche dalle<br />

violenze e dai saccheggi di molti castelli del territorio. Attraverso questi<br />

statuti il partito antimagnatizio ci fa giungere dunque ancora l’eco delle<br />

sue scelte: negare, ad una società con numerose risorse pur sempre a disposizione,<br />

uno stile di vita eccessivamente lussuoso e imponendo a tutti,<br />

senza distinzioni, cuiuscumque status et condictionis, un tenore morigerato<br />

che allontani gli eccessi cari al<strong>la</strong> vecchia nobiltà 8 . Solo cinque anni dopo<br />

7 Pochi anni dopo, nel 1353 verrà ordinata l’esecuzione capitale di Petruccio degli<br />

Oddi, accusato di aver capeggiato un tentativo di rivolta magnatizia a favore di Alessandro<br />

dei Vincioli. [cfr. A. GROHMANN, Economia e società a Perugia nel<strong>la</strong> seconda metà del<br />

Trecento, in Società e Istituzioni dell’Italia comunale: l’esempio di Perugia (<strong>secoli</strong> XII-XIV),<br />

Perugia 1988, p. 83].<br />

8 M. G. NICO OTTAVIANI, De gli ariede e fregiature ... cit., p. 24.<br />

7


8 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

del resto, il nuovo consiglio priorale di estrazione questa volta magnatizia,<br />

ordinerà: quod quodam capitu<strong>la</strong> statuti comunis Perusii que sunt in<br />

hodium nobilium et magnatum, tol<strong>la</strong>ntur et cancel<strong>la</strong>ntur 9 .<br />

Decisamente diverso il contenuto del<strong>la</strong> delibera del novembre 1370;<br />

ad appena tre giorni dal<strong>la</strong> firma del<strong>la</strong> pace di Bologna, il comune deve<br />

festeggiare con doni e nuovi arredi, i messaggeri che giungono in città a<br />

portare <strong>la</strong> notizia del<strong>la</strong> stipu<strong>la</strong> e anche del<strong>la</strong> vittoria di Galeazzo Visconti<br />

a Casale. Nonostante il rifiuto verbalizzato di sette camerari, si ordina<br />

l’elezione di tre boni homines che decidano quali spese affrontare per<br />

provvedere ai bisogni dei messi e ai loro doni. Non si tratta dunque, né<br />

erano questi i momenti più adatti, di preoccuparsi per <strong>la</strong> calmierazione di<br />

feste e sfarzi eccessivi di ricchi cittadini desiderosi di apparire, quanto<br />

piuttosto di impegnare un comune ormai disastrato a reperire i fondi ritenuti<br />

necessari a celebrare i patti con il papa, quelli che il Bonazzi definirà<br />

un «cibelico tripudio di fuochi, luminarie, balli per le piazze e per le vie » 10 .<br />

A distanza di sei anni si torna a deliberare, il 5 settembre 1376, sui<br />

colori e le forme di vesti e calzature, sulle punte delle scarpe e sui panni<br />

concessi o vietati alle prostitute, il tutto sempre allo scopo di evitare<br />

scandali e inutili, quanto dannosi sperperi che, corrompendo l’antica sobrietà<br />

di costumi, avrebbero inevitabilmente minato <strong>la</strong> conservazione del<br />

tranquillo e pacifico stato e libertà di Perugia e del suo distretto. Ma al<br />

primo posto nel<strong>la</strong> lista priorale non sono una volta tanto, le donne con i<br />

loro ornamenti, ma gli uomini o meglio, le divise. Per primo si vieta<br />

infatti ai cittadini, così come ai comitatini di qualsiasi condizione e stato,<br />

di indossare qualsiasi tipo di vestito, cappuccio, mantello o tunica confezionato<br />

con panni di due colori, meglio conosciuto come divisa e sfoggiato<br />

di norma da molti giovani riuniti in società di natura sediziosa.<br />

Insomma, si cercava di annul<strong>la</strong>re almeno fisicamente, i segni di riconoscimento<br />

ostentati con aria chiaramente anche intimidatoria durante le ronde<br />

cittadine, da gruppi di socii di bande giovanili ante litteram 11 . Nell’ultimo<br />

ventennio del Trecento almeno una dozzina sono le delibere, tra<br />

9 A. GROHMANN, Economia e società... cit., p. 84.<br />

10 L. BONAZZI, Storia di Perugia dalle origini al 1860, Perugia 1875, vol. I, p. 370<br />

(rist. anast. Città di Castello 1982).<br />

11 Pochi sono ancora gli studi sulle società perugine di giovani gaudenti e sulle loro<br />

attività spesso in bilico fra giochi onesti e non, tra finanziamenti comunali per l’allestimento<br />

di feste e tornei e denunce per risse e tumulti anche cruenti (cfr. A. I. GALLETTI,<br />

Sant’Erco<strong>la</strong>no, il grifo e le <strong>la</strong>sche. Note sull’immaginario collettivo nel<strong>la</strong> città comunale, in<br />

Forme e tecniche del potere nel<strong>la</strong> città (<strong>secoli</strong> XIV-XVII), Annali del<strong>la</strong> Facoltà di Scienze<br />

Politiche, (1979-80) 16, pp. 209-210 (Materiali di storia, 4).


Perugia<br />

1382 e 1391, su spese inutili e superflue e sull’elezione di appositi ufficiali<br />

incaricati di porre un freno alle medesime. Si cerca anche di calmierare<br />

le spese per lo stesso collegio priorale specie in occasione di ricevimenti<br />

di ambasciatori o: aliorum amicorum comunis Perusii 12 ; ma nel 1394<br />

torna anche <strong>la</strong> preoccupazione per le divise. Ancora molti sono i ragazzi<br />

e gli uomini che osano girare per <strong>la</strong> città e il contado con vesti e soprattutto<br />

calzature a mo’ di divisa, suscitando discordie e fomentando malumori<br />

e per questo, rischiano multe di 100 fiorini, così come rischiano<br />

anche gli stessi ufficiali colpevoli di negligenza per non aver provveduto<br />

a comminare le previste pene. Questa volta però <strong>la</strong> riformanza prevede<br />

una vistosa deroga; tutti coloro che verranno sorpresi ad indossare panni<br />

divisati verranno incriminati, excepto Beordo. Il riferimento esplicito è a<br />

Biordo Michelotti, divenuto anche se per pochi anni, signore di Perugia<br />

e dunque esentato e non poteva essere altrimenti, insieme al<strong>la</strong> sua gente,<br />

da un simile divieto.<br />

Il Quattrocento inizia con <strong>la</strong> riproposizione dei vecchi statuti del 1366,<br />

ma con qualche novità. I primi capitoli, una volta ricopiati vengono cassati<br />

e sostituiti da un’unica additio che sorvo<strong>la</strong>ndo alquanto su ornamenti<br />

in pietre preziose, vieta piuttosto a qualsiasi donna di portare, sia in città<br />

che nel contado, certi tipi di stoffe ovvero velluto, sciamito, drappo e<br />

seta, consentendo invece <strong>la</strong> <strong>la</strong>na e i ciambellotti di qualsiasi forma purché<br />

non troppo arricchiti da intagli ed applicazioni. Nelle pene per i<br />

contravventori vengono inseriti anche quei sarti che si fossero prestati a<br />

cucire abiti non autorizzati.<br />

Nel 1402 un ordinamento congiunto dei priori e del luogotenente del<br />

duca di Mi<strong>la</strong>no a cui Perugia si era sottomessa, si occupa anche di moderare<br />

<strong>la</strong> lunghezza e l’ampiezza delle maniche e l’eccessivo sfoggio di<br />

fodere e rifiniture. Ritornano ancora ciclicamente, le delibere sui funerali<br />

e nuove/vecchie riproposizioni di norme statutarie. Nel 1416 ecco comparire<br />

<strong>la</strong> riforma per le mulieres meretrices et diffamate ac inhoneste vite:<br />

mentre si proibisce a tutte le donne, eccezion fatta a vedove e religiose,<br />

di coprirsi il capo con il mantello, alle prostitute si comanda di indossare<br />

un tipo di mantello più corto, fino alle ginocchia, che le connoti<br />

immediatamente quali “diverse” 13 . Siamo ormai, per Perugia, negli anni<br />

12 ASP, ASCP, Consigli e riformanze, 31, c. 15v; 34, c. 174v.<br />

13 M. G. NICO OTTAVIANI, De glie ariede ... cit., p. 16. Ci si pente però quasi subito<br />

per tanto rigore nel vietare di coprirsi il capo e dopo appena dieci giorni dall’emanazione<br />

del<strong>la</strong> riformanza, si corregge il tiro consentendo l’utilizzo del cappuccio alle donne oltre i<br />

quaranta anni e a tutte, in caso di pioggia.<br />

9


10 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

di Braccio e puntuale, nel momento di ascesa al potere di un signore,<br />

diventa importante, questa volta per gli uomini, mostrarsi in pubblico<br />

sfoggiando i colori del proprio partito, del<strong>la</strong> societas a cui si appartiene.<br />

Nel giugno del 1420 si riaffacciano dunque gli ordinamenti sulle divise<br />

tesi a mettere al bando tutti quei segni utili: ad ostensionem societatis<br />

sive secte, eccezion fatta, come fu un tempo per Biordo, per gli uomini<br />

al servizio excelsi domini nostri Braccii. Nel decreto braccesco emerge<br />

come altra eccezione al<strong>la</strong> rego<strong>la</strong>, quel<strong>la</strong> che consente, agli affiliati del<strong>la</strong><br />

societas S. Hercu<strong>la</strong>ni di indossare, nel giorno dedicato al santo patrono<br />

Erco<strong>la</strong>no, i propri colori in segno di festa e l’altra re<strong>la</strong>tiva alle divise<br />

indossate in occasione prelii. È questo un esplicito riferimento al<strong>la</strong> battaglia<br />

dei sassi, l’antichissimo gioco perugino riportato in auge dallo stesso<br />

Braccio, che vi riconosceva una salutare palestra per i giovani soldati. Se<br />

non proprio tutto, molto era permesso nei giorni del<strong>la</strong> battaglia e se si<br />

arrivava a non punire coloro che avevano ucciso il proprio avversario, a<br />

maggior ragione si riconosceva l’utilità di distinguere i contendenti nel<strong>la</strong><br />

mischia, grazie ai colori indossati.<br />

Conclusosi il breve periodo di Braccio, si apre per Perugia, il forte<br />

momento del<strong>la</strong> predicazione di s. Bernardino dal<strong>la</strong> quale scaturiranno<br />

anche dei nuovi statuti conosciuti appunto come “bernardiniani” 14 . Per<br />

<strong>la</strong> verità questi non portano alcun accenno esplicito ai temi suntuari,<br />

tanto da non essere inclusi tra le fonti qui edite ma certamente, l’eco<br />

delle infuocate parole del francescano contro i mali e i vizi del<strong>la</strong> società,<br />

comprendendo fra questi l’usura praticata in primis dagli Ebrei, non dovrebbe<br />

essere stato del tutto estraneo ai nuovi ordinamenti verso questi<br />

ultimi, datati all’aprile del 1432 e nei quali viene sancito l’obbligo di<br />

portar il segno giallo di riconoscimento sugli abiti perché cum sicut nul<strong>la</strong><br />

partecipatio esse potest iustitie cum iniquitate, nul<strong>la</strong> sotietas lucis cum tenebris,<br />

ita nul<strong>la</strong> pars fidelium cum infidelibus esse debet 15 . Sono questi anche<br />

gli anni in cui si cominciano ad incontrare le prime costituzioni<br />

14 Il fascicolo contenente le disposizioni statutarie raccolte nel 1425 dal comune dopo<br />

le prediche di Bernardino da Siena, è attualmente conservato insieme al<strong>la</strong> redazione del<br />

terzo libro del 1467, nel registro n. 11 del<strong>la</strong> raccolta dell’archivio storico comunale presso<br />

l’ASP.<br />

15 Cfr. in questo: Perugia, doc. n. 47. In realtà il segno distintivo, come nota anche<br />

Toaff, doveva essere in vigore in città già da tempo, ma probabilmente senza eccessivo<br />

rigore e non per tutti [cfr. A. TOAFF, Gli ebrei a Perugia, Perugia 1975 (Deputazione di<br />

Storia Patria per l’Umbria, Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria, 10), p. 63]. Ma dello stesso<br />

autore vedi anche, sempre per Perugia: Gli ebrei a Città di Castello dal XIV al XVI<br />

secolo, in BDSPU, LXXII (1975), p. 34, nota 60.


Perugia<br />

suntuarie di emanazione legatizia. A partire dal 1445 saranno sempre più<br />

spesso i cardinali legati, a cominciare da Domenico Capranica, ad ordinare<br />

<strong>la</strong> pubblicazione di decreti su pompe e ornamenti. Non che i risultati<br />

siano molto diversi: sempre mal tollerati strascichi e ricami preziosi,<br />

tessuti serici e monili oltre un certo peso, si impartiscono in compenso<br />

ulteriori disposizioni per le registrazioni; in cancelleria comunale si deve<br />

produrre e conservare un apposito registro dove segnare i nomi delle<br />

donne e dei loro mariti o padri, <strong>la</strong> porta e parrocchia di appartenenza,<br />

<strong>la</strong> qualità e i segni delle due vesti di lusso concesse per rego<strong>la</strong>mento.<br />

Senza questa registrazione le vesti non potranno essere indossate, pena <strong>la</strong><br />

requisizione.<br />

La volontà di registrazione si al<strong>la</strong>rga anche alle doti e il governatore,<br />

cardinale Bartolomeo Vitelleschi decreta nel 1460 l’obbligo, per i notai,<br />

di depositare in cancelleria, entro 15 giorni dal<strong>la</strong> stipu<strong>la</strong> del contratto<br />

nuziale, le notule dell’atto con <strong>la</strong> specifica dell’anno, mese e giorno e i<br />

nomi dei contraenti. Tutto questo permetteva poi, in caso di e<strong>la</strong>rgizioni<br />

più consistenti di quelle pattuite, di incastrare il colpevole. Tra i diversi<br />

punti del decreto Vitelleschi è da ricordare poi l’ottavo, vale a dire <strong>la</strong><br />

collocazione in cattedrale, di un cippo per le denunce scritte, da aprirsi,<br />

con tre diverse chiavi, ogni quindici giorni. Tra i giuristi incaricati di<br />

rivedere i diversi capitoli richiesti dal legato compare anche Pietro di<br />

Matteo Baldeschi, pronipote di Baldo degli Ubaldi.<br />

Al<strong>la</strong> fine degli anni Sessanta del Quattrocento compaiono anche alcuni<br />

brevi pontifici sulle scomuniche da comminare agli inosservanti dei<br />

decreti legatizi e le autorità comunali, dal canto loro, tornano a farsi vive<br />

ordinando l’elezione di boni homines, quattro per porta, perché vigilino<br />

sul<strong>la</strong> pace e sul<strong>la</strong> moderazione dei costumi, in ottemperanza di quanto<br />

allora predicato da frate Battista da Montefalco, il francescano dell’Osservanza<br />

il cui nome comparirà anche nei decreti del vicelegato Angelo Lupi<br />

sulle scol<strong>la</strong>ture degli abiti femminili. Praticamente di seguito al<strong>la</strong> prima<br />

delibera, nel febbraio del 1472, i priori tornano a ribadire le proprie<br />

intenzioni eleggendo, il 4 marzo successivo, tre cittadini per porta 16 con<br />

il preciso incarico di control<strong>la</strong>re scol<strong>la</strong>ture, strascichi, tessuti delle vesti e<br />

le spese sostenute per doti e funerali.<br />

Il secolo si chiude con il primo documento in forma di bando pubblico<br />

del<strong>la</strong> nostra raccolta. Il 30 marzo 1485, dopo essersi consultato con<br />

il vescovo, i priori, i padri predicatori di S. Lorenzo e S. Francesco,<br />

nonché con giuristi ed eminenti cittadini, il luogotenente Bartolomeo<br />

16 Alcuni di questi saranno gli stessi nominati un mese prima.<br />

11


12 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Poggi emana una prima “legge perpetua” sul calmieramento di scolli e<br />

code, promettendo un ulteriore ordinamento su monili e doti, da vararsi<br />

dopo un più maturo esame.<br />

Il sedicesimo secolo è, come facilmente ipotizzabile, il più ricco di<br />

documentazione, rintracciabile per <strong>la</strong> maggior parte sotto forma di editti<br />

legatizi. A fianco delle consuete riformanze priorali o dei decreti copiati<br />

via via negli strumentari del<strong>la</strong> seconda metà del Quattrocento, <strong>la</strong> serie<br />

con <strong>la</strong> più alta concentrazione di fonti è senz’altro quel<strong>la</strong> costituita dai<br />

registri dove furono rilegati gli esemp<strong>la</strong>ri degli editti e bandi emanati dal<strong>la</strong><br />

o per <strong>la</strong> città. Qualcuno, forse all’interno del<strong>la</strong> medesima cancelleria comunale<br />

o forse, visto anche il tipo desueto di rilegatura in cartone e carta<br />

di Francia, nel<strong>la</strong> cerchia degli eruditi locali, si preoccupò poi di raccogliere<br />

in un unico volume, oggi il numero 1 del<strong>la</strong> serie, <strong>la</strong> maggior parte<br />

degli editti in questione, sia manoscritti che a stampa e, in alcuni casi, ma<br />

siamo già in pieno Seicento, riguardanti altre realtà cittadine. Purtroppo,<br />

come spesso accade nel corso di <strong>la</strong>vori di rilegatura di questo genere, <strong>la</strong><br />

volontà di creare una raccolta “<strong>suntuaria</strong>”, non andò di pari passo con<br />

un’attenta disamina dei diversi documenti, alcuni dei quali peraltro, esemp<strong>la</strong>ri<br />

di bozze o rifacimenti ufficiosi degli stessi editti, privi di riferimenti<br />

o del<strong>la</strong> data. La loro problematicità fece sì che si confondesse <strong>la</strong> sequenza<br />

cronologica e a volte anche quel<strong>la</strong> logica, con errori di impaginazione<br />

nemmeno sempre desumibili, data <strong>la</strong> reiterazione degli argomenti.<br />

L’indagine avviata per questo nostro <strong>la</strong>voro ha finalmente permesso di<br />

analizzare, con il supporto di precise verifiche in altre fonti, l’intero scritto,<br />

emendandone gli errori e chiarendo il vero svolgersi dell’impaginato 17 .<br />

Dall’analisi testuale del<strong>la</strong> normativa cinquecentesca emerge <strong>la</strong> solita preoccupazione<br />

per <strong>la</strong> lunghezza degli strascichi e per le scol<strong>la</strong>ture, il richiamo<br />

a non eccedere nel valore dei preziosi e in quello delle somme destinate<br />

alle doti. Nel tentativo di tenere sotto controllo le diverse situazioni<br />

si suole ricorrere a tre elemeni essenziali: <strong>la</strong> creazione, a più riprese, di<br />

appositi ufficiali incaricati di far rispettare l’osservanza del<strong>la</strong> normativa 18 ;<br />

17 Gli errori nel<strong>la</strong> successione delle fonti sono facilmente intuibili dai capitoli del<br />

1555. Nel registro delle riformanze, <strong>la</strong> pubblicazione di tali ordinamenti, avvenuta il 22<br />

marzo di quell’anno, ci restituisce un testo ben preciso che poi, senza <strong>la</strong> data, era stato<br />

riportato anche tra i bandi del nostro registro, rilegandolo però, in parte nelle prime<br />

quattro carte e poi, dopo un notevole salto, facendolo terminare al<strong>la</strong> carta n. 13, inframezzato<br />

da altri provvedimenti del 1549 e del 1564.<br />

18 Questri ufficiali, in numero variabile ma sempre in rappresentanza di tutte e cinque<br />

le porte cittadine, dovevano essere di comprovata serietà e di età avanzata (sopra i<br />

50 anni nel 1502), probabilmente per dare maggiori garanzie in caso di troppo ravvicinate<br />

ispezioni degli abiti femminili!


Perugia<br />

<strong>la</strong> minaccia di applicare multe più o meno sa<strong>la</strong>te per i contravventori 19 ; i<br />

tentativi di dissuasione al<strong>la</strong> fonte ovvero, l’applicazione di altre multe agli<br />

addetti ai <strong>la</strong>vori quali sarti, ricamatori e orefici, senza l’impegno dei quali,<br />

il lusso, almeno in teoria, non avrebbe potuto imporsi.<br />

Ben poche sono le novità nel dettato delle disposizioni statutarie cinquecentesche<br />

edite dal Carto<strong>la</strong>ri nel 1526, ma rispecchianti le omologhe<br />

normative del 1366. D’altronde nelle aggiunte al testo pubblicato, così<br />

come nell’introduzione in volgar lingua degli ordinamenti del 1529, si<br />

par<strong>la</strong> esplicitamente del<strong>la</strong> necessità di continuare a reiterare leggi già scritte,<br />

ivi comprese quelle «sante » e « ottime » del 4 aprile 1508 perché,<br />

appena promulgate, già sono destinate a cadere in desuetudine, stante il<br />

troppo licenzioso vivere di uomini e donne che sta gravemente danneggiando<br />

l’intera città.<br />

A prescindere dall’aumentare da 6 a 12 il numero dei convitati oltre<br />

cui far scattare l’obbligo per l’ospite di notificare l’intenzione di fare un<br />

banchetto, o l’abrogazione, nel rispetto del<strong>la</strong> libertà religiosa, dell’ultima<br />

rubrica sugli abiti da lutto e per i defunti, si interviene so<strong>la</strong>mente per<br />

regimentare <strong>la</strong> distribuzione delle quote del<strong>la</strong> multa comminata a quanti<br />

venivano sorpresi a praticare il gioco proibito delle corone 20 . Strana cosa,<br />

a Perugia si vietava alle fanciulle di giocare alle corone, ma si riconosceva<br />

l’impunità a quanti avessero potuto uccidere gli avversari partecipando<br />

al gioco dei sassi!<br />

Nel 1548 21 , all’indomani del<strong>la</strong> perdita delle ultime libertà comunali e<br />

dell’erezione del<strong>la</strong> rocca quale tangibile segno del rinnovel<strong>la</strong>to potere<br />

pontificio, anche gli ordinamenti suntuari trovano il modo di celebrare il<br />

nuovo corso politico e così, da parte dei conservatori dell’ecclesiastica<br />

obbedienza, ovvero dal<strong>la</strong> magistratura civica imposta da Roma dopo <strong>la</strong><br />

disfatta del 1540 in luogo dei destituiti priori, se ne auspica <strong>la</strong> ratifica da<br />

19 Nel 1506 si imponevano ammende pari a 25 ducati d’oro; nel 1529 si par<strong>la</strong> di 25<br />

lire di denari; nel 1536 di 10 scudi d’oro per poi salire vertiginosamente, nel 1549 a 50<br />

scudi riscendendo a 25, dieci anni dopo.<br />

20 In che cosa fosse consistito il ludus coronarum et rinarum, francamente non è che<br />

sia molto chiaro, né <strong>la</strong> totale assenza di fonti locali, al di là degli statuti, ci aiuta. Quanto<br />

scritto nel<strong>la</strong> rubrica potrebbe indurci a credere che si trattasse di un passatempo magari<br />

un pò licenzioso oltre che fastidioso, in voga tra le giovani donne, durante il quale queste,<br />

intrecciando corone e formando girotondi o danzando, fermavano i passanti per strada<br />

e gli impedivano di passare se non pagavano un pegno in denaro sonante.<br />

21 Il testo, non datato, si fa risalire al 1548 dal riferimento al vicelegato, Giovanni<br />

Angelo dei Medici, chiamato a rivestire <strong>la</strong> carica in tale anno (cfr. A. MARIOTTI, Saggio di<br />

memorie istoriche civili et ecclesiastiche del<strong>la</strong> città di Perugia e suo contado, Perugia 1806,<br />

p. 368).<br />

13


14 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

parte del legato e del vicelegato insieme, per grazia di Dio e « somma<br />

providentia del santissimo signor nostro papa Paulo III novamente introducto<br />

e formato ».<br />

Nell’ultimo quarto del secolo, tra riproposizioni, aggiustamenti e minacce<br />

di sempre più severe sanzioni, sono soprattutto due, gli interventi<br />

di un certo rilievo: le provvisioni del 1582 e <strong>la</strong> nuova pragmatica del<br />

1595. Nel primo caso si tratta di un testo già ampiamente divulgato in<br />

più versioni negli anni precedenti, ma che a questa data, nell’arco dell’intero<br />

mese di dicembre, viene riproposto con una nuova riforma e con<br />

un iter piuttosto complesso. Si comincia il 6 dicembre con un anticipo,<br />

estrapo<strong>la</strong>to dal testo pubblicato il giorno successivo, re<strong>la</strong>tivo al solo vestire<br />

delle meretrici. La volontà del cardinal legato Alessandro Riario di<br />

bandire nuove riforme e <strong>la</strong> necessità che queste siano rivolte a tutti gli<br />

strati sociali, impone di rivolgersi anche alle donne disoneste, perché<br />

possano essere sempre distinguibili dalle altre, ma parimenti, esige che,<br />

per rispetto alle “oneste”, se ne parli: « con una separata prohibitione ».<br />

È così che alle cortigiane si vieta oggi di indossare drappi d’oro e d’argento,<br />

sete e gioielli e tutto quello che l’indomani verrà vietato anche<br />

alle donne del<strong>la</strong> città, oltre allo specifico obbligo di indossare, in pubblico,<br />

<strong>la</strong> berretta simbolo del proprio mestiere. Un giro di vite di rilievo, se<br />

si pensa che appena un decennio prima, vigeva ancora <strong>la</strong> norma per cui<br />

a costoro era permesso agghindarsi con ogni sorta di ornamento e vesti<br />

altrimenti proibite, a patto che non uscissero mai in pubblico senza <strong>la</strong><br />

fatidica berretta in testa che evidentemente da so<strong>la</strong>, bastava a connotarne<br />

l’indole. Ma del resto, nei capitoli del 1559 si era ancora più permissivi,<br />

concedendo loro di togliersi il famigerato copricapo almeno davanti all’altare<br />

del Sacramento in chiesa, e non facendo alcun riferimento ad<br />

eventuali intromissioni in gruppi di altre donne, poi severamente punite.<br />

Finalmente, il 7 dicembre si pubblica l’intero bando con cui a tutti si<br />

proibisce un po’ di tutto, se caricato di « superfluità ». Nessuno potrà<br />

portare berretti, cappelli, cappe, cappotti, vesti e calze se vi saranno stati<br />

tessuti, ricamati o applicati fili d’oro e d’argento, perle o altre gemme e<br />

pellicce, e poco importerà se i fi<strong>la</strong>ti saranno falsi e le pietre finte. Da<br />

tanta sobrietà sono dispensati soltanto gli sco<strong>la</strong>ri forestieri e gli stranieri<br />

di passaggio in città, purché <strong>la</strong> loro permanenza non superi i due mesi e<br />

poi comunque, non manca un appello al<strong>la</strong> loro sensibilità nel moderare<br />

il proprio vestire. Passando poi, dalle cose nettamente proibite, ad elencare<br />

quanto è permesso, si fa via via menzione dei diversi tipi e quantità<br />

di gioie consentite. Evidentemente tutto ciò, per poi essere messo in pratica,<br />

esigeva l’esistenza di personale esperto e pubblicamente autorizzato<br />

a esaminare i diversi ornamenti per valutarli e così, il successivo giorno


Perugia<br />

14, i priori perugini eleggeranno anche quattro stimatori di gioie nelle<br />

persone di due orefici e di due sarti. La severità del<strong>la</strong> normativa tuttavia<br />

deve aver colpito sfavorevolmente l’opinione pubblica, tanto da costringere<br />

il cardinal legato a ritornare su alcune decisioni mitigandone gli<br />

effetti. E così, il 23 dicembre si bandirà una nuova aggiunta al<strong>la</strong> riforma<br />

del Riario, più « opportuna et conveniente ».<br />

Il secolo, così come il nostro excursus, termina con l’edizione di una<br />

minuziosa prammatica voluta nel 1595 dal governatore Carlo Conti, vescovo<br />

anconetano, dove <strong>la</strong> preoccupazione di mitigare le spese superflue<br />

deriva non già, come si vuol specificare, da ragioni politiche o per emu<strong>la</strong>re<br />

altre città, ma piuttosto perché è dovere di ogni battezzato rinunziare<br />

alle pompe e alle vanità del mondo.<br />

Nel testo ci colpisce tra l’altro, il settore dedicato alle pene comminate,<br />

per <strong>la</strong> prima volta infatti, il « timore delle pene temporali »<br />

che, a detta dello stesso monsignor Conti, avrebbe dovuto esortare<br />

tutti all’obbedienza, è decisamente rilevante. Se prima si era sempre<br />

scritto di pene pecuniarie e solo per le cortigiane si arrivava a minacciare<br />

i colpi di frusta, adesso si decide di colpire con pesantissime<br />

sanzioni chi sta all’origine stessa del peccato, ovvero gli artigiani del<br />

lusso: orefici, sarti e ricamatori, nel<strong>la</strong> convinzione, del resto non peregrina,<br />

che senza il loro <strong>la</strong>voro, non si sarebbero avuti manufatti e<br />

dunque trasgressioni. Il deterrente è in effetti di tutto rispetto: in caso<br />

di confezione di vesti e ornamenti proibiti, al reprobo sarebbe spettato,<br />

<strong>la</strong> prima volta oltre il pagamento di 20 scudi, <strong>la</strong> tortura dei tratti<br />

di corda se uomo e, se donna, l’inusuale onta di passare un’ora legata<br />

al<strong>la</strong> fontana del<strong>la</strong> piazza grande, con successiva condanna all’interdizione<br />

dalle proprie attività; in caso di recidiva poi, si sarebbe arrivati a<br />

tre anni di galera.<br />

Tra i punti trattati invece nel settore “tecnico”, molti dei quali di<br />

analogo contenuto e fattura dei provvedimenti precedenti, è senz’altro da<br />

evidenziare il settimo, re<strong>la</strong>tivo al<strong>la</strong> bol<strong>la</strong>tura delle vesti dorate. In pratica,<br />

si ordina che tutti gli abiti intessuti in oro e argento dovranno essere<br />

fatti bol<strong>la</strong>re in un apposito libro, a cura degli ufficiali dell’arte del<strong>la</strong> seta.<br />

In ogni registrazione dovrà essere specificata <strong>la</strong> qualità degli ornamenti,<br />

fondi e colori delle vesti, nonché i nomi dei proprietari, il tutto entro e<br />

non oltre otto giorni per <strong>la</strong> città e quindici per il contado. Passato il<br />

periodo indicato, il suddetto registro dovrà essere sigil<strong>la</strong>to e consegnato<br />

al cancelliere priorale, di modo che sarà impossibile aggiungervi ulteriori<br />

descrizioni di nuovi abiti.<br />

Purtroppo per noi, il primo e anche unico registro del<strong>la</strong> bol<strong>la</strong>tura<br />

delle vesti perugine a tutt’oggi conosciuto, è datato a partire dal novem-<br />

15


16 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

bre del 1617, periodo non ricompreso nel<strong>la</strong> nostra disamina; data comunque<br />

l’importanza rivestita dall’argomento, abbiamo scelto di concludere<br />

queste note introduttive dandone una pur breve descrizione 22 . Il<br />

registro dunque, così è intestato:<br />

« In questo libro coperto di carta pecora di carte n. 100, segnato con<br />

l’arme del<strong>la</strong> città, si scriveranno tutte le vesti et abigliamenti sì de gl’huomini<br />

come delle donne che per essere proibite, si devono bol<strong>la</strong>re, conforme al<strong>la</strong><br />

Pragmatica fatta al tempo delli molto illustri signori, capitano Baldasarre Alessandri<br />

e colleghi, priori dell’ultimo trimestre 1617. Da scriversi per le mani<br />

di Rugiere Tetii e di Cristofaro Muscoli, uffitiali del<strong>la</strong> magnifica arte del<strong>la</strong><br />

seta ».<br />

Come è intuibile, le migliori famiglie cittadine passano tutte per <strong>la</strong><br />

penna di Ruggero e del collega: dai Signorelli agli Alessandri, dai Baldeschi<br />

agli Alfani, dagli Ansidei ai Montesperelli, ma non mancano nemmeno<br />

pittori, barbieri e muratori. I fitti elenchi di manufatti, per quanto<br />

succinti, in pratica quasi mai <strong>la</strong> descrizione supera una riga di testo, ben<br />

rendono <strong>la</strong> dovizia di certi elementi. Ecco, a mò d’esempio, cosa denunciavano<br />

alcuni tra i numerosi discendenti di Baldo degli Ubaldi che compaiono<br />

in queste carte 23 .<br />

Il signor Giacomo si faceva bol<strong>la</strong>re, tra le altre cose: « uno giuppone<br />

di te<strong>la</strong> di Fiorenza con fiori d’oro e argento, uno ferraiolo di teletta<br />

piana foderato di damasco con trina d’argento, uno paro di calzoni di<br />

terzanello negro racamato con trina di raso, uno colletto di cervatto con<br />

trine d’oro » ma non mancavano poi, « uno paro di calzoni di panno<br />

mischio trinate d’oro, una casacha del detto trinata d’oro, uno paro di<br />

calze intiere con liste ricamate sul raso e fodera di te<strong>la</strong> d’oro, una casacha<br />

del detto e uno ferraiolo di raso nero con racamo foderato di te<strong>la</strong><br />

d’oro». Immediatamente dopo, Tiberio Baldeschi denunciava una sottana<br />

di velluto nero e paonazzo trinata d’oro, un paio di maniche di raso<br />

paonazzo e filo d’oro, altre due sottane di cui una di panno cremisi<br />

guarnito d’oro e l’altra di te<strong>la</strong> d’argento, nonché una veste di te<strong>la</strong> d’oro<br />

guarnita sempre in oro. E finalmente una donna, Antea Baldeschi, sposa<br />

del conte Cesare Meniconi; a lei spettavano, tra sottane, vesti e zimarre,<br />

anche una veste di te<strong>la</strong> d’oro con guarnizioni d’oro, busto compreso,<br />

una veste paonazza con busto guarnito di seta e oro, una sottana di te<strong>la</strong><br />

d’argento leonato di Spagna guarnita d’oro, una zimarra di panno color<br />

22 ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea, 84.<br />

23 Ibid., cc. 6v-7v.


Perugia<br />

“fior di pescho” guarnita d’argento, un paio di maniche di raso bianco<br />

ricamate in oro e un altro paio in te<strong>la</strong> d’oro, fiorate e guarnite ancora<br />

con oro.<br />

L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />

17<br />

Pao<strong>la</strong> Monacchia<br />

* Statuti cittadini: ASP, ASCP, Statuti, nn. 1-12; Primum volumen statutorum<br />

augustae Perusiae magistratuum ordines et auctoritatem aliaque egregia civitatis<br />

ordinamenta continens nuper emendatum, actum et impressum ad publicam<br />

utilitatem, Perusiae, in aedibus Hieronymi Francisci Charto<strong>la</strong>rii, 1526.<br />

* Consigli e riformanze: ASP, ASCP, Consigli e riformanze, nn. 1-150, 176-207.<br />

* Bandi: ASP, ASCP, Editti e bandi, nn. 1-10.<br />

* Altri fondi: ASP, ASCP, Diplomatico comunale, Bolle e brevi, Palchetto 10,<br />

Cassetto 7, 17; Palchetto 13, Cassetto 18; Palchetto 1, Cassetto 20; ASP,<br />

ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere, nn. 1-7; ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea,<br />

nn. 4, 54; ASP, Giudiziario, Podestà (1277), b. 10b; ASP, Giudiziario,<br />

Capitano del popolo (1354-1357), b. 114; ASP, Giudiziario, Miscel<strong>la</strong>nea giudiziaria,<br />

Maggior Sindaco (1346-1375), b. n.n.<br />

* Statuti del territorio: Castelleone di Deruta: E. FARINA, Statuti di Castiglion<br />

del Lago (sec. XIV) 24 , in BDSPU XVIII (1912), pp. 101-147; Corciano: Statuto<br />

del castello di Corciano, a cura di G. SCENTONI, Perugia 1984 (Archivi<br />

dell’Umbria, Inventari e ricerche, 2); Deruta: Lo statuto di Deruta in volgare<br />

dell’anno 1465, a cura di M. G. NICO OTTAVIANI, Firenze, 1982 (Quaderni<br />

del « Centro per il Collegamento degli Studi medievali e Umanistici nell’Università<br />

di Perugia », 9); Torgiano: M. RONCETTI, Statuti di Torgiano del 1426,<br />

in BDSPU, LIX (1962), pp. 97-178.<br />

La ricerca e le trascrizioni sono state effettuate da Andrea Maiarelli (ASP,<br />

ASCP, Statuti, nn. 1-4, 9-10, 12/1; ASP, ASCP, Consigli e riformanze, nn. 24, 30-<br />

32, 34, 38, 40-41, 47, 56-57, 61, 108, 124, 126-127, 132, 134 (doc. 85), 137-139,<br />

143, 181; ASP, ASCP, Editti e Bandi, n. 2; ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle,<br />

brevi e lettere, nn. 2-4 (doc. 66); ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea, nn. 4, 54; ASP, ASCP,<br />

Diplomatico comunale, Bolle e brevi, Palchetto 10, Cassetto 7, 17; Palchetto 13,<br />

24 Nel Repertorio degli statuti comunali umbri, a cura di P. BIANCIARDI e M. G. NICO<br />

OTTAVIANI, Spoleto 1992, (Quaderni del « Centro per il Collegamento degli Studi medievali<br />

e Umanistici nell’Umbria », 28), pp. 76-77, si chiarisce, una volta per tutte, l’errata<br />

attribuzione a Castiglion del Lago, dello statuto edito da Farina, appartenente, in realtà a<br />

Castelleone.


18 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Cassetto 18; Palchetto 1, Cassetto 20), Pao<strong>la</strong> Monacchia, (ASP, ASCP, Consigli e<br />

riformanze, nn. 31 (doc. 21), 69; ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e<br />

lettere, n. 4 (docc. 71, 72), 7; ASP, Giudiziario, Podestà (1277), b. 10b, Miscel<strong>la</strong>nea<br />

giudiziaria, Maggior Sindaco (1346-1375), b. n.n., reg. 1; ASP, Giudiziario,<br />

Giudice di giustizia (1359-1367), b. 17, reg. 6), Serena Sampaolo: (ASP, ASCP,<br />

Consigli e riformanze, nn. 6, 7, 17, 131, 133, 134 (doc. 84), 136; ASP, ASCP,<br />

Editti e Bandi, nn. 1, 4-7), Alberto Sartore: [ASP, ASCP, Consigli e riformanze,<br />

nn. 1-5; ASP, Giudiziario, Giudice di giustizia (1359-1367), b. 17, reg. 4; ASP,<br />

Giudiziario, Capitano del Popolo, (1354-1357), b. 114].


Perugia<br />

INDICE DELLE FONTI<br />

1. 1277, settembre<br />

Giudiziario<br />

ASP, Giudiziario antico, Podestà (1277), b. 10b.<br />

Contro coloro che contravvengono alle disposizioni circa i funerali (fasc. 6,<br />

c. 99rv)<br />

2. 1279<br />

Statuti<br />

ASP, ASCP, Statuti, n. 1.<br />

Ed.: Statuto del comune di Perugia del 1279, a cura di S. CAPRIOLI e A. BARTOLI<br />

LANGELI, voll. 2, Perugia 1996 (Deputazione di Storia Patria per l’Umbria, Fonti<br />

per <strong>la</strong> storia dell’Umbria, 21-22).<br />

Qualiter puniantur facientes mortuum militem, et de dupleriis faciendis<br />

et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis (Rub. 379, c. 53rv)<br />

Qualiter mulieres non redeant ad domum defuncti postquam frater predicationem<br />

fecerit (Rub. 380, c. 53v)<br />

3. 1285<br />

Statuti<br />

ASP, ASCP, Statuti (secc. XIII-XIV), n. 12/1.<br />

❑ Qualiter puniantur facientes mortuum militem, et de dupleriis faciendis<br />

et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis (Rub. 375,<br />

cc. 32v-33r). Vedi n. 2, 1279. Statuti, Rub. 379<br />

❑ Qualiter mulieres non redeant ad domum defuncti postquam frater<br />

predicationem fecerit (Rub. 376, c. 33r). Vedi n. 2, 1279. Statuti,<br />

Rub. 380<br />

19


20 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

4. 1318, febbraio 17<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1318-1319), n. 17.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii intorno al vestire degli uomini e<br />

delle donne in Perugia dall’anno 1266 al 1536, in Memorie del<strong>la</strong> reale Accademia<br />

delle Scienze di Torino, Serie II, To. XXXVIII, 1888, pp. 164-165.<br />

Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et aliorum<br />

ornamentorum ... (c. 13v)<br />

5. 1318, febbraio 20<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1318-1319), n. 17.<br />

❑ Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et aliorum<br />

ornamentorum... (cc. 16v-17r). Vedi n. 4, 1318, febbraio 17. Riformanze,<br />

Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et<br />

aliorum ornamentorum ...<br />

6. 1342<br />

Statuti<br />

ASP, ASCP, Statuti, n. 2.<br />

Ed.: Statuti di Perugia dell’anno MCCCXLII, a cura di G. DEGLI AZZI, voll. 4,<br />

Roma 1913-1916 (Corpus Statutorum Italicorum, 4) e Statuto del Comune e Popolo<br />

di Perugia del 1342 in volgare, a cura di M. SALEM ELSHEIKH, voll. 3, Perugia<br />

2000 (Deputazione di Storia Patria per l’Umbria, Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria,<br />

25-27).<br />

De le femmene portante en capo corona e certe altre cose, e de le<br />

mancie da non fare (tomo III, Rub. 233, c. 201r)<br />

De gli ariede e fregiature e certe pangne da non portare, et de le mancie<br />

vetate e corone (tomo III, Rub. 234, cc. 201r-202r)<br />

7. 1347<br />

Giudiziario<br />

ASP, Giudiziario antico, Miscel<strong>la</strong>nea giudiziaria, Maggior Sindaco (1346-1375),<br />

b.n.n.<br />

Inquisizioni e condanne per contravvenzioni alle norme suntuarie comminate<br />

dal maggior sindaco del comune (reg. 1, cc. 2v e ss.)


Perugia<br />

8. 1354, aprile<br />

Giudiziario<br />

ASP, Giudiziario antico. Capitano del Popolo (1354-1357), b. 114.<br />

Infrascripte sunt condempnationes et sententie (reg. 1, c. 122r).<br />

9. 1364, dicembre 16<br />

Giudiziario<br />

ASP, Giudiziario antico, Giudice di giustizia, (1359-1367), b. 17.<br />

Condanne e sentenze (reg. 4, c. 2rv).<br />

10. 1366, marzo 17<br />

Giudiziario<br />

ASP, Giudiziario antico, Giudice di giustizia, (1359-1367), b. 17.<br />

Hec sunt condempnationes et sententie (reg. 6, cc. 7v-10r).<br />

11. 1366<br />

Statuti<br />

ASP, ASCP, Statuti n. 3.<br />

De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis. (Rub. 28, c. 43r)<br />

De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />

portandis (Rub. 29, c. 43rv)<br />

De velluto et drappis non portandis (Rub. 30, c. 43v)<br />

De annulis portandis nisi ad numerum trium (Rub. 31, c. 43v)<br />

Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare nisi<br />

duas robbas honorabiles tantum (Rub. 32, c. 43v)<br />

De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per consanguineos occasione<br />

alicuius predicte parentele (Rub. 33, cc. 43v-44r)<br />

De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />

familia et nomen suum (Rub. 34, c. 44r)<br />

De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />

et solvant (Rub. 35, c. 44r)<br />

De donis et mancis non fiendis affigliatis (Rub. 37, c. 44rv)<br />

De conviviis dominarum de sero non fiendis (Rub. 38, c. 44v)<br />

De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />

vivandarum (Rub. 39, c. 44v)<br />

21


22 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Quod convitantes a certo numero supra teneantur notificare officiali<br />

(Rub. 40, cc. 44v-45r)<br />

De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />

maritarentur (Rub. 41, c. 45r)<br />

De ludis coronarum et rainarum et aliorum non faciendis (Rub. 42, c.<br />

45rv)<br />

De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias (Rub. 43, c. 45v)<br />

Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas (Rub.<br />

44, c. 45v)<br />

Quod non portentur chorone vel schiagialia tempore nuptiarum vel conviviorum<br />

(Rub. 45, cc. 45v-46r)<br />

De extimatoribus eligendis super arediis (Rub. 46, c. 46r)<br />

De mortuis non ornandis et non portandis certa forma (Rub. 48, c. 46rv)<br />

Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis alicuius,<br />

excepta uxore (Rub. 53, c. 47r)<br />

12. 1366<br />

Statuti<br />

ASP, ASCP, Statuti, n. 4.<br />

❑ De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis (Rub. 28, c. 36rv).<br />

Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 28<br />

❑ De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />

portandis (Rub. 29, c. 36v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 29<br />

❑ De velluto et drappis non portandis (Rub. 30, c. 36v). Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 30<br />

❑ De anulis non portandis nisi ad numerum trium (Rub. 31, c. 36v). Vedi<br />

n. 11, 1366. Statuti, Rub. 31<br />

❑ Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />

nisi duas robbas honorabiles tantum (Rub. 32, cc. 36v-37r). Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 32<br />

❑ De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />

occasione alicuius parentele (Rub. 33, c. 37r). Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />

Rub. 33<br />

❑ De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et<br />

eius familia et nomen suum (Rub. 34, c. 37r). Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />

Rub. 34<br />

❑ De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />

et solvant (Rub. 35, c. 37rv). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 35


Perugia<br />

❑ De donis et manciis non fiendis affig<strong>la</strong>tis (Rub. 37, c. 37v). Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 37<br />

❑ De conviviis dominarum de sero non fiendis (Rub. 38, c. 37v). Vedi<br />

n. 11, 1366. Statuti, Rub. 38<br />

❑ De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />

vivandarum (Rub. 39, cc. 37v-38r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 39<br />

❑ Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare officiali<br />

(Rub. 40, c. 38r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 40<br />

❑ De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />

maritarentur (Rub. 41, c. 38rv). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 41<br />

❑ De ludis coronarum et rinarum et aliorum non fiendis (Rub. 42, cc. 38v-<br />

39r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 42<br />

❑ De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias (Rub. 43, c. 39r). Vedi<br />

n. 11, 1366. Statuti, Rub. 43<br />

❑ Quod ordinamenta conviviorum non intelligentur ad pias causas (Rub. 44,<br />

c. 39r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 44<br />

❑ Quod non portentur corone vel schiagialia tempore nuptiarum vel<br />

conviviorum (Rub. 45, c. 39r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 45<br />

❑ De extimatoribus eligendis super arediis (Rub. 46, c. 39rv). Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 46<br />

❑ De mortuis non ornandis et non portandis nisi certa forma (Rub. 48,<br />

c. 39v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 48<br />

❑ Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis alicuius,<br />

excepta uxore (Rub. 53, c. 40v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 53<br />

13. 1370, novembre 26<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1369-1370), n. 181.<br />

Ordine de vestimentis et donis quorumdam numptiorum (c. 95v)<br />

14. 1376, settembre 5<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1375-1376), n. 24.<br />

Ordinamentum de divisis et quibusdam aliis (cc. 172r-174r)<br />

15. 1382, febbraio 20<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1382), n. 30.<br />

Ordinamentum circha reformationem inutilium expensarum (c. 27v)<br />

23


24 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

16. 1382, febbraio 21<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1382), n. 30.<br />

Electio officialium ad refrenandum inutiles expensas (c. 27v)<br />

17. 1382, ottobre 25<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1382), n. 30.<br />

Ordinamentum circa refrenationem expensarum conviviorum, nuptiarum<br />

et mortuorum (c. 183v)<br />

18. 1382, dicembre 14<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1382), n. 30.<br />

Ordinamentum pro expensis dominorum priorum (c. 227v)<br />

19. 1383, gennaio 28<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1383), n. 31.<br />

Ordinamentum quod domini priores possint eligere duos camerarios super<br />

expensis (c. 15r)<br />

20. 1383, gennaio 29<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1383), n. 31.<br />

Electio duorum camerariorum ad calcu<strong>la</strong>ndum expensas factas per dominos<br />

priores (c. 15v)<br />

21. 1383, luglio 14<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1383), n. 31.<br />

Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Perugia, Perugia 1975 (Deputazione di Storia Patria<br />

per l’Umbria, Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria, 10), pp. 229-230.<br />

Registrum littere in favorem Sa<strong>la</strong>monis Ebrey (c. 230v)


Perugia<br />

22. 1384, febbraio 1<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1384), n. 32.<br />

Revocatio reformationum factarum pro sepulturis mortuorum (c. 11r)<br />

23. 1384, luglio 1<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1384), n. 32.<br />

Ordinamentum pro expensis non fiendis ad funera (c. 148rv)<br />

24. 1386, luglio 20<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1386), n. 34.<br />

Ordinamentum super regu<strong>la</strong>tione Camere et refrenatione expensarum etc.<br />

(c. 147r)<br />

25. 1386, agosto 13<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1386), n. 34.<br />

Ordinamentum et mandatum pro expensis dominorum priorum (c. 174v)<br />

26. 1390, agosto 23<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1390-1391), n. 38.<br />

De torticiis non portandis ad mortuos (c. 100v)<br />

27. 1391, marzo 17<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1390-1391), n. 38.<br />

Ordinamentum quod torticcia magnia et bance possint ad mortuos portari<br />

(c. 163v)<br />

25


26 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

28. 1394, agosto 12<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1394), n. 40.<br />

De pena deferentium divisas (c. 130rv)<br />

29. 1395, luglio 2<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1395), n. 41.<br />

Ordinamentum quod eligatur offitialis super arediis mulierum et super<br />

dampnis datis et extraordinariis et defunctis (c. 88r)<br />

30. Inizi sec. XV<br />

Statuti<br />

ASP, ASCP, Statuti, n. 9.<br />

❑ De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis (Rub. 28, cc.<br />

21v-22r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 28<br />

❑ De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />

portandis (Rub. 29, c. 22r), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 29<br />

❑ De velluto et drappo vel drappis non portandis (Rub. 30, c. 22r),<br />

Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 30<br />

❑ De anulis portandis nisi ad numerum trium (Rub. 31, c. 22r), Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 31<br />

Addatur post infrascriptam rubricam quod maior Sindicus et caetera in<br />

hac forma, videlicet: De vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus permissis<br />

et prohibitis. Rubrica (Addictio, c. 21v. Sostituisce i capitoli 28-31).<br />

❑ Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />

nisi duas robbas honorabiles tantum. (Rub. 32, c. 22r), Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 32<br />

❑ De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />

occasione alicuius parentele (Rub. 33, c. 22rv), Vedi n. 11, 1366.<br />

Statuti, Rub. 33<br />

❑ De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et<br />

eius familia et nomen suum (Rub. 34, c. 22v), Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />

Rub. 34<br />

❑ De modo pene solvende per mulieres et qualiter pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />

et solvant (Rub. 35, c. 22v), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 35<br />

❑ De donis et mancis non fiendis affigliatis (Rub. 37, c. 22v), Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 37


Perugia<br />

❑ De conviviis dominarum de sero non fiendis (Rub. 38, c. 23r), Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 38<br />

❑ De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />

vivandarum (Rub. 39, c. 23r), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 39<br />

❑ Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare officiali<br />

ante factum (Rub. 40, c. 23rv), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 40<br />

❑ De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />

maritarentur (Rub. 41, c. 23v), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 41<br />

❑ De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis (Rub. 42,<br />

cc. 23v-24r), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 42<br />

❑ De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias (Rub. 43, c. 24r), Vedi<br />

n. 11, 1366. Statuti, Rub. 43<br />

❑ Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas<br />

(Rub. 44, c. 24r), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 44<br />

❑ Quod non portentur corone vel schiagialia, ornamenta vel alia prohibita<br />

tempore nuptiarum vel conviviorum (Rub. 45, c. 24r), Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 45<br />

❑ De extimatoribus eligendis super arediis (Rub. 46, c. 24r), Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 46<br />

❑ De mortuis non ornandis et non portandis certa forma (Rub. 48, c. 24rv),<br />

Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 48<br />

❑ Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis alicuius,<br />

excepta uxore (Rub. 53, c. 25r), Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 53<br />

31. 1401, giugno 22<br />

Provvedimento<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Ornamenta mulierum (c. 84r)<br />

32. 1402, giugno 5<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1402), n. 47.<br />

Consilium camerariorum super reformatione vestimentorum mulierum (c. 62v)<br />

33. 1402, giugno 22<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1402), n. 47.<br />

Ordinamentum contra mulieres portantes vestimenta prohibita (c. 68rv)<br />

27


28 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

34. 1411, luglio 3<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1411), n. 56.<br />

Ordinamentum quod domini priores habeant arbitrium providendi quod<br />

certe expense non fiant in corructis mortuorum (c. 65rv)<br />

35. 1411, luglio 6<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Sumptus funerum et arrediorum (c. 86v)<br />

36. 1411, luglio 6<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1411), n. 56.<br />

Ordinamentum certarum expensarum non fiendarum in corructis (c. 68v)<br />

37. 1411, luglio 12<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1411), n. 56.<br />

Commissio bampnimenti de certis expensis non fiendis in corructis (c. 72v)<br />

38. 1412, luglio 5<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1412), n. 57.<br />

Ordinamentum quod torcu<strong>la</strong>ria mangna in astis non ferantur ad mortuos<br />

(c. 79v)<br />

39. Post 1415<br />

Statuti<br />

ASP, ASCP, Statuti, n. 10.<br />

❑ De vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus permissis et prohibitis.<br />

Rubrica (Rub. 26, c. 32rv), Vedi n. 30, inizi sec. XV. Statuti, Addictio<br />

dopo Rub. 31<br />

❑ De mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare nisi


Perugia<br />

duas robbas honorabiles tantum (Rub. 27, c. 32v), Vedi n. 11, 1366.<br />

Statuti, Rub. 32<br />

❑ De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />

occasione alicuius predicte parentele (Rub. 28, cc. 32v-33r). Vedi n.<br />

11, 1366. Statuti, Rub. 33<br />

❑ De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et<br />

eius familia et nomen suum (Rub. 29, c. 33r). Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />

Rub. 34<br />

❑ De modo pene solvende per mulieres et qualiter compel<strong>la</strong>ntur et solvant<br />

(Rub. 30, c. 33r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 35<br />

❑ De donis et manciis non fiendis afigliatis (Rub. 32, c. 33r). Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 37<br />

❑ De conviviis dominarum de sero non fiendis (Rub. 33, c. 33v). Vedi<br />

n. 11, 1366. Statuti, Rub. 38<br />

❑ De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />

vivandarum (Rub. 34, c. 33v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 39<br />

❑ Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare antefactum<br />

(Rub. 35, cc. 33v-34r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 40<br />

❑ De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />

maritarentur (Rub. 36, c. 34r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 41<br />

❑ De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis (Rub. 37,<br />

c. 34r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 42<br />

❑ De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias (Rub. 38, c. 34rv).<br />

Vedi n. 11, 1366. Statuti Rub. 43<br />

❑ Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas<br />

(Rub. 39, c. 34v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 44<br />

❑ Quod non portentur ornamenta vel alia prohibita tempore nuptiarum<br />

vel conviviorum (Rub. 40, c. 34v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 45<br />

❑ De extimatoribus eligendis super arediis (Rub. 41, c. 34v). Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 46<br />

❑ De mortuis non ornandis et non portandis certa forma (Rub. 43,<br />

c. 35r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 48<br />

❑ Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />

alicuius, excepta uxore (Rub. 48, c. 35v). Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />

Rub. 53<br />

40. 1416, novembre 4<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Habitus mulierum regule (c. 88v)<br />

29


30 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

41. 1416, novembre 4<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Mulierum habitus; meretricum habitus (c. 89r)<br />

42. 1416, novembre 4-5<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1416), n. 61.<br />

Ed. parziale: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 180-182.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 120rv)<br />

43. 1416 novembre 17<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1416), n. 61.<br />

Ed. parziale: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 182-183.<br />

Correptio c<strong>la</strong>midum mulierum honestarum (c. 122v)<br />

44. 1420 giugno 21<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Divise non portentur (c. 88v)<br />

45. 1420, giugno 21<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Divise et signa (cc. 89v-90r)<br />

46. 1420, giugno 21<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1410-1418), n. 54.<br />

Decreto di Braccio Fortebraccio sulle divise (cc. 17r-18v)


Perugia<br />

47. 1432, aprile 10<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1432-1433), n. 69.<br />

Ed.: Documenti di storia perugina, a cura di A. FABRETTI, vol. II, Torino 1892,<br />

pp. 122-127.<br />

Ordinamenti per gli Ebrei (cc. 51v-52v)<br />

48. 1432, aprile 17<br />

Bando<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1432-1433), n. 69.<br />

Ed.: Documenti di storia ... cit., pp. 127-129.<br />

Bannimentum Ebreorum (c. 55r)<br />

49. 1445, marzo 18<br />

Avviso di pubblicazione<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Vestimenta mulierum (c. 106v)<br />

50. 1445, marzo 18<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1439-1473), n. 2.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 188-191.<br />

Decretum contra ornamenta mulierum (cc. 16v-17v)<br />

51. 1445, aprile 8<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Privilegi, bolle, brevi e lettere (1439-1473), n. 2.<br />

Decretum super ordinamentis mortuorum (c. 18v)<br />

52. 1445, aprile 8<br />

Notifica<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Expense funerum (c. 106v)<br />

31


32 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

53. 1460, aprile 29<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1439-1473), n. 2.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 192-197.<br />

Decretum domini Bartolomei episcopi Cornetani et gubernatoris Perusii<br />

modificans ornamenta et dotes mulierum et expensas funerum (cc. 85r-<br />

86r)<br />

54. 1468, marzo 25<br />

Breve apostolico<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1466-1480), n. 3.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., p. 197.<br />

Breve apostolicum de absolutione mulierum excomunicationem incursarum<br />

propter nimios ornatus (c. 26r)<br />

55. 1469, marzo 21<br />

Breve apostolico<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1439-1473), n. 2.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., p. 198.<br />

Breve apostolico sul<strong>la</strong> scomunica delle donne che non osservano le disposizioni<br />

sul lusso (c. 86r)<br />

56. 1469, agosto 1<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1466-1480), n. 3.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 198-200.<br />

Decretum moderans ordinamenta... (cc. 40v-41r)<br />

57. 1472, febbraio 21<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1472), n. 108.<br />

XX civium electio super concordis faciendis inter cives odio se habentes<br />

et super moderando habitu <strong>la</strong>stino mulierum (c. 31rv)


Perugia<br />

58. 1472, marzo 4<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1472), n. 108.<br />

Electio duorum civium pro qualibet porta ad rego<strong>la</strong>ndum vestes mulierum.<br />

(c. 53v)<br />

59. 1472, marzo 20<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1466-1480), n. 3.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 203-204.<br />

Decretum refrenans et moderans impudicos habitus mulierum (c. 63v)<br />

60. 1474, febbraio 14<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1466-1480), n. 3.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 204-205.<br />

Abolitio excomunicationis super impudico habitu mulierum opposite (c. 77v)<br />

61. 1475, marzo 24<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolli, brevi e lettere (1466-1480), n. 3.<br />

Decretum super habitus mulierum et expensas funerum (c. 85r)<br />

62. 1485, marzo 30<br />

Bando<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (1484-1524), n. 2.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 209-210.<br />

Mulierum ornamentorum moderatio (cc. 12v-13r)<br />

63. 1502, aprile 2<br />

Ricordo di riformanza<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Super ornatu mulierum (c. 134r)<br />

33


34 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

64. 1502, aprile 2<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1500-1502), n. 124.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 213-215.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 126v-127r)<br />

65. 1502, maggio 30<br />

Breve apostolico<br />

ASP, ASCP, Diplomatico comunale, Bolle e brevi, Palchetto 10, Cassetto 17.<br />

Approvazione pontificia del testo precedente (n. 3)<br />

66. 1506, aprile 6<br />

Ricordo di riformanza<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Ornatus mulierum (c. 134v)<br />

67. 1506, aprile 7<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1506-1508), n. 126.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 215-218.<br />

Lex de vestimentis et ornamentis mulierum et de dotibus concedendis<br />

(cc. 13v-14v)<br />

68. 1506, aprile 8<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (1484-1524), n. 2.<br />

❑ Disposizioni suntuarie, Vedi n. 67, 1506, aprile 7. Riformanze (cc. 105v-<br />

106v)<br />

69. 1508, aprile 1<br />

Decreto<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1480-1508), n. 4.<br />

Decretum confirmationis capitolorum vestitus et superstitum eorumdem<br />

(cc. 199v-200r)


Perugia<br />

70. 1508, aprile 4<br />

Ricordo di riformanza<br />

ASP, ASCP, Miscel<strong>la</strong>nea (1277-1510), n. 4.<br />

Vestitus virorum et mulierum moderatio (c. 135v)<br />

71. 1508, aprile 4<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1506-1508), n. 126.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 219-223.<br />

Capitu<strong>la</strong> et reformationes super vestimentis et ornamentis hominum et<br />

mulierum (cc. 124v-126v)<br />

72. 1508, aprile 9-10<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (1484-1524), n. 2.<br />

❑ Disposizioni suntuarie. Vedi n. 71, 1508, aprile 4. Riformanze (cc. 123r-<br />

126r)<br />

73. 1508, aprile 18<br />

Breve apostolico<br />

ASP, ASCP, Diplomatico comunale, Bolle e brevi, palchetto 10, cassetto 17.<br />

Approvazione pontificia del testo precedente (n. 24)<br />

74. 1508, giugno 16<br />

Breve<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1480-1508), n. 4.<br />

Breve confirmationis capitulorum vestitus (c. 199r)<br />

75. 1508, giugno 16<br />

Pubblicazione di breve<br />

ASP, ASCP, Copiari di privilegi, bolle, brevi e lettere (1480-1508), n. 4.<br />

Publicatio suprascripti brevis (c. 199rv)<br />

35


36 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

76. 1510, aprile 26<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1509-1512), n. 127.<br />

Ed.: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., p. 224.<br />

Corectio ordinamentorum vestimentorum virorum et mulierum (c. 67v)<br />

77. 1526<br />

Statuti<br />

Primum volumen statutorum augustae Perusiae magistratuum ordines et auctoritatem<br />

aliaque egregia civitatis ordinamenta continens nuper emendatum, actum et<br />

impressum ad publicam utilitatem, Perusiae, in aedibus Hieronymi Francisci Charto<strong>la</strong>rii,<br />

1526.<br />

❑ De vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus permissis et prohibitis<br />

(Rub. 27, cc. 23v-24r). Vedi n. 30, inizi sec. XIV, Statuti, addictio<br />

dopo Rub. 31<br />

❑ De mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare nisi<br />

duas robbas honorabiles tantum (Rub. 28, c. 24rv). Vedi n. 11, 1366.<br />

Statuti, Rub. 32<br />

❑ De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per consanguineos<br />

occasione alicuius predicte parentele (Rub. 29, c. 24v). Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 33<br />

❑ De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et<br />

eius familia et nomen suum (Rub. 30, c. 24rv). Vedi n. 11, 1366.<br />

Statuti, Rub. 34<br />

❑ De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />

et solvant (Rub. 31, c. 24v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 35<br />

❑ De donis et mancis non fiendis affigliatis (Rub. 33, c. 24v). Vedi n. 11,<br />

1366, Statuti, Rub. 37<br />

❑ De conviviis dominarum de sero non fiendis (Rub. 34, c. 25r). Vedi<br />

n. 11, 1366. Statuti, Rub. 38<br />

❑ De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />

vivandarum (Rub. 35, c. 25r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 39<br />

❑ Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare officiali<br />

(Rub. 36, c. 25r). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 40<br />

❑ De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />

maritarentur (Rub. 37, c. 25rv). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 41<br />

❑ De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis (Rub. 38,<br />

c. 25v). Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 42<br />

❑ De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias (Rub. 39, c. 25v). Vedi<br />

n. 11, 1366. Statuti, Rub. 43


Perugia<br />

❑ Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas<br />

(Rub. 40, c. 26r). Vedi n. 11, 1366. Statuti. Rub. 44<br />

❑ Quod non portentur corone vel schiagialia, ornamenta vel alia prohibita<br />

tempore nuptiarum vel conviviorum (Rub. 41, c. 26r). Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 45<br />

❑ De extimatoribus eligendis super arediis (Rub. 42, c. 26r). Vedi n. 11,<br />

1366. Statuti, Rub. 46<br />

❑ De mortuis non ornandis et non portandis certa forma (Rub. 44, c. 26r).<br />

Vedi n. 11, 1366. Statuti, Rub. 48<br />

❑ Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />

alicuius, excepta uxore (Rub. 49, cc. 26v-27r). Vedi n. 11, 1366. Statuti,<br />

Rub. 53<br />

78. 1529, giugno 20<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e Riformanze (1527-1529), n. 131.<br />

Reformationes legis vestimentorum mulierum (cc. 160r-161r)<br />

79. 1529, giugno 20<br />

Ordinamenti<br />

Ed. parziale: A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 225-229.<br />

Legge et ordinamenti facti sopra li vestimenti de le donne et spose<br />

Peroscine. Impressum Perusie die IIII decembris 1529 per Hieronymum<br />

de Cartu<strong>la</strong>riis. Anno 1529. [Cinquecentina estremamente rara; una copia<br />

è conservata presso <strong>la</strong> Biblioteca Augusta del Comune di Perugia, Misc. I<br />

B 17].<br />

80. 1529, giugno 21<br />

Breve apostolico<br />

ASP, ASCP, Diplomatico comunale, Bolle e brevi, palchetto 13, cassetto 18.<br />

Approvazione pontificia del testo del documento precedente (n. 81)<br />

81. 1529, giugno 27<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (1525-1536), n. 3. [cc. 83r (84r) – 85r (86r)]<br />

37


38 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

❑ Vestitus mulieri additiones, Vedi n. 78, 1529, giugno 20. Riformanze.<br />

Reformationes legis vestimentorum mulierum; n. 79, 1529, giugno 20.<br />

Ordinamenti. Legge et ordinamenti facti ...<br />

82. 1532, marzo 27<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1530-1532), n. 132.<br />

Decretum reverendissimi domini vicelegati circha ornatum muliebrem tollendum<br />

(c. 138r)<br />

83. 1535, dicembre 19<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1533-1535), n. 133.<br />

Que capitu<strong>la</strong> et leges edite super vestimentis debeant observari decetero<br />

(c. 217v)<br />

84. 1536, novembre 28<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1536-1540), n. 134.<br />

Prohibitio per<strong>la</strong>rum et catenel<strong>la</strong>rum auri ac anulorum ultra valorem XX<br />

scutorum (c. 49v)<br />

85. 1536, dicembre 8<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1536-1540), n. 134.<br />

Ed. A. FABRETTI, Statuti e ordinamenti suntuarii ... cit., pp. 229-232.<br />

Ordinamenta et reformationes super vestitu et ornatu mulierum civitatis<br />

Perusii nuperrime facta et reformata modo et ordine infrascripto, videlicet<br />

(cc. 53v-54r)<br />

86. 1536, dicembre 8<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (1525-1536), n. 3.<br />

❑ Ordinamenti sopra il vestire delle donne. (cc. 222v-223r). Vedi n. 85,


Perugia<br />

1536, dicembre 8. Riformanze. Ordinamenta et reformationes supra<br />

vestitu et ornatu mulierum civitatis Perusii nuperrime facta et reformata<br />

modo et ordine infrascripto, videlicet<br />

87. [1548]<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 11r-12r)<br />

88. [1549]<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Reformationi sopra il vestir de le donne etc. (cc. 5r-8v)<br />

89. 1549, marzo 23<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

❑ Reformationi sopra il vestir delle donne etc. (cc. 14r-16v). Vedi n. 88,<br />

[1549], Bandi. Reformationi sopra il vestir delle donne<br />

90. 1555, 22 marzo<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1553-1556), n. 136.<br />

Trasc. E. ZAMPERINI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> in Umbria tra Perugia e Città di<br />

Castello, tesi di <strong>la</strong>urea, Facoltà di Lettere e Filosofia, Univ. St. Perugia, re<strong>la</strong>tore<br />

prof. M. Grazia Nico, aa. 1998-1999, pp. 79-85.<br />

Ordinamenta super ornamentis mulierum facta (cc. 111r-112r)<br />

91. [1555]<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

❑ Capitu<strong>la</strong> super resecatione ornamentorum mulierum. (cc. 1r-4v, 13rv).<br />

Vedi n. 90, 1555, 22 marzo. Riformanze. Ordinamenta super ornamentis<br />

mulierum facta<br />

39


40 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

92. 1559, 24 giugno<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1557-1560), n. 137.<br />

Capitu<strong>la</strong> super vestem virorum et mulierum (c. 184rv)<br />

93. 1559<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

❑ Ordinamenti sopra il vestire delle donne. (cc. 18r-21r). Vedi n. 90, 1559,<br />

24 giugno. Riformanze, Capitu<strong>la</strong> super vestem virorum et mulierum<br />

94. 1562, giugno 2<br />

Riformanze<br />

ASP, ASCP, Consigli e riformanze (1561-1563), n. 138.<br />

Trasc. E. ZAMPERINI, La legis<strong>la</strong>zione ... cit., pp. 94-105.<br />

Nova provisio et reforma super vestimentis virorum et mulierum (cc. 104v-<br />

105r)<br />

95. 1562, agosto 24<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Modus et ordo generalis super vestibus et ornamentis tum hominum,<br />

tum etiam mulierum. Conferma del documento precedente (cc. 22r-30v).<br />

Vedi, per il testo del documento confermato, n. 94, 1562, giugno 2. Riformanze.<br />

Nova provisio et reforma super vestimentis virorum et mulierum<br />

96. 1562, ottobre 1<br />

Breve apostolico<br />

ASP, ASCP, Diplomatico comunale, Bolle e brevi, palchetto 1, cassetto 20.<br />

Pio IV conferma <strong>la</strong> delibera del 2 giugno precedente (n. 134)<br />

97. 1564, aprile 5<br />

Riformanze<br />

ASP, ASPC, Consigli e riformanze (1564-1565), n. 139.<br />

Moderatio seu reformatio funerum mortuorum (c. 32rv)


Perugia<br />

98. 1564, 18 aprile<br />

Riformanze<br />

ASP, ASPC, Consigli e riformanze (1564-1565), n. 139.<br />

Additio capituli super funeribus mortuorum et obtemptio (c. 34rv)<br />

99. 1564, maggio 13<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (1562-1568), n. 6.<br />

Renovatio bannimentorum super vestimentis hominum et mulierum (c. 93)<br />

100. Post 1564<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 9r-10v)<br />

101. 1571<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 32r-35r)<br />

102. 1575 gennaio 25<br />

Riformanze<br />

ASP, ASPC, Consigli e riformanze (1574-1576), n. 143.<br />

Elezione dei membri del<strong>la</strong> commissione sul<strong>la</strong> riforma delle vesti e ornamenti<br />

(c. 57v)<br />

103. 1575, marzo 19<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 36r-41r)<br />

104. 1575<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

41


42 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

❑ Ordinamenti sopra il vestire delle donne. Vedi n. 103, 1575, marzo 19.<br />

Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne. (cc. 44r-47v)<br />

105. 1582, dicembre 6-7<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Vestire delle cortegiane o meretrici (cc. 57r-58r)<br />

106. 1582, dicembre 7<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Vestire et doti. Nova provisione et riforma sopra le pompe et superfluità<br />

(cc. 48r-52v, 65r)<br />

107. 1582, dicembre 14<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Stimatori delle gioie (c. 53r)<br />

108. 1582, dicembre 23<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Vestire aggiunta (cc. 55r-56r)<br />

109. [1589]<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Vestire (cc. 59r-63v)<br />

110. [Post 1589?]<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 66r-70v)


Perugia<br />

111. 1595<br />

Bandi<br />

ASP, ASCP, Editti e Bandi (sec. XVI), n. 1.<br />

Nuova Pragmatica del vestire et habiti degli huomini et donne del<strong>la</strong> città<br />

di Perugia et suo contado. In Perugia, appresso Pietro Iacomo Petrucci,<br />

MDXCV (cc. 99r-102v)<br />

43


FONTI<br />

1. 1277, settembre<br />

Giudiziario<br />

Contro coloro che contravvengono alle disposizioni circa i funerali<br />

Domina Richa uxor condam domini Ugolini Abadenghe de parochia S. Severi<br />

de P<strong>la</strong>tea; cum ipsa fuit ad maritum suum ad ecclesiam S. Laurentii quod<br />

abiverit descapiliata contra formam statutorum et fuerunt vissa per notarium domini<br />

potestatis et ipsa fuerit bis, per baiulum comunis, legitime requisita quod<br />

veniet ad se excusandam de predictis et venire contempsit. Imo passa fuit se<br />

poni in banco comunis X libras, in quo banco cucurrerit contumaciter existendo.<br />

Ideo dictus dominus potestas cum comuni condempnavit in decem libris denariorum<br />

secundum formam statutorum, computato banno in condempnatione.<br />

Domina C<strong>la</strong>ra uxor condam domini B<strong>la</strong>nçardi et Tebalducius Ufreducii procurator<br />

ipse domine, procuratorio nomine ipsius; cum constat domino potestati,<br />

ipsam dominam C<strong>la</strong>ram de mense augusti proximi preteriti, tempore quo corpus<br />

dicti domini B<strong>la</strong>nçardi tunc defonti, portatum fuit ad ecclesiam Sancti Petri ad<br />

sepeliendum, dicta domina stetit et fuit ibi scaviliata et traxit sibi capillos et fecit<br />

contra formam statutorum et predicta vissa fuerunt per notarium ipsius domini<br />

potestatis et terminum fuerit consignatum dicto procuratori pro ipsa domina et<br />

ipsius nomine, ad faciendum pro ipsa domina suam defensionem et nullum fecit<br />

legitime. Ideo dominus potestas ipsam dominam C<strong>la</strong>ram et dictum Ufreducium<br />

eius procuratorem pro ea et nomine ipsius domine condempnavit secundum formam<br />

statutorum in decem libris denariorum.<br />

Domina C<strong>la</strong>ra uxor condam Galucii filii domini Raspulii et Tebalducius Ufreducii<br />

procurator ipsius domine; cum constat domino potestati, ipsam dominam<br />

C<strong>la</strong>ram, de mense augusti proximi preteriti, tempore quo corpus dicti domini<br />

Galucii tunc defonti fuit portatum ad ecclesiam Sancti Laurentii ad sepeliendum,<br />

ipsa domina fuit ibi scapiliata et sibi traxit capillos et fecit contra formam statutorum<br />

et predicta vissa fuerunt per notarium ipsius domini potestatis et terminum<br />

fuisset consignatum dicto procuratori pro dicta domina ad faciendum suam de-


46 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

fensionem et nullum fecit legitime. Ideo dominus potestas ipsam dominam C<strong>la</strong>ram<br />

et dictum Tebalducium eius procuratorem, pro ipsa domina et nomine ipsius domine<br />

condempnavit secundum formam statutorum in decem libris denariorum.<br />

2. 1279<br />

Statuti<br />

Qualiter puniantur facientes mortuum militem, et de dupleriis faciendis<br />

et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis 1<br />

Presenti statuimus capitulo invio<strong>la</strong>biliter observando quod nemo deinceps aliquem<br />

mortuum audeat accingere, seu accingi facere, cingulo militari; vel aliquem<br />

equitem apud aliquam ecclesiam dimittere, cuiuscumque religionis gaudeat dignitate.<br />

Huius autem constitutionis temerarios in centum libras denariorum pro vice<br />

qualibet puniri iubemus. Set si contra faciens tanta videbitur inopia <strong>la</strong>borare,<br />

quod solvere nequeat dictam penam, potestas et capitaneus eum in dicta quantitate<br />

faciant forbanniri.<br />

Item nemini licere volumus facere fieri pro aliquo tumu<strong>la</strong>ndo nisi unum duplerium<br />

cere tantum ponderis sex librarum, salvo si dominus episcopus, vel eius<br />

vicarius seu etiam capel<strong>la</strong>nus, interfuerit sepulture: nam tunc quilibet duo dupleria<br />

eiusdem ponderis habere valeat sine pena.<br />

Nullus insuper pilos in barba pro mortuo aliquo ultra quam solitus est portare<br />

presumat, vel capillos de capite sibi extrahere, vel faciem seu vestem di<strong>la</strong>niare,<br />

guililmetum vel infu<strong>la</strong>m vel caputium de capite sibi extrahere, nec vestes mutare,<br />

non obstante quod fuisset mortuus consanguineus vel affinis, coniux vel coniunctus<br />

aliqua linea parentele, ascendente vel col<strong>la</strong>terali. Et si aliquis contra predicta vel<br />

aliquod predictorum venire presumpserit, solvat pro vice qualibet decem libras denariorum,<br />

salvo quod uxoribus pro maritis liceat habere vestes lugubres et portare.<br />

Preterea iubemus quod nullum cadaver, cuiuscumque sexus, etatis seu dignitatis<br />

existat seu extiterit, discopertum vel indutum apportetur ad ecclesiam aliquam<br />

seu etiam sepulturam. Et si fuerit contraventum, ille qui habitabit domum<br />

de qua cadaver exibit teneatur solvere pene nomine decem libras denariorum; et<br />

potestas et capitaneus dictam penam penitus exigere teneantur.<br />

Item nul<strong>la</strong> persona postquam cadaver ad ecclesiam fuerit portatum ad sepulturam,<br />

ire debeat post cadaver, nisi tantum clerici et persone religiose ac illi qui<br />

mortuum deportabunt. Et si quis contrafecerit, solvat pene nomine decem libras;<br />

quarum medietas sit communis et alia accusatoris. Et quilibet esse valeat accusator.<br />

Item potestas et capitaneus unum de suis notariis mittere teneantur ad eccle-<br />

1 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 3, 1285. Statuti, Qualiter puniantur facientes mortuum militem,<br />

et de dupleriis faciendis et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis.


Perugia<br />

siam Sancti Laurentii et ad monasterium Sancti Petri cotidie, quando ad ipsa<br />

loca cadavera deportantur ad sepeliendum, ad videndum et scribendum illum<br />

qui fecerit contra predicta vel aliquod predictorum.<br />

Item nul<strong>la</strong> mulier audeat ascendere sca<strong>la</strong>s prope campanile Sancti Laurentii<br />

ullo modo, dum aliquod cadaver in dicta ecclesia permanebit. Et si aliqua mulier<br />

contra fecerit, viginti solidos denariorum solvere teneatur; quorum medietas sit<br />

communis et alia esse debeat accusatoris.<br />

Item cum mortuus aliquis erit in ecclesia supradicta, sacerdotes ad cadaver<br />

ad ipsam ecclesiam profecturi stare debeant in choro canonicorum; et si in dicto<br />

choro stare recusaverint, aliquis eorum cande<strong>la</strong>s et denarios habere non debeat<br />

ullo modo. Et si aliquis ex parte defuncti, vel aliquis ad dispendium deputatus,<br />

daret alicui clerico, qui non staret in dicto choro ubi altare constitit, denarios vel<br />

cande<strong>la</strong>s, solvat pro vice qualibet decem libras denariorum; cuius banni medietas<br />

sit communis et aliam habeat accusator. Et esse possit quilibet accusator.<br />

Item quod dictum est de ecclesia Sancti Laurentii, illud intelligatur de ecclesia<br />

Sancti Petri et de omnibus aliis ecclesiis civitatis et burgorum.<br />

Statuimus insuper et firmiter et precise volumus observari quod potestas et<br />

capitaneus per totum mensem maii et iunii decem bonas et pulcras cultras de<br />

çendado fieri facere teneantur; et emi faciant decem celonem bonos et pulcros;<br />

quas cultras et quos celones massarius communis debeat retinere. Et aliquam dictarum<br />

cultrarum seu aliquem dictorum celonum nemini prestare debeant nisi pro<br />

necessitatibus defunctorum. Nam cum aliquis obierit, massarius communis Perusii<br />

debeat et teneatur prestare petenti cultram vel celonem, prout requirit facultas ut<br />

condicio defuntorum, ut cum eo vel ea portentur ad ecclesiam et sepulturam<br />

coperta mortuorum corpora. Cum tamen massarius prestabit cultram alicui vel<br />

celonem, scribat seu scribi faciat nomen et prenomen accipientis et de qua porta<br />

et parochia fuerit, ut pro repetitione et receptione massarius non fal<strong>la</strong>tur. Ille<br />

autem qui a massario cultram vel celonem recipiet pro mortuorum opportunitatibus,<br />

ut est dictum, suo expedito negotio cultram seu celonem massario communis<br />

Perusii reportare debeat, vel remittere, quam primo poterit et obtulerit se facultas;<br />

et redibitione cultre seu celonis facta, massarius communis scripturam factam<br />

de prestantia ipsius destruere vel destrui facere teneatur ne aliquis error intervenire<br />

possit et de restitutione facta possit aliquid in dubium revocari.<br />

Qualiter mulieres non redeant ad domum defuncti postquam frater<br />

predicationem fecerit 2<br />

Statuimus quod mulieres postquam predicaverit frater ad domum alicuius<br />

2 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 3, 1285. Statuti, Qualiter mulieres non redeant ad domum<br />

defuncti postquam frater predicationem fecerit, dove <strong>la</strong> rubrica appare unita alle due successive,<br />

di diverso tenore, in un unico capitolo.<br />

47


48 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

defuncti accedere non presumant nec in ea morentur, nisi attinerent defuncto<br />

usque in tertium gradum, quibus redire liceat et morari. Cum autem domine<br />

moriuntur, a dominabus vel mulieribus religiosis, et non ab aliis, debeant sepeliri.<br />

3. 1285<br />

Statuti<br />

Qualiter puniantur facientes mortuum militem, et de dupleriis faciendis<br />

et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis 3<br />

Qualiter mulieres non redeant ad domum defuncti postquam frater<br />

predicationem fecerit 4<br />

4. 1318, febbraio 17<br />

Riformanze<br />

Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et aliorum<br />

ornamentorum ... 5<br />

Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et aliorum ornamentorum<br />

hac vestimentorum <strong>la</strong>ne et sirici que a sponsis et maritis suis sponsis<br />

et uxoribus <strong>la</strong>rgiuntur et fiunt, ex quibus dotes consumantur et pereunt, maritorum<br />

status confunditur, inhonestas provenit et nonnulli ad egestatem de facilli<br />

adducuntur, inter mulieres invidie oriuntur et scanda<strong>la</strong> generantur, nos vero tante<br />

post salutare remedio occurrere cupientes, sancimus quod nul<strong>la</strong> mulier audeat<br />

vel presumat portare nec deferre in capite coronam seu ghir<strong>la</strong>ndam, arlegaturas<br />

seu intrecciaturas auri vel arrgenti vel margaritarum vei <strong>la</strong>pidum pretiosorum,<br />

nec in aliquibus indumentis seu vestimentis nec in aliqua parte corporis aliquod<br />

3 Vedi n. 2, 1279, Statuti, Qualiter puniantur facientes mortuum militem, et de<br />

dupleriis faciendis et vestibus non mutandis et de cultris fieri faciendis. In fondo al<strong>la</strong><br />

rubrica è aggiunto, rispetto al 1279, il seguente passo: Item iubemus firmiter ordinantes<br />

quod nemo post mortem alicuius defunti vel defunte mittat, nec mittere debeat, ad<br />

domum heredum alicuius defunti et de qua defuntus exiverit, ensenium aliquod vel<br />

presente; et qui contrafecerit solvat pro vice qualibet pene nomine sentum solidos denariorum.<br />

4 Vedi n. 2, 1279. Statuti, Qualiter mulieres non redeant ad domum defuncti postquam<br />

frater predicationem fecerit.<br />

5 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 5, 1318, febbraio 20. Riformanze, Item cum propter superfluitates<br />

margaritarum, auri, argenti et aliorum ornamentorum...


Perugia<br />

ornamentum, exceptis pectorellis et monilibus de auro vel argento et fregis auratis<br />

vel inargentatis, que portare possint, dummodo inter omnia non excedant<br />

summam X librarum denariorum. Si qua vero contrafecerit puniatur de facto per<br />

dominos potestatem et capitaneum et quemlibet eorum in C libris denariorum<br />

pro qualibet vice; et quilibet possit contrafacientem denuntiare vel accusare, et<br />

nomen suum teneatur in secreto; et potestas et capitaneus inquirere dcbeant sine<br />

aliquo promotore, pena CC librarum denariorum; et de hoc expresse debeant<br />

sindicari. Possint tamen mulieres portare scagiale de auro vel argento sine pena,<br />

dummodo non excedat summam comuni exstimatione XXX librarum denariorum.<br />

Et quod nul<strong>la</strong> persona audeat dare alicui mulieri et nulle que intraret monisterium<br />

et ullo clerico qui diceret missam de novo aliquam mantiam, pena C librarum<br />

denariorum pro quolibet contrafaciente.<br />

5. 1318, febbraio 20<br />

Riformanze<br />

Item cum propter superfluitates margaritarum, auri, argenti et aliorum<br />

ornamentorum ... 6<br />

6. 1342<br />

Statuti<br />

De le femmene portante en capo corona e certe altre cose, e de le<br />

mancie da non dare<br />

Nul<strong>la</strong> femmena ardisca overo presuma portare né recare en capo corona<br />

overo ghir<strong>la</strong>nda, arlegature overo entrecciature d’oro overo d’argento overo de<br />

margarite overo pietre pretiose, né enn alcune pangne overo vestemente, né enn<br />

alcuna parte del corpo alcuno ornamento, sciactate le pectorelle e botone d’auro<br />

overo d’argento e fregie aurate overo ennargentate, glie quaglie portare possano<br />

a tanto ke ’ntra tucte non passeno <strong>la</strong> somma de diece libre de denare. Ma<br />

s’alcuna contrafarà sia punita de facto per glie segnore podestà e capetanio en<br />

cento libre de denare per ciascuna fiada, e ciascuno possa el contrafacente denuntiare<br />

e acusare e ’l nome de l’acusante overo denuntiante sia tenuto en secreto.<br />

E <strong>la</strong> podestà e ’l capetanio siano tenute enquirire senza alcuno promotore, e<br />

de ciò expressamente se deggano sciendecare.<br />

6 Vedi n. 4, 1318, febbraio 17. Riformanze, Item cum propter superfluitates margaritarum,<br />

auri, argenti et aliorum ornamentorum ...<br />

49


50 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Possano enpertanto le femmene portare scagiale d’oro overo d’argento sença<br />

pena, a tanto ke non passe <strong>la</strong> somma, per comuna stima, [de] trenta libre de<br />

denare.<br />

E ke nul<strong>la</strong> persona ardisca dare ad alcuna femmena e a nul<strong>la</strong> k’entrasse<br />

monesterio e a nullo chierco el quale dicesse messa alcuna mancia, pena de<br />

cento libre de denare per ciascuno contrafecente.<br />

De gli ariede e fregiature e certe pangne da non portare, et de le<br />

mancie vetate e corone<br />

A skifare le spese inutele, le quale continuamente se feceano per glie citadine<br />

e contadine Peruscine, statuimo e ordenamo per lo presente capitolo, k’en<br />

perpetuo varrà, alcuna cosa non ostante, k’a nullo maschio overo femmena de<br />

quegnunque conditione e stato, degnetà, preheminentia overo grandecça, sia citadino<br />

overo forestiere, contadino overo destrectuale, sia licito dal dì d’oggie ennante,<br />

portare overo recare alcune fregiature, corone, entrecciature overo alcuno<br />

fornemento en pangne overo vestemente o en capo overo capucio, overo endosso<br />

d’auro, d’argento, perle, pietra pretiosa, cristallo, vetrio, ambra, smalto de<br />

quegnunque spetia, forma overo materia overo de seta; salvo ke sia licito a ciascuno<br />

volente portare a pecto overo a maneche, pectorelle, botone ennaurate<br />

overo argentate e centure como a loro parrà, sença pena, a tanto ke quillo ke<br />

dicto è de le pietre pretiose non aggia luoco en le pietre, le quale se portassero<br />

en gli aneglie. E salvo ke sia licito a le femmene fregiatura portare e ornamenta<br />

de valore e de stima de vintecinque libre de denare e non de più per alcuno<br />

modo, so <strong>la</strong> pena predicta.<br />

Anco ke a nullo maschio overo femmena sia licito vestirse overo vestementa<br />

de nuovo fare se non d’uno panno de <strong>la</strong>na tanto d’uno colore overo de doie al<br />

più, a tanto, ki de doie pangne de diverse colore vestementa farà per lo tempo<br />

ke deie venire fare non degga né possa se non tramecçato per<strong>la</strong>to, si ke tanto<br />

sia d’uno panno quanto de l’altro a mesura. E quisto deglie vestemente non<br />

deglie fodere aggia luoco.<br />

E ke nul<strong>la</strong> femmena de <strong>la</strong> cità overo del contado overo destrecto de Peroscia<br />

overo d’altronde ardisca overo presuma portare en dosso né fare fare panno<br />

alcuno scol<strong>la</strong>to da <strong>la</strong> forcel<strong>la</strong> de <strong>la</strong> go<strong>la</strong> en giù, né alcuno panno transtagliato,<br />

glie quaglie pangne de nuovo se facessero, né alcuna gonel<strong>la</strong> longa più d’uno<br />

braccio al braccio de <strong>la</strong> canna oltra <strong>la</strong> longhecça de <strong>la</strong> femmena da <strong>la</strong> go<strong>la</strong> en<br />

giù; né alcuna gonel<strong>la</strong> traginare possa, ma essa facciano asossata, né etiandio<br />

mantello alcuno traginare possa. E ke né portare né fare fare possa alcuno agiubato,<br />

se non sotana tonda, né portare possa alcuno velluto overo tararesco overo<br />

alcuno panno denante diviso overo aperto. Ma se alcuna femmena contrafarà en<br />

le predicte cose overo ennalcuna de le predicte cose en cinquanta libre de denare<br />

per ciascuna fiada sia condannata. E le predicte cose, le quale deglie pangne e<br />

agiubate dicte sonno, aggiano luoco en quiglie glie quaglie de nuovo se facessero<br />

e no en glie già facte. La quale condannagione el marito de <strong>la</strong> somma de <strong>la</strong> dota


Perugia<br />

de <strong>la</strong> moglie pagare sia costrecto; e en caso de restitutione de dote tanto meno<br />

restituire se degga de <strong>la</strong> dota quanto prenderà <strong>la</strong> condannagione sopradecta.<br />

E ke nullo marito possa né degga <strong>la</strong>ssare a <strong>la</strong> moglie sua alcuno ariedo<br />

d’oro overo d’argento so’ <strong>la</strong> dicta pena de facto da l’erede da togliere; e cotale<br />

legato overo relicto de cotale ariedo d’oro overo d’argento non vaglia né tenga,<br />

ma sia per essa ragione nullo.<br />

E nullo sartore overo orfo overo merciaio overo alcun’altra persona possa<br />

overo degga so’ <strong>la</strong> dicta pena esse entrecciature, corone overo fregiature, overo<br />

fornementa, overo pangne cuscire fare overo <strong>la</strong>vorare overo apiciare overo ponere,<br />

so’ <strong>la</strong> dicta pena. E de le predicte cose ciascuno essere possa acusatore;<br />

e aggia <strong>la</strong> metà del bando, e credase al saramento de l’acusatore conn uno<br />

testemonio. A tanto ke le predicte cose non s’entendano en glie scagiaglie overo<br />

centure desse donne, a le quale sia licito de portare esse centure e scagiaglie<br />

de valore de trenta libre de denare, e non da lencie en su, so’ <strong>la</strong> dicta<br />

pena.<br />

Fuor de ciò statuimo e ordenamo, ke dal dì d’oggie ennante a nul<strong>la</strong> persona<br />

sia licito, cusì citadina co’ contadina overo destrectuale de Peroscia overo forestiere,<br />

maskio overo femmena, dare overo donare palesemente overo secretamente,<br />

tacitamente overo spressamente, per sé overa altre, alcuna mancia overo dono,<br />

denare, faco<strong>la</strong> overo cera overo altra quegnunque cosa ad alcuno chierco overo<br />

religioso overo femmena religiosa overo ad alcuna femmena quando se maritasse<br />

overo andasse overo fosse gita poi a marito overo quando entrasse monesterio<br />

overo se ve<strong>la</strong>sse, overo quando el chierco overo religioso dicesse overo cantasse<br />

messa overo religione entrasse. E ki contrafarà sia punito per <strong>la</strong> podestà e capetanio<br />

en cento libre de denare. E de le predicte cose tucte e ciascuna en quisto<br />

capitolo contenute <strong>la</strong> podestà, el capetanio e loro offitiaglie en <strong>la</strong> pena de cinquecento<br />

libre de denare, a loro da togliere al tempo del loro sciendecato, siano<br />

tenute ciascuno mese doie fiade almeno fare enquisitione per le porte e per le<br />

paroffìe de <strong>la</strong> cità e deglie borgora palesemente overo secretamente, como ad<br />

esse parrà, per loro offitio, con promotore e sença, a loro volontà, alcuna cosa<br />

non ostante.<br />

E nientemeno de le predicte cose tucte e ciascune una fiada el mese siano<br />

tenute per <strong>la</strong> cità e per glie borghe de Peroscia, fare fare glie bandementa e<br />

mandare offitiaglie e fameglia e uno deglie suoie notarie ciascune dì de domeneche<br />

e de feste a <strong>la</strong> chiesia deglie beate Domeneco, Francesco e Agustino e a le<br />

perdonançe e agli altre luoche dua sirà concurso de gente a cercare e vedere se<br />

troveronno alcuno overo alcuna portare alcuna cosa contra <strong>la</strong> forma predicta, el<br />

cuie aspecto overo re<strong>la</strong>tione sia avuta per piena pruova; e de <strong>la</strong> sua re<strong>la</strong>tione sia<br />

licito a <strong>la</strong> podestà e al capetanio glie contrafecente punire en le predicte pene, e<br />

aggiano e avere deggano per sa<strong>la</strong>rio de le predicte cose dodece denare per libra<br />

de quiglie daglie quaglie faronno condannagione, e faronno fare el pagamento al<br />

masaio del comuno de Peroscia en pecunia numerata, sença alcuna pulicça.<br />

E ke glie segnore priore de l’arte presente siano tenute pregare e supplicare<br />

a meser lo vescovo de Peroscia ke <strong>la</strong> scomunicatione faccia e fare faccia per<br />

51


52 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tucte le chiesie e glie rectore de le chiesie de <strong>la</strong> cità e del contado de Peroscia<br />

contra tucte e ciascune glie quaglie contrafecessero en le predicte cose.<br />

E ke çitel<strong>la</strong>, puel<strong>la</strong> piccio<strong>la</strong> overo grande né etiandio maschio possano fare<br />

né portare corone le quale sonno usate de portare per <strong>la</strong> cità aquistando pecunia,<br />

a pena de quaranta solde de denare per ciascuno contrafacente e ciascuna<br />

fiada, e essere possa ciascuno acusatore.<br />

7. 1347<br />

Giudiziario<br />

Inquisizioni e condanne per contravvenzioni alle norme suntuarie comminate<br />

dal maggior sindaco del comune<br />

Primo frammento:<br />

[20 febbraio]: Dominam Lenam uxorem Petruccii Ceccholi, porte Sancte Susane<br />

et parochie Sancti Iohannis et dominam Ceccham uxorem Ghiecti Alesandri,<br />

porte Solis et parochie Sancti Andree et dominam Franceschinam uxorem<br />

Petri Cacilis, porte Sancti Angeli et parochie Sancti Donati 7 . Et quamlibet earum<br />

contra quas et quamlibet earum processimus per viam et modum inquisitionis<br />

ex nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedicis, militis et sotii<br />

nostri, in eo et de eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />

contentis, predicte domina Lena, domina Ceccha et domina Francischina et qualibet<br />

eorum portaverunt pannos, silicet tunichas et guarnacchias adeo scol<strong>la</strong>tas,<br />

quia eis et cuilibet earum descendebant puntas orcharum suarum nec super puntas<br />

orcharum, versus collum, habebant unum digitum de panno, et dicta domina<br />

Franceschina, uxor Petri Cacilis portavit tempore in dicta inquisitione contento,<br />

in manichis sue guarnaccie ex parte superiori a gubito infra versus pectus monilia<br />

contra formam statutorum et ordo comunis et populi civitatis Perusii. Quas<br />

dominam Lenam, dominam Ceccham et dominam Franceschinam et quamlibet<br />

earum citari et requiri fecimus per publicum bayulum dicti comunis, quod certo<br />

termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere deberent coram nobis et nostra curia,<br />

ad se et quamlibet earum excusandum et defendendum a dicta inquisitione et<br />

contentis in ea; et non comparuerunt, set contumacie fuerunt et sunt.<br />

Ideo ipsas et quamlibet earum, propter earum contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione<br />

dicti nostri militis et sotii, videlicet: dictas dominam Lenam et Ceccham et quamlibet<br />

earum, in centum solidis denariorum Perusinorum et dictam dominam Franceschinam<br />

in decem libris denariorum Perusinorum dandis et solvendis massario<br />

dicti comunis pro ipso comuni recipienti in hiis scriptis, omni via, iure, modo et<br />

7 Quest’ultima appare depennata perché, così annota il notaio del maggior sindaco: Solvit<br />

massario comunis Perusii.


Perugia<br />

forma quibus melius possumus, sententialiter condempnamus; que domina Lena<br />

et domina Ceccha predicte deposuerunt dicto massario, pro dicta condempnatione<br />

videlicet quelibet earum, solidos centum, ut patet per apodixam scriptam<br />

manu Philippy ser Francisci, notarii dicti massari.<br />

c. 3v Dominam Albriam uxorem Baglionis Bartalomey, porte Sancti Angeli,<br />

de Perusio, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro<br />

et nostre curie offitio et ad denunptiationem custodis secreti; in eo, de eo et<br />

super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina<br />

Albria portavit in capite coronam argenti, contra formam statutorum et ordinamenti<br />

comunis et populi civitatis Perusii. Quam dominam Albriam citari et requiri<br />

fecimus per publicum bayulum dicti comunis quod certo termino iam<br />

e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere deberet coram nobis et nostra curia ad se excusandum<br />

et defendendum a dicta inquisitione et contentis in ea; et non comparuit<br />

set contumax fuit et est.<br />

Ideo dictam dominam Albriam propter eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione<br />

dicti custodis, habita pro confessione in centum solidis denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massario dicti comunis Perusii pro ipso comuni recipienti, in<br />

hiis sententialiter condempnamus; que domina Albria solvit dicto massario, pro<br />

dicta condempnatione, centum solidos prout patet manu ser Iohannis ser Francisci<br />

de Perusio, notarii dicti massari.<br />

c. 4r Dominam Andreuccio<strong>la</strong>m uxorem Ceccholi Ricchuccioli Picchi, porte<br />

Sancti Angeli et parochie Sancti Donati, contra quam, per viam et modum inquisitionis<br />

processimus ex nostro et nostre curie officio et ad denunptiationem<br />

custodis secreti; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />

contentis, dicta domina Andreuccio<strong>la</strong> portavit pannos suos in dorso adeo scol<strong>la</strong>tos<br />

quod dessendebant puntas orcarum suarum, nec super puntas archarum suarum<br />

versus collum habebat unum digitum de panno contra formam statutorum<br />

et ordinamentorum comunis et populi civitatis Perusii. Quam dominam Andreauccio<strong>la</strong>m<br />

citari et requiri fecimus per publicum bayulum dicti comunis, quod<br />

certum terminum iam e<strong>la</strong>pxum, venire et comparere deberet coram nobis et nostra<br />

curia ad se excusandum et defendendum a dicta inquisitione et contentis in<br />

ea et non comparuit set contumax fuit et est.<br />

Ideo dictam dominam Andreuccio<strong>la</strong>m tam per eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione<br />

dicti custodis habita pro confessione de predictis in centum solidis denariorum<br />

Perusinorum dandis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti,<br />

in hiis scriptis sententialiter condempnamus, que domina Andreuccio<strong>la</strong> solvit<br />

dicto massaro, pro dicta condempnatione, centum solidos, ut patet per apodixam<br />

scriptam manu ser Phylippi ser Francisci, notarii dicti massari.<br />

Dominam Masso<strong>la</strong>m uxorem Angelelli B<strong>la</strong>xii, porte et parochie Sancti Petri<br />

de Perusio, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro<br />

et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem Bindi notarii et offitialis nostri, in eo, de<br />

eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina<br />

Masso<strong>la</strong> portavit monilia in manicis cuiusdam sui soctani ex parte inferiori<br />

bracchii a gobito infra versus pectus, contra formam statutorum et ordinamento-<br />

53


54 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

rum comunis Perusii et predicta omnia et singu<strong>la</strong> constat nobis et nostre curie<br />

vera esse per re<strong>la</strong>tionem dicti nostri offitialis cui domine Massole datus fuit per<br />

nos certus terminus iam e<strong>la</strong>psus ad omnem suam defensionem faciendum de<br />

predictis et nul<strong>la</strong>m fecit prout hec et alia in actis nostris et nostre curie plenius<br />

continetur.<br />

Idcirco dictam dominam Masso<strong>la</strong>m in centum solidos denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti, in<br />

hiis scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Masso<strong>la</strong> predicta solvit<br />

pro dicta condempnatione centum solidos massario comunis Perusii ut patet per<br />

apodixam scriptam manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />

Dominam Blondam uxorem Ugolini Marchionis porte Sancte Susanne et parochie<br />

Sancti Iohannis, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />

ex nostro et nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedecis ser Vannis<br />

militis et sotii nostri; in eo et super eo quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />

contentis, dicta domina Blonda portavit schaggiale maioris pretii et valoris<br />

octo florenorum, ac etiam portavit pannum scissum de antea et cinturam infra et<br />

a loco ubi comuniter se gengere solet, videlicet ad quandam guarnacchiam quam<br />

portabat in dorso contra formam statutorum et ordinamentorum comunis et populi<br />

civitatis Perusii. Quam dominam Blondam citari et requiri fecimus per publicum<br />

bayulum comunis Perusii, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere<br />

deberet coram nobis et nostra curia ad se defendendum et excusandum a<br />

dicta inquisitione et contentis in ea; et non comparuit set contumax fuit et esse.<br />

Ideo propter eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione dicti nostri militis, habita pro<br />

confessione de contentis in dicta inquisitione, in septem libris denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti,<br />

in hiis scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Blonda predicta solvit<br />

dicto massario VII libras pro dicta condempnatione, ut patet per apodixam<br />

scriptam manu ser Phylippi notarii dicti massarii.<br />

Dominam Bartalucciam uxorem Badini porte Solis et parochie Sancti Simonis,<br />

contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre<br />

curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedicis ser Vannis militis et sotii nostri; in<br />

eo et de eo puod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina<br />

Bartaluccia portavit pannum scissum de antea, a cinturam (sic) infra et a loco<br />

ubi comuniter se cingere solet videlicet ad quamdam guarnacchiam panni schar<strong>la</strong>ctini<br />

et accole quam portabat in dorso contra formam statutorum et ordinamentorum<br />

comunis Perusii. Quam dominam Bartalucciam citari et requiri fecimus<br />

per publicum bayulum comunis Perusii quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo,<br />

venire et comparere deberet coram nobis et nostra curia ad se defendendum et<br />

excusandum a dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuit set contumax<br />

fuit et esse.<br />

Ideo ipsam propter eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione dicti militis habita pro<br />

confessione in quadraginta solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis<br />

massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti, in hiis scriptis sententialiter<br />

condempnamus, que domina Bartaluccia solvit XL solidos massario predicto,


Perugia<br />

pro dicta condempnatione ut patet manu Phylippi ser Franciscii notarii dicti<br />

massarii.<br />

Dominam Iacobam uxorem domini Niccole Teverutii, porte Heburnee et<br />

parochie Sancti Valentini, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />

ex nostro et nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem mei Bindi, notarii et<br />

offitialis nostri; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />

contentis, dicta domina Iacoba portavit et fecit in sua guarnacchia de viride<br />

erbe, quam habeat in dorso fregiaturas de vario, videlicet circum circa et ad<br />

pedem dicte guarnaccie, contra formam statutorum et ordinamentorum comunis<br />

et populi civitatis Perusii; quam dominam Iacobam citari fecimus et requiri per<br />

publicum bayulum comunis Perusii, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire et<br />

comparere deberet coram nobis et nostra curia, ad se excusandum et defendendum<br />

a dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuit set contumax fuit<br />

et est.<br />

Ideo dictam dominam Iacobam propter eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione<br />

dicti nostri offitialis, habita pro confessione in quadraginta solidis denariorum<br />

Perusinorum dandis et solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti,<br />

in hiis scriptis sententialiter condemnamus, que domina Iacoba solvit dicto<br />

masario XL solidos pro dicta condempnatione, ut patet manu Phylippi ser Franciscii<br />

notarii dicti massarii.<br />

Dominam Lisabectam uxorem Christofari Lucoli Crescioli, porte et parochie<br />

Sancti Angeli, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex<br />

nostro et nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Niccho<strong>la</strong>i Nerii notarii et<br />

offitialis nostri; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />

contentis, dicta domina Lisabecta portavit et fecit in sua guarnacchia quam habeat<br />

in dorso fregiaturas de vario ad pedem dicte guarnaccie, contra formam<br />

statutorum et ordinamentorum comunis Perusii. Quam dominam Lisabectam citari<br />

fecimus et requiri per publicum bayulum dicti comunis quod certo termino<br />

iam e<strong>la</strong>pxo veniret et compareret coram nobis et nostra curia ad se defendendum<br />

et excusandum a dicta inquisitione et contentis in ea; et non comparuit, set<br />

contumax fuit et est.<br />

Ideo dictam dominam Lisabectam propter eius contumaciam et ex re<strong>la</strong>tione<br />

dicti nostri offitialis habita pro confessione in XL solidis denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti in hiis<br />

scriptis sententialiter condempnamus, que domina Lisabecta solvit dicto massario<br />

pro dicta condempnatione XL solidos prout patet per apodixam scriptam manu<br />

Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />

Dominam Ange<strong>la</strong>m uxorem ser Macthey Bencivennis porte Sancti Petri et<br />

parochie Sancti Stephani, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />

ex nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem et denunptiationem custodis<br />

secreti; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />

contentis, dicta domina Ange<strong>la</strong> portavit et fecit in sua guarnaccia coloris viridis<br />

erbe quam habeat in dorso fregiaturas de vario, videlicet circum circa scissuras<br />

que erant a <strong>la</strong>tere dicte guarnaccie contra formam statutorum et ordinamento-<br />

55


56 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

rum comunis Perusii. Quam dominam Ange<strong>la</strong>m citari fecimus et requiri per publicum<br />

bayulum dicti comunis quod certo termino iam e<strong>la</strong>pso venire et comparere<br />

deberet coram nobis et nostra curia, ad se defendendum et excusandum a<br />

dicta inquisitione contentis in ea et non comparuit set contumax fuit et est.<br />

Ideo ipsam propter eius contumaciam habita pro confessa (sic) in quadraginta<br />

solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis massario comunis Perusii,<br />

pro ipso comuni recipienti, in hiis scriptis sententialiter condempnamus; que<br />

domina Ange<strong>la</strong> solvit dicto massario pro dicta condempnatione XL solidos ut<br />

patet per apodixam scriptam manu Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />

Fiorem Niccholuccii porte Sancti Petri et parochie Sancti Stephani, contra<br />

quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie<br />

offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedicis ser Vannis, militis et sotii nostri, in eo et<br />

super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta Fiore portavit<br />

calcias sine calçarectis de pelle contra formam statutorum et ordinamentorum<br />

comunis Perusii. Quam Fiorem citari fecimus et requiri per publicum bayulum<br />

dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire deberet coram nobis et<br />

nostra curia ad se defendendum et excusandum a dicta inquisitione et contentis<br />

in ea et non comparuit set contumax fuit et est.<br />

Ideo dictam Fiorem propter eius contumaciam in XL solidis denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti<br />

in hiis scriptis omni via, iure et modo quibus melius possumus sententialiter<br />

condempnamus.<br />

Dominam Margaritam filiam Lelli Celloli Fucciarelli et uxor Stephani domini<br />

Rosselli, porte Sancti Angeli et parochie Sancte Marie de Viridario, contra quam<br />

per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie offitio et<br />

ad re<strong>la</strong>tionem ser Niccho<strong>la</strong>i Nerii, notarii et offitialis nostri, in eo et super eo,<br />

quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina Margarita portavit<br />

pannum scissum de antea, a cintura infra et a loco ubi communiter se cingere<br />

solet, videlicet ad quamdam guarnacchiam quam portabat in dorso ac etiam<br />

portavit pannos suos in dorso a dicto scol<strong>la</strong>tos quod descendebant puntas orcharum<br />

suarum, nec super puntas orcharum suarum versus collum habebat unum<br />

digitum de panno contra formam statutorum et ordinamentorum comunis et populi<br />

civitatis Perusii. Quam dominam Margaritam citari fecimus et requiri per<br />

publicum bayulum dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire et comparere<br />

deberet coram nobis et nostra curia ad se excusandum et defendendum a<br />

dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuit set contumax fuit et est.<br />

Ideo dictam dominam Margaritam propter eius contumaciam in septem libris<br />

denariorum Perusinorum dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso<br />

comuni recipienti, in hiis scriptis omni via, iure et modo quolibet melius possumus<br />

sententialiter condempnamus.<br />

c. 13v [22 marzo]: Dominam Cilgliam uxorem Iohannis Acursi, porte Sancte<br />

Susanne et parochie Sancti Iohannis Rotundi.<br />

Dominam Phylippam filia Ugolini Nelli et uxorem Mascii, porte predicte et<br />

parochie Sancte Marie de Valle et dominam Blondam uxorem Ugolini Marchio-


Perugia<br />

nis, porte predicte et parochie Sancti Iohannis Rotundi et quamlibet earum contra<br />

quas et quamlibet earum per viam et modum inquisitionis processimus ex<br />

nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedecis ser Vannis militis et<br />

sotii nostri in eo et super eo quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis,<br />

dicta domina Cilglia portavit et fecit in sua guarnacchia quam habeat in<br />

dorso fregiaturas de vario, videlicet circhum circha scissuras que erant a <strong>la</strong>tere<br />

dicte guarnaccie et dicta domina Phylippa portavit pannos suos in dorso a dicto<br />

scol<strong>la</strong>tis quod descendebant puntas orcharum suarum et dicta domina Blonda<br />

portavit pannum scissum de antea a cintura infra et a loco ubi comuniter se<br />

cingere solet, videlicet ad quamdam guarnacchiam quam portabat in dorso, ac<br />

etiam portavit pannos suos in dorso, adeo schol<strong>la</strong>tos quod descendebant puntas<br />

orcharum suarum contra formam statutorum comunis Perusii. Quas dominas<br />

Phylippam, Cigliam et Blondam et quamlibet earum citari fecimus et requiri per<br />

publicum bayulum comunis Perusii quod, certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et<br />

comparere deberent coram nobis et nostra curia ad se et quamlibet earum excusandum<br />

et defendendum a dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuerunt<br />

set cuntumaces fuerunt et sunt.<br />

Ideo dictam dominam Cigliam in quadraginta solidis denariorum Perusinorum<br />

et dictam dominam Phylippam in centum solidis denariorum Perusinorum<br />

et dictam dominam Blondam in septem libris denariorum Perusinorum dandis et<br />

solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti in hiis scriptis<br />

sententialiter condempnamus; que domina Ciglia et domina Blonda deposuerunt<br />

dicto massario pro dicta condempnatione, videlicet: dicta domina Ciglia XL solidos<br />

et dicta domina Blonda VII libras ut patet per apodixam scriptam manu ser<br />

Phylippi notarii dicti massarii.<br />

Dominam Migliucciam uxorem Ceccholi Maggioli, porte Sancte Suxanne et<br />

parochie Sancti Anthonii, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />

ex nostro et nostre curie offitio, et ad re<strong>la</strong>tionem ser Nicco<strong>la</strong>i Neri, notarii<br />

nostri; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis,<br />

dicta domina Migliuccia portavit et fecit in sua guarnaccia coloris viridis<br />

livi, quam habeat in dorso, fregiaturas de vario, videlicet ad pedem dicte guarnaccie,<br />

contra formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii. Quam<br />

dominam Migliucciam citari fecimus et requiri per publicum bayulum dicti comunis,<br />

quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere deberet coram nobis<br />

et nostra curia, ad se defendendum et excusandum a dicta inquisitione et<br />

contentis in ea.<br />

Ideo ipsam propter eius contumaciam, in quadraginta solidis denariorum<br />

Perusinorum dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti<br />

in hiis scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Migliuccia deposuit<br />

massario dicti comunis XL solidos ut patet per apodixam scriptam manu ser<br />

Phylippi ser Franciscii, notarii dicti massarii.<br />

Dominam Iacobam uxorem Iohannis domini Symonis de Oddis, porte Sancte<br />

Susanne, contra quam, per viam et modum inquisitionis processimus ex<br />

nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedecis ser Vannis, militis et<br />

57


58 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

sotii nostri, in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis,<br />

dicta domina Iacoba portavit et fecit in sua guarnacchia panni dimezati, quam<br />

habeat in dorso, fregiaturas de vario, ad pedem dicte guarnaccie, contra formam<br />

statutorum et ordinamentorum comunis et populi civitatis Perusii. Quam dominam<br />

Iacobam citari fecimus et requiri per publicum bayulum dicti comunis quod,<br />

certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere deberet coram nobis et nostra<br />

curia, ad se excusandum et defendendum a dicta inquisitione et contentis in ea.<br />

Ideo ipsam propter eius contumaciam, in quadraginta solidis denariorum<br />

Perusinorum dandis et solvendis massario dicti comunis Perusii, pro ipso comuni<br />

recipienti, in hiis scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Iacoba<br />

predicta deposuit XL solidos pro dicta condempnatione, massario dicti comunis,<br />

ut patet per apodixam scriptam manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti<br />

massarii.<br />

Dominam Angnesuccio<strong>la</strong>m uxorem Galeffi Or<strong>la</strong>nducci, porte Heburnee et parochie<br />

Sancti Bartolomey, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />

ex nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem et denumptiationem custodis<br />

secreti, in eo et super eo quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis,<br />

dicta domina Angnesuccio<strong>la</strong> portavit fregiaturas de pernis in pannis suis videlicet,<br />

ad guarnacchiam panni coloris viridis erbe, quam portabat in dorso et que<br />

excessit et excedit valorem decem librarum contra formam statutorum et ordinamentorum<br />

comunis Perusii, quam dominam Angneso<strong>la</strong>m citari et requiri fecerunt<br />

per publicum bayulum dicti comunis quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire et<br />

comparere deberet coram nobis et nostra curia ad se defendendum et excusandum<br />

a dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuit, set contumax fuit.<br />

Ideo dictam dominam Angnesuccio<strong>la</strong>m in centum solidis denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti<br />

in hiis scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Angnesuccio<strong>la</strong> deposuit<br />

pro dicta condempnatione, centum solidos massario dicti comunis Perusii ut patet<br />

per apodixam scriptam manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />

Dominam Ciam uxorem Iohannis Ceccholi Cinalglie, porte Sancti Petri, contra<br />

quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie<br />

offitio et ad denumptiationem custodis secreti, in eo et super eo, quod loco et<br />

tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina Cia portavit calcias sine<br />

calçarectis et calçariis de pelle contra formam statutorum et ordinamentorum<br />

comunis Perusii et constat nobis et nostre curie, predicta notoria esse et fuisse<br />

per confessionem dicti Iohannis mariti et procuratoris dicte domine Cie, coram<br />

nobis sponte factam, cui Iohanni dicto nomine datus et assignatus fuit certus<br />

terminus iam e<strong>la</strong>pxus ad omnem suam defensionem faciendum de predictis et<br />

nul<strong>la</strong> fecit pro ut hec et alia in actis nostris et nostre curie plenum continetur.<br />

Ideo dictam dominam Ciam in triginta solidis denariorum Perusinorum dandis<br />

et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti in hiis scriptis<br />

sententialiter condempnamus, reducta dicta condempnatione ad dictam quantitatem<br />

propter confessionem dicti Iohannis mariti et procuratoris dicte domine<br />

Cie coram nobis factam infra octo dies secundum formam statutorum; qui Iohan-


Perugia<br />

nes predictus deposuit pro dicta condempnatione, dictos XXX solidos massario<br />

comunis Perusii, ut patet per apodixam scriptam manu ser Phylippi ser Franciscii<br />

notarii dicti massarii.<br />

Dominam Francischam uxorem Fatii Giro<strong>la</strong>mi porte Heburnee et parochie<br />

Sancti B<strong>la</strong>xii, contra quam processimus per viam et modum inquisitionis ex nostro<br />

et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Nicco<strong>la</strong>i Nerii notarii nostri, in<br />

eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina<br />

Francischa portavit pannos suos in dorso adeo scol<strong>la</strong>tos quod descendebant<br />

puntas orcarum suarum nec super puntas orcarum suarum versus collum habeat<br />

unum digitum de panno; ac etiam portavit pannum scissum de antea ad guarnacchiam<br />

panni sargiati a cintura infra et a <strong>la</strong>to ubi comuniter se cingere solet,<br />

contra formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii. Quam dominam<br />

Francischam citari fecimus et requiri per publicum bayulum dicti comunis, quod<br />

certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire et comparere deberet coram nobis et nostra<br />

curia ad se excusandum et defendendum a dicta inquisitione et contentis in ea<br />

et non comparuit se contumax fuit et est.<br />

Ideo ipsam dominam Francischam in septem libris denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti in hiis<br />

scriptis sententialiter condempnamus, que domina Francischa deposuit pro dicta<br />

condempnatione massario dicti comunis, VII libras ut patet per apodixam scriptam<br />

manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />

c. 20r [24 aprile]: Dominam Gino<strong>la</strong>m uxorem Nicco<strong>la</strong>i Benetelli Humiccioli,<br />

porte Sancti Angeli, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />

ex nostro et nostre curie offitio et ad denumptiationem et re<strong>la</strong>tionem custodis<br />

secreti, in eo, de eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione<br />

contentis, dicta domina Gino<strong>la</strong> portavit pannos suos in dorso adeo scol<strong>la</strong>tos quod<br />

descendebant puntas orcarum suarum nec super puntas orcharum suarum versus<br />

collum habeat unum digitum de panno, contra formam statutorum et ordinamentorum<br />

comunis Perusii; quam dominam Gino<strong>la</strong>m citari et requiri fecimus<br />

per publicum bayulum dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo, venire<br />

deberet coram nobis et nostra curia ad se excusandum et defendendum a dicta<br />

inquisitione et contentis in ea et non comparuit set contumax fuit.<br />

Ideo dictam dominam Gino<strong>la</strong>m in centum solidis denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massario comunis Perusii, pro ipso comini recipienti, in hiis<br />

scriptis sententialiter condempnamus. Que domina Gino<strong>la</strong> deposuit pro dicta<br />

condempnatione C solidos masario dicti comunis ut patet per apodixam scriptam<br />

manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />

Dominam Ange<strong>la</strong>m uxorem Simonis domini Raynaldi porte Solis et parochie<br />

Sancti Andree, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro<br />

et nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem mei Bindi notarii nostri, in eo, de eo<br />

et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina<br />

Ange<strong>la</strong> portavit monilia in manicis cuiusdam sue guarnaccie ex parte superiori<br />

bracchii a gubito infra versus pectus, contra formam statutorum et ordinamentorum<br />

comunis Perusii. Quam dominam Ange<strong>la</strong>m citari fecimus et requiri per pu-<br />

59


60 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

blicum bayulum dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo veniret coram<br />

nobis et nostra curia ad se excusandum et defendendum a dicta inquisitione et<br />

contentis in ea, et non comparuit set contumax fuit et est.<br />

Ideo ipsam in centum solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis<br />

massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti, in hiis scriptis sententialiter<br />

condempnamus; que domina Ange<strong>la</strong> deposuit pro dicta condempnatione C solidos<br />

massario dicti comunis ut patet per apodixam scriptam manu Phylippi ser<br />

Franciscii notarii dicti massarii.<br />

Dominam Francischam filiam Alexandri domini Benvenuti et uxorem Vici<br />

Franciscii de Perusio, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus<br />

ex nostro et nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Tedicis ser Vannis militis et<br />

sotii nostri; in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis,<br />

dicta domina Francischa portavit pannum scissum de antea a cintura infra et<br />

a loco ubi comuniter se cingere solet videlicet, ad quandam guarnacchiam dimeççatam,<br />

quam portabat in dorso contra formam statutorum et ordinamentorum<br />

comunis Perusii; quam dominam Francischam citari fecimus et requiri per<br />

publicum bayulum dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire et comparere<br />

deberet coram nobis et nostra curia ad se excusandum et defendendum a<br />

dicta inquisitione et contentis in ea, et non comparuit, set contumax fuit.<br />

Ideo ipsam in quadraginta solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis<br />

massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti in hiis scriptis sententialiter<br />

condempnamus, que domina Francischa deposuit dicto massario solidos XL<br />

pro dicta condempnatione ut patet per apodixam scriptam manu ser Phylippi<br />

ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />

Dominam Annam uxorem Nicco<strong>la</strong>i Iannarelli porte Santi Angeli et parochie<br />

Sancti Christofari, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex<br />

nostro et nostre curie offitio et ad re<strong>la</strong>tionem et denunptiationem custodis secreti,<br />

in eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta<br />

domina Anna portavit pannos suos in dorso adeo schol<strong>la</strong>tos quod descendebant<br />

puntas orcharum suarum nec super puntas orcarum suarum versus collum habeat<br />

unum digitum de panno contra formam statutorum et ordinamentorum comunis<br />

Perusii, quam dominam Annam citari fecimus et requiri per publicum<br />

bayulum dicti comunis, quod certo termino iam e<strong>la</strong>pxo venire et comparere deberet<br />

coram nobis et nostra curia ad se excusandum a dicta inquisitione et continentis<br />

in ea et non comparuit set contumax fuit.<br />

Ideo ipsam dominam Annam, in centum solidis denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti, in hiis<br />

scriptis sententialiter condempnamus, que domina Anna deposuit C solidos pro<br />

dicta condempnatione massario dicti comunis, ut patet per apodixam scriptam<br />

manu dicti ser Phylippi.<br />

Dominam Caterinam uxorem ser Mini Lai, porte Solis et parochie Sancti<br />

Florentii, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et<br />

nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem ser Niccho<strong>la</strong>i Nerii notarii nostri; in eo et<br />

super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina


Perugia<br />

Caterina portavit calcias sine calçarectis et calçariis de pelle contra formam statutorum<br />

et ordinamentorum comunis Perusii; quam dominam Caterinam citari fecimus<br />

et requiri per publicum bayulum dicti comunis, quod certis terminis iam e<strong>la</strong>pxis,<br />

venire et comparere deberet coram nobis et nostra curia ad se defendendum a<br />

dicta inquisitione et continentis in ea et non comparuit, set contumax fuit et est.<br />

Ideo ipsam in quadraginta solidis denariorum Perusinorum dandis et solventis<br />

massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti, in hiis scriptis sententialiter<br />

condempnamus; que domina Caterina predicta, deposuit XL solidos pro dicta<br />

condempnatione, massario comunis Perusii prout patet per apodixam scriptam<br />

manu ser Phylippi ser Franciscii notarii dicti massarii.<br />

Dominam Fiorem uxorem Petrini Nerii, porte Sancte Susanne, contra quam<br />

per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie offitio<br />

et ad re<strong>la</strong>tionem ser Nicco<strong>la</strong>i Nerii notarii nostri; in eo et super eo, quod loco<br />

et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina Fiore portavit pannum<br />

scissum de antea a cintura infra et a loco ubi comuniter se cingere solet videlicet,<br />

ad quamdam guarnacchiam sargiatam, quam portabat in dorso contra formam<br />

statutorum et ordinamentorum comunis Perusii. Quam dominam Fiorem<br />

citari fecimus et requiri per publicum bayulum dicti comunis quod certo termino<br />

iam e<strong>la</strong>pxo veniret coram nobis et nostra curia ad se excusandum et<br />

defendendum a dicta inquisitione et contentis in ea, et non comparuit set contumax<br />

fuit et est.<br />

Ideo ipsam in quadraginta solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis<br />

massario dicti comunis, pro ipso comuni recipienti, in hiis scriptis sententialiter<br />

condempnamus, que domina Fiore deposuit pro dicta condempnatione XL<br />

solidos massario dicti comunis ut patet apodixam scriptam manu ser Phylippi ser<br />

Franciscii notarii dicti massarii.<br />

c. 22r Dominam Liam uxorem Petrucii Bectoli Homicciuoli, porte Sancti<br />

Angeli, contra quam per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et<br />

nostre curie officio et ad re<strong>la</strong>tionem custodis secreti; in eo et super eo, quod<br />

loco et tempore in dicta inquisitione contentis, dicta domina Lia portavit pannos<br />

suos in dorso adeo scol<strong>la</strong>tos quod descendebant puntas orcarum suarum nec<br />

super puntas orcarum suarum versus collum habeat unum digitum de panno<br />

contra formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii; quam dominam<br />

Liam citari fecimus et requiri per publicum bayulum comunis Perusii, quod certo<br />

termino iam e<strong>la</strong>pxo veniret coram nobis et nostra curia, ad se defendendum<br />

et excusandum a dicta inquisitione et contentis in ea et non comparuit set contumax<br />

fuit et est.<br />

Ideo ipsam in centum solidis denariorum Perusinorum dandis et solvendis<br />

massario comunis Perusii, pro ipso comuni recipienti in hiis scriptis sententialiter<br />

condempnamus.<br />

Secondo frammento:<br />

Hec est quedam inquisito quam faciunt et facere intendunt nobilis et potens<br />

vir Ranerio domini Ranerii de Cancelleriis de Pistorio, honorabilis maior sindi-<br />

61


62 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

chus comunis et populi civitatis Perusii eiusque comitatus, fortie et districtus.<br />

Nec non egregius et legum doctor dominus Anthonius de Masscis de Amatrice,<br />

vicarius et collector ipsius maioris sindici et eorum et cuiusque ipsorum curie et<br />

offitio contra et adversus.<br />

Mulieres portantes in capite aliquas coronas aureas vel argenteas cum perlis<br />

vel gemmis seu <strong>la</strong>pidibus pretiosis ornatas vel non ornatas.<br />

Item contra mulieres portantes seu ad convivia retinentes aliquod vestimentum<br />

in quo sint perle vel <strong>la</strong>pides pretiosi et ad manicas mobilia (sic) sive<br />

boctones ultra pondus unius libre et valoris ultra novem florenos auri et scagiale<br />

sive cingulum ultra pondus unius libre et valoris ultra decem florenorum<br />

auri.<br />

Item contra mulieres portantes aliquod vestimentum sive mantellus de samito<br />

sive velluto aurato vel non, setam vel chamucha contra formam iuris statutorum<br />

et ordinamentorum comunis Perusii.<br />

Item contra mulieres portantes ultra tres anulos in digitis contra formam<br />

statutorum dicti comunis.<br />

Item contra mulieres habentes et in dorso portantes plures (sic) duabus<br />

rubbis.<br />

Item contra mulieres et quaschumque personas aliquid donantes alicui occasione<br />

alicuius parentele.<br />

Item contra facientes convivia dominarum in sero.<br />

Item contra facientes convivium maschulorum ultra numerum in statutis contentum.<br />

Item contra donantes et mancias concedentes religiosis vel mulieribus que<br />

maritate essent et quando ducerentur ad maritum.<br />

Item contra amantes seu vaghigiantes ad indulglentias.<br />

Item contra portantes coronas vel schagialia tempore nuptiarum vel conviviorum.<br />

Item contra induentes aliqua chadavera mortuorum ultra formam statutorum<br />

dicti comunis.<br />

Item contra corroctantes, ulu<strong>la</strong>ntes vel plorantes tempore defunti ad domum<br />

ipsius defunti contra formam statutorum comunis prefati.<br />

Item contra facientes aradunantias ultra formam dictorum statutorum occasione<br />

mortis alicuius et portantes cadavera discoperta.<br />

Item contra portantes ad mortuos duplerios ultra formam statutorum dicti<br />

comunis.<br />

Super quibus omnibus et singulis suprascriptis dependentibus et emergentibus<br />

ab eisdem supradictus dominus maior sindicus inquirit et inquirere intendit<br />

et repertos culpabiles de predictis vel aliquo predictorum punire et condempnare<br />

secundum formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii ...<br />

Seguono le citazioni dei testimoni tenutesi in più tornate inquisitorie, tra il<br />

gennaio e il giugno. Al termine del fascicolo vengono registrate, tra le altre, le<br />

seguenti multe comminate per contravvenzioni agli statuti in materia <strong>suntuaria</strong>:


Perugia<br />

c. 21v, 6 aprile: Vangnolus Putii porte Sancti Angeli et parochie Sancti Christofani<br />

solvit massario comunis Perusii eo quod: Caterina eius nata inventa fuit<br />

per me notarium infrascriptum [Francisschus], ludere ad ludum rinarum de ultima<br />

martii proximi preteriti, prout de ipsa solutione patet manu Iohannis Pieri et<br />

solvit de facto secundum formam statutorum comunis Perusii, solidos quadraginta<br />

denariorum.<br />

Die ultima mensis martii: Domina Angelina uxor Francissci Balductii porte<br />

Sancte Suxanne et parochie Sancti Severii inventa fuit per me notarium infrascriptum<br />

ferre seu portare gril<strong>la</strong>ndam de perlis contra formam statutorum, extimatam<br />

per Grondolum ..., secundum formam statutorum infra terminum in statutis<br />

contentum.<br />

Die XXI mensis aprilis solvit massariis predictis de facto secundum formam<br />

statutorum prout patet apotissam scriptam manu Iohannis Pieri, libras vigintiquinque<br />

denariorum.<br />

Die XX martii: Domina Biancia uxor Angeli Boniohannis de Cortona, porte<br />

Solis et parochie Sancte Marie de Foro, inventa fuit per me notarium infrascriptum,<br />

portare quamdam c<strong>la</strong>midem cupi coloris in quo erat ex parte inferiori<br />

drappum <strong>la</strong>boratum ad formam animalium, contra formam statutorum dicti<br />

comunis.<br />

Die XXI mensis aprilis solvit dominus Angelus massariis comunis Perusii de<br />

facto secundum formam statutorum comunis prefati, prout patet apodissam scriptam<br />

manu Iohannis Pieri, libras vigintiquinque denariorum.<br />

Die XVIIII maii: Domina Alovisia uxor Ricciardi Ciaci porte Sancti Angeli et<br />

parochie Sancti Martini de Viridario, inventa fuit per me notarium infrascriptum<br />

ferre et portare unam c<strong>la</strong>midem sive mantellum cupi coloris, cum drappo <strong>la</strong>borato<br />

in eo suto ex parte inferiori ad formam figurarum relevatarum contra formam<br />

statutorum comunis Perusii.<br />

Die XXIII mensis maii solvit Ricciardus vir dicte Alovisie, pro ea massariis<br />

comunis Perusii de facto et prout patet apodissam manu ser Grifoli Odductii<br />

notiarii dictis masariis scriptam, que est in infilça maioris sindici, libras viginiquinque<br />

denariorum.<br />

Die XVIIII mensis martii: Domina Iohanna uxor Gasparris Martini Gilii porte<br />

Solis et parochie Sancti Andree, inventa fuit per me notarium infrascriptum portare<br />

unam vil<strong>la</strong>nam sive tunicam cupi coloris divisata unius quarterii color rubey,<br />

in qua suntura dicti quarterii erant certe folie deaurate et ad collum dicte tunice<br />

sive vil<strong>la</strong>ne, simul modo erant folie predicte, contra formam statutorum dicti<br />

comunis.<br />

Die ..., mensis ... 8 , solvit massariis comunis Perusii de facto, secundum formam<br />

statutorum, libras XXV denariorum.<br />

8 Così nel testo.<br />

63


64 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

8. 1354, aprile<br />

Giudiziario<br />

Infrascripte sunt condempnationes et sententie<br />

In nomine Domini amen. Infrascripte sunt condempnationes et sententie condempnationis,<br />

<strong>la</strong>te, date et summaliliter promulgate per nobilem et potentem virum<br />

Francischum domini Lamberti comitem de Colle Garli maiorem sindicum et utilem<br />

conservatorem comunis et populi civitatis Perusii, contra infrascriptos homines<br />

et personas de infrascriptis excessibus et delictis per eos et quemlibet eorum commissis<br />

et perpetratis, sub examine sapientis et discreti viri domini Petri de Cosciariis<br />

de Urbe vicarii et assessoris supradicti domini sindici in pa<strong>la</strong>tio comunis Perusii<br />

residentie potestatis, ad banchum maiestatis positum in dicto pa<strong>la</strong>tio ut moris<br />

est; sub anno Domini millesimo CCCLIIII, indictione VII, diebus et mensibus infrascriptis,<br />

et scripte, lecte et publicate per me Iohannem notarium infrascriptum.<br />

Nos Francischus comes de Colle Garli, sindicus et utilis conservator predictus,<br />

sedens pro tribunali ad banchum maiestatis, in pa<strong>la</strong>tio comunis Perusii residentie<br />

potestatis ut moris est, infrascriptas condempnationes et summas condempnationis<br />

contra infrascriptos homines et personas pro infrascriptis excessibus et<br />

delictis per eos et quemlibet eorum commissis et perpetratis summaliter damus<br />

et proferimus in his scriptas (sic) et in hunc modum videlicet:<br />

dominam Vannuciam Melutii porte Solis et parochie Sancte Lucie,<br />

dominam Nicholucciam uxorem magistri Andreuccii porte Heburnee et parochie<br />

Sancti Nicho<strong>la</strong>y,<br />

dominam Angnolel<strong>la</strong>m Arco<strong>la</strong>ni porte Solis et parochie Sancti Florentii,<br />

dominam Paulucciam famu<strong>la</strong>m Nicholi domini Alexandri porte Santi Petri et<br />

parochie Santi Silvestri,<br />

dominam Angneso<strong>la</strong>m Luce porte Solis et parochie Sancte Marie Nove,<br />

dominam C<strong>la</strong>rucciam uxorem Angnolelli porte Sancti Angeli et parochie Sancti<br />

Fortunati,<br />

dominam Angnio<strong>la</strong>m uxorem domini Petri Vencioli,<br />

dominam Ysabetam uxorem Sinibaldi Gerii porte Heburnee et parochie Sancti<br />

Stefani,<br />

dominam Francischam uxorem Franciscii domini Ugolini porte Sancti Angeli<br />

et parochie Sancti Donati,<br />

dominam Andream filiam Magretti porte Sancti Petri uxorem Petri filii Matheoli<br />

Gatoli porte Sancti Angeli quam non dum iverat ad maritum;<br />

contra quas per viam inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie offitio,<br />

de eo quod locis et temporibus in dictis inquisitionibus contentis, predicte Vannuccia<br />

Melutii, domina Nicholuccia uxor magistri Andreucci, domina Ange<strong>la</strong><br />

Arco<strong>la</strong>ni, Pauluccia famu<strong>la</strong> Nicholi domini Alexandri, domina Angneso<strong>la</strong> Luce,<br />

domina domina Charuccia Angeli, domina Ange<strong>la</strong> uxor domini Petri, ipse et<br />

quelibet ipsarum portaverunt caligas sive schoffones sine calçarettis de pelle contra<br />

formam statutorum comunis Perusii, et costat nobis predicta vera esse ex


Perugia<br />

re<strong>la</strong>tione familie nobis facta adeo ipsas et ipsarum quaslibet in quadraginta soldis<br />

(sic), et quod predicte domina Ysabecta uxor Sinibaldi Gerii et domina Francischa<br />

uxor Francisci domini Ugolini, locis et temporibus in inquixitione contentis,<br />

portaverunt monilia et cinturam contra formam statutorum comunis Perusii, et<br />

costat nobis predicta vera esse ex re<strong>la</strong>tione familie nobis facta ideo ipsas et<br />

quaslibet ipsarum in centum soldis denariorum pro qualibet, et quod predicta<br />

domina Andrea filia Magretti portavit in capite unam coronam auri et argenti et<br />

unum scagiale sive cinturam argenti contra formam statutorum comunis Perusii,<br />

loco et tempore in inquixitione contentis, et costat nobis predicta vera esse ex<br />

denunptiatione secreti custodis nobis cum sacramento facta, et per contumaciam<br />

dicte domine Andree, quam citari fecimus per publicos nunptios, et banniri per<br />

publicos banditores comunis Perusii, quod certis terminis iam e<strong>la</strong>psis veniret ad<br />

se excusandum ad eam inquisitionem et contentis in ea, et non venit ipsa nec<br />

aliquis pro ea qui eius contumaciam excusaret habita eius contumacia pro plena<br />

probatione ideo ipsam dominam Andream in decem libris denariorum Perusinorum,<br />

dandis et solvendis massario comunis Perusii pro ipso comuni recipienti,<br />

sequentes formam statutorum comunis Perusii et omni modo et forma quibus<br />

melius possumus e debemus et vigore arbitri nobis in hac parte concessi, sedentes<br />

pro tribunali omnes ut supra scriptum est in his scriptis summaliter condempnamus,<br />

que omnes parter (sic) dictam dominam Andream filiam Magretti fecerent<br />

depositum penes massarium comunis Perusii.<br />

Late, date et summaliter promulgate fuerunt dicte condempnationes et summe<br />

condempnationis per dictum dominum sindicum et utilem conservatorem sedentem<br />

pro tribunali in pa<strong>la</strong>tio comunis Perusii residentie potestatis dicte civitatis,<br />

ad banchum maiestatem ipsius pa<strong>la</strong>tii ut moris est, in publico et generali<br />

consilio minori et mangno dicte civitatis Perusii, sono tube, voceque preconis, ac<br />

sono campane mandato dicti domini sindici, in ipso pa<strong>la</strong>tio more solito congregato,<br />

et scripte et lecte per me Iohannem Bindi notarium et nunc notarium et<br />

officialem dicti domini sindici et comunis Perusii ad dictum officium inquisitionum<br />

et extraordinariorum spetialiter deputatum, sub annis Domini millesimo CC-<br />

CLIIII, indictione VII, tempore domini Innocentii pape VI, die mensis aprelis, presentibus.<br />

9. 1364, dicembre 16<br />

Giudiziario<br />

Condanne e sentenze<br />

Dominam Iohannam filiam condam Perroni Ghini et futuram uxorem<br />

Macthey Iohannelli spetiarii, porte Solis et parochie Sancti Florentii de Perusio,<br />

contra quam per modum et viam inquisitionis ex nostro et nostre curie officio<br />

processimus, nec non ad re<strong>la</strong>tionem ser Philippi de Smerillo, notarii et officialis<br />

65


66 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nostri ad extraordinariorum officium per me deput[at]i; in eo, de eo et super<br />

eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contento, predicta domina Iohanna<br />

inventa fuit per dictum notarium et officialem ac etiam per familiares nostros<br />

portare in capite unam ghir<strong>la</strong>ndam in formam corone argenteam, ornatam cum<br />

perlis, contra formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii. Et predicta<br />

omnia et singu<strong>la</strong> in dicta inquisitione contentis, constat nobis et nostre<br />

curie vera esse et fuisse tam ex re<strong>la</strong>tione dicti ser Philippi notarii predicti quam<br />

etiam ex legitima confessione Angeli Perroni Ghini, porte Solis et parochie Sancti<br />

Florentii de Perusio, procuratoris, procuratorio nomine dicte domine Iohanne<br />

inquisite coram nobis et nostra curia legitime predicto nomine sponte facta, loco<br />

et tempore in dicta inquisitione contentis, cui Angelo nomine quo supra, per nos<br />

datus et assignatus fuit certus terminus iam e<strong>la</strong>psus ad omnem ipsius domine<br />

defensionem et excusationem 9 faciendam de predictis et quolibet predictorum<br />

infra quem terminum nec postea, nul<strong>la</strong>m fecit prout hec et alia in actis nostris et<br />

nostre curie plenius continentur. Idcirco dictam dominam Iohannam Perroni et<br />

dictum Angelum eius procuratorem dicto nomine in decem libris denariorum<br />

Perusinorum dandis et solvendis massariis comunis Perusii, pro ipso comuni recipientibus,<br />

sequentes formam statutorum, ordinamentorum et reformationum dicti<br />

comunis Perusii, et omni modo, via, iure et forma quibus melius possumus et<br />

debemus in hiis scriptis sententialiter condempnamus de quibus decem libris factum<br />

est depositum apud massarios dicti comunis Perusii, ut patet per apodissam<br />

scriptam manu ser Ranuctii Cole notarium dictorum massariorum, que apodissa<br />

est in infilça mey notarii infrascripti.<br />

10. 1366, marzo 17<br />

Giudiziario<br />

Hec sunt condempnationes et sententie<br />

In Dey nomine amen. Hec sunt condempnationes et sententie condempnationis<br />

date, <strong>la</strong>te et in hiis scriptis sententialiter promulgate per magnificum et<br />

potentem virum Lodovicum Mecti de Prato, honorabilem maiorem sindicum<br />

utilem conservatorem iustitie et capitaneum custodie civitatis Perusie sub examine<br />

sapientis et discreti virii domini Egidii Vannis de Orto, legum doctoris,<br />

iudicis et col<strong>la</strong>teralis dicti domini sindici et scripte, lecte et publicate per me<br />

Anthonium notarium infrascriptum, sub anno Domini millesimo CCCLXVI, indictione<br />

quarta, tempore sanctissimi in Christo Patris et Domini, domini Urbani,<br />

divina providentia pape quinti, diebus et mensibus infrascriptis in hunc modum<br />

videlicet.<br />

9 excusationem espunto.


Perugia<br />

Nos Lodovicus predictus maior sindicus, conservator iustitie et capitaneus<br />

custodie pro tribunali sedens ad banchum nostrum iuris, situm in sa<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii<br />

residentie domini sindici civitatis Perusii ubi has sententias solitum est ferri infrascriptas<br />

condempnationes et sententias condempnationis contra infrascriptas<br />

dominas, homines et personas pro infrascriptis excessibus et delictis per eas et<br />

quamlibet ipsarum commissis et perpetratis ut infra apparet damus et in hiis<br />

scriptis sententialiter proferrimus in hunc modum videlicet:<br />

Dominam Meam uxorem Lippi Nini Lelli<br />

Dominam Infelicem uxorem Francisci Nini Lelli<br />

Dominam Piam uxorem Ugolini filii dicti Lippi<br />

Dominam Leno<strong>la</strong>m uxorem Angnoli Andree Elimosine<br />

Dominam Iohannam filiam olim domine Nicchole<br />

Dominam Magiam uxorem Ugolini domini Iohannis<br />

Dominam Gigiam uxorem Berardelli domini Iohannis predicti<br />

Dominam Ghinam uxorem Ugolini Ceccholi domini Simonis<br />

Dominam Ursel<strong>la</strong>m uxorem Alexandri Georgii, porte Sancti Angnoli et parochie<br />

Sancti Fortunati;<br />

omnes de Perusio, contra quas et quamlibet earum, per viam et modum<br />

inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie offitio, in eo, de eo et super<br />

eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, ipse et quelibet earum<br />

portaverunt ornamenta contra devetum videlicet.<br />

Dicta domina Mea portavit coronam argenteam perllis ornatam in capite et<br />

dicta domina Infelix portavit coronam argenteam perllis ornatam in capite; et<br />

dicta domina Pia portavit cinturam de perllis; et dicta domina Leno<strong>la</strong> portavit<br />

coronam argenteam perllis ornatam in capite; et dicta domina Iohanna portavit<br />

coronam argenteam perllis ornatam in capite; et dicta domina Ghina portavit<br />

fregiaturam perl<strong>la</strong>rum circa spal<strong>la</strong>s super pannos dorssi; et dicta domina Magia<br />

portavit coronam argenteam perllis ornatam in capite; et dicta domina Gigia<br />

portavit smaltum perl<strong>la</strong>rum in pectore super pannos dorsi; et dicta domina Ursel<strong>la</strong><br />

portavit fregiaturam auri circa spal<strong>la</strong> super pannos dorsi. Et constat nobis<br />

et nostre curie predictas dominas et quamlibet earum portasse contra devetum,<br />

loco et tempore in dicta inquisitione contentis ut supra continetur, videlicet. Dictas<br />

dominas Meam, Infelicem et Piam et quamlibet earum per ligiptimam confessionem<br />

in iudicio coram nobis sponte factam nomine ipsarum dominarum Mee,<br />

Infelicis et Pie, per supradictum Francischum Nini Lelli et per ratificationem<br />

factam per dictas dominas Meam et Piam et dictam dominam Leno<strong>la</strong>m, per<br />

ligiptimam confessionem in iudicio coram nobis sponte factam nomine ipsius<br />

domine Lenole, per Angnolum eius maritum et per ratificationem ligiptime per<br />

ipsam factam et dominam Iohannam predictam per legiptimam confessionem in<br />

iudicio coram nobis sponte factam, defensorio nomine ipsius domine Iohanne,<br />

per Iohannem Luce Angelini, porte Sancte Subxanne et per ratificationem legiptime<br />

per ipsam factam et dictam dominam Magiam et dictam dominam Gigiam<br />

et quamlibet earum per legiptimam confessionem in iudicio coram nobis sponte<br />

factam, nomine ipsarum, per predictum Ugolinum domini Iohannis et per ratifi-<br />

67


68 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

cationem ipsarum ligiptime factam et dictam dominam Ghinam per ligiptimam<br />

confessionem in iudicio coram nobis sponte factam nomine ipsius domine Ghine<br />

per dictum Ugolinum eius maritum et per ratificationem per ipsam ligiptime<br />

factam et dictam dominam Ursel<strong>la</strong>m per ligiptimam confessionem in iudicio,<br />

coram nobis sponte factam nomine ipsius domine Urselle, per Georgium<br />

eius maritum et per ratificationem legiptime per ipsam factam prout hec et alia<br />

in actis nostris et nostre curie <strong>la</strong>tius continentur. Quibus defensoribus et cuilibet<br />

ipsorum nomine dictarum dominarum datus et assignatus fuit certus terminus<br />

iam e<strong>la</strong>psus ad omnem ipsarum et cuiuslibet ipsarum defensionem faciendam<br />

de predictis vel aliquo predictorum et nul<strong>la</strong>m fecerunt ipse vel ipsi nec<br />

aliquis pro eis. Idcirco dictas dominas et earum defensores ut supra dicitur et<br />

quamlibet earum et in libris septem et solidis X denariorum Perusinorum, dandis<br />

et solvendis massariis comunis Perusii, pro ipso comuni recipientibus, sequentes<br />

formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii, de hac materia<br />

loquentium et arbitrium nobis in hac parte concessum et omni via, iure,<br />

forma et modo quibus melius possumus et debemus in hiis scriptis sententialiter<br />

condempnamus; mitigata eis et cuilibet earum pena propter benefitium confessionis,<br />

secundum formam dictorum statutorum; de quibus septem libris et<br />

solidis decem pro qualibet earum, factum est depositum apud massarios comunis<br />

Perusii, ut patet per apodissas scriptas manu ser Rençi Peccii, notarii dictorum<br />

massariorum.<br />

Dominam Liam uxorem Fini Nieri, porte Heburnee et parochie Sancti B<strong>la</strong>xii<br />

Dominam Benedictam uxorem Soppolini<br />

Dominam Margheritam uxorem Iohannis<br />

Luce Angelini, porte Sancte<br />

Subxanne<br />

Dominam Leno<strong>la</strong>m uxorem Bartholomei<br />

Dominam Francischam uxorem Benedicti filiorum Niccholuccii de<br />

Dominam Iohannam uxorem Macthey Merciadaris, porte<br />

Sancti Angnoli et parochie<br />

Sancte Marie de Viridario<br />

Dominam Bel<strong>la</strong>m uxorem domini Petri Vincioli<br />

Dominam Francischam uxorem Martini Egidii, porte Solis et parochie Sancti<br />

Andree;<br />

omnes de Perusio, contra quas et quamlibet earum per viam et modum inquisitionis<br />

processimus ex nostro et nostre curie offitio in eo, de eo et super eo<br />

quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, ipse et quelibet earum portaverunt<br />

ornamenta contra devetum, videlicet.<br />

Dicta domina Lia portavit fregiaturam perl<strong>la</strong>rum circa spal<strong>la</strong>s super pannos<br />

dorsi; et dicta domina Benedecta portavit maspillos de perllis ante pectum super<br />

pannos dorsi; et dicta domina Margherita portavit cinturam de perllis; et dicte<br />

domine Leno<strong>la</strong>, Francischa uxor Benedicti et Iohanna, portaverunt super pannos<br />

dorsi, circa spal<strong>la</strong>s, fregiaturas auri; et dicta domina Bel<strong>la</strong> portavit coronam argenteam,<br />

perllis ornatam; et dicta domina Francischam, uxor dicti Martini, por-


Perugia<br />

tavit fregiaturam perl<strong>la</strong>rum in formam maspillorum super pannos dorsi. Et constat<br />

nobis et nostre curie, predictas dominas portasse contra devetum, loco et<br />

tempore in dicta inquisitione contentis ut supra continetur videlicet.<br />

Dictam dominam Liam per ligiptimam confessionem in iudicio, coram nobis<br />

sponte factam nomine ipsius domine Lie per Finum eius maritum et per ratificationem<br />

legiptime factam; et dictas per dictam dominam Liam, dominam Benedictam<br />

et Margheritam, per legiptimam confessionem in iudicio, coram nobis<br />

sponte factam, nomine ipsarum dominarum Margherite et Benedicte, per Iohannem<br />

Luce Angnolini et per ratificationes legiptime per ipsas factas; et dictas<br />

dominas Leno<strong>la</strong>m, Francischam uxore Benedicti et Iohannam, per legiptimam<br />

confessionem in iudicio coram nobis, sponte factam nomine ipsarum dominarum<br />

Lenole, Francische et Iohanne, per Mactheum Niccholuccii de Merciadris et per<br />

ratificationes legiptime per ipsas factas; et dictam dominam Bel<strong>la</strong>m per legiptimam<br />

confessionem in iudicio coram nobis sponte factam, nomine ipsius domine<br />

Belle per ser Pietrum Sensi defensorio nomine ipsius domine Belle et per ratificationem<br />

per ipsam legiptime factam; et dictam dominam Francischam uxorem<br />

dicti Martini Egidii per legiptimam confessionem in iudicio, coram nobis sponte<br />

factam nomine ipsius domine Francische, per Martinum eius maritum et per<br />

ratificationem legiptime per ipsam dominam Francischam factam. Quibus defensoribus<br />

et cuilibet ipsorum nomine dictarum dominarum datus et assignatus fuit<br />

certus terminus iam e<strong>la</strong>psus, ad omnem ipsarum et cuiuslibet earum defensionem<br />

faciendam de predictis, vel aliquo predictorum et nul<strong>la</strong>m fecerunt ipse vel ipsi<br />

nec aliquis per eis. Idcirco dictas dominas et earum defensores ut supra dicitur<br />

et quamlibet earum, in libris septem et solidis decem denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massariis comunis Perusii, pro ipso comuni recipientibus,<br />

sequentes formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii, de hac materia<br />

loquentium et arbitrium nobis in hac parte concessum et omni via, iure,<br />

forma et modo quibus melius possumus et debemus in hiis scriptis sententialiter<br />

condempnamus; mitigata eis et cuilibet earum pena propter benefitium confessionis,<br />

secundum formam dictorum statutorum; de quibus septem libris et solidis<br />

decem pro qualibet earum, factum est depositum apud massarios comunis Perusii,<br />

ut patet per apodissas scriptas manu ser Rençi Peccii, notarii dictorum massariorum.<br />

Dominam Francischam uxorem Niccho<strong>la</strong>y Ponis de Perusio, porte Solis et<br />

parochie Sancti Severis, contra quam per modum et viam inquisitionis processimus<br />

ex nostro et nostre curie offitio, in eo, de eo et super eo, quod loco et<br />

tempore in dicta inquisitione contentis, ipsa portavit ornamenta contra devetum,<br />

videlicet: unum mantellum de velluto sive sciamito et constat nobis et nostre<br />

curie, predicta omnia et singu<strong>la</strong> in dicta inquisitione contenta, vera esse et fuisse,<br />

loco et tempore in dicta inquisitione contentis per legiptimam confessionem in<br />

iudicio, coram nobis sponte factam, nomine ipsius domine Francische per predictum<br />

Niccho<strong>la</strong>um ipsius maritum et per ratificationem ligiptime per dictam<br />

dominam Francischam factam; cui Niccho<strong>la</strong>o, nomine ipsius domine Francische<br />

datus et assignatus fuit certus terminus iam e<strong>la</strong>pxus ad omnem ipsius defensio-<br />

69


70 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nem faciendam de predictis, vel aliquo predictorum et nul<strong>la</strong>m fecerunt ipsa vel<br />

ipse nec aliquis pro ea pro ut hec et alia in actis nostris et nostre curie <strong>la</strong>tius<br />

continetur. Idcirco dictam dominam Francischam et predictum Nicho<strong>la</strong>um eius<br />

defensorem, in libris septem et solidis decem denariorum Perusinorum dandis et<br />

solvendis massariis comunis Perusii, pro ipso comuni recipientibus, sequentes formam<br />

statutorum et ordinamentorum comunis Perusii, de hac materia loquentium<br />

et arbitrium nobis in hac parte concessum et omni via, iure, forma et modo<br />

quibus melius possumus et debemus in hiis scriptis sententialiter condempnamus;<br />

mitigata ei pena propter benefitium confessionis, secundum formam dictorum<br />

statutorum; de quibus septem libris et solidis decem per ipsam factum est depositum<br />

apud massarios comunis Perusii, ut patet per apodissam scriptam manu<br />

ser Rençi Peccii, notarii dictorum massariorum.<br />

Dominam Elixabectam uxorem Petruccii domini Francisci de Perusio, porte<br />

Solis et parochie Sancte Lucie, dominam Angnesem uxorem Iohannis Nutoli, porte<br />

Sancte Subxanne et parochie Sancti Severis, contra quas et quamlibet earum,<br />

per viam et modum inquisitionis processimus ex nostro et nostre curie offitio in<br />

eo, de eo et super eo, quod loco et tempore in dicta inquisitione contentis, ipse<br />

et quelibet earum portaverunt ornamenta contra devetum, videlicet: dicta domina<br />

Elixabecta portavit unum smaltum perl<strong>la</strong>rum in pectore, super pannos dorsi<br />

et dicta domina Angnese portavit unam ghirl<strong>la</strong>ndam de perllis ultra pretium et<br />

valorem in statutis comunis Perusii contentos et constat nobis et nostre curie,<br />

predictas dominas portasse contra devetum, loco et tempore in dicta inquisitione<br />

contentis ut supra continetur videlicet. Dictam dominam Elixabectam per<br />

legiptimam confessionem in iudicio, coram nobis sponte factam, nomine ipsius<br />

domine Elixabecte per Petruccium eius maritum et per ratificationem per ipsam<br />

legitime factam; et dictam dominam Angnesem per legiptimam confessionem in<br />

iudicio, coram nobis sponte factam, nomine ipsius domine Angnesis per Iohannem<br />

eius maritum et per ratificationem per ipsam legiptime factam. Quibus<br />

defensoribus et cuilibet ipsorum nomine dictarum dominarum datus et assignatus<br />

fuit certus terminus iam e<strong>la</strong>pxus ad omnem ipsarum et cuiuslibet ipsarum<br />

defensionem faciendam de predictis, vel aliquo predictorum prout hec et alia<br />

in actis nostris et nostre curie <strong>la</strong>tius continetur 10 . Et nul<strong>la</strong>m fecerunt ipse vel<br />

ipsi nec aliquis pro eis. Idcirco dictas dominas et earum defensores ut supra<br />

dicitur et quamlibet earum, in libris septem et solidis decem denariorum Perusinorum<br />

dandis et solvendis massariis comunis Perusii, pro ipso comuni recipientibus,<br />

sequentes formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii, de<br />

hac materia loquentium et arbitrium nobis in hac parte concessum et omni via,<br />

iure, forma et modo quibus melius possumus et debemus in hiis scriptis sententialiter<br />

condempnamus; mitigata eis et cuilibet earum pena propter benefitium<br />

confessionis, secundum formam dictorum statutorum; de quibus septem libris et<br />

solidis decem pro qualibet earum, factum est depositum apud massarios comu-<br />

10 Prout ... continetur, aggiunto sul margine sinistro.


Perugia<br />

nis Perusii, ut patet per apodissas scriptas manu ser Rençi Peccii, notarii dictorum<br />

massariorum.<br />

Late, date et in hiis scriptis sententialiter promulgate fuerunt dicte condempnationes<br />

et sententie condempnationis per supradictum sindicum ut supra sedentem<br />

ad suum solitum banchum iuris, situm in sa<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii sue solite residentie<br />

ubi dictas sententias solitum est dari et proferri in publico et generali consilio<br />

comunis et populi civitatis predicte, sono campane voceque preconis, sono tube<br />

premisso, mandato dicti domini sindici in supradicto suo pa<strong>la</strong>tio, more solito<br />

congregato et scripte, lecte et publicate per me Anthonium notarium infrascriptum<br />

et nunc notarium et offitialem supradicti domini sindici, per ipsum dominum<br />

sindicum ad offitium extraordinarium et ad alia specialiter deputatum, sub<br />

anno Domini millesimo CCCLXVI, indictione quarta, die XVII martii, tempore sanctissimi<br />

in Christo patris et domini, domini Urbani, divina providentia pape quinti,<br />

presentibus: Angnelino Macthioli, porte Sancte Subxanne et paroche Sancte<br />

Crucis; Arco<strong>la</strong>no Vitalis, dicte porte et parochie; Angnolino Buccii, porte Sancti<br />

Petri et parochie Sancti Stephani et Iaccanello domini Nicchole, porte Sancte<br />

Subxanne et parrochie Sancti Severi et pluribus alii in dicto consilio existentibus,<br />

testibus ad hec vocatis.<br />

(ST) Ego Anthonius olim Pigiani de Sancto Miniato, imperiali auctoritate<br />

iudex ordinarius et notarius publicus et nunc notarius et offitialis dicti domini<br />

sindici, predicta omnia et singu<strong>la</strong> de ipsius mandato scripsi, legi et publicavi,<br />

signumque meum apposui consuetum.<br />

11. 1366<br />

Statuti<br />

De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis 11<br />

Item statuimus quod nul<strong>la</strong> mulier, cuiuscumque status et condictionis existat<br />

audeat vel presumat portare vel habere in capite aliquam coronam de auro vel<br />

argento cum gemmis vel <strong>la</strong>pidibus vel perlis, ornatam vel non ornatam; possit<br />

tamen et eis liceat in capite portare et habere fronçale vel ghir<strong>la</strong>ndam de perlis,<br />

arlegaturas et alia quocumque modo et de quacumque materia non tamen in<br />

forma corone usque ad costum vel valorem octo florenorum auri et non ultra<br />

non computatis velectis. Contrafacienti autem cuilibet et pro qualibet vice qua<br />

contrafacere reperiretur, pena auferatur vigintiquinque librarum denariorum cuius<br />

11 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis.<br />

Rubrica annul<strong>la</strong>ta da mano successiva tramite vacat.<br />

71


72 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

medietas sit comunis Perusii et quarta pars sit accusatoris et alia quarta pars sit<br />

offitialis qui dictam penam venire fecerit in comuni. Et si non fuerit accusator,<br />

medietatem dicte pene habeat offitialis predictus, alia vero pars sit comunis Perusii.<br />

De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />

portandis 12<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque etatis vel condictionis existat, audeat<br />

vel presumat portare vel habere suis vestimentis quibuscumque aliquas per<strong>la</strong>s vel<br />

aliquos <strong>la</strong>pides pretiosos, possit tamen inpune habere super vestimentis fregia de<br />

filo de auro vel de argento que sint valoris ad plus trium florenorum auri, scilicet<br />

fregia que sint in uno panno seu una veste et portare et habere monilia de<br />

argento deaurato, vel non, et in quacumque forma ad manichas et bettonaturas<br />

que non excedat pondus unius libre seu costum et valorem novem florenorum<br />

de auro. Liceat tamen dictis mulieribus portare cingulum sive schiagiale costi et<br />

valoris decem florenorum auri ad plus et ab inde infra et non maioris pretii et<br />

ponderis unius libre ad plus in quo non sint perle nec <strong>la</strong>pides pretiosi sub pena<br />

vigintiquinque librarum denariorum pro qualibet vice qua contrafecerit in predictis<br />

vel aliquo predictorum. Cuius pene medietas sit comunis Perusii, aliam medietatem<br />

habeat offitialis predictus si non supervenerit accusator; si autem supervenerit<br />

accusator tunc quartam partem dicte pene habeat accusator et aliam quartam<br />

partem habeat officialis predictus.<br />

De velluto et drappis non portandis 13<br />

Item quod de cetero nul<strong>la</strong> mulier portare possit in dorso vel ad dorsum<br />

vestimentum vel mantellum de velluto sive samito aureato vel non aureato, sathani<br />

vel camuca, sub pena vigintiquinque librarum denariorum pro vice qualibet<br />

qua contrafecerit in predictis vel aliquo predictorum; dummodo si pluribus vicibus<br />

inventa esset una et eadem die non debeat condempnari nisi pro una vice<br />

tantum. Possit tamen guarnachias et mantellos fulcitos de sindone sive taffitto<br />

portare et etiam giuppatas seu gippas de dictis sindone sive taffito et mantellus<br />

12 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus<br />

non portandis.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti. De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et<br />

schiagialibus non portandis. Rubrica annul<strong>la</strong>ta da mano successiva tramite vacat.<br />

13 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti De velluto et drappis non portandis.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti. De velluto et drappo vel drappis non portandis. Rubrica<br />

annul<strong>la</strong>ta da mano successiva tramite vacat.


Perugia<br />

de ciambellocto, dummodo aliquis mantellus non excedat costum vel valorem<br />

vigintiquinque florenorum auri, et quilibet possit accusare de contentis in presenti<br />

capitulo et aliis duobus capitulis proxime precedentibus et lucretur quartam<br />

partem pene predicte et teneatur sibi credentia probando per unum testem. Et<br />

possit dictus offitialis procedere cum promotore et sine promotore ad denunptiationem<br />

cuiuscumque et ad re<strong>la</strong>tionem notarii dicti offitialis, cuius notarii re<strong>la</strong>tio<br />

pro plena probatione habeatur. Et quando dictus offitialis procederet per accusationem<br />

tunc habeat dictus offitialis quartam partem pene quam venire fecerit in<br />

comuni, et quando procederet ex offitio vel ad re<strong>la</strong>tionem sui notarii habeat<br />

dictus officialis medietatem pene predicte.<br />

De annulis portandis nisi ad numerum trium 14<br />

Item possint portare dicte mulieres annulos in digitis cuiuscumque materiei<br />

et valoris octo florenorum auri inpune usque ad numerum trium inclusive et non<br />

ultra. Contrafaciens vero puniatur in centum solidis denariorum pro qualibet vice<br />

et quolibet annulo.<br />

Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />

nisi duas robbas honorabiles tantum 15<br />

Item statuimus et ordinamus quod nulli mulieri que deinceps maritaretur vel<br />

maritata esset que nondum ad virum adcessit, liceat habere vel portare nec eius<br />

nomine emi per maritum possit quoquomodo, directe vel per obliqum, aliquo<br />

colore quesito, nisi duo paria 16 pannorum honorabilium panni novi. Que duo<br />

paria scribi debeant et assignari offitiali predicto 17 ante quam ad virum adcesse-<br />

14 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De anulis non portandis nisi ad numerum trium.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti. De anulis non portandis nisi ad numerum trium. Rubrica<br />

annul<strong>la</strong>ta da mano successiva tramite vacat e sostituita, insieme alle precedenti, da<br />

un’addictio.<br />

15 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel<br />

portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere<br />

vel portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel<br />

portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />

n. 77, 1526. Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel<br />

portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />

16 n. 30, Inizi sec. XV: annul<strong>la</strong>to con vacat e sostituito con vestimenta da altra mano.<br />

n. 38, 1415 (post): vestimenta.<br />

17 n. 12, 1366: que duo paria scribi faciant et debeant offitiali predicto assignari.<br />

73


74 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

rit et alios pannos honorabiles ultra predictos portare non possit; contrafaciens<br />

vero puniatur in vigintiquinque libris denariorum.<br />

De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per consanguineos<br />

occasione alicuius predicte parentele 18<br />

Et etiam ordinamus quod non possit nec debeat pro parte viri alicuius,<br />

vel patris, matris, avi, vel cuiuscumque consanguinei, vel affinis mariti, vel<br />

alterius cuiuscumque persone occasione alicuius parentele numptiarum, salutarum<br />

sive mancie vel alia quacumque de causa dari, donari vel presentari aliquis<br />

schiagialectus, schiagiale, bursia, corona, panni lini nec <strong>la</strong>ne, carnes, cappones<br />

nec aliquid aliud quocumque nomine censeatur vel nuncupetur, directe<br />

vel per oblicum, pena cuilibet contrafacienti et vice qualibet vigintiquinque<br />

librarum denariorum. Et econverso pro parte uxoris vel alicuius sui consanguinei<br />

vel alterius persone observetur et fiat sub dicta pena; dummodo predicta<br />

non vendicent sibi locum in pannis, schiagialecto sive schiagiali, et bursia,<br />

et calciamentis, fronçalibus, ghir<strong>la</strong>ndis et annulis dari et micti solitis ad<br />

dorsum et usum uxoris tantum tempore quo ipsa uxor accedere debet ad<br />

maritum et non alio tempore, non transcendendo predicta valorem contra formam<br />

supradictorum capitulorum, nec bursia predicta transcendat valorem duorum<br />

florenorum auri. Possit tamen maritus in festo nativitatis Domini mictere<br />

et donare uxori usque in quantitatem duorum florenorum auri vel valorem<br />

ipsorum in rebus tantum, non vetitis per formam alicuius capituli statutorum<br />

in presenti volumine contentorum. Et pro observatione presentis capituli statuimus<br />

quod quilibet notarius qui rogatus fuerit de contractu matrimonii cuius<br />

dotes ascendant usque ad quantitatem ducentorum florenorum auri supra, teneatur<br />

et debeat dare in scriptis dicto offitiali nomina promictentis seu promictentium<br />

et recipientis seu recipientium dictam promissionem infra octo dies<br />

a die celebrati contractus, pena centum librarum denariorum. Qui offitialis<br />

teneatur et debeat ipsa nomina facere registrari, et infra XV dies immediate<br />

sequentes dictos sic registratos requiri faciat, et citari et eis deferat iuramentum<br />

quod presens capitulum et contenta in eo debeant observare sub dicta<br />

pena.<br />

18 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />

occasione alicuius parentele.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per<br />

consanguineos occasione alicuius parentele.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per<br />

consanguineos occasione alicuius predicte parentele.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per consanguineos<br />

occasione alicuius predicte parentele.


Perugia<br />

De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />

familia et nomen suum 19<br />

Item statuimus et ordinamus quod si qua mulier inventa negaverit vel recusaverit<br />

vel aufugerit quo minus officialis de et pro predictis possit ipsam videre<br />

vel nomen suum ce<strong>la</strong>verit quo minus scire possit an in dictas leges vel aliquam<br />

ipsarum fraudem commiserit, ex tunc habeatur pro confessa de hiis de quibus<br />

notarius vel aliquis alius de familiaribus dicti officialis dicto officiali retulerit et<br />

denumptiaverit contra aliquam predictarum legum fecisse.<br />

De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />

et solvant 20<br />

Item ordinamus quod si qua mulier deinceps contra predictas leges vel aliquam<br />

ipsarum veniet et ex hoc condempnata erit, pena quam pro sua condempnatione<br />

solvetur, si maritum eam solverit vel solvi fecerit detrahatur de dote<br />

dicte mulieris tantum quantum solutum fuerit. Et tempore restitutionis dotis, si<br />

casus restitutionis contigerit, maritus vel eius heredes tanto minus de dote restituere<br />

teneatur quantum fuerit solutum. Et iudex qui habebit exequi instrumentum<br />

restitutionis dotis in ea quantitate que soluta fuerit occasione predicta executionem<br />

facere non possit nec debeat pena vigintiquinque librarum denariorum;<br />

et ad maiorem quantitatem solvendam compelli non possit. Et quod vir vel alii<br />

de domo in qua habitaret talis mulier et eorum bona possint et debeant pro<br />

predictis et ad solvendum dictas penas realiter et personaliter cogi et compelli<br />

ab officiali predicto.<br />

19 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali<br />

et eius familia et nomen suum.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />

officiali et eius familia et nomen suum.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />

officiali et eius familia et nomen suum.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali<br />

et eius familia et nomen suum.<br />

20 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />

et solvant.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter pro eis<br />

compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter compel<strong>la</strong>ntur<br />

et solvant.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis<br />

compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />

75


76 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

De donis et mancis non fiendis affilgliatis 21<br />

Item ordinamus quod nul<strong>la</strong> persona possit nec debeat donare vel facere seu<br />

fieri facere, per se vel per alium, pa<strong>la</strong>m, secrete vel occulte alicui suo affilgliato<br />

vel affilgliate aliquos pannos <strong>la</strong>ne vel lini vel alicuius materiei, cordones seu schiagialectos<br />

seu pecuniam seu carnes nec aliquid aliud causa mancie donare vel<br />

presentare aliquid facere nisi solum ceram pro lumine; et contrafaciens pro vice<br />

qualibet condempnetur in centum libris denariorum aliquo non obstante.<br />

De conviviis dominarum de sero non fiendis 22<br />

Quia scriptum est « Qui male agit odit lucem » (Io 3,20) et multi ut possint<br />

volentibus male facere dare tempus studeant convivia de sero facere dominarum,<br />

statuimus quod sub pena vigintiquinque librarum denariorum nul<strong>la</strong> persona possit<br />

convivia facere dominarum de sero; dummodo predicta non inteligantur in filiabus,<br />

neptibus, sororibus carnalibus et aliis mulieribus consanguineis et affinibus convivantis<br />

usque in tertium gradum inclusive. Salvo etiam quod die nuptiarum tantum possint<br />

pro parte viri convivium dominarum fieri quarum voluerit, sive de mane sive de sero.<br />

De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />

vivandarum 23<br />

Ut gentes possint conviviorum sumptus et onera tollerare duximus taliter<br />

statuendum: quod nullus possit convivium facere masculorum in civitate et comi-<br />

21 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De donis et manciis non fiendis affig<strong>la</strong>tis.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De donis et mancis non fiendis afigliatis.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />

22 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />

23 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de<br />

modo vivandarum.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum<br />

et de modo vivandarum.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et<br />

de modo vivandarum.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de<br />

modo vivandarum.


Perugia<br />

tatu Perusii, videlicet ab uno miliari intus versus civitatem ultra numerum viginti,<br />

exceptis consanguineis et affinibus usque in tertium gradum inclusive. Et predicta<br />

locum non habeant in festivitatibus Paschatis et nativitatis Domini, et etiam<br />

in militantibus tempore militie eorum, et in nuptiis, nec etiam inteligantur in<br />

sotietatibus ordinatis ad venerandum corpus et festum beati Hercu<strong>la</strong>ni, que simul<br />

adscottum comedunt tempore festivitatis ante vel post per unum mensem,<br />

nec etiam in conventibus aliquorum doctorandorum in quacumque facultate. Nec<br />

liceat dare vel quomodolibet dari facere, directe vel per oblicum, alicui civi Perusino<br />

in aliquo convivio seu mangiare ultra tres vivandas de carnibus. Et si contingat<br />

dare carnes bovinas non possit inter duos apponere ferculum sive menestram<br />

maioris ponderis duodecim librarum; si vero carnes castratinas octo librarum,<br />

et porcinas sex librarum, si edinas medium caprectum inter duos; cappones<br />

unum inter duos, et fagianos unum; si starnas duas, sit tamen licitum cum ipsis<br />

starnis duos pippiones vel pol<strong>la</strong>stros addere ad plus. Si anseres vel paparos unum,<br />

si pol<strong>la</strong>stros tres vel duos pol<strong>la</strong>stros cum duobus pippionibus; si gallinas unam;<br />

si porchettam unum quartum inter duos; si turdos sex; si qualeas quatuor. Liceat<br />

tamen cum qualibet dictarum vivandarum dare inter duos unam libram carnium<br />

saltarum et duas libras silvagine cum una lingua investita inter duos. Et si quis<br />

voluerit de pluribus carnibus in uno talgliere et pro una vivanda dare aliter<br />

quam supra dictum sit, possit, dummodo dicte carnes simul date inter duos non<br />

excedant pondus duodecim librarum; et turta parmegiana, tortelli carnium in<br />

numerum duarum vivandarum non intelligantur. Et qui contrafecerit in predictis<br />

pro vice qualibet et qualibet vivanda data contra dictum modum decem libras<br />

denariorum pene nomine solvere teneatur.<br />

Et quod dictum est de pondere carnium et numero ferculorum sive vivandarum<br />

non habeat locum in militiis et tempore quo aliquis militaret nec in doctorantibus,<br />

quo casu possint predicta excedere militantes et doctorantes.<br />

Quod convitantes a certo numero supra teneantur notificare officiali 24<br />

Et ut contenta in presenti capitulo et statuto melius observentur, statuimus<br />

quod quicumque voluerit convitare seu convivare aliquos vel aliquas extra domum<br />

convitantis a sex personis supra, exceptis dictis consanguineis et affinibus,<br />

24 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare<br />

officiali.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare<br />

officiali antefactum.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare<br />

antefactum.<br />

n. 77, 1526. Statuti, Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare<br />

officiali.<br />

77


78 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tam masculis quam feminis, ultra in tertium gradum inclusive – et quod sint<br />

consanguinei et affines suficiat probatio duorum testium de fama –, et in casibus<br />

supradictis teneatur et debeat, sub pena vigintiquinque librarum denariorum, ante<br />

quam carnes emat aut emi faciat quas ad comedendum dare voluerit, ire seu<br />

mictere ydoneam et legitimam personam ad dictum offitialem vel eius notarium<br />

et dicto offitiali vel eius notario idem convitator seu ille qui nomine convitatoris<br />

accesserit notum faciat de omnibus proxime suprascriptis, videlicet de numero<br />

convivandorum et de carnibus dandis et de pondere ipsarum, et dictus officialis<br />

vel eius notarius iurari facere teneantur ad sancta Dei evangelia corporaliter, tactis<br />

Scripturis, quod dictum modum non excedat nec excedi faciat aliquo modo,<br />

sagacitate vel ingenio. Et idem offitialis vel notarius eidem postu<strong>la</strong>nti licentiam<br />

dare teneatur; pena in contrarium facienti convivium que superius denotata est,<br />

videlicet vigintiquinque librarum denariorum pro qualibet vice; et de predictis<br />

possit per dictum offitialem inquiri ex offitio et ad petitionem cuiuscumque et<br />

ad condepnationem procedi prout eidem visum fuerit.<br />

De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />

maritarentur 25<br />

Et ut alie expense mulierum tol<strong>la</strong>ntur in totum, ordinamus quod nulli liceat<br />

tam civi quam comitatensi Perusino, mari vel femine, dare vel donare pa<strong>la</strong>m vel<br />

secrete, tacite vel expresse per se vel alium aliquam manciam sive donum denariorum,<br />

facu<strong>la</strong>m, ceram vel aliam quamcumque rem per se vel alium, aliquo<br />

colore quesito, alicui clerice sive religioso vel alicui mulieri religiose vel alicui<br />

mulieri dum maritaretur vel iret seu ivisset apud maritum vel dum intraret monasterium<br />

vel ve<strong>la</strong>retur vel clericus sive religiosus diceret vel cantaret missam<br />

novel<strong>la</strong>m vel religionem ingrediretur. Possit tamen donari religiosis personis in<br />

dictis casibus a qualibet persona X solidi denariorum ad plus vel una libra cere;<br />

et quelibet mulier possit donare in dictis casibus cuilibet religioso unum tovalgliectum;<br />

et qui contrafecerit puniatur per dictum offitialem in decem libris denariorum<br />

pro qualibet persona donante et vice qualibet; et de predictis omnibus<br />

et singulis in dicto capitulo contentis dictus offitialis in pena et ad penam centum<br />

librarum denariorum eidem auferendam tempore sui sindicatus teneatur quolibet<br />

25 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus<br />

que maritarentur.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />

mulieribus que maritarentur.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />

mulieribus que maritarentur.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus<br />

que maritarentur.


Perugia<br />

mense, duabus vicibus ad minus, facere inquisitionem per portas et parrochias<br />

civitatis et burghorum Perusii, pa<strong>la</strong>m vel secrete, ut sibi videbitur, ex suo offitio<br />

cum promotore et sine ad eius arbitrium et voluntatem, aliquo non obstante. Et<br />

nichilominus de predictis una vice in mense teneatur in civitate et burgis Perusii<br />

facere bampnimentum et ire et mictere notarios et familiares suos ad vineas et<br />

ad alia loca ad rimandum de omnibus supradictis penis et bampnis predictis. Et<br />

predicta locum non habeant si tempore ingressus monasterii vel dum clericus vel<br />

religiosus diceret vel cantaret missam novel<strong>la</strong>m tempore offitii misse aliquis vellet<br />

offerire in altari a duodecim denariis parvis infra quod unusquisque possit facere<br />

sine pena.<br />

De ludis coronarum et rainarum et aliorum non faciendis 26<br />

Quia quasi comuniter omnibus displicere creditur ludus per mulieres fieri<br />

solitus qui corone vel rine vel alio nomine ludus appel<strong>la</strong>tur, propterea statuimus<br />

quod nul<strong>la</strong> persona vel puel<strong>la</strong>, cuiuscumque status vel etatis existat, possit nec<br />

debeat facere vel portare coronas que consueverunt portari per civitatem, burgos<br />

vel alibi rinas facere vel alio modo incedere acquirendo pecuniam a transeuntibus<br />

nec aliquod genus ludi propter quod petatur vel acquiratur pecunia<br />

vel alia res nec aliquis vel aliqua eis assistere vel cum eis ad hec adesse nec<br />

etiam faciendo apparatam, c<strong>la</strong>udendo portas et alia impedimenta faciendo que<br />

fieri consuevit per comitatenses quando aliqua mulier nuptui traderetur vel ad<br />

virum duceretur. Qui autem contrafecerit in predictis vel aliquo predictorum<br />

puniatur in quadraginta solidis denariorum pro vice qualibet et quolibet vel qualibet<br />

contrafaciente. Et quilibet esse possit accusator et habeat medietatem banni; et ad<br />

dictam penam solvendam quilibet maiordomus teneatur pro omnibus de domo<br />

et suis famu<strong>la</strong>bus contrafacientibus in aliquo in presenti capitulo contentis. Et<br />

offitialis predictus teneatur ire et mictere ad locum ubi fieret contra in predictis<br />

ex suo offitio et ad petitionem cuiuscumque et omnibus diebus festivis rimare<br />

et rimari facere pro predictis, et repertos culpabiles condempnare in dictis penis<br />

de facto, et credatur re<strong>la</strong>tioni offitialis ad hec euntis et eius familie; pena<br />

eidem offitiali vigintiquinque librarum denariorum si non iret vel micteret familiam<br />

ad inveniendum ut dictum est. Et etiam quod sit licitum cuilibet libere et<br />

inpune accipere bursias, schiagiales, cordones et res alias que portarentur in<br />

dicta corona vel rina et eas cum manu percutere sive virga vel corigia vel aliter<br />

sine armis et etiam assistentes eis et pro portantibus dictam coronam vel tales ludos<br />

26 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De ludis coronarum et rinarum et aliorum non fiendis.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis. Rinas<br />

vel alibi.<br />

79


80 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

facientibus vel assistentibus; et quod potestas et capitaneus nec alius offitialis<br />

comunis Perusii contra tales accipientes dictas res vel percutientes predictos cognitionem<br />

non habeant ullo modo. Et de predictis in toto dicto capitulo et ordinamento<br />

contentis stetur et credatur iuramento accusatoris et habeatur pro plena<br />

probatione.<br />

De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias 27<br />

Item statuimus quod in aliqua ecclesia vel c<strong>la</strong>ustro seu p<strong>la</strong>tea alicuius ecclesie<br />

vel quod vel que esset ante ipsam ecclesiam die festivitatis ipsius ecclesie, nullus<br />

iuvenis etatis a quindecim annis supra usque ad quadraginta possit residentiam<br />

facere, seu ad vaghegiandum dicta die vel alia die permanere set cum ob<strong>la</strong>tionem<br />

obtulerit si offerre voluerit statim recedere debeat et exire de ecclesia, c<strong>la</strong>ustro vel<br />

p<strong>la</strong>tea predictis; et ubi non esset p<strong>la</strong>tea seu c<strong>la</strong>ustrum stare non possit ad predicta<br />

in aliqua via prope ecclesiam ad decem passus; non tamen vendicet sibi locum<br />

quando predicaretur vel offitium divinum celebraretur in ipsa ecclesia, dummodo<br />

non stent in parte ecclesie in qua stant mulieres. Contrafaciens, vero, in vigintiquinque<br />

libris denariorum pro vice qualibet puniatur. Et quod quis stet ad amandum<br />

vel vaghegiandum, stetur in provisione et discreptione custodum secretorum, et<br />

denumptiationi ipsorum custodum et cuiuslibet eorum stetur et credatur vel dicti<br />

offitialis vel eius familie quando accederent ad predictam et invenerint aliquem vel<br />

aliquos contrafacientes ut dictum est. Pena offitiali in predictis negligenti pro qualibet<br />

[vice] centum librarum denariorum, de quo expresse debeant sindicari.<br />

Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas 28<br />

Item corrigentes capitulum de conviviis in parte ubi dicit « de numero convivandorum<br />

», ordinamus quod predicta que dicta sunt de numero convivandorum<br />

27 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />

28 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, Quod ordinamenta conviviorum non intelligantur ad pias<br />

causas.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />

pias causas.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />

pias causas.<br />

n. 77, 1526. Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias<br />

causas.


Perugia<br />

non vendicent sibi locum in opere vel comestione pietatis nec in aliis qui vellent<br />

ob reverentiam alicuius sancti vel sancte festare vel festum colligere.<br />

Quod non portentur chorone vel schiagialia tempore nuptiarum vel<br />

conviviorum 29<br />

Item ad tollendas fraudes et caute<strong>la</strong>s que possent excogitari circa de<strong>la</strong>tionem<br />

schiagialium et coronarum 30 et aliorum arediorum 31 de quibus supra in capitulis<br />

fit mentio; quod dicte mulieres, tempore quo ducerentur ad maritum vel alio<br />

tempore, non solum predicta portare non audeant, sed etiam per alias personas<br />

deferri facere non debeant sub pena in ipsis capitulis contenta. Et quod nulli<br />

liceat mari vel femine ea deferre occasione nuptiarum vel alio colore quesito<br />

cum dictis mulieribus vel sine vel in domo in qua fierent aliqua convivia vel<br />

cortegia tenere vel teneri facere vel tenentes retinere sub dicta pena; et de predictis<br />

omnibus stetur et credatur re<strong>la</strong>tioni dicti offitialis vel eius familie ita quod<br />

mens talium legum invio<strong>la</strong>biliter observetur.<br />

De extimatoribus eligendis super arrediis 32<br />

Item quia in precedentibus capitulis est permissum quod mulieres possint<br />

portare ghir<strong>la</strong>ndas, fronçales, schiagiales seu schiagialectos, aboctenaturas, bursias,<br />

annulos 33 et res alias valoris, costus et extimationis certe quantitatis prout in<br />

ipsis capitulis continetur, ad hoc ut de valore, costu et extimatione talium rerum<br />

certitudo sufitiens habeatur per officialem predictum, teneatur et debeat idem<br />

offitialis elligere extimatores talium rerum quoscumque voluerit expertos et pra-<br />

29 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, Quod non portentur corone vel schiagialia tempore nuptiarum<br />

vel conviviorum.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, Quod non portentur corone vel schiagialia ornamenta vel<br />

alia prohibita tempore nuptiarum vel conviviorum.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, Quod non portentur ornamenta vel alia prohibita tempore<br />

nuptiarum vel conviviorum.<br />

n. 77, 1526. Statuti, Quod non portentur corone vel schiagialia tempore nuptiarum<br />

vel conviviorum.<br />

30 n. 39, 1415 (post) e 1526 ornamentorum.<br />

31 n. 39, 1415 (post) aggiunge prohibitorum.<br />

32 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />

33 n. 30, Inizi sec. XV, n. 39, 1415 (post) e n. 77, 1526 ghir<strong>la</strong>ndas ... anulos annul<strong>la</strong>to<br />

e sostituito con vestimenta et ornamenta.<br />

81


82 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ticos de arte et ministerio sive negotiatione talium rerum, prout dicto offitiali videbitur<br />

convenire infra X dies a die inventionis talium rerum, et ipsos extimatores<br />

cogere per iuramentum ad extimandum dictas res bona fide et sine fraude. Et si<br />

dictam extimationem facere recusarent, eos de facto compel<strong>la</strong>t ad solvendum centum<br />

solidos denariorum pro quolibet et possit alios extimatores elligere et eos,<br />

eodem modo, compellere et punire, donec extimationem habuerit; pena quinquaginta<br />

librarum denariorum dicto offitiali si negligens fuerit in predictis.<br />

De mortuis non ornandis et non portandis certa forma 34<br />

Cum consuetudo fuerit Perusii mortuorum corpora honorare non tamquam<br />

ire et portari debitum ad sepulturam sed tamquam ad nuptias et convivia, hec<br />

presenti capitulo statuimus quod nemo deinceps aliquod corpus humanum mortuum<br />

audeat aliqualiter honorare. Possit tamen induere de una tunicha in dorso<br />

valoris duorum florenorum auri et non ultra et mulieres velosellis in capite et<br />

masculi caputium. Et quia scienctiati et milites debent merito alios in honoribus<br />

superare, ordinamus quod milites, doctores, iudices et medici morituri possint<br />

indui, non obstante quod dictum est supra, de indumentis quibuscumque, et in<br />

capite portare caputium valoris vigintiquinque librarum inter indumentum et caputium,<br />

et etiam ultra predicta varium in pelle sive mantello et etiam in caputio.<br />

Contra vero facientes, tam illi de domo defuncti quam etiam ornantes vel induentes<br />

in contrarium predictorum puniantur in vigintiquinque libris denariorum<br />

pro quolibet contrafaciente et vice qualibet.<br />

Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />

alicuius, excepta uxore 35<br />

Sumptus inmoderatos evitare volentes, ordinamus et statuimus quod nul<strong>la</strong><br />

persona audeat vel presummat tempore quo moriuntur homines nec ante per<br />

34 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis nisi certa forma.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />

n. 77, 1526. Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />

35 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 12, 1366. Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa<br />

mortis alicuius, excepta uxore.<br />

n. 30, Inizi sec. XV. Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />

causa mortis alicuius, excepta uxore.<br />

n. 39, 1415 (post). Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />

causa mortis alicuius, excepta uxore.<br />

n. 77, 1526. Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa<br />

mortis alicuius, excepta uxore.


Perugia<br />

quatuor dies nec post per unum annum se induere de nigro, bigio, viridi vel alio<br />

panno novo nec vestimenta vidualia percipere vel portare pro aliquo defuncto,<br />

nisi tantum uxor defuncti, pena cuilibet contrafacienti in aliquo ex predictis centum<br />

36 librarum denariorum. Dummodo dicta uxor defuncti tempore quo induet<br />

se vel indueretur de nigro vel vestimenta vidualia susciperet pro dicto eius defuncto<br />

viro nec possit nec debeat exire nec stare ad suscipiendum vestimenta<br />

extra domum vel ecclesiam vel in loco ubi erit corpus defuncti nec indui possint<br />

per aliquem marem. Et quod non possint aliqui mares intrare domum vel ecclesiam<br />

in qua mortuus esset ad induendum dictam uxorem vel interesse vestituere<br />

viduali uxoris defuncti predicti vel ad extrahendum cadaver de domo vel ecclesia,<br />

sed ipsum extrahatur per clericos tantum, pena centum librarum denariorum<br />

pro quolibet contrafaciente in aliquo ex contentis in presenti capitulo et vice<br />

qualibet. Et de predictis inquiratur precise per offitialem predictum.<br />

12. 1366<br />

Statuti<br />

De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis 37<br />

De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />

portandis 38<br />

De velluto et drappis non portandis 39<br />

De anulis non portandis nisi ad numerum trium 40<br />

Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />

nisi duas robbas honorabiles tantum 41<br />

De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />

occasione alicuius parentele 42<br />

36 n. 30, Inizi sec. XV, n. 39, 1415 (post) e n. 774, 1526 quingentarum.<br />

37 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis.<br />

38 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et<br />

schiagialibus non portandis.<br />

39 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De velluto et drappis non portandis.<br />

40 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De anulis portandis nisi ad numerum trium.<br />

41 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere<br />

vel portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />

42 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per<br />

consanguineos occasione alicuius predicte parentele.<br />

83


84 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />

familia et nomen suum 43<br />

De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />

et solvant 44<br />

De donis et manciis non fiendis affig<strong>la</strong>tis 45<br />

De conviviis dominarum de sero non fiendis 46<br />

De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />

vivandarum 47<br />

Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare officiali 48<br />

De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />

maritarentur 49<br />

De ludis coronarum et rinarum et aliorum non fiendis 50<br />

De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias 51<br />

Quod ordinamenta conviviorum non intelligentur ad pias causas 52<br />

43 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />

officiali et eius familia et nomen suum.<br />

44 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro<br />

eis compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />

45 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />

46 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />

47 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum<br />

et de modo vivandarum.<br />

48 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod convivantes a certo numero supra teneantur noti-<br />

ficare officiali.<br />

49 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />

mulieribus que maritarentur.<br />

50 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis.<br />

51 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />

52 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />

pias causas.


Perugia<br />

Quod non portentur corone vel schiagialia tempore nuptiarum vel<br />

conviviorum 53<br />

De extimatoribus eligendis super arediis 54<br />

De mortuis non ornandis et non portandis nisi certa forma 55<br />

Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />

alicuius, excepta uxore 56<br />

13. 1370, novembre 26<br />

Riformanze<br />

Ordine de vestimentis et 57 donis quorumdam numptiorum<br />

Die XXVI mensis novembris. Cum Deus omnipotens donum nobis pacis exhibuerit<br />

facte et firmate apud Bononiam die XXIII presentis mensis inter Sanctam<br />

Romanam Ecclesiam et commune Perusii, eiusque notificatio facta fuerit ipsi communi<br />

in nocte proxime preterite, tam per literas communis Florentie quam per<br />

literas Angeli Uberti de Albiçis Florentini; cum etiam magnificus dominus dominus<br />

Galeaçe de Vicecomitibus de Medio<strong>la</strong>no ipsi communi intimaverit ad gaudium<br />

victoriam a se habitam de terra Casalis 58 , conveniatque honori dicti communis<br />

numptios qui cum ipsis novis venerunt ad ipsum commune induere et eis<br />

de vestimentis et aliis donis iuxta congruentiam providere, domini priores artium<br />

civitatis Perusii omnes decem presentes et in concordia, et camerarii artium dicte<br />

civitatis, numero trigintaduo 59 ad consilium in pa<strong>la</strong>tio habitationis dictorum<br />

dominorum priorum solemniter et more solito congregati una cum dictis dominis<br />

prioribus, et eorum auctoritate unanimiter et concorditer 60 , exceptis tamen<br />

septem de dictis camerariis qui infrascriptis non consenserunt, et eorum dissensu<br />

non obstante, ex omni autoritate, potestate, baylia et arbitrio quas et quod<br />

53 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod non portentur corone vel schiagialia tempore nuptiarum<br />

vel conviviorum.<br />

54 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />

55 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />

56 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />

causa mortis alicuius, excepta uxore.<br />

57 segue numptii depennato.<br />

58 segue Speretur quod quod dicte pacis intimatio depennato.<br />

59 segue una cum dictis dominis prioribus unanimiter, et eorum auctoritate depennato.<br />

60 segue nemine discordante non depennato.<br />

85


86 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

habent supra infrascriptis, et omni modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt,<br />

providerunt, ordinaverunt et reformaverunt ac expresse mandaverunt<br />

quod per dictos dominos priores eligantur et eligi debeant tres boni et legales<br />

viri qui habeant et habere intelligantur plenam autoritatem, potestatem, arbitrium<br />

et bayliam providendi dictis numptiis et aliis, si quos venire contigerit cum similibus<br />

novis de dicta pace, de vestimentis et aliis donis prout eorum prudentie<br />

vedebitur expedire. Et de solutionibus ipsis numptiis faciendis stetur et stari<br />

debeat stripte campsoris per cuius manus ipsas fieri fecerint, sine alia refutatione<br />

vel scriptura manu publica facta. Insuper possint providere de omnibus et quibuscumque<br />

sumptibus faciendis causa a<strong>la</strong>critatis seu y<strong>la</strong>ritatis faciende de dicta<br />

pace, et ipsos sumptus, omnes et singulos tam pro dictis numptiis quam aliis<br />

supradictis faciendi et fieri faciendi per quoscumque officiales dicti communis et<br />

de quacumque petitione ipsius communis. Et quod ad mandatum ipsorum sic<br />

eligendorum, massari dicti communis seu quivis alii officialis dicti communis possint,<br />

teneantur et debeant solutiones pro predictis et predictorum occasione facere<br />

prout per ipsos eligendos fuerit dec<strong>la</strong>ratum. Dec<strong>la</strong>rantes et mandantes et ex<br />

nunc prout ex tunc providentes et ordinantes quicquid per ipsos tres eligendos<br />

provisum, dec<strong>la</strong>ratum et mandatum fuerit, non obstante quod petitur infra de<br />

qua contra omnes huiusmodi solutum fieri, mandaverint, fuerit vel esset ad aliud<br />

deputatum, et non obstante aliquo alio generali vel speciali in contrarium [loquenti]<br />

seu habenti, quibus per hoc sit et esse intelligatur expresse et totaliter<br />

derogatum.<br />

Die XXVII dicti mensis novembris, dicti domini priores omnes decem presentes<br />

et in concordia existentes in pa<strong>la</strong>tio eorum solite habitationis, ex auctoritate,<br />

potestate, baylia et arbitrio super eis actributis ut supra proxime scriptum est, et<br />

omni modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt, elegerunt, vocaverunt,<br />

nominaverunt et deputaverunt in bonos homines supradictos ad faciendum predicta<br />

in supra proxime scripta reformatione contenta et dec<strong>la</strong>rata<br />

Berardellum Vannis<br />

Simonem B<strong>la</strong>sii et de Perusio<br />

Stephanum Venture <br />

14. 1376, settembre 5<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum de divisis et quibusdam aliis<br />

Item cum cura ad curam et sollicitudinem boni pressidis et rectoris tam de<br />

more quam legis auctoritate pertineat extirpare fundatus quicquid possit seditionem<br />

vel scandalum generare et ut cives ad bonos et honestos mores componantur et<br />

sana non di<strong>la</strong>pident, cum potissime expediat ad decus et statum civitatis cives et<br />

inco<strong>la</strong>s potius divetes quam pauperes habere, cum quam ad presens in civitate et


Perugia<br />

comitatu Perusii multa citra antiquam sobrietatem tam in vestibus tam in reliquis<br />

luxoriose fiant et machinentur, multeque inhoneste iuvenum sotietates que irritamentum<br />

seditionum et sistri status fomentum esse consueverunt, idcircho prefati<br />

domini priores et camerari, volentes ad sobriam vitam deviatos revocare et futuris<br />

obviare periculis ex omnibus auctoritate supradictis et maxime super conservatione<br />

et manutentione in tranquillo, pacifico et bono statu ac libertate civitatis,<br />

comitatus et districtus Perusii et ex omni alia auctoritate et arbitrio quod et<br />

quam habent super infrascriptis, omnique modo, via, iure et forma quibus melius<br />

et efficatius potuerunt, providerunt, ordinaverunt, statuerunt et reformaverunt<br />

ac etiam voluerunt omnia et singu<strong>la</strong> infrascripta, videlicet.<br />

Inprimis quod deinceps nullus cives, comitatenses vel districtuales civitatis<br />

Perusii, cuiuscumque status, preheminentie vel conditionis existat, audeat vel presumat<br />

per civitatem, comitatum vel districtum Perusii ferere seu portare vel indure<br />

aliquod vestimentum, caputeum, c<strong>la</strong>midem, mantellum, cioppam, tunicam vel<br />

aliud quodcumque indumentum duorum pannorum diversi coloris simul sutorum<br />

que vulgariter appel<strong>la</strong>ntur “divise” vel alio quocumque nomine censeatur; nec se<br />

de eodem panno et unius coloris similiter plures homines et personas indure qui<br />

similiter ut sotii per dictam civitatem et comitatum incederent vel anbu<strong>la</strong>rent,<br />

salvo quod pannos duorum colorum portare possint in fodero cioppe, apitogii et<br />

caputei. Et si predicta vetita ferre vel portare fuerint inventi solvant pro qualibet<br />

vice et quolibet vestimento ex predictis centum libras denariorum.<br />

Item quod nullus ex predictis possit, audeat vel presumat portare per dicta<br />

loca deinceps calligas seu aluctas duorum colorum, unam silicet de uno colore et<br />

reliquam de alio vel cum aliqua alia divisa, nec alictas nec calligas so<strong>la</strong>tas vel<br />

aliud quodcumque calciamentum cum puntis longis, nisi unius unce vel alterius<br />

coloris quam albi vel nigri; silicet calciamento sub dicta pena a contrafacientibus<br />

auferenda.<br />

Item quod nullus ex predictis possit, audeat, vel presumat per dicta loca<br />

deinceps portare centuram sive coregiam vel aliud ornamentum argenti ultra pondus<br />

unius libre sub dicta pena; salvo quod si portare vellet ultra dictum pondus<br />

solvere teneantur et debeat quolibet anno quo ferret nomine gabelle comunis<br />

Perusii XXV libras denariorum. Qua soluta et impune portare quecumque voluerit<br />

argenti.<br />

Item quod nullus ex predictis per dicta loca deinceps sub dicta pena possit,<br />

audeat, vel presumat induere vel vestire per aliquem modum apparentem extra<br />

aliquod genus vestium predictarum de sciameto sive velluto cuiuscumque coloris<br />

baldachino, camucta vel serico cum litteris, foleis vel figuris in testum nisi soluta<br />

prius gabel<strong>la</strong> anno quolibet XXV librarum denariorum comunis Perusii, qua soluta<br />

possint predicta libere portare; possint tamen portare siricum, vergatum, cangiam<br />

colore sive cangiante et ciambelloctum.<br />

Item quod supradicta omnia ordinamenta in ea parte dumtassat in qua locuuntur<br />

de non portando baldachium, camucca vel drappum siricum cum foliis,<br />

litteris vel figuris locum habeant et effectum in quibuscumque mulieribus predicta<br />

portantibus.<br />

87


88 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condicionis existat possit, audeat vel<br />

presumat, deinceps sub dicta pena, per dicta loca portare aluctas diversis coloris<br />

nisi albas ambas tamen vel nigras tamen ambas, tamen cum puntis mangnis vel<br />

parvis que formam rotundam vel quadram vel bislongam haberent et honestati<br />

obviarent, nec ad collum portare Paternostre catenu<strong>la</strong>s argenteas, pendentes vel<br />

non, vel aliquam aliam divisam vel singnum cuiuscumque condicionis et forme,<br />

nec coptas, tunicas sive gonnel<strong>la</strong>s nec aliquod aliud genus vestimenti nisi cioppam<br />

vel apitogium sive c<strong>la</strong>midem per medium ante disscissum cum botonibus<br />

vel masspillis, vel aliud simile vel sine ipsis possint tamen, ultra boctones seu<br />

maspillos quos ferre possint, ad maneras quascumque vel sub quacumque forma<br />

et in quocumque loco portare uncias octo argenti libere, licite et inpune.<br />

Et quod supradicta et quilibet eorum non intelligantur nec vendicent sibi<br />

locum in militibus, doctoribus legum, decretalium et medicine nec in eorum uxoribus<br />

seu domicellis et seu in domicellis et famulis pre<strong>la</strong>torum et clericorum cum<br />

dingnitate, salvo quod de puntis aluctarum. Insuper locum non habeant in puellis<br />

et pueris minoribus XII annis, nec giul<strong>la</strong>ribus et ystrionibus, nec in publicis<br />

meretricibus, nec in forensibus et eorum uxoribus et famulis qui incedere possint<br />

induci et cum predictis ornamentis vel iuxta eorum morem originarie regionis,<br />

nisi esset forenses nupte civi Perusino, que penis civibus in predictis intelligatur<br />

esse supposite.<br />

Item quod deinceps nullus sartor vel calço<strong>la</strong>rius possit, audeat vel presumat<br />

deinceps alicui civi Perusino vel pro altro cive vel comitatensi Perusii aliquod,<br />

de dictis vetitis, vestimentum, caligas et aluctas possit, audeat vel presumat tag<strong>la</strong>re,<br />

suere, probare vel vendere seu vendi facere, vel pati quod ex predictis aliquid<br />

pro predictis civibus vel comitatensibus in sua camera vel apotheca fiat et<br />

sturatur; pena XXV librarum denariorum pro vice qualibet qua contra fecerit auferenda<br />

et comuni Perusi applicanda.<br />

Insuper, considerantes quod multi cives fecerunt et habent plura vestimenta<br />

et calligas ex predictis, nec acti sunt ad innovandum et festini, statuerunt et<br />

voluerunt quod vestimenta, apitogii et caputia portentur possint libere, licite et<br />

inpune usque ad kalendas mensis novembris proximi venturi; calligas et aluptas<br />

per totum presentem mensem, aliquo non obstante.<br />

Item 61 cum sepe contingat quod multe femine dampnate et inpudice vite et<br />

que de suo corpore questum faciunt et sue et aliene libidini serviunt 62 , que<br />

vulgo appel<strong>la</strong>ri consueverunt meretrices seu amasie asconse que publice se exponunt<br />

cum aliis quod cum eorum viris concubitum inhoneste peragunt, suas habeant<br />

domos et habitationem faciant seu habitent et morentur prope domos civium<br />

bone appel<strong>la</strong>tionis et vite et honestarum matronarum ex quarum ma<strong>la</strong>rum mulie-<br />

61 Il testo che segue è estremamente scorretto nel<strong>la</strong> forma, anche se il senso <strong>generale</strong><br />

risulta comprensibile; si è preferito intervenire solo in caso di emendamenti certi fornendo,<br />

per il resto, il testo così come si presenta.<br />

62 Ms. servivent.


Perugia<br />

rum scelerata et inhonesta plerumque filie et filie predictarum malis moribus<br />

informantur et inritantur provocantur que ad luxurie [...] et sordibus eorumdem<br />

se semel permaneat (!) in dampnum, scandalum et obrobium predictorum bonorum<br />

civium, statuerunt, ordinaverunt et reformaverunt quod deinceps nul<strong>la</strong> femina<br />

ex predictis meretricibus vel lene seu ruffiane, nota macu<strong>la</strong>ta vel male vite,<br />

condicionis et fame deinceps debeat, possit, audeat vel presumet stare, morari<br />

vel habitare, etiam si domus esset sua vel suorum angnatorum vel cognatorum,<br />

in aliqua domo vel casamento sito et posito in aliqua regali strata seu via civitatis<br />

nec prope ipsam per XX passus, nec aliquo alio loco civitatis, burgorum vel<br />

subburgorum civitatis Perusii in quo habitarent vel moram traherent boni et<br />

honesti viri et matrone pudice et caste viventes. Et si qua ex predictis contrafecerit,<br />

pro vice qualibet puniatur et condampnetur in XXV libris denariorum et<br />

nichilominus fustigetur et fustigari debeat per civitatem Perusii. Et quod quilibet<br />

officialis forensis comunis Perusii quolibet mense teneatur et debeat de predictis<br />

secretam inquisitionem facere, de predictis prout convenire crediderunt investigare,<br />

et repertas culpabiles condempnare et punire et de facto cogere ad recedendum<br />

de dictis locis et evacuandum domos in quibus habitarent, sub pena CC<br />

librarum denariorum pro qualibet vice qua in predictis fuerit negligentes vel remissus.<br />

Et ut predicte meretrices et ruffiane a bonis et honestis mulieribus dingnoscantur,<br />

voluerunt et statuerunt quod deinceps dicte meretrices et rufiane nisi<br />

in lopanario publice morarentur, non possint, audeant vel presumant, sub pena<br />

XXV librarum denariorum, per civitatem, burgos et subburgos Perusii ferere vel<br />

portare, publice vel secrete, balçum in capite vel pannisellum sive velisellum viso<br />

de panno lini, nec capel<strong>la</strong>m de sciameto vel camuta sive baldachino, nec maspillos<br />

aureos vel argenteos, nec centuram vel aliquod genus ornamenti de auro vel<br />

argento sive deaurato vel argentato, nec tunicam, guarnachiam seu c<strong>la</strong>midem de<br />

sirico cuiuscumque generis vel de aliquo panno divisato vel ad figuram vel increspatori<br />

seu adgheronatum vel adfuldo<strong>la</strong>tum vel ex parte inferiori incisum sive<br />

trastag<strong>la</strong>tum nec super capud nec in capite nec aliquid genus varii vel armelini<br />

sive schirioli nec aliquod aliud genus ornamenti quod bonis mulieribus congruat.<br />

Possint, tamen, dicte meretrices seu inhoneste mulieres et lenonie stare in locis<br />

condecentibus et congruis vite, de quarum condecentia stetur et stari debeat<br />

dicto et dec<strong>la</strong>rationi unius probi viri creandi ad dictum offitium per dominos<br />

priores artium civitatis Perusii qui pro tempore fiunt de anno in annum prout<br />

crediderint convenire, cuius dicto et dec<strong>la</strong>rationi stare debeat de predictis, et ad<br />

eius petitionem contra eas et per quemlibet officialem comunis Perusii procedi<br />

possit secundum formam statutorum inferius denotatam in capitulo de ludente<br />

ad ludum vetitum tasillorum. Et si qua ex predictis in dictis stratis vel locis<br />

moram traheret, teneatur et debeat, sub dicta pena XXV librarum denariorum,<br />

per totum presentem mensem de dictis viis et locis et recessise et domos evacuasse<br />

et a tali opbrobrio convicinia liberasse. Et quod quilibet officialis forensis<br />

comunis Perusii contra predictas inhonestas mulieres et contra portantes<br />

dicta vestimenta, caligas, caputia, c<strong>la</strong>mides et aluctas et alia supra vetita possit,<br />

teneatur et debeat procedere tam per inquisitionem tam per accusationem cuiu-<br />

89


90 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

scumque, et eosdem punire et condempnare ex penis supradictis, et habeat et<br />

habere debeat quartam partem de eo quod venire fecerit in comuni occasione<br />

predictorum aliquo non obstante.<br />

Item quod nullus cuiuscumque status vel condictionis existat qui deinceps<br />

esset extractus et publicatus vel modo aliquo electus et adsumptus in priorem et<br />

ad offitium prioratus artium civitatis Perusii, possit, audeat vel presumat sub<br />

pena XXV librarum denariorum a die qua prestiterit iuramentum de officio bene<br />

et legaliter exercendo usque quo eius duraverit offitium ferere vel portare aliquod<br />

vestimentum quod exterius in totum vel maiori parte appareat quod non<br />

tegat genua et ipsa progrediatur a parte versus pedem saltem quatuor digitis, nec<br />

aliquod giubectum seu farsectum seu giupponem album discopertum nisi esse de<br />

panno <strong>la</strong>neo cum causa maiestati tanti offitii videatur plurimum repugnare. Et<br />

maior sindicus comunis Perusii contra predictos contrafacientes possit, teneatur<br />

et debeat qualibet mense inquirere et repertos culpabiles punire et condempnare<br />

in dicta pena; pene dicto maiori sindico si in predictis contrafecerit C libras de<br />

suo sa<strong>la</strong>rio retinendum per suos sindicatores.<br />

15. 1382, febbraio 20<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum circha reformationem inutilium expensarum<br />

Item cum propter immoderatam multitudinem expensarum que per comune<br />

nostrum et rem publicam administrate fuerint inutiliter et incessanter, et ea<br />

que crebram habent consuetudinem, quantumqumque sint minima, propter continuatam<br />

frequentiam redundent ad maximam sepe sepius quantitatem et in<br />

detrimentum maximum et diminutionem pecunie et bonorum dicti comunis; et<br />

etiam propter quedam offitia que minus utiliter peraguntur et quasi superflua<br />

iudicantur, nisi salubriter provideatur res publica maxima recipit et receptura<br />

est incommoda et iacturas nisi ad refrenationem, modificationem, resecationem<br />

et amputationem dictarum expensarum et officiorum tam presentium quam in<br />

posterum faciendarum, et in casibus emergentibus tota die ut parsimoniçetur<br />

comunis pecunia et sic per consequens augebitur publica comoditas, nec profluet<br />

inutiliter ipsius comunis pecunia ut est hactenus consuetum, actendentes<br />

ita quod supradicti domini priores et camerarii, ut supra collegialiter congregati<br />

per hanc saluberrimam provisionem comunis pecunia conservari et augeri et<br />

sic retineant que inutiliter profluunt, pecunia ipsa venire dignoscitur in comuni,<br />

misso inter eos et obtento partito legitime secundum formam statutorum et<br />

ordinamentorum comunis Perusii, ex omni arbitrio et auctoritate quod et quam<br />

habent coniuntim vel divisim super manutemptione et defensione civitatis et<br />

comitatus Perusii et terrarum ipsi comuni recomendatarum et subiectarum, et<br />

unde et quomodo pecunia veniat in comuni et que est in ipso comuni conser-


Perugia<br />

vetur et inutiliter non expendatur, et ex omni alio arbitrio et potestate eis<br />

concessis a dicto comuni Perusii super predictis et infrascriptis et maxime per<br />

<strong>generale</strong>m adunantiam artium et artificum civitatis Perusii de qua patet manu<br />

mei notarii infrascripti sub die XXVII mensis ianuarii proxime preteriti, et omni<br />

modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt providerunt, ordinaverunt<br />

quod presentes domini priores possint, teneantur et debeant nominare et eligere<br />

tres bonos homines, cives Perusinos et ydoneos; qui quidem cives sic electi<br />

vigore presentis ordinamenti possint, teneantur et debeant omnes et quascumque<br />

expensas inutiles et superfluas, et omnia et singu<strong>la</strong> que viderint et cognoverint<br />

inutilia seu super habundantia fieri seu fieri debere circha vel in<br />

aliquo offitio dicte civitatis et comitatus vel alio quovis modo resecare, corrigere,<br />

refrenare et tollere, prout et quemadmodum pro utilitate et comodo dicti<br />

comunis et ut comunis pecunia inutiliter nul<strong>la</strong>tenus expendatur, set conservetur<br />

expendenda pro et in rebus utilibus et necessariis prout decet dictis tribus<br />

bonis hominibus videbitur utiliter expedire. Et super predictis leges et ordinamenta<br />

condere, confecta minus utiliter habolere, tollere, et anul<strong>la</strong>re, et corrigere<br />

et addere prout eis videbitur oportunum. Et quod omne id et totum quod<br />

per dictos bonos homines in predictis et circa ea vel aliquo predictorum fuerit<br />

resecatum, correctum, amputatum, provisum, ordinatum seu reformatum valeat<br />

et teneat pleno iure ac si per presens collegium factum esset. Et quod dicti<br />

tres boni homines possint et eis liceat, vigore huius ordinamenti, eligere unum<br />

notarium quem crediderint ydoneum qui redigat in scriptis omnia facienda per<br />

eos in predictis, cui notario possint pro eius <strong>la</strong>bore condecens sa<strong>la</strong>rium constituere<br />

et ordinare prout crediderint convenire, inspecto <strong>la</strong>bore quem substinuerit<br />

in predictis; et quod massarii comunis Perusii possint et teneantur et debeant<br />

dictum sa<strong>la</strong>rium solvere dicto notario ad mandatum dictorum bonorum<br />

hominum vigore huius ordinamenti, ac si mandatum esset per presens (!) consilium<br />

aliquo alio generali vel speciali in contrarium loquente non obstante cui<br />

quo ad predicta voluerunt esse totaliter et expresse derogatum.<br />

16. 1382, febbraio 21<br />

Riformanze<br />

Electio officialium ad refrenandum inutiles expensas<br />

Die XXI februarii, domini priores artium civitatis Perusii, omnes decem presentes<br />

et in concordia existentibus in pa<strong>la</strong>tio eorum solite habitationis, ex omni<br />

auctoritate et arbitrio eisdem dominis prioribus concessis a supradicto consilio<br />

camerariorum, et ex omnia alia quod et quam habent super infrascriptis et omni<br />

modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt, volentes ad electionem et<br />

nominationem dictorum trium bonorum hominum procedere, igitur ipsi domini<br />

priores, omnes simul presentes et in concordia, elegererunt, vocaverunt, nomina-<br />

91


92 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

verunt et deputaverunt in bonos homines et officiales comunis Perusii ad refrenandum<br />

expensas inutiles iuxta formam supradicti ordinamenti providos viros:<br />

– Matheum Petri domini Pauli, porte Sancti Petri<br />

– Giro<strong>la</strong>mum Petri Guilielmi, porte Heburnee<br />

– Francisschum ser Filippi, porte Sancte Subxanne.<br />

17. 1382, ottobre 25<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum circa refrenationem expensarum conviviorum, nuptiarum<br />

et mortuorum<br />

Item cum dicatur quod expense immoderate cotidie fiunt per cives et comitatenses<br />

Perusii et alias personas tam in conviviis et nuptiis quam etiam tempore<br />

mortuorum in vestimentis et aliis occurrentibus in predictis, que expense sunt<br />

contra bonum statum civitatis Perusii, idcirco dicti domini priores et camerarii,<br />

volentes in predictis remedium imponere, auctoritate et arbitrio supradictis, providerunt,<br />

ordinaverunt et reformaverunt quod presentes domini priores eligant et<br />

eligere debeant duos cives Perusii quorum officium sit et esse debeat, una cum<br />

presenti cancel<strong>la</strong>rio comunis Perusii, in providendo, ordinando et reformando<br />

circa dictas expensas ac etiam nuptias predictas.<br />

18. 1382, dicembre 14<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum pro expensis dominorum priorum<br />

Item cum opportuerit dictos dominos priores multas expensas facere et honera<br />

subportare pro honore, statu et libertate civitatis Perusii, et etiam expediat<br />

dictis dominis prioribus in festo nativitatis Domini convivare dominos potestatem<br />

et capitaneum et alios rectores et officiales comunis Perusii, et alias expensas et<br />

honera subportare que non possent fieri sine magnis sumptibus, facta prius proposita<br />

et deliberatione inter dictos dominos priores et obtenta secundum formam<br />

statuti et deinde proposita inter dictos dominos priores et camerarios, qui camerarii<br />

fuerunt numero trigintaotto, et super hiis consilis reddito et facto et misso<br />

partito inter eos ad fabas [albas] et nigras, et obtempto secundum formam statuti,<br />

non obstantibus novem fabis nigris, ex omni arbitrio, auctoritate et bailia<br />

dictis dominis prioribus et camerariis concessis et actributis pro honore, statu et<br />

libertate civitatis Perusii, et honorandis rectoribus et officialibus dicte civitatis et<br />

comitatus Perusii et etiam forensibus, et omnibus aliis arbitriis, potestatibus et


Perugia<br />

bailiis eis commissis, dicti domini priores et camerarii providerunt, ordinaverunt<br />

et reformaverunt et providendo, ordinando et reformando mandaverunt et mandant<br />

quod massarii comunis Perusii dent et solvant et dare et solvere teneantur<br />

et debeant Rentio Tudini de Perusio, porte Sancte Subxanne, negotiorum gestori<br />

dictorum dominorum priorum pro solvendo pro expensis factis et fiendis occasionibus<br />

supradictis de pecunia comunis Perusii ad eorum manus perventa vel<br />

pervenienda sine alia appodixa, precepto vel mandato, qunquaginta florenos auri,<br />

habita consideratione inter dictos dominos priores et camerarios de expensis predictis.<br />

19. 1383, gennaio 28<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum quod domini priores possint eligere duos camerarios<br />

super expensis<br />

Item cum opportuerit dominos priores pro honore comunis Perusii pro honorando<br />

quosdam ambaxatores qui ad civitatem Perusii ad dictos dominos priores<br />

pervenerunt fecisse expensas plurimas, et non sit conveniens de proprio facere,<br />

prefati, igitur, domini priores et camerarii ut supra existentes, collegialiter<br />

congregati, facto, misso et obtempto partito secundum formam statutorum et<br />

ordinamentorum comunis Perusii, ex omnibus arbitriis et auctoritatibus supradictis,<br />

et omni modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt, providerunt, ordinaverunt<br />

et reformaverunt quod presentes domini priores, auctoritate presentis<br />

consilii, possint et habeant arbitrium eligendi duos camerarios de numero et collegio<br />

presentium camerariorum; qui camerarii tunc sic electi habeant videre, calcu<strong>la</strong>re<br />

et examinare dictas expensas una cum expensore qui dictas expensas fecit,<br />

et prout invenerint referant ad consilium predictum, et in dicto consilio fiat<br />

et fieri debeat mandatum prout dictis dominis prioribus videbitur convenire, aliquo<br />

non obstante.<br />

20. 1383, gennaio 29<br />

Riformanze<br />

Electio duorum camerariorum ad calcu<strong>la</strong>ndum expensas factas per<br />

dominos priores<br />

Cum quotidie varie et diverse expense occurrerint et occurrunt dominis prioribus<br />

propter accessum ambaxiatorum et aliorum amicorum comunis Perusii, et<br />

non sit conveniens quod dicte expense intero<strong>la</strong>biles ad modicitatem sa<strong>la</strong>rii ei-<br />

93


94 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

sdem ordinati de eorum facere pecunia, idcirco supradicti domini priores, omnes<br />

decem presentes et in concordia esistentes in capel<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii eorum habitationis,<br />

ex omni auctoritate et arbitrio quod et quam habent a comuni Perusii et a<br />

consilio camerariorum artium civitatis Perusii, prout patet manu mei notarii infrascripti,<br />

facto prius inter eos diligenti scruptineo et partito secundum formam<br />

statutorum et ordinamentorum comunis Perusii, et omni via, modo, iure et forma<br />

quibus melius potuerunt, volentes sequi fomam commissionis predicte, elegerunt,<br />

vocaverunt et deputaverunt infrascriptos cives camerarios et de numero<br />

camerariorum bonos et legales ad videndum, calcu<strong>la</strong>ndum et examinandum dictas<br />

expensas una cum expensore qui dictas expensas fecit, et prout invenerint referant<br />

ad consilium predictum, et in dicto consilio fiat mandatum prout dictis<br />

dominis prioribus et camerariis videbitur convenire.<br />

Nomina dictorum camerariorum ad predicta electorum sunt hec, videlicet:<br />

– Philippus Yeronimi dictus Sardus, porte Eburnee<br />

– Petrutius Lelli porte Sancti Petri.<br />

21. 1383, luglio 14<br />

Riformanze<br />

Registrum littere in favorem Sa<strong>la</strong>monis Ebrey<br />

Quinque comissarii civitatis Perusii.<br />

Cum Mataxias Ebreus Perusinus status civitatis Perusii fuerit vere ze<strong>la</strong>tor et<br />

id obstenderit opere et sermone, de sua peccunia subveniendo comuni Perusii ac<br />

investigando solicite que erant statui Perusino quomodolibet nocitura et il<strong>la</strong> reve<strong>la</strong>ndo<br />

dominis prioribus et civibus Perusinis, ut apponere possent remedia oportuna<br />

et ut rebelles et proditores dicti comunis eorum pravas intentiones non<br />

valerent deducere ad effectum, propter que omnium civium comunitatis gratiam<br />

est adeptus et nuper prout de eo p<strong>la</strong>cuit viam sit universe carnis ingressus, Sa<strong>la</strong>mon<br />

filius eius et consortes nobis humiliter postu<strong>la</strong>nt eis de speciali gratia concedi,<br />

ut vestimenta vidualia nigri coloris portare valeant in singnum tristitie et<br />

meroris funeris dicti Mataxie.<br />

Nos itaque ad premissa grato animo annuentes, ex omnibus arbitriis nobis a<br />

comune Perusii et ab adunantia generali dicte civitatis tam super persecutione<br />

dictorum rebellium et proditorum, quam aliter quomodolibet actributis, eisdem<br />

Sa<strong>la</strong>moni et consortibus numero tribus, tenore presentium, portandi licite et inpune<br />

dicta vestimenta plenam licentiam impartimus, statuto, ordinamento et reformatione<br />

quacumque indefacta non obstantibus, quibus quo ad eisdem pro hac<br />

vice tantum facte et esse intelligatur totaliter derogatum.<br />

Iubentes expresse domino potestati dicte civitatis ut ipsos dicta de causa non<br />

molestet, ymo ipsi potestati et cuilibet offitiali dicti comunis congnitio et potestas<br />

cognoscendi de predictis sit et esse intelligatur adempta. In cuius rei testi-


Perugia<br />

monium presentes litteras eis fieri iussimus nostri soliti sigilli impressione munitas<br />

registratisque presentibus per subscriptum notarium nostrum ad caute<strong>la</strong>m.<br />

Datum Perusii, die XXVII mensis augusti, VI indictione, MCCCLXXXIII.<br />

Nico<strong>la</strong>us ser Iohannis de Perusio notarius dictorum dominorum quinque scripsit.<br />

22. 1384, febbraio 1<br />

Riformanze<br />

Revocatio reformationum factarum pro sepulturis mortuorum<br />

Item cum hoc anno, durante tempore mortalitatis pestifere, ad inutiles et<br />

superfluas expensas refrenandum per dominos priores et camerarios tunc in offitio<br />

residentes fuerit quedam reformatio celebrata circa maximas expensas que<br />

fiebant et modos qui indebite tenebantur in sepulturis mortuorum disponens, de<br />

qua patet manu ser Iohannis ser Angeli notarii publici de Perusio, cum quia,<br />

divina misericordia providente, iam sunt plura tempora decursa ex quo ipsa<br />

mortalitas videtur in civitate et comitatu Perusii pro presenti suum cursum terminasse,<br />

propter quod congruum dingnoscitur esse et decens quod defunctorum<br />

sepulture plus solito honorentur, idcirco supradicti domini priores et camerarii,<br />

ut supra ad consilium collegialiter congregati, ex arbitriis et auctoritatibus supradictis<br />

et omni modo, via, iure et forma quibus melius potuerunt, providerunt,<br />

ordinaverunt et reformaverunt, et providendo ex nunc tollerunt, cessaverunt, irritaverunt<br />

et revocaverunt dictam reformationem et nullius efficacie vel momenti<br />

esse voluerunt, de cetero forma statutorum comunis Perusii de dicta materia<br />

disponente semper salva et in sui firmitate et robore permanere voluerunt et<br />

decreverunt ipsa statuta prout de huiusmodi continetur in eis et scriptum est,<br />

dicta reformatione vel aliis in contrarium loquentibus quoquo modo non obstante.<br />

23. 1384, luglio 1<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum pro expensis non fiendis ad funera<br />

Item cum eppidimia crescat in civitate et multi cives et alii cotidie moriantur<br />

ex pestilentia, et in talibus temporibus ne exanimentur et terrentur infirmi oporteat<br />

provideri circha pulsationem campanarum, et ad refrenandum funeralia et<br />

removendum coructus et vigiliarum observantias que in civitate sepe nunc fieri<br />

consueverunt, et cum de anno proxime preterito, dum pestis erat in civitate<br />

Perusii, per dominos priores et camerarios artium dicte civitatis fuerit quedam<br />

facta provisio circha predicta, videlicet quo ad quedam, et videatur summe nec-<br />

95


96 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

cesarium, ordinamentum et provisionem factum per dictos dominos priores et<br />

camerarios de mense augusti anni proxime preteriti, de quo costat manu ser<br />

Iohannis ser Angeli de Perusio tunc notarii dictorum dominorum priorum, in<br />

omnibus et singulis ratifficare et de novo statuere, providere, ordinare et reformare<br />

omnia et singu<strong>la</strong> que in ipso continentur et quedam super addere, deliberatione<br />

habita inter dictos dominos priores et camerarios tempore debito existentes,<br />

supradicti domini priores et camerarii ad consilium collegialiter congregati,<br />

ex omnibus auctoritatibus, potestatibus, arbitriis et bayliis concessis et actributis<br />

dictis dominis prioribus et camerariis a comuni Perusii mixtim vel divisim,<br />

modo aliquo seu forma, et misso et obtempto partito de levando ad sedendum<br />

inter eos secundum exigentiam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii,<br />

providerunt, statuerunt, ordinaverunt, et reformaverunt et exequi et observari<br />

voluerunt et mandaverunt, ac etiam ratifficaverunt et aprobaverunt dictum ordinamentum<br />

in omnibus et singulis et quo ad omnia et singu<strong>la</strong> in eo contenta,<br />

addentes quod vigilie mortuorum seu ad mortuos fieri non possint nec debeant<br />

quoquo modo, nec etiam corructus fieri nisi secundum formam statutorum et<br />

ordinamentorum comunis Perusii, sub pena et ad penam in ordinamento de<br />

quo supra fit mentio expressam; et quod potestas comunis Perusii arbitrium et<br />

auctoritatem et cognitionem habeat de facto puniendi contrafacientes in premissis<br />

vel aliquo premissorum secundum dispositionem dicti ordinamenti et prout<br />

ibidem seriosius continetur; aliquo speciali vel generali in contrarium loquentibus<br />

non obstantibus.<br />

24. 1386, luglio 20<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum super regu<strong>la</strong>tione Camere et refrenatione expensarum etc.<br />

In primis, cum secundum provisionem pridie factam in adunantia generali<br />

sit summe necessarium providere circa regu<strong>la</strong>tionem camerariorum, conservatorum<br />

monete et massariorum, et introituum et exituum dicti comunis, et refrenationem<br />

et resecationem expensarum et exituum non necessariorum dicti comunis,<br />

supradicti domini priores et camerarii, existentes ut supra ad consilium<br />

congregati, deliberatione habita et exibitis ut supra consiliis, et obtempto partito<br />

de levando ad sedendum, ex omnibus arbitriis supradictis providerunt et<br />

reformaverunt quod presentes domini camerarii, et in presenti consilio, eligant<br />

et eligere debeant de collegio camerariorum quinque camerarios, unum pro<br />

qualibet porta, quos actos congnoverunt ad predicta, qui quinque camerarii sic<br />

eligendi habeant arbitrium et plenissimam facultatem prout habent presentes<br />

domini priores et camerarii circa predicta et quodlibet eorum, et dependentia<br />

connexa et descendentia ab eis et ipsorum quolibet, una cum egregiis legum<br />

doctoribus domino Nico<strong>la</strong>o domini Lelli, domino Honofrio Bartolini, Antonio


Perugia<br />

Iacobi Cole, Nico<strong>la</strong>o Pieri Tolomei et Andrutio Paulutii, quinque civibus pridie<br />

ad videndum introitus et exitus Camere deputatis, providendi et ordinandi,<br />

regu<strong>la</strong>ndi, resecandi et faciendi prout cognoverint expedire, et quod omnia que<br />

providerint, regu<strong>la</strong>verint seu resecaverint redeantur et reverti debeant ad consilium<br />

presentium dominorum priorum et camerariorum, ut super hiis fieri possit<br />

il<strong>la</strong> provisio que dominis prioribus et camerariis videbitur opportuna, aliquo<br />

non obstante.<br />

25. 1386, agosto 13<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum et mandatum pro expensis dominorum priorum<br />

Item omni tempore presentium dominorum priorum ad civitatem Perusii<br />

advenerint multi notabiles domini ac etiam singu<strong>la</strong>res persone et maxime magnifficus<br />

dominus, dominus Bartolomeus de Sancto Severino, capitaneus generalis<br />

lige, ac etiam eloquentissimus et insingnis vir ser Colutius, ambaxiator et<br />

cancel<strong>la</strong>rius comunis Florentie, et nonnulli alii notabiles, et concurrunt etiam<br />

assidue, et opportuerit et opporteat, pro honore et statu comunis perusii, presentes<br />

dominos priores expensas facere et ipsos multipliciter honorare, et non<br />

sit consonum rationi quod, ex quo tales ex predictis fecerunt et facere oportet<br />

emergenti casu, pro magnificentia comunis et populi Perusini ut de eorum<br />

proprio facerent, set expensis dicti comunis, supradicti, itaque, domini priores<br />

et camerarii existentes ad consilum congregati, deliberatione habita die precedenti<br />

inter dictos priores, et hodie sequenti inter dictos dominos priores et<br />

camerarios, et exhibitis consiliis et misso et obtento partito ad busso<strong>la</strong>m et<br />

fabas albas et nigras, tam inter dictos dominos priores die precedenti, quam<br />

hodie inter dictos dominos priores et camerarios, et obtento per omnes priores<br />

concorditer et XXXIII camerarios ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras, non<br />

obstantibus quinque fabis nigris de XXXVIII in contrarium repertis, ex omnibus<br />

arbitriis supradictis et ex omni arbitrio eis concesso super honorandis ambaxiatoribus<br />

et aliis nobilibus et spectabilibus personis etc., providerunt, statuerunt<br />

et reformaverunt ac etiam dec<strong>la</strong>raverunt et dec<strong>la</strong>rant quod presentes domini<br />

priores habeant et habere possint et debeant a Camera massariorum comunis<br />

Perusii pro dictis expensis factis ac etiam faciendis durante tempore<br />

offitii ipsorum in totum florenos centumvigintiduos auri et viginti solidos denariorum,<br />

et ex nunc mandaverunt et mandant massariis comunis Perusii quatenus,<br />

visis presentibus, dent et solvant et dare et solvere teneantur et debeant<br />

dictis dominis prioribus vel eorum procuratoribus dictos centumvigintiduos<br />

florenos de auro et viginti solidos denariorum; aliquo in contrarium loquente<br />

generaliter vel specialiter non obstante, quibus quo ad predicta derogaverunt<br />

expresse.<br />

97


98 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

26. 1390, agosto 23<br />

Riformanze<br />

De torticiis non portandis ad mortuos<br />

Item cum ad reprimendam nimiam suntuositatem que consuevit sepe numero<br />

in funeralibus exercere et maxime in ceriis magnis que sepe sepius in grande<br />

numero deferentur ex quibus traditio dampnosa suscipit et ponpositas frequentatur,<br />

ad utilitatem igitur publicam intendentes et extirpandos supefluum et pecatos<br />

et ponpas, supradicti domini priores et camerari existentes ut supra ad<br />

consilium congregati, deliberatione habita et obtento ut supra partito secundum<br />

formam statutorum comunis Perusii de levando ad sedendum ex omnibus arbitriis<br />

supradictis, providerunt et statuerunt quod de cetero nulli sit licitum vel<br />

permissum portare seu portari facere in civitate, burgis et suburgis Perusii, accipere<br />

per se vel alium aut comodare seu deferi (!) vel deferi facere cereos seu<br />

torticea grossa ad aliquod funus alicui mortui, presentialiter vel in fucturum,<br />

sub pena quinquaginta librarum denariorum et vice qualibet et pro quolibet<br />

mutuante et accipiente, et librarum decem denariorum pro quolibet deferente et<br />

vice qualibet, et ipso facto auferendarum per maiorem sindicum vel alium officialem<br />

dicti comunis; et quod cuilibet sit licitum et permissum accusare seu<br />

denunciare huiusmodi comodantes, accipientes seu deferentes, et eius nomen<br />

sub credentia teneatur, et nichilominus habeat quartam partem pretii quod venerit<br />

in comune, et quartam partem habeat officialis executionem faciens et<br />

reliqua dimidia veniat in comune, non obstantibus quibuscumque legibus, statutis,<br />

ordinamentis dicti comunis aliquorum actuum, decretorum in contrarium<br />

loquentibus seu disponentibus quoquo modo, quibus quo ad predicta derogaverunt<br />

expresse aliquo non obstante.<br />

27. 1391, marzo 17<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum quod torticcia magnia et bance possint ad mortuos portari<br />

Item cum de anno proximo preterito de mense augusti dicti anni, videlicet<br />

die XXIII dicti mensis, per dominos priores et camerarios artium dicte civitatis,<br />

propter mortalitatem pestiferam que in civitate Perusii presidebat, ad<br />

reprimendam nimiam sumptuositatem que consueverat sepe numero in funeralibus<br />

exercere et maxime cereis seu torticciis magnis et bancis ex quibus solum<br />

pompositas sequebatur, et fuerit provisum et ordinatum quod dicti cerey<br />

seu torticcii grossi et bance in civitate, burgis et suburgis Perusii ad aliquod<br />

funus portari seu defferri non deberent seu comodari, sub pena L librarum


Perugia<br />

denariorum et vice qualibet, prout <strong>la</strong>tius apparet manu ser Ciutii Ugolini de<br />

Perusio notarii et tunc notarii dictorum dominorum priorum, et ad presens<br />

dicta mortalitas in dicta civitate Perusii, Deo <strong>la</strong>udato, cessata sit in toto: eapropter<br />

supradicti domini priores et camerarii existentes ut supra, ad consilium<br />

collegialiter congregati, deliberatione habita inter eos et obtento ut supra<br />

partito secundum formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii de<br />

levando ad sedendum, ex omnibus arbitriis supradictis et ex omnibus aliis<br />

dictis dominis prioribus et camerariis insimul vel divisim concessis, pro onore<br />

comunis Perusii et civium Perusinorum tam vivorum quam moriendorum in<br />

fucturum, providerunt, ordinaverunt et reformaverunt quod omnia et singu<strong>la</strong><br />

ordinamenta supradicta facta per dictos dominos priores et camerarios manu<br />

dicti notarii vel manu cuiuscumque alterius notarii circa dicta ceria seu torticcia<br />

magna et bance ut supra non portanda ad aliquod funus in civitate, burgis<br />

et suburgis Perusii, ab odie in antea sint et esse intelligantur cassa, anul<strong>la</strong>ta,<br />

cancel<strong>la</strong>ta et revocata in totum; et ex nunc ipsa cassaverunt, anul<strong>la</strong>verunt et<br />

revochaverunt in totum, et quod dicta torticcia magnia et bance, virtute presentis<br />

ordinamenti et legis, licitum sit et permissum cuilibet portare seu portari<br />

facere, et ea comodare seu comodari facere prout consuetum erat ante dicta<br />

ordinamenta facta super predictis per dictos dominos priores et camerarios de<br />

dicto tempore manu dicti notari seu alterius notarii, non obstantibus quibuscumque<br />

legibus et ordinamentis dicti comunis in contrarium loquentibus seu<br />

disponentibus quoquo modo, quibus quo ad predicta derogaverunt expresse<br />

aliquo non obstante.<br />

28. 1394, agosto 12<br />

Riformanze<br />

De pena deferentium divisas<br />

Item cum propter divisas quas Perusini iuvenes et alii cives, tam in civitate<br />

quam in comitatu, in vestimentis, maxime caligis, fecerunt et faciunt mangna<br />

sint subsecuta incomoda et sequantur assidue nec non varietates et discordie<br />

oriantur, perturbant tranquilitatem et unitatem civium et distrectualium, et<br />

propterea saluberimum dinoscatur existere malorum fomenta extirpare radicitus,<br />

igitur supradicti domini priores et camerarii existentes ut supra, ad collegium<br />

congregati, volentes, prout expedit, providere, deliberatione prehabita et<br />

exibitis consiliis et misso et obtento [partito] de levando ad sedendum secundum<br />

formam statutorum et ordinamentorum comunis Perusii ex omnibus arbitriis<br />

supradictis, providerunt et statuerunt quod omnes et singuli cives et<br />

comitatenses Perusii, excepto Beordo, non possint vel debeant de cetero in<br />

civitate vel comitatu Perusii deferre aliquam devisam factam aut faciendam de<br />

novo sine expressa licentia et deliberatione dominorum priorum et camerario-<br />

99


100 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

rum civitatis Perusii. Et si quis tantum presuntionis existeret qui de cetero,<br />

videlicet post finem presentis mensis, aliquam divisam ferret, sane hunc predictum,<br />

quod ipso facto et vice qualibet incidat et incidisse intelligatur in<br />

penam C florenorum de auro. Et quilibet offitialis comunis Perusii possit, teneatur<br />

et debeat executionem [facere] de facto contra quemlibet civem seu<br />

comitatensem Perusii aliquam divisam ferre contra dictam formam. Et si officialis<br />

negligens fuerit in executione predicta, ipso facto incidat et incidisse<br />

intelligatur in dictam penam de suo sa<strong>la</strong>rio retinendam et auferendam eius<br />

tempore sindicatus, aliquo generali vel speciali quod loqueretur in contrarium<br />

non obstante.<br />

Supradictum ordinamentum bannitum fuit per Cechum Boccatii in forma<br />

dicto die secundum quod retulit.<br />

29. 1395, luglio 2<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum quod eligatur offitialis super arediis mulierum et super<br />

dampnis datis et extraordinariis et defunctis<br />

Item cum ad presens vacet offitium maioris syndici, iudicis iustitie et dampnorum<br />

datorum comunis Perusii, ac etiam herediorum mulierum dicte civitatis,<br />

et etiam mortuorum, et etiam cum offitium domini potestatis dicte civitatis<br />

Perusii sit in proximo finiturum, et non sit aliquis offitialis qui curam habeat<br />

etiam super extraordinariis contra delinquentes procedere vel procedi facere,<br />

quod in dampnum et detrimentum dicti comunis Perusii revertitur, volentes<br />

predictis omnibus oviare et super predictis providere, ex omnibus auctoritatibus<br />

et arbitriis eis concessis a comuni Perusii, et pro bono, pacifico et tranquillo<br />

statu dicte civitatis Perusii, et ad hoc ut delinquentes in predictis non<br />

remaneant inpuniti, et ad hoc ut pecunia veniat in comuni, providerunt, ordinaverunt<br />

et reformaverunt quod presentes domini priores, auctoritate presentis<br />

legis, habeant et habere intelligantur plenum arbitrium, auctoritatem, potestatem<br />

et bayliam eligendi, vocandi, nominandi et deputandi super predictis unum<br />

offitialem forensem que viderint et crediderint fore et esse ydoneum et sufficientem<br />

ad omnia et singu<strong>la</strong> supradicta facienda, exequenda et executioni mandanda,<br />

vel addictiones domino potestati facienda cum officialium familia, pactis,<br />

modis, condictionibus et sa<strong>la</strong>rio quibus eisdem dominis prioribus videbitur<br />

convenire, aliquo generali vel speciali in contrarium loquenti non obstante, ex<br />

omnibus arbitriis eis concessis per comune Perusii et per formam statutorum<br />

et ordinamentorum dicti comunis, et maxime super expendendam pecuniam et<br />

avere comunis Perusii, et quod nulli offitiali possit augeri sa<strong>la</strong>rium vel familia<br />

etc.; et aliis quibuscumque quibus quo ad predicta derogaverunt expresse aliquo<br />

non obstante.


Perugia<br />

30. Inizi sec. XV<br />

Statuti<br />

De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis 63<br />

De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et schiagialibus non<br />

portandis 64<br />

De velluto et drappo vel drappis non portandis 65<br />

De anulis portandis nisi ad numerum trium 66<br />

Sul margine una mano annul<strong>la</strong> le quattro rubriche e le sostituisce con <strong>la</strong><br />

seguente:<br />

Addatur post infrascriptam rubricam quod maior sindicus et caetera in<br />

hac forma, videlicet: de vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus<br />

permissis et prohibitis.<br />

101<br />

Quia ex varietate temporum varii sunt modi et forme inducti in vestimentis<br />

portandis per mulieres et in ornamentis ipsarum, ideo, ut uniformis sit provisio<br />

pro omni tempore, statuimus et ordinamus quod nul<strong>la</strong> mulier de cetero portare<br />

possit in civitate et comitatu Perusii sub forma cuiuscumque vestimenti vel c<strong>la</strong>midis<br />

aliquid de velluto vel samito seu drappo inaurato vel non inaurato, satani<br />

vel de camuca vel de sirico. Possint tamen portare vestimenta panni <strong>la</strong>ne et<br />

ciamberlocti sub quacumque forma eis p<strong>la</strong>cuerit, dumtamen non possint in uno<br />

vestimento panni <strong>la</strong>ne mictere vel portare ultra duodecim bracchia panni ad bracchium<br />

panni <strong>la</strong>ne, et pro quolibet vestimento ciamberlocti vigintisex [Statuti 1526:<br />

XXVIII] bracchia ad bracchia ciamberloctorum. Possint tamen in quolibet vestimento<br />

portare et habere stampaturas, intalgliaturas et cincigliaturas usque ad duo<br />

bracchia panni <strong>la</strong>ne et non ultra.<br />

Insuper statuimus et ordinamus quod nul<strong>la</strong> mulier possit facere vel portare<br />

vestimenta cincigliata vel stampata nisi ut supra dictum est, nec possint portare<br />

vestimenta foderata de aliquo fodero valente ultra quatuor florenos auri; excepto<br />

quod si vellent foderare de panno lini; possint tamen dicte mulieres et eis liceat<br />

dicta vestimenta in pede ipsorum portare stampata et cincigliata usque in mensu-<br />

63 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De coronis non portandis et fronçalibus vel ghir<strong>la</strong>ndis.<br />

64 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De perlis, <strong>la</strong>pidibus, fregiaturis de auro et argento et<br />

schiagialibus non portandis.<br />

65 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De velluto et drappis non portandis.<br />

66 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De annulis portandis nisi ad numerum trium.


102 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ram trium pedis ad pedem comunis Perusii et non ultra pro altitudine. Vestimenta<br />

tamen que in preteritum ante publicationem presentis statuti essent stampata<br />

vel cincigliata ultra formam presentis statuti portari possint dumtamen consignari<br />

debeant prius domino potestati et capitaneo et maiori sindico si essent in<br />

civitate alias eis vel alteri eorum qui reperirentur in officio presidere infra octo<br />

dies a die pubblicationis presentis statuti. Et que vestimenta debeant describi per<br />

dictos officiales et color et signa ita quod de novo fieri non possint in fraudem<br />

huius legis et ipsorum copia dari debeat massariis comunis Perusii infra tertiam<br />

diem a die predicte consignationis facte, et bul<strong>la</strong>ri debeant dicta vestimenta cum<br />

aliquo signo comunis seu officialis.<br />

Volumus insuper quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare aliqua ornamenta seu aredia<br />

cuiuscumque materiei nuncupari possint que transsciendant valorem et comunem<br />

extimationem quadraginta florenorum auri, sed usque ad valorem quadraginta<br />

florenorum auri portare possint quicquid voluerint pro ornamento predicto;<br />

racamatura vero que in aliquo dictorum vestimentorum reperiretur transcendere<br />

non possit valorem decem florenorum auri, qui valor computari debeat<br />

in dicta summa quadraginta florenorum auri. Et dicta ornamenta supradicti valoris<br />

mutari possint de uno vestimento ad alterum dumtamen non sint nova nec<br />

alia ornamenta sed eadem. Si vero vellet dicta ornamenta mutare non possit<br />

habere prima ornamenta sed solum mutata, ita quod eodem tempore nul<strong>la</strong> mulier<br />

possit habere ornamenta dicti valoris duplicata.<br />

Insuper statuimus quod ultra predicta portare possint anulos valoris sexdecim<br />

florenorum auri et non ultra. Et predicta vel aliquod predictorum locum<br />

non habeant in uxoribus vel sponsis militum vel doctorum que portare possint<br />

quicquid eis p<strong>la</strong>cuerit et sub quacumque forma voluerint. Et quecumque mulier<br />

fecerit contra predicta vel aliquod predictorum ultra formam, modum vel quantitatem<br />

supra taxatam in personis prohibitis portare, puniatur pro vice qualibet in<br />

vigintiquinque libris denariorum, dumtamen pro una die non possit nisi semel<br />

puniri et condemnari, dandis et solvendis Camere massariorum comunis Perusii.<br />

Statuimus insuper quod nullus sartor vel alia quecumque persona, masculus<br />

vel femina, debeat talia vestimenta nec possit preter dictam formam et ultra supradictam<br />

quantitatem panni <strong>la</strong>ne et ciamberlocti superius taxatam talgliare, diriçare,<br />

suere vel facere vel consulere quod aliquis alius talglet, diriçet, suat vel faciat ullo<br />

modo aliquo palliato colore, sub dicta pena vigintiquinque librarum denariorum ut<br />

supra dicitur persolvenda pro quolibet vestimento. Et quod de predictis et quolibet<br />

predictorum iurisdictionem, cognitionem et punitionem habeant potestas et capitaneus<br />

et maior sindicus et quilibet eorum, ita tamen quod ille qui primo invenerit<br />

il<strong>la</strong> die, ille solus pro il<strong>la</strong> die habeat cognitionem et punitionem; et si eadem<br />

die postea ab aliis fuerit invencta ex eadem causa, cognoscere et punire non possit<br />

alii officiales. Et pro predictis et quolibet predictorum possit cognoscere, punire et<br />

condemnare summarie, simpliciter et de p<strong>la</strong>no, sine strepitu et figura iudicii.<br />

Et stetur et stari debeat re<strong>la</strong>tioni notarii deputati per aliquem ex dictis officialibus,<br />

cuius re<strong>la</strong>tio habeatur pro plena probatione, et quilibet de predictis<br />

officialibus habere debeat quartam partem pene quam venire fecerit in comuni


Perugia<br />

103<br />

occasione predictorum vel alicuius eorum. Si vero aliquis dictorum officialium in<br />

predictis vel aliquo predictorum fuerit negligens vel alicui licentiam concesserit<br />

contra formam presentis statuti directe vel indirecte puniatur pro vice qualibet<br />

pena centum librarum denariorum; quam penam sindicatores tempore sui sindicatus<br />

de facto auferre debeant de suo sa<strong>la</strong>rio.<br />

Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />

nisi duas robbas honorabiles tantum 67<br />

De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />

occasione alicuius predicte parentele 68<br />

De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />

familia et nomen suum 69<br />

De modo pene solvende per mulieres et qualiter pro eis compel<strong>la</strong>ntur<br />

et solvant 70<br />

De donis et mancis non fiendis affigliatis 71<br />

De conviviis dominarum de sero non fiendis 72<br />

De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />

vivandarum 73<br />

Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare officiali<br />

ante factum 74<br />

67 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere<br />

vel portare nisi duas robbas honorabiles tantum.<br />

68 Vedi n. 11, 1366 Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per<br />

consanguineos occasione alicuius predicte parentele.<br />

69 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />

officiali et eius familia et nomen suum.<br />

70 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro<br />

eis compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />

71 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />

72 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />

73 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum<br />

et de modo vivandarum.<br />

74 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod convitantes a certo numero supra teneantur notifi-<br />

care officiali.


104 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />

maritarentur 75<br />

De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis 76<br />

De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias 77<br />

Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas 78<br />

Quod non portentur corone vel schiagialia, ornamenta vel alia prohibita<br />

tempore nuptiarum vel conviviorum 79<br />

De extimatoribus eligendis super arediis 80<br />

De mortuis non ornandis et non portandis certa forma 81<br />

Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />

alicuius, excepta uxore 82<br />

31. 1401 giugno 22<br />

Provvedimento<br />

Ornamenta mulierum<br />

Die XXII mensis iunii anni suprascripti, ex auctoritate consilii camerariorum data<br />

quinta die mensis predicti per locumtenentem ducalem et dominos priores, editum<br />

fuit ordinamentum restringens nimios sumptus circa vestimenta et ornamenta<br />

mulierum ut ibi patet manu ser Nicolucii Gilii eorum notarii.<br />

75 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />

mulieribus que maritarentur.<br />

76 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De ludis coronarum et rainarum et aliorum non faciendis.<br />

77 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />

78 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />

pias causas.<br />

79 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod non portentur chorone vel schiagialia, ornamenta<br />

vel alia prohibita tempore nuptiarum vel conviviorum.<br />

80 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />

81 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />

82 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />

causa mortis alicuius, excepta uxore.


Perugia<br />

32. 1402 giugno 5<br />

Riformanze<br />

Consilium camerariorum super reformatione vestimentorum mulierum<br />

105<br />

Dicta die quinto mensis iunii. Consilio domini ducalis locumtenentis, dominorum<br />

priorum et camerariorum artium civitatis Perusii, de mandato magnifici<br />

militis et egregii legum doctoris domini Nico<strong>la</strong>i de Aldrobandis de<br />

Bononia honorabilis potestatis dicte civitatis Perusii et dictorum dominorum<br />

priorum, ad sonum tubarum, vocem preconis et sonum campane, in pa<strong>la</strong>tio<br />

solite habitationis dictorum dominorum priorum more solito convocato et congregato,<br />

in quo consilio interfuerunt prefatus dominus locumtenens, supradicti<br />

domini priores, omnes decem presentes in concordia, et camerarii artium predicti<br />

numero XXXVII, in quo quidem consilio dominus dominus ducalis locumtenens<br />

et dicti domini priores una cum dictis camerariis, et dicti camerarii<br />

una cum dictis domino locumtenente et dominis prioribus unanimiter et concorditer<br />

existentes, collegialiter congregati in eorum solita audientia dicti pa<strong>la</strong>tii,<br />

facta prius super infrascriptis deliberatione die precedenti inter dictum<br />

dominum locumtenentem et dictos dominos priores, et obtento partito inter<br />

omnes ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras, et hodie factis propositis inter<br />

dictos camerarios et exibitis consiliis et misso partito inter dictos camerarios<br />

ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras et obtempto per XXXIII fabas albas in<br />

dictam busso<strong>la</strong>m repertas del sic, non obstantibus quatuor fabis nigris in<br />

dictam busso<strong>la</strong>m repertis del non, considerantes quod nova et sumptuosa vestimenta<br />

mulierum in civitate Perusii a certo tempore citra in praticam et<br />

consuetudinem inventa dampnum et expensas non modica inferunt civibus<br />

Perusinis, et nisi super hoc provideatur nova lege firmanda facultates multorum<br />

civium Perusinorum ad nichillum posset de facili devenire, eapropter, ex<br />

auctoritate, omnibus arbitriis et potestatibus presenti consilio, per formam statutorum<br />

quorumcumque ordinamentorum et reformationum comunis Perusii,<br />

et super bono, pacifico et tranquillo statu civitatis Perusii, et ad hoc ut pecunia<br />

veniat in comuni, et omnibus modo, via, iure et forma quibus melius<br />

potuerunt, providerunt, ordinaverunt et reformaverunt quod prefatus dominus<br />

locumtenens et prefati domini priores artium civitatis Perusii possint, teneantur<br />

et debeant ac etiam eisdem auctoritatem plenariam et <strong>generale</strong> arbitrium<br />

et potestatem concesserunt omnia et singu<strong>la</strong> providendi, ordinandi et reformandi,<br />

mandandi, dec<strong>la</strong>randi et alia faciendi, providendi prout et sicut dictis<br />

dominis videbitur opportunum, et ex nunc prout ex tunc et ex tunc prout ex<br />

nunc virtute et auctoritate presentis consilii providerunt, ordinaverunt et omnia<br />

et singu<strong>la</strong> que per dictos dominos locumtenentem et dominos priores in<br />

predictis et circa predicta facta, gesta seu ordinata fuerint et quicquid factum<br />

ordinatum fuerit, valeat et teneat ac si per presentem consilium factum esset<br />

aliquo contrario non obstante.


106 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

33. 1402 giugno 22<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum contra mulieres portantes vestimenta prohibita<br />

Die iovis XXII mensis iunii. Magnifici domini dominus ducalis locumtenens et<br />

domini priores artium civitatis Perusii, omnes decem presentes et in concordia in<br />

capel<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii habitationis dictorum dominorum priorum, collegialiter congregati<br />

ad refrenandum et moderandum inhonestas et suptuosas expensas a certo tempore<br />

citra ex ma<strong>la</strong> et dampnosa consuetudine in et pro vestimentis mulierum in dicta<br />

civitate inducta, pro bono et pacifico statu dicte civitatis, et ne cives Perusini ex<br />

inordinatis sumptibus plus quam eorum facultates requirunt occaxione dictorum<br />

vestimentorum valeant agradare et indebita lucra procurare, ex omni auctoritate et<br />

arbitrio eisdem super infrascriptis concessis et atributis per consilium camerariorum<br />

artium civitatis predicte, de quo patet manu mei Nico<strong>la</strong>i infrascripti die quinto<br />

presentis mensis iunii et super bono, et pacifico statu dicte civitatis et comitatus<br />

Perusii, et ut pecunia veniat in comuni, et omnibus aliis auctoritatibus et arbitriis<br />

eisdem et dicto consilio concessis et atributis per formam quorumcumque statutorum<br />

et ordinamentorum dicti comunis et omnibus modo, via, iure et forma quibus<br />

melius potuerunt super infrascriptis, misso partito ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et<br />

nigras, et obtempto per omnes dictos dominum ducalem locumtenentem et dominos<br />

priores mictentes eorum fabas albas numero XII in dictam busso<strong>la</strong>m repertas,<br />

presenti desiderata lege ad bene et honeste vivendum statuerunt, ordinaverunt, et<br />

reformaverunt ac etiam providerunt quod nul<strong>la</strong> mulier, civis vel comitatensis, Perusina<br />

vel forensis, in civitate vel comitatu Perusii, familiariter habitans, cuiuscumque<br />

status, dignitatis, preheminentie seu condictionis existat, audeat vel presumat habere<br />

seu in dorso aliquo tempore in aliquo loco portare vel aliter aliquo modo<br />

portari facere aliqua vestimenta per formam presentis legis prohibita, videlicet quod<br />

vestimentorum predictorum maniche esse debeant tantum longhe usque ad summitatem<br />

digitorum manus mulieris talia vestimenta in dorso portantis; et debeant esse<br />

dicte maniche <strong>la</strong>titudinis ubi essent magis <strong>la</strong>rghe seu ample duorum brachiorum<br />

ad mensuram panni <strong>la</strong>ne pro qualibet manicha circumcircha mensuranto et non<br />

maioris <strong>la</strong>rgitudinis. Et federi seu fulcimenta talium manicarum, quas foderatas<br />

portarent, non possint esse maioris costus et valoris quatuor florenorum auri pro<br />

quolibet vestimento. Et in dictis vestimentis non debeant esse nec portari possint<br />

aliqua cinciglia, intag<strong>la</strong>ture seu stampature panni seu alterius materie, set potius<br />

dicta vestimenta esse debeant pura et schetta sine aliquibus aliis ornamentis seu<br />

pompis alterius materie. Possint tamen dicte mulieres et eis liceat dicta vestimenta<br />

in pede dictorum vestimentorum habere et portare intag<strong>la</strong>turas, stampaturas et cincilg<strong>la</strong>turas<br />

de panno <strong>la</strong>ne et non de drappo, çendado vel siricho seu vario seu alia<br />

pelle, prout eisdem mulieribus p<strong>la</strong>cuerit. Et etiam quod nul<strong>la</strong> mulier ex mulieribus<br />

supradictis possit portare vel habere seu per interpositam personam portari facere<br />

aliquem mantellum seu c<strong>la</strong>midem foderatum de aliquo sindone, drappo, vario vel<br />

alia materia fodri ullo modo. Et si qua mulier ex dictis mulieribus delinquerit seu


Perugia<br />

107<br />

contrafecerit tamen in predictis vel aliquo predictorum, solvat et solvere debeat<br />

pro quolibet vestimento et qualibet vice penam XXV librarum denariorum, cuius<br />

pene medietas debeat Camere massariorum comunis Perusii aplicari et alia medietas<br />

sit offitialis forensis de predictis cognitionem habentis; ita tamen, quod si talis<br />

mulier in una die pluribus vicibus inventa fuerit talia vestimenta prohibita portare,<br />

pro una vice tantum il<strong>la</strong> die debeat condempnari et penam solvere, et non de<br />

pluribus vicibus condempnetur. Et etiam quilibet de predictis possit delinquentes<br />

accusare, et habeat quartam partem dicte pene et aliam quartam partem dicto casu<br />

habeat offitialis supradictus; quas partes massarii comunis Perusii illis, quibus dicte<br />

partes dari debeant, solvere teneantur visa solutione dicte pene facta pro parte<br />

talis delinquentis. Quam penam maritus talis mulieris delinquentis seu illi de domo<br />

ipsius mulieris, si mulier predicta marito seu nuptui tradita non esset, solvere teneantur,<br />

et de facto ad solvendum cogantur per offitialem habentem congnitionem<br />

de predictis. Et si aliqua ex dictis mulieribus negaret dicere suum nomen dicto<br />

offitiali, qui de predictis congnosceret, seu dicta vestimenta non permutaret 83 per<br />

ipsum offitialem inspici seu mensurari cum fuerit sibi mandatum per offitialem<br />

predictum, solvat et solvere compel<strong>la</strong>tur duplicem penam pene quam solvere deberet<br />

si cum dictis vestimentis prohibitis esset inventa. Possit tamen et debeat maritus<br />

talis mulieris delinquentis qui solverit dictam penam ipsam penam retinere et<br />

excomputare de dote dicte mulieris tempore restitutionis dicte dotis, et habeat ius<br />

super dote predicta et aliis quibuscumque bonis dicte mulieris pro satisfatione sibi<br />

fienda de dicta dote per eum soluta. Et quod nullus sartor vel alia quecumque<br />

persona, masculus vel femina, debeat talia vestimenta portare, dictam formam tag<strong>la</strong>re,<br />

diriçare, suere vel facere, vel consulere quod aliquis alius taglet, diriçet, suat<br />

vel faciat ullo modo, aliquo paliato colore, sub dicta pena pro quolibet vestimento,<br />

ut supra dicitur, persolvenda. Et quod dictus potestas vel alius maior et honorabilis<br />

et maioris offitii et dignitatis offitialis dicte civitatis Perusii, vacante offitio maioris<br />

sindici dicte civitatis, possint, teneantur et debeant in et super predictis et<br />

etiam super omnibus aliis arediis, ornamentis dictarum mulierum et aliis dictis<br />

mulieribus prohibitis, conviviis, mancis, vaghegiantibus mortuis coronas facientibus<br />

et aliis huiusmodi dicto maiori sindico et eius offitio pertinentibus, comissis et<br />

atributis per formam statutorum comunis Perusii procedere, et delinquentes in predictis<br />

vel aliquo predictorum punire et condepnare et penas exigere secundum<br />

formam dictorum statutorum et presentis reformationis; pena dicto domino potestati<br />

vel alio offitiali quibus de predictis esset facta commissio si in predictis fuerit<br />

negligens vel remissus quingentarum librarum denariorum per suos sindicatores<br />

sibi auferenda tempore sui sindicatus de facto, et etiam ad petitionem cuiuscumque<br />

petentis, aliquibus statutis, ordinamentis seu reformationibus in contrarium<br />

disponentibus aut pratichis et consuetudinibus in contrarium observatis hucusque<br />

non observantibus, quibus presens ordinamentum voluerunt esse expresse et specialiter<br />

derogatum.<br />

83 Forse per permicteret.


108 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

34. 1411, luglio 3<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum quod domini priores habeant arbitrium providendi quod<br />

certe expense non fiant in corructis mortuorum<br />

Item cum ex ma<strong>la</strong> consuetudine sit inductum in civitate Perusii quod in corructis<br />

mortuorum civitatis Perusii fiant quam plurime et diverse expense contra et<br />

preter formam statutorum comunis Perusii, et ordo per formam dicti statuti sub<br />

spe et licentia offitialium et magistatuum comunis Perusii non servetur, et similiter<br />

de arediis, et id veniat in maximum detrimentum civium Perusinorum, unde opporteat<br />

necnon provideri, igitur, deliberatione perhabita et exibitis consiliis et misso<br />

partito et obtento partito ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras, die videlicet<br />

precedenti inter dictos dominos priores per omnes decem mictentes fabas albas,<br />

et hodie in dicto consilio per XXXVIII camerarios mictentes fabas albas del sic non<br />

obstante una faba nigra in contrarium reperta, ex omnibus arbitriis, potestatibus<br />

et auctoritatibus supradictis eis quovis modo concessis, et omni modo, via, iure et<br />

forma quibus melius et efficacius potuerunt, ut comunitas civitatis Perusii et homines<br />

ipsius civitatis utiliter conserventur, de consensu, conscientia et voluntate<br />

supradicti domini viceregis, providerunt, ordinaverunt, statuerunt et reformaverunt<br />

quod dicti domini priores, auctoritate presentis consilii, habeant et habere debeant<br />

auctoritatem, potestatem, auctoritatem et bayliam plenissimam de et super<br />

premissis ac dependentibus et connexis providendi, statuendi, ordinandi, dec<strong>la</strong>randi<br />

et reformandi omnia et singu<strong>la</strong> que cognoverint opportuna ut expense supradicte<br />

tempore mortuorum et in corructis non fiant preter et contra formam statutorum<br />

et ordinamentorum comunis Perusii, et similiter arediorum, que redundant<br />

in maximum detrimentum civium Perusinorum; mandantes, statuentes et dec<strong>la</strong>rantes<br />

quod quicquid per dictos dominos priores statutum, ordinatum, dec<strong>la</strong>ratum,<br />

mandatum et reformatum fuerit circa premissa et dependentia et connessa valeant<br />

et teneant et ab omnibus et per omnia debeant invio<strong>la</strong>biliter observari ac si facta,<br />

ordinata, reformata et mandata fuerint per presens consilium supradictum, non<br />

obstantibus quibuscumque in contrarium loquentibus seu disponentibus quoquo<br />

modo quibus quo ad predicta derogaverunt expresse aliquo non obstante, etiam<br />

si talia essent de quibus opporteret specialem facere mentionem.<br />

35. 1411, luglio 6<br />

Riformanze<br />

Sumptus funerum et arrediorum<br />

Item die VI iulii, per magnificos dominos priores ex auctoritate consilii camerariorum<br />

ut supra habita fuerunt renovate dispositiones statutorum circa expensas


Perugia<br />

109<br />

funerum et circa arredia ut infra, videlicet: quod potestas habeat cognitionem et<br />

huiusmodi et delinquentes in eis puniat sub pena librarum V c sibi in sindicatu<br />

retinenda. Item quod in talibus nemini detur licencia trasgrediendi statuta, pena<br />

suprascripta, nisi forsan prius solverit XXV florenos auri pro muris. Item quod<br />

non fiant vigilie aut congregationes hominum pro mortuis, nec pro talibus detur<br />

cera sub pena statutorum omnibus contrafacientibus, idemque observetur in adibendo<br />

tantum unum ordinamentum idemque in non accedendo ad faciendas exequias<br />

cum numero virorum vel mulierum et in vestimentis causa causa mortuorum<br />

et in arrediis. De quibus omnibus potestas cognoscat et puniat, sub pena<br />

infrascripta. Patet manu notarii suprascripti.<br />

36. 1411, luglio 6<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum certarum expensarum non fiendarum in corructis<br />

Eodem die supradicti domini priores omnes decem insimul existentes in supradicta<br />

capel<strong>la</strong>, volentes circa commissiones eis factas per consilium dominorum<br />

priorum et camerariorum super provisionibus, statutis et ordinamentis fiendis quod<br />

certe expense in corructis mortuorum fieri non debeant nec possint, et de arediis<br />

non contra formam statutorum comunis Perusii portandis, de quo supra patet<br />

manu mey notarii infrascripti, deliberatione preabita et misso et obtento partito<br />

inter et per omnes dictos dominos priores ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras,<br />

nul<strong>la</strong> faba nigra in contrarium reperta, ex omnibus arbitriis, auctoritatibus, potestatibus<br />

et bayliis eis per dictum consilium concessis et actributis, et omni modo,<br />

via, iure et forma quibus melius et efficacius potuerunt, de consensu, conscientia<br />

et voluntate supradicti domini viceregis, providerunt, ordinaverunt, statuerunt, dec<strong>la</strong>raverunt<br />

et reformaverunt omnia et singu<strong>la</strong> infrascripta, videlicet:<br />

Imprimis quod dominus potestas civitatis Perusii habeat et habere intelligatur<br />

cognitionem super delinquentibus tam in factis mortuorum prohibitis secundum<br />

formam statutorum quam arediorum et super omnibus et singulis infrascriptis;<br />

et teneatur et debeat executionem facere et fieri facere, pena V c librarum<br />

denariorum casu quolibet et vice qualibet sibi de facto aufferenda et retinenda<br />

eius tempore sindicatus.<br />

Item quod servetur formam statutorum comunis Perusii loquentium de factis<br />

mortuorum et arediorum, et quod nemo audeat neque possit dare licentiam<br />

cuiquam de faciendo seu actentando preter formam dictorum statutorum et<br />

infrascripte legis, pena offitiali concedenti licentiam vel alteri cuicumque V c librarum<br />

denariorum. Salvo quod si quis voluerit excedere formam dictorum<br />

statutorum seu presentis legis quod possit et debeat sibi dari licentiam si et<br />

quando primo solutionem fecerit Camere conservatorum monete comunis Perusii<br />

de vigintiquinque florenis de auro convertendo pro aconcimine murorum


110 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

civitatis Perusii; et aliter et alio modo non possit neque debeat sibi dari licentia<br />

nec ipse licentiam obtinere sub pena superius adnotata, et nichilominus si<br />

daretur non valeat ipso iure.<br />

Item quod non possit fieri vigilia aliqua neque aliqua radunata gentium seu<br />

ordinis vel fratrum, neque intus neque extra domum mortui nec alibi, pena in<br />

statutis contenta. Et similis pena sit et debeat auferri a requirentibus sive facientibus<br />

radunatam aliquam et accedentibus ac etiam aromatariis dantibus ceram et<br />

accipientibus dicta occasione, et a spenditoribus, numptiis et aliis quibuscumque<br />

fraudem commictentibus.<br />

Item servetur similiter statutum de torchiis et quod nemo possit habere plus<br />

quam unum ordinem sicut in statutis continetur; pena requirentibus et spenditoribus<br />

et aliis quibuscumque contrafacientibus prout in statutis contenta.<br />

Item quod nemo possit accedere ad aliquam ecclesiam ad faciendum aliquod<br />

sequium cum aliquo numero hominum seu dominarum; pena contrafacienti quilibet<br />

centum librarum denariorum seu que continetur in statutis. Et quod non<br />

possit dari nisi una cande<strong>la</strong> pro quolibet fratre et libram unam cere pro sagrestia<br />

secundum formam statutorum sub pena contrafacienti cuilibet et maxime fieri<br />

facienti obsequium centum librarum denariorum.<br />

Item servetur forma statutorum de indumentis occasione mortuorum, et similiter<br />

observetur forma statutorum de factis arediorum. Et quod dictus potestas<br />

teneatur et debeat de predictis inquirere et executionem facere sub pena superius<br />

adnotata, non obstantibus quibuscumque statutis, ordinamentis et reformationibus<br />

comunis Perusii in contrarium vel aliter quovis modo disponentibus<br />

quibus quo ad predicta derogaverunt expresse aliquo non obstante.<br />

37. 1411, luglio 12<br />

Riformanze<br />

Commissio bampnimenti de certis expensis non fiendis in corructis<br />

Supradicti domini priores omnes decem presentes et in concordia existentes<br />

in capel<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii residentie dictorum dominorum priorum commiserunt, imposuerunt<br />

et mandaverunt Angelo Paulini publico preconi comunis Perusii,<br />

presenti et intelligenti, recipienti pro se et aliis suis sotiis preconibus dicti comunis,<br />

quatenus una cum dictis suis sotiis preconibus vadat in scalis ecclesie<br />

Sancti Laurentii et in aliis locis publicis et consuetis per p<strong>la</strong>team civitatis Perusii,<br />

et ibidem, in dictis locis publicis, alta voce, sono tubarum premisso, bampniat<br />

et notum faciat omnibus supradicta ordinamenta certarum expensarum<br />

non fiendarum in corructis, de quibus supra patet manu mey notarii infrascripti,<br />

et omnia et singu<strong>la</strong> in eis contenta. Et omnia et singu<strong>la</strong> dicat et bampniat<br />

que dicere et facere opportet secundum formam statutorum et ordinamentorum<br />

comunis Perusii.


Perugia<br />

38. 1412, luglio 5<br />

Riformanze<br />

Ordinamentum quod torcu<strong>la</strong>ria mangna in astis non ferantur ad mortuos<br />

111<br />

Die V dicti mensis supradicti domini priores, omnes X presentes et in concordia<br />

existentes, collegialiter congregati, in audientia ante cancel<strong>la</strong>riam pa<strong>la</strong>tii<br />

eorum solite habitationis, volentes circa utilitatem publicam diligenter actendere,<br />

considerata acerbitate mortalitatis et pestis vigentis ad presens in civitate<br />

Perusii, cives, tempore quo cadavera ferunt ad ecclesias in accedendo, congregando,<br />

nimis morando et presto<strong>la</strong>ndo, reddunt se tardes et ultra debitum agravatos,<br />

in quibus etiam plures solempnitates et spense videntur fieri, que, consideratis<br />

temporibus, veniunt resecande. Quapropter, prefati domini priores, collegialiter<br />

existentes ut supra, volentes in aliquibus cives exhonerare et aleviare,<br />

voluerunt et decreverunt, mandaverunt et mandant quod tempore alicuius mortui<br />

seu quo cadavera feruntur ad ecclesias torcu<strong>la</strong>ria mangna in astis non ferantur<br />

nec ferri seu transferri nec micti possint vel debeant, sub pena XXV<br />

librarum denariorum pro quolibet contrafacienti, et pena V librarum denariorum<br />

pro quolibet astanti dicta torcu<strong>la</strong>ria. Quas penas dominus potestas civitatis<br />

et eius offitiales a contrafacienti quolibet auferre possint et debeant de facto,<br />

aliquo non obstante. Et commiserunt et imposuerunt Bartholomeo Angeli publico<br />

preconi, presenti et recipienti pro se et eius sotiis preconibus, quatenus<br />

vadat ad sca<strong>la</strong>s <strong>la</strong>pideas de capite p<strong>la</strong>thee et ad alia loca p<strong>la</strong>thee dicte civitatis<br />

publica et consueta, et ibidem, sono tube premisso, bampniat et notificet et<br />

notum faciat dictum ordinamentum et contempta in eo omni modo, via, iure<br />

et forma quibus melius fieri potest.<br />

39. Post 1415<br />

Statuti<br />

De vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus permissis et prohibitis 84<br />

De mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare nisi<br />

duas robbas honorabiles tantum 85<br />

84 Vedi n. 30, Inizi sec. XV, Statuti, addictio dopo Rub. 31.<br />

85 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere<br />

vel portare nisi duas robbas honorabiles tantum.


112 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />

occasione alicuius predicte parentele 86<br />

De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />

familia et nomen suum 87<br />

De modo pene solvende per mulieres et qualiter compel<strong>la</strong>ntur et<br />

solvant 88<br />

De donis et manciis non fiendis afigliatis 89<br />

De conviviis dominarum de sero non fiendis 90<br />

De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />

vivandarum 91<br />

Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare antefactum 92<br />

De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />

maritarentur 93<br />

De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis 94<br />

De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias 95<br />

86 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per<br />

consanguineos occasione alicuius predicte parentele.<br />

87 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />

officiali et eius familia et nomen suum.<br />

88 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro<br />

eis compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />

89 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />

90 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />

91 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum<br />

et de modo vivandarum.<br />

92 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod convitantes a certo numero supra teneantur notifi-<br />

care officiali.<br />

93 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />

mulieribus que maritarentur.<br />

94 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De ludis coronarum et rainarum et aliorum non faciendis.<br />

95 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.


Perugia<br />

Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas 96<br />

Quod non portentur ornamenta vel alia prohibita tempore nuptiarum<br />

vel conviviorum 97<br />

De extimatoribus eligendis super arediis 98<br />

De mortuis non ornandis et non portandis certa forma 99<br />

Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />

alicuius, excepta uxore 100<br />

40. 1416, novembre 4<br />

Riformanze<br />

Habitus mulierum regule<br />

113<br />

Die IIII a mensis novembris anni suprascripti, per magnificos dominos priores<br />

fuit in effectum provisum quod nul<strong>la</strong> mulier, exceptis viduis et religiosis, possit<br />

deferre c<strong>la</strong>midem super caput, pena librarum V; meretrix aut concubina aut alioquin<br />

fame male femina portet c<strong>la</strong>midem infra genua, pena librarum X et amissionis<br />

c<strong>la</strong>midis. De quibus officiales inquirant et puniant sine ul<strong>la</strong> solemnitate. Patet<br />

manu ser Africani ser Nico<strong>la</strong>i notarii magnificorum dominorum priorum, que lex<br />

fuit bannita suprascripto die et deinde die XVI a ipsius mensis apparuit decretum<br />

locumtenentis domini Bracii dans eis autoritatem de tali materia providendi.<br />

41. 1416, novembre 4<br />

Riformanze<br />

Mulierum habitus; meretricum habitus<br />

Eisdem anno et indictione, die vero IIII ta mensis novembris, tempore prioratus<br />

Thome domini Francisci porte Solis et sociorum. In consilio ipsorum domi-<br />

96 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />

pias causas.<br />

97 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod non portentur chorone vel schiagialia, ornamenta<br />

vel alia prohibita tempore nuptiarum vel conviviorum.<br />

98 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />

99 Vedi n. 11, 1366, Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />

100 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />

causa mortis alicuius, excepta uxore.


114 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

norum tamen fuit provisum et reformatum quod nul<strong>la</strong> mulier in civitate Perusii,<br />

preter viduas et religiosas, audeat portare c<strong>la</strong>midem in capite, pena librarum<br />

quinque et ammissionis talis c<strong>la</strong>midis; de quo cognoscere et punire possint potestas,<br />

capitaneus et sindicus et eorum officiales, et habeant quartam partem pene;<br />

et si fuerint in hoc negligentes vel fraudolenti incidant penam centum librarum<br />

que eis de suo sa<strong>la</strong>rio retineantur. Meretrices vero concubine religiosorum vel<br />

aliter de impudicitia infames nec portent c<strong>la</strong>mides in capite nec longioris mensure<br />

quam usque ad genua et non infra, pena librarum X et amissionis c<strong>la</strong>midum;<br />

contra quas fiat executio per suprascriptos cum lucro et pena supra distinctis.<br />

Obtentum per octo fabas albas affirmativas et die sequenti bannitum ut patet<br />

manu ser Africani ser Nico<strong>la</strong>i notarii ipsorum magnificorum dominorum.<br />

42. 1416, novembre 4-5<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Mulieres non portent c<strong>la</strong>midem in capite.<br />

Eodem millesimo, indictione et die quarta mensis novembris. Congregati simul<br />

supradicti domini priores ut supra collegialiter existentes in eorum capel<strong>la</strong> supradicta,<br />

et volentes supradicti domini priores circa infrascripta diligenter providere,<br />

videlicet actendentes circa bonum, utilitatem et honorem rey publice, audientes supradicti<br />

domini priores a quampluribus et pluribus civibus civitatis Perusii quod<br />

maxima verecundia et infamia oriatur in comunitate predicta, quod quasi per omnes<br />

et quascumque mulieres dicte civitatis Perusii inhonesta portatura fiat in deferendo<br />

c<strong>la</strong>mides in capite, et quod in dicta civitate non cognoschantur mulieres vidue ab<br />

aliis nuptis, ac etiam quod multe sint mulieres meretrices et diffamate ac inhoneste<br />

vite, tam famule presbiterorum et aliorum clericorum, quam etiam alie multe mulieres<br />

et fancelle certorum aliorum civium sive comitatensium et forensium, que mulieres<br />

diffamate deferant c<strong>la</strong>mides honorabiles queque deferant venerabiles et magis<br />

honestissime domine sive mulieres honorabilium civium civitatis Perusii et se intromictant<br />

cum dictis venerabilibus dominabus sive mulieribus, et non cognoschantur<br />

bone et honeste mulieres a malis et inhonestis mulieribus; idcirco volentes supradicti<br />

domini priores circa predicta ut predicte providere, misso primo et ante omnia diligenti<br />

partito sive scruptinio ad busso<strong>la</strong>m et fabas nigras et albas, more solito et<br />

consueto, et secundum formam et exigentiam statutorum et ordinamentorum civitatis<br />

Perusii, sollempniter obtempte fuerunt infrascripte reformationes et ordinamenta per<br />

octo fabas albas repertas in busso<strong>la</strong> del sic, non obstantibus duabus fabis nigris<br />

repertis in bussu<strong>la</strong> del non in contrarium supra infrascriptorum; qui domini priores<br />

prefati omni modo, via, iure et forma quibus magis et melius utilius ac validius<br />

potuerunt ac etiam ex omni vigore et auctoritate, potestate, arbitrio et baylia eisdem<br />

concessis quolibet et actributis, providerunt, statuerunt, ordinaverunt atque reformaverunt<br />

omnia et singu<strong>la</strong> infrascripta et quodlibet infrascriptorum, videlicet:


Perugia<br />

115<br />

In primis quod non sit aliqua mulier sive domina, tali civis quam comitativa<br />

ac etiam forensis cuiuscumque status, conditionis seu preheminentie existat, que<br />

deferat nec deferre possit modo aliquo per civitatem Perusii aliquem c<strong>la</strong>midem in<br />

capite et super caput eius sub pena et ad penam quinque librarum denariorum et<br />

perditionis c<strong>la</strong>midis predicti, quem, ut supra premictitur, deferreret pro qualibet<br />

dictarum mulierum sive dominarum et qualibet vice qua contrafactum fuerit vel<br />

aliquam ipsarum in predictis vel aliquo predictorun; hec tamen excepto, quod presens<br />

reformatio non inteligatur per viduas mulieres et alias quascumque mulieres<br />

religiosas, quibus permictatur c<strong>la</strong>mides predictos portare quocumque et qualitercumque<br />

eis vel alteri earumdem p<strong>la</strong>cuerit sive p<strong>la</strong>cebit absque aliqua pena sive bampno,<br />

non obstantibus supradictis. Et quod quilibet offitialis dicte civitatis Perusii,<br />

tam potestas quam capitaneus et sindicus civitatis prefate et eorum et cuiusque<br />

ipsorum notarius et offitiales possint et eis liceat inquirere et inquiri facere super<br />

predictis et aliquo predictorum; et invente culpabiles in predictis et predictorum<br />

aliquo punire et condepnare secundum formam presentis reformationis; et offitialis<br />

qui executionem faciat de predictis seu predictorum aliquo habeat et habere debeat<br />

quartam partem pene supradicte. Et si dicti offitiales vel aliquis ipsorun offitialium<br />

inveniret aliquam personam culpabilem in predictis aut aliquo predictorum,<br />

seu quod aliquis dictorum offitialium circa predicta vel predictorum aliquod fraudem<br />

commicteret quoquo modo incidat in penam centum librarum denariorum,<br />

auferendam sibi de facto aut retinenda per conservatores monete comunis Perusii,<br />

ac etiam per thesaurarium de eorum et cuiuscumque ipsorum offitialium sa<strong>la</strong>rio.<br />

Forma c<strong>la</strong>midum mulierum inhonestarum.<br />

Item quod non sit aliqua mulier meretrix ac diffamata, tam civis quam etiam<br />

comitativa aut forensis, cuiuscumque status, conditionis seu preheminentie existat, vel<br />

concubina alicuius presbiteri seu religiosi, sive etiam casalenghe inhoneste vite, que<br />

audeat vel presummat aliquo modo seu quovis quesito colore portare aliquem c<strong>la</strong>midem<br />

maioris longitudinis quam usque genua nec ultra seu infra genua ipsius talis<br />

femine sive mulieris aut concubine, nec etiam c<strong>la</strong>midem portare possit in capite<br />

quoquo modo per civitatem Perusii, ad penam et sub pena decem librarum denariorum<br />

pro qualibet et qualibet vice qua contrafactum fuerit per ipsas aut aliquam<br />

ipsarum, et perditionis c<strong>la</strong>midis predicti. Exceptis namque supradicte vidue et religiose<br />

(sic), quibus permictatur, ac etiam cuilibet earum liceat c<strong>la</strong>midem portare quocumque<br />

et qualitercumque eis aut aliqui earundem p<strong>la</strong>cuerit absque aliqua pena sive<br />

bampno. Et quod supradicti offitiales et quilibet ipsorum offitialium possit ac debeat<br />

procedere super predictis et aliquo predictorum modo et forma superius et insuper<br />

in precedenti capitulo denotatis, et ad penam ut supra in precedenti capitulo eis et<br />

cuilibet ipsorum impositam, ut supra dictum est. Et predicta omnia et singu<strong>la</strong> fecerunt,<br />

statuerunt, ordinaverunt, reformaverunt atque decreverunt supradicti domini<br />

priores, ut supra collegialiter congregati, existentes in eorum capel<strong>la</strong> supradicta, omni<br />

modo, via, iure et forma, quibus magis et melius, utilius et validius fieri potest et<br />

potuerint, et ex omnibus auctoritatibus, potestatibus, arbitriis et bayliis eis quolibet<br />

concessis et actributis, tam ex forma statutorum et ordinamentorum ac reformationum<br />

et legum comunis Perusii quam etiam quoquo alio modo.


116 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Commissio bampnimentorum super facto c<strong>la</strong>midum predictorum.<br />

Eodem millesimo, indictione et die iovis predicta quinta mensis novembris,<br />

supradicti domini priores collegialiter congregati, existentes in eorum capel<strong>la</strong> predicta,<br />

commiserunt, imposuerunt et mandaverunt Angelo Paulini publico preconi<br />

supradicti comunis Perusii quatenus vadat et per loca publica et consueta et ubi<br />

similia bampnimenta consuetum est facere et ibidem, alta voce sonoque tubarum<br />

premisso, preconiççet et bampniat et infrascripta bampnimenta faciat et dicat<br />

modo et forma inferius denotata, videlicet:<br />

« Comandamento da parte del magniffico signor luocotenente e de meser lo<br />

podestà e dey signor signor priore dell’arte de <strong>la</strong> cità de Peroscia che non sia<br />

veruna dompna, sì citadina como contadina overo etiandie forestiera, de qualunque<br />

stato, conditione o preheminentia sia, che ardischa overo presumma per alcuno<br />

modo overo quesito colore da domenecha proxima che verrà innante e per<br />

tucto el dicto dì portare per <strong>la</strong> cità de Peroscia mantello in capo, al<strong>la</strong> pena de<br />

livere cinque de denari per ciaschuna e per ciaschuna volta che contra facesse e<br />

del<strong>la</strong> perditione del dicto mantello quale portasse contra el dicto modo. Quisto<br />

non di meno excepto expressamente che ’l presente bandimento e <strong>la</strong> presente<br />

reformagione non aggia luoco contra le dopne vedove o altre dopne religiose.<br />

Bannimentum de c<strong>la</strong>midis supradictis portandis<br />

Anco fanno bandire e commandare che non sia veruna femena meretrice, inhonesta,<br />

de ma<strong>la</strong> fama, de qualunque stato o conditione sia, così citadina como<br />

contadina o forestiera ac etiamdio fancel<strong>la</strong> de preite o d’altre religiosi, che per<br />

alcuno modo vero quesito colore, ardischa overo presuma portare per <strong>la</strong> cità de<br />

Peroscia mantello de più lunghecça che perfino alli ginocchi d’essa femena che<br />

portasse el dicto mantello, né da li ginocchi in giù, nec etiamdio portare alcuno<br />

mantello in capo per <strong>la</strong> dicta cità de Peroscia al<strong>la</strong> pena de diece libre de denari e<br />

del<strong>la</strong> perdictione dey dicti mantegle che portassero per ciaschuna volta che se<br />

contrafacesse nelle predicte cose o alcuna d’esse. E che a ciaschuno officiale del<strong>la</strong><br />

cità de Peroscia, cioè podestà, capitaneo de popolo overo sindico i quali sonno al<br />

presente o fossero per lo tempo da venire sia leceto cercare, inquirere et investigare,<br />

e fare cercare, inquirere e investigare contra qualunche persona delle sopradicte<br />

che contrafacessero nelle predicte cose dal sopradicto termine illà, e sollicitamente<br />

faccia fare <strong>la</strong> executione delle predicte cose o alcuna d’esse e aggia e avere degga<br />

<strong>la</strong> quarta parte delle sopradicte pene e bandi, sommariamente e de facto, procedendo<br />

sença strepito e figura de giuditio. E che ey sopradicti uffitiali e ciaschuno<br />

de ’lloro sia tenuto e degga vigi<strong>la</strong>ntemente e cum sollecitudine actendere, inquirere,<br />

investigare e cercare e fare actendere, inquirere, investigare e cercare contra chi<br />

contrafacesse nelle sopradicte cose o alcuna delle sopradicte cose, e quille persone<br />

[che] saranno trovate colpevole nelle predicte cose o alcuna delle sopradicte cose,<br />

punire e condampnare e fare <strong>la</strong> executione como de sopra dicto è. E per alcuno<br />

modo non comecta frodo nelle predicte cose o alcuna delle predicte cose al<strong>la</strong><br />

pena de cento libre de denari da esserlo tolta e retenuta de facto del loro sa<strong>la</strong>rio<br />

per li generagli conservadore del<strong>la</strong> moneta del<strong>la</strong> Camera del magnifico e possente<br />

signor nostro conte Braccio da Montone, signor del<strong>la</strong> dicta cità de Peroscia.


Perugia<br />

117<br />

Re<strong>la</strong>tio bampnimenti predicti<br />

Qui Angelus Paulutii preco predictus, die predicta et statim post dictam<br />

commissionem sibi ut supra factam per supradictos dominos priores, retulit supradictis<br />

dominis prioribus et mihi notario supra et infrascripto tamque publice<br />

persone, stipu<strong>la</strong>nti et recipienti vice et nomine dicti comunis Perusii et pro dicto<br />

magnifico domino nostro, se ivisse ad omnia quecumque loca publica et consueta<br />

dicte civitatis Perusii et ubi talia bampnimenta fieri consuetum est, et ibidem,<br />

alta voce sonoque tubarum premisso, supradictum bampnimentum fecisse et dixisse<br />

prout tenetur et debet secundum formam et tenorem supradicte sue commissionis.<br />

43. 1416, novembre 17<br />

Riformanze<br />

Correptio c<strong>la</strong>midum mulierum honestarum<br />

Eodem millesimo, indictione et die XVII mensis novembris. Supradicti domini<br />

priores ut supra collegialiter congregati, existentes in capel<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii eorum sollite<br />

residentie ut moris est, volentes procedere circa correctionem et additionem fiendam;<br />

reformationi, ut supra per ipsos facte contra mulieres deferentes c<strong>la</strong>mides<br />

in capite, etc., videlicet primo capitulo reformationis predicte, quod incipit: « In<br />

primis quod non sit aliqua mulier, etc. » 101 , prout potet <strong>la</strong>tius manus mey Affricani<br />

notarii infrascripti corrigerunt et addiderunt ac etiam corrigendo, statuendo,<br />

ordinando et reformando providerunt, quod supra reformatio facta ut supra premictitur,<br />

videlicet dicti primi capituli tantum non habeat locum contra mulieres<br />

deferentes aliquam viduantiam occaxione alicuius sui consanguinei sive consanguinei<br />

sui mariti usque in secundum gradum, videlicet avi et avie, patris vel<br />

matris, patrui vel matrue, fratris vel sororis, nepotis vel neptis, et filii seu filie;<br />

addentes etiam quod reformatio non habeat locum contra mulieres que essent<br />

etatis quatraginta annorum vel ab inde supra; quibus liceat c<strong>la</strong>midem portare in<br />

capite absque aliqua pena sive bampno non obstantibus quibuscumque, dumtaxat<br />

supradicto primo capitulo et non aliter nec alio modo. Et predicta fecerunt<br />

et addiderunt omni modo, via, iure et forma quibus magis et melius potuerunt.<br />

Item addiderunt supradicti domini priores ut supra collegialiter congregati<br />

existentes supradicto primo capitulo, quod dicta reformatio non vendicet sibi<br />

locum in predictis et circa predicta et quolibet predictorum contenta in supradicto<br />

primo capitulo de c<strong>la</strong>mide portando in capite per mulieres quando esset<br />

tempus pluviosum sive quando plueret, quo casu eveniente mulieres non incidant<br />

in aliquam penam, non obstantibus quibuscumque supra scriptis in contrarium<br />

101 Vedi doc. precedente.


118 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

premissorum loquentibus quoquo modo. Et non habeat locum, quando ningeret.<br />

Quas quidem reformationes et additiones supradicti domini priores ut supra collegialiter<br />

congregati existentes fecerunt atque decreverunt omni modo, via, iure<br />

et forma quibus magis et melius, utilius et validius potuerunt, ex omnibus auctoritatibus,<br />

potestatibus, arbitriis et baylia eisdem concessis et actributis in predictis<br />

circa et quolibet predictorum secundum formam statutorum et ordinamentorum<br />

ac reformationum et legum comunis Perusii, ac etiam ex forma mandati<br />

sive ordinamenti atque decreti facti per magnificum dominum comitem Petrum<br />

de Mutiliano, locumtenentem magnifici et excelsi domini nostri Bracci etc. cuius<br />

quidem decreti tenor talis est:<br />

« Nos Petrus comes Mutiliani, Perusii locumtenens pro magniffico et excelso<br />

domino nostro Braccio etc., presentis tenore et vigore huius nostri decreti commictimus,<br />

imponimus ac auctoritatem concedimus potestatemque et bailyam vobis<br />

dominis prioribus artium civitatis prefate nunc in dicto offitio residentibus,<br />

certis bonis causis sive respectibus animum nostrum commoventibus, posse condere<br />

reformationes, ordinamenta atque leges circa portamentum sive portamenta<br />

c<strong>la</strong>midum mulierum per civitatem Perusii. Et per dictas reformationes ac ordinamenta<br />

sive leges eis penas imponere si contra factum fuerit per ipsas aut quamlibet<br />

earundem in predictis circa predicta et quollibet predictorum per supradictos<br />

dominos priores ordinandis, statuendis et reformandis quomodolibet. Mandantesque<br />

quibuscumque offitialibus nostris civitatis Perusii predicta omnia et<br />

singu<strong>la</strong> statuta et reformationes, ordinamenta atque leges per ipsos dominos priores<br />

fiendas vel per maiorem partem ipsorum secundum formam statutorum et<br />

ordinamentorum comunis Perusii invio<strong>la</strong>biliter debeant observari, sub pena et<br />

penis per ipsos dominos priores, ut supra premictitur, imponendis. Et predicta<br />

fecimus et decrevimus omni modo, via, iure et forma, quibus magis et melius,<br />

utilius et validius possumus, ex auctoritate nobis concessa a supradicto magnifico<br />

et excelso domino nostro Braccio etc.<br />

Datum Perusii apud nostram sollitam residentiam die sextadecima mensis<br />

novembris, VIIII indictione MCCCCXVI, sub impressione nostri solliti sigilli ».<br />

44. 1420, giugno 21<br />

Decreto<br />

Divise non portentur<br />

Die XXI a mensis iunii anno suprascripto, magnificus vir Bindacius de Ricasulis<br />

de Florentia, locumtenens suprascripti magnifici domini Bracci, suo solemni<br />

decreto statuit quod nullus civis vel comitatensis aut habitator civitatis vel comitatus<br />

Perusii portaret aliquam divisam in caligis aut aluctis in civitate vel comitatu<br />

predictis; pena L ta cuilibet civi et XXV librarum cuilibet comitatensi, exceptis<br />

stipendiariis ipsius domini et famulis alienis. Similiter nec vestimenta aut caputia


Perugia<br />

119<br />

de divisa nisi in festo Sancti Hercu<strong>la</strong>ni vestimenta societatem vel in proeliis quando<br />

irent armati, sub pena predicta cum aliis limitationibus et dec<strong>la</strong>rationibus<br />

ipsius decreti, quod apparet in suprascripto parvo registro, foliis XVII o , XXVIII o .<br />

45. 1420, giugno 21<br />

Decreto<br />

Divise et signa<br />

Anno Domini M o CCCC o XX mo , indictione III a et die XXI a mensis iunii, per Bindaccium<br />

de Ricasolis, locumtenentem excellentis domini Bracci prememorati, fuit in<br />

effectu decretum et reformatum ut infra, videlicet quod cives, comitatenses vel<br />

habitatores Perusii non audeant in civitate et comitatu predictis portare in caligis<br />

vel aluctis aliquam divisam in signum societatis alicuius vel sette, vel ad considerationem<br />

alterius persone, pena amissionis librarum L ta si civis sit, si vero comitatensis<br />

tantum XXV. Similiter quod nullus suprascriptorum in dictis civitate et comitatu<br />

audeat portare vestem vel caputeum diversi coloris cum aliqua divisa,<br />

sbarris, cinciglis vel aliquo alio signo societatis vel secte vel ad considerationem<br />

alterius persone, sub penis suprascriptis et admissione rerum ut supra; exceptis<br />

stipendiariis dicti domini et aliis generibus hominum et casibus prout in ipso<br />

decreto <strong>la</strong>tius exponitur, quod habetur in libro decretorum ipsius domini Bracci,<br />

foliis XVII o et XXVIII o registratum.<br />

46. 1420, giugno 21<br />

Decreto<br />

Decreto di Braccio Fortebraccio sulle divise<br />

Cum in quibuslibet civitatibus et maxime in hac civitate Perusii sepissime<br />

contigerit obportationes vestimentorum sive calligarum, divisatarum diversis coloribus<br />

pannorum sive alterius materie, sive alicuius signi ad ostensionem societatis<br />

sive secte vel ad petitionem sive considerationem alterius emu<strong>la</strong>tiones scanda<strong>la</strong><br />

sectas ac discordias oriri quin etiam sit preter et contra omnem civilem et honestum<br />

ritum et resultet in dedecus et in detrimentum ipsius civitatis et maxime<br />

eorum qui utilitati publice et honori excelsi domini nostri Braccii totis conatibus<br />

assistunt, intendentes iuxta quecumque occurrentia, que possent in dampnum vel<br />

verecundiam magnifici et excelsi domini nostri Braccii et civitatis Perusii tendere,<br />

quantum nobis possibile est obviare et resistere, hoc sollempni nostro decreto<br />

quod vim perpetue legis volumus obtinere ex omni auctoritate et arbitrio nobis<br />

concesso per dictum magnificum et excelsum dominum nostrum Braccium sta-


120 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tuimus, decernimus et ordinamus, quod nullus civis sive comitatensis civitatis<br />

Perusii seu quicumque alius familiariter habitans in civitate vel comitatu Perusii<br />

cuiuscumque preheminentie status sive conditionis existat a toto presenti mense<br />

iunii, ultra idest incipiendo presens ordinamentum habere effectum in principio<br />

mensis iulii proxime futuri, audeat vel presumat portare divisam aliquam<br />

vel signum divise in calligis sive in alluptis vel caligas diversi coloris sive alluptas<br />

diversi coloris, aliquo modo vel calligas, vel alluptas etiam unius coloris in<br />

societatem alterius occasione signi societatis vel secte vel occasione et consideratione<br />

alterius, sub pena, si quis contrafecerit si esset civis civitatis Perusii,<br />

quinquaginta librarum denariorm, si comitatensis, vigintiquinque librarum et<br />

perditionis dictarum calligarum sive alluptarum totiens quotiens contrafecerit<br />

vel inventus, vel accusatus, vel inquisitus fuerit, contrafecisse. Quod presens<br />

ordinamentum non vendicet sibi locum in illis qui starent ad stipendia magnifici<br />

et excelsi domini nostri Braccii, nec etiam intelligatur in illis qui portarent<br />

dictas divisas extra civitatem et comitatum Perusii, tantum et non in ipsa civitate<br />

et comitatu Perusii.<br />

Item statuimus et ordinamus quod a tempore fiendi bampnimenti huius presentis<br />

ordinamenti ultra nullus civis vel comitatensis civitatis Perusii, cuiuscumque<br />

preheminentie status vel conditionis existat, audeat vel presumat portare<br />

aliquod vestimentum sive caputeum cum aliqua divisa vel panni vel alterius materie<br />

diversi coloris, vel cum signo aliquo alicuius divise cuiuscumque materie,<br />

vel cum aliquibus sbarris vel cinciglis; que vestimenta sive caputei, verisimiliter<br />

extimarentur esse facti animo et intentione portandi divisam vel signum divise,<br />

ad petitionem sive considerationem alicuius persone, vel in sotietate cum alio<br />

aliquo modo, sub pena de qua supra, in alio capitulo de calligis videlicet: L<br />

librarum in cive et XXV in comitatensi et perditionis vestimenti sive caputei ut<br />

supra. Hoc autem presens ordinamentum et capitulum de vestimentis et caputeis<br />

vendicet sibi locum in illis vestimentis sive caputeis qui de novo fierent post<br />

fiendum bampnimentum huius presentis ordinamenti et postea portarent in civitate<br />

vel comitatu Perusii et non, illis qui essent facti usque in diem fiendi bampnimenti<br />

presentis ordinamenti, que vestimenta sive caputeos sit licitum portare<br />

sed non calligas sive alluptas, aliquo modo ut dictum est supra in alio capitulo<br />

et non intelligatur hoc presens capitulum in illis qui portarent dicta vestimenta<br />

sive caputeos extra civitate et comitatu Perusii tantum. Item non intelligatur in<br />

illis qui starent ad stipendia magnifici et excelsi domini nostri Braccii. Item non<br />

intelligatur in illis qui portarent dicta vestimenta cum divisis in prelio quod solet<br />

fieri in ipsa civitate Perusii quibus sit licitum in ipso prelio dummodo sint armati<br />

portare secundum eorum libitum et etiam dicta vestimenta que appel<strong>la</strong>ntur<br />

proponti. Sit licitum portare etiam extra prelium dummodo non sit divisa facta<br />

ad petitionem vel considerationem alterius, vel in societatem cum alio que non<br />

sit licitum portare extra prelium, sub predictis penis, sed in ipso prelio si sunt de<br />

armatis sic quomodolibet et quomodocumque. Item non intelligatur in illis vestimentis<br />

sive propuntis factis usque in diem fiendi bampnimenti presentis ordinamenti,<br />

que sit licitum portare in prelio et extra pro ut libet. Item non intelligatur


Perugia<br />

121<br />

presens capitulum in vestimentis que fiunt per societates in festo sancti Hercu<strong>la</strong>ni,<br />

vel occasione dicti festi dummodo non sit intermixta alia divisa vel signum<br />

divise quam il<strong>la</strong> que sit per sotietatem ipsam. Item non intelligatur presens ordinamentum<br />

videlicet, tam primum capitulum quam secundum in illis civibus vel<br />

comitatensibus qui starent pro familiaribus continuo in domo alterius ad continuum<br />

victum alterius cum quo staret pro familiaribus; et de omnibus et singulis<br />

predictis in predictis capitulis, volumus et mandamus quod quilibet teneatur et<br />

debeat denunptiare et accusare vel notificare quoscumque contrafacientes et habeat<br />

tertiam partem supradictarum penarum. Insuper volumus et mandamus quod<br />

potestas sive capitaneus sive barigellus, sive quicumque alius offitialis forensis<br />

comunis Perusii, qui pro tempore erit, possit teneatur et debeat contra predictos<br />

contrafacientes, contra presens ordinamentum vel decretum. I. tam contra primum<br />

capitulum, quam contra secundum procedere summarie et de p<strong>la</strong>no, sine<br />

strepitu et figura iuditii et ipso facto compellere contrafacientes ad dictas penas<br />

sine aliquo processu per inquisitionem vel accusationem, vel denunptiationem et<br />

etiam sine aliqua accusatione sive denunptiatione et stetur simplici dicto offitialis<br />

quarum penarum, tertia pars sit accusantis sive notificantis, si aliquis fuerit accusator<br />

vel notificator et tertia pars officialis qui de hoc executionem faceret et<br />

tertia applicetur Camere magnifici et excelsi domini nostri Braccii, sub pena dictis<br />

officialibus, si negligentes fuerint in predictis vel aliquo predictorum C librarum<br />

denariorum totiens quotiens fuerint negligentes, que pena debeat retineri de<br />

eorum sa<strong>la</strong>rio, tempore sindicatus per eorum sindicatores et de hoc possint et<br />

debeant spetialiter sindicari, hoc autem presens nostrum decretum vim legis perpetue<br />

volumus obtinere, omni meliori modo et via qua possumus ex omni potestate<br />

et arbitrio nobis concesso per magnificum et excelsum dominum nostrum<br />

Braccium. Et insuper mandamus scribendum et auctentice registrandum in cancel<strong>la</strong>ria<br />

comunis Perusii quod etiam nostro solito sigillo muniri fecimus.<br />

Datum Perusii, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite residentie, anno Domini, millesimo<br />

CCCCXX o , XIII indictione, die XXI iunii, tempore santissimi in Christo patris et<br />

domini, domini Martini, divina providentia pape quinti.<br />

47. 1432, aprile 10<br />

Riformanze<br />

Ordinamenti per gli Ebrei<br />

Consilio magnificorum dominorum priorum et camerariorum artium civitatis<br />

Perusii, de consensu, licentia et voluntate reverendissimi in Christo patris et domini,<br />

domini I. episcopi Forlivensis, Perusii etc., vicelegati; de voluntate etiam et<br />

mandato nobilis et potentis militis ac comitis Castrifranchi domini Francisci de<br />

Ferrectis de Ancona, honorabilis potestatis civitatis et comitatus Perusii et ipsorum<br />

dominorum priorum (...).


122 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Imprimis, cum sicut nul<strong>la</strong> partecipatio esse potest iustitie cum iniquitate, nul<strong>la</strong><br />

sotietas lucis cum tenebris, ita nul<strong>la</strong> pars fidelium cum infidelibus esse debet;<br />

sed sicut lege moribus et victu differunt, ita iustum est habitu per signum aliquod<br />

infideles a fidelibus dividicari atque discerni, cumque iudei existentes in<br />

civitate Perusii, tam mares quam femine quadam ipsorum presumptione et impudentia<br />

seu quavis alia causa a certo tempore citra huc usque habitus, vestes et<br />

indumenta portaverunt et portent sine aliquo signo, vestigio vel obstentu, ita<br />

quod ab indumento et habitu inter Christianos et Iudeos dignosci non potuerit<br />

nec possit, nam signum per priora tempora ferre soliti fuerant, quo Iudei a<br />

Christicolis faciles erant cognita (...).<br />

Pertanto viene deliberato all’unanimità che: omnes et singuli Ebrei tam mares,<br />

quam femine cuiuscumque etatis tam presentes, quam futuri, qui in prsenti sunt<br />

et habitant et in futurum erunt et habitabunt in civitate Perusii eiusque burgis et<br />

suburgis et comitatu, teneantur et debeant in ipso vestimento vel habitu publice<br />

ac pa<strong>la</strong>m, ita quod manifeste videri possit, deferre signum obstentum seu vestigium<br />

evidens, ita quod per illud videri discerni et cognosci possint portantes<br />

illud esse Iudeos; et quod dominus vicelegatus et domini priores et quinque<br />

camerarii, unus videlicet pro qualibet porta eligendi et deputandi, de porta in<br />

portam per camerarios cuiuslibet porte provideant, deliberent et ordinent et dec<strong>la</strong>rent<br />

et providere, ordinare et deliberare debeant, quod quale et cuiusmodi<br />

signum et quo in loco indumenti seu indumentorum et habitus vel habitum ipsorum<br />

ferre et portare debeant ipsi iudei.<br />

Quantas vero usuras et quonammodo percipere debeant consequi et habere<br />

in presentis eorundem et siquos alios modos et mores in aliquibus aliis servare<br />

et tenere debeant per quos omne totum et quicquid provisum ordinatumque<br />

et deliberatum extiterit tam circa signum huiusmodi quam circa usuras<br />

et alia quecumque quo ad ipsos Iudeos valeat et teneat et ab ipsis Iudeis<br />

observari debeat inconcusse, sub pena et ad penam per prefatos imponendam<br />

et dec<strong>la</strong>randam pro vice qualibet qua desierint portare signum predictum, vel<br />

qua contrafecerint in aliquo predictorum. Cuius pena tertia pars sit Camere<br />

comunis, tertia accusatoris vel denuntiatoris et tertia potestatis vel offitialis<br />

executionem facientis, quam ipso facto sine alio processu exigere debeat cum<br />

effectu; et si dictus potestas vel alius offitialis cui hoc de<strong>la</strong>tum fuerit aut<br />

denuntiatum aut per quem ipsi Iudei vel ipsorum aliquis reperti fuerunt delinquere<br />

in predictis vel aliquo predictorum fuerit in exigendo dictam penam<br />

negligens vel remissus incurrat ipsam penam de suo sa<strong>la</strong>rio, tempore sui sindicatus<br />

per conservatores Camere retinendam; et quod omnes et quecumque<br />

immunitates et privilegia quocumque concessa sub forma quacumque et verborum<br />

pro<strong>la</strong>tione Iudeis predictis repugnantia vel contraria predictis vel alicui<br />

predictorum sint et esse censeantur cassa, irrita et inania et pro cassis, irritis<br />

et cancel<strong>la</strong>tis et nullius sint efficatie roboris vel momenti, quibuscumque in<br />

contrarium facientibus non obstantibus. Quibus quo ad premissa derogaverunt<br />

expresse aliquo non obstante. Segue l’elezione dei cinque camerari, uno<br />

per porta, deputati a provvedere circa i predetti ordinamenti.


Perugia<br />

48. 1432, aprile 17<br />

Bando<br />

Bannimentum Ebreorum<br />

123<br />

Bartolomeus Angeli preco comunis Perusii retulit prefatis magnificis dominis<br />

prioribus et mihi notario infrascripto se ex commissione et mandato prefatorum<br />

magnificorum dominorum priorum hodie alta et intelligibili voce, sono tube premisso<br />

in p<strong>la</strong>tea publica civitatis Perusii, in locis publicis et consuetis fecisse infrascriptum<br />

bannimentum in hac forma, videlicet:<br />

Ad <strong>la</strong>ude et reverentia de lo omnipotente Dio et de <strong>la</strong> sua gloriosa madre<br />

Madonna sancta Maria, fasse noto et manifesto a ciaschuna persona, come per<br />

lo reverendissimo in Christo padre et signore messere Giovanni ovescovo de<br />

Forlì, vecelegato de Peroscia etc., et per li magnifici signori priori et camorlenghe<br />

de l’arte de <strong>la</strong> cità de Peroscia, è stato solennemente proveduto et<br />

reformato che ciaschuno Giudeio avetante (sic) nel<strong>la</strong> cità o contado de Peroscia<br />

da octo anni in su, sia tenuto et deggha dal bandemento innante, portare<br />

cuscito nel mantello o sachecto del quale gisse vestito, de sopra, cioè nel<br />

pecto, uno segno tondo giallo de quil<strong>la</strong> grandezza e mesura è stato deliberato,<br />

a <strong>la</strong> pena de XV libre de denari per ciaschuno Giudeio che contrafacesse et<br />

per ciaschuna fiada; et ciascuno officiale del comune de Peroscia sia tenuto e<br />

degga farne expressa executione e aggia el terzo de <strong>la</strong> dicta pena e le doie<br />

parte sia de <strong>la</strong> Camera del comune; et simile pena al dicto officiale che fosse<br />

negligente nel fare <strong>la</strong> dicta executione e de questo ne degga essere expresse<br />

sindacato.<br />

Et che ciascuno Giudeio forestiere aggia termene doie dì, cioè quillo dì che<br />

giognerà nel<strong>la</strong> cità de Peroscia et el dì sequente et dal dicto termene in rieto,<br />

degga el dicto segno a <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Et che tucte le Giudeie femene sieno tenute et deggano portare gli anelli a<br />

l’orecchie e ei mecçe mantelglie al modo anticho quando uscissero de casa, a <strong>la</strong><br />

dicta pena de libre XV per ciascuna volta contrafacesse, salvo le vedove, che non<br />

sieno tenute portare ei decte anelglie a l’orecchie, ma sieno tenute e deggano<br />

portare ei mecçe mantelglie al modo anticho de qualunche colore lo piace, excepto<br />

nero, monachino e verde scuro a <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Et che niuno Giudeio possa né degga uscire fuore de casa, né tenere aperte<br />

usscia né fenestre de casa de loro abitatione el giovedì, vienardì e sabbato sancto<br />

per fine che non suonano campane, a <strong>la</strong> dicta pena per ciascuno e per ciascuna<br />

volta contrafacesse.


124 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

49. 1445, marzo 18<br />

Avviso di pubblicazione<br />

Vestimenta mulierum<br />

Die XVIII a suprascripti mensis martii, per eundem reverendissimum dominum<br />

legatum fuerunt edita ordinamenta circa sumptus et ornatus ac vestimenta mulierum<br />

districtu, in VIII capitulis; et post ipsa capitu<strong>la</strong> additum nonum capitulum<br />

disponens quod in expensis funeralibus serventur statuta Perusina, sub penis per<br />

il<strong>la</strong> determinatis, nisi aliter per legatum specialis licentia concederetur.<br />

Apparent hec capitu<strong>la</strong> et decretum in II do registro dicte cancel<strong>la</strong>rie folio XVII o .<br />

50. 1445, marzo 18<br />

Costituzioni 102<br />

Decretum contra ornamenta mulierum<br />

Hec est copia sive transumptum quarumdam constitutionum factarum per<br />

reverendissimum in Christo patrem et dominum dominum D[ominicum], tituli<br />

Sancte Crucis in Ierusalem presbiterum cardinalem Firmanum et apostolice Sedis<br />

legatum in utilitatem rei publice Perusine descriptarum in quadam carta bombicina<br />

et munitarum eius rutundo sigillo solito, registratarum in presenti registro<br />

cancel<strong>la</strong>rie comunis Perusii de [mandato] magnificorum dominorum priorum dicti<br />

comunis per me Marsilium Francisci de Trevio coadiutorem cancel<strong>la</strong>rii comunis<br />

Perusii sub MCCCCXLV, indictione VIII, die XXXI mensis martii, quorum tenor<br />

talis ad verbum, videlicet:<br />

Dominicus, miseratione divina tituli Sancte Crucis in Ierusalem presbiter cardinalis,<br />

Firmanus comuniter nuncupatus, in Perusina et Tudertina civitatibus, provincia<br />

Spoletani ducatus, nec non spetialis commissionis et Arnulforum civitatibus<br />

et terris et locis apostolice [Sedis] legatus.<br />

Intendentes in quibuscumque occurrentibus saluti, commoditati, manutentioni<br />

ac augumento provincie, civitatum et terrarum nobis commissarum quantum, Deo<br />

annuente, possumus providere ut etiam ex nostre legationis officio obligamur et<br />

maxime civitatis Perusine et hominum eiusdem tamquam pecu<strong>la</strong>rium filiorum sanctissimi<br />

domini nostri domini Eugenii divina providentia pape quarti et Sancte<br />

Romane Ecclesie, cum sepe intelleximus etiam ab optimis civibus Perusine civitatis<br />

prefate abusionem quandam noviter in civitate predicta insurrexisse ac inoculuisse<br />

tum magnam, insolitam et inordinatam expensam circa mulierum vestes et orna-<br />

102 In alcuni punti il testo si presenta evidentemente corrotto.


Perugia<br />

125<br />

menta, ex qua intollerabilia damna et incomoda civibus prelibatis obveniunt et rei<br />

publice Perusine quam decet liberis ex matrimoniis repleri, quibus permaxime obstat<br />

ut ipsa rerum omnium magistra, experientia, docuit inmoderata inpensa circa<br />

mulierum vestes et ornamenta cum sepissime contingat non volentes expensas predictas<br />

facere et aliis facientibus comparari et adequari a matrimoniis contrahendis<br />

ac liberorum procreatione desistere. Idcirco hoc nostro presenti decreto perpetuo<br />

valituro decernimus, statuimus et mandamus precipientes prioribus dicte civitatis<br />

ut in volumine civitatis eiusdem hoc nostrum decretum registrari et inscribi faciant<br />

ad perpetuam rei memoriam, ut nullus ab eius observantiam valeat excusari.<br />

Primo quod nul<strong>la</strong> mulier civi Perusino nupta vel aliter in Perusina civitate<br />

familiariter habitans cuiuscumque conditionis, gradus et preheminentie existat,<br />

ipsa aut eius vir, possit aliquam vestem, camorram, mantellum, lucchum vel iorneriam<br />

aut aliquod aliud vestimentum panni auri vel argenti aut broccati de auro<br />

vel argento neque aliquod genus velluti, vel sirici alti et bassi per civitatem vel<br />

comitatum Perusinum in eius dorso per vias publicas aut privatas nec etiam<br />

domibus vel ecclesiis portare aut eis se ornare, sub pena ammissionis aut perditionis<br />

vestis predicte, cura dimidia esse debeat Camere apostolice Perusine, quarta<br />

pars officialis qui de predictis executionem fecerit, alia autem pars sit eius qui<br />

talem mulierem contrafecisse probaverit per duos vel tres testes.<br />

Et sartor qui talem vestem fecerit, inciderit que suerit, pena quinquaginta<br />

librarum puniatur, que pena dividatur et applicetur ut proxime dictum est; et<br />

maritus talis mulieris et dictus sartor et ipsorum quilibet per triennium continuum,<br />

incipiendum a die qua probatum fuerit dictam mulierem contra hoc nostrum<br />

decretum fecisse, sit et esse intelligatur ipso iure privatus omni officio et<br />

omni comodo cuiuscumque officii comunis Perusii, etiam si ad aliquod officium<br />

esset publicatus vel illud iam exercere incepisset; et factis dictis probationibus<br />

per priores debeat alius loco eius subrogari cum honoribus et oneribus infra tres<br />

dies post publicationem dictorum testium legitime probantium, dummodo in subrogatione<br />

predicta servetur forma statuti, quibus tribus diebus e<strong>la</strong>psis omnis<br />

potestas eligendi et subrogandi alium prioribus sit adempta et per legatum seu<br />

gubernatorem fieri debeat. Sin autem, talis maritus vel sartor ad aliquod officium<br />

comunis Perusii infra dictum terminum publicaretur, tunc statim <strong>la</strong>cerari debeat<br />

et haberi ac si in dicto sacculo insaccu<strong>la</strong>tus non fuisset neque ex eo publicatus,<br />

et infra tres dies post dictam publicationem, per priores tunc presentes alius<br />

elegi et eius loco subrogari debeat, quibus tribus diebus e<strong>la</strong>psis omnis eligendi<br />

potestas dictis prioribus sit adempta et per legatum et gubernatorem fieri debeat.<br />

Et ut hoc nostrum decretum invio<strong>la</strong>biliter observetur, statuimus etiam quod mulieres<br />

predicte et etiam mariti et sartores et magistri predicti ultra penas predictas<br />

et infrascriptas ipso iure intelligantur et sint excommunicati 105 .<br />

103 a margine: Attende quod sub folio LXIIII<br />

o presentis registri apparet renovata sententia<br />

excommunicationis.


126 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item statuimus, decernimus et mandamus quod dicte mulieres non possint<br />

aliquod vestimentum, videlicet mantellum, cioppam, vestem aut camorram, iorneriam<br />

vel lucchum in dictis locis aut aliquo eorum in eius dorso aut persona<br />

deferre seu portare que trahatur per terram, nisi per spatium aut longitudinen<br />

quantum protenderet <strong>la</strong>titudo aut grossities unius somissi, sub predicta pena; et<br />

sartor qui contrafecerit et maritus supradictis penis puniantur.<br />

Item decernimus et mandamus quod nul<strong>la</strong> ex dictis mulieribus possit portare<br />

aut deferre in locis predictis nisi unam ex duabus tantum vestibus preciosis et<br />

nuptialibus que consueverit supra camorram aut garnellum portari, quarum una<br />

possit esse de velluto sirico aut damaschino vel ciambellocto, dummodo non sit<br />

contextum alte et basse aut de auro aut de argento, alia autem de panno <strong>la</strong>ne<br />

cuiuscumque coloris et precii; et una ipsarum possit esse foderata in manicis<br />

tantum de quibuscumque pellibus, exceptis marturis, zebellinis, <strong>la</strong>cte et armellinis,<br />

alia de sirico, videlicet de çendato aut tafecta et non de velluto vel damaschino<br />

vel de aliqua alia spetie sirici, sub pena predicta; et similiter unam vestem<br />

panni <strong>la</strong>ne vel guarnelli racamatam, dummodo tota dicta vestis, etiam cum racamine,<br />

excedere non possit extimatione triginta florenorum, dummodo nullum<br />

recamen fieri possit super sirico aut velluto; et contrafaciens sive mulier fieri<br />

faciens, vel faciens, vel deferrens, vel magister vel maritus supradictis penis puniatur,<br />

singu<strong>la</strong> singulis deferendo.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> ex dictis mulieribus portare possit aliquam çonam, schegiale<br />

aut corigiam, cuius texutus excedat valorem trium florenorum, neque possit<br />

dictam çonam ornatam auro vel argento vel aliis iocalibus excedentibus summam<br />

duodecim florenorum inter texutum et fulcimenta sub pena predicta; et magister<br />

texuti et artifex et quilibet ipsorum qui contra predicta fecerit puniatur pena<br />

vigintiquinque librarum ut supra dividenda et applicanda; ut etiam dictus magister<br />

et sartor privationis officii ut supra dictum est puniantur.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> ex dictis mulieribus portare possit in capite aut ad collum<br />

aut in aliqua alia parte corporis gri<strong>la</strong>ndam aut aliquod aliud ornamentum quod<br />

excedat valorem triginta florenorum, dummodo portat in capite non possit portare<br />

ad collum et contra neque in aliqua alia parte corporis sub pena predicta,<br />

ita quod tantum unum ornamentum capitis, colli et dorsi portare possit, tantum<br />

ascendens ad quantitatem triginta florenorum in totum; et faciens illud tale ornamentum<br />

contra hoc nostrum decretum pena quinquaginta librarum puniatur, applicanda<br />

et dividenda ut supra; et similiter domine fieri facientes tale ornamentum<br />

contra hoc nostrum decretum penis suprascriptis puniantur.<br />

Item volumus, decernimus et mandamus quod supradicte vestes et ornamenta,<br />

omnibus computatis, non possint excedere aliquo modo extimationem trecentorum<br />

florenorum sub penis predictis mulieri et viro iniungendis, sive a marito<br />

sive a patre sive a quocumque alio vestes predicte vel dicta alia ornamenta fierent<br />

in totum vel pro parte.<br />

Item ne circa predicta fraus aliqua committi possit, volumus et mandamus<br />

quod quelibet ex dictis mulieribus debeat assignare vel adsignari facere cancel<strong>la</strong>rio<br />

comunis Perusii vestem de velluto quam intendit portare, et similiter ve-


Perugia<br />

127<br />

stem panni <strong>la</strong>ne foderatam et similiter vestem, iorneriam vel lucchum rachamatam,<br />

et similiter dictum ornamentum capitis, colli vel alterius partis corporis, et<br />

similiter schegiale aut corrigiani. Qui cancel<strong>la</strong>rius debeat facere unum librum,<br />

sumptibus massariorum comunis Perusii, qui semper stare debeat in cancel<strong>la</strong>ria<br />

et in eo per se vel per eius coadiutore scribere qualitates et signa dictarum<br />

vestium et nomen et prenomen dicte mulieris et viri et portam et parochiam;<br />

et non facta dicta assignatione et descriptione non possit aliquam ex dictis<br />

vestibus vel ornamentis et schigiale portare, sub pena perdictionis, ut supra<br />

dictum est, quod volumus habere locum tam in mulieribus vestes, ornamentum<br />

capitis vel colli vel çonam vel schegiale habentibus, quas et que iam portaverunt,<br />

quam in illis que in futurum habebunt et portare voleant et tam in preteritis<br />

quam in futuris.<br />

Item statuimus quod predicte mulieres pro futuro tempore maritande possint<br />

omnia et singu<strong>la</strong> suprascripta et in presenti nostro decreto permissa facere,<br />

dummodo expensam predictam in omnibus et pro omnibus dictis vestibus<br />

et ornamentis non solum non possit excedere summam trecentorum florenorum,<br />

sed etiam non possit excedere tertiam partem dotis uxori date vel dande<br />

vel vere et non in fraudem maxime presentis nostri decreti promisse. Non<br />

tamen possit etiam usque ad dictam quantitatem tertie partis dotis in aliquibus<br />

supra prohibitis et non permissis contrafacere, sub penis suprascriptis dictis<br />

mulieribus et eorum maritis iniungendis. Hoc tamen ultimum capitulum, in<br />

quantum loquitur de excessu tertie partis dotis, non intelligatur neque locum<br />

habeat in mulieribus que iam maritate sunt et ad maritum transducte, que<br />

licet excesserint in preteritum tertiam partem dotis, dummodo supradicta omnia<br />

alia capitu<strong>la</strong> servent, ad nul<strong>la</strong>m penam teneantur neque eorum viri; si quis<br />

tamen in futurum fieri fecerit instrumentum dotis vel promissionem de maiore<br />

quantitate quam in vero fuerit promissa, tunc tam promittens quam ille cui<br />

promittitur et quilibet ipsorum teneantur Camere apostolice Perusine tantum<br />

solvere quantum fuit ultra veritatem in fraudem vel simu<strong>la</strong>te promissum, et<br />

simili pena puniatur notarius scienter de tali promissione simu<strong>la</strong>ta vel fraudu<strong>la</strong>ta<br />

rogatus.<br />

Mandantes insuper omnibus procuratoribus huius civitatis Perusine, ut infra<br />

quindecim dies proxime secuturos debeant huius nostri decreti et constitutionis<br />

penes se habere et in libro statutorum suorum apponere sub pena vigintiquinque<br />

ducatorum Camere apostolice Perusine applicanda.<br />

Item statuinus etc. quod in expensis funeralibus servari debeant statuta civitatis<br />

Perusine in omnibus et per omnia et eo modo et forma et penis ut in eis<br />

continetur, nisi aliter per legatum licentia specialis concederetur. In quorum omnium<br />

fides presentes nostras literas fieri nostrisque sigillis iussimus impressione<br />

muniri ac valvis pa<strong>la</strong>tii nostre solite residentie affigi.<br />

Datum Perusie die XVIII martii sub anno Domini MCCCCXLV pontificatus sanctissimi<br />

domini nostri domini Eugenii divina providentia pape quarti anno quintodecinto.<br />

Benedictus de Turre.


128 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

51. 1445 aprile 8 104<br />

Decreto<br />

Decretum super ordinamentis mortuorum<br />

Dominicus miseratione divina tituli Sancte Crucis in Ierusalem presbiter sacrosancte<br />

Romane Ecclesie cardinalis Firmanus comuniter nuncupatus, in Perusina<br />

et Tudertina civitatibus provincia ducatus Spoletani nec non specialis commisionis<br />

et Arnulphorum civitatibus terris et locis apostolice Sedis, legatus. Cum superioribus<br />

diebus presens decretum ordinaverimus quod statuta, constitutiones et ordinamenta<br />

civitatis Perusine de damnosis et superfluis expensis in funeralibus exequiis<br />

mortuorum loquentia sub certa pena deberent ab omnibus observari ab<br />

aliquibus fuerit dubitatum ante dicta statuta, ordinamenta et decretum nostrum<br />

prohibeant ob<strong>la</strong>tiones et elimosinas que fiunt ecclesiis et personis ecclesiasticis et<br />

religiosis mendicantibus et aliis in candelis, faculis et cereis, denariis, paliis et aliis<br />

bonis ad eo col<strong>la</strong>tis, et utrum ad sotiandum corpora defunctorum religiosi valeant<br />

invitari. Nos autem tam statuta et ordinamenta antiqua dicte civitatis quam<br />

nostrum decretum dec<strong>la</strong>rantes dicimus que quilibet ad benep<strong>la</strong>citum et devotionem<br />

suam pro ut Spiritus Sanctus illi ispiraverit in huiusmodi ob<strong>la</strong>tionibus et cera<br />

potest et debet facere et nullo modo intellegi posse nec deberi de talibus ob<strong>la</strong>tionibus<br />

et elemosinis et religiosis invitandis cum si aliud diceretur nulli dubium<br />

statuta et decreta huiusmodi contra libertatem ecclesiasticam et animarum defunctorum<br />

preiudicium redundarent et facientes huius status vel observantes excomunicationis<br />

sententiam de iure, incurrant ipso facto. Mandantes prioribus et officialibus<br />

civitatis predicte ut presens nostrum decretum scribi et apponi faciant in<br />

libro statutorum ut omnibus notum sit. In quorum fidem presentes fieri et registrari<br />

etiam fecimus nostrique rotundi sigilli impressione muniri.<br />

Datum Perusii, die octava aprilis 1445, pontificatus sanctissimi domini nostri<br />

domini Eugenii divina providentia pape IIII anno quintodecimo.<br />

Benedictus de Turre.<br />

52. 1445, aprile 8<br />

Notifica<br />

Expense funerum<br />

Deinde die VIII a mensis aprilis iamdictus reverendissimus dominus legatus per<br />

novum decretum dec<strong>la</strong>ravit suprascriptum ultimum capitulum super expensis fu-<br />

104 In copia del 1445, luglio 12.


Perugia<br />

129<br />

neralibus et statuta dicti comunis de hoc disponentia non intelligi de ob<strong>la</strong>tionibus<br />

et elimosinis certorum palliorum pecunie et de aliis bonis que dantur ecclesiis<br />

in personis religiosis, nec de invitatione religiosorum adsociandum corpora<br />

defunctorum. Apparet hoc decretum folio 18 predicti registri.<br />

53. 1460, aprile 29<br />

Decreto<br />

Decretum domini Bartolomei episcopi Cornetani et gubernatoris Perusii<br />

modificans ornamenta et dotes mulierum et expensas funerum<br />

Bartolomeus, Dei et apostolice Sedis gratia episcopus Cornetanus pro sanctissimo<br />

in Christo patre et domino domino Pio divina providentia papa II do ac<br />

sancta Romana Ecclesia, cum plena potestate legati de <strong>la</strong>tere Perusii etc., gubernator<br />

generalis. Compulsi ab onere suscepti offitii ad omnia que ad bonum et<br />

utile dicte civitatis subditorum nostro regimini cedant indefessis studiis invigi<strong>la</strong>re<br />

eaque procurare diligenter et totis conatibus promovere, et que eis repugnent<br />

possibili sollertia removere, cum sepius iam re<strong>la</strong>tu et querelis multorum bonorum<br />

Perusinorum civium didicerimus impotentiam ac ut verius dixerimus inopiam<br />

Perusine civitatis maxime circa rem pecuniariam quotidie in maius crescere ex<br />

nimia sumptuositate et pompa que adhibetur tam circa vestimenta et ornamenta<br />

mulierum quam circa expensas funerum intolerandas, ex quibus resultat primo<br />

gravis offensa divini nominis, deinde destructio eorum qui supra facultates expendunt,<br />

tertio peximum exemplum quod ab uno vel paucis in multos transmictitur,<br />

lesio postremo rei publice, que cum debeat ex matrimoniorum frequentia liberis<br />

repleri, timentibus multis tam immoderatas impensas vestium et ornamentorum<br />

muliebrium et earum metu coniugia inire non audentibus, evacuatur potius per<br />

hec superflua quam repleatur. Volentes, igitur, tantis offensis, damnis et incommodis<br />

pro viribus obviare, hac re sepius cum plurimis et optimis Perusinis civibus<br />

ex omni statu et ordine mature discussa, revisis per nos et alios de mandato<br />

nostro ad id ydoneos omnibus et singulis statutis, reformationibus, decretis et<br />

ordinamentis dicti comunis ad hanc materiam facientibus, et magna cum diligentia<br />

et maturitate discussis, et ex eis omnibus quantum patitur dispositio presentium<br />

temporum meliora et utiliora deligentes, hoc presenti nostro decreto perpetuis<br />

temporibus valituro vigore auctoritatis et offitii nostre gubernationis decernimus,<br />

statuimus et mandamus, ut infra sequitur, videlicet:<br />

[1] Tertia pars dotis in ornamentis et iocalibus expendi possit.<br />

Primo decernimus ac statuimus quod nul<strong>la</strong> mulier civi Perusino nupta vel<br />

aliter in Perusina civitate familiariter habitans, cuiuscumque conditionis, gradus<br />

aut preheminentie existat ipsa aut eius vir, possit portare aut etiam quomodolibet<br />

habere in vestimentis ac ornamentis capitis vel colli, anulis, cinturis, iocalibus<br />

aut aliis quibusvis ornamentis cuiuscumque partis corporis habitis ab eius viro


130 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

aut ab alio quovis ex parte ipsius viri, nisi solum et dumtaxat pro valore et rata<br />

et usque ad ratam et valorem inter omnia predicta vestimenta et ornamenta tertie<br />

partis dotis, ipsi viro vere date sive dande aut vere et non in fraudem presertim<br />

huius nostri ordinamenti promisse, sub pena librarum CC denariorum incurrenda<br />

ipso facto per quemlibet contrafacientem pro qualibet vice; ac sive vir<br />

fuerit sive eius uxor, et insuper talis uxor contrafaciens incidat ipso iure et facto<br />

in sententiam excomunicationis, a qua non possit absolvi, nisi solum in mortis<br />

articulo per quemlibet inferiorem.<br />

[2] Notu<strong>la</strong> instrumenti dotalis registrari debeat in cancel<strong>la</strong>ria.<br />

Item ad hoc ut certius sciatur veritas dotium, datarum vel promissarum,<br />

decernimus quod quelibet datio vel promissio dotis deinceps dari debeat in<br />

civitate Perusii servata hac forma et non aliter, nisi fuerit de ea rogatus notarius<br />

sub pena librarum CC denariorum patri vel cuivis alteri il<strong>la</strong>m danti sine<br />

dicta solemnitate, et quod talis notarius infra quindecim dies a celebrato contractu<br />

teneatur notu<strong>la</strong>m talis instrumenti registrare in cancel<strong>la</strong>ria comunis in<br />

libro ad hoc deputando, in quo specialiter apponantur annus, mensis et dies et<br />

dos et nomina contrahentium, quem librum in quolibet introitu novi potestatis<br />

vel capitanei infra mensem cancel<strong>la</strong>rius exibeat ipsis offitialibus, ut videant inquirant<br />

et puniant si aliquem invenirent contrafecisse. Si quis tamen in futurum<br />

fieri fecerit instrumentum dotis vel promissionis de maiori quantitate dotium<br />

quam in vero fuerit promissa, tunc, tam promittens quam ille cui promictitur<br />

et quilibet ipsorum, teneatur Camere apostolice Perusine tantum solvere<br />

quantum fuerit ultra veritatem in fraudem vel simu<strong>la</strong>te promissum. Et simili<br />

modo puniatur notarius scienter de tali promissione simu<strong>la</strong>ta vel fraudulenta<br />

rogatus; et ne ipse notarius in hoc decipiatur, teneatur ipse notarius tempore<br />

contractus deferre iuramentum utrique parti, quod il<strong>la</strong> sit vera dos, et non<br />

fraudulenter vel simu<strong>la</strong>te promissa.<br />

[3] Estimatio dotium.<br />

Item ad hoc ut sciatur que sit ipsa tertia pars dotis, quando dos fuerit data<br />

in toto vel parte in bonis stabilibus quod huiusmodi bona debeant in extimationem<br />

dari, et si non fuerint extimata tunc stetur exstimationi catastri, quantum<br />

ad effectum vitandi fraudem suprascriptam; similiter si darentur bona mobilia<br />

sive semoventia sive iura, debeant extimata dari sub pena predicta.<br />

[4] Contra caudam vestium trahentes.<br />

Item statuimus, decernimus et ordinamus quod dicte mulieres non possint<br />

aliquod vestimentum, videlicet mantellum, cioppam, vestem aut camorram, iorneriam<br />

vel lucchum in dictis locis aut aliquo eorum in eius dorso aut persona<br />

deferre seu portare, que trahatur per terram, nisi per spatium aut longitudinem<br />

unius pedis, ad mensuram comunis Perusii, sub predicta pena. Et sartor qui<br />

contrafecerit et maritum supradicta pena puniantur.<br />

[5] Vestimenta assignanda in cancel<strong>la</strong>ria.<br />

Item ne circa predicta fraus aliqua committi possit, volumus et mandamus<br />

quod quelibet ex dictis mulieribus et eius maritus debeat assignare vel assignari


Perugia<br />

131<br />

facere cancel<strong>la</strong>rio comunis Perusii dicta vestimenta et ornamenta cuiuiscumque<br />

partis corporis, que intendit portare. Qui cancel<strong>la</strong>rius debeat ea per se vel coadiutorem<br />

describere in uno libro ad hoc per fancellum massariorum conficiendo,<br />

et in ipsa cancel<strong>la</strong>ria continue servando, notando qualitatem et signa dictorum<br />

vestimentorum et ornamentorum, et nomina dicte mulieris et viri, portam et parrochiam.<br />

Et non facta dicta assignatione, non possit aliquod ex dictis et vestimentis<br />

et ornamentis portare, sub pena predicta. Quantum vero ad il<strong>la</strong>s mulieres<br />

que hucusque habuerunt vestimenta et ornamenta supra ratam dicte tertie partis<br />

dotis, decernimus quod teneantur assignare ipse vel earum viri per modum suprascriptum<br />

omnia vestimenta et ornamenta que intendit portare usque in dictam<br />

tertiam partem dotis; alia vero que sibi superfuerint possint vendere vel sibi<br />

reservare prout voluerint, dummodo illis non utantur, sub pena excommunicationis<br />

et amissionis rerum non assignatarum et ratam suprascriptam excedentium.<br />

Et hanc primam assignationem teneantur facere infra XXX dies a data presentium<br />

computandos.<br />

[6] Estimatio vestium et aliorum ornamentorum per quos fieri debeat.<br />

Item ad certiorem notitian valoris dictorum vestimentorum, statuimus quod<br />

exstimatio vestimentorum quorumlibet, tam de serico quam de panno novorum<br />

sive veterum, in omni casu quo opus esset ea extimari, ut sciatur an sit excessus<br />

ultra tertiam partem dotis, debeat fieri per camerarium artis sutorum vel per<br />

camerarium artis pannorum veterum, una cum duobus magistris iuratis sue artis<br />

et eam exercentibus per offitialem forensem eligendis iuxta dispositionem capituli<br />

XLI primi voluminis statutorum. Anuli vero, cinture, perle et alia ornamenta<br />

capitis vel colli vel aliarum partium corporis, per camerarium artis aurificum et<br />

duos iuratos ipsius artis eam exercentes per similem modum debeant extimari.<br />

[7] Dona facienda mulieribus cuius possint esse valoris.<br />

Addimus postremo quod dona que fiunt mulieri propter primum partum a<br />

matre et patre vel aliis, non possint excedere ad plus valorem quatuor florenorum,<br />

sub pena centum librarum denariorum incurrenda ipso facto, tam per dantem<br />

quam per accipientem, et applicanda modo expresso in capitulo VIIII infrascripto.<br />

[8] Cippus faciendus in ecclesia Sancti Laurentii in quo ponantur denuntie<br />

in scriptis in contrafacientes.<br />

Addimus etiam ad pleniorem premissorum observantiam et effectum, quod<br />

pro tali materia fiat unus cippus in ecclesia Sancti Laurentii de Perusio cum<br />

tribus c<strong>la</strong>vibus distribuendis prout p<strong>la</strong>cuerit magnificis prioribus presentibus, in<br />

quem liceat inmicti denuntias in scriptis eorum qui presentibus ordinamentis in<br />

aliquo contrafecerint, cum mentione duorum testium et loci ubi mulier visa fuerit<br />

vestimenta vel ornamenta prohibita deferre. Et aperiri debeat singulis quindecim<br />

diebus, et contra quamcumque personam que fuerit in eo pro denuntiata<br />

reperta, teneatur potestas infra XV dies fecisse executionem, alias incidat ipso<br />

facto in penam librarum quinquagina, que sibi de sa<strong>la</strong>rio suo per fancellum Camere<br />

conservatorum retineatur, et ut infra in capitulo VIIII proximo aplicetur; et<br />

fancellus qui eam non retinuerit similem penam ut supra applicandam incurrat.


132 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

[9] Penarum incursarum applicatio.<br />

Item decernimus quod in omni contrafactione supradictorum et infradicendorum<br />

ordinamentorum, pena incurrenda, tam pecuniaria quam amissionis rerum,<br />

applicetur pro una quarta parte Camere apostolice Perusine, pro alia quarta offitiali<br />

forensi eam actualiter exigenti, pro 3a parte accusatori probanti contrafactionem,<br />

saltem per dictos testes de visu, et pro ultima 4a parte reparationi pa<strong>la</strong>tii<br />

domini potestatis, et eo non indigente reparari, reparationi pa<strong>la</strong>tii magnificorum<br />

dominorum priorum; et si illud quoque non indigeret, tunc applicetur ornamentis<br />

capelle dicti pa<strong>la</strong>tii; et ubi non interveniret accusator, pars illi debita applicetur<br />

dictis pa<strong>la</strong>tiis et cappelle per modum supradictum. Super quibus potestas et capitaneus<br />

et alli offitiales forenses teneantur inquirere, procedere, punire et exequi,<br />

prout continetur in statutis primi voluminis de hac materia disponentibus.<br />

[10] Pena excomunicationis in ecclesiis publicanda.<br />

Item, ut metus excomunicationis dictas mulieres a tali exorbitantia facilius<br />

retrahat harum serie in virtute sancte obedientie et sub pena arbitrii nostri nostrorumque<br />

successorum, iniungimus prioribus et guardianis vel aliis pre<strong>la</strong>tis<br />

omnium locorum Mendicantium nec non presbiteris parochiarum et monasteriorum<br />

habentium curas animarum dicte civitatis, quatenus presentem prohibitionem<br />

in eorum ecclesiis teneantur quolibet anno publice denumptiare quando<br />

divina celebrantur et adest frequentia populi singulis diebus dominicis quadragesime:<br />

et admonere populum ut observet presens ordinamentum, et presertim<br />

mulieres, ut caveant excomunicationem supradictam legendo vulgariter dictam<br />

prohibitionem ad omniun intelligentiam.<br />

[11] Pro ducentibus uxores cum parva dote.<br />

Et quia interdum aliqui cives non parve qualitatis etate provecti ducunt<br />

uxores multo iuniores quam eorum etas requirere videatur, a quibus respectu<br />

illius inequalitatis exiguas dotes aut nul<strong>la</strong>s ricipiunt, permictimus eis posse<br />

expendere in vestimentis et ornamentis talium uxorum illud quod eis liceret<br />

expendere si habuissent in dote florenos quingentos, libere et impune, premissis<br />

non obstantibus.<br />

[12] Pauperes habentes C florenos dotis excipiuntur a premissis.<br />

Preterea, quia persone humilis et infime conditionis suprascriptam limitationem<br />

tertie partis dotis propter multa inconvenientia non paterentur, excipimus et<br />

excludimus ab ea omnes et singulos qui habuerunt in dote solummodo florenos<br />

centum et ab inde infra et qui habuerint libram et catastrum citra quantitatem<br />

librarum trecentarum ad grossam, qui ad dicte limitationis penam et observantiam<br />

minime teneantur.<br />

Postremo decernimus et dec<strong>la</strong>ramus quod ultra superius expressa etiam observari<br />

et plene exequi possint et debeant omnia et singu<strong>la</strong> que continentur in<br />

XXVII et XXVIII capitulo primi voluminis, similiter in XXVIII, XXX, XXXI, nec non in<br />

capitulis XL, XLI et XLII dicti voluminis, <strong>la</strong>te de hac materia disponentibus, ubi<br />

presentibus ordinibus non repugnent, in omnibus et per omnia observentur et<br />

executioni mandentur prout in eis continetur.


Perugia<br />

133<br />

Funeralium sumptus.<br />

In expensis quoque funeralibus et ritu ipsorum funerum, statuimus debere<br />

ab omnibus observari in civitate Perusii capitu<strong>la</strong> infradicta dicti primi voluminis<br />

de materia disponentia, videlicet: capitulum XLV de luctibus et corroctis ad mortuos<br />

non fiendis una cum capitulo XLVI sub rubrica quibus et quando liceat ad<br />

mortuos plorare; et cum sequenti capitulo XLVII sub rubrica quod de sero ad<br />

domos mortuorum non possit adunantia hominum fieri.<br />

Item capitulum XLVIII dicti voluminis sub rubrica quod nullus possit se induere<br />

de nigro vel alio colore causa mortis alicuius, excepta uxore, cui pietatis<br />

causa adicimus quod similiter filii et filie defuncti ab hac generali prohibitione et<br />

pena intelligantur excepti.<br />

Item, per similem modum observentur contenta in capitulo XLVIIII de mortuis<br />

discopertis non portandis; et capitulum L quod nomen mortui notificetur offiliali<br />

ad hoc deputato; et capitulum LI quod nullus remaneat ad comedendum in domo<br />

defuncti tempore funeris; et capitulum LII quod offitiales non eant ad mortuos,<br />

quibusdam exceptis; et capitulum LIII quod priores ad mortuos non eant nisi in<br />

quibusdam gradibus coniuncti; et LIIII quod ad pa<strong>la</strong>tia vel ad p<strong>la</strong>team corpus<br />

mortui non portetur; et capitulum LV quod artes et artifices possint portare duppleria<br />

etc.; et capitulum LVI de uno cereo portando ad mortuos et non pluribus;<br />

et capitulum LVII quod diebus festivis offitialis vadat ad ecclesias inquirere de<br />

contrafacientibus; et sequens capitulum, videlicet LVIII, de eius arbitrio intrandi<br />

domos ubi fiunt convivia vel funera; et alia duo sequentia, videlicet LVIIII, de<br />

parte lucri pecunia debita ipsi offitiali, et LX, per quod excipiuntur comitatenses<br />

a regulis funerum suprascriptis.<br />

Capitulum vero XLIIII dicti volumnis sub rubrica de religiosis ad funera certo<br />

modo non vocandis, quia est nimis abscisum et tendit in diminutionem ecclesiastice<br />

libertatis, dicimus et dec<strong>la</strong>ramus non valere nec quemquam ab illius pena<br />

teneri posse.<br />

Que quidem omnia capitu<strong>la</strong> suprascripta, tam de statutis et decreto reverendissimi<br />

domini cardinalis Firmani sumpta, quam de novo composita revideri et<br />

limitari et in suprascriptam formam reduci fecimus, longo prius super eis et<br />

maturo examine premisso per eximios legum doctores dominum Petrum Matei<br />

de Ubaldis et dominum Bartolomeum Schiatte, nec non prudentissimos viros ser<br />

Contulum Francisci, dominum Mariottum ser Iuliani, ser Iohannem Sanctis causarum<br />

procuratores et ser Franciscum domini Iacobi notarium porte Eburnee,<br />

e<strong>la</strong>borante cum eis egregio viro domino Hieronymo de Ronco rei publice Perusine<br />

cancel<strong>la</strong>rio. Tandem hac infradicta die lecta, discussa, acceptata et concorditer<br />

ac unanimiter approbata fuerunt coram nobis per magnificos priores artium<br />

et magnum numerum principalium ac prudentissimorum civium dicte civitatis,<br />

referentibus ac presentibus doctoribus, procuratoribus, notariis et cancel<strong>la</strong>rio prenominatis.<br />

In quorum fidem et testintonium presens nostrum decretum capitu<strong>la</strong>tum<br />

et per presentes litteras nostras super inde fieri, et per cancel<strong>la</strong>rium nostrum<br />

infradictum subscribi et pontificalis sigilli nostri consueti iussimus et fecimus<br />

impressione muniri.


134 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Datum Perusii, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite residentie, sub anno Domini M o CCCC o LX o<br />

indictione VIIII, die XXVIIII mensis aprilis, pontificatus sanctissimi in Christo patris<br />

et domini nostri domini Pii divina providentia pape secundi anno secundo.<br />

Et ita prout supra continetur statuimus, ordinamus et observari mandamus,<br />

et in fidem omnium premissorum hos versus propria manu scripsimus, Perusii,<br />

loco et tempore suprascriptis.<br />

B. episcopus Cornetanus, gubernator Perusii, etc.<br />

A. Crispus.<br />

54. 1468, marzo 25<br />

Breve apostolico<br />

Breve apostolicum de absolutione mulierum excomunicationem incursarum<br />

propter nimios ornatus<br />

Paulus papa II. Dilecte fili, salutem et apostolicam benedictionem.<br />

Cum plereque mulieres de civitate nostra Perusina nobis nuper humiliter<br />

supplicari fecerint pro benefitio absolutionis, quia se excomunicationis sententia<br />

innodatas intelligunt ob vio<strong>la</strong>tam et non servatam quandam constitutionem dudum<br />

per bone memorie Bartolomeum, quondam episcopum Cornetanum, dum<br />

in ista civitate gubernatorem esset sub pena excomunications contra superfluos<br />

mulierum ornatus factam, nos, memores quod eius vices in terris gerimus qui<br />

non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (cfr. Ez 33,11), huiusmodi<br />

supplicationibus inclinati ac saluti animarum ipsarum opportune consulere intendentes<br />

devotioni tue omnes et singu<strong>la</strong>s mulieres Perusinas, que contraveniendo<br />

predicte constitutioni excommunicationis sententiam quomodolibet incurrerunt,<br />

si a te petierint absolvendi in forma Ecclesie consueta, iniuncta eis pena salutari,<br />

plenam et liberam tenore presentium pro hac vice dumtaxat concedimus facultatem,<br />

quibuscumque in contrarium facientibus, facultatem.<br />

Datum Rome apud Sanctum Marcum sub annulo piscatoris die XXV martii<br />

MCCCCLXIII, pontificatus nostri anno quarto.<br />

A tergo: Dilecto filio vicario venerabilis fratris episcopi Perusini in spiritualibus<br />

generali.<br />

55. 1469, marzo 21<br />

Breve apostolico<br />

Breve apostolico sul<strong>la</strong> scomunica delle donne che non osservano le<br />

disposizioni sul lusso<br />

Paulus papa II. Dilecte fili, salutem et apostolicam benedictionem.<br />

Intelleximus in hac nostra civitate Perusina quamplures matronas ac feminas


Perugia<br />

135<br />

excomunicationis et alias pecuniarias penas ob non servatas constitutiones olim<br />

per bone memorie episcopum Cornetanum dum gubernationis officio fungeretur<br />

cum potestate legati de <strong>la</strong>tere in hac eadem civitate nostra editas, prout in illis<br />

p<strong>la</strong>nius continetur, incidisse, quod videlicet nimio ac excessivo ornatu et habitu<br />

incesserint, ipsasque propterea penitentia ductas de premissis ex intimis dolere,<br />

et propterea nobis supplicatum fuit, dignaremur saluti animarum suarum desuper<br />

paterne consulere. Nos earum supplicationibus inclinati illis precipue que animarum<br />

salutem concernunt, presentium tenore tibi facultatem concedimus ut eas ab<br />

excomunicationis pena, si ipse hoc humiliter petierint et ex intimis doluerint de<br />

preteritis, pro una tantum vice absolvas et penitentiam salutarem iniungas, dummodo<br />

promittant se deinceps dictas constitutiones observaturas. Pecuniarias autem<br />

penas nobis et nostro arbitrio alias dec<strong>la</strong>rando reservantes. Volumus autem<br />

quod huiusmodi facultas ac concessio nostra post XV dies a die presentationis<br />

computando nullius existat roboris vel momenti.<br />

Datum Rome, apud Sanctum Petrum sub anulo piscatoris die XXI martii 1469,<br />

pontificatus nostri anno quinto.<br />

L. Dathus.<br />

A tergo: Dilecto filio vicario venerabilis fratris episcopi Perusini in spiritualibus<br />

generali.<br />

56. 1469, agosto 1<br />

Decreto<br />

Decretum moderans ordinamenta quedam episcopi Cornetani super<br />

immoderatos ornatus mulierum etc.<br />

Hieronymus, Dei et apostolice Sedis gratia, archiepiscopus Cretensis, Perusii<br />

etc. gubenator;<br />

Foresius de Vannutiis de Cortonio reverendi domini episcopi Perusini vicarius;<br />

Rogerius de Cornio archipresbyter ecclesie Sancti Laurentii et Eugenius de<br />

Leodio abbas monasterii Sancti Petri de Perusio; iudices et commissarii sanctissimi<br />

domini nostri pape ad infrascripta spetialiter deputati, pro parte magnificorum<br />

priorum artium et comunitatis civitatis Perusii fuimus cum instantia requisiti<br />

quod cum sanctissimus in Christo pater et dominus noster dominus Paulus divina<br />

providentia papa secundus ad eorun supplicationem per breve suum nobis<br />

commiserit modificationem, reformationem et correctionem certarum constitutionum<br />

olim editarum per bone memorie episcopum Cornetanum circa reprimendos<br />

immoderatos sumptus ornamentorum et dotium mulierum, nec non exequiarum<br />

funeralium ac etiam penarum et censurarum in dictis constitutionibus contentarum,<br />

ut in dicto brevi <strong>la</strong>tius continetur; cuius tenor est huiusmodi, videlicet:<br />

Paulus papa II. Venerabiles fratres et dilecti filii, salutem et apostolicam benedictionem.<br />

Dilectorum filiorum priorum artium et comitatus civitatis nostre


136 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Perusii queru<strong>la</strong> re<strong>la</strong>tione accepimus fuisse olim editas certas constitutiones in<br />

civitate prefata per bone memorie episcopum Cornetanum dum ibi gubernator<br />

esset sub data XXVIIII aprilis MCCCCLX circa reprimendos immoderatos sumptus<br />

ornamentorum et dotium mulierum, nec non exequiarum funeralium, quas in<br />

publicis registris cancel<strong>la</strong>rie Perusine registratas accepimus, et presentibus haberi<br />

volumus pro expressis, que quam dubie et confuse nimiumque dure esse<br />

dicuntur, ac propterea dubitatur ne multi hactenus in<strong>la</strong>queati fuerint et innodentur<br />

quotidie plures gravibus censuris in ipsis constitutionibus contentis, supplicarent<br />

nobis ut desuper opportune providere de benignitate apostolica dignaremur.<br />

Nos, igitur, animarum saluti consulere volentes cupientesque constitutiones<br />

prefatas ad debitum modum et formam redigi vobis, presentium tenore,<br />

committimus ut dictas constitutiones penasque et censuras in illis appositas<br />

modificetis, reformetis et corrigatis, prout honori Dei, saluti animarum et universali<br />

commodo dicte civitatis cognoveritis expedire; super quo vestras conscientias<br />

oneramus, dantes vobis in premissis omnimodam potestatem absolvendi<br />

et absolvi faciendi omnes et singulos, cuiusvis sexus, qui propterea censuras<br />

incurrissent, si veniam humiliter petierint, iniuncta eis penitentia salutari in forma<br />

Ecclesie consueta.<br />

Datum Rome, apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die prima mensis<br />

augusti 1469, pontificatus nostri anno quinto.<br />

A tergo: Venerabilibus fratribus Hieronimo archiepiscopo Cretensi, civitatis<br />

nostre Perusine gubernatori, ac Iacobo episcopo Perusino vel eius in spiritualibus<br />

vicario, et dilectis filiis archipresbyero ecclesie Perusine, et abbati monasterii<br />

Sancti Petri ordinis Sancti Benedicti de dicta civitate.<br />

Nos, volentes ipsum breve eiusque continentiam debite executioni mandare,<br />

adhibito nobiscum Stephano cancel<strong>la</strong>rio Perusino, apud quem dicta ordinamenta<br />

servabantur, il<strong>la</strong> repetitis vicibus legimus, discussimus ac diligenter examinavimus,<br />

diversisque postmodum inter nos colloquiis desuper habitis, et maturo adhibito<br />

consilio tandem unanimi consensu et concordi voluntate decernimus, et ita per<br />

presentes decernimus, volumus et ordinamus quod dicta ordinamenta tanquam<br />

honesta, utilia ac rite et prudenter digesta locum habeant et invio<strong>la</strong>biliter observentur<br />

in omnibus et per omnia, preter quod in censura spirituali excomunicationis,<br />

quam de omnibus et singulis capitulis dictorum ordinamentorum tanquam<br />

saluti animarum minus periculosam omnino tenore presentium amovemus, et pro<br />

amota de cetero haberi volumus et mandamus. Penam, insuper, pecuniarum in<br />

IIII to , V to et VII mo capitulo ordinamentorum predictorum contentam ad XXV libras<br />

dumtaxat harum serie moderamur, redigimus et limitamus. Preterea, eadem auctoritate<br />

apostolica per dictum breve nobis attributa, omnibus et singulis cuiusvis<br />

sexus, qui de preterito censuram ordinamentorum predictorum quomodolibet incurrissent,<br />

concedimus facultatem eligendi confessorem, cui per presentes conferimus<br />

potestatem absolvendi ipsos si veniam humiliter petierint, iniuncta eis penitentia<br />

salutari in forma Ecclesie consueta iuxta formam predicti brevis. In quorum<br />

omnium testimonium presentes fieri fecimus et nostrorum consuetorum sigillorum<br />

iussimus impressionibus communiri.


Perugia<br />

137<br />

Datum Perusie, in pa<strong>la</strong>tio solite residente prefati reverendissimi domini gubernatoris,<br />

die VIII octobris MCCCCLXVIIII, pontificatus sanctissimi in Christo patris<br />

et domini nostri domini Pauli divina providentia pape II anno sexto.<br />

57. 1472, febbraio 21<br />

Riformanze<br />

XX civium electio super concordis faciendis inter cives odio se habentes<br />

et super moderando habitu <strong>la</strong>stino mulierum<br />

Convenientes ad invicem prelibati illustrissimi et potentes domini priores<br />

artium novem presentes et in concordia in unum collegialiter congregati, ex<br />

infrascriptis de causis bonis et optimis in dicta eorum solita audientia ante<br />

capel<strong>la</strong>m absente dicto magnifico Rogerio, tamquam homines eorum comunis<br />

et rey publice Perusine amatores et çe<strong>la</strong>tores continuo vigi<strong>la</strong>ntes quid populo<br />

Perusino et sue rey publice honoris, comodi et utilitatis facere possent ad tollendum<br />

potissime Altissimi offensionem et ad refrenandum mulierum vanitates<br />

et pompas et ad dandum operam ut pax fiat et sit inter nobiles et primates<br />

cives et alios cuiuscumque condictionis et status existant et etiam ut matrimonia<br />

in dicta civitate contrahantur et fiant cum minori expensa et non tam<br />

magnis ornamentis propter que homines depauperantur et matrimonia tardantur<br />

et peccata multiplicantur; et ad providendum ut mulieres incedant honestius<br />

in portaturis eorum vestimentorum quantum in eis possibile est de quibus<br />

omnibus nonnul<strong>la</strong> consilia cum civibus nobilibus presentis ecclesiastici status<br />

verba fecerunt et consiliis habitis super premissis ab eisdem variis et diversis<br />

vicibus et recordati a reverendis prioribus verbi dicti predicatoribus et ab ipsis<br />

incitati et exortati deliberaverunt eligere, vocare et nominare de consensu et<br />

voluntate nobilium Perusinorum viginti cives magnificos et nobiles, videlicet<br />

quatuor pro qualibet porta, incipiendo cum porta Solis, respettu capud offitialis<br />

presentis. Qui quidem cives eorumdem humanitate dignarentur pro bono<br />

pacis civium dicte civitatis et pro ipsorum conservatione et manutentione et ut<br />

sub bono ordine et regu<strong>la</strong> iuventur et superflua vestimenta et ornamenta mulierum<br />

resarcentur, esse velle et conari cum presentibus verbi Dei predicatoribus<br />

et maxime cum reverendo patre fratre Baptista de Montefalcone de Observantia<br />

beati Francisci verbi Dei predicatore excellentissimo et optimo regu<strong>la</strong>m dare<br />

atque formam debitam premissis omnibus et singulis cum auctoritate etc.<br />

Pre[mi]sso consensu presentis reverendi domini vicelegati prout bonus Deus in<br />

eisdem gratiam concedet atque prestabit. Igitur Christi nomine repetito et omnibus<br />

eorum arbitriis, potestate et facultate et baylia eisdem quocumque concessis<br />

et attributis eligerunt, nominaverunt et deputaverunt infrascriptos cives,<br />

videlicet:


138 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

P. S.<br />

Magnificum equitem dominum Matheum Franciscum Sperelli<br />

Magnificum Berardinum de Raneriis<br />

dominum Petrum Paulum Tancredutii de Raneriis et<br />

nobilem virum Nerum Guidi Sperelli<br />

P. S. A.<br />

Spectabilem virum Paulum Ludovici consulem<br />

magnificum Cesarem de Archipresbiteris<br />

nobilem virum Bartholomeum de Hermannis<br />

egregium virum Bonifatium de Coppolis<br />

P. S. S.<br />

generosum virum Biordum de Oddis<br />

nobilem virum Venciolum de Cornio<br />

nobilem virum Matheum domini Gregorii de Antignol<strong>la</strong><br />

spectabilem virum Petrum Sinibaldi de Ramazano<br />

P. HE.<br />

magnificum virum Guidum de Balionibus<br />

egregium virum Petrum Paulum de Mansuetis<br />

spectabilem virum Ronaldum Rustici de Montemilino<br />

generosum virum Gentilem de Signorellis<br />

P. S. P.<br />

magnificum virum Rodulfum de Balionibus<br />

spettabilem virum Ugolinum de Gratianis<br />

nobilem virum Lodovicum de Balionibus<br />

spectabilem virum Ugolinum Baglioncelli<br />

58. 1472, marzo 4<br />

Riformanze<br />

Electio duorum 105 civium pro qualibet porta ad rego<strong>la</strong>ndum vestes<br />

mulierum<br />

Existentes collegialiter congregati prefati magnifici domini priores, numero<br />

VIIII, absente Matheo Nannis eorum sotio et collega in audientia ante cappel<strong>la</strong>m<br />

sita in pa<strong>la</strong>tio eorum residentie, considerantes et advertentes ad hinonestatem<br />

indumentorum ac vestium mulierum et quod bonum et equum esset pro debito<br />

iuris et honestatis ac etiam pro commodo et utilitate civium, volentesque et in-<br />

105 in realtà sono eletti tre cives per porta.


Perugia<br />

139<br />

tendentes dare modum et remedium circa huiusmodi dispendia et hinonestatem<br />

adhibere, igitur unanimiter et concorditer venerunt ad electionem infrascriptorum<br />

civium, videlicet duorum pro qualibet porta qui unanimiter habeant iuxta se<br />

consulere et adiuvamento, modo ac remedio inter se invicem una cum predicatore<br />

circa premissa referre. Quorum civium nomina sunt infrascripta, videlicet tam<br />

circa scol<strong>la</strong>turas et caudas quam etiam circa qualitates vestium et pannorum atque<br />

etiam dotium dandarum et huiusmodi.<br />

P. S.<br />

Dominus Matheus Franciscus de Montesperello<br />

Rogierius de Rayneriis<br />

Averardus de Montesperello<br />

P. S. A.<br />

Cesar de Archipresbiteris<br />

Hermannus Francisci<br />

Gentilomus de Archipresbiteris<br />

P. S. S.<br />

Simon de Oddis<br />

dominus Perfilippus de Cornio<br />

Antonius Mathey<br />

P. HE.<br />

Guidus de Ballionibus<br />

Iulius Tiberutii<br />

Baptistas Ranaldi<br />

P. S. P.<br />

dominus Antonius de Gratianis<br />

Baldus Mathey<br />

Carolus Cinaglie<br />

Qui cives dare et adhibere debeant modum ad regu<strong>la</strong>ndum scol<strong>la</strong>turas et<br />

caudas vestium mulierum item ornamenta, item qualitatem vestium, dotium circa<br />

qualitatem pannorum, item inpensarum funerum prout saluberius visum fuerit.<br />

59. 1472, marzo 20<br />

Decreto<br />

Decretum refrenans et moderans impudicos habitus mulierum<br />

Angelus, episcopus Tiburtinus, reverendissimi domini cardinalis Papiensis apostolice<br />

Sedis legati in civitate Perusii locumtenens etc. Solerti, ut debemus, diligentia<br />

intendentes ad ea que honorem et reverentiam omnipotentis Dei viteque


140 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

honestatem ac <strong>la</strong>udabiles mores inclite civitatis Perusii concernunt; detestandis<br />

quibusdam et indecoris muliebrium vestium usibus noviter in civitate predicta<br />

diabolica subgerente nequitia inductis, ex quibus non modica prebetur causa peccandi,<br />

communicato consilio cum nonnullis gravibus et spectatissimis civibus Perusinis,<br />

accedente et iudicio et hortatu venerabilis et religiosi viri fratris Baptiste<br />

de Montefalcone ordinis Minorum de Observantia verbi Dei predicatoris eximii,<br />

infrascriptis salutaribus constitutionibus et ordinamentis duximus occurrendum:<br />

[1] Excol<strong>la</strong>ture iam facte.<br />

In primis statuimus et ordinamus quod singule mulieres civitatis et comitatus<br />

Perusie, cuiuscumque conditionis, gradus et dignitatis fuerint, infra terminum<br />

decem dierum conputandorum a die publicationis presentium constitutionum,<br />

teneantur et debeant omnnes et singu<strong>la</strong>s eorum vestes iam factas, quibus extra<br />

domum usure sunt, ita in humeris contrassisse et reformasse ut sub<strong>la</strong>ta prorsus<br />

nuditate et vana ac turpi ostentatione pectoris ad honestam et gravem formam et<br />

habitum reducantur plus quam fieri possit, sine magna et notabili iactura et<br />

detrimento ac deformitate ipsarum vestium, de quo stetur iudicio sutorum in<br />

arte peritorum, quorum conscientiam oneramus et excommunicationis sententie<br />

subiacere volumus, si contra veritatem et illud quod propria eorum dictaverit<br />

conscientia iudicium fecerint in premissis.<br />

[2] Excol<strong>la</strong>ture fiende.<br />

Item considerantes quod super vestibus post hac de novo faciendis vel veteribus<br />

et factis emendis sine aliquo detrimento et iactura potest facilius et commodius<br />

provideri, iccirco statuimus et ordinamus quod omnes vestes quas in<br />

futurum in civitate et comitatu Perusie de novo fieri, vel veteres iam factas emi<br />

contigerit, ita modeste et parce ad collum et pectus debeant recidi, ut nul<strong>la</strong><br />

corporis nuditas appareat, nisi tamen usque ad finem illorum ossium exclusive<br />

que sub gu<strong>la</strong> eminent circa pectoris furcu<strong>la</strong>m, ut per hunc modum pudico et<br />

graviori habitu mulieres in publicum prodeuntes morum et vite honestatem apud<br />

homines magis redoleant et omnipotenti Deo gratiores reddantur. Et quia in plerisque<br />

mulieribus contingere posset dicta ossa minime videri, ad tollendum omne<br />

dubium dec<strong>la</strong>ramus in qualibet muliere ossa predicta debere iudicari spatio <strong>la</strong>titudinis<br />

unius digiti sub furcu<strong>la</strong>m predictam. Quam digiti <strong>la</strong>titudinem in presentibus<br />

nostris ordinatis designari faciemus ut ad eam semper recursus haberi possit<br />

si que dubietas occurrit 106 .<br />

[3] Item volumus quod si aliquis magister vel magistra, sutor vel sutrix,<br />

repperiretur qui vel que, ausu temerario, dictas vestes mulierum aliter quam supradictum<br />

sit facerent seu reformarent, in XXV libras denariorum pro qualibet<br />

vice puniatur, cuius medietas sit officialis exequentis et alia Camere apostolice;<br />

sententiam insuper excomunicationis incurrant.<br />

106 al<strong>la</strong> fine del dercreto è in effetti disegnata l’unità di misura, che viene fedelmente<br />

riprodotta dal Fabretti, p. 204.


Perugia<br />

141<br />

[4] 107 Item quia possit contingere aliquas mulieres magistras in arte suendi<br />

non appel<strong>la</strong>tas sine opera magistri in arte periti aliquas vestes de novo facere,<br />

iccirco statuimus et ordinamus quod dicte mulieres, tales vestes ut premictitur<br />

facientes, infra duos dies debeant il<strong>la</strong>s magistris in arte peritis vel camerario artis<br />

ostendisse, et per eos iudicari debeat si suprascripta meta et terminus honestatis<br />

excessus fuerit. Super quo iudicio ferendo dictorum magistrorum et camerarii<br />

conscientiam oneramus; sententiam excomunicationis, ut supra in primo capitulo<br />

continetur, illos, si minus quam recte scienter iudicaverint, incurrere volumus.<br />

Ipse autem mulieres que vestes predictas fecerint metam excedentes, in XXV libras<br />

denariorum vice qualibet puniantur, applicande ut supra, penasque insuper excomunicationis<br />

incurrant.<br />

[5] Postremo, ut supradicta ordinamenta diligentius habeant observari, harum<br />

serie precipimus et mandamus sub excomunicationis pena omnibus sacerdotibus<br />

confexiones audientibus cuiuscumque ordinis seu profexionis fuerint, etiam<br />

parochianis seu rectoribus parrochialium ecclesiarum civitatis et comitatus Perusii,<br />

ut debeant magistros et magistras, sutores et sutrices in confexionibus spetialiter<br />

interrogare si circa vestes iam factas quibus uti debeant contrahendas et ad<br />

honestiorem formam reducendas quantum plus potuerint sine magna et notabili<br />

iacturam ac deformitatem vestium predictarum diligentiam adhibuerint, et si dicant<br />

se non adhibuisse, non possint nec debeant sub dicta excomunicationis pena<br />

illos vel il<strong>la</strong>s absolvere. Non liceat insuper eis, sub censura predicta ipso facto<br />

incurrenda, absolvere magistros vel magistras vestes de cetero facientes contra<br />

limitationem capitulorum suprascriptorum, nec non mulieres deferentes ipsas vestes<br />

excedentes metam suprascriptam. In quorum omnium premissorum fidem<br />

presentes fieri fecimus nostrique sigilli iuximus impressione communiri.<br />

Datum Perusie, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite residentie die XX martii MCCCCLXXII.<br />

Phi. de Pontecurvo.<br />

60. 1474, febbraio 14<br />

Decreto<br />

Abolitio excomunicationis super impudico habitu mulierum opposite<br />

A. episcopus Forliviensis, Perusie etc. vicelegatus.<br />

Magnificorum priorum artium civitatis Perusine precibus inclinati ut animarum<br />

saluti salubrius consu<strong>la</strong>tur, censuram specialem excomunicationis oppositam per<br />

reverendum in Christo patrem dominum Angelum episcopum Tiburtinum, tunc<br />

in civitate Perusina vicelegatum, in certis constitutionibus editis contra impudicos<br />

habitus mulierum sub data XXII martii MCCCCLXXII, quas hic volumus haberi pro<br />

107 a margine: pena excomunicationis sub<strong>la</strong>ta apparet infra, folio 77.


142 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

expressis, tanquam nimis duram et periculosam, auctoritate officii nostri, tenore presentium<br />

tollimus, extinguimus ac penitus abrogamus, in ceteris aliis suis partibus ipsas<br />

constitutiones subsistere roburque suum habere mandantes. In quorum testimoniorum<br />

presentes fieri fecimus et nostri consueti sigilli iussimus impressione muniri.<br />

Datum Perusie, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite residentie die XIIII februarii MCCCCLXXIIII.<br />

Iulianus de Burgo.<br />

61. 1475, marzo 24<br />

Decreto<br />

Decretum super habitus mulierum et expensas funerum<br />

N. archiepiscopus Sypontinus, Perusie, etc. gubernator.<br />

Cum per diversos reverendissimos dominos legatos, gubernatores et consilia<br />

civitatis Perusine anteactis temporibus diverse constitutiones facte fuerint ad moderandos<br />

superfluos sumptus tam virilium vestimentorum quam ornamentorum<br />

muliebrim ac vestium et aliarum impensarum et funeralium, nos, cupientes ea<br />

que pro utilitate, honore et comodo huius rei publice facta sunt observari, visis<br />

et examinatis dictis decretis et constitutionibus, ac considerata temporum presentium<br />

conditione, tenore presentium mandamus ea que sequuntur in hunc modum<br />

invio<strong>la</strong>biliter observari, videlicet:<br />

[1] Primo, quod nul<strong>la</strong> mulier civi Perusino nupta, vel aliter in civitate Perusina<br />

familiariter habitans, cuiuscumque condictionis, gradus aut preheminentiae<br />

existat ipsa aut eius vir, possit portare aut quomodolibet habere in vestimentis et<br />

ornamentis capitis seu colli, anulis, centuris, iocalibus aut aliis quibusvis ornamentis<br />

cuiuscumque partis corporis, habitis ab eius viro aut a quovis alio ex<br />

parte ipsius viri, nisi solum usque ad ratam et valorem inter omnia predicta<br />

quarte partis dotis ipsi viro vere date sive dande si dos excesserit summam quingentorum<br />

florenorum; si vero non excesserit dictam sunmam, liceat in et pro<br />

dictis ornamentis expendere tertiam partem dumtaxat; et si quis in premissis<br />

contra fecerit, pena XXV florenorum pro quolibet et qualibet vice puniatur, applicanda<br />

pro medietate Camere apostolice Perusine, pro quarta parte officiati exigenti,<br />

pro alia quarta parte accusatori, cuius nomen secretum teneatur.<br />

[2] Item quod mulieres non possint portare aliquod vestimentum, mantellum<br />

aut quodvis aliud genus vestis quod trahatur per terram, nisi spatio unius pedis<br />

ad mensura comunis, sub pena excomunicationis et X ducatorum pro quolibet et<br />

qualibet vice, applicanda ut supra; quam censuram et penam incurrat tam deferens<br />

vestem ultra predictam longitudinem quam sutor qui il<strong>la</strong> fecerit; et pro ipsa<br />

pena sint obligati mariti pro uxoribus, et patres pro filiabus si non sint nupte.<br />

[3] Item decretum et constitutionem factam per reverendissimum dominum episcopum<br />

Tyburtinum contra vestes ad collum recidendas, hoc modo observari man-


Perugia<br />

143<br />

damus, videlicet: quod deinceps non liceat ipsas vestes mulierum recidere seu excol<strong>la</strong>re<br />

amplius quam per duos digitos infra os eminens ad furcu<strong>la</strong>m pectoris; et contrafaciens,<br />

tam sutor qui vestem reciderit quam mulier deferens, incidat in penam excomunicationis<br />

et X ducatorum applicandorum ut supra. Que autem vestes decol<strong>la</strong>tas<br />

seu recisas ultra mensuram predictam iam factas haberent possint licite illis uti quousque<br />

voluerint, cum hoc quod tegere debeant panno lineo, more quo utuntur mulieres<br />

in aliis partibus Italie, totam il<strong>la</strong>m corporis partem que ultra dictam mensuram<br />

denudata fuerit, et aliter dictis vestibus uti non liceat sub pena et censura predicta.<br />

[4] Funeralia.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier audeat vel presumat tempore quo moriuntur homines,<br />

nec ante per quatuor dies nec post per unum annum, se induere de nigro,<br />

bigio, viridi vel alio panno novo nec vestimenta vidualia percipere vel portare<br />

pro aliquo defuncto, nisi tamen uxor defuncti et filii ac filie et patres ac fratres<br />

in unam et eamdem domum simul habitantes et non divisi; quibus, tamen, non<br />

liceat in dictis vestibus nisi panno grosso et ex viliori sorte quam fiunt in civitate<br />

Perusina, faciendo vestes longas usque ad terram si fuerint equites, doctores<br />

vel nobiles, et nihil panni per terram trahendo alii vero cives inferioris conditionis,<br />

ipsas vestes lugubres similis sortis pannorum vilium medio pede breviores<br />

ferre debeant quam alii supradicti, nec uti aliquis possit huiusmodi vestibus ultra<br />

annum nisi fuerint vidue; pena cuilibet contrafacienti in aliquo ex predictis quinquaginta<br />

librarum denariorum auferenda.<br />

[5] Item ad hoc ut melius possit fieri executio predictorum, quod predictus<br />

officialis teneatur et debeat singulis diebus dominicis et festivis saltem bis in die<br />

ante prandium et post prandium ire vel mictere suos notarios et berruarios ad<br />

ecclesiam beatorum Dominici, Francisci et Augustini, Sancti Petri, Sancti Constantii<br />

et Sancti Angeli de foris portam et ad alias vias ubi erunt gentium concursus,<br />

et respicere, rimare et videre si invenerint aliquam vel aliquem portare<br />

vel aliud facere contra formam presentium capitulorum, cuius aspectus et re<strong>la</strong>tio<br />

habeatur pro plena probatione; et ex sua re<strong>la</strong>tione liceat eidem officiali contrafacientes<br />

et portantes punire in penis predictis; poena dicto officiali, si in predictis<br />

fuerit negligens, C librarum denariorum inminente que per suos sindicatores debeat<br />

auferri tempore sui sindicatus; et de hoc expresse debeat sindicari.<br />

Datum Perusie, die XXIIII martii MCCCCLXXV.<br />

62. 1485, marzo 30<br />

Bandi<br />

Mulierum ornamentorum moderatio<br />

La reverendissima signoria de monsignore locotenente, volendo per debito<br />

del suo officio refrenare et modificare <strong>la</strong> deshonesta portatura de le donne per<br />

obviare a multe offensione de Dio et altri inconvenienti che ne procedono, hau-


144 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tone sopre de ciò colloquio et matura consultatione cum el reverendo monsignore<br />

vescovo de Perosia, cum li magnifici signori priori, venerabili patri predicatori<br />

de Sancto Lorenzo 108 , alcuni eximii doctori, et piu altri spectabili et generosi<br />

cittadini, per auctorità del suo officio ordina et statuisce per legge perpetua le<br />

infrascripte cose, videlicet:<br />

In prima che tucte et ciaschuna donna de <strong>la</strong> città et conta[do] de Perosia,<br />

de qualunque grado, stato et conditione se sia, dal dì de sabbato sancto proximo<br />

che vene in là qualunche veste habbiano ad usare fora de casa debbiano havere<br />

retirata et reducta ne <strong>la</strong> sua scol<strong>la</strong>tura persino a li doi ossa exclusive che sonno<br />

sotto de là et de qua de <strong>la</strong> forco<strong>la</strong> del pecto, come comanda l’ordinamento facto<br />

a tempo del cardinale de Pavia, allora legato apostolico, o veramente, si non li<br />

pare poterlle retirare a dicta mesura, che dal decto spatio in giù debbiano coprire<br />

et ve<strong>la</strong>re el pecto con panni de <strong>la</strong>na o de seta, cioè damaschino, velluto o<br />

zitanino de qualunche colore li piaccia, sensa alcuno ornamento posto in tale<br />

copretura, acciochè per questo modo remangano coverte quelle parte del corpo<br />

che vedute più invitano a pecato. Et le veste che per l’avenire se faranno debbiano<br />

farlle acol<strong>la</strong>te a dicta mesura; et <strong>la</strong> scol<strong>la</strong>tura de le spalle debbiano coprire<br />

et ve<strong>la</strong>re cum panni de lino de tante doppie che non sieno trasparente, sotto <strong>la</strong><br />

pena che in fine de questa ordinamenti se contiene.<br />

Anchora ordina et statuisce che a niuna donna de <strong>la</strong> cità predicta et contado<br />

d’epsa sia lecetto dal dicto sabbato sancto in là de alcuna veste che<br />

porterà fora de casa trasinare per terra più che doi piede a mesura del comune,<br />

intendendose et dechiarandose tale mesura in ciaschuna donna stando sensa<br />

pianelle. Et qualunche contrafarà in alcuna de le sopradecte cose non possa<br />

essere asciolta d’alcuno confessore nelle soi confessione se prima per ciaschuna<br />

absolutione non haverà realemente et cum effecto pagato uno ducato d’oro a<br />

lo spedale de <strong>la</strong> Misericordia da expenderse ne <strong>la</strong> casa de li amorbati. De <strong>la</strong><br />

quale pena non se possa fare gratia né remissione alcuna. Et si alcuno confessore<br />

presumesse altramente absolvere, incurra ipso facto pena de excomunicatione<br />

<strong>la</strong>te sententie. Et per le donne che non sonno anchora andate a marito<br />

che contrafacessero nelle sopradecte cose sieno obbligati li padre, madre et<br />

fratelli et etiam li curatori, chi li havesse; et per quelle che sonno andate a<br />

marito siano tenuti li soceri, socere et mariti, li quali tutti oltra <strong>la</strong> dicta pena<br />

in iuditio domandando cosa alcuna non sieno auditi ad alcuno tribunale o<br />

corte d’alcuno iudice.<br />

Circa <strong>la</strong> provisione et ordinamento de li altri ordinamenti de donne comme<br />

sonno gioie, anelli, centure, col<strong>la</strong>ne, perlle, veze et altre simile portature de dosso<br />

o de capo de donne superflue et dannose, et etiam circa <strong>la</strong> provisione sopra<br />

li matrimoni et dote, el sopradecto monsignore locotenente et altri prenominati,<br />

intendendo opportunamente provedere et <strong>la</strong> cosa, recercando magiure examino<br />

et discussione, per brevità de tempo <strong>la</strong> reserva dopo facte le feste de Pasqua,<br />

108 segue et de Sancto Francesco depennato.


Perugia<br />

145<br />

sperando in nel<strong>la</strong> gratia de Dio et bona dispositione de li animi de ciettadini se<br />

ne piglierà utile et salutifero partito cum satisfactione de ciascuno.<br />

Publicata et promulgata fuit per predicatores Sancti Laurentii et Sancti Francisci<br />

die XXX martii 1485 in dictis ecclesiis in magna populi frequentia.<br />

Stephanus Girellus.<br />

63. 1502, aprile 2<br />

Ricordo di riformanza<br />

Super ornatu mulierum<br />

Millessimo CCCCCII et die II a aprilis, in consilio magnificorum dominorum priorum<br />

et camerariorum fuit sollemniter reformatio circa moderationem vestitus et<br />

ornatus mulierum. Que reformatio est digesta in XIIII capitu<strong>la</strong> materno sermone<br />

descripta manu ser Ioannis Thome Petri Pauli, folio 126 et 127.<br />

64. 1502, aprile 2<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Vestium et ornamentorum inhibitio.<br />

In prima se ordina et statuisce, che niuna donna maritata o de maritarse<br />

possa portare brochato d’oro, de argento, né alcuna generatione de seta, perle,<br />

né alcuno altro ornamento sensa licentia de li offitiali sopra de ciò da deputarse;<br />

<strong>la</strong> quale licentia apaia per bollettino, commo se chiariscirà nelli infrascripti capitoli,<br />

socto pena de diece ducati per ciaschuna volta se contrafacesse; et el marito,<br />

socero, patre et frategli siano tenuti per <strong>la</strong> donna, commo de socto, exceptonati<br />

li anelli, quali se possano portare a benep<strong>la</strong>cito; et similiter se tollerano le<br />

balçane, fregie et orlecte de seta o velluto in sino a mo’ facte in camorre o altre<br />

panne de <strong>la</strong>na, che non excedano mezo piede de <strong>la</strong>rgheza.<br />

Caudarum moderatio.<br />

Non se possa fare né portare tragino per terra de veste de alcuna qualità<br />

che passa doie piede, socto pena de uno ducato per ciaschuna volta.<br />

Pectus detectus prohibetur.<br />

Li scol<strong>la</strong>ti non se possano fare né portare, se non insino a li doi ossa del pecto<br />

al fine de <strong>la</strong> go<strong>la</strong>, aut doi deta de socto al più, e lo scol<strong>la</strong>to de le spalle sia correspondente<br />

a <strong>la</strong> honestà de quello denante; e li panni facti, che non se podessero<br />

comodamente aconciare, se coprano el pecto e le spalle cum panni de lino o seta<br />

non trasparente; pena doi ducati per ciaschuna e ciaschuna volta se contrafacesse.


146 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Zonarum limitatio.<br />

Non se possano fare né portare più d’una centura overo chiavacuore honorato<br />

e nuctiale, el quale non exceda <strong>la</strong> valuta de sedece fiorini a XL ta . Et tunc li<br />

dicti offitiali possano e debbiano moderare dicte centure secondo le conditioni<br />

de le persone nel manco de dicte XVI fiorini, quali non se possano excedere a <strong>la</strong><br />

pena de doi ducati per volta.<br />

Ornamentorum moderatio.<br />

Non se possano portare per <strong>la</strong> formaglia gioye né altri ornamenti in capo e<br />

al collo o in altra parte de <strong>la</strong> persona, che exceda <strong>la</strong> somma in tucto de fiorini<br />

trenta, socto pena de doi ducati per volta, exceptonato li anelli commo de<br />

sopra.<br />

Non excedatur tertia pars dotis.<br />

Non se possa spendere più de <strong>la</strong> terza parte le <strong>la</strong> dota, dummodo <strong>la</strong> dicta<br />

terza parte non exceda <strong>la</strong> somma de trecento fiorini; <strong>la</strong> qual somma non se<br />

debbia né possa passare per modo alcuno, etiam si <strong>la</strong> dote fosse in qualunche<br />

quantetà e numero socto pena de cento ducati d’oro. Et si nelle dote se troverà<br />

fraude o busiia in fare né dare nome per scriptura o altro modo oltra <strong>la</strong> verità,<br />

se perda tucto quello più de dota che non fosse in verità. E similiter il notaio o<br />

altre persone ne facessero scriptura scienter cascano in pena de cento ducati; et<br />

che ciaschuno ne possa essere accusatore, e habbia el quarto de <strong>la</strong> pena, intendendo<br />

per l’avenire e non per lo passato.<br />

Non detentioni dotarum suppleatur per offitiales.<br />

Et forse se si trovasse alcuna donna maritata o de maritarse non avendo<br />

dota, ovvero molto picco<strong>la</strong> secondo <strong>la</strong> qualità sua, in tal caso li offitiali possano<br />

dechiarare et supplire a convenientia del vestire et excedere <strong>la</strong> terza de <strong>la</strong> dota,<br />

non obstante al sopradicto capitolo.<br />

Eligantur quinque offitiales.<br />

Se debbiano creare cinque offitiali sopra <strong>la</strong> observantia dei presenti capitoli<br />

et sieno cittadini gravi, conscientiati et excedenti <strong>la</strong> età de cinquanta anni, e se<br />

eleggano da li magnifici signori priori cum consultatione de lo stato, et sieno a<br />

benep<strong>la</strong>cito de le loro signorii.<br />

Partita secreta ponantur<br />

Che se stiia a l’inditio e terminatione de farse per li dicti offitiali a scotrino<br />

secreto e ehe l’partito se octenga per li quactro de li cinque et tre de li quactro<br />

concorde, et non se possa destendere a menor numero; et se ne debbia fare<br />

scriptura per mano del cancelliere de <strong>la</strong> comunità o suo cohadiutore aut altro<br />

notario nel registro da retenerse nel<strong>la</strong> cancel<strong>la</strong>riia del comuno o in altro loco. Et<br />

tunc le dicte donne che haveranno licentia da dicti offitiali debbiano havere<br />

apresso de se el bollectino soctoscripto per mano del cancelliere o altro notario<br />

da deputarse col sogello de dicti offitiali, dal qual inditio e terminatione non se<br />

possa apel<strong>la</strong>tione fare né admettere alcuno recurso.<br />

Vestimenta fiant cum licentia officialium.<br />

Che li vestimenti, centure e altri ornarnenti se faranno dal canto de le donne<br />

sieno cum licentia de li dicti offitiali, socto pena de XXV ducati.


Perugia<br />

147<br />

Sutoribus et orificibus prohibetur sine licentia in predictis contrafacere.<br />

Li sartori e orfi non possano fare panni de brochato, seta, centure né altri<br />

ornamenti apartenente a l’arte loro senza licentia e bollectino de dicti offitiali,<br />

socto pena de diece ducati per ciaschuno <strong>la</strong>voriio; et questo non se intenda per<br />

li panni cothidiani.<br />

Habentes dominium exceptonentur.<br />

Che li gentilomini hanno dominio oltra doi castelli, che excedano XXV fochi<br />

per ciascuno se intendano e sieno immuni et exceptonati de li sopradicti capitoli<br />

e obligationi.<br />

Penarum applicatio.<br />

Le pene soprascripte se applicano et applicate se intendano in questo modo,<br />

cioè: el quarto a <strong>la</strong> Camera appostolica Perusina, l’altro a l’acusatore, l’altro a <strong>la</strong><br />

capel<strong>la</strong> de Sancto Ioseph per li ornamenti d’essa, e non se ne possa fare gratia,<br />

se non è octinuto el partito tra quelli de <strong>la</strong> compagnia per le tre de le quactro<br />

parte, e l’altro quarto al qualunche ne farà <strong>la</strong> exequtione. Et che per <strong>la</strong> dicta<br />

pena e pagamento d’essa siano obligati li padri, frategli, avi e matre de essa<br />

donna insino stanno in casa loro, e poi saranno andate a marito sieno obligati li<br />

mariti, soceri, socera per <strong>la</strong> dicta donna contrafacente.<br />

Item che oltra <strong>la</strong> dicta pena pecuniaria, qualunche donna o homo contrafarà<br />

a li soprascripti capitoli o alcuno d’essi se intendano et sieno incursi in <strong>la</strong> excomunicatione<br />

<strong>la</strong>te sententie, da <strong>la</strong> quale non possano essere absoluti se non dal<br />

sommo pontifice, excepto in articolo de morte, si prima cum effecto non pagarano<br />

<strong>la</strong> dicta pena, del pagamento de <strong>la</strong> quale consta per bollectino. Et confessori<br />

imponatur remedium reverendo patri predicatori.<br />

65. 1502, maggio 30<br />

Diplomatico comunale<br />

Approvazione pontificia del testo precedente<br />

Sul verso: Dilectis filiis prioribus et communitati civitatis nostre Perusie.<br />

Alexander papa VI. Dilecti filii, salutem et apostolicam beneditionem. Exponi<br />

nobis fecistis quod vos olim a dilectis filiis communitate civitatis nostre Perusie<br />

ad hoc specialiter deputati provide considerantes, quod iocalia et ornamenta que<br />

dicte civitatis mulieres deferre consueverant in maximum eiusdem civitatis civium<br />

damnum et detrimentum tendebant, his occurrere volentes pro bono publico et<br />

communi eorundem civium utilitate, matura super hoc deliberatione prehabita,<br />

infrascripta statuta et ordinationes edidistis, videlicet.<br />

In primis quod nul<strong>la</strong> mulier nupta vel nubenda de civitate vel comitatu Perusie<br />

possit portare broccatum auri vel argenti nec aliquod genus sirici, nec aliud<br />

ornamentum sine licentia officialium super hoc deputatorum, de qua licentia appareat<br />

publico instrumento prout in infrascriptis capitulis dec<strong>la</strong>rabitur; et hoc


148 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

sub pena decem ducatorum pro qualibet vice qua veniret contra. Et quod<br />

maritus, socer, pater et fratres pro ipsa muliere teneantur, ut infra, exceptis<br />

annulis, qui ad benep<strong>la</strong>citum portari possint. Liceat etiam portare balzanas sive<br />

finbrias et fregia simplicis vel vil<strong>la</strong>ti sirici et horileta que hactenus in vestimentis<br />

<strong>la</strong>neis facta reperiuntur, dum ipsorum <strong>la</strong>titudo medietatem unius pedis non<br />

excedant.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare vestem aliquam cuius cauda per terram<br />

tracta longitudinem duorum pedum excedat, sub pena unius ducati pro<br />

qualibet vice. Excol<strong>la</strong>ta non fiant neque portentur que ultra duos digitos a primis<br />

duobus ossibus pectoris descendant, et honeste correspondeant, scol<strong>la</strong>taque<br />

ad scapu<strong>la</strong>s fiunt; et si vestes hactenus facte non possunt sine magno danno<br />

commode reactari, tunc pectus et scapule coperiantur panno lineo aut serico non<br />

transparente, sub pena duorum ducatorum pro qualibet vice, quam contra faciens<br />

ipso facto incurrat.<br />

Zone et cingu<strong>la</strong> que c<strong>la</strong>vacorda appel<strong>la</strong>nt, etiam si festiva sint et nuptialia,<br />

non excedant valorem sexdecim florenorum ad rationem quadraginta bolenninorum<br />

monete Perusine. Et dictus valor possit et debeat minui iuxta conditionem<br />

personarum, arbitrio dictorum officialium sub pena predicta.<br />

Expense non fiant ultra tertiam partem dotis, et si dos esset tanta quod<br />

tertia pars trecentos florenos excedat, omnino non possit ultra summam trecentorum<br />

expendi, sub pena centum ducatorum contra faciendi Et si fraus aut<br />

mendacium inveniretur preter veritatem in quantitate vel qualitate dotis in scriptis<br />

vel alio modo, totum illud in quo reperitur mendacium perdatur; et notarii<br />

et alie persone que scienter de tali falso nomine dotis conficerent scripturam<br />

incurrant penam centum ducatorum, et quilibet possit esse accusator et habeat<br />

quartam partem a dicto patre; et hoc habeat locum non in preteritum sed in<br />

futurum.<br />

Et si forte reperiretur aliqua mulier nupta vel nubenda sine dote vel cum<br />

modica dote, ita quod tertia pars non sufficiat ad honestum vestitum mulieris,<br />

attenta in conditione, possit suppleri arbitrio dictorum officialium, non obstante<br />

statuto supradicto.<br />

Et ut dicta capitu<strong>la</strong> melius serventur, magnifici domini priores cum consilio<br />

status debeant eligere ac deputare quinque officiales cives Perusinos bonos et<br />

graves qui annos quinquaginta etatis excedant quorum et cuiuslibet eorum officialium<br />

dare ad benep<strong>la</strong>citum ipsorum dominorum priorum; et id quod determinatum<br />

fuerit per supradictos quinque officiales aut quatuor ex eis, misso partito<br />

in eodem secreto scutrinio, sit ratum et firmum et describatur manu cancel<strong>la</strong>rii<br />

communitatis aut eius coadiutoris aut alterius notarii in regestro retinendo in<br />

cancel<strong>la</strong>ria vel alio honesto loco. Et si de licentia daretur alicui mulieri per dictos<br />

officiales ut supra, fiat bollettinum et describatur manu predicti cancel<strong>la</strong>rii vel<br />

alterius notarii ad hoc deputandi, et cum sigillo dictorum officialium quod bollettinum<br />

retineri debeat apud dictam mulierem, et a dicto iudicio officialium non<br />

possit appel<strong>la</strong>ri nec aliquis recursus haberi.<br />

Item quod vestes et zone et alia ornamenta que fient ex <strong>la</strong>tere mulieris fiant


Perugia<br />

149<br />

cum licentia dictorum officialium et non aliter, sub pena vigintiquinque ducatorum.<br />

Sutores non possint facere vestes de broccato vel sirico, nec aurifices zonas<br />

et alia ornamenta artis sue absque licentia et bollettino dictorum officialium, sub<br />

pena decem ducatorum pro quolibet <strong>la</strong>borerio. Non tamen intelligatur hoc de<br />

vestibus quotidianis.<br />

A predictis autem capitulis et obligationibus excepti intelligantur et sint nobiles<br />

cives qui ultra duo castra, quorum quodlibet excedat vigintiquinque focu<strong>la</strong>ria<br />

habeant in dominio.<br />

Pene vero predicte applicentur hoc modo, videlicet quarta pars Camere<br />

apostolice Perusine, alia quarta accusatori, alia quarta executori et alia capelle<br />

Sancti Ioseph pro ornamentis ipsius, de qua non possit fieri gratia nisi per<br />

homines de il<strong>la</strong> societate, obtento inter eos partito per tres partes ex quatuor.<br />

Et pro dictis penis teneantur et exigi possint pater, fratres, avus et mater<br />

quousque in ipsorum domo manserit mulier; et post acceserit ad maritum sint<br />

obligati maritus et socer. Et ultra predictas penas pecuniarias mulier que contra<br />

predicta capitu<strong>la</strong> fecerit incurrat penam excommunicationis <strong>la</strong>te sententie,<br />

a qua non possit absolvi per alium quam per summum pontificem nisi in<br />

articulo mortis vel soluta prius pena supradicta, de qua solutione constet per<br />

bollettinum.<br />

Quare nobis tam vos quam communitas prefata supplicare curastis humiliter<br />

ut statutis et ordinationibus prefatis que, ut asseritis, in maximam civitatis<br />

et civium predictorum tendunt utilitatem, apostolice confirmationis robur adiicere<br />

aliasque in premissis opportune providere de benignitate apostolica dignaremur,<br />

nos, qui personarum omnium presertim nobis et apostolice Sedi<br />

immediate scubiectarum commodum et utilitatem intensis desideramus affectibus,<br />

huiusmodi supplicationibus inclinati, statuta et ordinationes predictas ac<br />

omnia et singu<strong>la</strong> in eis contenta apostolica auctoritate tenore presentium confirmamus<br />

et approbamus ac perpetue firmitatis robur obtinere debere decernimus,<br />

supplentes omnes et singulos tam iuris quam facti defectus, si qui forsan<br />

intervenerint in eisdem. Et nihilominus dilectis filiis abbati monasterii Sancti<br />

Petri Perusini ac vicario venerabilis fratris episcopi Perusini in spiritualibus<br />

generali per presentes committimus ac mandamus quatenus ipsi vel eorum alter<br />

per se vel alium seu alios vobis in premissis efficacis defensionis auxilio<br />

assistentes faciant, auctoritate nostra, statuta et ordinationes huiusmodi tam<br />

per dictas mulieres quam quoscunque alios invio<strong>la</strong>biliter observari, et non<br />

permittant contra illorum tenores aliquid innovari seu quomodolibet attentari;<br />

contradictores per censuram ecclesiasticam et alia opportuna iuris remedia,<br />

appel<strong>la</strong>tione postposita, compescendo, invocato ad hoc auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris<br />

si opus fuerit. Non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis<br />

ac aliis dicte civitatis statutis et consuetudinibus ceterisque contrariis quibuscumque.<br />

Datum Rome, apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die xxx maii<br />

MCCCCCII, pontificatus nostri anno decimo.<br />

A. Gallipolitanus


150 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

66. 1506 aprile 6<br />

Ricordo di riformanza<br />

Ornatus mulierum<br />

Die sexta aprilis dicti anni, in consilio magnificorum dominorum priorum et<br />

camerariorum artium civitatis Perusie ordinata et compacta fuerunt nonnul<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong><br />

continentia moderamina vestitus mulierum et habitus eorundem, necnon<br />

dotes dandas et multas qualitates prout <strong>la</strong>tius patet manu ser Symonis predicti,<br />

folio 13 et 14.<br />

67. 1506 aprile 7<br />

Riformanze<br />

Lex de vestimentis et ornamentis mulierum et de dotibus concedendis 109<br />

Desiderosi amputare et riformare le immoderate dote se danno et superflue<br />

spese se fanno nelle vestimente et altre ornamenti de le donne, per le quale cose<br />

retardano et impediscono molti matrimoni in detrimento publico et privato de <strong>la</strong><br />

cità, se sono instituiti li infrascripti capitoli, cioè:<br />

In prima, essendo condecente secondo <strong>la</strong> virtù et degnità se destinguano li<br />

gradi, se ordena et statuisce che a le donne de doctori et cavalieri serventi <strong>la</strong><br />

dignità equestre non sia licito portari panni d’oro né de argento, excepto una<br />

camorra d’oro o de argento et uno paro de manneche et non più; ma lo sia<br />

permesso portare uno solo vestito et una camorra de seta o di velluto, secondo<br />

lo piacerà.<br />

Item, che a le spose et donne de genthelomini non sia licito portari panni<br />

d’oro o de argento, excepto uno paro de manneche d’oro o de argento, secondo<br />

lo piacerà, et non più; ma lo sia permesso portare uno vestito et una camorra o<br />

de villuto o de seta a loro piacere, et non più.<br />

Item, che a le spose et donne de qualunque cetadino, dal grado de li genthilomini<br />

in giù insino al grado de li artefici exclusive non sia licito portare<br />

panni d’oro o de argento, excepto uno paro de manneche d’oro o de argento<br />

tanto et non più; ma possano portare uno vestito de rosato et una camorra de<br />

villuto o de seta al loro piacere.<br />

Item, che a le spose et donne de li artefici et de onne altro cetadino habitante<br />

nel<strong>la</strong> cità de Perusia non comprenso de sopra, non sia licito portare panni<br />

109 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 68, 1506, aprile 8. Bandi, Disposizioni suntuarie.


Perugia<br />

151<br />

de oro o de argento, né de villuto né seta, excepto uno paro de maneche de<br />

villuto o seta a loro piacere, et etiam possano portare uno vestito de paonazzo<br />

et una camorra de rosato, et non più.<br />

Item, che non sia licito a le donne et spose de alcuno cetadino, de qualunque<br />

grado, prehiminentia et autorità se sia, portare per ornamento de capo, de<br />

collo, pecto né de altra parte de <strong>la</strong> persona, né in perle, gemme né in oro né in<br />

qualunche altro ornamento più che el valore et pretio de fiorini XXX a bolognini<br />

40 per fiorino.<br />

Item, se permette ad esse donne portare tre anelli, computata <strong>la</strong> verghecta,<br />

et non più, et non excedano tutti tre fiorini cinquanta a bolognini 40.<br />

Item, che a le predecte donne non sia licito portare centure o altre cose da<br />

cengere, che exceda el prezzo de valuta de fiorini XVI, né etiam portare balzane<br />

più de mezzo piedi, et sieno de broccato, villuto o seta, secondo de sopra è<br />

permesso portare li vestimenti et camorre tanto, ma non sieno ornate de perle o<br />

altre gemme.<br />

Item, che a le spose et donne de li artegiani et de onne altro cetadino pare<br />

a essi non possano portare centure o altre cose da cengere de maiure valuta de<br />

fiorini octo, et non possano portare più de doy anelli, computata <strong>la</strong> verghetta, et<br />

non excedano in tucto <strong>la</strong> valuta de fiorini XIIII.<br />

Item, non sia licito ad alcuna sposa o donna de artegiani, da li expressi de<br />

sopra in giù, portare alcuna generazione de perle, de oro, gemme et gioie.<br />

Item, che dal <strong>la</strong>to de <strong>la</strong> sposa o vero donna essendo de’ doctori, cavaliero o<br />

gentilhomo non possa portare più de uno vestito de rosato et una camorra de<br />

pavonazzo et una centura de fiorini octo; et si fosse donna de qualunche cetadino,<br />

dal grado de li gentilhomini in giù, insino al grado de li artifici exclusive,<br />

possa avere una camorra de rosato et uno vestito de paonazzo et una centura<br />

del sopradicto pretio. Et si fosse donna de artefici o de altro cetadino o habitante<br />

possa portare uno vestito de monachino et una camorra inferiori al pavonazzo,<br />

et una centurura non exceda fiorini IIII.<br />

Item, che a niuna persona de qualunche grado, stato o conditione se sia,<br />

insino a li artifici exclusive, sia licito promectere e pagare, costituire né recevere,<br />

tanto in denari contanti quanto in oro, argento, gioie, possessioni, case o altre<br />

cose in una o più volte in dota o per dota, che exceda el numero, prezzo et<br />

valore de fiorini cinquecento a bolognini XL per forino; né sia licito a questo<br />

convenire per alcuno pacto o consentimento etiam giurato, né alcuno altro modo<br />

o via, directa o indirecta. Dechiarando che dal presente capitolo et statuto sieno<br />

excepte et non se comprendano pupille et altre donne che fossero inferiori a li<br />

nobili, et che se maritassero ad alcuno de essi nobili, le quale possano constituire<br />

le dote in qualunque quantità. Et similiter quando se aparentassero con alcuno<br />

forestiero lo sia licito recevere le dote sopra li V c fiorini; ma non, econtra,<br />

quando alcuno cetadino contraesse parentado con alcuno forestiero non le sia<br />

licito excedere <strong>la</strong> sopradicta somma.<br />

Item, che li artifici et onne altro cetadino et persona non comprensa de<br />

sopra et onne habitante non possano constituire, dare, né recevere maiure dota


152 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

de fiorini doycento a bolognini 40 per fiorino per via directa o indirecta, come<br />

nel precedente capitolo è expresso.<br />

Item, che a niuno cetadino o habitante de qualunche grado, dignità et prehiminentia<br />

sia licito spendere in vestimenta, calzare o altri ornamenti de qualunche<br />

qualità sieno, per tucta <strong>la</strong> persona de <strong>la</strong> donna, più che el terzo de <strong>la</strong> dote. Et<br />

se alcuna donna maritata o da maritarse non avesse tanta dote che <strong>la</strong> terza parte<br />

de <strong>la</strong> dote non bastasse a vestir<strong>la</strong> honestamente secondo <strong>la</strong> sua qualità, li infrascritti<br />

offitiali possano derogare, suplire et remectere.<br />

Item, che niuna donna possa portare veste alcuna <strong>la</strong> quale abbia de stragino<br />

o coda più de doi piedi pigliando <strong>la</strong> mesura quando <strong>la</strong> donna è senza pianelle;<br />

neanco scol<strong>la</strong>to oltra doi deta da li primi doy ossa del pecto in giù, conrespondendo<br />

honestamente a li scol<strong>la</strong>ti de le spalle. Et si le veste in sino ad mo’ facte<br />

non se podessero resarcire comodamente et reasectare, debbiano coprire el pecto<br />

et spalle con panni de lino o seta non trasparente.<br />

Item, che qualunche persona trasgredisca alcuni de li sopradicti capituli o<br />

farà contra alcuni d’essi per modo alcuno, incurra <strong>la</strong> pena de XXV ducati d’oro<br />

per ciaschuna volta, da applicarse per uno quarto a <strong>la</strong> Camera appostolica, per<br />

l’altro a li uffitiali infrascritti per le cose necessarie a lo offitio, per l’altro quarto<br />

allo executore, et per l’altro a <strong>la</strong> capel<strong>la</strong> le Sancto Ioseph per ornamenti de <strong>la</strong><br />

capel<strong>la</strong>, del quale non se possa fare gratia si no obtinuto el partito a scotrino<br />

secreto per le tre parte de quactro.<br />

Et per le dicte pene siano tenute et possano essere costretti padri, fratelli,<br />

avi et madre per sina le spose staranno in casa loro, et da poi seranno andate a<br />

marito li mariti et sociri siano obligati. Et tamen le donne che contrafaranno in<br />

alcuna de le predecte cose, oltra <strong>la</strong> pena pecuniaria, onne volta incurrano <strong>la</strong><br />

pena de <strong>la</strong> excomunicatione <strong>la</strong>te sententie, da <strong>la</strong> quale non possano essere absolute<br />

si non dal pontifici, excepto in articulo de morte aut pagato uno ducato ad<br />

lo hospitali de Santa Maria de <strong>la</strong> Misericordia con effecto per ciascuna volta<br />

seranno incurse in dicta censura; et si li confessori assolveranno non precedente<br />

<strong>la</strong> dicta satisfatione incurrano <strong>la</strong> medesima censura, <strong>la</strong> quale però non se intenda<br />

incurrere quando se excedessero o preterissero li sopradicti capitoli o ordinamenti<br />

in minima quantità o altre cose de chiarirse ad arbitrio de li infrascritti<br />

offitiali da eleggersi.<br />

Item, che li genthilomini legitimi et naturali che ànno dominio de doi castelli<br />

o più, almeno de XXV fochi l’uno, non siano essi né le donne loro sottoposti a<br />

li sopradicti capituli et ordinamenti; ma non se intenda si non per li legitimi et<br />

naturali de quel<strong>la</strong> casa et sangue haverà dicto dominio.<br />

Et accioché li dicti capituli se mandano ad effecto et in observantia, li magnifici<br />

signori priori con lo conselglio de lo stato debbiano eleggere ad benep<strong>la</strong>cito<br />

cinque cetadini morigerati, gravi et honesti, quali excedano <strong>la</strong> età de cinquanta<br />

anni, et sieno obligati a facere et curare <strong>la</strong> omnimoda observantia de<br />

tucti li sopradicti capituli et ordinamenti, et puniri li trasgressori et li inobservanti,<br />

et etiam abbiano arbitrio, potestà et auctorità chiarire, limitari et modificare<br />

li pretii de li vestimenti, centure, perle et gioie et qualunche altra ambiguità


Perugia<br />

153<br />

et altercatione occurrerà in alcuna cosa conprensa o non in dicti ordinamenti. Et<br />

tutto quello per li dicti offitiali et cetadini o quactro de essi serà chiarito, pronunptiato<br />

et modificato a scotrino secreto se debbia mandare ad exceutione, et<br />

ciaschuno si debba acquiescere; et de tali dechiaratione et limitatione non se<br />

possa appel<strong>la</strong>re, recurrere né rec<strong>la</strong>mare per modo alcuno.<br />

68. 1506, aprile 8<br />

Bandi<br />

Disposizioni suntuarie 110<br />

69. 1508, aprile 1<br />

Decreto<br />

Decretum confirmationis capitolorum vestitus et superstitum eorumdem<br />

Leonardus, basilice XII Apostolorum presbiter cardinalis Agemnensis, Perusie<br />

Umbrieque Sedis apostolice legatus solerte. Ut debemus diligentia attendentes ad<br />

ea que honorem et reverentiam omnipotentis Dei viteque honestatem et substantiarum<br />

frugalitatem civitatem Perusine concernunt, in decoris quibusdam et admodum<br />

superfluis mulierum virorumque expensis et vestitibus diabolica suggerente<br />

et nequitia inductis ex quibus non modica prebetur peccandi commoditas,<br />

fortune patrimoniaque externantur, quibus perniciosis abusibus una cum magnificis<br />

prioris et camerariis eiusdem civitatis salubriter prospicere volentes in eorum<br />

publicis consiliis decem cives et quidam maturi consilii elegerunt, videlicet: duos<br />

pro qualibet porta, quibus attribuerunt et dederunt summam et omnimodam<br />

auctoritatem, arbitrium et potestatem super dictorum vestimentis superfluisque ac<br />

moderatis expensis, ordinandi, reformandi et corrigendi prout eisdem videbitur<br />

et p<strong>la</strong>cebit. Ac etiam sint officiales et superstites pro uno anno post dictorum<br />

ordinamentorum publicationem, incohando et deinde ed benep<strong>la</strong>citum super eorundem<br />

observantia, et sunt:<br />

Victorius ser Matthei notarius prout de predictis <strong>la</strong>tius constat manu ipsius<br />

ser Victorii sub presenti millesimo et die XXII martii. Et ut dictorum offitialium<br />

superstitum et notarii institutio et electio ac reformationes, ordinamenta et statuta<br />

per eos de facta et facienda efficaciter teneantur, auctoritate legationis nostre<br />

confirmamus, approbamus et presentis scripti patrocinio communimus. Supplen-<br />

110 Vedi n. 67, 1506, aprile 7. Riformanze, Lex de vestimentis et ornamentis mulierum<br />

et de dotibus concedendis.


154 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tes omnes et singulos deffectus si qui forsitan intervenerint. Ac mandantes electiones<br />

predictas statuta, reformationes et ordinamenta per prefatos superstites condita<br />

et condenda, que omnia hic pro sufficientis expenssis haberi volumus ac si de eis<br />

et quolibet ipsorum facta esset mentio specialis in omnibus et singulis suis partibus<br />

et qualibet ipsarum vim, robur et effectum sortiri sub penis meis contentis.<br />

Et pro firmiori ac invio<strong>la</strong>bili dictorum ordinamentorum, reformationum, statutorum<br />

et premissorum omnium subsistentia et observantia adiierimus et infligimus<br />

penam excomunicationis <strong>la</strong>te sententie, de facto et sine aliqua dec<strong>la</strong>ratione<br />

in contrafacientes in aliqua predictorum parte a qua non possint ab aliquo absolvi,<br />

nisi a nobis et successoribus nostris preterquam in mortis articulo constituti.<br />

Et in eandem censuram incurrant omnes et singuli confessores absolventes<br />

aliquem vel aliquam transgredientem, donec et quousque penas temporales in<br />

dictis capitulis contentas, non solverint et effectualiter satisfecerint prout in ipsis<br />

continetur statutis, reformationibus usu ceterisque contrariis non obstante quibuscumque.<br />

Quibus omnibus expresse derogans, in quorum fidem presentes fieri et<br />

per secretarium nostrum infrascriptum subscribi sigillique nostri iussimus et fecimus<br />

impressione communiri. Ita est L. cardinalis Agemnensis legatus etc.<br />

Datum Perusie, prima aprilis MDVIII Galeatius<br />

70. 1508, aprile 4<br />

Ricordo di riformanza<br />

Vestitus virorum et mulierum moderatio<br />

Die IIII ta aprilis dicti anni fuit salubriter reformatum circa moderationem vestitum<br />

et habitus virorum et mulierum in plurima capitu<strong>la</strong>, prout <strong>la</strong>tius patet manu ser<br />

Victorii, folio 125.<br />

71. 1508, aprile 4<br />

Riformanze<br />

Capitu<strong>la</strong> et reformationes super vestimentis et ornamentis hominum et<br />

mulierum 111<br />

Con ciò sia cosa che, secondo <strong>la</strong> varietà de li tempi non sia inconveniente se<br />

mutano le legge e li statuti humane, et si li costume e usanze inique, captive et<br />

111 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 72, 1508, aprile 9-10. Bandi, Disposizioni suntuarie.


Perugia<br />

155<br />

dannose, le quale ànno preso vigore in <strong>la</strong> cità e contado de Peroscia, se <strong>la</strong>ssassero<br />

continuamente crescere et pulu<strong>la</strong>re sensa alcuna mutatione e previsione, finalmente<br />

omne cosa, de giorno in giorno e de male in peggio, anderia a ruina; et<br />

imperò li presenti magnifici signori priori et signore camberlenghe de dicta cità,<br />

con lo adiutorio e favore del reverendissimo in Cristo padre e signore, signore<br />

L. basillice Duodecim Apostolorum presbiteri cardinalis Agenensis, legati dicte<br />

civitatis etc., considerantes le disoneste, disordinate et dannose vestimenta, habiti<br />

et portature già più tempo fa usate e de dì in dì continuamente cresciuti, non<br />

sensa disonore, danno et iactura grandissime de dicta città e de l’universale de<br />

essa, tanto circhi li vestimente de li huomene quanto de donne, imperò volendose<br />

in ciò prevedere e a tale inconveniente succurrere ànno facto electione de<br />

diecie infrascripti nobile e magnifici cictadini, doie cioè per ciashuna porta, dando<br />

a loro piena auctorità, podestà et baylia de provedere, statuire e reformare<br />

circha le predicte cose, como appare per mano de ser Victorio de ser Matheio<br />

publico notario Peroscino. Li nome de li quali cittadini sonno questi, cioè:<br />

Gisberto de Biordo delgl’Odde<br />

Ascanio de Severe de li Alfane, porte S. Subxanne<br />

mesere Mariotto de Guasparre Boncambie<br />

Baptiste de Ranaldo de Monte Melino porte Heburnee<br />

mesere Vincentio de mesere Antonio de Hercu<strong>la</strong>ni<br />

Amico de Nicoló de Pavolo dei Gratiane porte S. Petri<br />

mesere Euliste de Galiotto de Lello dey Balglone<br />

Nicolò de Smiduccio de Monte Melino, porte Solis<br />

Francescho d’Oddo degl’Odde Novelli<br />

Pellino de Pavolo dey Pellini, porte S. Angeli<br />

Li quali X cittadini, essendo insieme congregati nel pa<strong>la</strong>zo de li magnifici<br />

signori priori nel<strong>la</strong> camora del priore per l’arte del cambio, volendo exeguire e<br />

obedire a li prefati reverendissimo monsignore, magnifici priori e camborlenghe,<br />

più varie e diversi dì ànno ragionato e conferito non solo fra loro, ma ancora<br />

con molti altre antiche nobile et experimentati cittadini sopra tale materia, e<br />

veduti e considerati più e diversi statuti de dicta città par<strong>la</strong>nti in tale cosa, con<br />

maturo conselglo e deliberatione statuiro e reformaro nel modo e forma infrascripto,<br />

cioè 112 :<br />

[1] In prima statuiro e ordinaro, che niuno maschio de <strong>la</strong> cità o contado de<br />

Peroscia per lo advenire, de qualunche stato o condictione se sia, excepto soldati,<br />

ardischa né presumma fare né fare fare né portare quelle se facessero per lo<br />

advenire cappe listate o doppie, neanco calze schachate, mozate, strisciate, fran-<br />

112 n. 72, 1508, aprile 9-10. Bandi omette l’intero preambolo.


156 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ciate overo sopra pannate per qualunque modo, né maneche de camisce che<br />

trascendano uno bracio e mezo de te<strong>la</strong> a mesura de braccio de lino Peroscino<br />

intra tucto doie le maneche; neanco giuppone de drappo, cioè velluto o altre<br />

drappe che transcendano <strong>la</strong> mesura de braccie tre e mezo per giuppone. Né li<br />

possano fare dicti giuppone scol<strong>la</strong>te e affeminate, ma debbiano denante al pecto<br />

recoprire li primi ossa del pecto; né anco mettere in ciaschuna cappa de panno<br />

o vero mantello overo robbone più de braccia doie de velluto o altro drappo in<br />

tucto. Neanco possano portare, tanto huomene quanto donne, scarpe né pianelle<br />

de velluto o altre drappe. Et le predicte cose e infrascripte non se intendano per<br />

li soldati, come è dicto de sopra.<br />

[2] Item, statuiro e ordinaro, che niuna donna de <strong>la</strong> cità e contado de<br />

Peroscia né zito<strong>la</strong>, de qualunche età se sino, tanto maritate non maritate o veramente<br />

forestiera habitante familiarmente in dicta cità o contado, de qualunche<br />

stato, grado o condictione se sia, possa, degga, ardischa o presumma portare per<br />

<strong>la</strong> dicta cità o contado, alcune veste né ornamento indosso suo, tanto in capo<br />

quanto in altra parte del dorso, d’alcuna generatione d’oro, ariento o racame de<br />

qualunche generatione se sia. Neanco possa portare alcuna generatione d’oro o<br />

d’ariento, perne o altre gioie per alcuno modo, excepto tre anelli, computandoce<br />

<strong>la</strong> verghetta e una centura o più, cioè li anelli con dicta verghetta, con le gioie<br />

fossero legate in esse anelli, non excedano <strong>la</strong> valuta de fiorini trenta a bol. XL el<br />

fiorino, e le centure con tutti li loro fornimenti fiorini sedece al<strong>la</strong> dicta ragione<br />

in tucto e infra tucto, intendendo et prohibendo che non possano portare cente<br />

con scarselle né sensa al<strong>la</strong> foggia solite portarse per li huomine. Concedendo<br />

però che dicte donne possano portare paternostre o corone fornite d’ariento o<br />

de qualunche altra cosa, purché non trascenda <strong>la</strong> quantità de fiorini seie a bol.<br />

XL in tucto quello se contiene in dicte corone; et anco pectorelle d’ariento etiam<br />

orate e pontali d’ariento, con zigolette e bendelle, purché dicte pectorelle e pontali<br />

in tucto non trascendano <strong>la</strong> valuta de fiorini tre a bol. XL.<br />

[3] Item statuiro e ordinaro che similmente niuna donna né zito<strong>la</strong> antedicte<br />

tanto in veste quanto in altre ornamenti non prohibite per lo precedente capitolo<br />

possa né volg<strong>la</strong> usare né portare in alcuno modo per <strong>la</strong> dicta cità o contado,<br />

che trascienda <strong>la</strong> valuta de <strong>la</strong> quantità de <strong>la</strong> terza parte de <strong>la</strong> sua dote, dummodo<br />

dicto terzo e quantità non passa fiorine doicento a bol. XL el fiorino, de<br />

qualunche quantità fosse dicta dote, computato ancora in dicta quantità de dicto<br />

terzo <strong>la</strong> valuta de li anelli e centure e corone nel precedente capitolo premesse;<br />

entendendo el presente capitolo e quanto in esso se contiene de le spese de<br />

farse dal canto de li mariti in le predecte cose, nelle quale non se intendano li<br />

panni cottidiane.<br />

[4] Item, ad obviare le fraude che podessero farse in dicta dote e promissione<br />

d’esse, statuiro e ordinaro che le dote confessate per li mariti o altre che le recevesse<br />

li dicti mariti o altre obligati a quelle restituire sieno astrecte e tenute quelle<br />

restituire in quel<strong>la</strong> forma che saranno confessate, non obstante che fra le parte<br />

altramente fosse convenuto o pactegiato, quali pacte e conventione intendanse per<br />

non facte, e non dieno alcuno adiutorio a quello fosse obligato a restituire.


Perugia<br />

157<br />

[5] Item statuiro e ordinaro che dicte donne non possano havere né portare<br />

né alcuna d’esse alcuna veste o ornamento dal canto suo o de suoie al tempo de<br />

li sponsali o de puoie a uso de sua persona che trascenda <strong>la</strong> valuta de <strong>la</strong> quantità<br />

de <strong>la</strong> octava parte de <strong>la</strong> dota per liee o da altra per liee promessa e effectualmente<br />

da pagarse, dumodo dicta octava parte non trascenda <strong>la</strong> quantità de<br />

fioriti cinquanta a bol. XL el fiorino, non intendendo che li panni cothidiani e a<br />

uso cothidiano.<br />

[6] Item, statuiro e ordinaro che dicte donne e zitole de <strong>la</strong> cità tanto 113 non<br />

possano portare per dicta cità e contado de Peroscia camorra con tragino, ma<br />

con le pianelle vada sino a terra con doie dita de tragino al più; e altre vestimenta<br />

non possano avere né portare con tragino de più de uno pieie e mezo,<br />

pigliando <strong>la</strong> mesura del dicto tragino quando <strong>la</strong> donna è senza pianelle; neanco<br />

scol<strong>la</strong>to oltre doie deta da li primi ossa del pecto in giù, conrespondendo onestamente<br />

a li scol<strong>la</strong>ti de le spalle. E si le veste in sino a mo’ facte non se<br />

podessero refare e redure commodamente, per quanto è dicto de lo scol<strong>la</strong>to,<br />

debbiano esse donne coprire el pecto e spalle con panni de lino o de <strong>la</strong>na,<br />

velluto o con seta non trasparente. E quanto è dicto de li scol<strong>la</strong>ti non se intendano<br />

per le zitole d’età da dieci anni in giù, né per altre donne e zitole staenti<br />

in casa loro familiarmente.<br />

[7] Item, statuiro e ordinaro che dicte donne e zitole non possano portare<br />

né debbiano maneche de camorre con maiure quantità de uno braccio e mezo al<br />

più infra tucte doie le maneche a mesura de velluto, de qualunche cosa permessa<br />

fossero dicte maneche; né a dicte maneche possano atachare bendelle maiure<br />

de mezo pieie lunghe pendente quando saranno a<strong>la</strong>cciate e atachate; né ancora a<br />

niuno altro vestimento portare maneche de camisce maiure de un bracio e mezo<br />

de te<strong>la</strong> de lino a ragione de braccio le lino Perosino in tra tucte doie le maniche,<br />

como è dicto de sopra de li huomine, pilg<strong>la</strong>ta dicta mesura de braccio de<br />

panno de lino tanto per lungheza quanto per <strong>la</strong>rgheza. Neanco portare alcuno<br />

cerchio de fero, legno, o altra cosa sotto le camorre, perché se intende dicto<br />

portare essere stato alcuna volta dannoso de fare aborte e fare disperdere le<br />

creature.<br />

[8] Item, dicte donne o zitole non possano per lo avenire fare né fare fare<br />

balzane de velluto o altro drappo, né portare dicte se facessoro per lo advenire<br />

a niuno vestimento de <strong>la</strong>rgheza al più de uno sexto de uno braccio a ragione de<br />

braccio de velluto Perosino, facte serà.<br />

[9] Item, che niuno possa a <strong>la</strong> sua sposa innante l’abbia menata a casa sua<br />

dare ufferta in denare o altre cose che excedano al più <strong>la</strong> ragione de ducati doie<br />

per centonaio de fiorini de <strong>la</strong> dota; e altre persone oltra el marito non possano<br />

per le dicta ufferte dare più le ducati doie in denaro o altre cose per ciascuna<br />

persona.<br />

113 n. 72, 1508, aprile 9-10. Bandi segue contado depennato e poi de Peroscia.


158 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

[10] Item, che a le spose e spose (sic) per li actinenti de una parte e l’altre<br />

e anco in fra esse actinente al tempo de li sponsalitii e noze non se possano fare<br />

donamente ad alcuna de dicte persone de una parte e l’altra de maiure valuta o<br />

somma de fiorini quattro a bol. XL el fiorino per ciaschuno actinente, non intendendo<br />

de li ariede, quali se solglono dare.<br />

[11] Item, che al tempo le donne fanno li primi filgloli, maschie e femine<br />

che siano, dal padre o qualunche non havesse el padre da <strong>la</strong> madre o fratelli<br />

non li se possa dare né mandare, computata omne cosa, in dicto caso <strong>la</strong> summa<br />

che exceda <strong>la</strong> valuta de fiorini diece a bol. XL el fiorino. E altre actinente in<br />

dicto caso non possano dare né mandare in omne cosa volessero dare o mandare<br />

oltra <strong>la</strong> valuta de fiorini doie a bol. XL per fiorino per ciascheduna persona.<br />

[12] Item, statuiro e ordinaro che niuna donna né zito<strong>la</strong> del contado o<br />

cictadina rusticale habitante familiarmente in contado, maritate o non maritate,<br />

possa fare né fare fare né portare alcuno vestimento de rosato, né fare maniche<br />

de velluto o altro drappo cremosi. Et de altre drappe non ne possano avere se<br />

no uno paio de maneche de camorre; ma de panno possano fare de rosato e de<br />

pavonazo e altro panno, purché non trascendano <strong>la</strong> mesura de uno braccio a<br />

ragione de mesura de braccio de velluto Peroscino.<br />

[13] 114 Et per maiure observatione de le sopradicte, e a ciò quelle persone<br />

che per zelo de virtù non volessero obedire per timore de pena ne siano costrecte,<br />

statuiro e ordinaro che qualunche persona contraverrà o contrafarà a le<br />

sopradicte cose o in alcuna de esse incurra per ciaschuna volta e per ciaschuno<br />

dì in pena de livere vintecinque de denare de applicarse per <strong>la</strong> terza parte a <strong>la</strong><br />

Camera apostolica et per lo altro terzo a lo accusatore e l’altro terzo a l’offitiale<br />

che ne farà <strong>la</strong> exhecutione; et che ciaschuno offitiale ne possa essere exhecutore;<br />

et quando se procedesse sensa accusatore overo senza exhecutione doie terze de<br />

dicta pena a loro tochante sia de <strong>la</strong> capel<strong>la</strong> de Sancto Iosef et de l’ospedale de<br />

<strong>la</strong> Misericordia. E contrafacendo a le predicte cose o alcune d’esse alcuna donna<br />

o zito<strong>la</strong> sia obligata a dicta pena, oltra dicta donna el marito, e quando <strong>la</strong><br />

contraventione o contrafatione fosse nelle cose da farse dal canto de <strong>la</strong> donna o<br />

zito<strong>la</strong> incurra dicta pena e sia ad essa obligato el padre quando l’avesse, e quando<br />

non l’avesse li fratelli o altre suoie actinente che avessero governo o reggimento<br />

de dicta donna e zito<strong>la</strong>; e che dicta donna o zito<strong>la</strong> o uno de li predicti pagando<br />

dicta pena li altri sieno liberati. E niente de manco dicta pena pagandose per<br />

contraventione o contrafactione de esse donne per le cose se facessero dal canto<br />

del marito se possa per esso marito mettere a conto de <strong>la</strong> dote de esse donne; e<br />

tanto meno se habbia de dicta sua dota a restituire per lo marito o suoie herede<br />

quando essa pena se pagherà per esso marito. E oltra dicta pena le predicte<br />

persone né alcune d’esse possa né debbia essere odita in iuditio agendo né difendendo<br />

per alcuno modo; e in tale caso omne iurisdictione che fosse apresso a<br />

qualunche giudice in loro favore se intenda essere tolta et annul<strong>la</strong>ta penitus et<br />

114 n. 72, 1508, aprile 9-10. Bandi unisce <strong>la</strong> rubrica al<strong>la</strong> precedente.


Perugia<br />

159<br />

omnino, et omne acto che venisse in suo favore sia nullo, et contra de loro valg<strong>la</strong><br />

et tenga per sino a tanto <strong>la</strong> pena non serà pagata, e non da puoie; et anco se<br />

intendono privati ipso facto de omne offitio, al quale fossero publicati e se publicheranno;<br />

e tale offitio ciaschuno el possa impetrare de <strong>la</strong> signoria reverendissima<br />

de monsignore el legato o governatore o luocotenente che fosse a li tempi,<br />

come offitio vacante. Et niente de manco li offitiali de <strong>la</strong> cità e contado de<br />

Peroscia de ciò recerchate che fossero negligente a fare executione de le dicte<br />

pene o de alcuna de esse incurra ipso facto <strong>la</strong> pena de cento livere de denaro,<br />

nel<strong>la</strong> quale debbiano essere condemnate per li loro sindicatori nel tempo del loro<br />

sindicato da retenerse per <strong>la</strong> signoria del thesauriere de <strong>la</strong> Camora apostollica de<br />

Peroscia o per li fancelli seranno a li tempi de’ loro sa<strong>la</strong>re e oltra <strong>la</strong> predicta<br />

pena se intendo excomunicate, et <strong>la</strong> excomunicatione <strong>la</strong>te sententie, secondo se<br />

contiene in <strong>la</strong> confermatione facta per <strong>la</strong> reverendissima signoria de monsignore<br />

legato e de altre censure da imponerse.<br />

[14] Item, statuiro et ordinaro che li predicti capitoli e le cose se contengono<br />

in esse e le prohibitione in esse facte non se intendono né habbiano luoco in<br />

quelli citadini che fossero signori almeno de doie castelli de fuochi vintecinque<br />

l’uno almeno.<br />

[15] Item che niuno sartore, sartrice, racamatore o racamatrice né calzo<strong>la</strong>re<br />

o qualunche altra persona possa, volg<strong>la</strong> né debbia tag<strong>la</strong>re, dirizare, coscire o in<br />

qualunche modo fare alcuno vestimento o altra cosa, o conselg<strong>la</strong>re se faccia<br />

contro li ordene e forma in esse ordine de sopra dicte in dicti vestimente e altre<br />

cose, tanto de li huomene quanto de donne, l’una cosa o l’altra congruamente<br />

referendo. E contrafacendo ciaschuna volta incurra in <strong>la</strong> dicta pena de livere<br />

vintecinque d’applicarse como de sopra. E anco <strong>la</strong> dicta pena de non essere<br />

odito in giuditio, agendo overo defendendo, similmente, como de sopra; et similmente<br />

<strong>la</strong> pena de <strong>la</strong> privatione de tutti li offitii quanto a quilli sopradicti avessero<br />

offitii, et le censure, secondo se contiene in dicta confirmatione facta per lo<br />

reverendissimo monsignore legato e altre censure da imponerse.<br />

[16] Item, che <strong>la</strong> observantia de li sopradicti ordinamenti e capituli incomenza<br />

avere luoco et effecto a dì sedece del presente mese d’aprile; li quali<br />

e<strong>la</strong>psi e passati, li contrafacenti, maschi e femene, incurrano le predicte pene<br />

temporale et excomunicatione 115 .<br />

72. 1508, aprile 9-10<br />

Bandi<br />

Disposizioni suntuarie 116<br />

115 n. 72, 1508, aprile 9-10. Bandi 2 aggiunge magiure.<br />

116 Vedi n. 71, 1508, aprile 4. Riformanze, Capitu<strong>la</strong> et reformationes super vestimentis<br />

et ornamentis hominum et mulierum.


160 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

73. 1508, aprile 18<br />

Breve apostolico<br />

Approvazione pontificia del testo precedente<br />

Iulius papa secundus. Dilecti filii, salutem et apostolicam benedictionem. Statuta<br />

per vos de ornatu mulierum virorumque civitatis et comitatus vestri facta<br />

que in quatuordecim capitu<strong>la</strong> sunt distincta diligenter inspeximus appobationeque<br />

et confirmatione nostra dignissima iudicavimus. Pertinent enim ad <strong>la</strong>udem<br />

Dei et conservationem reipublice vestre, per il<strong>la</strong> namque insanis profusionibus<br />

atque pompis virorum et mulierum, tam in vestibus quam in reliquis ornamentis<br />

modus imponitur. Capitu<strong>la</strong>, igitur, ipsa utpote <strong>la</strong>udabilia ac magna prudentia et<br />

consideratione facta, tenore presentium, auctoritate apostolica approbamus et confirmamus,<br />

et ab omnibus quos capitu<strong>la</strong> antedicta concernunt sub penis in illis<br />

contentis invio<strong>la</strong>biliter observari volumus et mandamus, in contrarium facientibus<br />

non obstantibus quibuscumque.<br />

Datum Rome, apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die XVIII aprilis<br />

MDVIII, pontificatus nostri anno quinto.<br />

74. 1508, giugno 16<br />

Breve<br />

Breve confirmationis capitulorum vestitus<br />

Dilecti filii, salutem et apostolicam benedictionem. Statuta per vos de ornatu<br />

mulierum virorumque civitatis et comitatus vestri facta, que in XIIII capitu<strong>la</strong> sunt<br />

distinta, diligenter inspeximus approbationeque et confirmatione nostra dignissima<br />

iudicavimus. Pertinet enim ad <strong>la</strong>udem Dei et conservationem rei publice per<br />

il<strong>la</strong> namquam insanis profusionibus atque pompis virorum et mulierum, tam in<br />

vestibus quam in reliquis ornamentis modus imponitur. Capitu<strong>la</strong> igitur ipsa ut<br />

pote <strong>la</strong>udabilia ac magna prudentia et consideratione facta, tenore presentium<br />

auctoritate apostolica approbamus et confirmamus et, ab omnibus quos capitu<strong>la</strong><br />

antedicta concernunt, sub penis in illis contentis invio<strong>la</strong>biliter observari volumus<br />

et mandamus. In quorum faciendo non obstante quibuscumque. Datum Rome<br />

apud Sanctm Petrum, sub annulo piscatoris, die XVIIII aprilis millesimo DVIII,<br />

pontificatus nostri anno quinto.<br />

Sigismundus<br />

A tergo: Dilectis filiis prioribus artium et comuni civitatis nostre Perusie.


Perugia<br />

75. 1508, giugno 16<br />

Pubblicazione di breve<br />

Publicatio suprascripti brevis<br />

161<br />

Magnifici signori priori de l’arte de <strong>la</strong> città de Perosia, de voluntà et commissione<br />

de monsignore reverendissimo el legato, fanno noto et manifesto ad<br />

omne persona, come <strong>la</strong> santità di nostro signore papa Iulio II do , per suo breve<br />

dato ad XVIIII de aprile proximo passato ha confirmato et approbato li statuti,<br />

reformatione et capituli facti sopra el moderare del vestire delli homini et donne;<br />

comandando epsi statuti et capituli doversi invio<strong>la</strong>bilmente da omne persona de<br />

qualunche stato, grado et dignità, observare, sotto le pene temporale et etiam de<br />

excomunicatione <strong>la</strong>te sententie, come più diffusamente appare in cancellereia del<br />

comuno de Perosia. Die XVI iunii MCCCCCVIII. Filippus Sgambonis publicus tubicina<br />

comunis retulit se dicta die, una cum tribus aliis tubicinibus(!) publicasse et<br />

preconizasse suprascriptum bannimentum pro loca publica et consueta etc.<br />

76. 1510, aprile 26<br />

Riformanze<br />

Corectio ordinamentorum vestimentorum virorum et mulierum<br />

Existentes in unum collegialiter congregati in audientia ante cameram capitis<br />

offitii supradicti, magnifici domini priores, numero novem presentes et in concordia,<br />

absente Ioanne Tadeo Mariani de Ballionibus eorum sotio et collega, nec<br />

non celeberrimi in iure doctores et nobili Perusini videlicet dominus Marioctus<br />

de Boncambiis, dominus Vincentius de Hercu<strong>la</strong>nis et dominus Eulistes de Ballionibus,<br />

Gisbertus Biordi de Oddis, Amicus Nico<strong>la</strong>i Pauli de Gratianis et Franciscus<br />

Oddi de Oddonibus Novellis, cives iam electi super reformatione vestimentorum<br />

et ornamentorum, tam hominum quam mulierum civitatis et comitatus<br />

Perusii, de qua electione constat manu ser Victorii ser Mathei notarii, olim magnificorum<br />

dominorum priorum sub infrascripto millesimo, et considerantes statuta<br />

et ordinamenta per eos condita sub 1508 et die 4 aprilis super reductione<br />

dictorum vestimentorum esse magis ardua et rigida, et indigere aliquali modificatione;<br />

ideo hac re inter eos discussa et bene examinata ipsa statuta et ordinamenta<br />

et capitu<strong>la</strong> reduxerunt, corigerunt et modificaverunt modo infrascripto,<br />

prefato tamen Francisco Oddi contradicente, videlicet:<br />

In primis circha al primo capitolo, dove par<strong>la</strong> de le calze, se modifica et<br />

togliese lo strasciano et el sopra pannato, dumodo ch’el sopra pannato non se<br />

possa fare de niuna ragione de drappo.<br />

Item le maneche de le camiscie se extendano a doie braccia o de te<strong>la</strong> o de<br />

panno de lino a mesura de braccio Perusino.


162 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item li giupponi se extendano perfino a quattro braccia circha: l’altre dei<br />

dicti giupponi aposti se rinovano e togliano via.<br />

Circa al sexto capitolo dei tragini de le donne, se dechiara le camorre non<br />

podere havere magiore tragino che uno piede senza pianelle, et li altri panni non<br />

possano essere più de doi pieie similiter senza pianelle; et li scho<strong>la</strong>ti non possano<br />

essere ultra quatro deta de li primi ossa del pecto in giù.<br />

Circa al septimo capitolo de le maneche da donna se tollera poderse fare<br />

insino a doi braccia a mesura de velluto, et quanto a le maneche de le camiscie<br />

non possano trasciendere <strong>la</strong> mesura de doy braccia, come è dicto de li homine.<br />

Et ita dixerunt, reduxerunt et modificaverunt omni meliori modo etc.<br />

77. 1526<br />

Statuti<br />

De vestimentis, ornamentis et arediis mulieribus permissis et prohibitis 117<br />

Al testo segue l’addictio: Quia ut continua docet experientia et tempestate<br />

nostra, vidimus, fere de quinquennio in quinquennium, nova oriri vestimenta et<br />

varia reperiri ornamenta et dimissis veteribus homines novis invenctis applicari.<br />

Et consequenter nec per insertum statutum nec alia ordinamenta postea et temporibus<br />

nostris edita magnisque penis et excomunicatione val<strong>la</strong>ta observari, et<br />

hominum vanitates nul<strong>la</strong> lege posse coherceri, et nil aliud fuerit nisi fidelium<br />

animas censuris annodare, et ordinamenta predicta in civium pernitiem et iacturam<br />

omnino cedere, et mulierum bursias querentium ab excomunicationibus absolvi<br />

aut ad eorum licentiosa ornamenta habilitari evacuare huiusmodi erroribus,<br />

immo animarum exitio occurrere cupientes, statutum predictum et quecumque<br />

alia ordinamenta desuper hactenus edita corigimus, limitamus, ampliamus et reducimus<br />

habere locum et sortiri debere effectum et habere prohibitionem tantummodo<br />

in vestis et pannis auri et argenti cum reservationem personarum de<br />

quibus in dictis aliis ordinamentis.<br />

Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere vel portare<br />

nisi duas robbas honorabiles tantum 118<br />

Al testo segue l’addictio: Statutum predictum limitamus et ampliamus ut supra<br />

in proxima additione.<br />

117 Vedi n. 29, Inizi sec. XIV. Statuti, addictio dopo Rub. 31.<br />

118 Vedi n. 11, 1366, Statuti, Quod mulieribus euntibus ad maritum non liceat habere<br />

vel portare nisi duas robbas honorabiles tantum.


Perugia<br />

De quibusdam rebus non donandis vel presentandis per consanguineos<br />

occasione alicuius predicte parentele 119<br />

De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto officiali et eius<br />

familia et nomen suum 120<br />

De modo pene solvende per mulieres et qualiter compel<strong>la</strong>ntur et<br />

solvant 121<br />

De donis et mancis non fiendis afigliatis 122<br />

De conviviis dominarum de sero non fiendis 123<br />

De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum et de modo<br />

vivandarum 124<br />

Quod convivantes a certo numero supra teneantur notificare antefactum 125<br />

Al testo segue l’addictio: Addimus et extendimus usque ad numerum duodecim<br />

personarum.<br />

De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel mulieribus que<br />

maritarentur 126<br />

De ludis coronarum et rinarum et aliorum non faciendis 127<br />

163<br />

119 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De quibusdam rebus non donandis vel prestandis per<br />

consanguineos occasione alicuius predicte parentele.<br />

120 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De recusantibus vel fugientibus vel ce<strong>la</strong>ntibus se a dicto<br />

officiali et eius familia et nomen suum.<br />

121 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De modo pene solvende per mulieres et qualiter alii pro<br />

eis compel<strong>la</strong>ntur et solvant.<br />

122 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De donis et mancis non fiendis affigliatis.<br />

123 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De conviviis dominarum de sero non fiendis.<br />

124 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De conviviis non fiendis nisi usque ad certum numerum<br />

et de modo vivandarum.<br />

125 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod convitantes a certo numero supra teneantur noti-<br />

ficare officiali.<br />

126 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De donis et manciis non fiendis religiosis personis vel<br />

mulieribus que maritarentur.<br />

127 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De ludis coronarum et rainarum et aliorum non faciendis.


164 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Al testo segue l’addictio: Addentes dicimus quod rine predicte fieri non<br />

debeant, maxime in civitate, burgis et suburgis aliquo modo, sub pena X librarum<br />

denariorum ultra penas de quibus supra; in quas penas incurrere debeant<br />

patresfamilias et alii qui presunt facientibus rinas predictas. Quas penas<br />

volumus applicari pro medietate comunis Perusie, pro quarta capelle Sancti<br />

Ioseph, pro alia quarta officiali exequenti, gravantes officiales dicte civitatis ut<br />

de predictis executionem faciant sub dicta pena X librarum dicto communi<br />

applicanda.<br />

De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias 128<br />

Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad pias causas 129<br />

Quod non portentur ornamenta vel alia prohibita tempore nuptiarum<br />

vel conviviorum 130<br />

De extimatoribus eligendis super arediis 131<br />

De mortuis non ornandis et non portandis certa forma 132<br />

Al testo seguono le addictiones: Ista Rubrica est abrogata per reverendum<br />

dominum episcopum Cornetanum, ut patet registrata, videlicet folio 86, quia videtur<br />

contraire ecclesiasticam libertatem.<br />

Addentes dicimus et ordinamus quod predicta et alia sequentia esse materiam<br />

usque ad rubricam quod dictus officialis sit iudex viarum p<strong>la</strong>tee etc. intelligantur,<br />

procedant et regulent et effectum habeant iuxta et secundum ordinamenta<br />

et regu<strong>la</strong>tiones alias desuper factas per dominos priores et camerarios<br />

dicte civitatis sub annis Domini millesimo quingentesimo octavo. Que omnia volumus<br />

observari sub penis in eis contentis.<br />

Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore causa mortis<br />

alicuius, excepta uxore 133<br />

128 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De amantibus et vaghegiantibus ad indulgentias.<br />

129 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod ordinamentum conviviorum non habeat locum ad<br />

pias causas.<br />

130 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod non portentur chorone vel schiagialia tempore<br />

nuptiarum vel conviviorum.<br />

131 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De extimatoribus eligendis super arediis.<br />

132 Vedi n. 11, 1366. Statuti, De mortuis non ornandis et non portandis certa forma.<br />

133 Vedi n. 11, 1366. Statuti, Quod nullus possit se induere de nigro vel alio colore<br />

causa mortis alicuius, excepta uxore.


Perugia<br />

78. 1529, giugno 20<br />

Riformanze<br />

Reformationes legis vestimentorum mulierum 134<br />

165<br />

Item cum publice feratur legem seu reformationem per vetustos presentes<br />

super moderamine immoderatarum expensarum luxus et sumptuositatis vestituum<br />

mulierum, civium et inco<strong>la</strong>rum Perusine civitatis ac eius comitatus editam sub<br />

anno Domini 1508 et die quarta aprilis, manu ser Vittorii ser Matei olim publici<br />

notarii Perusini. Iam plerisque annis et in presentiarum non solum in desuetudine<br />

abiisse immo unusquisque agens quod sibi rectum videtur et cum ex predicto<br />

luxu ac superfluo situs, ornamentorum, vestituum et aliarum rerum predictarum<br />

de quibus in cancelleria Perusii sub dictis annis et die, manu dicti notarii<br />

<strong>la</strong>tum patet maximum dannum, iactura et de timendum hominibus, civibus et in<br />

solis Perusinis inferat.<br />

Cum fert tota dos immo paninconium in dictis ornamentis et vestitibus<br />

di<strong>la</strong>batur volentes prelibati magnifici domini priores tot superfluitatibus in moderamini<br />

expensibus et luxuriis obviatur etiam cum non videatur in conveniens<br />

quod ob ipsum et etatum varietati etiam statuta varientur humana seu corrigantur<br />

immutentur et amplientur, ideo super hoc die precedente factis, propositiis<br />

exhibitiisque consiliis facto proposito et misso partito ad busso<strong>la</strong>m in<br />

fabas albas et nigras solemniter obtento et hodie inter predictos dominos camerarios<br />

factis super predictis propositis exhibitisque consiliis et discussis discutiendis<br />

facto proposito et partito misso ad busso<strong>la</strong>m fabas albas et nigras<br />

solemniter obtento per trigintaocto camerarios restituentes in busso<strong>la</strong>m earum<br />

fabas albas vel sic, duabus nigris in contrarium repertis non obstante ex omnibus<br />

arbitriis, auctoritatibus, facultatibus et bayliis eiusdem coniuctis vel divisis<br />

datis, atributis et concessis ex forma quocumque statuti civitatis Perusii et<br />

omni meliori modo et cetera statuerunt, ordinaverunt, reformaverunt et decreverunt<br />

infrascriptas leges et capitu<strong>la</strong>, correctionis, additionis et moderationis<br />

perpetua lege invio<strong>la</strong>biliter observanda sub penis et gravaminibus infrascriptis<br />

mandantes ex nunc observari debere pro ut tam in primis capitulis et ordinamentis<br />

manu dicti ser Victorii quod in infrascriptis capitulis et statutis continetur<br />

ad habendo presentis capitulis in omnibus qui presentibus reformationibus<br />

non contrarient videlicet.<br />

Primum capitulum<br />

1. In prima che detta legge et ordinamento fatto per mano del detto ser<br />

Victorio in quanto che par<strong>la</strong> de li homini loro signorie vogliano per <strong>la</strong> presente<br />

134 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 79, 1529, giugno 20. Ordinamenti, Legge et ordinamenti facti sopra li vestimenti<br />

de le donne et spose peroscine;<br />

n. 81, 1529, giugno 27. Bandi, Vestitus mulieri additiones.


166 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

legge dicto capitolo par<strong>la</strong>nte del modo del vestir de li dicti homini attendendo<br />

già quali per <strong>la</strong> nobiltà, per l’arte militare quasi ognuno allo exercitio di quel<strong>la</strong><br />

sia inclinato et honore non minimo se ne rende a <strong>la</strong> patria et per ciò sia quasi<br />

lecito portar li vestimenti honorevoli, sia in tutto et per tutto annul<strong>la</strong>to et de<br />

ceterum ali homini li sia lecito come a loro piacerà andar vestiti remectendo<br />

tal cosa a <strong>la</strong> coscientia et discreptione loro anul<strong>la</strong>ndo tutte le pene dechiarate<br />

contro loro per tal cosa volendo solo per le donne doversi intendere et comprendere.<br />

2. Item che oltre le pene aposte et dechiarate nel XIII o capitulo già fatto et<br />

ordinato per mano del dicto ser Victorio deli quali nel<strong>la</strong> dicta cancel<strong>la</strong>ria è stato<br />

agionto et deliberato che quelli li quali per <strong>la</strong> contraventione venissero privati<br />

deli officii ali quali fussero pubblicati non possono per alcuno modo a essi officii<br />

esser restituiti etiam per gratia de alcuno superiore ma che li signori priori et<br />

camorlenghi per lo tempo existente poseno et debieno elegere et substituire altri<br />

nel luocho de tal publicato trasgressore secondo l’ordine et consuetudine antiqua<br />

del pa<strong>la</strong>zo da confirmarse da puoi dal detto superiore pro reverenzia sua.<br />

3. Item loro signorie hanno nuovamente ordinato et statuito che le donne<br />

comprese per li dicti già facti capituli non possano né debbiano havere, né portare<br />

scarpe, né pianelle de velluto, né fabricate con alcuna sorte et generatione<br />

d’oro, argento o altro drappo, sotto pena a li calzo<strong>la</strong>rii che le facessoro XXV<br />

libbre de denare aplicarse come de sopra e ditto, et le donne incurrano medesimamente<br />

<strong>la</strong> pena expressa et statuta contra qualunche portasse oro overo argento.<br />

4. Item che non se possa fare alcuna veste, camorra o altro vestimento de<br />

velluto, panno o altro drappo con fioroni, racchami o altre foggie si che siano<br />

de uno medesimo colore exceptuate so<strong>la</strong>mente le balzane concesse et permesse<br />

dal sexto capitolo.<br />

5. Item che ditte donne non debiano né possano havere, né portare dal<br />

<strong>la</strong>to loro alcuna veste, ornamento o ariedo in tutto che trascenda <strong>la</strong> sexta parte<br />

promessa et effectualmente pagata pur che <strong>la</strong> dicta sexta parte non exceda <strong>la</strong><br />

valuta de fiorini cento a bolognini quaranta et che nelli ariedi non se possano<br />

portare guanciali o simili cose con rachami o fornimenti <strong>la</strong>vorati con oro, dechiarando<br />

che in dette veste et valore de esse non se intendono panni usuali et<br />

quotidiani.<br />

6. Item che li capitoli vecchi già fatti come de sopra per mano del dicto<br />

ser Victorio non repugnanti né contradicti ale presenti correctione et additione,<br />

loro signorie in tutto et per tutto confirmano con reservatione de le pene temporale<br />

et remotione et annul<strong>la</strong>tione de <strong>la</strong> ex comunicatione <strong>la</strong> quale ex nunc<br />

anul<strong>la</strong>mo et removemo.<br />

7. Item per magior observantia de <strong>la</strong> presente constitutione è stato agionto<br />

et ordinato che oltre le altre pene li confessori non debbiano absolvere ditti<br />

trasgressori si non pagati prima soldi cinquanta a <strong>la</strong> fabrica del tabernaculo del<br />

glorioso corpo di Christo da farse nel<strong>la</strong> chiesa de San Lorenzo.<br />

8. Item si alcuno de <strong>la</strong> città o contado di Peroscia o altri in suo nome<br />

havesse impetrato o per lo advenire impetrasse d’alcuno superiore alcuna in-


Perugia<br />

167<br />

munità, prerogativa overo licentia da far portare o per altro modo procurare<br />

cosa che contravengha alle antique et nove fatte ordinatione, capitoli et statuti<br />

sia tale impetrarse licentiato o obtinente tenuto renunciare et che li signori<br />

priori per lo tempo existenti sieno tenuti et debiano constrengere et con ogni<br />

oportuno remedio operare che tal prevaricatore et inobediente renunti a <strong>la</strong><br />

ditta concessione.<br />

9. Item per magior observantia dele già fatte constitutione et presenti capitoli,<br />

correctione et additione inherendo loro signorie et aprobando intra le altre<br />

cose el XIIII o capitolo par<strong>la</strong>nte del modo del procedere et exeguire contra li<br />

trasgressori hanno statuito et confirmato che ogni persona possa essere accusatore<br />

al magnificio podestà et suoi iudici et collecterali per lo tempo existenti con<br />

doi testimoni o vero metterli in scriptis in uno tamburro o vero casseta existente<br />

dinanzi da<strong>la</strong> Madonna del Verde in San Lorenzo, li quali testimoni et accusatori<br />

debieno dal dicto podestà et colecterali essere tenuti secreti procedendo contra li<br />

inobedienti; da poi al<strong>la</strong> debita executione senza alcuno respecto per le pene<br />

incurse come è solito deli altri maleficii.<br />

Annotando in uno libro particu<strong>la</strong>re chiamato Specchio, el delinquente et sua<br />

contemnatione de collocarse et reponerse nello armario del comune de Peroscia<br />

una cole altre condemnatione in che contrafacendo esso podestà, iudici et colleterali<br />

et essendo negligente incurreno nelle medesime pene che incursi fussero li<br />

dicti trasgressori da retenerse al tempo de lo sindicato del loro sa<strong>la</strong>rio aperitione<br />

de qualunche el dimandasse et accioché li denunziati et accusati siano con magior<br />

facilità condemnati et puniti et per torre ogni onbra et suspectione è stato<br />

deliberato et ordinato che il podestà et iudici prefati sieno tenuti et debiano<br />

ciascheduno mese mandare uno suo offitiale insieme col cancelliere de<strong>la</strong> comunità<br />

a <strong>la</strong> ditta cassetta o vero tamburro a pigliar <strong>la</strong> notu<strong>la</strong> de li tamburrati et quali<br />

esser retrovati colpevoli per testificatione de doi testimoni predicti scrivere et<br />

condemnare come è ditto de sopra.<br />

Item aciò che sia più noto et manifesto se da et concede tempo et di<strong>la</strong>tione<br />

sei giorni a provedere circha <strong>la</strong> observantia del presente bando.<br />

Antonius Camillus de Cantiano utriusque iuris doctor, Perusie Umbrieque<br />

locumtenens.<br />

Decretus et confirmatio dicte legis<br />

Legem seu reformationem senatus consultus Perusini nuperrime editam sub die<br />

XX a instantis mensis iunii, manu ser Iohannis Maffani circha silicet moderamene<br />

vestitus mulierum loquentem ac luxus profusiones et immoderatos suptus cohibentem,<br />

confirmatione nostra dignam fore et ad comunem utilitatem tendere censentes<br />

harum seriem in qualibet parte sui etiam cum veteribus capitulis alis de super celebratis<br />

sub 1508 manu ser Victorii ser Mathei confirmamus et presenti patrocinio,<br />

authoritate qua fungimur munimus suplentes omnes et singulos defectus si qui forsan<br />

in eisdem intervenisset. Mandantes ab illis ad quos spectat et spectabit ut<br />

vetera et recentia ipsa summa animadversione digesta capitu<strong>la</strong> et constitutiones ad<br />

unquam observari et adimpleri debere sub penis et preiudiciis in eis contentis,<br />

contrariis non obstantibus quibuscumque.


168 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Ita est et confirmamus ut supra Antonius de Cantiano locumtenens generalis.<br />

Datum Perusie die XXV iunii MDXXVIIII.<br />

Marchus Phylonardus 135 .<br />

79. 1529 giugno 20<br />

Ordinamenti<br />

Legge et ordinamenti facti sopra li vestimenti de le donne et spose<br />

Peroscine 136<br />

Leges et ordinamenta super moderamine vestituum mulierum Perusinarum<br />

priscis temporibus condita et noviter reformata, ampliata et correcta tempore<br />

magistratus magnifici viri domini Ioannis Antonii Vibiani et sociorum rei publice<br />

Perusine decurionum manu ser Ioannis Maffani et ut omnibus innotescant vernaculo<br />

sermone impressa.<br />

Con ciò sia cosa che per li antiqui reformatori de li statuti et ordinamenti<br />

de <strong>la</strong> città de Peroscia fosse ancora ordinato et statuito che le donne de essa<br />

città et contado non potessero li vestimenti loro portare, si non con certi modi<br />

et limitatione (veramente sancti et optimi decreti, come per mano de ser Vittorio<br />

de ser Matheo già publico notario a pieno appare nel<strong>la</strong> cancel<strong>la</strong>ria de essa<br />

città sotto al 1508 a dì 4 de aprile, et quelli per el troppo licentioso vivere già<br />

siano in desuetudine, immo in abusione et prophanati, commo a pieno se vede<br />

per lo immoderato et sumptuoso vestire che da tutti se fa), del che non pocha<br />

iactura, dishonore et danno ne seguita al<strong>la</strong> prefata città et homini de essa, presertim<br />

<strong>la</strong> grande superfluità de li ornamenti muliebri; per <strong>la</strong> qual cosa, volendo<br />

li magnifici signori priori de l’arte de <strong>la</strong> città de Perosia remediare ad tante<br />

inconveniente superflue et immoderate spese, et ancora non parendo inconveniente<br />

che variandosi li tempi etiam li statuti humani se debbiano variare, correggere,<br />

inmutare et ampliare, però loro signorie una con li signori camorlenghi<br />

nel publico consegio a dì XX del mese de giugno del presente anno 1529, per<br />

mano de ser Giovanni de Maffano notario da loro signorie, servatis servandis,<br />

hanno decreto, firmo statuito et ordinato li infrascripti capituli, correctione,<br />

moderatione, additione et legge perpetua da observarse invio<strong>la</strong>bilmente sotto le<br />

135 n. 79, 1529, giugno 20. Ordinamenti. Legge et ordinamenti facti sopra li vestimenti<br />

de le donne et spose peroscine In corsivo <strong>la</strong> parte in comune ai due documenti.<br />

136 Il documento, pur derivando dal precedente, si riedita quasi per intero, tranne <strong>la</strong><br />

parte re<strong>la</strong>tiva al<strong>la</strong> conferma luogotenenziale, perché riporta anche il testo dei primi 15 capitoli,<br />

assente nelle riformanze e, per <strong>la</strong> parte in comune, presenta numerose varianti.<br />

Il documento è a sua volta col<strong>la</strong>zionato con: n. 81, 1529, giugno 27. Bandi, Vestitus<br />

mulieri additiones.


Perugia<br />

169<br />

pene infrascripte. Et prima ad maggiore dec<strong>la</strong>ratione et intelligentia se scriveranno<br />

li capitoli già altre volte fatte sopra li ditte cose, et poi li capituli con le<br />

correctione nuovamente agionte.<br />

[1] In prima statuirno et ordinaro che niuna donna né zito<strong>la</strong>, de qualunche<br />

età se sia, tanto maritata quanto non maritata de <strong>la</strong> città o contado de Peroscia<br />

o veramente forostiera habitante familiarmente in ditta città et contado, de qualunche<br />

grado, stato et conditione sia, non possa né debbia né ardisca o presuma<br />

portare per ditta città o contado alcuna veste né ornamento indosso suo, tanto<br />

in capo quanto in altra parte de <strong>la</strong> persona, alcuna generatione de oro, ariento o<br />

racame de qualunche generatione sia. Né ancora non possa portare alcuna generatone<br />

de oro, ariento o perle o altre gemme per alcuno modo, excepto tre<br />

anelli, computandoci <strong>la</strong> verghetta, quali anelli con le gioie che fossero legati con<br />

ditti anelli, non excedano <strong>la</strong> valuta de fiorini XXX a bol. XL el fiorino; una centura<br />

con suoi fornimenti quale non exceda <strong>la</strong> valuta de fiorine XVI al<strong>la</strong> ditta<br />

ragione, in tucto et in fra tucto, intendendo et prohibendo che non possano<br />

portare centi con scargelle né senza al<strong>la</strong> foggia solita portarse per li homini.<br />

Concedendo però che ditte donne possano portare paternostri et corone fornite<br />

d’ariento o de qualunche altra cosa sia, purché non exceda <strong>la</strong> quantità de fiorini<br />

sei a bol. XL el fiorino in tutto quello se contiene in ditte corone; et ancora<br />

possano portare pectorelle d’ariento, orate et pontali d’ariento, con zigoletti et<br />

bendelle, pure che ditte pectorelle et pontali in tutto non passa <strong>la</strong> valuta de<br />

fiorini tre al<strong>la</strong> ditta ragione.<br />

[2] Item statuiro et ordinaro che niuna donna né zito<strong>la</strong> tanto in veste quanto<br />

in altri ornamenti non prohibiti per li presenti capitoli possa né debbia usare<br />

né portare in alcuno modo per ditta città o contado tanto che exceda <strong>la</strong> valuta<br />

de <strong>la</strong> quantità de <strong>la</strong> terza parte de <strong>la</strong> sua dote, dummodo ditto terzo et quantità<br />

non passa doicento fiorine a bol. XL el fiorino, de qualunche quantità fosse essa<br />

dote, computato in ditta quantità de ditto terzo <strong>la</strong> valuta de li anelli, centure et<br />

corone nel precedente capitolo permesse; intendendo el presente capitolo et quanto<br />

in esso se contiene de le speso da farse dal canto de li mariti in le preditte<br />

cose, non se intendano li panni quottidiani.<br />

[3] Item, ad obviare li fraudi che podessero farse in ditte dote et promissione,<br />

statuiro et ordinaro che le ditte dote confessate per li mariti o altri che le<br />

recevesse li ditti mariti o altri obligati ad quelle restituire sieno astretti et tenute<br />

quelle restituire in quel<strong>la</strong> forma che serà confessato, non obstante che fra le<br />

parte fossi altramente convenuto o pattegiato, quali patti o conventione intendanse<br />

per non fatti, et non diano alcuno adiutorio ad quello che fosse obligato<br />

restituire.<br />

[4] Item, statuiro et ordinaro che ditte donne non possano havere né portare<br />

alcuna veste o ornamento dal canto suo o de li suoi al tempo de lo sponsalitio<br />

o da poi ad uso de sua persona che transcenda <strong>la</strong> valuta de <strong>la</strong> octava parte<br />

de <strong>la</strong> dota per lei o da altra per lei promessa et effectualmente da pagarse,<br />

dumodo dicta octava parte non passa <strong>la</strong> quantità de fiorine cinquanta a bol. XL,<br />

non intendendo che li panni quottidiani et ad uso quottidiano.


170 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

[5] Item, statuiro et ordinaro che ditte donne non possano portare per <strong>la</strong><br />

città né contado camorre con tragino, ma con le pianelle vada insina a terra con<br />

doi deta de tragino al più. Et altri vestimenti non possano havere né portare<br />

con tragino de più de uno pié et mezo, pigl<strong>la</strong>ndo <strong>la</strong> mesura de ditto tragino a <strong>la</strong><br />

donna senza pianelle; né ancora scol<strong>la</strong>to ultra doi deta da li primi doi ossa del<br />

petto in giù, conrespondendo honestamente a li scol<strong>la</strong>ti de le spalle. Et si le<br />

veste insina al presente fatte non si potessero refare o reducere commodamente,<br />

per quanto è ditto de lo scol<strong>la</strong>to, debbiano esse donne coprire il petto et spalle<br />

con panni de lino o <strong>la</strong>na, velluto o seta non trasparente. Et quanto è ditto de li<br />

scol<strong>la</strong>ti non se intendano per le zitole de età da X anni in giù, né per altre<br />

donne et zitole stante in casa loro familiarmente.<br />

[6] Item, statuiro et ordinaro che ditte donne non possano né debbiano<br />

portare maniche de camorra con più quantità de uno braccio et mezo al più in<br />

fra tutte doi le maniche ad mesura de veluto, de qualunche cosa permessa facessero<br />

ditte maneche; né a ditte maneche possano attacare bendelle longhe più de<br />

mezo piede pendente quando seranno attacate et al<strong>la</strong>ciate; ancora non possano<br />

portare maniche de camiscie magiore de un bracio et mezo de te<strong>la</strong> de lino a<br />

ragione del braccio de lino perosino in tra tutte doi le maniche, pigliata ditta<br />

mesura de braccio de lino tanto per longheza quanto per <strong>la</strong>rghezza. Et ancora<br />

non possano per modo alcuno portare cerchio de ferro, legno o de altra cosa<br />

sotto le camorre, perché se intende ditto portare essere stato alcuna volta dannoso<br />

de fare aborte et fare disperdere <strong>la</strong> creatura.<br />

[7] Item, che ditte donne et zitole non possano per lo advenire portare<br />

balzane de velluto o de altro drappo a niuno vestimento de <strong>la</strong>rgheza al più de<br />

uno sexto de braccio a ragione de braccio de velluto Perusino.<br />

[8] Item, che niuno possa a <strong>la</strong> sua sposa inante ch’l’abbia menata a casa<br />

sua dare offerte in denare o altre cose che excedano al più a ragione de<br />

ducati doi per centinaio de li fiorini de <strong>la</strong> dote; et altre persone ultra el marito<br />

non possano per ditte offerte dare più le ducati doi per persona in denari o<br />

altre cose.<br />

[9] Item, che a le spose et sposi per li attinenti de una parte et l’altra et<br />

anco in fra epsi attinenti al tempo de li sponsalitii et nozze non si possano fare<br />

donamenti ad alcuna de ditte persone da una parte et l’altra de valuta o summa<br />

al più de fiorine quatro a bol. XL per ciascuno attinente, non intendendo de li<br />

ariedii, quali se solgliano dare.<br />

[10] Item, che al tempo le donne fanno li primi filglioli, maschi o femine<br />

che siano, el padre o <strong>la</strong> madre o fratelli non li possa mandare né dare cosa che<br />

exceda <strong>la</strong> valuta de fiorini diece a bol. XL et li altri attinenti in ditto caso non<br />

possano mandare né dare cosa che exceda <strong>la</strong> valuta de doi fiorine per ciascuna<br />

persona.<br />

[11] Item, statuiro et ordinaro che niuna donna né zito<strong>la</strong>, de contado o<br />

citadina rusticale habitanti familiarmente in contado, maritata o non maritata,<br />

non possa portare camorra o altre vestimente de rosato, né de pagonazo de<br />

grana né maniche che exceda <strong>la</strong> mesura de uno braccio de velluto Perucino.


Perugia<br />

171<br />

[12] Item, che niuno sartore, sartrice, recamatrice o recamatore o qualunche<br />

altra persona non possa né ardisca né debbia per modo alcuno tagliare,<br />

drizare et crescere o in qualunche modo fare alcuna camorra o vestimento, o<br />

altra cosa consegliare se facia contra le presente forma et ordinamenti di sopra<br />

dati a ditti vestimenti et altre cose; et contrafacendo cadeno in pena de XXV<br />

libre de denari, de applicarse comme se contiene nel sequente capitolo.<br />

[14] Item, statuiro et ordinaro che li presenti capituli et cose se contengano<br />

in essi et le prohibitione in essi facte non se intendano né habbiano loco in<br />

quelli cittadini che fussero signori de doi castelli de fochi XXV l’uno almeno.<br />

[15] Et ad ciò che quille persone che per zelo de virtù non volessero obedire<br />

per timore de pena vi sieno constretti, statuiro et ordinaro che qualunche<br />

persona contraverrà o vero contrafarà in alcuna de le preditte cose incurra per<br />

ciascuna volta et ciaschuno in pena de XXV libre de denare de applicarse per <strong>la</strong><br />

terza parte a <strong>la</strong> Camora apostolica, per l’altro terzo allo accusatore et l’altro<br />

terzo a l’offitiale ne farà <strong>la</strong> executione; et che ciascuno officiale ne possa essere<br />

executore; et quando se procedesse senza accusatore o vero senza executione,<br />

doi terzi de ditta pena alhora tocchanti sieno de <strong>la</strong> capel<strong>la</strong> de san Ioseph et<br />

dello hospitale de <strong>la</strong> Misericordia, et contrafacendo a le preditte cose o in alcuna<br />

d’esse alcuna donna o zito<strong>la</strong> sia obligata a ditta pena, quando <strong>la</strong> contraventione<br />

fosse nelle cose pertinente a farse dal canto de <strong>la</strong> donna o zito<strong>la</strong> sia ultra<br />

essa obligato el padre quando lo havesse, quando non lo havesse li fratelli o altri<br />

suoi attinenti ch’havessero governo o regimento de ditta donna o zito<strong>la</strong>; et uno<br />

de li preditti paganti ditta pena li altri sieno liberati. Et quando <strong>la</strong> contraventione<br />

fosse nelle cose da farse dal canto del marito sia esso obligato a pagare <strong>la</strong><br />

ditta pena. Et niente di manco ditta pena pagandose per contraventione o contrafactione<br />

de esse donne per le cose se facessero dal canto del marito si possa<br />

per esso marito mettere a conto de <strong>la</strong> dote de essa donna; et tanto meno si<br />

habbia de ditta sua dote ad restituire per lo marito o suoi heredi quando ditta<br />

pena se pagherà per esso marito. Et oltra ditte pene le preditte persone che<br />

contrafacessero alle preditte cose, non possano né debbiano essere audite in iuditio<br />

agendo né defendendo per alcuno; et in tal caso ogni iurisdictione che<br />

fusse apresso a qualunche iudice in loro favore se intenda essere tolta et penitus<br />

et omnino anul<strong>la</strong>ta, et ogni atto che venisse in suo favore sia nullo, et contra de<br />

loro vaglia et tengha per in sino a tanto <strong>la</strong> pena non serà con effetto pagata, et<br />

non dapoi; et ancora se intendano e siano privati ipso facto de ogni offitio al<br />

quale fussero publicati et se publicheranno; et tale offitio ciascheduno el possa<br />

impetrare de <strong>la</strong> reverendissima signoria de legato o governatore o vero locotenente<br />

che fusse a li tempi, comme offitio vacante. Et niente de manco li offitiali<br />

de <strong>la</strong> città et contado de Perosia de ciò recercati che fussero negligenti in fare<br />

executione de le ditte pene incurrano ipso facto in pena de cento libre de denari,<br />

nel<strong>la</strong> quale debbiano essere condemnati per li loro sindicatori nel tempo del<br />

loro sindicato da retenerse da <strong>la</strong> signoria del thesauriere de <strong>la</strong> Camora apostolica<br />

Perusina et per li fancelli seranno alli tempi del loro sa<strong>la</strong>rio; et altre pene secondo<br />

se contiene nel<strong>la</strong> confirmatione fatta per <strong>la</strong> reverendissima signoria del legato.


172 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Seguitano li bannimenti de le agionte novamente fatte sopra <strong>la</strong> ditta legge et<br />

statuti 137 .<br />

Li magnifici signori priori de l’arte de <strong>la</strong> città de Peroscia fanno noto et manifesto<br />

ad ogni persona, come in conseglio de loro signorie insieme con li signori<br />

camorlenghi, ad magiore observantia de li capitoli et ordinamenti altre volte fatte<br />

nel anno 1508 per mano de ser Vittorio de ser Matheo sopra el resecarnento de lo<br />

immoderato et superfluo vestire de le donne per via de statuto et legge perpetua,<br />

confirmata etiam dal superiore, è stato solennemente agionto, moderato, ordinato et<br />

reformato quanto de sotto se contiene, et più apieno appare nel<strong>la</strong> cancel<strong>la</strong>ria del<br />

comune de Perosia a dì XX de giugno 1529 per mano de ser Giovanni de Maffano.<br />

[1] In prima, che ultra le ditte pene aposte et dechiarate nel XIII capitolo già<br />

fatto è stato agionto et deliberato che quelli li quali per <strong>la</strong> contraventione venissero<br />

privati de li officii alli quali fussero publicati non possono per alcuno modo a essi<br />

officii essere restituiti, etiam per gratia de alcuno superiore, ma che li signori priori<br />

et camorlenghi per lo tempo existenti possano et debbiano elegere et substituire<br />

altri in loco de tal publicato transgressore, secondo l’ordine et consuetudine antiqua<br />

del pa<strong>la</strong>zo, da confirmarse da poi dal ditto superiore per reverentia sua.<br />

[2] Item loro signorie hanno novamente ordenato et statuito che le donne<br />

comprese per li ditti già facti capitoli non possano né debbiano havere né portare<br />

scarpe né pianelle de velluto né fabricate con alcuna sorte et generatione de oro,<br />

argento o altro drappo, sotto pena a li calzo<strong>la</strong>ri che le facessoro XXV libre de denari<br />

da applicarse comme di sopra è ditto. Et le donne incurrano medesimamente <strong>la</strong><br />

pena expressa et statuta contra qualunche che portasse oro overo argento.<br />

[3] Item, che non se possa fare alcuna veste, camorra o altro vestimento de<br />

velluto, panno o altro drappo con fioroni, racami o altre foggie, sì che siano de<br />

uno medesimo colore, exceptuate so<strong>la</strong>mente le balzane, concesse et permesse dal<br />

sexto capitolo.<br />

[4] Item, che le ditte donne non debbiano né possano havere né portare dal<br />

<strong>la</strong>to loro alcuna veste, ornamento o ariedo in tutto che trascenda <strong>la</strong> sexta parte de<br />

<strong>la</strong> dote promessa et effectualmente pagata; purché <strong>la</strong> dicta sexta parte non exceda<br />

<strong>la</strong> valuta de fiorine cento a bol. XL. Et che nelli ariedii non se possano portare<br />

guanciali o simile cose con racami o fornimenti <strong>la</strong>vorati con oro. Dechiarando che<br />

in ditte veste et valore de esse non se intendano panni usuali et quottidiani.<br />

[5] Item, che li capitoli vecchi non repugnanti né contradicenti a <strong>la</strong> presente<br />

correctione et additione, loro signorie in tutto et per tutto confermano, con reservatione<br />

de le pene temporale et remotione et annul<strong>la</strong>tione de <strong>la</strong> excommunicatione.<br />

[6] Item, per magiore observantia de le presente constitutione è stato agionto<br />

et ordinato che ultra le altre pene li confessori non debbiano absolvere ditte tra-<br />

137 In corsivo il testo in comune con il documento n. 81, 1529, giugno 27. Bandi,<br />

Vestitus mulieri additiones, così come, con numerose varianti, con il documento n. 78,<br />

1529, giugno 20. Riformanze, Reformationes legis vestimentorum mulierum.


Perugia<br />

173<br />

sgressori si non pagati prima soldi 50 a <strong>la</strong> fabrica del tabernaculo del glorioso<br />

Corpo de Christo da farse nel<strong>la</strong> chiesa de San Lorenzo.<br />

[7] Item, si alcuno de <strong>la</strong> città a contado de Peroscia o altri in suo nome<br />

havesse impetrato o per lo advenire impetrasse da alcuno superiore alcuna immunità,<br />

prerogativa overo licentia de fare, portare o per altro modo procurare cosa che<br />

contravengha alle antique et nove fatte ordinatione, capitoli et statuti, sia tale impetrante<br />

licentiato o obtinente, tenuto renunciare. Et che li signori priori per lo<br />

tempo existenti siano tenuti et debbiano constringere et con ogni oportuno remedio<br />

operare, che tale prevaricatore et inobediente renuncii al<strong>la</strong> ditta concessione.<br />

[8] Item, per magiore observantia de le già fatte constitutione et presenti<br />

capitoli, correctione et additione, inherendo loro signorie, et abbrobando intra le<br />

altre cose al XIIII capitulo, par<strong>la</strong>nte del modo de procedere et eseguire contra li<br />

transgressori, hanno statuito et confermato che ogni persona possa essere accusatore<br />

al magnifico podestà et suoi iudici et collecterali per lo tempo esistenti, con<br />

doi testimoni, overo metterli in scriptis in uno tamburo overo cassetta esistente<br />

denante al<strong>la</strong> Madonna del Verde in San Lorenzo, li quali testimonii et accusatori<br />

debbiano dal ditto podestà et col<strong>la</strong>cterali essere tenuti secreti, procedendo contra<br />

li inobedienti da poi al<strong>la</strong> debita executione senza alcun respecto per le pene<br />

incurse comme è solito de li altri maleficii. Annotando in un libro partico<strong>la</strong>re,<br />

chiamato Specchio, el delinquente et sua condemnatione, da collocarse et reponerse<br />

nello armario del comune de Peroscia una con le altre condemnatione. In<br />

che contrafacendo esso podestà, iudici et col<strong>la</strong>terali, et essendo negligenti incurrano<br />

le medesime pene che incurse fossero li ditti trasgressori, da retenerse al<br />

tempo de lo sindicato del loro sa<strong>la</strong>rio ad petitione de qualunche el domandasse.<br />

Et a ciò che li denunciati et accusati siano con magiore facilità condemnati et<br />

puniti. Et per torre ogne ombra et suspitione è stato deliberato et ordinato che<br />

el podestà et iudici prefati siano tenuti et debbiano ciascheduno mese mandare<br />

uno suo offitiale insieme con el cancelliere de <strong>la</strong> comunità al<strong>la</strong> ditta cassetta<br />

overo tamburo a pigliar <strong>la</strong> notu<strong>la</strong> de li tamburati, et quelli retrovati essere colpevoli<br />

per testificatione de doi testimonii predicti scrivere et condemnare, come è<br />

ditto de sopra.<br />

[9] Item, loro signorie a ciò che niuno sotto pretexto de ignorantia se possa<br />

legitimamente excusare hanno li capitoli vecchi con le presenti constitutione et statuti<br />

fatto stampare, perché ognuno facilmente possa vedere quillo ha da fare per<br />

non cadere nelle pene sopraditte.<br />

[10] Item, a ciò che sia più noto et manifesto se dà et concede tempo et<br />

di<strong>la</strong>tione sei giorni a provedere circa <strong>la</strong> observantia del presente bando 138 .<br />

138 n. 81, 1529, giugno 27 aggiunge Die XXVII mensis junii MDXXIX Andreas Danielis<br />

publicus tubicina comunis Perusie retulit mihi Venture cancel<strong>la</strong>rio perusino se dicta die<br />

sono tubarum premisso una cum duobus suis sociis tubicinis emissa voce supradicta omnia<br />

et singu<strong>la</strong> intimasse et publicasse per loca publica et consueta civitatis Perusie. Idest<br />

Ventura cancel<strong>la</strong>rius.


174 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

La confirmatione de <strong>la</strong> sopraditta legge.<br />

Patet etiam de confirmatione per breve apostolicum prout in cancel<strong>la</strong>ria Perusina.<br />

Publicata et preconizata fuerunt supradicta ordinamenta per publicos tubicinas<br />

comunis Perusie die XXVIII iunii supradicti millesimi 1529.<br />

Impressum Perusie die IIII decembris 1529 per Hieronymum de Cartu<strong>la</strong>riis<br />

civem Perusinum, instantibus magnificis viris Benedicto Philippi domini Benedicti<br />

et sociis reipublice Perusine decurionibus dignissimis.<br />

80. 1529 giugno 21<br />

Breve apostolico<br />

Approvazione pontificia del testo precedente<br />

Clemens papa VII. Dilecti filii, salutem et apostolicam benedictionem. Nuper<br />

sicut dilectus filius orator vester Lucalbertus Podianus nobis exposuit cum<br />

in luxum ac ultra vestiendi congruentiam maximis a civibus vestris sumptus ac<br />

prorsus inutiles fierent, et in ornatum et cultum tam virorum quam mulierum<br />

presertimque earum que recenter sponse et nuptui tradite essent preter decentem<br />

modum pro dotis et patrimonii qualitate facultates effunderentur, eaque<br />

res pessimi haberetur exempli et civitatem istam nostram pecuniis nervisque<br />

omnibus pariter exinaniret. Vos, cupientes his abusionibus et inutilibus expensis<br />

occurrere, quasdam reformationes condidistis quibus vestibus et ceteris ornamentis<br />

modo imposito huiusmodi profusiones et luxus in dies cohercerentur,<br />

eas tamen pro firmiori subsistentia ac earumdem invio<strong>la</strong>bili observantia apostolico<br />

cupitis fulciri presidio et auctoritate nostra desuper apposita communiri.<br />

Nos, qui civitatem prefatam in visceribus charitatis semper habuimus et populo<br />

isti vestro paterne ac peculiariter in Domino afficimur, vestris in hac parte<br />

supplicationibus inclinati prefatas reformationes manu dilecti filii Iohannis Maffani<br />

scriptas et per eum conditas, il<strong>la</strong>rum tenorem presentibus pro expresso ac<br />

de verbo ad verbum inserto habentes tamque utiles et honestas ac rationabiles,<br />

authoritate apostolica, tenore presentium, approbamus et confirmamus ac presentis<br />

scripti patrocinio communimus, supplentes omnes et singulos defectus<br />

tam iuris quam facti, si qui forte intervenerint in eisdem il<strong>la</strong>sque potiori pro<br />

caute<strong>la</strong> et de novo facimus. Mandantes reformationes ipsas ab omnibus utriusque<br />

sexus, tam civibus quam incolis aliis et habitatoribus, cuiuscunque gradus<br />

et qualitatis existant, perpetuis futuris temporibus sub pena centum ducatorum<br />

auri fisco nostro totiens quotiens contraventum fuerit applicanda invio<strong>la</strong>biliter<br />

observari.<br />

Datum Rome, apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris die XXI iunii<br />

MDXXIX, pontificatus nostri anno sexto.


Perugia<br />

81. 1529, giugno 27<br />

Bandi<br />

Vestitus mulieri additiones 139<br />

82. 1532, marzo 27<br />

Riformanze<br />

Decretum reverendissimi domini vicelegati circha ornatum muliebrem<br />

tollendum<br />

175<br />

Bartolomeus Ferratinus electus Soranus Perusiae Umbrieque vicelegatus.<br />

Nuper constutiones (sic) quasdam et ordinamenta a magnificis prioribus camerariisque<br />

artium civitatis Perusie edita ad luxum innutilemque ornatum muliebrem<br />

sancita senose legimus et ponderavimus: que indicantur communi utilitati cedere<br />

levareque Sedis appostolice subiectos ab facilibus impensis ea confirmamus, aprobamus<br />

ac nunc auctoritatis patrocinio insuper edito comonimus(!) supplentes omnes<br />

singulos deffectus si qui forent intervenerint pro maiori roboris subsistentia.<br />

Mandantes il<strong>la</strong> sub excomunicationis penis et eodem modo applicandis invio<strong>la</strong>biliter<br />

in posterum observari inhibentes quoque pro illorum firmiori omnium observantia<br />

confessoribus omnibus Perusinis diu iam clericis, secu<strong>la</strong>ribus quam cuiuscumque<br />

ordinis et religionis professis sub excomunicationis pena <strong>la</strong>te sententie ut<br />

neminem umquam prevaricantur nec premissorum in observantia nec ab aliis suis<br />

delictis in foro conscientie presummant absolvere preterquam in articulo mortis<br />

nisi prius eis constitent et penas in illis contentas et ultra quinquaginta solidis<br />

Montis Perusini, capelle S. Ioseph in chatedrali ecclesia constitute effectualiter persolvisse<br />

et officiales omnes ad omnium et singulorum ut in illis continentis observantia<br />

obligamus et obnoxios ferre decernimus sub penis in capitulis contentis.<br />

Datum Perusii, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite residentie sub fide nostri soliti sigilli,<br />

die XVIII marti MDXXXII. Bartolomeus Ferratinus vicelegatus. Manus Philonardus<br />

– omisso sigillo.<br />

83. 1535, dicembre 19<br />

Riformanze<br />

Quod capitu<strong>la</strong> et leges edite super vestimentis debeant observari de cetero<br />

Consilio magnificorum dominorum priorum artium civitatis Perusie et consiliarorum<br />

consilii 300 virorum nuperime electorum super consilio et regimi-<br />

139 Vedi n. 79, 1529, giugno 20. Ordinamenti. Legge et ordinamenti facti sopra li<br />

vestimenti de le donne et spose peroscine.


176 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ne civitatis de presentia, licentia et voluntate decreto ac autoritate excellentissimi<br />

utriusque iuris doctoris domini Egidii Falcetti de Cingulo, reverendissimi<br />

in Christo patris domini Mari Grimani tituli Sancti Marcelli presbiteri cardinalis,<br />

Perusii Umbrieque etiam legati, auditoris et commissarii in eodem consilio<br />

asistentis et auctoritatem et decretum prestantis super omnibus et singulis<br />

infrascriptis faciendo, supplendo omnes defectus autem sua signi forent in<br />

eodem consilio convocato et cohadunato in pa<strong>la</strong>tio prefatorum magnificorum<br />

dominorum priorum in sa<strong>la</strong> magna superiori ad sonum campane vocemque<br />

preconum, more solito et consueto in quo quidem consilio interfuerunt prefati<br />

magnifici domini priores numero novem, absente Mario eorum socio et<br />

collega et consiliarii numero 210 qui volentes circa infrascripta salubriter providere;<br />

factis, propositis exhibitisque consiliis et facto, posito et misso partito<br />

ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras et solemniter obtempto per fabas ducentasnovem<br />

albas restitutas in pissidem predictos magnificos dominos priores et<br />

consiliarios, novem nigris in contrarium repertis non obstante, ex omnibus<br />

arbitriis, facultatibus et potestatibus eisdem magnificis dominis prioribus et<br />

consiliariis quolibet concessis et attributis et ex decreto et auctoritate eidem<br />

consilio et consiliariis concessis et attributis per prefatum dominum Egidium<br />

auditorem autoritatem et decretum interponentem prestantibus in eis super<br />

predictis et infrascriptis per agentem statuerunt, ordinaverunt, decreverunt,<br />

deliberaverunt et solemniter obtinuerunt ac mandaverunt que de cetero ac<br />

futuris temporibus <strong>la</strong>udabilia statuta, ordinamenta ac leges facta, ordinata et<br />

condita super vestimentis mulierum per magnificos dominos priores et camerarios<br />

et confirmata per autoritatem [...] invio<strong>la</strong>biliter observari debeant iuxta<br />

dictorum statutorum et ordinamentorum formam et continentiam et ita decreverunt,<br />

ordinaverunt, statuerunt, deliberaverunt et mandaverunt omni meliori<br />

modo et cetera.<br />

84. 1536, novembre 28<br />

Riformanze<br />

Prohibitio per<strong>la</strong>rum et catenel<strong>la</strong>rum auri ac anulorum ultra valorem XX<br />

scutorum<br />

Item circa alia in obtentione moderatum et regu<strong>la</strong>tum vestimentum et ornatum<br />

mulierum dudum nuperrime factum inter alia concessum et permissum<br />

esse reperintur mulieres posse deferre per<strong>la</strong>s et cathenas aurii et anulos ultra<br />

debitum modum quam promissionem et lineam immoderatum minus esse censiri<br />

potest et propterea cupientes predicta ad debitum modum reduci. Ideo<br />

prefati magnifici domini priores et consiliarii commodo et utilitate publice obnixe<br />

incumbentes matura deliberatione prehabita factis propositis exhibitisque<br />

consiliis ac facto partito et misso partito ad busso<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras


Perugia<br />

177<br />

et solemniter obtenentes per fabas albas XL in pixidem ut moris est restitute<br />

duabus nigris in contrarium repertis non obstante ex omnibus arbitriis, potestatis,<br />

facultatis et bayliis eisdem per formam quorumcumque statuti et ordinamenti<br />

communis Perusie et capitulorum consiliis concessis et attributis et<br />

omni meliori modo etc., dictis capitulis et moderatis derogavi et easdem restringens<br />

quod ad per<strong>la</strong>s et catenas auri et ad debitum modum quod est ad<br />

anulos reduci statuerunt ordinaverunt decreverunt et deliberaverunt quod mulieres<br />

quicumque cuiuscumque dignitate qualitate et conditione exeunte in civitate<br />

et comitatu Perusie continuo degentes et familiariter habitante in futuro<br />

et de cetero non possint nunc valent modo alis directe vel indirecte aliquo<br />

quesito colore vel ingenio deferre vel portare per<strong>la</strong>s veras vel fictas nec cathenas<br />

auri veri vel ficti currentique valoris vel pretii et minus anu<strong>la</strong> ultra valorem<br />

et pretium XX scutorum auri que ad anulos dum taxat sub penis descriptis<br />

et annotatis in capitulis de moderatis pro ut in eis aplicari mandantes<br />

predicta omnia ab omnibus invio<strong>la</strong>biliter observari omni meliori modo et cetera.<br />

Rogantes et cetera.<br />

85. 1536, dicembre 8<br />

Riformanze<br />

Ordinamenta 140 et reformationes super vestitu et ornatu mulierum civitatis<br />

Perusii nuperrime facta et reformata 141 modo et ordine infrascripto,<br />

videlicet<br />

Ordinamenta super vestitu mulierum et ornatu<br />

Benché ogni humana legge a salute et quiete de li homini exquogitata tanto<br />

habbia forza quanto sia da chi apartiene facta et observata, et pertanto vedendo<br />

li magnifici signori priori de <strong>la</strong> cità de Perusia <strong>la</strong> observanza de li populi presuponere<br />

anco <strong>la</strong> leggie da li loro principi e superiori imposti et promulgati, in<br />

pertanto li prefati magnifici signori priori et anco el conseglio de numero maiure<br />

de <strong>la</strong> dicta cità, considerando de continovo abusioni e superflua et in honi<br />

modi de ornamenti de le donne tendere non solo in scandoli et periculi de<br />

molti et infiniti mali, ma anco in grave iactura et damno innormissimo de lori<br />

propri mariti et fratelli, hanno voluto, commo al loro officio se conviene, obviare<br />

a tanti disordini et a li molti dispendii che sensa alcuno fructo et fora de<br />

ogni <strong>la</strong>udabile fine tucto el giorno per tale causa ne occurreno, acció per loro<br />

140 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 86, 1536, dicembre 8. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle<br />

donne.<br />

141 tempore magnifici Iulii Cornei et sociorum n. 86, 1536, dicembre 8. Bandi, Ordinamenti<br />

sopra il vestire delle donne.


178 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

officio et diligentia non stia che <strong>la</strong> cità et patria loro non sia vendicata et<br />

relevata da li strussiamenti et disordini predicti. Et benché tante volte molti<br />

altri magistrati habiano facto optime costituzioni et decreti, non de meno per <strong>la</strong><br />

corrutte<strong>la</strong> et malignità de li tempi sonno stati in breve tempo prevaricati et<br />

messi in desuetudine. Per <strong>la</strong> qual cosa, intenti et curiosi (!) de quello debito<br />

[che] hanno per carico del magistrato, sonno obbligati. El magnifico magistrato<br />

de li magnifici signori priori e del magiure conseglio de li Trecento de <strong>la</strong> magnifica<br />

cità de Perusia, havendosi anco hauto colloquio et recordo sopra de<br />

questo in tra de loro et etiam de altri spechiati et optimi citadini, correndo<br />

ancora più tranquilli et benigni tempi in <strong>la</strong> dicta cità per grazia del summo Dio<br />

et de <strong>la</strong> santità di nostro signore Paulo papa III et del reverendissimo et illustrissimo<br />

signore signore Marino cardinale Grimano de dicta cità et de tucta <strong>la</strong><br />

provincia de l’Umbria legato de <strong>la</strong>tere meritissimo con <strong>la</strong> sancta et equissima<br />

iustitia rego<strong>la</strong>ti, novamente hanno revalidato et renovato in ne <strong>la</strong> pristina luce le<br />

infrascripte leggie et costituzioni sopra li vestimenti et ornato de le donne, reformando<br />

però, agiognendo, resecando et abreviando commo ai lori iudicii è<br />

parso più essere expediente ad honore et utilitá publica, secondo <strong>la</strong> forma et<br />

continentia delli infrascripti capitoli facti sotto epilogo et brevissimo sermone,<br />

commo difusamente appare per mano de ser Sinibaldo de Berardino notaro de<br />

loro magnifico magistrato, commo qui de sotto, cioè:<br />

[1] Prohibitio auri, argenti et rachaminum.<br />

In prima se prohibisce che niuna donna de qualunche stato o condictione<br />

se voglia porte né portare possi in alcuna parte de <strong>la</strong> persona ornamento de<br />

oro et argento, tanto in vesti quanto in altri modi, ornamenti o foggie, et<br />

etiam in racami; adeo che decti racami siano in tucto prohibiti tanto d’oro<br />

quanto de argento in panni <strong>la</strong>ne et lini de ogni sorte et qualità; et el medesimo<br />

se dice et prohibisce in col<strong>la</strong>ne, cuffie et gorghiere, adeo che generalmente<br />

sia interdicto et prohibito lo uso et ornato de oro et de argento, excepto nel<br />

modo infrascripto.<br />

[2] Prohibitio col<strong>la</strong>narum auri.<br />

Anco se prohibisce e veta che non se possano portare catene d’oro, vero o<br />

finto, né alcuna sorte de perle, tanto vere quanto finte. Se concede bene e<br />

permette podere fare et portare una centura de qual sia sorte o tessuto o<br />

foggie, finita de argento de valore et prezo sino a <strong>la</strong> summa de fiorini sedeci<br />

de moneta Perugina et non più. Et finalmente se possano portare guanti d’oro<br />

che vorranno, dummodo ch’el prezo e valore d’essi fra tucti non trascendano<br />

el valore et prezo de fiorini trentadoi de moneta Perugina. Et anco se concede<br />

se possa fare et portare una corona overo paternostri de ogni sorte e qualità,<br />

purchè in tucto el valore de essa non trascenda el prezo de fiorini quattro a <strong>la</strong><br />

dicta moneta. Se conferma ne li presenti capitoli <strong>la</strong> costituzione antiqua che<br />

niuna donna possa portare vestiti con tragini magiuri de uno palmo a misura<br />

del comuno de Perugia, pigliando <strong>la</strong> misura quando <strong>la</strong> donna sia sensa pianelle.<br />

Et similmente se prohibiscono li scol<strong>la</strong>ti disonesti. Se concede non de meno<br />

le veste sino a mo’ facte altramente che se possano portare, recoprendo però


Perugia<br />

179<br />

dicta magiure scol<strong>la</strong>tura con panni de <strong>la</strong>na o lino o de drappo, commo parerà<br />

più expediente, etiam con colletti fogiatamente facte, purchè se observi quanto<br />

è dicto de sopra.<br />

[3] Prohibitio circulorum.<br />

Item se conferma et dispone che in le maneche se facessero a camorre de<br />

drappi permessi non se possa excedere <strong>la</strong> misura de uno braccio et mezo a<br />

misura de drappo del nostro comune. Anco se interdice et prohibisce l’uso de li<br />

cerchi sotto le camorre o veste de ogni sorte o qualità; le faldiglie non di meno<br />

se consentano et permettono de portare. Anco si concede et consente doi braccia<br />

de drappo, purché non sia d’oro né d’argento, per ornamento de una veste<br />

de qualsevoglia sorte, del quale dette veste se posseno listare, profi<strong>la</strong>re et cordonare,<br />

commo più li piaccia.<br />

[4] Prohibitio vestium racamatarum.<br />

Se concedano ancora et consentano pianelle de drappo sinplice sensa alcuno<br />

guarnimento de oro né de argento, et quelle de corame medesimamente ornati<br />

con drappo, ma non de oro né de argento; le quali però non possano trascendere<br />

l’alteza de deta quattro; et li calzo<strong>la</strong>ri non possano fare dicte pianelle de<br />

magiure alteza né in alcun modo contrariamente al presente capitolo, sotto <strong>la</strong><br />

pena che de sotto se contiene. Non se consente né permette che se possano<br />

portare veste o camorre racamate o distinte de fiori o d’altra maniera, prohibendo<br />

anco a li sarti o racamatori, homini o donne, sotto <strong>la</strong> infrascripta pena, che<br />

non ardiscano tagliare, <strong>la</strong>vorare o racamare dicte veste, o fare cosa che venisse<br />

contra <strong>la</strong> continentia de li presenti capituli; ma ben se consente che le veste se<br />

possano aquartare. Se conferma medesimamente che nissuna donna, contadina o<br />

citadina rusticale dimorante in contado, possa portare camorra o vesta de grana,<br />

et in le maniche portando drappo non possa essere de cremosi, et non trascenda<br />

tra tucte doi le maniche <strong>la</strong> mesura de uno et uno quarto de <strong>la</strong> mesura del<br />

comuno.<br />

[5] Prohibitio vestimentorum ultra valorem 8 partis dotis quando ad domum<br />

paternam.<br />

Anco confirmando l’antiqua consuetudine, se veta et prohibisce che niuno<br />

padre o fratello o altri in loco loro possa ornare et vestire sua figlio<strong>la</strong> o sorel<strong>la</strong><br />

o attinente novamente promessa et maritata sopra el valore de <strong>la</strong> octava parte de<br />

<strong>la</strong> dota che fosse stata promessa, dummodo che decta octava parte non trascenda<br />

<strong>la</strong> summa de fiorini sexanta al conto Perugino; non comprehendendosi però<br />

in decta summa li aredii, de li quali de sotto si farà mentione, e né li panni<br />

quotidiani. Se conferma ancora che li arredi de le spose non trascendano <strong>la</strong><br />

summa de <strong>la</strong> octava parte de <strong>la</strong> dota promessa et effectualmente pagata o da<br />

pagarsi, prohibendo però che non ve siano guanciali o altre cose con ornamento<br />

de oro, non dicendo però né volendo che li hariedi sieno computati in <strong>la</strong> quantità<br />

et sorte prima de <strong>la</strong> dota. Apresso se conferma che li primi parti de dicte<br />

spose, li patre et matre, fratelli o altri in loco loro in li doni che al tempo sonno<br />

usitati non possano trascendere el valore de fiorini dieci al conto Perugino; et li


180 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

dicti altri attinenti, da qual <strong>la</strong>to se siano, non possano excedere in tali doni<br />

fiorini doi a <strong>la</strong> medesima ragione. Più oltra se conferma che niuno marito, mentre<br />

serà <strong>la</strong> donna in casa del padre, possa dare oferta per natali o altri doni,<br />

tanto in denaro quanto in altri robbe, che excedano il valore in tucto a ragione<br />

de doi per cento che li fossi stato promesso per dota; et altre persone non<br />

possano dare più che ducati doi in tucto a dicte spose, dechiarando anco che li<br />

attinenti da l’una parte e da l’altra per <strong>la</strong> nova contracta affinità tra loro non<br />

possano hinc inde far presenti o doni che trapassino <strong>la</strong> valuta de fiorini quattro<br />

a <strong>la</strong> dicta ragione.<br />

[6] Prohibitio vestium respectu mariti ultra 4 partem dotis.<br />

Et a magiure dechiaratione de le cose predicte conclusive se prohibisce che<br />

niuno marito possa né debbia spendere per ogni vestimento et ornamento de <strong>la</strong><br />

sua moglie, etiam computatovi anelli et centure, oltra <strong>la</strong> quarta parte de <strong>la</strong> dota<br />

promessa, sino a <strong>la</strong> summa de octocento fiorini; et in evento che dicta dota<br />

trascendesse dicta summa de 800 fiorini, non possi né debbia spendere oltra <strong>la</strong><br />

summa de fiorini doicento, sotto le pene infrascripte. De novo se reasume l’ordine<br />

de lo intamburare, et se dispone che ciascuno possa essere de li inobservanti<br />

et prevaricatori. E a tale afecto se ordina lo intamburare per chi volesse occultamente<br />

farlo al tamburo consueto, denante al corpo de Cristo in San Lorenzo,<br />

esprimendosi in <strong>la</strong> cedo<strong>la</strong> intamburata doi testimoni che provano de veduto,<br />

statuendosi ch’el potestà o suo vice o notario da loro mandato con el cancellieri<br />

de <strong>la</strong> comunità vadano ogni mese una volta aprire el dicto tamburo, notando<br />

tucti li accusatori, et procedere contra de loro, commo de uso in li altri delicti;<br />

condennando a <strong>la</strong> infrascripta pena et exequir<strong>la</strong>, et exequita o no <strong>la</strong>ssarli accesi<br />

in li libri, li quali se <strong>la</strong>ssano in lo armario del comuno.<br />

[7] Pene contrafacientium.<br />

Et tucti li presenti ordinamenti se debiano observare sotto pena de scudi<br />

dieci d’oro per ciascuna et ciascuna volta che contrafacesse, d’aplicarsi per uno<br />

4° al<strong>la</strong> Camera apostolica, per uno 4° a1 magnifico comune de Perugia, per uno<br />

4° all’oficiale che ne farà <strong>la</strong> executione, et per uno 4° a lo accusatore. Et occurrendo<br />

che si procedesse sensa accusatore, quel<strong>la</strong> parte devenga a <strong>la</strong> capel<strong>la</strong> da<br />

san Ioseph in San Lorenzo per <strong>la</strong> mità, e per l’altra mità a <strong>la</strong> casa de lo spedale<br />

de <strong>la</strong> Misericordia specificatamente; et dichiarando che le trasgressioni facte per<br />

le donne per fin che stanno in casa del padre sia tenuto o altro che fosse in sua<br />

vece; et si in casa del marito sia tenuto el marito; contra li quali se possa exequire<br />

in havere e in persona sino che haverà effectualmente satisfacto. Agiongendo<br />

che si dicta trasgressione proceda contra <strong>la</strong> volontà del marito et sua prohibitione<br />

costando, possa <strong>la</strong> pagata pena mettere a conto de <strong>la</strong> dota, et tale quantità<br />

se possa recevere in ogni caso et evento restituende dotis. Et oltra <strong>la</strong> predicta<br />

pena li trasgressori, overo padri overo mariti de le trasgrediente donne, non<br />

possano essere andati in iudicio alcuno sino a tanto non costarà del pagamento<br />

effectualmente de dicta pena, et anco siano privati de ogni officio et dignità.<br />

Et occurrendo che fussero publicati se possano infirmare da ciaschuno; dechiarando<br />

ancora che li officiali negligenti in le cose premisse incorreno in <strong>la</strong> pena


Perugia<br />

181<br />

de livere cento de denari, facendo advertiti li sindicatori che seranno per li tempi<br />

debiti, retentione de li loro sa<strong>la</strong>ri, e d’aplicarsi al magnifico comune de Perugia 142 .<br />

Ordinamenti approvati dal legato il 13 dicembre successivo.<br />

86. 1536 dicembre 8<br />

Bandi<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne 143<br />

87. [1548]<br />

Bandi<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne<br />

Al nome de lo omnipotente e magno Dio.<br />

Per remediare et tollere li molti abusi et inmoderate spese che in li tempi<br />

moderni se fanno in <strong>la</strong> cità e contado de Perugia in le veste et altri ornamenti<br />

142 n. 86, 1536, dicembre 8. Bandi, Ordinamenti sopra il vestire delle donne aggiunge:<br />

Reverendissime et illustrissime Domine p<strong>la</strong>ceat reverendissimus et illustrissimus dominus premissa<br />

capitu<strong>la</strong> et ordinamenta super vestitu et ornatu mulierum ad resecandum superfluos et<br />

immoderatos sumptus nuperrime condita dudumque mature digesta ad humiles decurionum<br />

et maioris civitatis Perusie consilii universam civitatem representantium suplicationes et preces<br />

autoritate apostolica et qua fungitur suo legationis munere, approbare et confirmare et<br />

quatenus opus sit per presentes omnia et singu<strong>la</strong> in eisdem contenta, statuere et ordinare ac<br />

mandare ab omnibus indifferentibus hac lege et decreto perpetuo et firmiter, duraturo invio<strong>la</strong>biliter<br />

observari et transgressores puniri et multari modo et forma et sub penis pro ut et<br />

sicut in eisdem continetur vel aliis pro ut magis et melius utilius et commodius dicte civitatis<br />

expedire videbitur habendo atque suplendo et cetera premissis nec non constitutionibus<br />

ordinationum apostolicis statutis, ordinamentis et decretis dicte civitatis ceterisque forte magis<br />

et necessario exprimendis pro expressis habendo non obstantibus quibuscumque, quibus<br />

omnibus ex certa scientia p<strong>la</strong>ceat derogare et petitio oratoribus de gratia concedere singu<strong>la</strong>ri.<br />

Signatura<br />

Confirmamus, statuimus, decernimus ac perpetuo invio<strong>la</strong>biliter observari mandamus<br />

sub penis predictis ut petitur premissis nonobstantibus magnificus cardinalis legatus.<br />

Datum Perusie ottava idus decembris MDXXXVI Io. Amadeus Lambertus cancel<strong>la</strong>rius,<br />

Marcus Antonius publicus preco comunis retulit mihi Luca Alberto secretario se una cum<br />

sociis premisso tubarum sonitu per loca publica consueta proc<strong>la</strong>mare et alta intelligibili<br />

voce pronunciasse continentiam capitulorum supra scriptorum, die VIII decembris MDXXXVI.<br />

Luca Albertus Podianus secretarius.<br />

143 Vedi n. 85, 1536, dicembre 8. Riformanze. Ordinamenta et reformationes super<br />

vestitu et ornatu mulierum civitatis Perusii nuperrime facta et reformata modo et ordine<br />

infrascripto, videlicet.


182 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

dele donne in grandissimo danno universale e preiudicio al ben publico e contra<br />

el politico, honesto e regu<strong>la</strong>to vivere per bontà e gratia de Dio e somma providentia<br />

del santissimo signor nostro papa Paulo III novamente introducto e formato,<br />

se fanno li ordinamenti infrascripti, sperando in <strong>la</strong> benignità e bona gratia<br />

dello illustrissimo e reverendissimo signore Iulio Feltrio de Rovere cardinale de<br />

Urbino, de questa cità e provincia de l’Umbria legato meritissimo e del reverendissimo<br />

monsignor Ioanne Angelo arcivescovo de Ragusa, vicelegato se dignaranno<br />

approvarli e confirmarli.<br />

In prima se statuisce et ordina che a nisuna donna di qualunche stato e<br />

condictione sia licito portare in veste o qualunque altro ornamento de <strong>la</strong> sua<br />

persona oro, argento, perle o gemme de qual se voglia sorte e quantità benché<br />

minima, excepti tre anelli cum gemme in essi o sensa e una so<strong>la</strong> cathenel<strong>la</strong> de<br />

oro che non sia de più valuta de fiorini vinti computatavi <strong>la</strong> manefactura e una<br />

cintura cum argento overo oro in metallo e non tessuto ma in recamo de valuta<br />

fine a fiorini sedece de moneta vecchia corrente e una corona de paternostri di<br />

qualsevoglia maniera, purché <strong>la</strong> valuta di essa non passi fiorini sei simili e uno<br />

paro de cortellini cum furcina e finimenti d’argento tanto a li cortellini quanto<br />

al<strong>la</strong> guaina, purché in tucto non siano de più valuta de fiorini quattro e che<br />

non possino portare guanti de più valuta de diece grossi. Né a <strong>la</strong> go<strong>la</strong> o per<br />

manili coralli o altri ornamenti non già de perle o oro di valuta oltra fiorini<br />

cinque, dechiarando et restringendo <strong>la</strong> valuta de tucte le veste insieme cum li<br />

anelli e altre cose permesse, como di sopra reducte ad una valuta non possano<br />

transcendere <strong>la</strong> quarta parte de <strong>la</strong> quantità de <strong>la</strong> dote, essendo essa dote de<br />

minore summa de fiorini ottocento. E si sarà de fiorini 800 overo de qualsevoglia<br />

maiure quantità, non possa passare <strong>la</strong> natura de fiorini doicento, e quanto<br />

di sopra e taxata <strong>la</strong> valuta de le cose permesse portare, se intenda solo de<br />

quelle che fine al presente havesse facte o per l’advenire farà el marito e li altri<br />

de<strong>la</strong> sua casata, e non vi se computino le cose harà <strong>la</strong> donna da suo patre o<br />

altri da <strong>la</strong> parte sua. Non perciò sia permesso in un tempo insieme portare de<br />

più valuta de fiorini 200.<br />

Item se prohibisce che le maneche a le camorre de drappo non prohibito<br />

non siano de più de un braccio et mezze a mesura del braccio Perugino ordinato<br />

a mesurare li drappi; e similmente se prohibisce l’uso deli cerchi sotto le<br />

camorre e ogne altre veste, e parimente che le liste solite farse a le camorre o<br />

altre veste chiamate balzane non sieno de più <strong>la</strong>rgheza de un sexto braccio del<br />

drappo ne sieno in alcun modo tagliate over trinciate ma integre e de un solo<br />

drappo. Dechiarando che non sia licito a una veste fare più de una balzana, ma<br />

bene a presso essa se possano aggiongere dui profiletti <strong>la</strong>rghi un dito e non più,<br />

del medesimo drappo.<br />

Simelmente sia prohibito a qualsevoglia donna portare sottane, over camorrino<br />

de drappo, né pianelle de alcuna sorte de drappo overo corame guarnite de<br />

drappo o racami de oro, argento o seta, ma siano de corame simplice, né di più<br />

altezza de cinque dita et li calzo<strong>la</strong>ri che facessero pianelle contra <strong>la</strong> presente<br />

prohibitione caschino in <strong>la</strong> pena da applicarse qui de sotto.


Perugia<br />

183<br />

Parimente se prohibiscono le camorre et altre veste divisate tanto de panno<br />

quanto de drappo et misti de panno et drappo tanto de un medesimo<br />

colore quanto di diversi colori e così ancora, le veste racamate o cum fioroni,<br />

e che li sartori e sartrice, rachamatori e rachamatrice, che tagliando, facendo o<br />

racamando, contravenissero al presente ordinamento, caschino in <strong>la</strong> pena infrascripta.<br />

Item se prohibisci a tutte le donne contadine, e anchora citadine maritate a<br />

contadini o citadini rusticali o citadini civili non soliti habitare familiarmente in<br />

<strong>la</strong> cità non possino portare camorre o altre veste de drappo né di panno de<br />

grana, ma ben li sia permesso portare a <strong>la</strong> camorra un paro de maneche de<br />

drappo non più de un braccio et mezzo como de sopra.<br />

Item renovando <strong>la</strong> consuetudine antica se prohibisce che li patri o altre<br />

persone da <strong>la</strong> parte de <strong>la</strong> donna sposata over maritata, non possano darli<br />

veste o altri ornamenti di più valuta che sia <strong>la</strong> octava parte de<strong>la</strong> dote promessa<br />

e che dicta octava parte non sia oltra cinquanta fiorini. E in questa taxa<br />

non se intendano comprese le veste e panni quottidiani né le cose solite mandarse<br />

cum <strong>la</strong> sposa a casa del marito, chiamate vulgarmente arredo, il quale<br />

arredo non possa essere di più valuta de <strong>la</strong> octava parte de <strong>la</strong> dota purchè<br />

decta octava parte non passa <strong>la</strong> summa de cinquanta fiorini, dechiarando che<br />

in guanciali o altre cose del dicto arredo non vi possa essere alcuno ornamento<br />

de oro.<br />

E perché solito che ’l padre e madre o altri de casa de <strong>la</strong> donna nel tempo<br />

che fa il primo figliolo o figlio<strong>la</strong>, mandino a essa donna diversi doni, se prohibisce<br />

e ordina che tali doni non possano transcendere <strong>la</strong> valuta de fiorini diece, e<br />

li doni mandati in tal tempo da li parenti tanto da <strong>la</strong> parte de essa donna<br />

quanto del marito, non possano essere de più valuta de dui fiorini per ciascuno<br />

parente.<br />

Item se taxano le offerte et doni soliti farsi per il sposo a <strong>la</strong> sposa alle<br />

feste de Natale o altri tempi in denari et altre cose che in tucto non possano<br />

passare <strong>la</strong> valuta de dui fiorini per cento de <strong>la</strong> dota promessa, e li doni facesse<br />

alcuno de li parente di qual sia parte, non transcendino <strong>la</strong> valuta de fiorini<br />

quattro.<br />

Item se prohibisce a tucte le sposate prima che vadino a casa del marito e<br />

poi vi saranno andate per tempo de uno anno, non possino andare ad alcuno<br />

monasterio overo loco de suore.<br />

Inoltri per regu<strong>la</strong>re <strong>la</strong> poca modestia di alcuni se prohibisce a ciascuno di<br />

qualsevoglia stato o condictione il portare cathena de oro excepti cavallieri, doctori<br />

et capitani durante <strong>la</strong> loro conducta; dechiarando perciò che detti gradi non<br />

diano prerogativa alcuna in <strong>la</strong> observanza de li soprascripti ordinamenti.<br />

Ultimamente se statuisce che qualunche persona contrafacesse a li soprascripti<br />

ordinamenti o alcuno de essi, incorra ipso facto in pena de scudi cinquanta<br />

d’oro da applicarse a <strong>la</strong> Camera apostolica e in altre pene da imponersi ad<br />

arbitrio dello illustrissimo e reverendissimo legato o governatore che saranno a li<br />

tempi. Dechiarando per maiure osservanza che si le donne contrafacessero, sta-


184 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ranno im quel tempo al regimento del padre, fratello o fratelli o del marito, essi<br />

padre, fratelli e marito respective, siano tenuti a <strong>la</strong> sopradicta pena e contra di<br />

loro se facci <strong>la</strong> executione inremissibilmente.<br />

Deo <strong>la</strong>us.<br />

88. [1549]<br />

Bandi<br />

Reformationi sopra il vestir de le donne etc. 144<br />

Ancora che il reverendissimo et illustrissimo signore, monsignore il cardinal<br />

d’Urbino, di Perugia et Umbria legato etc., ad instanza de li conservatori<br />

et altri magistrati in quel tempo de <strong>la</strong> città di Perugia, facesse publicare certi<br />

capitoli et reformationi fatte sopra le vesti et ornamenti de le donne tuttavia,<br />

sendosi di poi fatti reveder meglio da li nuovi conservatori et altri cittadini<br />

deputati sopra di ciò, et havendo essi in diversi ragionamenti et discorsi fattivi<br />

sopra, giudicato che detti primi capitoli fossero di tanta strettezza et rigore<br />

che difficilmente haveriano potuto metterli in osservanza, gli hanno di comune<br />

concordia emendati in quelli capi che gli è parso necessario et ridottigli all’infrascritta<br />

forma pregando che questa se osservi et ponga in essegutione con<br />

annul<strong>la</strong>re et revocare l’altra publicatione. Però parendo a sua signoria illlustrissima<br />

et reverendissima <strong>la</strong> lor dimanda honesta et che con detti capitoli <strong>la</strong><br />

cosa se reduca a termini giusti et convenienti et de quali ciascun se debba<br />

contentare annul<strong>la</strong>ndo li altri gli fa qui nel sotto annotato modo publicare et<br />

intimare cioè:<br />

Tendendosi che non ostanti li antichi decreti et leggi, li vestimenti et ornati<br />

de le donne in questa città sono pervenuti per le abusioni et tolleranze<br />

di qualche anno adrieto a superfluità et estremità tali che non facendovisi<br />

provisione, spesso superano, non che agguaglino <strong>la</strong> somma delle doti et ogni<br />

giorno vanno più crescendo di che ne seguita manifesta povertà et ruina de<br />

infinite case et l’impedimento di molti matrimonii che per ciò se ritardano, et<br />

essendo più volte dal publico di essa città stata fatta istanza allo illustrissimo<br />

et reverendissimo signore monsignore il cardinal d’Urbino, di Perugia et Umbria<br />

meritissimo legato, di qualche opportuno et utile remedio, sua signoria<br />

illustrissima et reverendissima considerato tutto questo esser vero et hauti sopra<br />

di ciò diversi par<strong>la</strong>menti et matura deliberatione con li magnifici signori<br />

conservatori, camerlenghi et altri cittadini Perugini per provedere ad uno incoveniente<br />

et danno di tanto momento conforme a quanto e tenuta per il<br />

144 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 89, 1549, marzo 23. Bandi. Reformationi sopra il vestir delle<br />

donne etc.


Perugia<br />

185<br />

luogho che tiene in questa parte ha sopradette vesti et ornamenti confirmato<br />

et approvato si come da hora conferma et approva con quelle limitationi però,<br />

che le sono parse a proposito, li infrascritti capitoli et reformationi proposteli<br />

dalli sopradetti conservatori et altri magistrati li quali, sotto le pene in essi<br />

contenute, vuole e comanda si osservino invio<strong>la</strong>bilmente et acciò nisuno possa<br />

pretenderne o allegarne altra scusa, li fa per virtù del presente bando publicare<br />

et intimare.<br />

Ordinando in prima e prohibendo espressamente che alcuna donna in essa<br />

città di qual si voglia grado, conditione o preeminenza non porti né possa<br />

portare in alcuna parte e membro del<strong>la</strong> persona alcuno ornamento d’oro o<br />

d’argento tanto in veste, recami, scuffie et colletti, qualo in qual si sia altro<br />

modo o foggia, né manco alcuna qualità di perle et gemme eccetto tre anel<strong>la</strong>,<br />

permettendosili posser portare una catenel<strong>la</strong> d’oro al collo non escedente però<br />

il peso 145 di scudi sei d’oro et un’altra catena non escedente il valor di scudi<br />

venti per posser portare in cambio di centura o in altra parte del<strong>la</strong> persona<br />

dove meglio lo parerà.<br />

Item se concede di posser portare una corona di qual si voglia sorte non<br />

escedente però il valore di doi scudi.<br />

Item si prohibisce che li orefici non possino per alcun modo <strong>la</strong>vorare né<br />

fabricare ad alcuna persona le sopradette catene o catenelle che non siano d’oro<br />

puro ne possino fare di alcun metallo orato et contrafatto prohibendo similmente<br />

che alcuna donna come di sopra possa né li sia licito portare dette catenelle<br />

contrafatte sotto <strong>la</strong> infrascritta pena, tanto alle donne quanto alli detti orefici in<br />

caso di contraventione.<br />

Se prohibisce ancora che nisuna donna come di sopra possa portar in<br />

vesti ed altri guarnimenti concessigli per li presenti capitoli, oltra al valore<br />

del<strong>la</strong> quarta parte del<strong>la</strong> sua dote <strong>la</strong> quale in questo caso non sia se non de<br />

ottoceno fiorini che, se pur passassi detta summa, non possa ad ogni modo<br />

spendere né portare se non per <strong>la</strong> quarta parte di detti ottocento fiorini non<br />

comprendendoci però li detti tre anel<strong>la</strong> e questo se intenda per le cose fatte<br />

dal canto del marito senza computarvi le havuti dal<strong>la</strong> banda del patre, dechiarando<br />

che se ha l’une e l’altre passassero detta somma non le possono portare<br />

insieme.<br />

Si vietano ancora le vesti o camorre divisate o racamate o distinte di fioroni<br />

o d’altra maniera de diversi drappi, o diversi panni o de drappi et panni insieme<br />

diversamente colorati o di un medesimo colore prohibendo alli sartori et racamatori<br />

homini o donne che siano che non ardiscano di tagliare, <strong>la</strong>vorare o racamare<br />

dette vesti, né altrimenti contrafare al<strong>la</strong> continenza di questi capitoli sotto<br />

le pene qui di sotto espresse.<br />

Item si comanda che nelle maniche si facessero a camorre di drappi permessi,<br />

non si ecceda <strong>la</strong> misura di un braccio e mezzo di questa misura, per-<br />

145 Aggiunto in margine correggendo prezzo depennato.


186 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

mettendosi che per ornamento delle vesti non prohibite per li presenti capitoli,<br />

si possa portare sino al<strong>la</strong> quantità di braccia tre di drappo et non più, da<br />

potersi ponere in qual si voglia parte di essa veste purchè non sia stampato,<br />

racamato o agroppato.<br />

Item si prohibisce che alcuna donna come di sopra possa portare berrette,<br />

né penne, in alcun modo et ancho ornamenti alle orecchi et pelle di zebellini né<br />

simili, al collo, sotto <strong>la</strong> infrascritta pena<br />

Se concede e permette che ciascuna donna possa havere e portare una so<strong>la</strong><br />

sotttana, o vero camorrino di drappo o di grana senza alcuno ornamento et non<br />

più, salvo che a quel<strong>la</strong> di grana vi possino mettere un profilo o vero bendelletta<br />

di drappo non escedente <strong>la</strong> misura di 3 deta per <strong>la</strong>rghezza.<br />

Item se ordina che non sia nisuna donna contadina e cittadina rusticale habitante<br />

in contado e cittadine non solite habitare nel<strong>la</strong> città che possino portare<br />

vesti et camorre di drappo o di panno di grana ma so<strong>la</strong>mente d’altri panni<br />

concedendose però un par de maniche di drappo.<br />

Item si prohibisce che nisuna donna come di sopra, possa portare al<br />

collo o in altra parte e membro del<strong>la</strong> persona, coralli o altra sorte di vezzi,<br />

per li presenti capitoli non vietati, che il valore di essi esceda <strong>la</strong> somma di<br />

tre scudi in tutto; né meno possa portar guanti di più valuta che dieci grossi<br />

et ancho pianelle con racami d’oro o d’argento, ma si permette un par di<br />

pianelle di drappo senza alcun altro ornamento, prohibendosi ali calzo<strong>la</strong>ri<br />

non posser fare dette pianelle con racamo di oro et d’argento sotto <strong>la</strong> infrascritta<br />

pena.<br />

E di più: in conformità del<strong>la</strong> consuetudine antica se prohibisce che nisun<br />

patre o altri in suo luogho possa ornare e vestire sua figliuo<strong>la</strong> nuovamente<br />

promessa o maritata sopra il valor del<strong>la</strong> ottava parte de <strong>la</strong> dote che haverà<br />

promessa, purchè detta ottava non esceda <strong>la</strong> somma di fiorini 50 in <strong>la</strong> quale<br />

non si hanno da computare li ariedi anzi, si permette che essi ariedi delle<br />

spose arivino anche a detta ottava parte del<strong>la</strong> dote promessa o pagata, non<br />

volendo però che cotal somma esceda <strong>la</strong> predetta quantità de altri fiorini 50<br />

né che in detti ariedi siano guanciali o altre cose con ornamenti di oro prohibendo<br />

ancora che li padri o madre o altri in luogho loro, nelli doni, che nelli<br />

tempi de li primi parti si sogliono fare alle spose, non possino passare il valore<br />

di scudi diece et li altri attinenti da qual <strong>la</strong>to si siano, <strong>la</strong> valuta di fiorini doi<br />

per ciascuno.<br />

Se ordina ancora che nisun marito mentre <strong>la</strong> donna sarà in casa del padre,<br />

possa darli mancie et offerte il Natale o altri doni, tanto in danari quanto in<br />

altre robbe che escedino in tutto il valore di fiorini doi per ciascun centinaro di<br />

fiorini che le fussi stato promesso in dote et altre persone non possano dare più<br />

che per ducati doi per ciascuno a dette spose.<br />

Dechiarando ancora che li attinenti da l’una e l’altra parte, per <strong>la</strong> nuova<br />

affinità tra loro contratta non possino farsi presenti et doni che passino <strong>la</strong> valuta<br />

di fiorini quattro in tutto per ciascuno.<br />

Et perché se intende quanto frequentemente le spose predette vanno a li


Perugia<br />

187<br />

monasterii delle monache et questo non si giudica in alcun modo a proposito<br />

per molti inconvenienti che ne possono seguire, se ordina che a nisuna sposa sia<br />

licito andare ad alcuno di detti monasterii se non passato lo anno da puoi che<br />

sarà maritata, per par<strong>la</strong>re a qualsivoglia di dette monache o altrimenti visitarle,<br />

sotto <strong>la</strong> pena infrascritta.<br />

Dechiarando che le pene de le cose sopradette habbino ad essere e siano<br />

con effetto di scudi 50 e <strong>la</strong> perdita de le robbe et altre pene etiam del corpo<br />

afflittive, alli huomini, donne, sarti, racamatori et orefici che faranno o verranno<br />

contra alle soprascritte prohibitioni et a le donne che presumaranno contra<br />

venire al<strong>la</strong> dispositione di questi capitoli, <strong>la</strong> medesima perdita di dette robbe<br />

et detta somma pecuniaria da applicarsi per un quarto 146 al<strong>la</strong> reverenda Camera<br />

apostolica, un quarto a lo spedale de Sancta Maria de <strong>la</strong> Misericordia, un<br />

quarto alle Derelitte et Scapuccine et 147 un quarto alli essegutori et accusatori<br />

equalmente, o altrimenti secondo lo arbitrio di sua signoria reverendissima et<br />

illustrissima al<strong>la</strong> qual pena se dechiara che li mariti siano tenuti per <strong>la</strong> lor<br />

moglie, etc.<br />

Reformatione sopra li ornamenti de le donne.<br />

89. 1549, marzo 23<br />

Bandi<br />

Reformationi sopra il vestir delle donne etc. 148<br />

146 ... per un quarto] alli essecutori et accusatori equalmente et li tre quarti al<strong>la</strong> Camera<br />

apostolica o alrimenti secondo l’arbitrio di Sua Santità reverendissima et illustrissima,<br />

a <strong>la</strong> quale pena si dechiara che li mariti sieno tenuti per le lor mogliere. Iulius<br />

cardinalis Urbinatensis Legatus. Io. A. vicelegatus. Datum Perusie, in pa<strong>la</strong>tio nostre solite<br />

residentie, die XXIII martii 1549. Hieronimus Fabius, così in n. 89, 1549, marzo 23.<br />

Bandi. Reformationi sopra il vestir delle donne etc.<br />

147 Un quarto ... et inserto a margine a correggere e li tre quarti al<strong>la</strong> Camera apostolica<br />

depennato nel testo.<br />

148 Vedi n. 88, [1549]. Bandi. Reformationi sopra il vestir de le donne etc. Nel testo<br />

è premesso un preambolo non inserito poi nel<strong>la</strong> stesura definitiva: Vedendosi che non ostanti<br />

li antichi decreti et leggi, li vestimenti et ornati delle donne in questa città sono pervenuti<br />

per le abusioni e tolleranze di qualche anno a dietro a superfluità et estremità tali che<br />

non facendovi provisione, spesso suprano non che aguaglino <strong>la</strong> somma de le doti et ogni<br />

giorno vanno più crescendo, di che ne seguita manifesta povertà e roina d’infinite case e<br />

l’impedimento di molti matrimonii che perciò si ritardano et essendo più volte dal publico<br />

di essa città stata fatta instanza allo illustrissimo e reverendissimo signore, monsignore<br />

il cardinal d’Urbino, di Perugia et Umbria meritissimo legato, di qualche opportuno et<br />

utile remedio, Sua Santità reverendissima et illustrissima considerato tutto questo esser<br />

vero et hauti sopra di ciò diversi par<strong>la</strong>menti et matura deliberatione con li magnifici<br />

signori conservadori, camerlinghi, et altri cittadini Perugini per provvedere ad uno incon-


188 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

90. 1555, marzo 22<br />

Riformanze<br />

Ordinamenta super ornamentis mulierum facta 149<br />

Item vedendosi che non ostante le leggi et antichi decreti altre volte fatti<br />

tanto per monsignore illustrissimo et reverendissimo d’Urbino, di Perugia et<br />

Umbria meritissimo legato, come per li suppremi magistrati di detta città, li<br />

vestimenti et pomposi ornamenti delle donne in essa città sono pervenuti per<br />

l’abusioni et tolleranze di qualch’anno adietro a superfluità et estremità tali,<br />

che non facendovisi qualche conveniente provisione spesso superano non che<br />

eguagliano <strong>la</strong> somma delle doti, et ogni giorno vanno tanto licenziosamente<br />

crescendo che ne segue non so<strong>la</strong>mente manifesta povertà et ruvina d’infinite<br />

fameglie, ma l’impedimento de molti matrimonii; onde li magnifici signori priori<br />

dell’arti et populo di detta città, giuntamente con li signori consoli, auditori<br />

et camorlenghi, desiderosi di venire sopra ciò a moderatione tale che ne debba<br />

seguire invio<strong>la</strong>bile et perpetua osservanza, et tanto magiormente venendovi spesso<br />

raccordati dall’illustrissimo et reverendissimo signore monsignore il vescovo<br />

di Ceneda, di detta città et Umbria dignissimo vicelegato; et havutovi più et<br />

diversi maturi conloquii con molti di lor gentilhomini et cittadini, sendo collegialmente<br />

congregati con licenza de sua signoria reverendissima sonno venuti<br />

solennemente e per partito fra loro a bosso<strong>la</strong> et fave ottenuto all’infrascritte<br />

reformationi et moderationi, come nelli capitoli qui di sotto descritti appertamente<br />

appare, cioè:<br />

1. In prima ordinaro et prohibiro espressamente ch’alcuna donna in essa città<br />

di qualsivoglia grado, conditione o preeminenza non porti né possa portare in alcuna<br />

parte et membro del<strong>la</strong> persona alcuno ornamento d’oro o d’argento tanto in<br />

vesti, racami, scuffie et colletti, quanto in qualsivoglia altro modo o foggia, né<br />

mancho alcuna quantità de perle et gemme, eccetto tre anel<strong>la</strong>; permettendosili possere<br />

portare una catenel<strong>la</strong> d’oro al collo non escedente però il peso de scudi sei<br />

d’oro et un’altra catena d’oro, non escedente però il valore de scudi vinti, per<br />

possere portare in cambio di centura o in altra parte del<strong>la</strong> persona, dove meglio li<br />

parerà. PLACET.<br />

veniente et danno di tanto momento, conforme a quanto è tenuta per il luogo che tiene<br />

in questa parte, a sopradette veste et ornamenti, confirmato et approvato si come da hora<br />

conferma et appruova con quelle limitationi però, che le sono parse a proposito, li infrascritti<br />

capitoli et reformationi propostoli dalli sopradetti conservatori et altri magistrati, li<br />

quali sotto le pene in essi contenute, vuole e comanda si osservano invio<strong>la</strong>bilmente et<br />

acciò nessuno possa pretendere ignoranza o allegarne altra scuta, li fa per virtù del presente<br />

bando publicare et intimare.<br />

149 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 91, [1555]. Bandi, Capitu<strong>la</strong> super resecatione ornamentorum<br />

mulierum.


Perugia<br />

189<br />

2. Item se li concede di possere portare una corona di qualsivoglia sorte, non<br />

escedente però il valore di doi scudi. PLACET.<br />

3. Item si prohibisce che li orefici non possano per alcun modo <strong>la</strong>vorare né<br />

fabricare ad alcuna persona le sopradette catene o catenelle che non siano d’oro<br />

puro, et non le possano fare d’alcuno metallo orato et contrafatto, prohibendo similmente<br />

ch’alcuna donna, come di sopra, possa né li sia lecito portare dette catenelle<br />

contrafatte sotto l’infrascritta pena, tanto alle donne, quanto a li detti orefici<br />

in caso de contraventione. PLACET.<br />

4. Se prohibisce anchora che nisuna donna, come di sopra, possa portare in<br />

veste et altri guarnimenti concessigli per li presenti capitoli oltra il valore del<strong>la</strong><br />

quarta parte del<strong>la</strong> sua dote, <strong>la</strong> quale in questo caso non sia se non di ottocento<br />

fiorini; et se pure passasse detta somma, non possa ad ogni modo spendere né<br />

portare se non per <strong>la</strong> quarta parte di detti ottocento fiorini, non comprendendocisi<br />

però li detti tre anel<strong>la</strong>. Et questo s’intenda per le cose fatte dal canto del marito,<br />

senza computarvi le havute dal<strong>la</strong> banda del padre; dichiarando, che se tra l’une et<br />

l’altre passassero detta somma, non le possano portare insieme. PLACET.<br />

5. Si vietano anchora le vesti o camorre divisate o racamate o destinte di<br />

fioroni o d’altra maniera di diversi drappi o diversi panni, o de drappi et panni<br />

insieme diversamente colorati o d’un medesimo colore, prohibendo alli sartori et<br />

racamatori, homini o donne che siano, che non ardiscano di tagliare, <strong>la</strong>vorare o<br />

racamare dette vesti, né altramente contrafare al<strong>la</strong> continenza di questi capitoli,<br />

sotto le pene qui de sotto espresse. PLACET.<br />

6. Item si comanda che nelle maniche si facessero a camorre di drappi permessi<br />

non si ecceda <strong>la</strong> misura d’un braccio et mezzo di questa misura, permettendosi<br />

che per ornamento delle vesti non prohibite per li presenti capitoli si possa<br />

portare sino al<strong>la</strong> quantità di braccia tre di drappo et non più da potersi ponere in<br />

qualsivoglia parte d’esse vesti, purché non sia stampato, racamato o agroppato 150 .<br />

PLACET.<br />

7. Item si prohibisce ch’alcuna donna, come di sopra, possa portare berrette<br />

né penne in alcun modo, et ancho ornamenti all’orecchii et pelle di zebellini né<br />

simili, sotto l’infrascritta pena. PLACET.<br />

8. Se concede et permette, che ciascuna donna possa havere et portare una<br />

so<strong>la</strong> sottana overo camorrino di drappo o di grana senza alcuno ornamento et non<br />

più, salvo ch’a quello di grana vi possino mettere un profilo overo bendelletta di<br />

drappo non escedente <strong>la</strong> misura di tre deta 151 per <strong>la</strong>rghezza. PLACET.<br />

9. Item si ordina, che non sia nisuna donna, contadina e cittadina rusticale<br />

150 n. 91, [1555]. Bandi aggiunge ... racamato o agroppato] Et se alcuna donna volesse<br />

una ciamarra di panno, non possa ornar<strong>la</strong> con altro che con braccia doi di drappo semplice<br />

et volemdoli fare di drappo, non possa mettervi ornamento che passi uno scudo, né<br />

manco fodrar<strong>la</strong> di pelle di maggior valor di X scudi siano di qual sorte di pelle si<br />

voglino.<br />

151 ms. data.


190 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

habitante in contado, e cittadine non solite habitare nel<strong>la</strong> città che possino portare<br />

vesti o camorre di drappo o di panno di grana, ma so<strong>la</strong>mente d’altri panni, concedendosili<br />

però un paro de maniche de drappo 152 . PLACET.<br />

10. Item si prohibisce che nisuna donna, come di sopra, possa portare al collo<br />

o in altra parte e membro del<strong>la</strong> persona coralli o altre sorte de vezzi 153 per li<br />

presenti capitoli non vetati, ch’il valore d’essi esceda <strong>la</strong> somma de tre scudi in<br />

tutto, né meno possa portare guanti di più valuta che dieci grossi, et amcho pianelle<br />

con racami d’oro o d’argento; ma si permette un paro di pianelle di drappo<br />

senza ornamento d’oro o d’argento, prohibendosi alli calzo<strong>la</strong>ri non possere fare<br />

dette pianelle con racami predetti, sotto l’infrascritta pena. PLACET.<br />

11. Et de più in conformità del<strong>la</strong> consuetudine antica se prohibisce che nisun<br />

padre o altri in suo luogho possa ornare et vestire sua figlio<strong>la</strong>, nuovamente promessa<br />

o maritata, sopra il valore dell’ottava parte de <strong>la</strong> dote ch’havesse promessa,<br />

purché detta ottava non esceda <strong>la</strong> somma di fiorini cinquanta, in <strong>la</strong> quale somma<br />

non s’hanno da computare li ariedi, anzi si permette ch’essi arriedi delle spose<br />

arivino anche a detta ottava parte del<strong>la</strong> dote promessa o pagata, et non più; non<br />

volendo però che cotal somma esceda <strong>la</strong> predetta quantità de altri fiorini cinquanta,<br />

né che in detti ariedi siano guanciali o altre cose con ornamenti d’oro; prohibendo<br />

anchora che li padri o madre, o altri in luogho loro, nelli doni, che nelli tempi de<br />

li primi parti si sogliono fare alle spose, non possino passare il valore de scudi<br />

dieci, et li altri attinenti da qual <strong>la</strong>to si siano <strong>la</strong> valuta de fiorini doi per ciascuno.<br />

PLACET.<br />

12. Se ordina anchora, che nisun marito, mentre <strong>la</strong> donna serà in casa del<br />

padre, possa dargli mancie et offerti il Natale o altri doni tanto in denari quanto<br />

in altre robbe, ch’escedino in tutto il valore de fiorini doi per ciascuno centinaro<br />

de fiorini che gli fosse stato promesso in dote; et altre persone non possano dare<br />

più che ducati doi per ciascuno a dette spose. PLACET.<br />

13. Dechiarando anchora che li attinenti de l’una et l’altra parte per <strong>la</strong> nuova<br />

affinità tra loro contratta non possino farsi presenti et doni che passino <strong>la</strong> valuta<br />

de fiorini quattro in tutto per ciascuno 154 . PLACET.<br />

14. Et perché s’intende quanto frequentemente le spose predette vanno alli<br />

monasterii delle monache, et questo non si giudica in alcun modo a proposito per<br />

molti manchamenti che ne possono seguire, si ordina che a nisuna sposa sia lecito<br />

152 n. 91, [1555]. Bandi aggiunge ... di drappo] Et che li sia lecito non dimeno, ornare<br />

le dette veste con braccia uno et mezzo di drappo, né manco possino portare col<strong>la</strong>ne né<br />

vezzi d’oro o d’argento né di perle o d’altre gemme, ma so<strong>la</strong>mente di coralli o d’altra<br />

sorta purchè non ecceda il valore di uno scudo.<br />

153 ... coralli o vezzi di corgnole o d’altre gemme et altre sorte di vezzi in n. 91,<br />

[1555]. Bandi.<br />

154 n. 91, [1555]. Bandi. aggiumge ... per ciascuno] Et che i mariti et altri attinenti i<br />

quali volessero far presentare a le spose: di cristalli, vetri, maiolicis o altre cose solite<br />

donarsi nel Perdono di San Domenico di Monte Luce, dell’Ascensione, di San Bernardino<br />

o d’altra festa, non possino in tutto donarle cose che eccedano il valore di doi scudi.


Perugia<br />

191<br />

andare ad alcuno di detti monasterii se non passato l’anno dapoi che serà maritata<br />

per par<strong>la</strong>re a qualsivoglia di dette monache, o altramente visitarle, sotto <strong>la</strong> pena<br />

infrascritta. PLACET 155 .<br />

15. Dechiarando che le pene delle cose sopradette habbiano ad essere et<br />

siano con effetto di scudi cinquanta et <strong>la</strong> perdita delle robbe alli homini, donne,<br />

sarti et orefici, racamatori, padri et madre che faranno o verranno respettivamente<br />

contra le sopradette prohibitione, per essi da incorrersi ipso fatto, da aplicarsi<br />

per un quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica 156 , un quarto allo spedale de<br />

Santa Maria del<strong>la</strong> Misericordia di questa città, et un quarto alle Derelitte et alle<br />

Scapuccine, et un quarto all’accusatore et esecutore equalmente 157 . PLACET.<br />

155 Il testo in corsivo è lo stesso del documento n. 88.<br />

156 Conservatori delle presenti leggi corretto su reverenda Camera apostolica n. 91,<br />

[1555]. Bandi.<br />

157 n. 91, [1555]. Bandi aggiunge ... et esecutore equalmente] Volendo et espressamente<br />

dichiarando che se alcuni delli detti officiali, luoghi pii et altri compresi nel presente<br />

capitolo facesse, sotto qual si voglia pretesto o colore, gratia di tutto o parte del<strong>la</strong> pena<br />

che gli toccasse per le contraventione de presenti capitoli, se intenda de fatto et senza<br />

altra dichiaratione esser cessato dalle ragioni che havesse o che per lo avenir potessi haver<br />

in dette pene et che in luogo di quello che contrafacesse debba per <strong>la</strong> rata sua, succedere<br />

<strong>la</strong> Camera apostolica et per che si vede quanto sia detestabile il licenzioso procedere delle<br />

cortegiane et meretrici, le quali dal<strong>la</strong> vita impudica e fuori non possono esser conosciute<br />

de le altre, salvo che da chi ne ha notitia per provedere, modo a questo aviso, prohibisce<br />

a le dette meretrici il poter andar fuora di casa senza un manto o velo in testa, nel qual<br />

sia una lista d’oro o di seta gial<strong>la</strong> <strong>la</strong>rga doi dita incominciando dallo scrimo et calli giù<br />

dritto per le spalle et anco non possino uscir di casa senza berretta.<br />

Et per maggior osservanza de presenti capitoli si dichiara che qualunche huomo o<br />

donna <strong>la</strong> qual facesse fare panni o altre cose prohibite per li presenti capitoli et accusasse<br />

ai Conservatori deputati il sarto, orefice, calzo<strong>la</strong>ro o altre artefice che tal panni o cose<br />

prohibite gli facesse o havesse fatte, oltre che saranno tenuti secreti, saranno anche sgravati<br />

dalle pene incorse per tal contraventione et parimente li sartori, orefici o altri artefici<br />

che accusaranno quelli che gli havessero dato a fare tal panni et cose prohibite, volendo<br />

che in questo habbia luoco <strong>la</strong> questione, cioè che quel di loro sarà primo a referire,<br />

s’intenda fuor de colpa.<br />

Et perché si suol dire esser meglio non far le leggi che farle e non osservarle per<br />

seguirne il dispregio de’ magistrati et de’ legis<strong>la</strong>tori, per questo si ordina che li magnifici<br />

signori priori che per l’avenire si trovaranno il magistrato del mese di dicembre, debbano<br />

ogni anno a quel tempo, eleggere cinque cittadini, uno per ciascuna porta, di buon casato,<br />

qualità, conditione, opinione, coscienza et fama i quali debbano chiamarsi li Conservatori<br />

delle leggi pompose et debbansi publicarsi alli 20 di dicembre per tutto l’anno seguente<br />

insieme con gli altri offici publici, con piena facoltà auta et balìa di far osservare<br />

i presenti ordinamenti et punire li trasgressori nelle pene che in essi si contengono delle<br />

quali sia essequtore il canceliere del<strong>la</strong> ruota il quale in tutto quello che concernesse il<br />

presente officio sia obligato obedirle, assisterle et eseguire quanto et contra che da loro<br />

gli sarà ordinato, senza rispetto di cui sopra o eccetione alcuna, sotto pena del<strong>la</strong> perdita<br />

dell’officio suo.


192 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Ordinamentorum predictorum a reverendissimo domino vicelegato confirmatio.<br />

Illustrissime et reverendissime domine p<strong>la</strong>ceat domine vestre reverendissime<br />

ad humiles preces devotorum illius oratorum priorum artium et populi civitatis<br />

Perusiae et camerariorum suprascriptam legem et ordinationes pro bono pubblico<br />

dictae civitatis approbare, confirmare, et suae vicelegationis munere, et ea qua<br />

fungitur authoritate de novo statuere et il<strong>la</strong>s invio<strong>la</strong>biliter observari debere mandare,<br />

contrariis quibuscumque non obstantibus etc.<br />

Attentis narratis, approbamus, confirmamus, statuimus et irrevocabiliter observari<br />

mandamus, ut petitur.<br />

M. Cenetensis vicelegatus. Datum Perusie die XXIII martii MDLV<br />

Franciscus etc.<br />

91. [1555]<br />

Bandi<br />

Capitu<strong>la</strong> super resecatione ornamentorum mulierum 158<br />

92. 1559, 24 giugno<br />

Riformanze<br />

Capitu<strong>la</strong> super vestem virorum et mulierum 159<br />

Ancorché a ciaschuno debba essere licito disporre delle cose a suo benep<strong>la</strong>cito,<br />

et che ogni huomo per legge di natura sia libero moderatore et arbitro de’<br />

suoi beni, non di meno perché si vede che molte volte alcuni si abusano tanto<br />

sinistramente di tale arbitrio, che non solo portano ruina alle cose loro partico<strong>la</strong>ri,<br />

ma ancho grave danno et incommodo al<strong>la</strong> republica, al<strong>la</strong> quale è grandemente<br />

utile che ciaschuno usi bene le cose sue, et de qui è nato che nelle ben<br />

governate città ne’ tempi [antichi] et moderni si è molte volte con buone legge<br />

posto freno et modo alle superflue spese, nelle quali gli huomini si <strong>la</strong>sciano<br />

trascorrere quasi più per lo malo essempio et a gara degli altri, che per propria<br />

Et che tra l’altre cose che giurano li magnifici signori priori quando entrano in ufficio,<br />

debbono promettere il giuramento di favorire li sudetti officiali e procuratori che si<br />

osservino le presenti leggi et di non dare licenza ad alcuno di far cosa che venga contro<br />

d’esse.<br />

In così ottengha <strong>la</strong> confirmatione da Nostro.<br />

158 Vedi n. 90, 1555, 22 marzo. Riformanze. Ordinamenta super ornamentis mulierum<br />

facta.<br />

159 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 93, 1559. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne.


Perugia<br />

193<br />

et mera loro elettione; et partico<strong>la</strong>rmente in questa città da diversi reverendissimi<br />

signori legati et governatori che sonno stati per il tempo, et da più magistrati si<br />

è voluto provedere alle superflue pompe circa il vestire, massime delle donne;<br />

conoscendo che dall’abuso circa tal cosa non so<strong>la</strong>mente se dava impedimento ai<br />

matrimonii, ma si causava <strong>la</strong> povertà et ruina delle famiglie. Ma non essendo<br />

stato abastanza tutto quello che ci s’è fatto sin qui, anzi parendo che questo<br />

male sia andato ogni giorno acquistando più forze, et che <strong>la</strong> gioventù non habbi<br />

quasi altro maggiore desiderio che di consumarsi et ruinarsi, spendendo più di<br />

quello che ha ciaschuno in luxo et superflui vestimenti, li magnifici signori priori<br />

delle arti et popolo di Perugia, insieme con li signori consoli, auditori et camarlenghi,<br />

havuti diversi colloquii con molti gentilhuomini et cittadini, essendo collegialmente<br />

congregati con licenza del reverendissimo monsignor Giovambattista<br />

Castagna arcivescovo di Rossano, governatore di Perugia etc. per dare sufficiente<br />

et perpetuo remedio alli sudetti disordini, posero solennemente a partito a busso<strong>la</strong><br />

et fave, secondo il solito et consueto, et ottenute l’infrascritte reformationi<br />

et capitoli, cioè 160 :<br />

1. S’ordina che gli huomini di detta città non possino né debbano, sotto<br />

qual si voglino pretesto di grado, preminenza o nobiltà, portare in alcuna parte<br />

de’ vestimenti bottoni, pontali né qual si voglino altra maniera di fornimento et<br />

ornamento d’oro, di argento né di smalto, quantunche contrafatto, né manco<br />

alcuno racamo di seta, né panni o drappi divisati, foderati o distinti di diversi<br />

colori, ma secondo il civil uso d’uno istesso colore. Non prohibendo però loro il<br />

portare drappi intieri o tagliati a lor libito, et il guarnire i vestimenti con zugoletti<br />

o zaganette di seta al<strong>la</strong> moderna et con quel<strong>la</strong> quantità di drappo che a<br />

loro piacerà.<br />

2. Anchora s’ordina che le donne d’essa città cosi cittadine, come nobili et<br />

gentildonne di qual età, stato, grandezza, qualità o preminenza se siano, non<br />

possino in modo alcuno portare dentro né fuori di essa città alcuno ornamento<br />

d’oro, d’argento puro né contrafatto, né di perle o altre gemme sopra <strong>la</strong> testa,<br />

tanto in 161 fronzali, quanto in qualsivoglino altra sorta di legamento, eccetto una<br />

rete da fi<strong>la</strong> d’oro a loro libito; né manco berrette d’alcuna sorte, ma so<strong>la</strong>mente li<br />

cappelli di che sorte voglino, senza mettervi però racami, piume né medaglia<br />

alcuna.<br />

3. Prohibendo anchora alle dette donne, come di sopra, il portare alli orecchii<br />

anel<strong>la</strong>, pendenti o qual sia sorte di gemme et ornamento; volendo nondimeno<br />

che sia loro licito portare per al collo un vezzo solo sia di perle, di coralli o<br />

di che altra sorte vogliano, purché non sia d’oro né d’argento, vero né finto,<br />

smaltato, fi<strong>la</strong>to né intagliato, al quale possino agiongere un pendente d’oro o<br />

d’argento buono et semplice, senza alcuna di dette manifatture; et anchora le sia<br />

160 Ancorché ... et capitoli, cioè preambolo assente in n. 93, 1559. Bandi.<br />

161 n. 93, 1559. Bandi aggiunge scuffie.


194 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

lecito portare al collo una col<strong>la</strong>na d’oro puro di che valore le piacerà, senza<br />

smalto o intaglio alcuno, ma di semplice fattura.<br />

4. Non possano le dette donne portare alcuna gorghiera o colletto guarnito<br />

d’oro né d’argento né di perle, ma so<strong>la</strong>mente di seta o d’altro <strong>la</strong>voro a loro<br />

libito; et li sia lecito portare indosso una sottana et una vesta di drappo di che<br />

valore vogliano, purché in veruna d’esse non sia guarnimento d’oro né d’argento,<br />

come di sopra, né d’intaglio o di racamo, né di drappo stampato, fogliato et<br />

fioronato, né mancho tragino, ma so<strong>la</strong>mente allistate di semplice drappo, <strong>la</strong> sottana<br />

con braccia doi et <strong>la</strong> veste con braccia tre di che colore vogliano.<br />

5. Et parimente le sia lecito portare una ciamarra overo sbernia di drappo<br />

senz’ornamento d’oro né d’argento, come di sopra, né di alcuno intaglio, racamo<br />

o <strong>la</strong>voro, ma so<strong>la</strong>mente con liste di drappo, le quali non passino doi braccia, et<br />

volendo possino foderar<strong>la</strong> di pelle di che sorte voglino, purché l’una né l’altra<br />

non portino insieme con <strong>la</strong> vesta et sottana di drappo, acciò in un tempo medesimo<br />

non habbiano in dosso più di doi vestimenti di drappo.<br />

6. Et se volessero fare veste, sottane, ciamarre o sbernie di panno non<br />

possino mettervi alcun altro ornamento di qual sorte se vogliano, salvo che allistar<strong>la</strong><br />

con tre braccia di drappo di che colore et qualità venga loro voglia, purché<br />

le veste et sottane non siano aquartate, divisate o distinte di panno de diversi<br />

colori, né di drappo o panno insieme; ma so<strong>la</strong>mente con liste, come di sopra.<br />

Et alle braccia et alle mani non possino portare cathene né manigli di alcuna<br />

sorte né manco pelle di zebellini, armellini o d’altri simili in alcuna parte del<strong>la</strong><br />

persona; ma so<strong>la</strong>mente una fede et quattro altri anel<strong>la</strong> d’oro alle dita, un paro di<br />

guanti senz’alcun altro racamo o <strong>la</strong>voro, salvo che di seta, et una corona di che<br />

sorte vogliano, purché non passi quattro scudi, et ai piedi sia loro licito portare<br />

scarpe o pianelle di drappo con passamano di seta o filosello del medesimo<br />

colore senz’alcun altro ornamento de sopra vetato.<br />

7. Inoltre, per moderare le gravi spese che sogliono farsi in presentare le<br />

spose in tempo dei parti et altri tempi, s’ordina che i mariti mentre le spose<br />

saranno in casa delli padri non le possano dare mancie et offerte in dinari né<br />

doni in altre robbe, che eccedino in tutto il valore de florini doi per ciascheduno<br />

centinaro de fiorini che gli fusse stato dato o promesso in dote. Et gli<br />

altri attinenti dell’una et l’altra parte per <strong>la</strong> nuova affinità tra loro contratta<br />

non possino farsi presenti né mancie che escedino <strong>la</strong> valuta de ducati doi per<br />

ciaschuno; et li padri di dette spose o madri et fratelli non possino spendere<br />

in tempo delli parti in tutto quello che accadesse dare a dette impagliate oltra<br />

<strong>la</strong> somma di scudi quindici, siano di che qualità, nobiltà o preminenza si vogliano.<br />

8. Quanto agli habitanti nel contado et distretto di essa città, se ordina che<br />

li contadini et cittadini, così civili come rusticali, non soliti habitare familiarmente<br />

nel<strong>la</strong> città, non possano portare calze d’alcuna sorte di drappo, ma solo possino<br />

fodrar quelle di panno con braccia doi et mezzo di taffetà; et nel resto non<br />

possino portare alcuna cosa che per li presenti capitoli sia vietata alli cittadini et<br />

habitanti nel<strong>la</strong> città.


Perugia<br />

195<br />

9. Alle donne del contado, cittadine o contadine che siano, non solite habitare<br />

continuo et familiarmente nel<strong>la</strong> città, se vieta et prohibisce espressamente il<br />

possere, sotto qualsivogli pretesto o colore, portare indosso veste, sottane, ciamarre<br />

né sbernie d’alcuna sorte di drappo, ma so<strong>la</strong>mente di panno di che sorte<br />

vogliano con liste di drappo, che non eccedino in tutto <strong>la</strong> misura de doi braccia,<br />

et un paro de maniche di che drappo vogliano, senza alcun altro ornamento. Né<br />

manco possino portare in alcuna parte del<strong>la</strong> persona oro né argento, puro né<br />

finto, né manco perle o smalti, ma so<strong>la</strong>mente doi anel<strong>la</strong> d’oro o d’argento et<br />

una fede alle mani, et al collo un vezzo di coralli o d’altra sorte che non esceda<br />

il valore di tre scudi.<br />

10. Alle meretrici et cortigiane, cosi del<strong>la</strong> città come del contado, non se<br />

prohibisce alcuna sorte de vestimento et d’ornamento per li presenti capitoli<br />

vietato, ma se tollera che possino andare vestite a lor modo, purché non possino<br />

uscire mai di casa senza una berretta in testa, <strong>la</strong> quale non possino levare mai,<br />

etiamdio nel<strong>la</strong> chiesa, eccetto nell’altare del Sacramento; et essendo trovate senza,<br />

possano essere prese senza altra commissione, et incorrano ipso fatto <strong>la</strong> pena<br />

del<strong>la</strong> frusta; intendendo per meretrici quelle che sonno publicamente reputate<br />

per tali et che tengano scuo<strong>la</strong> aperta a tale esercizio.<br />

11. Et per più facile osservanza del presente ordinamento se prohibisce alli<br />

orefici di poter fare in modo alcuno né far fare alcuna delle cose vietate nelli<br />

sudetti capitoli, né mancho fare quelle che son permesse se non di tutt’oro overo<br />

argento fino, et non finto et affalsato, prohibendo a’ sarti, sartrici, racamatori,<br />

racamatrici, calzo<strong>la</strong>ri et ad ogni altro artefice il poter fare alcuno delli detti<br />

<strong>la</strong>vori et vestimenti vietati sotto le pene infrascritte.<br />

12. Dechiarando che qualunche persona in modo alcuno contrafacesse al<strong>la</strong><br />

continenza del presente statuto et ordinamento così in portare le cose in esso<br />

vietate, come in farle et <strong>la</strong>vorarle o far <strong>la</strong>vorare per sé o per altri, incorra ipso<br />

fatto <strong>la</strong> pena di scudi XXV per ciascheduno et ciascheduna volta et in alcuna<br />

cosa che contravvenisse, d’applicarse per un quarto alle zitelle Derelitte, un quarto<br />

alle zitelle Capuccine, et il resto all’accusatore et essequutore egualmente. I<br />

quali luoghi pii, accusatori et essequutori non possino in modo alcuno far gratia<br />

di tutto né di parte di detta pena; et facendo altrimenti non tenga né vaglia, et<br />

perdino ogni ragione che per l’avenire havessero sopradette pene, et in luocho<br />

di qualunche di loro contrafacesse succeda <strong>la</strong> reverenda Camera apostolica.<br />

13. Et perché nessuno possi escusarsi per minore età né patria potestà,<br />

s’ordina che alle dette pene siano li padri tenuti per li figliuoli et figliuole che<br />

contrafacessero in qual modo si voglino, i mariti per loro consorti, et li fratelli<br />

per loro sorelle non avendo padre, et li maestri et maestre per lor garzoni et<br />

<strong>la</strong>voranti che in alcuna parte contravenissero, come di sopra. Et sia lecito al<br />

barigello et al cavaliere et loro essequutori fare rigorosa essequutione etiamdio in<br />

mezzo le piazze et dovunche trovassero alcuna persona che contravenisse, come<br />

di sopra, senz’altra licenza o commissione; et trovandole et non facendone essequutione<br />

incorrano le medesime pene da togliersi et applicarsi ipso fatto al<strong>la</strong><br />

reverenda Camera apostolica; et delle dette cose debbano stare a sindicato.


196 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

93. 1559<br />

Bandi<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne 162<br />

94. 1562, giugno 2<br />

Riformanze<br />

Nova provisio et reforma super vestimentis virorum et mulierum 163<br />

Reforma <strong>generale</strong> sopra il vestire. Ancoraché ogni huomo per legge commune<br />

a tutte le gente sia libero moderatore et arbitro delle cose sue, nondimeno perché<br />

sicome molte volte ne’ tempi adietro, cosi anchi hoggie si vede, che molti si abusano<br />

tanto sinistramente di tale arbitrio che non solo portano ruina a le cose loro<br />

particu<strong>la</strong>re, ma anche grave danno et incommodo a <strong>la</strong> republica, al<strong>la</strong> quale è di<br />

molta autorità che ciascuno usi bene le cose sue, ne è seguito che necessariamente<br />

nelle ben governate città a’ tempi antichi et moderni si è più volte con buone leggi<br />

posto freno et modo a le superflue spese nelle quali li huomini si <strong>la</strong>sciano transcorrere<br />

più per lo esempio et a gara de li altri che per naturale e propria volontà<br />

loro, et partico<strong>la</strong>rmente in questa città da diversi reverendissimi signori legati e<br />

governatori, che vi sono stati pro tempore, et da più magistrati si è voluto provedere<br />

a le superflue pompe circa gli ornamenti e le veste, e massime delle donne,<br />

conoscendo che dallo abuso circa tal cosa si causava <strong>la</strong> povertà delle famiglie, et si<br />

dava non piccolo impedimento alli matrimonii, con una gran consequentia di molti<br />

altri gravi disordini. Ma non essendo stato abastanza tutto quello che ci si è fatto<br />

sin qui, anzi parendo, che questo male sia andato ogni giorno acquistando forze, e<br />

che <strong>la</strong> gioventù non habbia quasi altra mira, che di consumarsi, spendendo più di<br />

quello che ha in lusso e superflui ornamenti, lo illustrissimo signore Ascanio del<strong>la</strong><br />

Corgnia al presente capo del magistrato e li altri magnifici signori priori delle arti<br />

e popolo di Perugia suoi collegi, volendo come è l’officio e debito loro per quanto<br />

ponno dare perpetuo rimedio alli prefati disordini, giustamente con li signori consuli,<br />

auditori et camerlenghi, consultato ben prima il tutto con più savi et prudenti<br />

cittadini, hanno solennemente proveduto nel modo infrascritto.<br />

Per le donne.<br />

1. In prima si prohibisce et ordina che nissuna donna di Perugia, di qualunche<br />

grado, stato, conditione e preminentia si sia, possa portare in Perugia né<br />

162 Vedi n. 92, 1559, 24 giugno. Riformanze. Capitu<strong>la</strong> super vestem virorum et mulierum.<br />

163 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 95, 1562, agosto 24. Bandi. Modus et ordo generalis super<br />

vestibus et ornamentis tum hominum, tum etiam mulierum.


Perugia<br />

197<br />

fuori per il suo territorio né in casa alcuna veste, ornamento o altra cosa d’oro<br />

o argento sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to o tessuto, perle, gemme pretiose vere o fitte, eccetto<br />

sino al numero di tre anel<strong>la</strong> nelle dita, due catene d’oro, una non escedente il<br />

peso di scudi sei e l’altra di scudi vinticinque d’oro, et una cuffia o rete in testa,<br />

e doi pendenti alle orecchie schietti, quai pendenti non passino il valore di scudi<br />

quattro d’oro tra tutti doi.<br />

2. Item non possa portare ricami d’oro, d’argento o di seta di sorte alcuna;<br />

né meno alcuna cosa di smalto o smaltata.<br />

3. Che <strong>la</strong> guarnizione posta ad alcuna veste non possa passare <strong>la</strong> quantità di<br />

braccia tre a misura et altezza di raso; dichiarando che tal guarnitione si possa<br />

porre di fuori o di dentro per mostra a loro benep<strong>la</strong>cito, purché non passi detta<br />

quantità. Non guanti riccamati di seta, nonché di oro né argento né di perle.<br />

4. Non ventagli con catena o altro ornamento d’oro o di argento vero o<br />

fitto. Le corone non possino essere d’oro, di argento, di perle o di altre pietre<br />

pretiose vere o fitte, eccetto li paternostri di esse, i quali possino essere d’oro o<br />

di argento come loro pare.<br />

5. Non possano portare né havere per usare veste di drappo che passino il<br />

numero di tre; dechiarando però che sia lecito havere et usare, oltre le dette tre<br />

veste, due zimarre o due sbernie, o una zimarra et una sbernia di drappo; ma<br />

non si possino trinciare, tagliare né ornare in modo alcuno d’altro <strong>la</strong>voro, eccetto<br />

<strong>la</strong> guarnitione, busti e maniche, quali si possano tagliare a modo loro, purché<br />

<strong>la</strong> guarnitione non passi <strong>la</strong> quantità sopra permessa et taxata. Dechiarando che<br />

ancora le veste di panno e di ogni altra sorte che di drappo si possino guarnire<br />

di velluto o di altro drappo o di seta d’ogni colore.<br />

6. Non possano fare calze né calzoni per cavalcare né per altro uso loro di<br />

alcuna sorte di drappo, se non di taffetà o di ormosino semplice, senza altro<br />

ornamento.<br />

7. Che le zimarre et tutte l’altre veste permesse, tanto di drappo come di<br />

panno o de altre sorte, non possino havere stragini longhi di ataccare, ma sieno<br />

tonde honestamente.<br />

8. A li zebbelini che si portino al collo o in mano non si possa ponere<br />

catena, teste, cordone, o altro ligamento né ornamento d’oro o di argento sodo,<br />

tirato, tessuto né fi<strong>la</strong>to, perle, gemme né pietre pretiose vere o fitte in modo<br />

alcuno.<br />

9. Che le sopradette prohibitione non se intendono per le cortigiane o publiche<br />

meretrice, quali possino vestire e portare liberamente ogni sorta di ornamento;<br />

dechiarando però che quando vanno fuora di casa sieno tenute portare<br />

<strong>la</strong> berretta in testa, etiam quando e mentre stanno in chiesa, sotto <strong>la</strong> pena di<br />

scudi dieci per ciascuna volta.<br />

1. Le contadine, etiam fatte cittadine per privilegi, et altre donne familiarmente<br />

habitante il contado et esercitanti l’arte rusticale, non possino portare<br />

alcuna sorte di oro vero né finto, eccetto in uno anello solo per il dito, et li sia<br />

prohibito ogni sorte di rachame etiam di argento o di seta, perle, et ogni sorte


198 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

di veste, non solo di oro o di argento ma etiam di drappo di seta, eccetto un<br />

paro di maniche, una balzana o lista o cordone o francia o trina o passamano o<br />

zaghena o fascia, et alli busti et maniche senza altro <strong>la</strong>voro, intagli, stampe o<br />

groppi. Le qual cose possino essere di velluto o di altro drappo d’ogni colore, e<br />

possino similmente havere et portare cuffia, bindelle del<strong>la</strong> testa, benda, velo,<br />

collecto da spalle, gorghiere e cinti di seta, et uno vezzo che non passi uno<br />

scudo e mezzo, e non possino portare coralli alle mani.<br />

Per li huomini.<br />

1. Non sia lecito alli huomini di detta città o suo contado, di qualunche<br />

sorte, grado, condizione o preheminentia si sieno, portare in berretta, capello né<br />

in alcuna sorta di vestimento medaglie, bottoni, rosette, pontali, fibbie, cordoni,<br />

fiocchi, passamani, trine, treccia, francia o altro ornamento d’oro o d’argento<br />

vero o fitto, o altra cosa orata o argentata, eccetto col<strong>la</strong>ne per il collo o dove li<br />

piacessi, et anelli per le dita, et eccetto spadi, pugnali, cinture da spade, sproni<br />

o altre armi da offendere et difendere, che possino essere dorati o argentati a<br />

loro benep<strong>la</strong>cito.<br />

2. Non possano in loro berrette, capelli né altra sorta di vestimento o coprimento<br />

di persona, piccolo o grande, havere riccami d’oro o d’argento o di<br />

seta in modo alcuno; né portare saii, buricchi, collecti, calze o altra cosa da<br />

vestire di te<strong>la</strong> o broccato d’oro o di argento, tutto o parte, puro o misto, né<br />

camiscie <strong>la</strong>vorate di oro o di argento.<br />

3. Non possano fare calze né calzoni di drappo alcuno tagliati, eccetto che<br />

di velluto, non ci ne mettendo però più di duo braccia, e per fodero di esse tre<br />

braccia di taffetà; et quelle o quelli non tagliati non possino escedere tre braccia<br />

di drappo a misura et altezza di raso; ma quelli che non sono di drappo si<br />

possino tagliare e foderare etiam con duo braccia di velluto overo con taffetà o<br />

ormosi o raso, purché non passi tre braccia di drappo dell’altezza di raso, overo<br />

uno braccio e mezzo di drappo alto come si fanno ordinariamente gli ormesi o<br />

taffetà alti. Prohibendo insomma in tutto e per tutto li braconi al<strong>la</strong> Napolitana o<br />

Sguizzera; tollerando però un poco di honesto sgonfio senza alcuna impitura di<br />

qual si voglia cosa. Dichiarando che o di drappo o d’altra sorte che sieno dette<br />

calze o calzoni habbiano ad essere semplici, senza alcuna guarnitione o altro<br />

ornamento; e si se facessero [spezzate] possano havere tanto più di taffetà, ormosi<br />

o raso o altro drappo quanto commodamente basti per li ginocchini.<br />

4. Alli tabarri, robbe o robboni non sia lecito porre per guarnitione più di<br />

braccia tre, et alle cappe duo e mezzo di drappo di misura et altezza di raso,<br />

fuori o dentro, come li piace, et li sia lecito anco or<strong>la</strong>rli con un passamano a<br />

torno.<br />

5. Alli saii, boricchi o collecti uno braccio e mezzo solo di drappo del<strong>la</strong><br />

misura et altezza predetta, se non sono di drappo; ma essendo di drappo, sieno<br />

schietti e semplici, senza altro guarnimento, eccetto, si vogliono, uno orlo di<br />

passamano. Possino in luogo di detta guarnitione di drappo havere, volendo,<br />

uno filo solo et ordine di francia o di passamano o di trine o di zagana o di<br />

cordone, o due righette sole e semplice, o uno orlo di seta.


Perugia<br />

199<br />

6. Li giupponi di drappo, corame, te<strong>la</strong>, o di altra sorte, possano esser rigati<br />

con seta o refe, et havere intorno uno orlo solo di passamano o di altro drappo,<br />

o vero un cordone o trina o francia o zaghena o due righette di seta e non più;<br />

ma non possano esser fodrati di drappo alcuno, eccetto alle mani, al collo e<br />

dinanzi un poco.<br />

7. Le calze e calzoni di corame o di camozza sani possano essere rigati di<br />

seta o refe; ma, essendo tagliati, non possino esser rigati, ma bene fodrati di<br />

taffetà ormesi o raso del<strong>la</strong> quantità come di sopra.<br />

8. Alli contadini non sia lecito portare alcuna sorte di drappo, salvo nelle<br />

calze braccia tre di taffetà de l’altezza del raso.<br />

1. Se dichiara che le presente prohibitione, tanto di donne quanto di huomini,<br />

non se intendano per li putti o fanciulle fino al<strong>la</strong> età di anni quattro finiti;<br />

ma sopra quelli sieno compresi tutti li altri senza alcuna eccettione di età, di<br />

sesso, grado o conditione.<br />

2. Dechiarasi ancora, che nelli presenti ordini et decreti si intendino compresi<br />

etiam li forostieri et forostiere habitante in Perugia o suo contado, e<br />

similmente li scho<strong>la</strong>ri che vi fossero a studio, de qualunche stato o condizione;<br />

ma quelli che vi capitassero per transito dal dì che saranno intrati nel<strong>la</strong> città o<br />

luogo di essa habbino tempo quaranta giorni e non più, sotto <strong>la</strong> medesima<br />

pena.<br />

3. E perché ciaschuno, tanto maschio come femina, possa havere commodità<br />

di provedere al bisogno et indennità sua quanto sia possibile si concede che li<br />

panni, veste, oro, argento, perle, ricame, calze, calzoni e tutte l’altre cose di<br />

sopra vietate, li quali sino al presente si havessero o fossero fatte o tagliate o<br />

cominciate, si possino portare da ciascuna persona liberamente, senza alcuna pena,<br />

sino a tutto il carnevale prossimo da venire del sequente anno 1563, ma dopo<br />

quel termine si debba poi osservare quanto è di sopra, et habbia il presente<br />

ordine, forza e virtù in ogni sua parte invio<strong>la</strong>bilmente senza altra intimatione et<br />

pubblicazione.<br />

4. La pena per ciaschuna volta che serà contravenuto in tutto o in parte a<br />

le presente constitutioni sia per ciascheduna persona, maschio o femina, <strong>la</strong> perdita<br />

de <strong>la</strong> cosa prohibita e de quel<strong>la</strong> dove fosse ataccata o posta, et di dieci scudi,<br />

d’applicarsi, tanto le cose perdute quanto <strong>la</strong> pena pecuniaria, per un quarto allo<br />

accusatore, per l’altro allo essecutore, e per <strong>la</strong> metà allo hospitale del<strong>la</strong> Misericordia,<br />

Derelitte, Capuccine e Convertite egualmente. Per le quali pene sia obligato<br />

il marito per <strong>la</strong> moglie, si sia ita a marito, e quando no, il padre per li<br />

figliuoli, e non havendo padre, li fratelli o quelli che li havessero in custodia o<br />

cura, maschi o femine; dechiarando, che li padri negli altri casi sieno indistintamente<br />

tenuti alle pene sudette per li figliuoli che contrafaranno a li ordini presenti.<br />

Si debba credere allo accusatore con uno testimonio idoneo e loro giuramento.<br />

5. Per maggiore osservantia si comanda et ordina alli orefici, sarti, riccamatori,<br />

calzo<strong>la</strong>ri et ad ogni altro mastro et artefice, tanto maschio quanto femina,


200 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

che non possano per modo alcuno in publico o segreto tagliare, fabricare, <strong>la</strong>vorare,<br />

cuscire o disegnare cosa alcuna contra le sopradette prohibitione et presenti<br />

ordini; dechiarando che il mastro, patrone o patrona, sian tenuti per il garzone o<br />

<strong>la</strong>vorante, et quello che il rive<strong>la</strong>sse, oltre <strong>la</strong> sua parte del<strong>la</strong> pena, quale habbia<br />

come accusatore, sia liberato da ogni colpa ch’egli vi havesse et da ogni pena<br />

per esso incorsa in tutto, e sia tenuto segreto.<br />

6. Che del<strong>la</strong> detta pena incorsa non se possa fare gratia alcuna senza consenso<br />

del reverendissimo superiore insieme con li signori priori e camerlenghi<br />

per il tempo, vincendole però li detti camorlenghi per trentacinque fave bianche<br />

almanco; e questo intra termine di cinque giorni continui dopo il dì del<strong>la</strong> essequtione<br />

o del<strong>la</strong> accusatione provata o verificata, e non altrimenti né in altro<br />

modo.<br />

7. Per <strong>la</strong> osservazione perpetua et invio<strong>la</strong>bile del presente ordine si possa e<br />

debba procedere sommariamente, senza lite né scrittura con mano regia, vista <strong>la</strong><br />

so<strong>la</strong> pura e mera verità.<br />

8. Et all’officiale o essecutore publico sia lecito trovarlo in fatto che alcuna<br />

persona contravenisse, fare <strong>la</strong> essequtione sopra <strong>la</strong> cosa prohibita, di sua propria<br />

autorità, senza altra licentia, essendo cosa che si possa allora levare comodamente,<br />

comme guanti, catene, colletti, perle, manigli, pendenti, pianelle, anel<strong>la</strong>, berrette,<br />

cappe, tabarri, ventaglie, zibbelini e simil cose; ma si fussero veste da<br />

donne, come sbernie, zimarre, sottane, camorre, calze, gipponi, sai, camiscie,<br />

boricchi o simili, si possa fare comodamente in ogni luogo, etiam in chiesa, che<br />

subbito debba andare in casa a spogliarsi, et fare <strong>la</strong> debita essecutione nel<strong>la</strong> cosa<br />

prohibita. Et chi non obedisse caschi in pena del doppio: e de tal comandamento<br />

si creda all’essecutore o officiale con un testimonio degno di fede con loro<br />

giuramento.<br />

9. Che giudice e conservatore del<strong>la</strong> presente legge sia il magnifico podestà<br />

et il capitano del<strong>la</strong> Ruota di Perugia, et ciascuno di essi in solido; havendo<br />

però tra essi sempre luogo <strong>la</strong> preventione in ciascuno caso, o vero chi sarà per<br />

il tempo in luogo loro, li quali debbano procedere sommariamente, come di<br />

sopra, e senza sportule, premio o rispetto di persona alcuna, esseguire interamente<br />

e con effetto li predetti ordini e decreti. Dal<strong>la</strong> sententia de’ quali non si<br />

possa appel<strong>la</strong>re, rec<strong>la</strong>mare, né supplicare, né in modo alcuno ricorrere. Et al<strong>la</strong><br />

distributione delle dette pene si debba con quel giudice che haverà <strong>la</strong> causa in<br />

mano intervenire etiam il reverendissimo priore del detto hospitale, sì che fidelmente<br />

ciascuno habbi <strong>la</strong> parte sua, senza fraude alcuna. Et mancando li<br />

detti magnifici podestà e capitano di procedere, esseguire et distribuire, come<br />

di sopra, caschuno nel<strong>la</strong> medesima pena, cosi de li dieci scudi come del valore<br />

del<strong>la</strong> cosa usata contra il presente divieto, da imputarseli et punirsi nel loro<br />

sindicato e retenersi del loro sa<strong>la</strong>rio, o pagare del loro proprio irremessibilmente.


Perugia<br />

95. 1562, agosto 24<br />

Bandi<br />

Modus et ordo generalis super vestibus et ornamentis tum hominum,<br />

tum etiam mulierum 164<br />

201<br />

Illustrissime et reverendissime domine p<strong>la</strong>ceat V.D. illustrissime et reverendissime<br />

ad humiles preces devotorum iliius oratorum priorum, necnon consulum,<br />

auditorum, ceterorumque camerariorum artium et populi civitatis Perusiae legem,<br />

ordinationes, moderationes ac reformationes suprascriptas pro honestatis ac decoris<br />

conservatione et bono publico dicte civitatis approbare, confirmare et sue<br />

legationis, munere et ea qua fungitur autoritate de novo statuere, decernere, et<br />

sancire. Il<strong>la</strong>sque in omnibus et per omnia invio<strong>la</strong>biliter observari, mandare et<br />

totaliter exequi iubere et committere ac et, si libet, de speciali gratia se ipsam a<br />

licentiis que forte de predictis rebus et earum qualibet sibi a quorumque cuiusvis<br />

dignitatis preterentur abstinere aucthoritatique sue in hac parte dumtaxat<br />

cedere, contrariis non obstantibus quibuscunque etc. quibus omnibus p<strong>la</strong>ceat pro<br />

hac vice derogare.<br />

Confirmamus, approbamus, statuimus, decernimus et invio<strong>la</strong>biliter observari<br />

mandamus ac concedimus ut petitur.<br />

Iu. Cardinalis Urbin. legatus.<br />

Datum Perusie die XXIIII augusti 1562<br />

1562 die XXV augusti Meschinus Andree publicus tubicina comunis magnifice<br />

civitatis Perusie retulit mihi Sancti Pelliciario, cancel<strong>la</strong>rio se dicta die una cum<br />

aliis tubicinis dicte civitatis per p<strong>la</strong>teas et loca solita eiusdem suprascriptam legem<br />

seu reformam solemniter publicasse etc.<br />

Sanctes cancel<strong>la</strong>rius Franciscus Druda.<br />

96. 1562, ottobre 1<br />

Breve apostolico<br />

Pio IV conferma <strong>la</strong> delibera del 2 giugno precedente 165<br />

Pius papa IIII. Ad perpetuam rei memoriam. Romanus pontifex, quem rector<br />

ille celestis vicarium sibi constituit in terris licet de cunctorum fidelium statu<br />

164 Vedi, per il testo del documento confermato, n. 94, 1562, giugno 2. Riformanze,<br />

Nova provisio et reforma super vestimentis virorum et mulierum.<br />

165 Si è deciso di riproporre il testo del<strong>la</strong> delibera in quanto qui presentato nel<strong>la</strong> sua<br />

forme ufficiale in lingua <strong>la</strong>tina.


202 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

prospere dirigendo frequenter cogitet, erga tamen illos vigi<strong>la</strong>ntius adhibet studium<br />

quos sub suo sancteque romane Ecclesie gubernaculo videt in spiritualibus<br />

et temporalibus esse constitutos, et que pro publicis privatisque illorum utilitate<br />

atque decore prudenter ordinata cognoscit ut firmiori gradu subsistant et accuratius<br />

observentur libenter non solum approbare sed etiam innovare consuevit, sane<br />

nuper, ut accepimus dilecti filii nobilis vir Ascanius de <strong>la</strong> Corgna ceterique priores<br />

artium et populi ac consules, auditores et camerarii civitatis nostre Perusine<br />

provide considerantes superfluitatem luxumque et vanitatem vestitus et ornatus<br />

civium, comitatensium et aliorum habitatorum utriusque sexus civitatis predicte<br />

eiusque comitatus in immensum, sumptusque intollerabiles in maximam, non solum<br />

particu<strong>la</strong>rium personarum verum etiam reipublice, perniciem pervenisse, ac<br />

propterea necessarium esse huic effrenate licentie contagiosoque malo frenum<br />

aliquando imponere, habita etiam super hiis cum aliquot antiquioribus et prudentioribus<br />

concivibus suis matura deliberatione, ordinationes et prohibitiones,<br />

moderationesque et reformationes <strong>generale</strong>s atque solemnes in hunc qui sequitur<br />

modum ediderunt, videlicet:<br />

Quod nul<strong>la</strong> mulier Perusina, cuiuscumque gradus, status, conditionis et preeminentie<br />

existeret, in civitate vel eius territorio, etiam domi, vestem aliquam vel<br />

ornamentum aut rem aliam ex auro vel argento solido, tirato, fi<strong>la</strong>to vel texto,<br />

uniones gemmasve preciosas, veras aut adulterinas seu fictas, ademptis tribus<br />

annulis in digitis et duabus cathenis aureis, una videlicet sex et altera vigintiquinque<br />

scutorum auri pondus non excedentibus, ac uno reticulo seu cuffia in<br />

capite, duobusque in auribus seu aurium pendentibus puris valorem quatuor scutorum<br />

similium insimul non excedentibus portare posset.<br />

Nec mulier aliqua ricamum aureum vel argenteum sive sericeum cuiusvis<br />

qualitatis, neque rem aliquam ex malto vel smaltatam gestare posset, preterea<br />

quod ornatus seu guarnitio alicui vesti addita mensuram trium brachiorum altitudinis<br />

rasie excedere nequiret; que guarnitio intus vel foris ad benep<strong>la</strong>citum<br />

apponi posset, dummodo quantitatem trium brachiorum non excederet, nul<strong>la</strong>que<br />

il<strong>la</strong>rum chirotecis, auro, argento vel gemmis nec serico quidem <strong>la</strong>boratis,<br />

nec venti<strong>la</strong>bro, cathenis aliisve ornamentis, auro vel argento, vero seu ficto,<br />

alligato uti posset; quodque earum corone precarie ex auro vel argento, gemmis<br />

aliisve <strong>la</strong>pillis preciosis, veris aut fictis, esse nequirent, exceptis maiusculis<br />

il<strong>la</strong>rum grumis quos paternoster vocant, qui aurei vel argentei ad libitum esse<br />

possent; ita tamen, quod liceret eis ultra tres vestes huiusmodi: duas zimaras<br />

vel duas sbernias sericeas aut unam ex singulis habere, et illis uti, quas tamen<br />

minutim scindere seu trinciare nequirent; neque alio super inducto cultu ul<strong>la</strong>tenus<br />

ornare, ademptis guarnitione, bustis et manicis, quas ad benep<strong>la</strong>citum scindi<br />

possent.<br />

Dec<strong>la</strong>rantes quod vestes <strong>la</strong>nee et quecunque sericee, villuto alioque drappo<br />

vel serico cuiusvis coloris ornari seu guarniri possent, nec valerent ipsae mulieres<br />

femoralia etiam ad equitandum vel alium usum ex aliqua drappi specie, sed<br />

solum ex taffeta vel ormesino simplici et absque aliquo ornamento habere. Que<br />

zimare alieque mulieribus permisse vestes, tam <strong>la</strong>nee quam drappee vel sericee,


Perugia<br />

203<br />

longas ad corrugandum seu sursum affigendum stragines non haberent, sed cum<br />

honestate rotunde essent. Quodque zibellinis in collo vel manu gestari solitis<br />

cathena aliqua sive testa vel cordu<strong>la</strong> aliuduc ligamen vel ornamentum ex auro<br />

vel argento solido, tirato, texto vel fi<strong>la</strong>to aut uniones, gemme <strong>la</strong>pillive preciosi,<br />

veri seu ficti, applicari nequirent.<br />

Quequidem prohibitiones ad impudicas seu curiales mulieres aliasque publicas<br />

meretrices minime extendi possent, sed il<strong>la</strong>s vestes quaslibet aliosque cuiusvis<br />

generis cultus libere gestare possent, que tamen in publicum prodeuntes et etiam<br />

in ecclesia biretum in capite, sub pena decem scutorum quoties contravenirent<br />

incurrenda, gestari deberent.<br />

Mulieres vero comitatenses que etiam ex privilegio cives essent, et aliae familiariter<br />

in ipso comitatu Perusino habitantes artemque rusticam exercentes aliquam<br />

auri, veri vel ficti, speciem gestare non possent, dempto unico annulo;<br />

illisque omne genus recami, etiam argentei vel sericei, sed et uniones et quecunque<br />

vestes, non solum ex auro et argento, sed etiam ex drappo et serico essent<br />

omnino prohibite, excepto uno manicarum pari et una balsana seu lista, cordone,<br />

frangia, trina, passamano, zagana vel fascia, idque in bustis et manicis absque<br />

alio opere scissura seu tallio, stampa vel gruppo, que res ex villuto aliove drappo<br />

vel serico cuiusvis coloris esse possent.<br />

Ipseque mulieres comitatenses reticu<strong>la</strong> sive cuffias ac capitis bindel<strong>la</strong>s, bendas,<br />

vel humeralia seu col<strong>la</strong>ria, gorghieram, cingulum sericeum et vestium, unum<br />

valorem unius scuti cum dimidium non excedens; nul<strong>la</strong> tamen in manibus corallia<br />

gestare possent.<br />

Quo vero ad homines pertinebat, non liceret alicui civitatis vel comitatus<br />

predictorum viro cuiuslibet gradus, conditionis vel preeminentie esset gestare<br />

in pileo sive bireto aut capello aliove habitu suo medaglias, botones, rosetas,<br />

pontalia, fibbias, cordonos, floccos, passamanus, trinas, trecias, frangias aliudve<br />

ornamentum ex auro vel argento, vero vel ficto, seu aliam rem deauratam vel<br />

argentatam, demptis torquibus seu col<strong>la</strong>nis et annulis necnon ensibus eorumque<br />

cingulis, pugionibus, calcaribus aliisque offensivis et defensivis armis que ad<br />

libitum aurata et argentata esse valerent, nec possent in suis biretis, capellis<br />

aliisve indumentis quibuscunque ricama ex auro, argento vel serico aliquantus<br />

habere, nec saios, burichos, thoraces seu colletos, femoralia aliave indumenta<br />

ex te<strong>la</strong> vel brocato aureo vel argenteo, in toto vel parte, puro vel mixto, neque<br />

indusia seu camisas ex auro vel argento <strong>la</strong>boratas, neque caligas vel femoralia<br />

ex drappo aliquo minutim discisso nisi ex villuto habere. Et quoad villutum<br />

huiusmodi dummodo ultra duo brachia et pro eius fodra ultra tria taffeti brachia<br />

non apponerent; alia vero non discissa tria drappi brachia mensure et<br />

altitudinis rasee non excederent, sed ea que drappea non essent discindi et<br />

dupplicari seu foderari, etiam cum duobus brachiis villuti seu taffeta, ormesino<br />

vel raso, possent, dummodo tria brachia drappi altitudinis rasee seu unius brachii<br />

cum dimidio drappi alti prout ormesini et taffeta alti ordinarie fiebant non<br />

excederent.<br />

Et insuper prohibuerunt in omnibus et per omnia femoralia ad usum Nea-


204 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

politanum seu Helveticum 166 , tollerando tamen in his pusillum quid honesti tumoris,<br />

et hoc absque aliqua impletura, dec<strong>la</strong>rantes huiusmodi caligas vel femoralia,<br />

seu sericea seu cuiusvis alterius generis existentia, simplicia et absque ul<strong>la</strong><br />

guarnitione aliove ornamento esse debere; et si ad genua essent aperta tantum<br />

pluris serici, taffeta, ormesini, rasi vel alterius drappi haberent quantum commode<br />

pro genibus ipsis cooperiendis sufficeret, nec liceret tabarris, robis vel robonibus<br />

pro guarnitionibus illorum plusquam tria brachia; cappis vero plusquam duo<br />

brachia cum dimidio drappi mensure et altitudinis rasee, foris vel intus, ad libitum,<br />

que etiam in circuitu uno passamanu ornari possent.<br />

Saiis autem, burichis et colletis, si drappea non essent, brachium unum cum<br />

dimidio guarnitionis drappee mensure et altitudinis predicte applicari possent; si<br />

vero drappea forent, absque ullo omnino guarnimento fierent, quibus tamen unus<br />

passamanus limbulus apponi posset, et si magis p<strong>la</strong>ceret loco guarnitionis drappalis<br />

huiusmodi unicum uniusque ordinis filum ex frangia, passamanu, trinis, zagana<br />

vel cordone aut due sole et simplices virgule sive rigette aut unicus limbus<br />

sericeus apponi posset.<br />

Gipponi vero drappales coriacei vel te<strong>la</strong>res aut alterius cuiusvis generis serico<br />

vel filo rigati esse, et in circuitu solum limbulum passamanus vel alterius drappi,<br />

seu cordonem, trinam, frangiam, zaganam aut duas serici righettas et non ultra<br />

habere, nec ullo modo ex aliquo drappo preterquam paululum circa manus collum<br />

et ab anterioris pectoris parte dupplicati seu foderati esse possent.<br />

Calige autem et femoralia, coriacea vel ex scamossa sana ex serico vel filo<br />

virgu<strong>la</strong>ta seu rigata esse possent, alioquin si discissa essent minime rigata, sed<br />

bene ex taffeta, ormesino vel raso qualitatis premisse foderata esse possent. Porro<br />

quoad comitatenses homines pertinebat non illis aliquam drappi speciem gestare<br />

liceret preterquam in femoralibus in quibus tria brachia taffeti altitudinis<br />

rasce habere possent.<br />

Dec<strong>la</strong>rantes prohibitiones huiusmodi ad utriusque sexus infantes qui quartum<br />

sue etatis annum non implevissent minime extendi, supra quam etatem omnes<br />

indiferenter ac etiam omnes utriusque sexus forenses in civitate et comitatu prefatis<br />

habitantes ac sco<strong>la</strong>res cuiuscunque status et conditionis ibi studentes sub<br />

inhibitionibus et ordinationibus huiusmodi comprehenderentur, sed ab illis exciperentur<br />

il<strong>la</strong>c transeuntes vel alias ibi habitantes usque ad quadragesimum habitationis<br />

sue diem completum, quo tempore finito eisdem prohibitionibus subiacerent,<br />

et ut quibuslibet utriusque sexus civis et habitator indemnitati sue consulere<br />

posset.<br />

Concesserunt quod quicumque vestes, aurum, argentum, uniones, ricama, caligas<br />

et femoralia aliasque res prohibitas huiusmodi vel perfectas vel etiam inchoatas<br />

haberent, il<strong>la</strong> usque ad carnisprivium proxime futurum libere gestare et<br />

illis uti possent, et deinde quilibet ad premissorum observationem teneretur premissaque<br />

omnia et singu<strong>la</strong> absque alia eorum intimatione vel publicationem in-<br />

166 Neapolitanum seu Helveticum su rasura.


Perugia<br />

205<br />

vio<strong>la</strong>biliter observari deberet sub pena perditionis rei proibite ac alterius cui forsan<br />

il<strong>la</strong> affixa forent ac etiam decem scutorum pro una accusatori et pro alia<br />

executori et pro reliquis duabus quartis partibus rei prohibite et pecunie huiusmodi<br />

hospitali Misericordie ac Derelictarum, Capuccinorum et Convertitarum<br />

monasteriis equaliter applicanda. Pro qua pena maritus pro uxore et pater pro<br />

filiis, et in defectum patris pro minoribus delinquentibus eorum fratres vel alii<br />

custodes tenerentur; in aliis vero casibus supradictis patres pro filiis contrafacientibus<br />

indistincte obligati essent et accusatori unique testi idoneo et eorum iuramentis<br />

credi deberet.<br />

Et pro maiori premissorum observantia ordinatum et preceptum fuit aurificibus,<br />

sartoribus, ricamatoribus, calceo<strong>la</strong>riis aliisque magistris et artificibus utriusque<br />

sexus, ne rem aliquam sub prohibitionibus huiusmodi contentam vel amprehensam<br />

contra il<strong>la</strong>rum tenorem, publice vel occulte, ullo modo scindere,<br />

fabricare, operari, sarcire vel alias designare possent, ita quod magister et patronus<br />

seu patrona pro famulo seu operario teneretur, illorumque accusator seu<br />

reve<strong>la</strong>tor ultra partem pene sibi tamquam accusatori debitam ab omni culpa et<br />

pena, si quam in eo incurrisset, liberatus foret nec reve<strong>la</strong>retur. De quibus penis<br />

incursis vel eorum aliqua nisi de superioris ipsorum priorum et camerariorum<br />

pro tempore existentium consensu nul<strong>la</strong> fieret gratia, in quo tamen pene remittende<br />

negotio camerarii ipsi per trigintaquinque fabas albas ad minus, et hoc<br />

infra quinque dies continuos dicte executionis vel accusationis probate et verificate<br />

immediate sequentes, et non alias nec alio modo obtinere seu vincere<br />

possent.<br />

Pro quorum perpetua et invio<strong>la</strong>bili observatione premissorum posset et deberet<br />

in eis procedi summarie sine lite et scriptura manu regia so<strong>la</strong>, mera et<br />

pura facti veritate inspecta; liceretque officiali seu executori publico personam<br />

aliquam in facto contravenientem reperienti facere executionem supra rem prohibitam<br />

sua propria auctoritate absque alterius licentia; dummodo res ipsa in<br />

promptu commode auferri posset, prout chirotece, cathene, humeralia sive col<strong>la</strong>ria,<br />

uniones, manice, pendentes, p<strong>la</strong>nelle, anuli, bireta, cappe, tabarrii, venti<strong>la</strong>bra,<br />

zibellini et alia id genus; si vero vestes essent muliebres prout sunt sbernie,<br />

zimarre, subucule sive suttane, gamorre, calige, toraces seu gipponi, saii, indusia<br />

seu camisie, bonrichi et similia eis ubique locorum etiam in ecclesia repertis<br />

precipi posset domum subito redierent, et ibi res prohibitas deponerent, super<br />

quibus mox executio fieret; et si quis in premissis inobediens reperiretur in pena<br />

dupli caderet ac de huiusmodi precepto executori vel officiali et uni testi fide<br />

digno iuratis crederetur.<br />

Quorum omnium iudices et conservatores esse voluerunt potestatem et capitaneum<br />

Rote Perusine pro tempore existentes, et utrunque eorum in solidum vel<br />

eorum locatenentem, ita quod in omni casu preventioni locus esset; deberentque<br />

iudices ipsi sine sportulis vel premio summarie prout supra decidere, ordinationesque<br />

et decreta huiusmodi absque illius persone respectu integre et cum effectu<br />

exequi, a quorum sententia appel<strong>la</strong>ri, rec<strong>la</strong>mari, supplicari vel ad aliud recursum<br />

haberi non posset, in penarum vero pro tempore incursarum distributione


206 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

facienda una cum iudice causae prior dicti hospitalis pro tempore existens intervenire<br />

deberet, ita quod quilibet partem suam, omni fraude cessante, consequeretur.<br />

Quibus potestate et capitaneo in premissis procedere, exequi et distribuere<br />

cessantibus ipsi in eandem penam tam decem scutorum quam valoris rei prohibite<br />

incurrerent, videlicet sibi in suo sindicatu postmodum imputandam, in eisque<br />

puniendam et ex illorum sa<strong>la</strong>rio retinendam, vel ex propriis eorum pecuniis irremisibiliter<br />

solvendam.<br />

Quibus prohibitionibus, ordinationibus, moderationibus et reformationibus<br />

premissis ad dilecti filii nostri Iulii, Sancti Petri ad Vincu<strong>la</strong> dyaconi cardinalis,<br />

nostri et apostolice Sedis in dicta civitate legati notitiam postmodum deductis,<br />

illique pro priorum, consulum et aliorum predictorum parte quantus il<strong>la</strong> confirmare<br />

ac de novo statuere atque iubere, seque a licentiis que forte in premissis<br />

vel eorum aliquibus sibi a quocumque cuiusvis dignitatis peterentur concedendis<br />

abstinere, sueque in hac parte dumtaxat auctoritati cedere dignaretur supplicato<br />

premissa, omnia et singu<strong>la</strong> prefatus Iulius cardinalis confirmavit, approbavit, statuit,<br />

decrevit et invio<strong>la</strong>biliter observari mandavit atque concessit, prout in uno<br />

vel pluribus documentis publicis desuper confectis plenius continetur.<br />

Nos, igitur, qui civitatis predicte non solum publicum sed etiam uniuscuiusque<br />

civis et habitatoris privatum decorem, honestatem et commodum, ut par<br />

est, sincero desideramus affectu veriores prohibitionum, ordinationum, statutorum<br />

et aliorum premissorum ac inde secutorum tenores presentibus pro expressis<br />

habentes, motu proprio non ad priorum, consulum, auditorum, camerariorum<br />

et aliorum prefatorum pro illis nobis super hoc ob<strong>la</strong>te petitionis instantiam<br />

sed de nostra mera deliberatione et ex certa scientia inhibitiones, moderationes,<br />

reformationes, ordinationes, statuta, decreta, mandata et concessiones<br />

omniaque et singu<strong>la</strong> alia premissa ac alias, eisdem modo et forma quibus in<br />

documentis predictis, etiam vulgari sermone, descripta sunt et inde secuta quecunque<br />

apostolica auctoritate tenore presentium confirmamus et approbamus<br />

ac illis perpetue et invio<strong>la</strong>bilis firmitatis robur adiicimus omnesque et singulos<br />

iuris et facti defectus, si qui forsan intervenerint in eisdem, supplemus. Et<br />

nihilominus potiori pro caute<strong>la</strong> premissa omnia et singu<strong>la</strong> eis modo et forma<br />

quibus per priores et alios prefatos ordinata, statuta et decreta fuerunt de novo<br />

motu et scientia similibus ac de apostolica potestatis plenitudine moderamus,<br />

reformamus, ordinamus, inhibemus, statuimus, decernimus atque mandamus ac<br />

eadem premissa omnia et singu<strong>la</strong> perpetuo valida et efficacia fore suosque plenarios<br />

et integros effectus sortiri ac ab omnibus et singulis cuiuscunque qualitatis,<br />

gradus, conditionis vel exellentie fuerint, etiam sub penis superius contentis<br />

observari debere; omnesque et singulos quos concernunt ad integram<br />

illorum observationem etiam sub predictis penis aliisque iuris et facti remediis,<br />

quacunque appel<strong>la</strong>tione cessante, per iudices deputatos prefatos cogi et compelli<br />

neque premissis vel eorum aliquibus per prefatum quando quidem ipse se<br />

ad hoc sponte obtulit ut prefertur seu quoscunque alios pro tempore existentes<br />

dicte civitatis legatos aut vicelegatos, gubernatores vel alios superiores quovis,<br />

quesito colore vel ingenio derogari, vel alias in aliquo preiudicari aut desuper


Perugia<br />

207<br />

dispensari posse. Et quascunque derogationes, dispensationes aliasve contrarias<br />

disponentes si que etiam ab ipsis legatis pro tempore emanaverint nul<strong>la</strong>s et<br />

invalidas nulliusque roboris vel momenti fore, nec cuique adversus premissa<br />

suffragari posse. Et sic in premissis omnibus et singulis per quoscunque iudices<br />

et commissarios quavis auctoritate fungentes iudicari, interpretari et diffiniri<br />

debere sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi, interpretandi et<br />

diffiniendi facultate et auctoritate, irritum quoque et inane quicquid secus super<br />

his a quocunque, quavis auctoritate, scienter vel ignoranter, contigerit attemptari.<br />

Quocirca venerabili fratri episcopo Muranensi, curie cardinali, Camere<br />

apostolice nunc et pro tempore existenti generali auditori, et dilectis filiis<br />

archipresbitero ecclesie Perusine ac vicario venerabilis fratris episcopi Perusini<br />

in spiritualibus generali per presentes motu simili mandamus quantus ipsi, vel<br />

duo, aut unus eorum per se vel alium seu alios presentes litteras et in eis<br />

contenta quecumque ubi et quando opus fuerit, ac quoties pro parte priorum,<br />

consulum, auditorum et camerariorum aliorumque prefatorum vel alicuius ipsorum<br />

fuerint requisiti solemniter publicant, ac illis et eorum singulis in premissis<br />

efficacis defensionis presidio assistentes faciant auctoritate nostra illos et<br />

eorum singulos confirmatione et approbatione, adiectione, supplectione, novis<br />

moderatione, inhibitione, ordinatione, statuto et decreto, mandato et derogatione<br />

aliisque premissis pacifice frui et gaudere, non permittentes eos vel eorum<br />

aliquem desuper per quoscunque quomodolibet indebite molestari, perturbari<br />

aut inquietari. Contradictores quoslibet et rebelles censuris et penis ecclesiasticis<br />

aliisque iuris remediis eadem auctoritate nostra appel<strong>la</strong>tione postposita compescendo,<br />

ac legitimis super his habendis servatis processibus il<strong>la</strong>s censuras et<br />

penas huiusmodi incurrisse dec<strong>la</strong>rando ipsasque censuras et penas etiam iteratis<br />

vicibus aggravando, invocato et ad hoc, si opus sit, auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris,<br />

non obstantibus premissis ac felicis recordationis Bonifacii pape VIII predecessoris<br />

nostri de una et Concilii generalis de duabus dictis, dummodo quispiam<br />

vigore presentium ultra tres dictas non extrahatur, ac aliis quibusvis apostolicis<br />

constitutionibus et ordinationibus necnon iuramento, confirmatione apostolica<br />

vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus, etiam municipalibus,<br />

ac legibus, privilegiis, quoque indultis et litteris apostolicis legatis, vicelegatis<br />

civitati eiusque studio, scho<strong>la</strong>ribus, doctoribus et aliis personis sub quibuscunque<br />

tenoribus et formis, ac cum quibusvis capitulis et decretis etc. Et motu<br />

et scientia similibus ac consistorialibus ac alias quomodolibet concessis, approbatis<br />

et innovatis, quibus omnibus illorum tenores presentibus pro sufficienter<br />

expressis habentes illis alias in suo robore permansuris hac vice duntaxat eodem<br />

motu derogamus, contrariis quibuscunque.<br />

Aut si aliquibus, comuniter vel divisim etc. Ab eadem sit Sede indultum<br />

quod interdici, suspendi vel excommunicari non possint per literas apostolicas<br />

non facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi<br />

mentionem.<br />

Datum Rome, apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris die prima octobris<br />

MDLXII, pontificatus nostri anno tertio.


208 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

97. 1564, aprile 5<br />

Riformanze<br />

Moderatio seu reformatio funerum mortuorum<br />

Consilio magnificorum dominorum priorum artium et populi Perusini ac<br />

dominorum consulum mercantie, auditorum cambii et aliorum camerariorum artium<br />

civitatis Perusie, de licentia reverendissimi domini Francisci Bossii prothonotarii<br />

apostolici et utriusque signature S.D.N. referendarii Perusie Umbrieque<br />

gubernatoris meritissimi et cum assistentia magnifici domini Fabii Mennechini de<br />

Colle Veteri in Sabina, auditoris in criminalibus et in hac parte eius locumtenentis.<br />

In au<strong>la</strong> seu sa<strong>la</strong> ante capel<strong>la</strong>m pa<strong>la</strong>tii magnificorum dominorum priorum,<br />

loco solito congregato et coadunato, ad sonum campane vocemque preconum,<br />

sono tubarum premisso. In quo quidem consilio interfuerunt prefati magnifici<br />

domini priores numero novem, absente Petro Paulo Pantano eorum collega infirmo<br />

et camerarii numero XLII: volentes circa legem aliter factam pro funeribus<br />

mortuorum manu diversorum notariorum aliquid addere, ordinare et reformare<br />

et circa infrascripta salubriter providere factis, prepositis exhibitisque consiliis<br />

super infrascriptis ac posito et misso partito ad bussu<strong>la</strong>m et fabas albas et nigras<br />

videlicet, die precedenti inter prefatos dominos priores per omnes novem fabas<br />

albas, nul<strong>la</strong> nigra in contrarium reperta et hodie inter dictos dominos camerarios<br />

factis, prepositi exhibitisque consiliis ac misso partito ad busso<strong>la</strong>s et fabas albas<br />

et nigras et per omnes quadragintaduas fabas albas affermativas in pixidem restitutas,<br />

nul<strong>la</strong> nigra in contrarium reperta, solemniter obtenta ut moris est, unanimiter<br />

et concorditer ex omnibus arbitriis facultatibus, auctoritatibus et potestatibus<br />

eis coiuntim vel divisim per formam quorumcumque statutorum et ordinamentorum<br />

et reformationum civitatis Perusie concessis quomodolibet et attributis<br />

et omnibus melioribus modo, via, iure, causa et forma quibus melius efficacius<br />

et vallidius potuerunt et debuerunt, possuntque et debent fecerunt, obtinuerunt,<br />

statuerunt, reformaverunt ac ordinaverunt, infrascriptam reformationem et omnia<br />

et singu<strong>la</strong> in ea contenta remittentes se nihilhominus prefati camerarii ad arbitrium<br />

magnificorum dominorum priorum quoad collegium dominorum doctorum<br />

videlicet, quod possint moderare numerum personarum in infrascripto capitulo<br />

contentarum, videlicet, an dictum collegium sit accessurum ad funera patris tantum<br />

vel et aliorum attinentium infra nominatorum, cuius quidem reformationis<br />

tenor est infrascriptus videlicet.<br />

Considerando i magnifici signori priori dell’arti et populo di Perugia, che<br />

niuna città popu<strong>la</strong>ta et piena di più sorti et qualità di persone non si può mai<br />

tanto abastanza provedere ai disordini, che al<strong>la</strong> giornata si vedono nascervi, che<br />

per spatio di tempo l’esperienza e l’uso de le cosi non facci accorgere di qualche<br />

mancamento delle provisioni già fatte, et render difficile <strong>la</strong> pratica et osservanza<br />

di esse, secondo che ogni dì si vede più chiaramente in questa città et<br />

particu<strong>la</strong>rmente negl’ordini delle pompe funebri, intorno alle quali se bene citato<br />

altre volte oportunamente provisto, si abusano con tutto ciò di tal maniera che


Perugia<br />

209<br />

non rimediandovisi presto, si vedrà <strong>la</strong> rovina di molte famiglie; percioché per<br />

alcune che ve ne siano, le quali possono farle senza danno et incomodo loro, ve<br />

ne sono poi infinite altre, che anco che siano povere, nondimeno per essere di<br />

uguale o superiore qualità, si sforzano se non di avanzarle, almeno di arrivarle,<br />

con grave danno et pregiuditio di se stesse, et di qui aviene che, valendosi intorno<br />

a ciò dell’essempio di ragione, ciascuno si governa a libito et volontà sua senza<br />

tenere alium conto degl’ordini sudetti, né de gl’autori di essi; <strong>la</strong>onde volendo lor<br />

signorie magnifiche, come conviene al debito dell’officio loro provedere che i<br />

detti ordini si osservino et aggiungervi tutti i remedii che possono, perché sieno<br />

più facilmente esseguiti essendosi per ciò collegialmente congregati con li signori<br />

consoli de <strong>la</strong> mercantia, oditori del cambio et camerlenghi delle altre arti di<br />

detta città in numero sufficiente, servate le cose da servarsi, per via di solenne e<br />

perpetuo statuto confermano et approvano tutti li capitoli fatti sopra le dette<br />

pompe funebri sotto il dì VI d’agosto del 1553, per mano di ser Gabriello di<br />

Bevignate con gl’altri precedenti che in quelli si allegono et in evento che bisogni<br />

di nuovo, ordino (sic) et statuiscano quanto in esse si contiene et dechiarano<br />

che da oggi debbono cominciare a osservarsi e che quelli, che con mettere armi<br />

alle chiese fossero già contravenuti, debbano subbito rimuoverle e tor via etiamdio<br />

che se havessero hauto licenza da qual sia persona, sotto <strong>la</strong> pena in detti<br />

capitoli espressa, alli quali da hora inanzi non si possa né in tutto, né in parte<br />

in modo alcuno derogare, né tanpoco dar licenza di far contra al<strong>la</strong> forma et<br />

contenenza di essi se non per partito solenne, tre volte ottenuto tra priori et<br />

camerlenghi in tre diversi giorni e consigli a tutte fave bianche, sotto pena tanto<br />

a quelli che per sé o per altri facessoro dimandare licenza al superiore o magistrati<br />

sodetti, quanto al prior de’ priori o altro, che altrimente <strong>la</strong> proponesse et<br />

al notario che se ne rogasse del doppio di quel che s’impone in detti capitoli et<br />

come in quelli d’applicarsi, et non dimeno <strong>la</strong> detta licenza altrimente concessa se<br />

intenda nul<strong>la</strong> et invallida aggiugnendo di più per ovviare alle fraudi, che in ciò<br />

si potessero commettere, che <strong>la</strong> medesima pena che in detti capitoli s’impone a<br />

quelli che facessoro fare orationi funebri da altro che da persone religiose et a<br />

quelli che mettessero o facessoro metter armi al<strong>la</strong> bara o alle chiese o in altri<br />

luoghi et a quelli che amantassero o facessoro amantare le casi di panni negri e<br />

corrottosi s’intenda imposta et s’impone alle persone <strong>la</strong>iche che fossero chiamati<br />

a far dette orationi funebri et che le recitassero o facessoro recitare così nelle<br />

case come nelle chiese et parimente alli pittori o altri artefici che depingessero o<br />

facessero depingere dett’armi in seta, in carta o in altra cosa, per uso delle<br />

sudette pompe funebri et a quelli ancora che le portassero fuora dipinte per<br />

ataccarle o che l’ataccassero et alli <strong>la</strong>nari et a qual si voglia altra persona che<br />

imprestasse panni funebri et lugubri per amantare le dette case; del<strong>la</strong> qual pena,<br />

nessuno magistrato che sarà per il tempo, né persona alcuna di esso unita o<br />

disunitamente né manco con l’intendimento de camerlenghi possa in verun modo,<br />

né sotto qual si voglia pretesto di nobiltà o grandezza, né per altra causa o<br />

colore, far gratia né rimissione alcuna di tutta né di parte et facendo<strong>la</strong>, sia nul<strong>la</strong><br />

et invallida. Anzi che il magistrato, che sarà pro tempore, sia obligato essigere et


210 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

fare essigere <strong>la</strong> detta pena da chi contrafarà in qual si voglia modo inremissibilmente<br />

et senza rispetto di persona immediate che si sarà contravenuto et non lo<br />

facendo, incorra esso nel<strong>la</strong> medesima pena et nel<strong>la</strong> perdita del suo sa<strong>la</strong>rio da<br />

farglisi pagare da magistrato sussequente, senza remissione alcuna et se quello<br />

non glie<strong>la</strong> facesse pagare s’intenda in corso nel<strong>la</strong> medesima pena d’applicarsi<br />

intieramente al fisco.<br />

P<strong>la</strong>cet Fabius locumtenens. Et perché in detto ordine da prima se dice che<br />

gl’attinenti del morto nel uscir fuora di casa <strong>la</strong> prima volta, per andare al<strong>la</strong><br />

chiesa, non possono invitare né menar seco alcuno loro parente o altra persona<br />

di fuor di casa, ma solo con quelle che familiarmente habitano insieme in una<br />

casa, eccetto figliuoli o fratelli carnali, aggiongendo dechiarano che da hora inanzi<br />

venendo il caso che alcuno sia talmente solo in casa, che nel oscir non habbi<br />

chi l’accompagni, gli sia lecito invitarci doi de più prossimi attinenti suoi fuor di<br />

casa, et non più.<br />

P<strong>la</strong>cet Fabius locumtenens. Et molti vedendosi che sì bene i signori doctori<br />

di detta città hanno sanamente deliberato che il collegio loro non debba andare<br />

ad alium morto, se prima non gli si pagano dagl’attinenti di quello, quindeci<br />

scudi d’oro da dispensarsi per essi ipso facto, ad pias causas. L’ambitione non di<br />

meno fa che altri non si curi di pagarli et però, per levare anco questa spesa ai<br />

loro cittadini, ordinano medesimamente et statuiscano che da hora inanzi il detto<br />

collegio non possa, né debba andare a morto alcuno collegialmente sia di qual<br />

sorte o qualità si voglia, sotto <strong>la</strong> pena del doppio del<strong>la</strong> pena che si contiene di<br />

sopra, al<strong>la</strong> quale sia tenuto per <strong>la</strong> quarta il priore di esso collegio che facesse<br />

radunarli per tale effetto et al recto proportionabilmente tutti i dottori che vi<br />

andassero senza remissione alcuna et non prohibendoli però di poter e andare al<br />

morto di alcuno de essi doctori o di lor padre, madre, figliuoli, consorte e<br />

fratelli carnali et delli sco<strong>la</strong>ri così Perugini, como forostieri, ma che al morto di<br />

ciascuno di questi sia lor lecito andarvi como prima et senza pena alcuna et così<br />

statuiscano, ordinano et comandano che si debba osservare invio<strong>la</strong>bilmente in<br />

ogni meglior modo etc.<br />

98. 1564, aprile 18<br />

Riformanza<br />

Additio capituli super funeribus mortuorum et obtemptio<br />

Consilio magnificorum dominorum priorum artium civitatis Perusie et dominorum<br />

consulum mercantie, auditorum cambii et aliorum camerariorum civitatis<br />

Perusie, de licentia prelibati reverendissimi domini Francisci Bossii, gubernatoris<br />

civitatis Perusie et cum assistentia magnifici domini Fabii Mennechini de Colle<br />

Veteri in Sabina, auditoris et in hac parte reverendissimi domini gubernatoris<br />

locumtenentis. In au<strong>la</strong> seu sa<strong>la</strong> ante capel<strong>la</strong>m pa<strong>la</strong>tii prefatorum dominorum prio-


Perugia<br />

211<br />

rum, congregato et cohadunato ad sonum campane vocemque preconis, sono tubarum<br />

premisso, in quo quidem consilio interfuerunt prefati magnifici domini priores,<br />

numero novem, absente dicto Petro Paulo eorum collega infirmo et camerarii<br />

numero XL ta et volentes circa reformationem funerum mortuorum ut supra factam<br />

manu mea notarii infrascripti, cassare ultimum capitulum loquens de doctoribus<br />

accessuris ad dicta funera et loco ipsius aliud capitulum apponere; ideo factis, propositis<br />

exhibitisque consillis ac misso partito super predictis ad busso<strong>la</strong>m et fabas<br />

albas et nigras videlicet. Die precedenti inter prefatos dominos priores per omnes<br />

fabas albas, nul<strong>la</strong> nigra in contrarium reperta et hodie inter prefatos dominos camerarios,<br />

factis, prepositis et exhibitis consiliis ac misso partito ad bussu<strong>la</strong>m et<br />

fabas albas et nigras et per XL ta fabas albas affirmativas in pixidem restitutas, una<br />

nigra in contrarium reperta solemniter obtento. Ex omnibus arbitriis, facultatibus,<br />

autoritatibus et potestatibus eisdem coniunctim vel divisim per formam quorumcumque<br />

statutorum, ordinamentorum et reformationum civitatis Perusie quomodolibet<br />

concessis et omnibus melioribus modo, via, iure et causa etc. dec<strong>la</strong>rando reformaverunt,<br />

obtinuerunt, cassaverunt et anul<strong>la</strong>verunt dictum ultimum capitulum loquentem<br />

de dictis doctoribus et loco ipsius apposuerunt, addiderunt et apponi<br />

mandaverunt in dicta reformatione, infrascriptum capitulum videlicet.<br />

Et inoltre per remediare alli abusi che si vedono fare bene spesso nell’accompagnare<br />

detti morti differentemente sensa servare <strong>la</strong> qualità o preminentia di<br />

persona alcuna, aggiongono et dechiarano che da hora in anzi non sia veruno<br />

collegio de qual privilegio et dignità esser si voglia di questa città che possa, né<br />

debba collegialmente andare ad honorare et accompagnare alcuno corpo morto,<br />

ancora che in vita sua sia stato honorato, escetto il collegio de dottori, al quale<br />

per honore dello studio et del<strong>la</strong> professione si concede di poter andare al morto<br />

de ciascuno de essi doctori collegiati et anco delli ascendenti del’uno el altro<br />

sexo et descendenti masculini in pubera età constituti et delle consorti et fratelli<br />

carnali consanguinei tanto di ciascuno di essi doctori superviventi et alli sco<strong>la</strong>ri<br />

Perugini et forestieri et non ad altra persona de detta città sotto <strong>la</strong> pena del<br />

doppio del<strong>la</strong> pena che si contiene di sopra da incorrersi per ciascuno collegio<br />

che contravenisse et d’applicarsi como di sopra, dechiarando che per questo non<br />

sia prohibito d’andare ad honorare il morto d’alcuno legato, vicelegato o governatore<br />

et del vescovo et suo vicario et del arciprete et d’alcuno de li priori del<strong>la</strong><br />

città et del thesauriere apostolico como anco di qual sia altro cardinale o vescovo<br />

che movesse in questa città, ma che ciascuno de essi si possa andare senza<br />

pena alcuna et visi ordinano et dechiarano in ogni meglior modo etc. P<strong>la</strong>cet<br />

Fabius locumtenens.<br />

Que quidem ordinamenta seu reformationes fuerint sub die XX aprilis presentis<br />

anni per prelibatum reverendissimum dominum gubernatorem approbatas<br />

et confirmatas, modo et forma videlicet:<br />

Suprascriptas ordinationes et decreta approbamus, confirmamus et observari<br />

mandamus prout in fine cuiuslibet eorum rescriptum est per nostrum locumtenentem.<br />

Franciscus Bossius gubernator. Datum Perusie, die XX aprilis MDLXIIII. Franciscus<br />

Mengacius. Omisso sigillo.


212 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

99. 1564, maggio 13<br />

Bandi<br />

Renovatio bannimentorum super vestimentis hominum et mulierum<br />

Intendendo il reverendissimo signor Francesco Bossio prothonotario apostolico<br />

dell’una et l’altra signatura de nostro signore referendario e di questa città et<br />

provincia governatore meritissimo che se bene a tempo di monsignore illustrissimo<br />

et reverendissimo cardinale d’Urbino suo precessore è stato oportunamente provisto<br />

intorno alle superflue et inutile spese che se fanno nel pomposo vestire così<br />

degli huomini come delle donne di questa città et suo contado. Molti nondimeno<br />

forse per toleranza di qualche magistrato adrieto, ardiscano di continuare in dette<br />

pompe et di contravenire a gli ordini sopra ciò fatti et confirmati non so<strong>la</strong>mente<br />

per rescritto del sodetto monsignore illustrissimo cardinale ma etiamdio per breve<br />

di Sua Santità et considerando sua signoria reverendissima che <strong>la</strong> inosservanza di<br />

detti ordini non può passare senza indignità et poco rispetto delle detti confirmationi<br />

né senza danno et ruina di molte fameglie, et per questo desiderando dare<br />

quell’oportuno remedio che conviene, atteso massime che in tutte le altre citta<br />

circunvicine si sonno fatte honestissime moderatione et tolte via molte superfluità<br />

del vestire. In vertù del pesente publico bando ordina, vuole et commanda espressamente<br />

che da hora inanzi nesciuna persona di qualsivoglia grado, dignità et<br />

premineza così huomo come donna habitante in detta città et suo contado ardisca<br />

né presuma sotto qual sia pretesto o colore contravenire al<strong>la</strong> continentia degl’ordini<br />

e capitoli fatti et publicati a XXV d’agosto 1562 et espressi in detto breve tanto<br />

in portare quanto intagliare et coscire, racamare o in nesun altro modo <strong>la</strong>vorare<br />

et far <strong>la</strong>vorare i panni et altre cose prohibite sotto le pene che in esse si contengano<br />

alle quali sua signoria reverendissima vuole che da chi si aspetta secondo <strong>la</strong><br />

forma degli ordini sudetti si proceda con ogni rigore et senza rispetto di persona<br />

alcuna et non facendolo incorrino essi nelle pene che a loro se impongano senza<br />

remissione alcuna. In fede, dato in Perugia a 13 di maggio 1564.<br />

Francisucs Bossius gubernator<br />

Franciscus Mengacius<br />

Publicatum et re<strong>la</strong>tum XIII die supradicta per Meschinum et socios tubicines<br />

Sanctes cancel<strong>la</strong>rius<br />

100. Post 1564<br />

Bandi<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne<br />

In prima in universale s’ordina, prohibisce et espressamente comanda che<br />

non sii veruna persona così de l’uno come de l’altro sesso del<strong>la</strong> cità de Perugia


Perugia<br />

213<br />

o forastiera in essa maritata o accasata con fermo domicilio sia di che grado,<br />

qualità, dignità et preminenza esser si voglia, <strong>la</strong> qual possi usare, né portare in<br />

Perugia, suo contado et distretto per casa, né fuori in beretti, capelli, vesti di<br />

sotto o di sopra, zimarre, cappe, o cappotti, ferraioli, saii, giupponi, calze, o in<br />

veruna altra sorte de habito, tanto lungo quanto corto, oro, argento sodo, tirato,<br />

fi<strong>la</strong>to, tessuto buono o falso in tutto o in parte, puro o misto, perle, gemme, né<br />

pietre pretiose vere o finte, né paste di profumi, te<strong>la</strong> d’oro, d’argento, né tessuto<br />

in essi, né broccato, escetto che ad i ferraioli de donne un solo passamano d’oro<br />

o d’argento per girocollo di <strong>la</strong>rghezza d’un picciolo detto et anco gli si concede<br />

che lo possino foderare con taffetà o armosino a loro benep<strong>la</strong>cito senz’altro ornamento<br />

et ha i capelli di dette donne un cordoncino o treccia d’oro o d’argento,<br />

di valuta di doi scudi. Vietando del tutto ciascuna sorte de racami grandi e<br />

piccioli fatti, non pure per via di disegno e di trapunto inte<strong>la</strong>to, ma ancora<br />

<strong>la</strong>vorati con l’agucchia et parimenti le fodere de pelli de zebbelini, martere o<br />

lupicervieri, dechiarando che i presenti ordini non comprendino, né diano rego<strong>la</strong><br />

agli sco<strong>la</strong>ri forastieri et altri forastieri homini e donne che per passaggio, per<br />

diporto, o per altra comodità loro, dimorassero qualche giorno in questa città,<br />

purché tal dimora non passa doi mesi continui, ma stia in arbitrio di ciascheduno<br />

di essi, <strong>la</strong> moderatione da loro instimanti.<br />

Per le donne del<strong>la</strong> cità<br />

Sia lecito alle donne di questa cità di poter portare una col<strong>la</strong>na schietta<br />

senza gemme, smalti et altri ornamenti, <strong>la</strong> quale insieme con <strong>la</strong> fattura e suo<br />

pendente o agnusdei volendocelo, ascenda so<strong>la</strong>mente al valore di scudi 50 d’oro,<br />

con dechiarazione espressa che l’oro debba essere puro e non finto e falso, e<br />

perché non si vieta a loro portare, quale non esceda di valore di scudi 20 zebbelini<br />

et i ventagli, quali non esceda di valore di scudi 10, gli se concede appresso<br />

un’altra catenina so<strong>la</strong> di valore di scudi 15 al più, non finta, falsa, né<br />

dorata come di sopra, ma d’oro schietto e puro, a cagione che possino servirsi<br />

d’ essa per attaccare a detti zebbelini e ventagli i quali siano parimenti semplici<br />

senza testa o manici d’oro, né dorati in modo alcuno. Oltre acciò si rimette<br />

all’arbitrio loro e volontà il mettere o non smalto o gemme preciose vere o finte<br />

nell’anello per alle dita purché in uno stesso tempo non ne portino più che tre.<br />

Permettendo che per il collo possino usare un filo di perle vere, il quale però<br />

sia senza pendente e non possa annodarsi né in giro passare più in giù che <strong>la</strong><br />

fontanel<strong>la</strong> de <strong>la</strong> go<strong>la</strong>; e quelli che non volessero o non potessero usare detto filo<br />

di perle, possino in cambio di quello et non altrimenti un portare un vezzo o<br />

catena de granati o d’altra mistura o materia con pendente e senza el tramezzato<br />

o no con bottoncini d’oro; purché non sia di magior pregio di scudi 30. Dechiarando<br />

che sia lecito di usare per al collo in un medesimo tempo e <strong>la</strong> catena<br />

d’oro et il vezzo di granati o veramenti il vezzo di perle e <strong>la</strong> catena de granati e<br />

il vezzo di perle e <strong>la</strong> catena d’oro, purché in un medesmo tempo il collo non<br />

possi esser mai cinto d’altro che da doi ornamenti o giri simplici. Ma si permette<br />

bene che possino portare una cinta d’oro senza pietre pretiose bone e finte,<br />

ma che non esceda <strong>la</strong> valuta di scudi 70 d’oro; si permette anco un solo paro di


214 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

pendenti al orecchii, né più possino havere d’oro o di perle o d’altre pietre<br />

pretiose, quali non possino escedere al<strong>la</strong> valuta di scudi 20.<br />

Appresso una fronzetta d’oro con pietre dentro fabricati per <strong>la</strong> testa, ma che<br />

non esceda <strong>la</strong> valuta di essa con <strong>la</strong> fattura di scudi 25. Prohibendo ogni sorte de<br />

legature d’oro, d’argento, di perle, e di grappe di qualsivoglia specie. Alle mani<br />

anche si permette che possino usari smanigli d’oro, perle e coralli di maniera<br />

che non esceda fra <strong>la</strong> fattura et altre cose <strong>la</strong> somma di scudi 20. Nelle corone,<br />

poi, i paternostri possino essere d’oro e d’argento, ma il resto né d’oro, né<br />

d’argento, né de profumo o pietre pretiose vere, né finte. Eespressa e partico<strong>la</strong>rmente<br />

prohibendo qualsivoglia sorte de guanti, manichetti, scarpe, pianelle ricamate<br />

non però d’oro, d’argento o di perle ma neanche di seta, et sopra tutto<br />

concedendo le piume sopra i capelli senza però oro, argento, pietre pretiose e<br />

finalmente senza alcuna sorte de ornamenti eccetto una medaglia di scudi 8.<br />

Ordinasi similmente che non sia lecito a veruna donna come di sopra, usar<br />

vesti di velluto guarnite con altro, che con una semplice trina, passamano o<br />

francia di seta di <strong>la</strong>rghezza d’uno deto per orlo, o per cucir<strong>la</strong> in giro o in<br />

qualsivoglia altro modo. La veste poi di panno roscio e di ciaschun drappo; cusì<br />

di raso o damasco come canavaccio, ermosino, tabi e ciambellotto si possino<br />

guarnire con tre braccia et non più de adrappamento a mensura et altezza del<br />

braggio del raso Perugino, senza altra fodera, abigliamento et guarnimento et<br />

quelle a cui non piacesse detta guarnitione e che volessero in cambio delle tre<br />

braccia di drappo usar passamani, trine, francie o cordoni suddetti, possino ciò<br />

fare liberamente, mettendo in ciascuna veste tre giri senza più di detta guarnitione<br />

sopra le fimbrie o per atorno sopra <strong>la</strong> balzana e per lo lungo d’ogni altra<br />

stremità et apertura solito farcisi avanti, purché <strong>la</strong> guarnitione non sia più <strong>la</strong>rga<br />

di un dito come di sopra.<br />

Dechiarando che li busti et le maniche possino guarnirsi a sbarra o per lo<br />

lungo secondo che li parrà, con tre ordini e non più, di dette guarnitioni et<br />

ciascun ordine s’intenda essere et sia di trine tre volendocili passamani come di<br />

sopra. E perché pare che le veste del tutto tonde tolgano alle donne una certa<br />

gravità et decoro, si concede loro un poco di tragino, il quale però non possa<br />

essere di maggior lumghezza che da doi palmi e mezzo Perugini, permettendo<br />

inoltre che le veste, robbe, zimarre et sottane di taffetà, teletta, cioè canovaccio<br />

di seta et tabi possino trinciarsi, tagliarsi et piccarsi da alto e basso, ma l’altre di<br />

seta, panno, rasce et altri drappi si possino trinciare e piccare so<strong>la</strong>mente nelli<br />

busti e nelle maneche, negli abigliamenti poi, e guarnitione de cappotti e ferraioli,<br />

cusì de panno et rasce come d’ogne altra sorte de drappi, si ordina che si<br />

debba osservare qual che a ciò se è detto de sopra soggiongendo so<strong>la</strong>mente che<br />

non sia lecito a veruna donna di poterli foderare de alcuna sorte de pelli.<br />

E perché pare ch’oggi constumi portare alcune sorte de tabi de seta tessuti<br />

d’oro, et argento, i riversi dei quali non mostrino se non <strong>la</strong> semplice seta, si<br />

come gl’altri quali senza oro sonno tessuti si contentiamo che si possino far<br />

veste de ciò e non altro senza però veruna sorte de guarnimento e se pur gli si<br />

concede, gli si permette un simplice merluzzo di seta alli busti et alle maniche


Perugia<br />

215<br />

non altrimenti. Dechiarando che detto tabi non sii di magior prezzo che il velluto<br />

ordinario Napolitano, espressa e particu<strong>la</strong>rmente prohibendo che non si possi<br />

portare più che doi sorte de drappo adosso cioè a doi veste o veramente un<br />

giuppone de drappo con <strong>la</strong> sua traversa di detto e con <strong>la</strong> sopravesta.<br />

Per gli homini.<br />

Non sia lecito agli homini de detta cità o suo contado guarnire per di fora<br />

tabarri, rubbe, rubboni, cappe, cappotti e ferraioli con più di braccia quattro di<br />

drappo di misura et altezza del braccio del raso Perugino senza altra guarnitione,<br />

et quando non ci volessero drappi, possino ur<strong>la</strong>rli a torno con un sol filo et<br />

ordine di francia o di zagana o di cordone purché non sii più <strong>la</strong>rghe d’un deto<br />

e ciò gli si concede anche che sii d’oro simplice o con seta mista quale anco <strong>la</strong><br />

possino usare alli calzoni al<strong>la</strong> marinara e non ad altra sorte de vestimenta; dechiarando<br />

ciò sia un semplice filo per l’ingiù quanto che sopra l’appertura, cuscitura<br />

che pende dal<strong>la</strong> saccoccia alle genocchia ed al loro giro al ginocchio si li<br />

concede anco che li finimenti et centure di spada, borchie da cavalli, et ogni<br />

altra sorte d’armi possino essere dorate et argentate. Appresso anco che possino<br />

foderare <strong>la</strong> cappa de velluto o di qualsivoglia drappo purché non sii con oro,<br />

senza però altro guarnimento et ornamento di fora sia.<br />

Per le donne di contado.<br />

Alle donne habitante in contado ed esercitante l’arte rusticale etiamdio che<br />

siano fatti cittadini per privilegio dei signori superiori o del<strong>la</strong> cità si prohibisce<br />

et espressamente comanda che non possino portare veruna cosa d’oro vero né<br />

finto, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to o tessuto, escetto doi soli anelli per li dita, nemeno<br />

veruna sorte di racami, etiamdio d’argento o di seta, né perle, né sorte alcuna di<br />

veste, non puro d’oro, d’argento ma neanche di drappo di seta escetto un paro<br />

di maniche, una balzana, o lista di due dita di <strong>la</strong>rghezza, o cordone o trina o<br />

francia o passamano, zagana o fascia di <strong>la</strong>rghezza d’un dito et alli busti e maneche<br />

senza altri <strong>la</strong>vori, intagli e groppi, le quali cose possino essere di velluto o<br />

di altro drappo d’ogni colore, et possano anche haversi e portare scuffia quale<br />

so<strong>la</strong> se concede che sia di rete d’oro fi<strong>la</strong>to, overo di ortichina <strong>la</strong>vorata d’oro<br />

purché non esceda il valore d’uno scudo, bandelle da vesta poi, benda, velo,<br />

colletto, gorghiera et cinta di seta ma non coralli alle mani e sì bene al collo<br />

con il suo pendente che in tutto non esceda di valore di otto scudi senza però<br />

bottoni d’oro o d’argento et altra mestura.<br />

Per le cortegiane.<br />

Come se gita nel bando fatto a tempo di monsignor Bossio come anche nel<br />

resto in sia al fine con l’annotatione giuntavi in margine.<br />

Et ponendoci soverchia indegnità etc. che le donne siano etiamdio per le<br />

strade publiche et per le piazze incontrate dagli sbirri et cercate se habbino cosa<br />

contra quelli statuti et riforme etc. perciò questo si prohibisce espressamente<br />

dichiarando che le essecutioni si debbano fare a casa; dovranno bene gli essecutori<br />

osservare custì col<strong>la</strong>ne etc. che quel<strong>la</strong> tale habbia d’attorno et ne sia ornata<br />

che si pretendano essere contra etc. Chiamarvi ancora due altri se ciò ne sia<br />

commodità se non uno, almeno etiamdio dell’istessa corte che vedano et osservi-


216 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

no parimenti; che poi andando a casa etc. si farà mostrare tutto ciò che contra<br />

etc. havrà osservato haver quel<strong>la</strong> donna portato, che trovandolo tale potrà, dovrà<br />

l’essecutione conforme a quanto si è detto et <strong>la</strong> donna et suo marito saranno<br />

obligati mostrargli quanto chiederà sotto le medesime pene.<br />

101. 1571<br />

Bandi<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne<br />

Essendo venuto a notitia del<strong>la</strong> Santità di nostro signore Pio V che se bene i<br />

governatori et i magistrati del<strong>la</strong> magnifica sua città di Perugia hanno più volte<br />

nei tempi adietro per leggi et statuti solenni, approvati dal<strong>la</strong> Sede apostolica assai<br />

oportunamente provisto intorno al superfluo et immoderato vestire delle donne<br />

di detta città et suo contado; esse nondimeno o per <strong>la</strong> ma<strong>la</strong> qualità dei tempi et<br />

toleranza de magistrati successivamente seguiti o per il malo essempio dell’altre<br />

nationi col vestire sontuoso et <strong>la</strong>scivo et con altre spese vane et inutili hanno di<br />

gran lunga trapassato il termine da lor dato et tuttavia vanno più licensiosamente<br />

crescendo nell’abuso et corutte<strong>la</strong> del politico vivere in grave danno delle loro<br />

famiglie et offesa del<strong>la</strong> divina Maestà, et inteso parimente che molti, forse non<br />

bene agiati cittadini, veggendo <strong>la</strong> molta spesa che per ciò converrebbe lor fare<br />

nel pigliar moglie, se ne astengono, attaccandosi per humana fragilità piutosto a<br />

qualche pratica dalle divine leggi aborrita, che al santissimo et tanto da Dio<br />

amato nodo coniugale. Secondo che come buon principe et pastore ne ha preso<br />

gran dispiacere parendole che al vivere civile et al buon reggimento del<strong>la</strong> sua<br />

città sia molto conveniente et necessaria <strong>la</strong> modestia, <strong>la</strong> quale è rego<strong>la</strong> et norma<br />

d’ogni attione humana, così desiderosa di provedere al<strong>la</strong> salute dell’anime et all’indennità<br />

del dilettissimo suo popolo Perugino, ha ordinato al reverendissimo<br />

monsignor Finetto <strong>generale</strong> governatore di detta città et dell’Umbria, che convocati<br />

i magnifici signori priori et espostole <strong>la</strong> mente di Sua Santità, debba essere<br />

con essi a prenderci quell’espediente che conviene, <strong>la</strong> onde havendo Sua Santità<br />

reverendissima in essegutione di tal ordine havuto più et diversi colloqui et matura<br />

deliberatione con li presenti magnifici signori priori et essi havendo di sua<br />

commissione eletto per rego<strong>la</strong>tori et moderatori gl’infrascritti cittadini, et fattigli<br />

più volte convenire insieme, finalmente dopo molti discorsi tra di loro havuti, si<br />

è venuto alle sottoscritte moderationi et ordinationi, le quali sua signoria reverendissima<br />

vuole et comanda che da qualunque vi verrà compreso, sieno invio<strong>la</strong>bilmente<br />

osservate sotto le pene che in esse si contengono et altre riservate<br />

all’arbitrio di sua signoria.<br />

Baldasarre Spinelli<br />

Francesco Piccini<br />

<br />

porta Sole


Matteo Francesco Guglielmi<br />

Ercole Perigli<br />

Il capitano Scipione del<strong>la</strong> Staffa<br />

Honofrio Gregorii<br />

Emilio Alfani<br />

Gio Battista Anastagi<br />

Il capitano Raniero Consoli<br />

Carlo Ranieri<br />

Perugia<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

porta Eburnea<br />

porta San Angelo<br />

porta Santa Susanna<br />

porta San Pietro<br />

217<br />

Donne del<strong>la</strong> città<br />

Si ordina, prohibisce et espressamente comanda che non sia veruna donna<br />

Perugina di che grado, qualità, dignità et preminenza esser si voglia, <strong>la</strong> quale<br />

possa tenere, usare né portare in Perugia, suo contado o distretto, per casa, né<br />

fuori veste, ornamento o qual sia altra cosa d’oro o d’argento sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to<br />

o tessuto, perle, gemme né pietre pretiose, vere o fitte, eccetto tre anel<strong>la</strong> d’oro<br />

per alle mani i quali tra <strong>la</strong> fattura, le gemme et gli smalti che ordinariamente vi<br />

vanno non eccedino il valore di venticinque scudi, et due altri anelletti semplici<br />

d’uno scudo in tutto, per alle orechie senza alcuno smalto, gemma et ornamento,<br />

et di più tanto oro che non passi il valore di cinquanta scudi da dispensarsi in<br />

una o in due col<strong>la</strong>ne a lor libito o per al collo o per cinta come le pare, pur<br />

che non vi sia smalto, gemma o altro ornamento et che con <strong>la</strong> fattura non<br />

eccedino il valore di detti cinquanta scudi, et se alcuna volesse farne due dechiarasi<br />

che una sia di 35 scudi et l’altra di dieci, <strong>la</strong> qual possa servire a donna<br />

d’ogni età. Ma da dieci scudi in su non sia permesso se non alle spose alle quali<br />

concedisi oltra ciò di poter portare all’orecchie in luogo di detti due semplici<br />

anelli un paro di pendentini che tra amendue non passino il valore di quattro<br />

scudi, et al collo un vezzo di perle vere, che non ecceda il valore di settanta<br />

scudi senz’alcuno pendente, et quelle spose che non volessero, o non potessero<br />

portare il vezzo di perle possano in cambio di quello, et non altrimenti, portare<br />

un vezzo di qual sia altra mistura non eccedente il valore di tre scudi, il quale si<br />

permette non pure a loro, etiamdio per quando non saranno più spose, ma ad<br />

ogn’altra donna, che per adietro fosse stata sposa.<br />

Si prohibiscie ancora che nessuna donna, come di sopra, possa portare, tenere,<br />

né usare veruna sorte di ricamo, intaglio, zagana, francia, trina, o qual sia<br />

altra sorte di guarnitione di seta, d’oro, d’argento, né di qualsivoglia altra cosa,<br />

ma si permette che per guarnitione d’ogni veste di panno, rascia, mocaiale, ciambellotto<br />

o buratto, che sia si possino mettere so<strong>la</strong>mente tre braccia di drappo a<br />

misura et altezza del braccio del raso Perugino per dentro o per di fuori a<br />

benep<strong>la</strong>cito di chi vorrà usarlo, et a chi non piacesse mettervi detto drappo gli<br />

sia lecito porvi so<strong>la</strong>mente un giro di guarnitione di seta o filisello di <strong>la</strong>rghezza<br />

d’un dito et non più.


218 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Ordinasi parimente che a nessuna donna, come di sopra, sia lecito portare<br />

scuffie con oro, né con argento, o perle, né con smalto, o gemme vere né finte;<br />

non penne, piume, medaglie, né roccie di veruna sorte a i capelli i quali sieno<br />

semplici et di qual color più le piaccia, purché non eccedino il prezzo di due<br />

scudi; non colletti, gorghiere, né camicie d’altro che di te<strong>la</strong> o d’ortichina semplice<br />

<strong>la</strong>vorata di bianco et non d’alcun altra sorte di <strong>la</strong>voro; non zibelline o altre<br />

pelli solite portarsi in mano; non ventagli di veruna sorte di piuma, ma in cambio<br />

di quelle una ventaruo<strong>la</strong> che non passi il valor d’uno scudo; non guanti<br />

d’altro che di pelle semplici che non passino il valore di mezzo scudo; non<br />

coralli alle mani o in altra parte del<strong>la</strong> persona, ma so<strong>la</strong>mente in corone, le quali<br />

possino usarsi etiamdio d’ogn’altra cosa che non passi il valore di due scudi;<br />

non ornamento alcuno d’oro, d’argento, né di perle o d’altre gioie alle pianelle,<br />

non calzetti di seta, né di filsello, né semplici, né ricamati o guerniti d’oro, né<br />

d’argento, né di qual sia altra cosa, ma sieno di puro et semplice filo senza<br />

alcun ornamento, sotto pena a che contraverrà in ciascuna delle cose di sopra<br />

vietate di quel che ne’ seguenti capitoli si contiene.<br />

Et di più che non sia lecito a donna alcuna Perugina, come di sopra, havere<br />

per suo portare più di quattro vesti di drappo, due per di sopra et due per<br />

sottana, alle quali non si possa mettere ricamo alcuno, ma trinciare so<strong>la</strong>mente i<br />

busti et le maniche, né manco portarci più di un terzo d’un braccio di tragino<br />

al<strong>la</strong> misura del braccio del drappo Perugino senza che si possa fare, alzare o<br />

altrimenti portare attaccato; né manco si possa havere, né portare pelliccia, che<br />

con <strong>la</strong> fodera in tutto ecceda il valore di trentacinque scudi sotto <strong>la</strong> detta pena.<br />

Dechiarandi che le presenti prohibitioni non s’intendino per le zitelle da<br />

quattro anni finiti in giù, ma da quelle in su sieno comprese tutte l’altre donne<br />

senza distintione di età, di grado o conditione alcuna, et che le cose che di<br />

sopra si permettono alle spose non s’intendino concesse se non per il tempo di<br />

due anni da computarsi dal dì che nelle case loro o in quelle dei mariti haveranno<br />

con essi consumato il matrimonio.<br />

Cortegiane<br />

Alle cortegiane et publiche meretrici si permettono non ostante le soprascritte<br />

prohibitioni possino vestire a modo loro et portare liberamente ogni sorte<br />

d’ornamento prohibendole però espressamente, l’uscir di casa senza havere in<br />

testa <strong>la</strong> berretta, <strong>la</strong> quale sieno tenute portare continuamente etiamdio mentre<br />

stanno in chiesa, dove non ardischino intromettersi tra le altre donne, sotto pena,<br />

in caso di contraventione alle dette cose, di scudi dieci per ciascuna et ciascheduna<br />

volta d’aplicarsi come di sotto si dirà nell’altre pene con dichiaratione che<br />

contra le innobedienti si possa procedere all’essegutione di detta pena realmente<br />

et personalmente a libito dell’essegutore.<br />

Donne di contado<br />

Alle donne habitanti in contado et essercitanti l’arte rusticale etiamdio, che<br />

siano fatte cittadine per privilegio de signori superiori, o del<strong>la</strong> città si prohibisce<br />

et espressamente comanda che non possino portare veruna cosa d’oro vero né<br />

finto, sodo, tirato o tessuto, ecceto in un solo anello per il dito, né manco veruna


Perugia<br />

219<br />

sorte di ricamo, etiamdio d’argento o di seta, né perle, né sorte alcuna di veste<br />

non pur d’oro o d’argento né anche di drappo di seta, eccetto un paro di maniche,<br />

una balzana, lista o cordone, francia, trina o passamano, zagana o fascia et<br />

alli busti et maniche senza altri <strong>la</strong>vori, intagli et groppi, le quali cose possino<br />

essere di velluto o d’altro drappo d’ogni colore et possino anco havere et portare<br />

scuffia, bendelle da testa. benda, velo, colletto, gorghiera et cinta di seta et un<br />

vezzo che non passi uno scudo et mezzo, ma non coralli alle mani.<br />

Dechiarando però, che le cittadine essercitanti l’arte civile possino portare una<br />

veste di drappo o veramente di grana et una catenel<strong>la</strong> d’oro che non passi il<br />

valore di sei scudi, et due anelli et una fede d’oro che fra tutti tre non eccedino<br />

il prezzo d’altri sei scudi et un vezzo d’argento di coralli o d’altre misture che non<br />

vaglia più di 2 scudi purché non portino perle né oro in verun’altra cosa.<br />

Et accioché le cose di sopra vietate le quali sino al presente si havessero o<br />

fussero fatte o tagliate o nuovamente cominciate non sieno a fatto perdute et<br />

ciascuno possa provedere a l’indennità sua con farne quel ritratto che può si da<br />

tempo per sino a tutto il mese di [...] prossimo da venire a doverle haver mandate<br />

via o datole quel fine che più le piaccia talmente che da quello in poi non<br />

si trovino più et habbia il presente ordine forza et virtù in ogni sua parte ivio<strong>la</strong>bilmente<br />

senz’altra initmatione et publicatione.<br />

(c. 35v): 1571, ho esseguite ne complite per colpa et discordanza dei magnifici<br />

signori priori, Finetto di ordine di nostro signore.<br />

102. 1575, gennaio 25<br />

Riformanze<br />

Elezione dei membri del<strong>la</strong> commissione sul<strong>la</strong> riforma delle vesti e ornamenti<br />

Die dicta magnifici domini priores, numero novem, absente domino Sebastiano<br />

Barthel<strong>la</strong> eorum collega, existentes in eorum solita audientia congregati, factis<br />

inter eos propositis exhibitisque consillis, matura deliberatione, viva voce unanimiter<br />

et concorditer elegerunt, nominaverunt et deputaverunt infrascriptos magnificos<br />

viros, videlicet: dominum Or<strong>la</strong>ndinum Vibium pro porta S. Petri<br />

dominum comitem Octavianum Montemelinum pro porta Solis<br />

dominum Sthefanum de Salvis pro porta S. Angeli<br />

dominum Sfortiam de Oddis pro porta S. Susanne et<br />

capitaneum Fabritium de Signorellis pro porta Eburnea<br />

qui habeant intervenire cum reverendissimo domino Francisco Bossio de<br />

Medio<strong>la</strong>no, civitatis nostre episcopo et cum reverendissimo domino Monte de<br />

Valentibus de Trevio, eiusdem civitatis Perusie et totius provinciae Umbriae gubernatore,<br />

super moderatione seu reforma facienda super vestibus et aliis ornamentis<br />

mulierum et virorum civitatis et comitatus Perusie ex omnibus eorum<br />

arbitriis etc. omni meliori modo etc.


220 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

103. 1575, marzo 19<br />

Bandi<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne 167<br />

In prima in universale si ordina.<br />

L’illustrissimo et reverendissimo monsignore Francesco Bossi Mi<strong>la</strong>nese dell’una<br />

et l’altra segantura di nostro Signore referendario et per gratia di Dio et dal<strong>la</strong><br />

Sede apostolica vescovo di Perugia et sua diocesi, havendo hauto notitia per re<strong>la</strong>tione<br />

di molti honesti et buoni cittadini et visto anco che se bene non è ancor<br />

molto tempo che per leggi et statuti solenni de magistrati di detta magnifica città<br />

approvati da monsignor illustrissimo et reverendissimo cardinale d’Urbino allora<br />

legato et dal<strong>la</strong> predetta sede fu opportunamente provvisto al superfluo et immoderato<br />

vestire de gli huomini et delle donne di detta magnifica città et suo contado,<br />

essi nondimeno o per <strong>la</strong> varietà dei tempi et toleranza de magistrati seguiti o<br />

per il mal essempio dell’altre nationi col vestir sontuoso et <strong>la</strong>scivo et con altre<br />

spese vane, et inutili hanno di gran lunga trapassato il termine da lor dato et<br />

tuttavia vanno più licentiosamente crescendo nell’abuso et corrutte<strong>la</strong> del politico<br />

vivere in grave danno delle loro famiglie et offesa del<strong>la</strong> divina Maestà et inteso<br />

parimente che molti forse non bene agiati cittadini per desiderosi che siano d’accompagnarsi,<br />

veggendo le gravi spese che per ciò converrebbe lor di fare, si<br />

vanno tuttavia trattenendo, attaccandosi per humana fragilità più tosto a qualche<br />

pratica dalle divine leggi aborrita, che al sacro et tanto da Dio amato nodo coniugale,<br />

secondo che come buon pastore ne ha preso gran dispiacere, parendole<br />

che al buon reggimento del suo gregge et al viver cristiana et civilmente sia<br />

molto conveniente et necessaria <strong>la</strong> modestia, <strong>la</strong> quale è rego<strong>la</strong> e norma d’ogni<br />

actione humana, così desiderando provedere al<strong>la</strong> salute delle anime, et all’indenità<br />

di questo suo dilettissimo popolo, ha fatto sopra ciò et diversi maturi discorsi col<br />

reverendissimo monsignore Monte Valenti prothonotario aopostolico di questa<br />

magnifica città et Umbria dignissimo governatore <strong>generale</strong> et con li magnifici signori<br />

priori di essa città et procurato che per ovviare a tanto disordine siano da<br />

lor magnifici signori eletti cinque savii et giuditiosi gentil huomini et qualificati<br />

cittadini per rego<strong>la</strong>tori et moderatori come appare per mano di ser Ascanio Ugolini<br />

lor notaro sotto il dì 25 di gennaro del presente anno, i quali essendosi di<br />

comun consenso di tutti più volte insieme convenuti, finalmente dopo molti discorsi<br />

tra di loro havuti etiamdio al<strong>la</strong> presenza di sua signoria reverendissima et<br />

col prudentissimo consiglio del predetto monsignor Monte, sono venuti alle sottoscritte<br />

moderationi et ordinationi, le quali sua signoria reverendissima di comune<br />

volere et consenso delli sudetti reverendissimo signor governatore et magnfici signori<br />

priori, in virtù del presente publico bando, vuole et comanda che da hora<br />

167 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 104, 1575. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne.


Perugia<br />

221<br />

innanzi da qualunque persona vi verrà compresa, siano invio<strong>la</strong>bilmente osservate<br />

sotto le pene che in ese si contengono, et altre riservate all’arbitrio dell’una et<br />

l’altra di lor signorie reverendissime. Notificando che all’essegutione di esse si<br />

procederà rigorosamente tanto nelle chiese, piazze et strade publiche quanto nelle<br />

proprie case de contraventori senza rispetto et riservo di persona alcuna. Et<br />

che alle dette pene saranno tenuti i padri per li figliuoli i mariti per le mogli et<br />

li patroni per li servitori et i maestri per loro facitori che contraverranno et si<br />

darà credenza ad ogni accusatore che habbia seco un testimonio degno di fede 168 .<br />

In prima in universale si ordina, prohibisce et espressamente comanda che<br />

non sia veruna persona così dell’uno come dell’altro sesso del<strong>la</strong> città di Perugia<br />

o forastiera in essa maritata o accasata con fermo domicilio sia di che grado,<br />

qualità, dignità et preminenza esser si voglia, <strong>la</strong> qual possa usare, né portare in<br />

Perugia, suo contado et distretto per casa, né fuori in berrette, capelli, vesti di<br />

sotto o di sopra, zimarre, cappe, cappotti, ferraiuoli, sagli, giupponi, calze o in<br />

verun altra sorte di habito tanto lungo quanto corto, oro, argento sodo, tirato,<br />

fi<strong>la</strong>to o tessuto buono o falso in tutto o in parte, puro o misto perle, gemme né<br />

pietre pretiose vere o finte, né paste di profumi, te<strong>la</strong> d’oro, d’argento, né tessuto<br />

in essi né broccato eccetto che nelle cose infrascritte, vietando del tutto ciascuna<br />

sorte di ricami grandi et piccoli fatti non pure per via di disegno et di trapunto<br />

in te<strong>la</strong>ro, ma ancora <strong>la</strong>vorati con l’agucchia et parimente tutte le fodere di pelli<br />

de zibellini, martiri o lupi cervieri, dechiarando che i presenti ordini non comprendino<br />

né diano rego<strong>la</strong> agli sco<strong>la</strong>ri forastieri et altri forastieri huomini et donne<br />

che per passaggio per diporto o per altra commodità loro demorassero qualche<br />

giorno in questa città purchè tal dimora non passi due mesi continui, ma<br />

stia in arbitrio di ciascuna di essi <strong>la</strong> moderatione de lor vestimenti.<br />

Per le donne del<strong>la</strong> città.<br />

Sia lecito alle donne di questa città di poter portare una col<strong>la</strong>na schietta<br />

senza gemme, smalti et altri ornamenti <strong>la</strong> qual insieme con <strong>la</strong> fattura ascenda<br />

so<strong>la</strong>mente al valore di quaranta scudi in tutto; con deliberatione espressa che<br />

l’oro debba esser puro et non finto o falso 169 ; et perché non si vieta loro il<br />

portare et usare i zibellini et i ventagli, le si concede appresso un’altra so<strong>la</strong><br />

catenina di valore di quindeci scudi al più non finta, falsa né dorata come di<br />

sopra ma d’oro schietto e puro a cagione che possino servirsi d’essa per attaccare<br />

i detti zibellini et ventagli, i quali siano parimenti semplici senza testa o<br />

manico d’oro, né orati in modo alcuno. Oltre a cio si rimette all’arbitrio et<br />

volontà loro il mettere o no smalto o gemme pretiose vere, o finte nelle anel<strong>la</strong><br />

per alle dita, purche in un istesso tempo non ne porti più che tre, il valore de<br />

quali computato l’oro et <strong>la</strong> fattura non possa eccedere cinquanta scudi in tutto.<br />

168 n. 104, 1575. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne, manca l’intero preambolo.<br />

169 n. 104, 1575. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne, omette da con deliberazione.


222 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Permettendo che per al collo possino usare un filo di perle vere, il qual però sia<br />

senza pendente et non possa annodarsi, né in giro passar più in giù che <strong>la</strong><br />

fontanel<strong>la</strong> del<strong>la</strong> go<strong>la</strong>. Et quelli che non volessero o non potessero usar detto filo<br />

di perle, possino in cambio di quello, et non altrimenti portare un vezzo di<br />

granatino o d’altra mistura o materia con pendente et senza et tramezzato o no<br />

con bottoncini d’oro purché non sia di maggior pregio che di 12 scudi.<br />

Dechiarando che non sia neanche lecito di usare per al collo in un medesimo<br />

tempo <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na di sopra permessa et uno sia qual si voglia di detti vezzi di<br />

maniera che il collo non possa esser mai cinto d’altro che d’un ornamento o<br />

giro semplice, ma si permette bene che quando porteranno il sodetto filo di<br />

perle o altro vezzo come di sopra possino servirsi del<strong>la</strong> sodetta col<strong>la</strong>na per cinta.<br />

Nelle corone poi i paternostri possino essere d’oro et d’argento, ma il resto né<br />

d’oro né d’argento, né di profumi o pietre pretiose vere né finte. Espressa et<br />

partico<strong>la</strong>rmente prohibendo qual si voglia sorte di pendenti per all’orecchie, fronzette,<br />

cinture, canacche, overo ordine di gioie, di perle, d’oro o di pietre pretiose<br />

o altre col<strong>la</strong>ne. Et similmente ogni sorte di guanti, manichetti, scarpe, pianelle<br />

ricamate non pur d’oro, d’argento o di perle ma neanche di seta et sopra tutto<br />

vietando le piume sopra i capelli. Talmente che nessuna di qual si voglia preminenza<br />

possa, né debba usare alcuna delle dette cose eccetto che ne’ luoghi et<br />

nel modo di sopra dichiarato.<br />

Ordinasi similmente che non sia lecito a veruna donna come di sopra usar<br />

vesti di velluto guarnite con altro che con una semplice trina, passamano o francia<br />

di seta di <strong>la</strong>rghezza d’un dito per orlo o per cucir<strong>la</strong> in giro in qual si voglia<br />

altro modo. Le vesti poi di panno, rascie et di ciascun drappo così di raso et<br />

damasco come canavaccio, ermesino, tabi et ciambellotti si possino guarnire con<br />

tre braccia et non più d’adrappamento a misura et altezza del braccio del raso<br />

Perugino senz’altra fodra, abbigliamento o guarnimento. Et quelle a cui non piacesse<br />

detta guarnitione et che volessero in cambio delle tre braccia di drappo<br />

usar passamani, trine, francie o cordoni sodetti, possino ciò fare liberamente<br />

mettendo in ciascuna veste duo giri senza più di detta guarnitione sopra le fimbrie<br />

o per attorno sopra <strong>la</strong> balzana et per lo lungo d’ogni altra estremità et<br />

apertura solita farcisi avanti purché <strong>la</strong> guarnitione non sia più <strong>la</strong>rga d’un dito<br />

come di sopra.<br />

Dechiarando che li busti et le maniche possino guarnirsi a sbarra o per lo<br />

lungo secondo che le parrà con due ordini et non più di detta guarnitione et<br />

ciascun ordine s’intenda essere et sia di due trine o passamani come di sopra. Et<br />

perché pare che le vesti del tutto tonde tolghino alle donne una certa gravità et<br />

decoro si concede loro un poco di tragino, il qual però non possa essere di<br />

maggior lunghezza che di duo palmi Perugini. Permettendo inoltre che le vesti,<br />

rubbe, zimarre, et sottane di taffetà, teletta, cioè canavaccio di seta et tabi possino<br />

trinciarsi, tagliarsi et piccarsi da alto et basso, ma l’altre di seta, panno,<br />

rasce, et altri drappi si possino trinciare et piccare so<strong>la</strong>mente ne’ busti et nelle<br />

maniche. Negli abbigliamenti poi et guarnitioni de’ cappotti et ferraioli così di<br />

panni et rasce come d’ogni altra sorte di drappi si ordina che si debba osservare


Perugia<br />

223<br />

quel ch’intorno a ciò si è detto di sopra delle vesti soggiugnendo so<strong>la</strong>mente che<br />

non sia lecito a veruna donna di poterli foderare d’alcuna sorte di pelli.<br />

Per gli huomini.<br />

Non sia lecito a gli huomini di detta città o suo contado guarnire per di<br />

fuora tabarri, rubbe, rubboni, cappe, cappotti et ferraiuoli con più di braccia<br />

quattro di drappo di misura et altezza del braccio del raso Perugino senz’altra<br />

guarnitione et quando non ci volessero drappi possino or<strong>la</strong>rli atorno con una<br />

trina, o passamano d’un sol filo et ordine di francia o di zagana o di cordone<br />

purché tutte non siano più <strong>la</strong>rghe d’un dito et se bene se le toglie totalmente di<br />

poter portare in qual si voglia modo oro, se le concede nondimeno che i finimenti<br />

et cinture da spade, borchie da cavalli et ogni sorte d’armi possino essere<br />

dorate et argentate.<br />

Donne di contado.<br />

Alle donne habitanti in contado et essercitanti l’arte rusticale etiamdio che<br />

siano fatte cittadine per privilegio de signori superiori o del<strong>la</strong> città si prohibisce<br />

et espressamente comanda che non possino portare veruna cosa d’oro vero né<br />

finto, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to o tessuto eccetto in un sol annello per il dito né meno<br />

veruna sorte di ricami etiamdio d’argento o di seta, né perle, né sorte alcuna di<br />

vesti, non pur d’oro o d’argento, ma neanche di drappo di seta, eccetto un paro<br />

di maniche, una balzana o lista di duo dita di <strong>la</strong>rghezza, o cordone, trina, francia<br />

o passamano, zagana, o fascia di <strong>la</strong>rghezza d’un dito, et alli busti et maniche<br />

senz’altri <strong>la</strong>vori, intagli et groppi, le quali cose possino essere di velluto o d’altro<br />

drappo d’ogni colore et possino anche havere et portare scuffia, bendelle da<br />

testa, benda, velo, colletto, gorghiera et cinta di seta et un vezzo che non passi<br />

uno scudo et mezzo, ma non coralli alle mani 170 .<br />

Corteggiane.<br />

Le corteggiane et publiche meretrici non possino portare drappo d’oro, né<br />

d’argento, né di seta di qual si voglia sorte, né scar<strong>la</strong>tto o altro drappo cremesino<br />

di sotto o di sopra né gioie, né perle di sorte alcuna, né cinte o col<strong>la</strong>ne<br />

d’oro, né cosa alcuna prohibita alle donne del<strong>la</strong> città, come s’è detto di sopra.<br />

Prohibendole ancora l’uscir di casa senz’ havere in testa <strong>la</strong> berretta, <strong>la</strong> quale<br />

siano tenute portar continuamente etiamdio mentre stanno in chiesa, dove non<br />

ardischino intramettersi tra l’altre donne; sotto pena in caso di contraventioni<br />

alle dette cose et ciascuna d’esse per <strong>la</strong> prima volta di scudi dieci per ciascuna,<br />

da applicarsi al monasterio delle moniche Convertite di questa città, et di star<br />

prigione per un mese, et per <strong>la</strong> seconda volta di scudi venti, et del<strong>la</strong> fustigatione,<br />

170 n. 104, 1575. Bandi Ordinamenti sopra il vestire delle donne, aggiunge Dechiarando<br />

però che le cittadine essercitanti l’arte civile, possino portare una veste di drappo<br />

semplice o veramente di grana et una catenel<strong>la</strong> d’oro che non passi il valore di sei scudi,<br />

et duo anelli et una fede d’oro, che fra tutti tre non eccedino il prezzo d’altri sei scudi et<br />

un vezzo d’argento, di coralli o d’altre misture che non vaglia più di due scudi, purché<br />

non portino perle né oro in verun altra cosa.


224 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

overo d’esser bandita dal<strong>la</strong> città et dominio di Perugia. Dechiarando che contra<br />

le innobedienti si possa procedere all’essegutione di detta pena realmente et personalmente.<br />

Et accioché li presenti ordini siano invio<strong>la</strong>bilmente osservati et che<br />

<strong>la</strong> pena astringa quelli che havranno ardire di contravenire si statuisce pena alli<br />

contrafacenti di perdere tutto quello che sarà loro trovato adosso contra <strong>la</strong> forma<br />

di questi ordini, et di più di pagare scudi venti per <strong>la</strong> prima volta et per <strong>la</strong><br />

seconda si duplicherà <strong>la</strong> pena d’applicarsi per un quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera<br />

apostolica, per un quarto all’hospitale del<strong>la</strong> Misericordia per l’altro a monasterii<br />

poveri di monache ad arbitrio delli sottoscritti reverendissimi signori giudici et<br />

per l’altro all’essegutore et accusatore che sarà tenuto secreto.<br />

Dechiarando però che per via di denuntie, accuse o inquisitioni non si possa<br />

procedere se non intra il termine di quindeci giorni dopo <strong>la</strong> contraventione et<br />

che s’habbi a procedere sommariamente. Et dalle sentenze, che sopra ciò se<br />

daranno non si possi appel<strong>la</strong>re, quere<strong>la</strong>re, né dire di nullità et non si possa fare<br />

compositione alcuna et li giudici saranno in Perugia monsignor reverendissimo<br />

vescovo et monsignore reverendissimo governatore o lor vicarii o luogotenenti et<br />

auditori secondo <strong>la</strong> preventione et nelli castelli et luoghi del contado, i vicarii et<br />

giudici ordinarii i quali siano tenuti a condanare li contrafacenti senza rispetto di<br />

qual si voglia persona, et subito mandar nota delle condannationi al vicario di<br />

monsignor vescovo il qual parimente sia tenuto subito farle esseguire per conto<br />

del<strong>la</strong> portione spettante a luoghi pii.<br />

E per maggior osservanza si comanda et ordina agli orefici, sarti, ricamatori<br />

et ad ogn’altro mastro et artefice tanto maschio quanto femina, che non<br />

possano in modo alcuno in pubblico o secreto tagliare, fabricare, <strong>la</strong>vorare, cucire<br />

o disegnare cosa alcuna contra le sopradette prohibitioni et presenti ordini<br />

sotto pena di scudi venti per ciascuna cosa, che faranno et non havendo il<br />

modo siano privati di tal essercitio et per <strong>la</strong> seconda volta <strong>la</strong> pena sia duplicata<br />

et siano banditi dallo stato di Perugia sotto pena del<strong>la</strong> galera se contra<br />

verranno al bando 171 .<br />

Banchetti.<br />

In oltre essendosi considerato il danno che apportano alle famiglie l’immoderate<br />

spese che si sono cominciate a fare da qualch’anno a dietro in questa città<br />

ne’ pasti, così soliti farsi nelle nozze come anche in altri tempi et per altre<br />

occasioni et parimente negli arredii che si danno alle spose, <strong>la</strong> profluità et pompa<br />

delle quali si può dire che sia una seconda dote, poco minore dell’ordinaria, si<br />

ordina principalmente che in ciascun pasto come di sopra non si possano mette-<br />

171 L’intero capoverso così compare in n. 104, 1575. Bandi Ordinamenti sopra il vestire<br />

delle donne: Et li sarti, calzo<strong>la</strong>ri et altri artisti che faranno opera contra <strong>la</strong> forma del<br />

presente ordine siano tenuti al<strong>la</strong> pena di scudi 20 per ciascuna cosa che faranno et non<br />

havend’il modo di tratti duoi di corda et di più in ogni caso siano privati da tali essercitii<br />

et per <strong>la</strong> seconda volta <strong>la</strong> pena sia duplicata et di più siano banditi dal stato di<br />

Perugia sotto pena del<strong>la</strong> galera se contraverann’al bando.


Perugia<br />

225<br />

re più di quattro sorti d’arosti tra vo<strong>la</strong>tili et quadrupedi et di due alessi, con<br />

una sorte di pasticcio, due sorti di confecti, due di torte et una di cotognata.<br />

Prohibendo espressamente che ne’ sodetti banchetti et conviti non si possano<br />

dar pavoni, fagiani, polli d’India, porci salvatici, caprivoli, et pol<strong>la</strong>stri novelli<br />

all’invernata et in tempo di carne non si possino dar pesci d’alcuna sorte 172 ,<br />

sotto pena alli contrafacenti di scudi venti et alli cuochi, scalchi et altri provisionati<br />

di scudi dieci per ciascuna volta d’applicarsi come di sopra.<br />

Arredii<br />

Ne’ maritaggi poi, che si faranno per l’innanzi, le spese solite farsi negli<br />

apparati degli arredii non possino ecceder mai l’ottava parte delle doti, così di<br />

quelle che si daranno nel<strong>la</strong> città, come anche dell’altre che si daranno in contado:<br />

dichiarando che in detti arredii rivenghino comprese anche le vesti di qual si<br />

voglia sorte et ciascuno che contaverrà debba per pena perdere i sodetti arredii<br />

et cinquanta scudi appresso come di sopra d’applicarsi. Et tutte le sodette provisioni<br />

habbiano virtù di decreto et di costitutioni et s’osservino invio<strong>la</strong>bilmente in<br />

tutto il dominio di Perugia rinovando et anul<strong>la</strong>ndo ogn’altr’ordine sopra ciò fatto<br />

per l’adietro 173 .<br />

Fr. episcopus Perusinus<br />

1575 Publicati fuerunt Perusie in p<strong>la</strong>tea magna sub die 19 martii per publicum<br />

tubicinam et re<strong>la</strong>tum per Laurentium Ripam de Hispello, et die XX fuerunt<br />

reiterata in utraque p<strong>la</strong>tea et re<strong>la</strong>ta per Rogerium tubicinam. Sanctes Pellinus.<br />

104. 1575<br />

Bandi<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne 174<br />

172 ... d’alcuna sorte] Si prohibiscono ancora le col<strong>la</strong>tioni alle nozze et sponsalitii. Et alli<br />

contrafacienti se li mette pena de scudi venti et alli cochi et scalchi et alli provisionati scudi<br />

dieci per ciascuna volta da esser applicati come di sopra et non havend’ il modo de tratti due<br />

di corda in publico. Così in n. 104, 1575. Bandi Ordinamenti sopra il vestire delle donne.<br />

173 ... per l’adietro] 1575: Riforme fatte l’anno 1575 sotto nome di monsignor Francesco<br />

Bossio vescovo di Perugia, di comun consenso di monsignor Monte Valenti governatore<br />

et magnifici signori priori et li reformatori fuorono li sottoscritti cinque rego<strong>la</strong>tori<br />

eletti da magnifici signori priori denanzi il sopradetto monsignor vescovo. Restringesse il<br />

parer loro in alcune cosa massime circa i pendenti all’orecchie e alle cortegiane.<br />

Messer Or<strong>la</strong>ndo Vibio<br />

Il conte Ottavio de Monte Melini<br />

Il signor Fabritio Signorelli<br />

Messer Sforza de Biordo degli Oddi<br />

Messer Tarquinio Perinelli. Così in n. 104, 1575. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire<br />

delle donne.<br />

174 Vedi n. 103, 1575, marzo 19. Bandi. Ordinamenti sopra il vestire delle donne.


226 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

105. 1582, dicembre 6-7<br />

Bandi<br />

Vestire delle cortegiane o meretrici<br />

Volendo far pubblicare l’illustrissimo et reverendissimo signor cardinale Riario<br />

di Perugia et Umbria legato il bando e <strong>la</strong> riforma del vestire, et essendo<br />

mente di sua signoria illustrissima che questa abbracci ogniuno e che non sia<br />

persona di qualsivoglia sorte che non moderi il suo vestire secondo l’ordine<br />

che ne darà, l’ è parso prima per ogni rispetto di rego<strong>la</strong>re con una separata<br />

prohibitione l’habito delle meretrici. Assegnando loro un modo di vestire diverso<br />

da quello delle donne honeste. Accioché come <strong>la</strong> lor vita è dissimile<br />

dalle altre, che vivono honoratamente, così ancora l’habito non habbia ad essere<br />

il medesimo, ma loro partico<strong>la</strong>re, perché siano riconosciute dalle altre. Come<br />

si contiene qui appresso più distesamente sotto quelle pene e castighi che s’intenderanno.<br />

Le corteggiane e publice meretrici non possano portare drappo d’oro, né<br />

d’argento, né di seta di qualsivoglia sorte, né scar<strong>la</strong>tto o altro drappo cremisino<br />

di sotto o di sopra, né gioie, né perle di sorte alcuna, né cinte o col<strong>la</strong>ne d’oro,<br />

né cosa alcuna, che si prohibirà alle donne del<strong>la</strong> città. Prohibendo loro l’uscir di<br />

casa senza havere in testa <strong>la</strong> beretta permettendo che possa essere di velluto e<br />

d’ogni altro drappo che vorranno, <strong>la</strong> quale ancora siano tenute di portare continuamente<br />

etiamdio mentre stanno in chiesa. Dove non ardiscano intramettersi<br />

tra le altre donne sotto pena in caso di contraventione alle dette cose et ciascuna<br />

d’esse per <strong>la</strong> prima volta di X scudi per ciascuna e di star prigione per un<br />

mese e per <strong>la</strong> seconda volta di scudi XX et del<strong>la</strong> fustigatione o vero d’esser<br />

bandita dal<strong>la</strong> città et dominio di Perugia d’applicarsi <strong>la</strong> pena pecuniaria per un<br />

quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera e per l’altro alle suore Convertite di questa città et<br />

per gli altri due all’accusatore et essegutore. Dichiarando che contra le inobedienti<br />

si verrà all’essegutione di detta pena realmente e personalmente intendendo<br />

però che non si possa procedere se non per spatio di XV giorni dopo che<br />

sarà contravenuto per via di denuntie, accuse o inquisitioni. Procedendo in tutto<br />

e per tutto sommariamente.<br />

Dato in Perugia alli 6 di dicembre 1582.<br />

A. cardinalis Riarius legatus Ridolfo Gallo secretario<br />

1582 et die VII mensis decembris publicatum fuit suprascriptum bannum per<br />

p<strong>la</strong>teas et loca solita civitatis Perusie per Laurentium Ripam et alios tres socios<br />

publicos tubicinas comunis Perusie.<br />

Contolus Contoli cancel<strong>la</strong>rius.


Perugia<br />

106. 1582, dicembre 7<br />

Bandi<br />

Vestire et doti. Nova provisione et riforma sopra le pompe et superfluità<br />

227<br />

L’illustrissimo e reverendissimo signore cardinale Riario di Perugia et Umbria<br />

legato havendo inteso dagli illustrissimi signori priori et altri di questa città che<br />

da certo tempo in qua sono ogni volta più cresciute le immoderate spese che si<br />

fanno in questa città per conto del vestire così degli huomini come delle donne<br />

desideroso levar via si fatto abuso e rimediare ancora a i danni che ne seguono<br />

et a richiesta de’ medesimi, ha preso per ispediente etiamdio con participatione<br />

di monsignore reverendissimo vescovo e di essi signori priori far publicare intorno<br />

a ciò il presente bando. Facendo intendere che s’userà ogni diligenza e rigore<br />

per l’osservanza di questa legge al<strong>la</strong> quale vuole che sia sottoposta ogni sorte di<br />

persona come più appieno si dirà qui sotto dove si vedrà che con honesta moderatione,<br />

levandosi so<strong>la</strong>mente quel ch’era superfluo, s’è ridotto a un civile et<br />

honorato vestire.<br />

In prima si prohibisce in universale che non sia persona alcuna di qualsivoglia<br />

sorte del<strong>la</strong> città di Perugia o forastiera in essa accasata, che possa portare in<br />

Perugia o suo contado per casa, né fuori in berrette, cappelli, vesti di sotto o di<br />

sopra, zimarre, cappe, cappotti, ferraioli, sai, giubboni, calze o in veruna altra<br />

sorte di habito tanto lungo quanto corto, oro, argento, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to, tessuto,<br />

buono o falso in tutto o in parte, puro o misto, perle, gemme, pietre pretiose<br />

vere o finte, paste di profumi, te<strong>la</strong> d’oro, d’argento, né tessuto in essi, né<br />

broccato, eccetto nelle cose infrascritte, vietando in tutto ciascuna sorte di ricami<br />

grandi o piccioli fatti non pur per via di dissegno e di trapunto in te<strong>la</strong>ro, ma<br />

ancora <strong>la</strong>vorati con l’agucchia e parimenti tutte le fodre di pelle di zibellini,<br />

ermellini o lupi cervieri. Dichiarando che i presenti ordini non comprendano li<br />

sco<strong>la</strong>ri forastieri né meno altri che per passaggio, per diporto o per qualsivoglia<br />

commodità loro dimorassero qualche giorno in questa città, purché tal dimora<br />

non passi due mesi continui, volendo che stia in arbitrio loro <strong>la</strong> moderatione del<br />

vestire.<br />

Per le donne del<strong>la</strong> città.<br />

Sia lecito alle donne del<strong>la</strong> città di poter portare una col<strong>la</strong>na o cinta schietta<br />

senza gemme, smalti et ornamenti, <strong>la</strong> quale insieme con <strong>la</strong> fattura ascenda al<br />

valore di scudi 50 e non più in tutto. Dichiarando che l’oro debba esser puro e<br />

non finto né falso. Et perche non si vieta loro il portare i zibellini e ventagli, si<br />

concede appresso un’altra so<strong>la</strong> catenina di valuta di 15 scudi in tutto e sia non<br />

finta né falsa, né dorata, come di sopra, ma d’oro schietto e puro a cagione che<br />

possano servirsene per attaccare detti zibellini e ventagli. I quali siano parimente<br />

semplici senza testa o manico d’oro né dorati in alcun modo. Oltre a ciò si<br />

rimette ad arbitrio loro l’usare smalto o gemme pretiose vere e finte nel<strong>la</strong> anel<strong>la</strong><br />

per le dita, purché in uno stesso tempo non ne portino più che tre, il valore de’<br />

quali o d’un solo di due o di tutti tre insieme che porteranno non possa eccede-


228 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

re scudi 60 in tutto, computataci <strong>la</strong> fattura e l’oro. Permettendo che possano<br />

usare al collo un filo di perle vere, il qual però sia senza pendenti e non possa<br />

annodarsi, né in giro passar più giù che <strong>la</strong> fontanel<strong>la</strong> del<strong>la</strong> go<strong>la</strong>. Et quelle che<br />

non volessero o non potessero usar questo filo di perle, possano, in cambio di<br />

quello, portare un vezzo di granatini o di più fili di perle minute insieme avvolte<br />

o altro vezzo che compresoci il pendente con lo smalto non sia di maggior<br />

valuta di 25 scudi. Dichiarando che non sia lecito di usare al collo in un medesimo<br />

tempo <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na permessa di sopra et qualsivoglia de vezzi sudetti.<br />

Di maniera che il collo non possa mai esser cinto d’altro che d’un ornamento<br />

o giro semplice, ma si permette bene che quando porteranno il sudetto filo<br />

di perle o altro vezzo, possano servirsi del<strong>la</strong> sodetta col<strong>la</strong>na per cinta. Privilegiando<br />

tuttavia le spose fin alli due anni, alle quali sia lecito oltre al filo di perle<br />

o uno de vezzi sudetti di portare ancora di più una col<strong>la</strong>na di scudi 20 et una<br />

scuffia o legatura che non vaglia più di 5 scudi et al cappello una medaglia del<br />

medesimo prezzo et possa havere d’intorno un cordone o fascia et per orlo un<br />

passamano d’oro o d’argento purché non ecceda il valore di scudi tre in tutto.<br />

Nelle corone poi i Paternostri possano essere d’oro e d’argento, ma il resto<br />

né d’oro né d’argento, né di profumi, né di pietre pretiose vere, né finte. Prohibendo<br />

qualsivoglia sorte di fronzette, cinture, canacche o vero ordine di gioie di<br />

perle d’oro, di pietre pretiose o altre col<strong>la</strong>ne fuorché le permesse di sopra. Concedendo<br />

tuttavia gli anelletti e pendenti per l’orecchie che non passino in tutto<br />

con <strong>la</strong> fattura e con lo smalto scudi 10. Prohibendo similmente ogni sorte di<br />

guanti, manichetti, scarpe, pianelle ricamate non pur d’oro o d’argento o di<br />

perle ma neanche di seta. E soprattutto vietando le piume sopra i cappelli, intendendo<br />

che né in questo né in verun altra cosa s’habbia da uscire dal modo<br />

soddetto. Concedendo però due manigli di coralli o d’oro senza smalto che non<br />

passino il valore di 15 scudi et alle spose novelle quanto s’è permesso di più.<br />

Le quali catene, vezzi, anel<strong>la</strong>, anelletti, pendenti, manigli et medaglia dovranno<br />

prima che più s’usino dopo <strong>la</strong> publicatione del presente bando farsi stimare<br />

col mezo del giuramento dal camerlingo o altri da diputarsi dell’arte degli orefici<br />

et aggiustare che non passino il valore e il prezzo suddetto intendendo scudi<br />

d’oro come è solito di simile mercantie, bol<strong>la</strong>ndo e segnando dette robbe o<br />

altrimenti con <strong>la</strong> scrittura tenendone riscontro per fuggire i fraudi et affini che<br />

possa mai sempre apparire <strong>la</strong> verità.<br />

S’ordina similmente che non sia lecito a veruna donna d’usar vesti di velluto<br />

guarnite con altro che con una semplice trina, passamano, merluzzo o francia di<br />

seta o d’oro o d’argento di <strong>la</strong>rghezza d’un dito per orlo o per cucir<strong>la</strong> in giro o<br />

in qualsivoglia altro modo.<br />

Et volendo possano tuttavia di qualsivoglia altra materia et forma guarnirsi<br />

purché nel valore non ecceda le sodette in alcun modo.<br />

Le vesti poi di panno, rascie e di ciascun drappo così di raso e damasco<br />

come ancora canavaccio, ermisino, tabi e ciambellotti si possano guarnire con<br />

tre braccia et non più di addrappamento a misura et altezza del braccio del<br />

raso Perugino senza altra fodra, abbigliamento o guarnimento, fuorché le mani-


Perugia<br />

229<br />

che lunghe o corte che si possano foderare di tafettà o ermisino e guarnire<br />

come <strong>la</strong> veste.<br />

Et quelle a cui non piacesse detta guarnitione et che volessero in cambio<br />

delle tre braccia di drappo usar merluzzi, passamani, trine, francie, cordoni o<br />

altra materia e forma del valor sudetto possano ciò fare liberamente. Mettendo<br />

in ciascuna veste due giri senza più di detta guarnitione di seta o pure un solo<br />

d’oro et argento sopra le fimbrie o intorno <strong>la</strong> balzana et per lo lungo d’ogni<br />

altra estremità et apertura solita a farsi avanti purché <strong>la</strong> guarnitione non sia più<br />

<strong>la</strong>rga d’un dito et il valor d’essa non ecceda scudi cinque d’oro.<br />

Prohibendo espressamente che alcuna donna non possa havere più che due 175<br />

veste guarnite con oro o con argento e ne’ modi sodetti.<br />

Dichiarando inoltre che li busti e le maniche si possano guarnire a sbarra o<br />

per lo lungo, come le parrà con uno o due ordini respettivamente et non più di<br />

detta guarnitione et ciascun ordine s’intenda esser so<strong>la</strong>mente d’una o di due<br />

trine, passamani, come di sopra.<br />

Et perché pare che le vesti del tutto tonde, tolgano alle donne una certa<br />

gravità, si concede loro un poco di stracino, il qual però non possa essere di<br />

maggior lunghezza che di due terzi d’un braccio a passetto del raso Perugino,<br />

misurandolo però dal tondo del<strong>la</strong> veste.<br />

Permettendo inoltre che le vesti, rubbe, zimarre et sottane di tafettà, teletta,<br />

cioè canavaccio di seta et tabi possano trinciarsi, tagliarsi et piccarsi da alto e<br />

basso; ma le altre di seta, panno, rascie et altri drappi si possano trinciare e<br />

piccare so<strong>la</strong>mente ne’ busti e nelle maniche.<br />

Negli abbigliamenti poi et guarnitioni de’ cappotti e ferraioli, così di panno<br />

e rascia come di ogni altra sorte di drappi, si ordina che si debba osservare quel<br />

che intorno a cio s’è detto di sopra delle vesti soggiungendo che non sia lecito a<br />

veruna donna di poterli foderare d’alcuna sorte di pelle, ma si bene di tafettà o<br />

ermisino.<br />

Vietando inoltre che non si possano fare vesti, giubboni, traverse, zimarre né<br />

verun’altra sorte di vestimenta di broccato, broccatello, te<strong>la</strong> d’oro né d’argento di<br />

nessuna sorte. E concedendo so<strong>la</strong>mente che le guarnitioni e il drappo che si concede<br />

di sopra per guarnire si possano stampare et intagliare con righette o merluzzi.<br />

Per gli huomini<br />

Non sia lecito a gli huomini di detta città o suo contado guarnire per di<br />

fuora tabarri, rubbe, rubboni, cappe, cappotti, et ferraioli con più di braccia<br />

quattro di drappo di misura et altezza del braccio del raso Perugino senza altra<br />

guarnitione. Et quando non ci volessero drappi possano or<strong>la</strong>rli o guarnirli intorno<br />

con una trina o passamano di seta, d’argento, o d’oro come s’è detto di<br />

sopra delle vesti e cappotti delle donne. Prohibendo ancora guarnire nell’istesso<br />

modo i lor calzoni. Concedendo che i finimenti e cinture da spada, borchie da<br />

cavalli et ogni sorte d’arme possano essere orate et argentate.<br />

175 scritto su una depennato.


230 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Per le donne del contado.<br />

Alle donne habitanti in contado et essercitanti l’arte rusticale etiamdio che<br />

siano fatte cittadine per privilegio de’ signori superiori o del<strong>la</strong> città, si prohibisce<br />

che non possano portare veruna cosa d’oro vero o finto, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to o<br />

tessuto, eccetto che in un solo anello per il dito, nemeno veruna sorte di ricami,<br />

etiamdio d’argento o di seta, né perle, né sorte alcuna di vesti non pur d’oro, o<br />

d’argento, ma neanche di drappo di seta, eccetto un par di maniche una balzana<br />

o lista di due dita di <strong>la</strong>rghezza, o cordone, trina, francia, passamano, zagana, o<br />

fascia di <strong>la</strong>rghezza d’un dito et alli busti et maniche senza altri <strong>la</strong>vori, intagli et<br />

groppi, le quai cose possano esser di velluto o d’altro drappo d’ogni colore, et<br />

possano ancora havere et portare scuffia, bendelle da testa, benda, velo, colletto,<br />

gorghiera e cinta di seta et un vezzo che non passi uno scudo e mezo, ma non<br />

coralli alle mani. Dichiarando che quelle le quali sono già cittadine et <strong>la</strong>nno per<br />

dote 800 fiorini o più, possano portare una veste di drappo semplice con due<br />

anel<strong>la</strong> di valore fra amendue di 10 scudi et una catena d’oro di scudi 15.<br />

Et accioché li presenti ordini siano invio<strong>la</strong>bilmente osservati et che <strong>la</strong> pena<br />

astringa quelli che havranno ardire di contravenire, si statuisce pena alli contrafacienti<br />

di perder tutto quello che sarà loro trovato a dosso contra <strong>la</strong> forma di<br />

questi ordini. Et di più di pagare XX scudi per <strong>la</strong> prima volta et per <strong>la</strong> seconda<br />

si duplicherà <strong>la</strong> pena d’applicarsi per un quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica,<br />

un quarto a i luoghi pii ad arbitrio di sua signoria illustrissima et per gli altri<br />

due quarti all’essegutore et accusatore che sarà tenuto segreto.<br />

Dichiarando però, che per via di denuntie, accuse o inquisitioni non si possa<br />

procedere se non fra il termine di XV giorni dopo <strong>la</strong> contraventione, et che s’habbia<br />

da procedere sommariamente et dalle sentenze che sopra ciò si daranno non si<br />

possa appel<strong>la</strong>re, quere<strong>la</strong>re, né dire di nullità e non si possa fare compositione o<br />

gratia alcuna. Et nelli castelli et luoghi del contado i vicari siano tenuti a condennare<br />

li dissobedienti senza rispetto di persona alcuna mandando subito <strong>la</strong> nota delle condennationi,<br />

le quali si faranno esseguire subito per <strong>la</strong> portione spettante ai luoghi pii.<br />

Et per maggiore osservanza s’ordina et commanda a gli orefici, sarti, ricamatori<br />

et d’ogni altro mastro et artefice tanto maschio quanto femina che non<br />

possano in modo alcuno in publico o in segreto tagliare, fabricare, <strong>la</strong>vorare,<br />

cucire o dissegnare cosa alcuna contra le sopra dette prohibitioni sotto pena di<br />

scudi XX per ciascuna cosa che faranno et non havendo il modo siano privati di<br />

tal essercitio et per <strong>la</strong> seconda volta <strong>la</strong> pena sia duplicata et siano banditi dallo<br />

stato di Perugia, sotto pena del<strong>la</strong> galera, se contraverranno al bando.<br />

Dichiarando inoltre che per osservatione delle sodette cose si procederà per<br />

via d’inquisitione, <strong>la</strong> quale sarà diligente e rigorosa.<br />

Doti da darsi.<br />

Inoltre perché si vede che questi abusi del vestire sono stati cagionati ancora<br />

in gran parte che le doti sono cresciute immoderatamente essendo che se ne<br />

spenda <strong>la</strong> metà nelle vesti e nelle gioie s’ordina espressamente che non sia persona<br />

alcuna di qualsivoglia sorte che ardisca di promettere né di dare per dote più di<br />

tremi<strong>la</strong> cinquecento fiorini di monete Perugine. Dichiarando che li notari o altri


Perugia<br />

231<br />

che facessero contratti scritti o altre promissioni a bocca fuor di questo ordine,<br />

oltreché tal promissione sarà nul<strong>la</strong>, essi ancora caderanno in pena di 200 scudi<br />

d’applicarsi come di sopra.<br />

Arredi [continua a c. 65].<br />

Ne’ maritaggi poi che si faranno per l’inanzi le spese solite a farsi negli<br />

apparati de gli arredi, non possano eccedere mai l’ottava parte delle doti, così di<br />

quelle che si daranno nel<strong>la</strong> città come ancora delle altre che si daranno in contado.<br />

Dichiarando che ne’ detti arredi vengono ancora comprese le vesti di qualsivoglia<br />

sorte. Et chi contraverrà debba per pena perdere i sodetti arredi et<br />

cinquanta scudi d’applicarsi come di sopra. Dichiarando che all’essecutione del<br />

presente bando si procederà il terzo giorno da hoggi inremissibilmnete. Datum<br />

in Perusia alli VII di decembre 1582.<br />

A. cardinalis Riarius legatus.<br />

Die septima mensis decembris Laurentius Ripa publicus tubicina comunis<br />

Perusie retulit se hac die cum aliis quinque sociis supradicta scripta bannis tubarum<br />

sono premisso alta et intelligibili voce publicam per p<strong>la</strong>teas et loca solita ut<br />

habuit 2 decembris.<br />

Contolo Contoli cancel<strong>la</strong>rio Ridolfo Gallo secretario<br />

107. 1582, dicembre 14<br />

Bandi<br />

Stimatori delle gioie<br />

Volendo i molto illustri signori priori di questa città, che per mancamento<br />

delle loro promissioni non si resti di obedire et esseguire <strong>la</strong> riforma <strong>la</strong> quale<br />

per tor via molti abusi et rimediare ad infiniti danni et a gloria di Dio, si è<br />

nuovamente fatta et publicata alli 7 del corrente mese intorno alle superfluità<br />

de’ vestiri degli huomini e delle donne. Per il presente publico editto deducono<br />

à notitia di ciascuno quali sieno gli detti et deputati stimatori delle gioie<br />

et ornamenti de’ quali è permesso l’uso et si dice in detta riforma, et saranno<br />

quelli che si leggeranno qui sotto, ai quali doverà andare ciascuno che voglia<br />

per osservare quanti si è ordinato, fuggire le statuite pene, all’essecutione delle<br />

quali da hora in poi si procederà senza alcun rispetto et i deputati sono<br />

questi:<br />

Lattantio Lattantii et Giro<strong>la</strong>mo Patritii orefici<br />

Mastro Giulio di Francia et mastro Lucantonio sarti<br />

In fede dato in Perugia il dì 14 di decembre 1582<br />

Contolo Contoli cancel<strong>la</strong>rio


232 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

108. 1582, dicembre 23<br />

Bandi<br />

Vestire aggiunta<br />

Sebene è stata già publicata <strong>la</strong> riforma del vestire con quel<strong>la</strong> moderatione<br />

che pareva che convenisse in questo tempo alli molti abusi che per tal conto<br />

s’erano introdotti, nondimeno l’illustrissimo et reverendissimo signor cardinale<br />

Riario di Perugia et Umbria legato per maggiore osservanza di quanto si contiene<br />

nel<strong>la</strong> sudetta riforma è venuto ad alcune altre dichiarationi le quali fa intendere<br />

a ciascuno per lo presente publico bando, accioché nessuno ne possa pretendere<br />

ignorantia. Aggiungendo alcune cose a quei capi del<strong>la</strong> legge fatta sopra<br />

questo che a sua signoria illustrissima sono parse opportune e conveniente, le<br />

quali aggiunte s’intenderanno diversamente qui di sotto perché si possano più<br />

facilmente e senza scusa alcuna osservare i suoi bandi hora che con le infrascritte<br />

permissioni se ne potrà contentare ogniuno.<br />

E prima al secondo capo del<strong>la</strong> riforma per le donne del<strong>la</strong> città, che comincia:<br />

Permettendo che possano usare al collo un filo di perle, etc. s’aggiunge e<br />

dichiara che in luogo de’ vezzi quivi permessi, possano usarsi ancora più catenine<br />

insieme d’oro, et i vezzi possano esser segnati, e divisi con botoni e botoncini<br />

pur d’oro con smalto e senza, intendendo però che’l prezzo d’essi non sia maggiore<br />

di 35 scudi o 40 al più.<br />

Inoltre al quinto capo che comincia: Privilegiando tuttavia le spose etc. s’aggiunge<br />

e dichiara che gli ornamenti permessi al cappello siano communi etiamdio<br />

ad ogni altra donna, ancorché non sposa, e <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na d’oro possa essere una<br />

o più, come si dice di sopra.<br />

Di più al 6 capo il qual comincia: Nelle corone poi etc. si dichiara che i<br />

paternostri possano essere etiamdio smaltati et con tramezzini d’oro piccoli.<br />

Ancora al XIIII capo il cui principio è: Le vesti poi di panno etc. dove si<br />

ragiona delle fodre e si permette il taffetà e l’ermisino si aggiunge che possano<br />

foderarsi di qualsiasi altro drappo o materia non vietata.<br />

Nel XV che comincia: E quelle a cui non piacessero il valore del<strong>la</strong> guarnitione<br />

quivi permesso di 5 scudi se accresce et amplia fin a 12 d’oro.<br />

Al XIX poi et ultimo che comincia: Vietando in oltre etc. si dice e dichiara<br />

che le guarnitioni permesse di sopra siano egualmente communi a i giubboni et<br />

ad ogni altra sorte di vestimenti rispettivamente, però.<br />

Al capo poi dove si ragiona degli huomini, si concede che l’istessa guarnitione<br />

possa mettersi a i sai e casacche che si concede a i cappotti e calzoni.<br />

Volendo inoltre provedere a quanto si concede alle donne del contado in<br />

quel<strong>la</strong> parte massime che pare haver bisogno di qualche dichiaratione et accrescimento,<br />

si dichiara et aggiunge al primo capo. Il qual comincia: alle donne<br />

habitanti il contado etc. che oltre a un anello d’oro puro e schietto, possano<br />

ancora portarne altri due d’argento bianchi o dorati come loro più piacerà, purché<br />

fra tutti tre non passino il valore di scudi 5 et il vezzo onde possano ornare


Perugia<br />

233<br />

e cingere il collo, possa essere di coralli, di granatini, di ebano, di smalti, di<br />

botoni d’argento, bianchi o dorati a loro eletta, purché il valore, compresovi il<br />

pendente con lo smalto o senza non sia maggiore che di 6 scudi 176 .<br />

A. cardinalis Riarius legatus.<br />

Dato in Perugia li 23 di decembre 1582. Ridolfo Gallo segretario<br />

Moderatio et riforma huiusmodi fuit sono tubarum premisso per loca solita<br />

et consueta publicati et re<strong>la</strong>ta. Per Ruggerium et socios publicum tubicinam Contolo<br />

Contoli cancel<strong>la</strong>rio.<br />

Contolus Contoli cancel<strong>la</strong>rius.<br />

109. [1589] 177<br />

Bandi<br />

Vestire<br />

Perché si vede continuamente che ogni giorno più crescono le spese che si<br />

fanno intorno al vestire così degli huomini come delle donne, il che si conosce<br />

poi col tempo che torna a danno del publico e del partico<strong>la</strong>re questo disordine<br />

fa risolvere chi governa di dover por qualche termine a così fatto abuso che non<br />

solo hoggi è in essere nel<strong>la</strong> città di Perugia ma ancora ogni dì più vi si introduce<br />

con nove pompe. Perciò havendo hauto sopra ciò consideratione l’illustrissimo<br />

et reverendissimo cardinal Riario di Perugia et Umbria legato essendogli stato<br />

ciò ancor proposto dagli molto illustri signori priori di questa città, ha voluto<br />

con <strong>la</strong> presente publica riforma dar modo e regu<strong>la</strong> a tante superfluità che si<br />

veggono usare nelle vestimenta, così sua signoria illustrissima con <strong>la</strong> sua autorità<br />

impone legge a questo inconveniente del vestire secondoché appieno s’intenderà<br />

de’ capi del<strong>la</strong> riforma che qui appresso seguono. Restringendo quel ch’era soverchio<br />

e suntuoso a un civile et honorato vestire che convenga a gentilhuomo et a<br />

gentildonna parimenti. E seben si sa che ciò è stato fatto altre volte, non per<br />

questo si è osservato nondimeno sua signoria illustrissima con <strong>la</strong> qualità delle<br />

pene e col modo che vi terrà, farà sì che s’osservi invio<strong>la</strong>bilmente quanto comanda.<br />

In prima si prohibisce in universale che non sia persona alcuna di qualsivoglia<br />

stato o grado del<strong>la</strong> città di Perugia o forastiera in essa habitante o accasata<br />

che possa usare né portare nel<strong>la</strong> città o suo contado per casa né fuori oro,<br />

argento sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to o tessuto, buono, o falso in tutto o in parte, puro o<br />

176 Volendo inoltre ... scudi aggiunto da altra mano, al<strong>la</strong> carta successiva, 56r.<br />

177 Camillo del<strong>la</strong> Penna risulta primo priore nel terzo trimestre di quest’anno.


234 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

misto, perle, gemme, pietre pretiose vere o finte, broccato, paste di profumo,<br />

te<strong>la</strong> d’oro, né d’argento tessuto in calze, giupponi, saii, ferraioli, cappe, cappotti,<br />

zimarre, berrette, capelli, o in veruna altra sorte di vesti di sopra o di sotto,<br />

tanto lunga quanto corta eccetto però i ferraioli delle donne alle quali si concede<br />

che per or<strong>la</strong>rgli possano usare un sol passamano o treccia d’oro o d’argento<br />

del<strong>la</strong> <strong>la</strong>rghezza d’un picciol dito e di più gli possano foderare di taffetà o ermisino<br />

senza altro ornamento. Aggiungendo inoltre, che sia lor lecito per ornamento<br />

di lor capelli d’usar un cordoncino d’oro o d’argento di valuta di 2 scudi.<br />

Vietando poi in tutto ciascuna sorte di raccami grandi o piccioli fatti non pure<br />

per via di dissegno e di trapunto in te<strong>la</strong>io, ma ancora <strong>la</strong>vorati con l’agucchia et<br />

parimenti le fodere delle pelli dei zebellini, martire o lupi cervieri. Dichiarando<br />

che i presenti ordini non comprendano gli sco<strong>la</strong>ri forastieri o altre persone huomini<br />

o donne che siano, le quali per passaggio, per diporto o per altra commodità<br />

loro dimorassero qualche giorno in questa città, purché tal dimora non passi<br />

due mesi continovi, ma stii in lor arbitrio <strong>la</strong> moderatione dei lor vestimenti.<br />

Per le donne del<strong>la</strong> città.<br />

Sia lecito alle donne di questa città di poter portare una col<strong>la</strong>na d’oro schietta<br />

senza gemme, smalti et altri ornamenti, <strong>la</strong> quale insieme con <strong>la</strong> fattura e suo<br />

pendente o agnusdei volendocelo ascenda so<strong>la</strong>mente al valore di scudi 50 d’oro<br />

con dichiaratione che l’oro debba essere puro e non finto né falso e perché non<br />

si vieta loro il portar zibellini che non siano però di maggior valuta di 20 scudi<br />

come ancora i ventagli che non escedano il valor di 10 scudi. Perciò si concede<br />

loro un’altra catenina so<strong>la</strong> che non vaglia più di 15 scudi, <strong>la</strong> quale sia d’oro<br />

schietto e puro e non finto, come di sopra a cagione che se ne possano servire<br />

per uso di detti zibellini e ventagli i quali siano però semplici senza testa e<br />

manici d’oro né dorati in altro modo.<br />

Si rimette inoltre all’arbitrio loro di mettere smalto o gemme pretiose vere o<br />

finte nelle anel<strong>la</strong> delle dita, purché in un istesso tempo non ne portino più che<br />

tre. Concedendo che per il collo possano usare filo di perle vere, il quale però<br />

sia senza pendente e non possa annodarsi in giro, né passar più in giù che <strong>la</strong><br />

fontanel<strong>la</strong> del<strong>la</strong> go<strong>la</strong>. Et quelle che non volessero o non potessero usar il filo<br />

delle perle, possano in luogo di quello portar un vezzo di granati o d’altra<br />

mistura o materia con suo pendente e tramezzato con bottoncini d’oro, purché<br />

non sia di maggior prezzo di scudi 30.<br />

Dichiarando che sia lecito d’usare per il collo in un medesimo tempo e <strong>la</strong><br />

catena d’oro e il vezzo di granati o vero il vezzo di perle et <strong>la</strong> catena di granati<br />

o altrimenti il vezzo di perle et <strong>la</strong> catena d’oro purché a un tempo il collo non<br />

possa andar cinto di più di due ornamenti. Ma si permette bene che possano<br />

portare una cinta d’oro senza pietre pretiose buone né finte, <strong>la</strong> qual però non<br />

esce da <strong>la</strong> valuta di 70 scudi d’oro. Si conceda ancora un sol par di pendenti<br />

alle orecchie che non vagliano piu di scudi 20. Appresso una fronzetta d’oro<br />

con pietre dentro per <strong>la</strong> testa <strong>la</strong> quale insieme con <strong>la</strong> fattura non passi 25 scudi.<br />

Vietando ogni sorte di legature d’oro, d’argento, di perle e di grappe di qualsivoglia<br />

specie. Alle mani ancora si permette che possano usare manigli d’oro,


Perugia<br />

235<br />

perle e di coralli intendendo che non passino con <strong>la</strong> fattura, <strong>la</strong> somma di 20<br />

scudi. Nelle corone poi i paternostri possan essere d’oro e d’argento, ma il resto<br />

né d’oro né d’argento, né di profumi, né di pietre pretiose vere né finte. Prohibendo<br />

qualsivoglia sorte di guanti, manichette, scarpe, pianelle riccamate non<br />

pur d’oro, d’argento e di perle, ma neanche di seta. Concedendo però le piume<br />

sopra i capelli inteso che siano senza oro, argento, pietre pretiose e finalmente<br />

senza altro ornamento fuorché una medaglia di 8 scudi.<br />

Si ordina similmente che non sia lecito a veruna donna come di sopra usar<br />

vesti di velluto guarnite con altro che con una semplice trina o passamano o francia<br />

di seta di <strong>la</strong>rghezza d’un dito per orlo o per cucir<strong>la</strong> in giro o in qualsivoglia<br />

altro modo. Le vesti poi di panno, rascie, damaschi, canavacci, ermesini, tabì, ciambellotti,<br />

e d’ogni altra sorte di panno e drappi si possano guarnire con tre braccia<br />

et non più di drappi a misura et altezza del braccio del raso Perugino senza altra<br />

fodera e guarnitione. Et quelle a cui non piacessero le tre braccia di drappo possano<br />

usar passamani, trine, francie e cordoni sodetti invece di quelle sopra le fimbrie<br />

o intorno sopra <strong>la</strong> balzana o per lungo d’ogni altra estremità et apertura, solita farsi<br />

avanti purché <strong>la</strong> guarnitione non sia più <strong>la</strong>rga d’un dito come di sopra.<br />

Dichiarando che li busti et le maniche possano guarnirsi a sbarra o per lo<br />

lungo secondo che lor parrà con tre ordini e non più di dette guarnitioni e ciascun<br />

ordine s’intenda che sia di trine tre volendocele o passamani come di sopra.<br />

Et perche pare che le vesti del tutto tonde non facciano quel<strong>la</strong> così bel<strong>la</strong><br />

vista, si concede loro un poco di tragino, il quale però non possa essere più che<br />

tre quarti di braccio Perugino.<br />

Permettendo inoltre che le vesti, rubbe, zimarre e sottane di taffetà, teletta<br />

di seta, e tabì possano trinciarsi, tagliarsi et piccarsi da alto a basso, ma l’altre<br />

di seta, panno, rascie et altro drappo si possano trinciare e piccare so<strong>la</strong>mente ne’<br />

busti e nelle maniche. Nel guarnir poi cappotti e ferraioli di rascie e panni e<br />

d’ogni altra sorte di drappi s’ordina che si debba osservare quel che intorno à<br />

ciò s’è detto di sopra, soggiungendo so<strong>la</strong>mente che non sia lecito a veruna donna<br />

di poterli foderare d’alcuna sorte di pelli.<br />

E perche hoggi par che si costumi di portar alcune sorte di tabì di seta<br />

tessuti con oro e con argento, i riversi dei quali non mostrano se non <strong>la</strong> semplice<br />

seta sí come gli altri i quali senza oro sono tessuti, si permette che se ne<br />

possano far vesti e non a loro, senza veruna altra sorte di guarnitione fuorché<br />

un semplice merluzzo di seta alli busti et alle maniche et non altrimenti.<br />

Dichiarando che detto tabì non sia di maggior prezzo che il velluto ordinario<br />

Napoletano. Vietando poi espressamente che non si possa portare più che<br />

due sorti di drappo addosso cioè due vesti, un giuppone di drappo con <strong>la</strong> sua<br />

traversa di detto e con <strong>la</strong> sopraveste.<br />

Per gli huomini etc.<br />

Non sia lecito a gli huomini di detta città o suo contado guarnire di fuori<br />

tabarri, rubbe, rubboni, cappe, cappotti e ferraioli con più di braccia quattro di<br />

drappo di misura et d’altezza di braccio di raso Perugino senza altra guarnitione<br />

et quando non ci volessero drappi possano or<strong>la</strong>rli intorno con un sol filo et


236 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ordine di francia di zagana o di cordone, purché non sia più <strong>la</strong>rga d’un dito et<br />

ciò si concede loro che possa essere d’oro semplice e con seta mista. Il che<br />

possano usare ancora alli calzoni al<strong>la</strong> marinara e non ad altra sorte di vestimenta.<br />

Dichiarando che ciò sia un semplice filo sopra l’apertura o cucitura che pende<br />

dalle saccoccie in giù insieme col giro intorno alle ginocchia. Appresso che<br />

possano foderare le cappe di velluto o di qualsivoglia drappo purché non sia<br />

con oro, né con veruno altro ornamento. Si concede loro di più che le finimenta<br />

et centure di spade, borchie da cavalli et ogni altra sorte d’armi possano usare<br />

dorate et argentate etc.<br />

Per le donne del contado etc.<br />

Alle donne habitanti in contado et essercitanti l’arte rusticale etiamdio che<br />

siano fatte cittadine per privilegio dei signori superiori o del<strong>la</strong> città si comanda<br />

che non possano portare veruna cosa d’oro vero né finto, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to, o<br />

tessuto fuorché duo sole anel<strong>la</strong> per le dita, nemeno veruna sorte di riccami<br />

etiamdio d’argento o di seta, nemen perle, né sorte alcuna di vesti di drappo o<br />

di seta over sia oro o argento, eccetto un par di maniche, una balzana, o lista di<br />

due dita di <strong>la</strong>rghezza over cordone, trina, francia, passamano, zagana o fascia di<br />

<strong>la</strong>rghezza d’un dito, et alli busti e maniche senza altri <strong>la</strong>vori, intagli e groppi, le<br />

quali cose possano essere di velluto o d’altro drappo d’ogni colore, similmente<br />

possano portare scuffia <strong>la</strong> quale so<strong>la</strong> si concede che sia di rete d’oro fi<strong>la</strong>to overo<br />

d’ortichina <strong>la</strong>vorata d’oro, purché non esceda uno scudo di valuta. Si concede<br />

lor parimenti bendelle da testa, benda, velo, colletto, gorghiera, cinta e coralli al<br />

collo, ma non alle mani con il suo pendente che in tutto non esceda otto scudi<br />

senza bottoni d’oro o d’argento o d’altra mistura etc.<br />

Et perché ci par soverchia indegnità che le donne etiamdio per le strade<br />

publiche et per le piazze incontrate dagli sbirri et cercate s’ habbiano cosa contra<br />

questa riforma, perciò questo si proibisce espressamente. Dechiarando che l’essegutioni<br />

si debbano fare a casa. Dovranno bene gli essegutori osservar le vesti, col<strong>la</strong>ne<br />

et ogn’altra cosa che si pretende contra con chiamarvi ancora due altri se ve ne<br />

sia commodità o almeno d’uno etiamdio dell’istessa corte che vengano et osservino<br />

parimente che poi andando a casa si farà mostrare tutto ciò che si sarà osservato<br />

esser contra gli ordini et trovandolo tale dovrà far l’essegutione conforme a quanto<br />

s’è detto et <strong>la</strong> donna e il suo marito saranno obligati mostrargli quanto chiederà.<br />

Camillus Penna primus mercator et college.<br />

110. [Post 1589?]<br />

Bandi<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne<br />

In prima in universale si ordina, prohibisce et espressamente comanda che<br />

non sia veruna persona così dell’uno, come dell’altro sesso del<strong>la</strong> città di Perugia,


Perugia<br />

237<br />

o forastiera in essa maritata o accasata con fermo domicilio sia di che grado,<br />

qualità, dignità et preminenza esser si voglia, <strong>la</strong> qual possa usare, né portare in<br />

Perugia, suo contado et distretto per casa, né fuori in berrette, cappelli, vesti di<br />

sotto o di sopra, zimarre, cappe, cappotti, ferraioli, sai, giupponi, calze, o in<br />

verun altra sorte d’habito tanto lungo quanto corto oro, argento sodo, tirato,<br />

fi<strong>la</strong>to o tessuto buono o falso in tutto o in parte puro o misto; perle, gemme,<br />

né pietre pretiose vere o finte, né paste di profumi, te<strong>la</strong> d’oro, d’argento né<br />

tessuto in esso, né broccato. Eccetto che nelle cose infrascritte. Vietando del<br />

tutto ciascuna sorte di ricami grandi et piccioli, fatti non pure per via di disegno<br />

et di trapunto in te<strong>la</strong>ro, ma ancora <strong>la</strong>vorati con l’agucchia alfine. Dechiarando<br />

che i presenti ordini non comprendino, né diano rego<strong>la</strong> a gli sco<strong>la</strong>ri forastieri, o<br />

altri forastieri huomini et donne che per passaggio, per di porto, o per altra<br />

commodità loro dimorassero qualche giorno in questa città purché non passi<br />

due mesi continui. Ma stia in arbitrio di ciascuno di essi <strong>la</strong> moderatione de lor<br />

vestimenti.<br />

Per le donne del<strong>la</strong> città.<br />

Non sia lecito alle donne di questa città di poter portare all’orecchie pendenti<br />

di alcuna sorte, ma possino poter portare una col<strong>la</strong>na schietta senza gemme, smalti,<br />

o altri ornamenti, <strong>la</strong> qual insieme con <strong>la</strong> fattura non possa esceder il valore di<br />

quaranta scudi in tutto et vietando parimenti le fodere di pelle di zibellini, martiri<br />

o lupi cervieri. Et perché non si vieta loro il portare, et usare i zibellini, et i<br />

ventagli, le si concede appresso un’altra so<strong>la</strong> catenina di valore di 15 scudi al più<br />

d’oro schietto come di sopra a cagione che possino servirsi d’essa per attaccare i<br />

detti zibellini et ventagli, i quali siano parimente semplici senza testa, o manico<br />

d’oro o orati in modo alcuno. Oltre à ciò si rimette all’arbitrio et volontà loro il<br />

mettere o nò smalto o gemme pretiose vere o finte nelle anel<strong>la</strong> per le dita, purché<br />

non ne portino più che tre et che il valore di tutti gli anelli ch’haveranno computato<br />

l’oro e <strong>la</strong> fattura, non esceda cinquanta scudi in tutto. Permettendo che per il<br />

collo possino usare un vezzo di granatino o d’altra mistura o materia con pendente<br />

et senza, et tramezzato o no con bottonicini d’oro purché non sia filo di perle<br />

et che non esceda il prezzo di 12 scudi.<br />

Dechiarando appresso che non sia neanco lecito di usare al collo in un<br />

medesimo tempo <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na di sopra permessa et uno sia qualsivoglia di detti<br />

vezzi, di maniera che non possa esser mai cinto d’altro che d’un ornamento o<br />

giro semplice ma si permette bene che quando porteranno il sodetto vezzo come<br />

di sopra, possino servirsi del<strong>la</strong> sodetta col<strong>la</strong>na per cinta.<br />

Nelle corone poi i paternostri possino essere d’oro, et d’argento ma il resto<br />

né d’oro né d’argento, né di profumi o pietre pretiose vere né finte. Espressa et<br />

partico<strong>la</strong>rmente prohibendo fronzette, cinture, canacche overo ordini di gioie di<br />

perle d’oro o di pietre pretiose o altre col<strong>la</strong>ne. Et parimenti ogni sorte di guanti,<br />

manichetti, scarpe, pianelle non pur ricamate d’oro, d’argento o di perle, ma né<br />

anche di seta et sopratutto vietando le prime sopra i capelli. Talmente che nessuna<br />

di qualsivoglia preminenza possa, né debba usare alcuna delle dette cose<br />

eccetto che né luoghi e nel modo di sopra dechiarato.


238 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Ordinasi similmente che non sia lecito a veruna donna come di sopra, di<br />

usar vesti di velluto guarnite con altro che con una semplice trina, passamano o<br />

francia di seta di <strong>la</strong>rghezza d’un dito per orlo, o per cucir<strong>la</strong> in giro in quasivoglia<br />

altro modo. Le vesti poi di panno, rascie et di ciascun altro drappo così di<br />

raso et damasco, come canavaccio, ermesino, tabi e ciambellotti si possino guarnire<br />

con tre braccia et non più d’ addrappamento a misura et altezza del braccio<br />

del raso Perugino, senz’altra fodra, abbigliamento o guarnimento.<br />

Et quelle, a cui non piacesse detta guarnitione et che volessero in cambio<br />

delle tre braccia di drappo, usar passamani, trine, francie, cordoni sodetti, possino<br />

ciò fare liberamente, mettendo in ciascuna veste duo giri senza più di<br />

detta guarnitione sopra le fimbrie o per atorno sopra <strong>la</strong> balzana, et per lungo<br />

d’ogni altra estremità, et apertura solita farcisi avanti, purché non siano più<br />

<strong>la</strong>rghi d’un dito, come di sopra. Dechiarando che li busti et le maniche possino<br />

guarnirsi a sbarra o per lo lungo secondo che le parrà con duo ordini et<br />

non più di detta guarnitione et ciascun ordine s’intenda essere et sia di duo<br />

trine o passamani come di sopra. E perché pare che le vesti del tutto tonde<br />

toglino alle donne una certa gravità e decoro, si concede loro un poco di<br />

tragino. il qual però non possa essere di maggior lunghezza che di un palmo<br />

Perugino. Permettendo inoltre che le vesti, rubbe, zimarre et sottane di taffetà,<br />

teletta, cioè canavaccio di seta et tabì possino trinciarsi, tagliarsi et piccarsi da<br />

alto e basso, ma l’altre di seta, panno, rascie et altri drappi si possino trinciare<br />

et piccare solo ne’ busti et nelle maniche. Negli abbigliamenti poi, et guarnitioni<br />

de’ cappotti e ferraioli, così di panni et rascie come d’ogni altra sorte di<br />

drappi, si ordina che si debba osservare quel ch’intorno à ciò s’è detto di<br />

sopra delle vesti, soggiungendo so<strong>la</strong>mente che non sia lecito à veruna donna di<br />

poterli foderare di alcuna sorte di pelli.<br />

Per gli huomini.<br />

Non sia lecito a gli huomini di detta città o suo contado guarnire per di<br />

fuora tabarri, rubbe, rubboni, cappe, cappotti et ferraiuoli con più di braccia<br />

quattro di drappo di misura et altezza del braccio del raso Perugino et quando<br />

non ci volessero drappi possino or<strong>la</strong>rli a torno con una trina, o passamano d’un<br />

sol filo et ordine di francia o di zagana o di cordone purché tutte non siano più<br />

<strong>la</strong>rghe d’un dito et se ben si et ogni sorte d’armi li toglie totalmente di poter<br />

portare in qualsivoglia modo oro, se li concede nondimeno che i finimenti, centure<br />

da spada, borchie da cavallo, possino essere dorate et argentate.<br />

Donne di contado.<br />

Alle donne habitanti in contado et essercitanti l’arte rusticale etiamdio che<br />

siano fatte cittadine per privilegio de’ signori superiori o del<strong>la</strong> città si prohibisce<br />

et espressamente comanda che non possino portare veruna cosa d’oro vero, né<br />

finto, sodo, tirato, fi<strong>la</strong>to, o tessuto; eccetto in un solo anello per il dito, né<br />

meno veruna sorte di ricamo etiamdio d’argento o di seta, né perle né sorte<br />

alcuna di vesti non pur d’oro o d’argento, ma neanco di drappo di seta; eccetto<br />

un paro di maniche, una balzana, lista di due dita di <strong>la</strong>rghezza o cordone, francia,<br />

trina, o passamano, zagana o fascia di <strong>la</strong>rghezza d’un dito et alli busti et


Perugia<br />

239<br />

maniche senz’altri <strong>la</strong>vori intagli et groppi; le quali cose possino essere di velluto<br />

o d’altro drappo d’ogni colore et possino anco havere et portare scuffia, bendelle<br />

da testa, benda, velo, colletto, gorghiera et cinta di seta et un vezzo che non<br />

passi uno scudo et mezzo, ma non coralli alle mani.<br />

Dechiarando però, che le cittadine essercitanti l’arte civile possino portare<br />

una veste di drappo semplice o veramente di grana et una catenel<strong>la</strong> d’oro che<br />

non passi il valore di sei scudi, et duo annelli et una fede d’oro che fra tutti tre<br />

non eccedino il prezzo d’altri sei scudi et un vezzo d’argento di coralli o d’altre<br />

misture che non vaglia più di due scudi, purché non portino perle né oro in<br />

verun’altra cosa.<br />

Corteggiane.<br />

Le corteggiane et publiche meretrici non possino portare drappi d’oro né<br />

d’argento, né di seta di qual si voglia sorte, né setato né altro drappo di sotto o<br />

di sopra, né gioie né perle di sorte alcuna, né cinte o col<strong>la</strong>ne d’oro, né cosa<br />

alcuna prohibita alle donne del<strong>la</strong> città come è detto di sopra, prohibendole ancora<br />

espressamente l’uscir di casa senz’havere in testa <strong>la</strong> berretta <strong>la</strong> quale siano<br />

tenute portare continuamente etiamdio mentre stanno in chiesa dove non ardischino<br />

intromettersi tra l’altre donne sotto pena in caso di contraventione alle<br />

dette cose et ciascuna d’esse per <strong>la</strong> prima volta di scudi dieci per ciascuna volta<br />

d’applicarsi al monastero delle monache Convertite del<strong>la</strong> presente città di Perugia,<br />

et di star prigione per un mese, et per <strong>la</strong> seconda volta di scudi venti et<br />

del<strong>la</strong> fustigatione overo d’esser bandita dal<strong>la</strong> città et dominio di Perugia; con<br />

dichiaratione che contra le innobedienti si possa procedere all’essegutione di detta<br />

pena realmente et personalmente.<br />

Et acciò che li presenti ordini siano invio<strong>la</strong>bilmente osservati et che <strong>la</strong> pena<br />

astrenga quelli ch’haveranno ardire di contravenire si statuisce pena alli contrafacienti<br />

di perdere tutto quello che sarà loro trovato contra <strong>la</strong> forma de quest’ordini<br />

et di più di pagar scudi venti per <strong>la</strong> prima volta et per <strong>la</strong> seconda si<br />

duplicherà <strong>la</strong> pena da essere applicata per una quarta parte al<strong>la</strong> reverenda Camera<br />

apostolica et per un’altra quarta parte all’hospedale del<strong>la</strong> Misericordia et<br />

per un’altra quarta parte a monasteri poveri di monache da distribuirsi ad arbitrio<br />

di monsignor reverendissimo vescovo di questa città et per l’altra quarta<br />

parte all’essequtore et accusatore che sarà tenuto secreto.<br />

Dec<strong>la</strong>rando però che per via de denuntia accuse o inquisitioni non si possa<br />

procedere se non in termine di quindici giorni doppo <strong>la</strong> contraventione et che<br />

s’habbia a procedere sommariamente et delle sentenze che sopra ciò si daranno<br />

non si possi appel<strong>la</strong>re, quere<strong>la</strong>re né dire di nullità et non si possa far compositione<br />

alcuna et li giudici saranno in Perugia: monsignor reverendissimo vescovo<br />

et monsignor reverendissimo governatore et suoi vicarii et luogotenenti et auditori<br />

secondo <strong>la</strong> preventione et nelle terre del contado i vicarii et giudici ordinari<br />

quali siano tenuti a condennare li contrafacienti senza respetto di qualsivoglia<br />

persona et subbito mandare nota delle condennationi al vicario di monsignor<br />

vescovo quale parimente sia tenuto subbito farli esseguire per conto del<strong>la</strong> portione<br />

spettante a luoghi pii. Et li sarti, calzo<strong>la</strong>ri et altri artisti che faranno opera


240 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

contra <strong>la</strong> forma del presente ordine siano tenuti al<strong>la</strong> pena di scudi venti per<br />

ciaschuna cosa che faranno et no havendo il modo di tratti dui di corda et di<br />

più in ogni caso saranno privati da tale essercitio et per <strong>la</strong> seconda volta <strong>la</strong> pena<br />

sia duplicata et di più siano banditi dal stato di Perugia sotto pena del<strong>la</strong> galera<br />

se contraveranno al bando.<br />

Et si ordina che queste provisioni habbiano virtù di decreto et costitutione<br />

et s’osservino in tutt’il dominio di Perugia invio<strong>la</strong>bilmente annul<strong>la</strong>ndo ogni altr’<br />

ordine sopra di ciò fatto per l’adietro.<br />

Inoltre essendosi considerato il danno che apportano alle famiglie l’immoderate<br />

spese che si sono cominciate a fare da qualch’anno adietro in questa città<br />

nelli pasti così soliti farsi nelle nozze, come anche in altri tempi et per altre<br />

occasioni, et parimente negli arredii che si danno alle spose, <strong>la</strong> profluità et pompa<br />

de’ quali si può dire che sia una seconda dote, poco minore dell’ordinaria; si<br />

ordina principalmente che in ciascun pasto come di sopra non si possano mettere<br />

più di quattro sorti tra vo<strong>la</strong>tili, quadrupedi arosti et di due alessi, con una<br />

sorte di pasticcio, due sorti di confetti, due di torte, et una di cotognata. Prohibendo<br />

espressamente che ne’ sodetti banchetti et conviti non si possino dare<br />

pavoni, fagiani, polli d’India, porci salvatici, caprioli et po<strong>la</strong>stri novelli all’invernata<br />

et in tempo di carne non si possino dar pesci d’alcuna sorte.<br />

Ne’ maritaggi poi che si faranno per l’innanzi, le spese solite farsi negli<br />

apparati degli arredii non possino ecceder mai l’ottava parte delle doti, così di<br />

quelle che si daranno nel<strong>la</strong> città come anche dell’altre che si daranno in contado<br />

et da qual si voglia persona. Dechiarando che in detti arredii vi venghino comprese<br />

anche le vesti di qual si voglia sorte et questo sotto pena di perder i<br />

sodetti aredii et di cinquanta scudi d’aplicarsi come di sopra.<br />

Et alli contrafacienti se li mette pena di scudi venti, et alli cochi et scalchi<br />

et altri provisionati scudi diece per ciascuna volta da esser applicati, come di<br />

sopra et non havendo il modo di tratti due di corda in publico.<br />

111. 1595<br />

Bandi<br />

Nuova Pragmatica del vestire et habiti degli huomini et donne del<strong>la</strong><br />

città di Perugia et suo contado<br />

1. Havendo l’illustrissimo et reverendissimo monsignore Carlo Conti, vescovo<br />

di Ancona, di Perugia et Umbria general governatore, fatto lunghi et maturi<br />

discorsi con monsignore reverendissimo vescovo et co’ signori priori di questa<br />

città, intorno alle smoderate et eccessive spese che si fanno ne’ vestimenti, habiti<br />

et ornamenti delle donne et huomini di essa, et visto con infinito dispiacere, che<br />

questo abuso il quale potrebbe tirarsi dietro l’ultima ruina di qual si voglia facoltosa<br />

famiglia, ha bisogno di honesto freno, poiché <strong>la</strong> cosa è ridotta a tale, che


Perugia<br />

241<br />

pare che si faccia a gara a chi può più presto impoverire in offesa anco del<strong>la</strong><br />

divina Maestà, <strong>la</strong> quale in tutte le attioni humane si compiace tanto dell’humiltà<br />

et del<strong>la</strong> modestia et di vedere più tosto ornati gli animi di santi costumi,<br />

che i corpi di scandalose superfluità et ornamenti; conforme alle risolutioni<br />

fatte, nell’uno et nell’altro consiglio et alle determinationi de’ signori diputati<br />

da essi, et maggiormente in essecutione dell’ordine espresso, che S. S. illustrissima<br />

ha hauto dal<strong>la</strong> Santità di N. S. di rimediarci, ha preso per ispediente de far<br />

publicare intorno a ciò <strong>la</strong> presente pragmatica, et di notificare ciascuno, che si<br />

userà ogni diligenza et rigore per l’osservanza di essa, al<strong>la</strong> quale vuole, ordina<br />

et dichiara, che debba esser sottoposta ogni persona, come più a pieno si dirà<br />

qui di sotto.<br />

2. Essortando tutti a obedire a gli ordini di essa non tanto per ragion<br />

politica o per essempio di qual si voglia altra città ben governata, quanto per<br />

timore delle pene temporali, et molto più per adempire l’obligo al quale si sottopone<br />

ogni cristiano quando rinasce nell’acqua del santo battesimo rinunziando<br />

alle pompe et vanità del mondo.<br />

3. In prima si prohibisce in universale, che non sia persona alcuna, huomo<br />

o donna di qual si voglia sorte del<strong>la</strong> città di Perugia, suo contado, territorio o<br />

forastiera in essa accasata et habitante, che possa usare, né portare in essa città,<br />

suo contado et territorio, per casa o fuori di casa, in berrette, capelli, vesti di<br />

sotto o di sopra, zimarre, cappe, cappotti, ferraiuoli, sai, giubboni, calze, o in<br />

veruna altra sorte d’habito, vestimenti o veli tanto longhi, quanto corti; oro,<br />

argento sodo tirato, fi<strong>la</strong>to, tessuto buono o falso, in tutto o in parte puro o<br />

misto, perle, gemme, pietre preciose vere o finte, o paste di profumi, eccetto<br />

nelle cose infrascritte.<br />

4. Ricami. Si vieta in tutto, ciascuna sorte di ricami grandi o piccioli, fatti<br />

non pure per via di disegno o di trapunto in te<strong>la</strong>ro, ma ancora <strong>la</strong>vorati con<br />

l’agucchia, tanto fatti nelle vesti et habiti sodetti, quanto ancora in guanti, in<br />

manichetti, scarpe et pianelle: et concedendo so<strong>la</strong>mente l’uso de’ cappelli, giubboni,<br />

calzoni et maniche trapuntate et rigate di seta semplice; et parimente le<br />

fascie intorno ai cappelli, con ricami pur di seta simplice o di margaritini o di<br />

perluzze nere et non d’altra materia, le quali fascie però, non possano essere più<br />

<strong>la</strong>rghi di due dita.<br />

5. In oltre per rimettere in detta città il nobile et utile essercitio dell’arte<br />

del<strong>la</strong> seta et levare più che si può l’occasione all’otio, che impoverisce non so<strong>la</strong>mente<br />

le famiglie, ma <strong>la</strong> città istessa, et ordinare che tante migliara di scudi che<br />

escono ogn’anno di detta città et dello stato Ecclesiastico, girino tra suoi cittadini<br />

con molto utile, non pure di essa, ma anco di detto stato, si prohibiscono<br />

primieramente tutti i broccati, broccatelli, tellette et in <strong>generale</strong>, tutti i drappi et<br />

drappetti, che hanno fondi, francie o altri intessimenti d’oro o d’argento.<br />

6. Vesti già fatte con ori. Permettendo che le vesti, habiti et cappelli già<br />

fatti con detti intessimenti et guarnitioni d’oro et d’argento si possano portare et<br />

usare solo per tutto il mese di giugno 1595, dandosi questo tempo accioché<br />

possa ciascuno, con minore incommodo provedersi d’altri habiti non vietati.


242 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

7. Vesti et habiti con ori si bollino. Ma affine che questa commodità non<br />

sia in fraude abusata, si ordina che fra otto giorni, quelli del<strong>la</strong> città, et tra<br />

quindici, quelli del contado, huomini et donne debbano haver fatto bol<strong>la</strong>re tutte<br />

le vesti et habiti sopradetti con fondi, intessimenti, franccie et guarnitioni d’oro<br />

et d’argento, tanto di drappi forastieri, quanto Perugini, in mano de gli offitiali<br />

dell’arte del<strong>la</strong> seta, ai quali per lor fatica, dovrà darsi tre quattrini per bollo, et<br />

essi havranno da assistere in detto termine a bol<strong>la</strong>re et tener conto in un libro<br />

partico<strong>la</strong>re, delle qualità de’ guarnimenti, de i fondi et de i colori di ciascuna<br />

veste et habito sopradetti et de i nomi et cognomi delle donne et patroni di<br />

essi, et passato detto termine, portare il libro carto<strong>la</strong>to, sigil<strong>la</strong>to et lineato, in<br />

mano del canzeliero de i molti illustri signri priori, accioché non vi si possa<br />

aggiugnere altra veste o habito, che si facesse di nuovo, di detti drappi con<br />

intessimenti d’ori et d’argento. Il che si prohibisce espressamente.<br />

8. Ordinando ai mercante et merciari di detta città et contado et ad altri<br />

stranieri, che non ardiscano più per l’avvenire portare in detta città et contado<br />

veruna sorte di detti drappi con fondi, fancie (sic) o con qual si voglia intessimento<br />

sopradetto né meno guarnitioni d’oro o d’argento vero o falso, et debbano<br />

mandarne anco fuora del territorio et contado, quel<strong>la</strong> parte et residuo che<br />

per tutto il mese di giugno sopradetto non haveranno finito di spacciare, sotto<br />

pena del<strong>la</strong> perdita di essi et di 100 scudi dipiù, da applicarsi come si dirà a suo<br />

luogo.<br />

9. Drappi senz’oro et argento. Et quanto a gli altri drappi forastieri, perché<br />

non vi è per hora alcuna sicurezza che possano supplire almeno al bisogno di<br />

detta città et contado, i drappi Perugini, affine che in uno istante non habbiano<br />

da mancare gli uni et gli altri, si dà tempo ai setaiuoli Perusini, tutto l’anno<br />

presente 1595, a provedersi di sete nostrate et forastiere et d’ogni altra cosa<br />

necessaria et a far obligo a sodisfattione de i sopradetti signori priori, di mantenere<br />

dettà città et contado abbondanti de lor drappi, i quali siano buoni et di<br />

prezzo honesto, accioché si possa rimetter l’arte in reputatione. Et fra tanto si<br />

permette et concede ai mercanti di Perugia, il poter vendere et condurre liberamente<br />

in decta città, i sopradeti drappi forastieri per uso di ciascuno huomo o<br />

donna che vorrà vestirsene. Doppo il qual termine non sia più lecito né a gli<br />

huomini, né alle donne sopradette, comprare et usare altri drappi, che i Perugini<br />

di qual si voglia sorte, i quali siano approvati per tali a i soliti segni et bolli de<br />

gli offitiali dell’arte del<strong>la</strong> seta. Prohibendosi adesso per allora tutti i velluti, tellette,<br />

hermesini con opera et senz’opera, rasi, cataluffe, zendadi et tutte l’altre<br />

sorti di drappi forastieri.<br />

10. Vesti di drappi forastieri già fatte. Et per non fare effetto contrario al<strong>la</strong><br />

presente pragmatica, nel<strong>la</strong> qualle si ha per fine il torre ogni occasione di nuove<br />

spese, si dichiara che possa, ciascuno huomo o donna, portare, usare et lograre<br />

le vesti, habiti et cappelli che si troveranno haver fatti di drappi forastieri simplici,<br />

per tutto l’anno 1595, levando però le guarnitioni d’oro et d’argento a quelle<br />

vesti et habiti, che fossero così guarniti. In fine del quale anno et doppo l’obligo<br />

che havranno fatto i setaiuoli, habbiano le dette vesti et habiti da bol<strong>la</strong>rsi nel


Perugia<br />

243<br />

medesimo modo che si è ordinato de sopra, per le vesti con fondi, intessimenti<br />

et guarnitioni d’oro et d’argento.<br />

11. Dechiarando nondimeno, che quando i prefati setaiuolo non havessero<br />

nel termine di sopra espresso, fatto l’obbligo et provisioni sopradette, possano i<br />

mercanti continuare il vendere et il condurre con licenza però di S. S. illustrissima<br />

et reverendissima, o di suoi successori, tutti i drappi forastieri semplici come<br />

di sopra, etiamdio passato che sarà l’anno 1595, non altramente che se in questa<br />

parte non vi fosse alcuna prohibitione.<br />

12. Le dette vesti et habiti poi da farsi per l’avvenire, se saranno di villuto,<br />

non si possano guarnire con altro che con una semplice trina o passamano merluzzo<br />

o francia di seta di <strong>la</strong>rghezza di un dito al più per orlo et per cucir<strong>la</strong> in<br />

giro o in qual si voglia altro modo. Et possano anco guarnirsi di qual si voglia<br />

altra materia o forma non prohibita, purché il valore non ecceda le sudete in<br />

alcuna maniera; et se saranno di raso, di damasco, di hermesino, telette, tabi, canavacci,<br />

ciambellotti di seta et di qual si voglia altro drappo, o pure di panno o di<br />

rascia, si possano guarnire con tre braccia et non più di adrappamento a misura et<br />

altezza del braccio del raso Perugino, nelle liste del quale adrappamento possano<br />

anco mettere in giro merluzzi, passamani o guarnitioncine di seta, per maggior<br />

conservationi di esse, senza fodra d’altri drappi et senz’altro guarnimento o abbigliamento,<br />

fuorché le maniche lunghe o corte che si possano foderare di taffetà o<br />

ermesino et d’ogn’altro drappo et materia non vietata et guarnire come le vesti.<br />

13. Et quelle alle quali non piacesse detta guarnitione et che vollessero in<br />

cambio delle tre braccia di drappo, usar merluzzi, passamani, trine, francie, cordoni<br />

o altra materia o forma del valor sudetto, possano ciò fare liberamente,<br />

mettendo in ciascuna veste due giri al più di detta guarnitione di seta sopra le<br />

fimbrie o intorno al<strong>la</strong> balzana et per lo lungo d’ogn’altra estremità et apertura<br />

solita a farsi avanti, purché <strong>la</strong> guarnitione non sia più <strong>la</strong>rga d’un dito et che in<br />

ogni sorte di vesti tanto di velluto, di drappi, drappetti et di panni, quanto<br />

d’altre materie, il prezzo di essa o dell’adrappamento semplice o fornito di merluzzi,<br />

non ecceda mai il valore di 12 scudi, prohibendo espressamente alle dette<br />

vesti et habiti, ogni guarnitione di margaritini, cristallini et perle nere dannosissime<br />

per esser frangibili et di nessun ritratto.<br />

14. Dichiarando inoltre, che li busti et le maniche si possano guarnire a<br />

sbarra et per lo lungo, ad arbitrio di ciascuna con uno o due ordeni rispettivamente<br />

et non più, di detta guarnitione et ciascun ordine. S’intenda esser so<strong>la</strong>mente<br />

d’una trina o passamani o di due come di sopra, purché l’abbig<strong>la</strong>mento<br />

di tutta <strong>la</strong> veste non ecceda il valore delli detti scudi 12.<br />

15. Tragini. Li tragini di qual si voglia veste et di qual si voglia donna da<br />

farsi per l’avvenire, non passino di lunghezza duo terzi d’un braccio, misurandolo<br />

dal tondo del<strong>la</strong> veste, et per tutto il sopradetto mese di giugno 1595, debba,<br />

ciascuna donna, haver ridutto a questa misura ogn’altro tragino di qual si voglia<br />

veste già fatta, tanto di drappi forastieri, quanto Perugini, permettendo che fra<br />

tanto, possano portarli in quel<strong>la</strong> maniera et lunghezza, che se li trovano nelle<br />

vesti fatte et permesse come di sopra.


244 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

16. Cappotti. Ne gli abbigliamenti poi, et guarnitioni di cappoti et ferraiuoli,<br />

così di panno et rascia.<br />

Fodre di capotti. come d’ogn’altra sorte di drappi, si ordina che si debba<br />

osservare quello che intorno a ciò si è detto delle vesti, soggiugnendo solo,<br />

che non sia lecito a veruna donna, il poterli foderare con fodra di drappo,<br />

velluto o altra, che eccedesse il valore di 15 scudi.<br />

Fodre di pelli. Prohibendosi in tutto, tanto per fodre di qual si voglia habito,<br />

quanto per portare al collo o intorno alle mani, tutte le pelli di zibellini,<br />

martiri et ermellini et lupi cervieri et concedendosi solo fodre di vari, di dossi di<br />

conigli et di volpi et i zibellini et martiri, solo per manichetti.<br />

17. Perle. Parimente si proibisce a qual si voglia donna di detta città et<br />

contado et territorio et in essi habitante, di qual si voglia grado o conditione,<br />

etiam tito<strong>la</strong>ta, il portar sopra di sé in casa o fuori, qual si voglia sorte di perle,<br />

tanto bugiate, quanto non bugiate et così di quelle tonde, che si vendono a<br />

numero et a carati, quanto delle minute che si vendono a oncie, in vezzi, col<strong>la</strong>ne,<br />

medaglie et in ornamento da capo o altro, o per accompagnatura o tramezo<br />

d’altre gioie in cinti, gioielli, carcami, rosette, bottoni o in qual si voglia altro<br />

modo et luogo, dove siano messe in uso, eccetto negli orecchini, ne’ quali si<br />

permettono le perle minute, che si vendono a oncie come di sopra.<br />

18. Gioie. Inoltre si prohibisce ogni sorte di fronzette, di canacche, overo<br />

ordini di gioie, di pietre pretiose et ogni gioiello, et si concede solo alle sopradette<br />

donne, il poter portare una col<strong>la</strong>na o cinta schietta senza gemme, smalti et<br />

ornamenti di peso di scudi 80 al più con <strong>la</strong> fattura.<br />

19. Smalto. Si prohibiscono tutti gli smalti, eccetto in anel<strong>la</strong> per le dita, in<br />

orecchini, in paternostri di corone et in altri bottoni et tramezini d’oro in vezzi<br />

di materie non prohibite.<br />

20. Annel<strong>la</strong>. Si concedono a ciascuna donna quattro anel<strong>la</strong> per le dita et<br />

non più et in due di esse possano portare due gioie o gemme sole, di valore al<br />

più di scudi 60, tra le gioie, faturra et oro.<br />

21. Vezzi. I vezzi di granatini, di smaltini o d’altra materia non prohibita,<br />

possano esser segnati et divisi con bottoni o tramezzini d’oro con smalto o senza,<br />

come di sopra et siano di peso di 20 scudi d’oro al più, con <strong>la</strong> fattura et<br />

smalto; et in cambio di essi si concedono anco più catenine insieme d’oro, Volendo<br />

che ’l collo non possa esser mai cinto d’altro che d’un ornamento et che<br />

quando portano il vezzo non sia loro lecito il portare le catenine o col<strong>la</strong>na<br />

permessa di sopra, del<strong>la</strong> quale nondimeno potranno nel medessimo tempo servirsi<br />

per cinta.<br />

22. Sposa. Ma alle spose fino alli due anni si concede oltre al vezzo sodetto,<br />

il portar di più una col<strong>la</strong>na di scudi 20 d’uno o di più fi<strong>la</strong> et una scuffia o<br />

ligatura, che non vaglia più di cinque scudi et al capello una medaglia del medessimo<br />

prezzo.<br />

23. Piume. Prohibendo alle dette donne ogni sorte di piume et di pennacchi<br />

et concedendo loro quattro o sei penne di scarsini o di aieroni per mettere<br />

sopra li cappelli.


Perugia<br />

245<br />

24. Corone. Nelle corone ancora possano mettersi pater nostri d’oro smaltati<br />

o no, come di sopra, con tramezini pur d’oro piccioli, ma il resto né d’oro,<br />

né di profumi, né de pietre pretiose vere, né finte, et in modo che non possa<br />

qual si voglia corona di materia però non prohibita, passare il prezo di 10 scudi.<br />

25. Orecchini. Gli annelletti et pendenti per l’orecchie non passino in tutto,<br />

con <strong>la</strong> fattura et con lo smalto, scudi 10 di peso.<br />

26. I manigli di coralli o d’oro o d’altra materia non prohibita, non passino<br />

con <strong>la</strong> fattura il valore et peso di scudi 25.<br />

27. Dichiarando che <strong>la</strong> pragmatica presente, quanto alle gioie, perle, ricami,<br />

piume et altre cose in essa vietate havrà <strong>la</strong> sua essecutione subito passato il<br />

giorno di carnevale 1595, fino al qual tempo et non più oltre, si concede l’uso<br />

di esse.<br />

28. Per gli huomini in partico<strong>la</strong>re.<br />

Non sia lecito a gli huomini di detta città o suo contado, guarnire per di<br />

fuora tabarri, rubbe, giubboni, cappe, cappotti, ferraiuoli, con più di braccia<br />

quattro di drappo di misura et altezza del braccio del raso Perugino et possano,<br />

le liste di detto adrappamento, finirsi di merluzzi, passamani o guarnitione. Et<br />

quando non ci volessero drappi, possano or<strong>la</strong>rli et guarnirli intorno con una<br />

trina o passamano di seta, come si è detto di sopra, delle vesti et cappotti delle<br />

donne. Potendo ancora guarnire nell’istesso modo i loro calzoni, sai et casacche,<br />

concedendosi che i finimenti et cintura da spada, borchie da cavallo et ogni<br />

sorte d’armi possano esser dorate et argentate et che ad essi, parimente, come<br />

alle donne sia licito per tutto il mese di giugno sopradetto, portare tutti quegli<br />

habiti et vestiti, che si ritrovassero con guarnitioni d’oro et di argento.<br />

29. Dichiarando che i presenti ordini non comprendano sco<strong>la</strong>ri forastieri,<br />

né donne, né huomini che per passaggio o per diporto o per qual si voglia<br />

commodità loro dimorassero qualche giorno in questa città, purché tal dimora<br />

non passi due mesi continui.<br />

30. Et accioché i presenti ordini siano invio<strong>la</strong>bilmente osservati et che <strong>la</strong><br />

pena astringa tutti quelli che ardirannno contravenire, si statuisce alle contrafacienti<br />

in ogni contraventione, pena del<strong>la</strong> perdita delle vesti, perle, gioie et altre<br />

cose che saranno trovate loro contrabando et di scudi 20 per ciascuno, per <strong>la</strong><br />

prima volta et del doppio per <strong>la</strong> seconda. Da applicarsi per <strong>la</strong> metà all’essecutore<br />

et accusatore egualmente et per l’altra parte egualmente, al<strong>la</strong> reverenda Camera<br />

et al giudice. Volendo che il marito sia obligato per <strong>la</strong> moglie, ma che però <strong>la</strong><br />

pena vada a conto del<strong>la</strong> dote; il padre per li figliuoli sino alli 10 anni, et sopra<br />

li 10 anni, <strong>la</strong> pena vada a conto del<strong>la</strong> legitima et dove non fosse più legitima, si<br />

proceda contra di essi, al<strong>la</strong> cattura; et ciascuno ne possa essere essecutore et<br />

debba crederglisi con suo giuramento et con un testimonio. Volendo che posssa<br />

procedersi per accusa, per quere<strong>la</strong>, per denuntia, ex officio, per costituti et in<br />

ogn’altro legitimo modo dentro al termine però d’otto giorni doppo <strong>la</strong> contraventione,<br />

che si habbia da procedere sommariamente et che dalle sentenze non<br />

si possa apel<strong>la</strong>re, quere<strong>la</strong>re né dire di nullità; né si possa fare compositione o<br />

gratia alcuna. Et i signori priori di detta città, pro tempore, habbiano da far


246 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

dichiarare dal<strong>la</strong> Rota loro, ogni dubbio che ne nascesse intorno all’interpretatione<br />

de’ presenti capitoli sommariamente dentro al termine di otto giorni.<br />

31. Et per maggior osservanza si ordina et comanda agli orefici, sarti, ricamatori<br />

et ad ogn’altro maestro, maestra et artifice, tanto di Perugia et del territorio<br />

et contado, quanto forastiera et forastiero, che non possano in modo alcuno<br />

in publico o in segreto, tagliare, fabricare, <strong>la</strong>vorare, cucire o disegnare cosa<br />

alcuna contra le sopradette prohibitioni, sotto pena di scudi 20 per ciascuna<br />

cosa che faranno, d’applicarsi come di sopra et di tre tratti di corda, se sarà<br />

huomo, et di stare ligata un’hora al<strong>la</strong> fonte di piazza, se sarà donna. Et siano<br />

privati in perpetuo di tale essercitio con l’essilio di più dallo stato et territorio di<br />

Perugia, ad arbitrio di S.S. illustrissima et per <strong>la</strong> seconda volta <strong>la</strong> pena pecuniaria<br />

sarà duplicata et saranno mandati in galera per tre anni.<br />

In fede etc. Dato in Perugia a dì 24 genaro 1595.<br />

Carlo vescovo Conti, governatore<br />

Troiano Branc. vice segretario<br />

Die dicta, Andreas Io. publicavit<br />

Philippus Albertus canc.


ASSISI<br />

a cura di Pao<strong>la</strong> Monacchia


INTRODUZIONE<br />

Assisi, città distante poco più di 20 chilometri da Perugia, ha sempre<br />

dovuto fare i conti, nel<strong>la</strong> sua storia, con l’ingombrante vicina 1 . Nel 1202,<br />

dopo appena quattro anni dal<strong>la</strong> ribellione al potere imperiale del 1198,<br />

quando gli homines populi, distruggendo <strong>la</strong> rocca, si sollevarono contro<br />

Corrado duca di Spoleto e conte di Assisi, già si trova infatti a dover<br />

sostenere una guerra di predominio sui territori di confine, subendo una<br />

prima dura sconfitta nei pressi di Collestrada. Dopo un periodo di re<strong>la</strong>tiva<br />

tranquillità, durante <strong>la</strong> quale <strong>la</strong> città riesce ad espandersi notevolmente<br />

grazie anche ai nuovi insediamenti religiosi francescani e ad ottenere<br />

importanti privilegi quali, nel 1237 <strong>la</strong> conferma del<strong>la</strong> libera elezione<br />

del Podestà da parte di Gregorio IX, con il secondo decennio del Trecento,<br />

<strong>la</strong> situazione torna ad un grave stadio di precarietà. Nel 1319 è <strong>la</strong><br />

volta del ghibellino Muzio di Francesco, ribelle e nuovo signore del<strong>la</strong><br />

città, scomunicato insieme a quest’ultima da Giovanni XXII per aver saccheggiato<br />

il tesoro del<strong>la</strong> basilica di S. Francesco, che offre ancora una<br />

volta ai perugini, l’occasione di muovere guerra, con il pretesto di soccorrere<br />

i guelfi perseguitati. La conclusione del conflitto è <strong>la</strong> resa e l’atto<br />

di sottomissione a Perugia. La venuta dell’Albornoz, che ordinerà <strong>la</strong> ricostruzione<br />

di una nuova rocca, allontana per qualche anno Assisi dal dominio<br />

perugino, ma le lotte intestine fra le due fazioni del<strong>la</strong> Parte de<br />

Sopra, capeggiata dal<strong>la</strong> famiglia dei Nepis e <strong>la</strong> Parte de Sotto, rappresentata<br />

dal nepote di Muzio, Guglielmo di Carlo, <strong>la</strong> cui signoria si protrarrà<br />

1 Per un inquadramento <strong>generale</strong> del<strong>la</strong> storia urbana nel lungo periodo si può vedere<br />

il vecchio ma sempre utile <strong>la</strong>voro di A. CRISTOFANI, Delle storie di Assisi, Assisi 1902, e il<br />

ben più recente volume: Assisi, curato da Alberto Grohmann ed edito da Laterza nel<br />

1989 nel<strong>la</strong> col<strong>la</strong>na: Le città nel<strong>la</strong> storia d’Italia. Ovviamente si prescinde, in questa sede<br />

dal<strong>la</strong> pur ricca e prestigiosa pubblicistica sul<strong>la</strong> storia dell’Assisi francescana.


250 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

fino al 1385, fanno ben presto ripiombare <strong>la</strong> città nel caos, di<strong>la</strong>niando<strong>la</strong><br />

tra tradimenti e distruzioni e costringendo<strong>la</strong> a cercare signori a cui<br />

sottomettersi in cerca di una effimera tranquillità. Da Broglia di Trino<br />

al Visconti, da Braccio Fortebracci a Francesco Sforza, nel volgere di<br />

pochi decenni, Assisi è preda di sempre nuovi eserciti, nuove ribellioni,<br />

nuovi saccheggi e di questi, il peggiore e più rovinoso è quello imposto<br />

al<strong>la</strong> città nel novembre del 1442 dal perugino Niccolò Piccinino che,<br />

distrutte le ultime difese ordinerà alle proprie truppe di far gettare<br />

nel<strong>la</strong> pubblica piazza e dare alle fiamme « tutta <strong>la</strong> loro cancelleria et<br />

armario, dove erano li libri delli catasti delle loro terre » 2 . La durezza<br />

del passaggio del Piccinino farà si che per qualche anno <strong>la</strong> città annientata,<br />

non abbia più nemmeno lotte interne, ma verso l’ultimo decennio<br />

del secolo queste si riaccenderanno e finalmente, dopo un altro<br />

cruento saccheggio delle soldataglie del Valentino, subìto nel 1503, Assisi,<br />

ormai completamente riassorbita nell’orbita pontificia vede giocoforza<br />

p<strong>la</strong>carsi anche <strong>la</strong> guerra civile.<br />

Purtroppo però, i guasti arrecati nel corso di quasi due <strong>secoli</strong>, ivi<br />

compresa <strong>la</strong> deliberata distruzione degli archivi comunali, restano e sebbene<br />

non si sappia con certezza se l’assenza di statuti trecenteschi sia da<br />

imputare al rogo del 1442 3 , resta il fatto che non si hanno tracce tangibili<br />

di raccolte normative prima del XV secolo.<br />

La serie si apre con alcuni frammenti, appena 7 carte in tutto, contenenti<br />

ventitre rubriche non datate, seguite dalle riforme del 1456 e del<br />

1458. Vi si riproducono, oltre a norme sul gioco d’azzardo e rapporti tra<br />

curia podestarile e avvocati di parte, alcuni passi inseriti nello statuto del<br />

1469, forse estratti per usi di cancelleria. Fondamentale è invece lo statuto<br />

del comune del 1469 con riforme del 1480, in quattro libri più un<br />

quinto sui danni dati, scritto nel 1493. È a questa unica redazione, che<br />

dobbiamo il corpus di quindici rubriche dedicato al<strong>la</strong> materia <strong>suntuaria</strong><br />

poi reiterato, senza variazioni di sorta, nell’edizione a stampa del 1543,<br />

curata dallo stesso editore degli statuti perugini, Gero<strong>la</strong>mo Carto<strong>la</strong>ri. È<br />

evidente che negli antichi statuti del<strong>la</strong> città, vi dovesse pur essere qual-<br />

2 P. MONACCHIA, Archivi e conservazione del<strong>la</strong> memoria, in Assisi anno 1300, Assisi<br />

2002, p. 394. Il fascicolo delle riformanze comunali che contiene i verbali a partire dal<br />

marzo del 1443, riporta queste precise parole: – Liber reformationum comunis Assisii post<br />

destructionem – (cfr. SASA, ASCA, Riformanze H22).<br />

3 In realtà non andò tutto completamente bruciato visto che, per esempio, del<strong>la</strong> serie<br />

delle riformanze possediamo a partire dal 1340, almeno otto registri di delibere, tutte<br />

antecedenti il 1442.


Assisi<br />

251<br />

che riferimento al lusso e alle pompe, e ne fa indirettamente fede <strong>la</strong><br />

memoria più risalente fino ad oggi rinvenuta, vale a dire <strong>la</strong> nomina, nel<br />

1452, dei revisori degli ornati muliebri divisi a seconda delle diverse porte<br />

cittadine 4 , che presuppongono quantomeno una normativa antecedente<br />

sull’argomento. Ecco dunque che, facendo ricorso all’unico statuto a nostra<br />

disposizione e, per il resto, alle fonti deliberative decisamente più<br />

abbondanti, possiamo evidenziare due nuclei principali, ovvero il periodo<br />

ricompreso tra il 1468 e il 1481 e l’altro, successivo di quasi un secolo,<br />

tra il 1555 e il 1576 con in mezzo, poche e frammentarie altre notizie.<br />

Il primo vero riferimento è quello contenuto nel “pacchetto” di riforme<br />

del febbraio-maggio 1468, anno del resto cruciale per le istituzioni<br />

cittadine. Si inizia constatando <strong>la</strong> necessità di provvedere a porre un freno<br />

agli ornamenti femminili accusati di aver raggiunto ormai uno stadio<br />

di lusso tale da sopravanzare le reali possibilità familiari, e si includono<br />

nel<strong>la</strong> campagna di moralizzazione, anche i banchetti e le cerimonie funebri.<br />

Se non avessimo <strong>la</strong> riformanza del 1452, il tenore del provvedimento<br />

ci farebbe quasi supporre una sorta di novità deliberativa, in precedenza<br />

non portata avanti o quantomeno non partico<strong>la</strong>rmente incisiva. Anche<br />

l’elezione, avvenuta in contemporanea, di nove ufficiali sopra gli ornamenti,<br />

par<strong>la</strong> del compito loro affidato di redigere un’ordinanza in merito<br />

e non piuttosto di provvedere a revisionare o reiterare norme già in<br />

vigore. Il <strong>la</strong>voro del<strong>la</strong> commissione viene reso pubblico a distanza di<br />

quasi due mesi. Il successivo 9 di aprile infatti, i priori emanano <strong>la</strong> nuova<br />

legge. I punti espressi, netti e precisi se pure limitati, evidenziano una<br />

rigorosa suddivisione dei ceti: se infatti nessuna donna, in <strong>generale</strong>, può<br />

portare ricami, il resto delle cose permesse o proibite segue un rigido<br />

percorso sociale per cui le mogli dei dottori, cavalieri e nobili 5 possono<br />

indossare vesti e ornamenti per un valore non superiore a 150 fiorini in<br />

tutto, eccezion fatta per quelli rega<strong>la</strong>ti da parenti o comunque da altri al<br />

loro posto; al ceto popo<strong>la</strong>re non è consentito oltrepassare <strong>la</strong> soglia degli<br />

80 fiorini e inoltre non può far indossare alle proprie donne, velluto e<br />

seta se non per alcuni usi. Notai, mercanti fino a 400 fiorini di traffico<br />

commerciale e uomini d’arme sono accomunati in una specifica categoria<br />

4 La suddivisione amministrativa del<strong>la</strong> città in terzieri, avverrà solo nel 1543 per volontà<br />

del legato che, curiosamente, proprio in quest’occasione farà registrare anche un<br />

breve riferimento al<strong>la</strong> proibizione per uomini e donne di indossare piume e medaglie (si<br />

veda in questo il doc. n. 17).<br />

5 Laddove per nobile si deve intendere colui che ricopre cariche cittadine senza essere<br />

a stipendio.


252 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

dove <strong>la</strong> cifra consentita si riduce ancora a 70 fiorini e <strong>la</strong> seta e il velluto<br />

sono del tutto banditi. Scendendo ancora si incontrano gli artigiani che<br />

hanno il permesso di avere vesti preziose per un valore di 40 fiorini ma<br />

che, naturalmente, non possono indossare né velluti, né seta, con una<br />

so<strong>la</strong> concessione per le maniche, ma solo quelle, di rosato e paonazzo.<br />

Stessa sorte ma a ridurre, per <strong>la</strong> plebe, a cui si concede un tetto massimo<br />

di 25 fiorini di stima del “lusso”. In fondo al<strong>la</strong> sca<strong>la</strong> sociale sono i<br />

comitatini che hanno il permesso di sfoggiare abbigliamenti non oltre i<br />

15 fiorini di valore e dai quali sono comunque bandite anche le maniche<br />

pur consentite ai cittadini plebei.<br />

Sono calmierati poi i doni nuziali e viene stabilito che le ammende<br />

comminate ai trasgressori dovranno essere versate, per un terzo, a favore<br />

dei <strong>la</strong>vori di riattazione del<strong>la</strong> strada di Santa Maria degli Angeli. Anche<br />

in questa occasione è dunque tangibile <strong>la</strong> sempre presente preoccupazione<br />

del comune di Assisi verso <strong>la</strong> via di comunicazione che dal<strong>la</strong> Porziunco<strong>la</strong><br />

portava in città. Quello che invece manca e che troveremo nelle<br />

aggiunte del maggio successivo, è il riferimento esplicito a preziosi e gioielli.<br />

A questa data a tutte le donne, senza distinzione, si vietano oltre i<br />

ricami, anche i velluti ma si citano, per consentirne l’uso fino a 10 fiorini<br />

di stima, perle, pietre preziose e argento. Nello stesso testo trovano<br />

spazio nuove norme sullo svolgimento dei funerali <strong>la</strong>ddove si proibisce di<br />

seppellire i morti con pompe e corrotti ad alta voce, ma anche con<br />

e<strong>la</strong>rgizioni di pane e vino, eccezion fatta per quelle ai Francescani o altri<br />

religiosi. C’è però anche un’altra cosa ora non più ammessa, il canto<br />

funebre degli uomini delle confraternite cittadine che solevano accompagnare<br />

il feretro.<br />

Quello che le suddette fonti non ci fanno esplicitamente vedere, almeno<br />

al momento, è però <strong>la</strong> temperie politico-sociale in cui vengono scritte<br />

e che invece ne permea senza dubbio i contenuti; Assisi è coinvolta nel<br />

pieno del<strong>la</strong> predicazione francescana dell’Osservanza e a distanza di pochi<br />

anni da quello perugino, sta nascendo il Monte di Pietà. Il 26 maggio del<br />

1468, ovvero in perfetta contemporaneità con i nuovi capitoli suntuari, il<br />

consiglio segreto cittadino delibera <strong>la</strong> nuova istituzione e incarica una commissione<br />

di cittadini di redigerne gli statuti sotto <strong>la</strong> supervisione del francescano<br />

Fortunato Coppoli, appositamente venuto da Perugia 6 .<br />

Finalmente, l’anno successivo, <strong>la</strong> pubblicazione del corpus statutario<br />

del comune ci consente di poter contare su una quindicina di rubriche<br />

6 SASA, ASCA, Riformanze H17, cc. 46v-47v. Tra i cittadini incaricati di redigere sia<br />

i capitoli suntuari che gli statuti del Monte, compare il giurista Senese Bonacquisti.


Assisi<br />

253<br />

strettamente connesse all’argomento, dalle nozze agli arredi, dalle doti ai<br />

funerali e naturalmente all’abbigliamento e ai gioielli il cui uso verrà sempre<br />

commisurato al<strong>la</strong> quantità dei fiorini delle doti. Trova anche spazio<br />

l’attenzione al<strong>la</strong> lunghezza degli strascichi e <strong>la</strong> misurazione delle scol<strong>la</strong>ture,<br />

permesse queste ultime fino ad un massimo di quattro dita dal collo<br />

alle spalle e di due dita a furco<strong>la</strong> del seno sul davanti.<br />

I suddetti capitoli o almeno parte di essi, lo apprendiamo ufficialmente<br />

dal testo di una riformanza successiva, sono direttamente derivati<br />

dall’influsso del<strong>la</strong> predicazione in città di s. Giacomo del<strong>la</strong> Marca che<br />

peraltro fa inserire, tra i beneficiari del<strong>la</strong> riscossione delle multe, lo stesso<br />

neonato Monte di Pietà. La riformanza in questione, dell’aprile del<br />

1473, prende a sua volta le mosse da un ulteriore giro di predicazioni,<br />

questa volte tenute da frate Agostino da Perugia, e prevede una eventuale<br />

revisione degli statuti di fra’ Giacomo, che verrà puntualmente pubblicata<br />

il tredici maggio successivo. Di tale stesura possediamo oltre <strong>la</strong> versione<br />

in <strong>la</strong>tino, anche <strong>la</strong> copia in volgare; i quattordici punti dettati dai<br />

priori insieme ai dodici cittadini sopra il Monte di Pietà e allo stesso<br />

Agostino da Perugia, non sono in realtà una e vera e propria revisione,<br />

quanto piuttosto una reiterata conferma dei punti fondamentali accortamente<br />

riassunti e schematizzati per una più immediata comprensione, tanto<br />

da agevo<strong>la</strong>re al massimo <strong>la</strong> divulgazione in maternum sermonem, affidata<br />

ai pubblici banditori.<br />

Il ricordo delle norme volute dai predicatori francescani verrà ribadito<br />

ancora nel 1481 allorché i priori eleggeranno, su intervento vescovile,<br />

quattro cittadini deputati al controllo degli ornamenti muliebri, ma non<br />

solo, ancora nell’aprile del 1508 si stabilirà di richiedere una copia degli<br />

ordinamenti perugini, derivati a loro volta, si dice, da quelli fiorentini,<br />

per consentire, con l’ausilio di un altro predicatore, frate Francesco da<br />

Venezia, di riformare le passate norme e, similmente, di rego<strong>la</strong>mentare le<br />

nuove mode degli abiti giovanili.<br />

Purtroppo per noi, da questo momento in poi, le fonti d’archivio<br />

tornano nell’oblio pressoché totale per quasi un settantennio e, se si escludono<br />

le più che scarne informazioni del 1543 e del 1555, ci resta soltanto<br />

<strong>la</strong> riformanza del 1563 a proposito dell’elezione di due cittadini per<br />

terziere, deputati al controllo sulle doti e sugli abiti, questa volta tanto<br />

femminili che maschili. Nonostante che le delibere consiliari mostrino<br />

ancora un paio di riferimenti all’argomento suntuario prima del<strong>la</strong> fine del<br />

secolo, in realtà possiamo dire che l’ultimo, significativo documento cinquecentesco<br />

sia rappresentato dalle provvisioni in volgare del 1575, redatte,<br />

anche in questa occasione, dal consiglio cittadino con <strong>la</strong> partecipazione<br />

del vescovo.


254 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Scomparse ormai le rigide distinzioni dei ceti e senza prendere in<br />

considerazione doti e funerali, i capitoli, succinti ma molto puntuali, trattano<br />

di ogni singolo capo d’abbigliamento, ivi compresi cappelli e cuffie,<br />

colletti e gorgiere, guanti e cinture, scarpe e pianelle. Vietata ogni sorta<br />

di berrette per <strong>la</strong> testa e di pellicce, eccezion fatta per un semplice manicotto;<br />

vietate cinture preziose e sopravesti foderate di pelliccia; vietati<br />

strascichi se non per i viaggi, per <strong>la</strong> prima volta si trova anche uno<br />

specifico riferimento agli artigiani: sarti, orefici e ricamatori che, se scoperti<br />

a contravvenire le norme in più di una occasione e non potendo<br />

pagare le previste multe, verranno direttamente banditi dal<strong>la</strong> città e suo<br />

territorio.<br />

L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />

∗ Statuti cittadini: SASA, ASCA, D 1, D 2, D 3<br />

∗ Riformanze: SASA, ASCA, H 1-50<br />

∗ Bandi: SASA, ASCA, busta unica; L 4<br />

∗ Altre serie: SASA, ASCA, L 3; Z 1/2<br />

∗ Statuti del territorio: Bastia: Statuto dell’antica Iso<strong>la</strong> Romana e sua origine<br />

dipoi nomata Bastia nell’Umbria, diviso in tre parti, tradotto dall’originale<br />

manuscritto per opera del signore D. Piersimone Antonini, 1622, in Assisi per<br />

Andrea Sgariglia stampatore, 1773 (ed. ananstat., Assisi 2003); Cannara: Cannara<br />

tra medioevo ed età moderna e lo statuto del secolo XVI, Perugia, Deputazione<br />

di Storia patria per l’Umbria, 2001.<br />

La ricerca e le trascrizioni sono state effettuate da Maria Biviglia (SASA,<br />

ASCA, Riformanze, H 11, 15, 17, 18), Pao<strong>la</strong> Monacchia (SASA, ASCA, L 3-4,<br />

Z 1/2), Federica Romani (SASA, ASCA, Riformanze, H 20, 31, 38, 40, 43),<br />

Pao<strong>la</strong> Tedeschi (SASA, ASCA, Statuti, D 1).


Assisi<br />

INDICE DELLE FONTI 1<br />

1. 1452, giugno 18<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1450-1455), H 11.<br />

Electio revisorum ornamentorum mulierum (c. 98r)<br />

2. 1468, febbraio 18<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1456-1458), H 15.<br />

Auctoritas data prioribus ordinandi super ornamentis mulierum et conviviis<br />

et cerimoniis funerum (c. 186v)<br />

3. 1468, febbraio 19<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1456-1458), H 15.<br />

Electio civium super ornamentis mulierum (c. 187r)<br />

4. 1468, aprile 9<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1456-1458), H 15.<br />

Riformanze sugli ornamenti delle donne (cc. 195r-196v)<br />

255<br />

1 La quasi totalità delle fonti indicizzate, anche se non riportato espressamente volta<br />

per volta, è ricompresa nello spoglio documentario curato da C. CENCI: Documentazione<br />

di vita assisana, 1300-1530, Spicilegium Bonaventurianum, XI, vol. II, Roma 1975.


256 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

5. 1468, maggio 25<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1468-1469), H 17.<br />

Super ornamentis mulierum (cc. 44r-45r)<br />

6. 1468, maggio 27<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1468-1469), H 17.<br />

Super funeralibus mortuorum (c. 46r)<br />

7. 1469, giugno 4<br />

Statuti<br />

SASA, ASCA, Statuti, D1.<br />

Liber quartus, de extraordinariis (Rubb. 83, 97-110, cc. 121v-122r, 123rv-<br />

125r)<br />

De nuptiis non fiendis (Rub. 83, cc. 121v-122r)<br />

De ornamentis mulierum (Rub. 97, c. 123rv)<br />

Quod potestas et capitaneus teneantur mictere ubi domine congregantur<br />

(Rub. 98, c. 123v)<br />

Quod mulieres non possint portare vestes schol<strong>la</strong>tas nec trasinum nisi<br />

prout in capitulo continetur (Rub. 99, cc. 123v-124r)<br />

Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere contentis in capitulo<br />

(Rub. 100, c. 124r)<br />

Quod ubi pena non esset limitata intelligatur quatuor ducatorum (Rub. 101,<br />

c. 124r)<br />

Quod vera dos mulierum intelligatur prout in capitulo continetur (Rub. 102,<br />

c. 124r)<br />

Quod nullus obligatus intelligatur aliquid dare pro aredo (Rub. 103, c. 124rv)<br />

Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus mortui ultra tres domos (Rub. 104,<br />

c. 124v)<br />

Quod non dentur candeli nisi ad domum mortui (Rub. 105, c. 124v)<br />

Quanta cera et candele possint dari et portari ad mortuum (Rub. 106,<br />

c. 124v)<br />

De indumentis lugubrosis non fiendis nisi prout in capitulo continetur<br />

(Rub. 107, cc. 124v-125r)<br />

Quod domini potestas et capitaneus mictant suos officiales ad domum<br />

mortui (Rub. 108, c. 125r)


Assisi<br />

257<br />

Quod corpus mortui extra civitatem non possit micti inter civitatem<br />

(Rub. 109, c. 125r)<br />

Quod compater et commater non dent affigliatis ultra contenta in capitulo<br />

(Rub. 110, c. 125r)<br />

8. 1473, aprile 11<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1469-1479), H 18.<br />

Sopra gli ornamenti delle donne (c. 266v)<br />

9. 1473, maggio 12<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1469-1479), H 18.<br />

Copia capitulorum ad superfluum mulierum ornatum refrenandum (cc. 275r-<br />

276v)<br />

10. 1473, maggio 12<br />

Ordinamenti<br />

SASA, ASCA, Carteggio diverso (1458-1821), Z 1.<br />

Copie capitulorum ad superfluum mulierum ornatum refrenandum et bandimentum<br />

super ipsis proc<strong>la</strong>mandum (fasc. 2)<br />

11. 1481, maggio 6<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1479-1481), H 20.<br />

Super scol<strong>la</strong>turis et insolentiis mulierum (cc. 116v-117r)<br />

12. 1481, maggio 9<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1479-1481), H 20.<br />

Electio civium super col<strong>la</strong>nis, codis et hornamentis mulierum (c. 118v)


258 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

13. 1481, maggio 11<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1479-1481), H 20.<br />

Decreta super codis et hornamentis mulierum (c. 119v)<br />

14. 1508, aprile 16<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1507-1512), H 31.<br />

Reformatio quod ordinentur capitu<strong>la</strong> pro refrenandis ornamentis mulierum<br />

et iuvenum (c. 122rv)<br />

15. 1508, aprile 16<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1507-1512), H 31.<br />

Super ornamentis superfluis mulierum (bastardello, cc. 271v-272r)<br />

16. 1543<br />

Statuti<br />

SASA, ASCA, Statuti, D 2.<br />

Perusiae, per Hieronimum Francisci Baldassarris de Chartu<strong>la</strong>riis, 1543.<br />

Liber quartus, de extraordinariis (Rubb. 83, 97-110, cc. 144rv, 146r-148v)<br />

❑ De nuptiis non fiendis (Rub. 83, c. 144rv). Vedi n. 7, 1469. Statuti,<br />

Rub. 83.<br />

❑ De ornamentis mulierum (Rub. 97, c. 146r). Vedi n. 7, 1469. Statuti,<br />

Rub. 97.<br />

❑ Quod potestas et capitaneus teneantur mictere ubi domine congregantur<br />

(Rub. 98, c. 146v). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 98.<br />

❑ Quod mulieres non possint portare vestes schol<strong>la</strong>tas nec trasinum<br />

nisi prout in capitulo continetur (Rub. 99, cc. 146v-147r). Vedi n. 7,<br />

1469. Statuti, Rub. 99.<br />

❑ Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere contentis in<br />

capitulo (Rub. 100, c. 147r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 100.<br />

❑ Quod ubi pena non esset limitata intelligatur quatuor ducatorum<br />

(Rub. 101, c. 147r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 101.<br />

❑ Quod vera dos mulierum intelligatur prout in capitulo continetur<br />

(Rub. 102, c. 147r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 102.


Assisi<br />

259<br />

❑ Quod nullus obligatus intelligatur aliquid dare pro aredo (Rub. 103,<br />

c. 147rv). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 103.<br />

❑ Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus mortui ultra tres domos<br />

(Rub. 104, c. 147v). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 104.<br />

❑ Quod non dentur candeli nisi ad domum mortui (Rub. 105, c.<br />

147v). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 105.<br />

❑ Quanta cera et candele possint dari et portari ad mortuum (Rub.<br />

106, cc. 147v-148r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 106.<br />

❑ De indumentis lugubrosis non fiendis nisi prout in capitulo continetur<br />

(Rub. 107, c. 148r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 107.<br />

❑ Quod domini potestas et capitaneus mictant suos officiales ad domum<br />

mortui (Rub. 108, c. 148r). Vedi n. 7, 1469. Rub. 108.<br />

❑ Quod corpus mortui extra civitatem non possit mitti inter civitatem<br />

(Rub. 109, c. 148r). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 109.<br />

❑ Quod compater et commater non dent affigliatis ultra contenta in<br />

capitulo (Rub. 110, c. 148rv). Vedi n. 7, 1469. Statuti, Rub. 110.<br />

17. [1543]<br />

Annotazione<br />

SASA, ASCA, Registri (1543-1557), L 3.<br />

Anchora prohibisce tanto a huomini quanto a donne che non habbino a<br />

portare penne, medaglie o altri (c. 20r)<br />

18. 1555, ottobre 27<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1551-1556), H 38.<br />

Quid agendum super statutis faciendis circa mulieres (c. 349v)<br />

19. 1563, febbraio 7<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1559-1563), H 40.<br />

Super moderatione dotium et vestimentorum (cc. 277r-278r)


260 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

20. 1575, marzo 6<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1573-1577), H 43.<br />

Provisio super vestimentis mulierum (c. 100r)<br />

21. 1575, marzo 13<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1573-1577), H 43.<br />

Quid agendum super vestimentis et ornamentis mulierum nimis splendide<br />

indecentis in grave damnum et detrimentum nostre civitatis (cc. 103r-104v)<br />

22. [1575]<br />

Bando<br />

SASA, ASCA, Registri (1557-1576), L 4.<br />

Ed.: E. VETTURINI, Momenti di vita cinquecentesca in Assisi, in « Atti Accademia<br />

Properziana del Subasio », VI (1984), pp. 118-123.<br />

Provvisioni et ordini novamente fatti dal<strong>la</strong> magnifica città di Ascesi intorno<br />

al vestire delle donne (cc. 272r-274v)<br />

23. 1576, gennaio 15<br />

Riformanze<br />

SASA, ASCA, Riformanze (1573-1577), H 43.<br />

Ordo procurandi moderationes dotium mulierum (c. 142v)


Assisi<br />

FONTI<br />

1. 1452, giugno 18<br />

Riformanze<br />

Electio revisorum ornamentorum mulierum<br />

261<br />

Die XVIII mensis iunii. Assisii super pal<strong>la</strong>tio communis solite residentie magnificorum<br />

dominorum priorum populi dicte civitatis. Magnifici domini priores<br />

prefati existentes in unum congregati et cohadunati in suprascripto, volentes procedere<br />

ad electionem revisorum ornamentorum de vestimentis mulierum, adeo<br />

quod predicte reformationes illese conserventur auctoritate et vertute remissionis<br />

eis facte per consilium <strong>generale</strong>, unanimiter et concorditer ipsorum nemine discordante,<br />

eligerunt, nominaverunt et deputaverunt ad dictum officium pro uno<br />

anno proxime futuro, incohando dicto die et finiendo, ut sequitur, una cum<br />

officiale domini potestatis:<br />

Christoforum ser Macthei et Petrum Paulozzi porte Sancti Rufini.<br />

Ga<strong>la</strong>ssum Thome et Iacobum Hercu<strong>la</strong>ni porte Per<strong>la</strong>si.<br />

Ser Antonium Nini et Petrum Paulum Zanpe porte Sancti Iacobi.<br />

Raynaldum Petrutii et Apollonum Doni porte Sancti Francisci.<br />

Mactheum ser Macthei et Lodovichum ser Antonii porte Sancte C<strong>la</strong>re.<br />

2. 1468, febbraio 18<br />

Riformanze<br />

Auctoritas data prioribus ordinandi super ornamentis mulierum et<br />

conviviis et cerimoniis funerum<br />

Consilio secreto communis et populi civitatis Asisii, ad sonum campane et<br />

nuntiorum requisitionem, de mandato magnificorum dominorum priorum communis<br />

et populi civitatis Asisii, in audientia secreta pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie in<br />

numero sufficienti congregato et cohadunato, in quo quidem consilio magnifici<br />

domini priores prefati, videlicet Iohannes Franciscus domini Iacobi de presentia,<br />

consensu et voluntate suorum in offitio collegarum, fecit infrascriptas propositas:


262 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Et primo quid videtur et p<strong>la</strong>cet presenti consilio et consiliariis in eo existentibus<br />

statuere, arrenghare, providere et reformare super ornamentis mulierum<br />

huius civitatis, que nimis sumptuose fiunt et ultra conditionem civium in maximum<br />

damnum et detrimentum totius civitatis (...).<br />

Quibus quidem propositis sic ut supra per prefatos dominos priores factis et<br />

a predictis consiliariis auditis et intellectis habitoque inter eos maturo colloquio<br />

et deliberatione tandem super prima proposita victum, conclusum et obtentum<br />

fuit per viginti unum lupinos del sic restitutos et repertos in pisside del sic, una<br />

faba in contrarium reperta non obstante; quod magnifici domini domini priores<br />

communis et populi civitatis Asisii una cum his civibus quos de presenti colloquio<br />

vocare et habere una secum volent cum aliquo doctore dicte civitatis auctoritate<br />

presentis consilii habeant arbitrium, baliam, auctoritatem et potestatem<br />

omnimodam providendi, statuendi, ordinandi, sanciendi et reformandi super ornamentis<br />

mulierum tam factis quam fiendis, super conviviis que a novellis presbiteris<br />

fiunt et super ceremoniis funeralibus quicquid eis videbitur et p<strong>la</strong>cebit<br />

cum adiectione penarum; et quicquid per eos factum, statuitum et ordinatum<br />

fuerit super predictis et predictorum quolibet sit ratum, gratum et firmum tanquam<br />

si factum esset per totum presens consilium cum hoc etiam quod omnis<br />

ordinatio de predictis facienda debeat in volumine statutorum huius civitatis inseri<br />

et quaeri quod a reverendissimo domino gubernatore confirmetur, ita quod<br />

bene valent et roboris firmitatem perpetuam obtineat.<br />

3. 1468, febbraio 19<br />

Riformanze<br />

Electio civium super ornamentis mulierum<br />

Existentes in unum collegialiter congregati magnifici domini priores prefati<br />

in supradicto loco volentes exequi et ad executionem mandare commissionem eis<br />

factam per consilium secretum predictum, de electione civium una secum habendorum<br />

circa ordinationem faciendam super ornamentis mulierum, conviviis presbiteriorum<br />

novellorum et ceremoniis funeralibus unanimiter et concorditer eorum,<br />

nemine discreptante, eligerunt, nominaverunt ac deputaverunt infrascriptos<br />

cives quorum nomina sunt hec, videlicet:<br />

dominus Senensis de Bonaquistis<br />

magister Mariottus de Mannis<br />

dominus Nico<strong>la</strong>us ser Antonii<br />

Rainaldus Sbaraglini<br />

Andreas Philippi<br />

Franciscus Soldani<br />

Francischinus Zampe<br />

ser Franciscus Angeli<br />

Petrus Paulotii.


Assisi<br />

4. 1468, aprile 9<br />

Riformanze<br />

Riformanze sugli ornamenti delle donne<br />

263<br />

Existentes in unum collegialiter congregati magnifici viri Franciscus Philipputii,<br />

Diamantes ser Antonii Rufini, Christoforus Petri Nigri, ser Baptista Iohannis<br />

fornarii, Gregorius Simonitti et Nannes Calzo<strong>la</strong>rii magnifici domini priores communis<br />

et populi civitatis Asisii eiusque comitatus et una cum ser Evangelista ser<br />

Antonii eorum notario et civibus infrascriptis, videlicet: domino Senensis de Bonaquistis,<br />

magistro Mariotto de Mannis, domino Nico<strong>la</strong>o ser Antonii, Rainaldo<br />

Sbaraglini, Andrea Philippi, Francisco Soldani, Francischino Zampe, Petro Paulotii<br />

et ser Francisco Angeli civibus Asisinatensis ad infrascripta electis, vocatis et<br />

habitis in audientia secreta pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie et vacantes circa formam,<br />

ordinem et modum tenendum, servandum et habendum in dicta civitate<br />

Asisii in ornamentis mulierum dicte civitatis et expensis in eis faciendis et in<br />

omnibus ab eisdem dependentibus et emergentibus, visa commissione et auctoritate<br />

eis facta et concessa a consilio secreto dicte civitatis Asisii die decimaoctava<br />

mensis februarii dicti anni celebrato prout manu mei notarii suprascripti et infrascripti<br />

apparet, habitoque inter eos maturo et diligenti colloquio et omnibus visis<br />

et consideratis que super predictis videnda erant et consideranda, tandem Christi<br />

eiusque matris Virginis Marie nominibus invocatis omni meliori modo etc. infrascriptam<br />

legem et sanctionem fecerunt, constituerunt et ordinaverunt ac reformaverunt,<br />

videlicet:<br />

Et primo reformaverunt, ordinaverunt et statuerunt quod nulli mulieri predicte<br />

civitatis Asisii cuiusvis status, preheminentie et conditionis existenti licitum<br />

sit venturis temporibus deferre in dicta civitate eiusque comitatu et districtu aliquod<br />

genus rachami sub pena infrascripta.<br />

Item statuerunt, reformaverunt et ordinaverunt quod equites, doctores, comites<br />

comitatus et viri nobiles dicte civitatis Asisii qui viri nobiles illi intelligantur<br />

et pro nobilibus habeantur, qui in civitate predicta publicis muneribus minime<br />

funguntur non possint nec valeant aliquo modo futuris temporibus exponere in<br />

vestibus et ornamentis uxorum eorum, nisi solum et dumtaxat pro quolibet usque<br />

ad quantitatem centum quinquaginta florenorum, omnibus computatis, exceptis<br />

vestibus quotidianis ac vestibus <strong>la</strong>rgitis ipsis mulieribus a parentibus vel ab aliis<br />

loco parentum sub pena infrascripta.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod popu<strong>la</strong>res non possint nec valeant in<br />

posterum exponere in vestibus et ornamentis uxorum eorum, nisi solum pro<br />

quolibet usque ad quantitatem octoginta florenorum, exceptis vestibus quotidianis<br />

ac vestibus <strong>la</strong>rgitis, ut supra hoc dec<strong>la</strong>rato et expresso, quod eorum uxores<br />

non possint ferre vellutum nisi in manicis camorre neque siricum nisi in foderis<br />

vestium non tamen intelligendo de damaschino aut de sirico cremisino sub pena<br />

infrascripta.


264 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod notarii, mercatores et armigeri seu milites<br />

artem militarem exercentes et mercatores illi intelligantur qui in eorum mercantiis<br />

ad minus quadringentos florenos traficant et hoc possint et cum opus<br />

fuerit ostendere debeant eorum libris et veris cuntis non possint nec valeant exponere<br />

in vestibus et ornamentis uxorum suarum, nisi solum pro quolibet usque ad<br />

quantitatem septuaginta florenorum omnibus computatis, exceptis vestibus quotidianis<br />

ac <strong>la</strong>rgitis ut supra, excepto etiam quod eorum uxores non possint ferre<br />

vellutum neque siricum, nisi modo et ordine predicto sub pena infrascripta.<br />

Item statuerunt et reformaverunt quod artiste dicte civitatis non possint nec<br />

valeant exponere in vestibus et ornamentis suarum uxorum omnibus computatis<br />

et exceptis vestibus quotidianis ac <strong>la</strong>rgitis ut supra, nisi solum et dumtaxat pro<br />

quolibet usque ad quantitatem quadraginta florenorum, hoc dec<strong>la</strong>rato et expresso<br />

quod eorum uxores non possint nec valeant venturis temporibus deferre aliquod<br />

genus velluti, sirici neque deferre possint rosatum et pagonatium, nisi solum et<br />

dumtaxat in manicis camorre sub pena infrascripta.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod ceteri plebei dicte civitatis non possint<br />

nec valeant exponere in vestibus et ornamentis suarum uxorum omnibus computatis<br />

exceptis vestibus quotidianis ac <strong>la</strong>rgitis ut supra, nisi solum et dumtaxat pro<br />

quolibet usque ad quantitatem vigintiquinque florenorum cum hoc quod eorum<br />

uxores non possint ferre aliquod genus velluti, sirici et rosati neque pagonati,<br />

nisi solum in manicis camorre sub pena infrascripta.<br />

Item statuerunt et reformaverunt quod comitatenses dicte civitatis non possint<br />

nec valeant futuris temporibus exponere in vestibus et ornamentis suarum<br />

uxorum omnibus computatis et exceptibus vestibus quotidianis ac <strong>la</strong>rgitis ut supra,<br />

nisi solum et dumtaxat pro quolibet usque ad quantitatem quindecim florenorum<br />

hoc expresso et dec<strong>la</strong>rato quod eorum uxores non possint ferre aliquod<br />

genus velluti, sirici, rosati et pagonatii sub pena infrascripta.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod futuris temporibus parentes mulierum<br />

vel aliquis loco eorum non possint nec valeant <strong>la</strong>rgiri aut dono dare eorum filiabus<br />

adubbum seu arredum, computatis omnibus ornamentis, exceptis vestibus<br />

excedentibus quantitatem viginti florenorum. Et hoc intelligatur ad rationem dotis,<br />

videlicet: florenorum viginti pro quolibet centinario florenorum dotis mulieris<br />

cui tale adubbum <strong>la</strong>rgitur sub pena et ad penam vigintiquinque ducatorum auri<br />

pro quolibet contrafaciente et qualibet vice in predictis et predictorum quolibet<br />

applicandorum pro medietate Camere apostolice dicte civitatis et residui tertia<br />

pars Camere communis Asisii, alia teria pars offitiali executionem facienti applicetur,<br />

alia vero tertia pars exponatur et exponi debeat pro acconcimine et attatione<br />

vie Sancte Marie de Angelis et quod de pena predicta per commune dicte<br />

civitatis nullo modo gratia aliqua fieri possit et casu quo per gubernatorem aut<br />

superiores dicte civitatis de huiusmodi pena gratia in totum vel impartem fieret<br />

communitas Asisii teneatur et debeat proposse et omni conatu incontrarium agere<br />

et taliter operari quod ipsa gratia locum non hebeat sed potius revocetur et<br />

irritetur; et quod quilibet offitialis dicte civitatis pro tempore existens possit,<br />

valeat et debeat contra delinquentes in predictis et predictorum quolibet inquire-


Assisi<br />

265<br />

re, procedere, executionem facere et omnia et singu<strong>la</strong> gerere, facere et exercere<br />

que vigore supradictorum capitulorum et pro eorum observatione gerere, facere<br />

et exercere potest et debet, quibusvis incontrarium facientibus non obstantibus.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod omnia et singu<strong>la</strong> supradicta capitu<strong>la</strong><br />

prout iacent et descripta sunt leguntur et legi debeant per cancel<strong>la</strong>rium dicte<br />

civitatis pro tempore existentem quolibet introitu dominorum priorum dicte civitatis<br />

una cum aliis capitulis qui leguntur.<br />

Super quibus omnibus et singulis capitulis facto et misso sollemni et diligenti<br />

partito ad bussu<strong>la</strong>m lupinos et fabas per prefatos dominos priores, videlicet per<br />

Franciscum Philipputii hoc modo videlicet quicunque vult et sibi p<strong>la</strong>cent suprascripta<br />

capitu<strong>la</strong> et reformationes sit una pars que restituat et ponat lupinum<br />

suum affirmativum in pisside, volentes vero contrarium sit altera pars que restituat<br />

et ponat in pisside fabam suam negativam et contrarium siginificantes, quibus<br />

quidem lupinis et fabis datis et recollettis et deinde per me cancel<strong>la</strong>rium<br />

infrascriptum alta voce numeratis repertum est supradicta capitu<strong>la</strong> et leges p<strong>la</strong>cuisse<br />

prefatis dominis prioribus et civibus suprascriptis, una faba solum incontrarium<br />

restituta et reperta non obstante.<br />

5. 1468, maggio 25<br />

Riformanze<br />

Super ornamentis mulierum<br />

In nomine Domini amen. Hec sunt capitu<strong>la</strong> et reformationes edita per magnificos<br />

dominos priores populi civitatis Asisii et spectabiles cives ad hoc deputatos.<br />

Et primo statuerunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier civium Asisii cuiuscunque<br />

status, gradus et conditionis existat possit deferre aliquod genus indumenti<br />

villuti.<br />

1. Item quod mulieres doctorum, equitum et nobilium civitatis Asisii possint<br />

habere duo indumenta de grana pro qualibet earum, unum videlicet de<br />

rosato, alterum de pagonazo et non plura huius generis et nobiles intelligantur<br />

qui officiis et numeribus communis publicis Asisii non funguntur 1 .<br />

2. Item quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis Asisii cuiuscunque status, gradus et conditionis<br />

existat, audeat vel presumat deferre aliquod genus rachami in indumentis.<br />

3. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque civis Asisinatis que non haberet<br />

in dotem usque ad summam centum florenorum monete currentis ad rationem<br />

XL bolenenos pro quolibet floreno de Marchia possit deferre manichas<br />

villuti cuiuscunque coloris sit seu de sirico in camorris. Alie vero mulieres<br />

1 sul margine <strong>la</strong>terale destro cum additione: et officia intelligantur cum mercede sive<br />

sa<strong>la</strong>rio.


266 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

que haberent in dotem florenos centum similes et abinde supra possint portare<br />

2 .<br />

4. Item quod uxores dictorum civium habentes in dotem centum florenos<br />

et abinde supra possint habere unam vestem de grana non excipiendo foderamenta<br />

de syrico in manicis earum dummodo non sint de velluto.<br />

5. Item quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis Asisii possit portare per<strong>la</strong>s, <strong>la</strong>pides pretiosos<br />

vel argentum in col<strong>la</strong>nis vel alio modo in veste vel in capite quod ascendat<br />

ultra summam decem florenorum auri et hoc intelligatur de mulieribus militum,<br />

doctorum et nobilium dictorum, quas res nul<strong>la</strong> altera mulier possit vel<br />

valeat portare nec sibi liceat.<br />

6. Item quod alie mulieres civium possint portare in dictis ornamentis<br />

in valorem sex ducatorum auri, quarum mulierum dotes ascendunt ad summam<br />

centum florenorum et abinde supra ad rationem XL bolonenorum de<br />

Marchia pro quolibet floreno; alie vero mulieres quarum dotes essent a centum<br />

florenis infra possint portare in dictis ornamentis usque ad florenos quattuor<br />

similes.<br />

7. Item quod omnia et singu<strong>la</strong> predicta intelligantur esse firma dummodo<br />

dicta ornamenta, indumenta et vestimenta, cinctule, anuli et omnia alia ornamenta<br />

non excedant summam medietatis dotis date vel promisse 3 .<br />

8. Item quod nullus, qui suam filiam vel neptem vel sororem vel aliam<br />

coniunctam dotaverit et nuptui traderit, possit donare vel tradere pro arredis<br />

ultra summam quinte partis dotis date vel promisse.<br />

9. Et quecunque mulier reperta fuerit facere contra predicta seu aliquod<br />

predictorum puniatur ipso facto in quinquaginta ducatis aureis pro qualibet contrafaciente<br />

et qualibet vice; quarum medietas sit et applicetur Camere apostolice<br />

et alterius medietatis una pars sit Camere communis Asisii et altera pars sit pro<br />

reparatione vie Sancte Marie Angelorum. Et quod officialis qui de predictis fecerit<br />

executionem habere debeat unum solidum denariorum pro qualibet libra de<br />

omni eo quod cum effectu devenire fecerit in communi. Et mariti ipsarum mulierum<br />

teneantur ad dictam penam si extant, si non teneantur patres et fratres<br />

pro dictis mulieribus se aliqua ipsarum contrafaciente 4 .<br />

10. Item quod quicunque attemptaverit aliquo quesito colore rumpere vel<br />

infringere dicta capitu<strong>la</strong> vel aliquod ipsorum in totum vel in partem quod ipso<br />

iure sit privatus officio et beneficio communitatis civitatis Asisii in perpetuum.<br />

Et quicunque predicta attemptaverit in aliquo consilio dicte civitatis vel cum<br />

aliquo gubernatore infringere dicta capitu<strong>la</strong> vel aliquod ipsorum, eo ipso qui<br />

aptemptaverit sit privatus ipso iure ut dictum est ultra dictas penas.<br />

2 nel margine <strong>la</strong>terale destro cum additione: excepto omni broccato.<br />

3 Item quod omnia ... vel promisse depennato; sul margine <strong>la</strong>terale sinistro vacat Iulius<br />

cancel<strong>la</strong>rius.<br />

4 sul margine <strong>la</strong>terale destro respice ad folium sequens dissolutum ad hoc signum<br />

quia sequitur hic et in eo est capitulum registri faciendi quod in pagina sequenti vacet.


Assisi<br />

6. 1468, maggio 27<br />

Riformanze<br />

Super funeralibus mortuorum<br />

267<br />

Statuerunt et reformaverunt quod nullus de civitate et comitatu Asisii et in<br />

eis habitantes possint nec debeant ante corpus defuncti portare ad pompam seu<br />

portari facere panes seu vinum cum bestiis vel sine; possint tamen et omnibus<br />

licitum sit dare amore Dei fratribus sancti Francisci vel aliis clericis seu religiosis<br />

de pane et vino aliter quam ad pompam et non ante corpus defuncti, sub pena<br />

decem ducatorum auri pro quolibet contrafaciente et qualibet vice; et quod non<br />

liceat cantare per homines alicuius fraternitatis sicut factum est tempore preterito<br />

sub dicta pena.<br />

Item quod non possint fieri introitus et exitus tempore funeris prout hactenus<br />

consuetum extitit; item quod mulieres dolentes tempore dicti funeris non<br />

posssint exire extra domum in qua corpus defuncti staret nec sequi dictum corpus<br />

dum ad sepelliendum defertur.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona tempore dicti funeris possit nec debeat alta voce<br />

plorare nec funerare; item quod magnifici domini priores dicte civitatis tempore<br />

funeris debeant mittere unum ex familiaribus eorum ad licentiandum omnes qui<br />

convenerunt ad honorandum funus et quod non fiant alique ceremonie aut regratiationes<br />

aliter et alio modo sub dicta pena. Confirmamus predicta capitu<strong>la</strong> et<br />

rata et firmahemus. Aeugubii episcopus Asisii etc. gubernator scripsi.<br />

Datum Asisii, die XXVII maii 1468.<br />

B. Eugubinus<br />

7. 1469, giugno 4<br />

Statuti<br />

De nuptiis non fiendis 5<br />

Statuerunt et ordinaverunt quod nullus de civitate vel commitatu Asisii nuptias<br />

vel expendias aliquas faciat tam dans quam recipiens uxorem, nisi aliquis<br />

forensis venerit ad ipsam parente<strong>la</strong>m, in quo casu possit dictus forensis duos<br />

cives ad commedendum ducere ad domum dantis vel recipientis uxorem et non<br />

plures; et recipiens uxorem per se vel alium non debeat ad domum soceri vel<br />

alterius unde uxorem transduceret mictere aliquid ensenii vel p<strong>la</strong>nel<strong>la</strong>s nisi unum<br />

par p<strong>la</strong>nel<strong>la</strong>rum et unum par sotu<strong>la</strong>riorum et non plures; et dans uxorem nullos<br />

5 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, De nuptiis non fiendis.


268 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

pannos <strong>la</strong>neos mictat loco doni vel ensenii nisi unum par tantum; et nullus pro<br />

sponsa ad domum viri capsam vel cofinum vel canistrum mictat; et nul<strong>la</strong> mulier<br />

maritata seu nupta portet et si secus fecerit contrafaciens in decem libris denariorum<br />

condempnetur; et nul<strong>la</strong> mulier nec aliquis homo, quando sponsa ad domum<br />

viri vadit vel ad maritum, vel postea, audeat, presummat dare dicte sponse<br />

mancias nec aliquid aliud quod ad domum trahi possit; et nul<strong>la</strong> mulier audeat<br />

ire vel mictere ad mancias alicuius sponse nec antequam vadat ad maritum nec<br />

etiam post eam ad penam pro qualibet domina et qualibet vice, in quolibet<br />

predictorum casuum, centum solidorum denariorum; et nul<strong>la</strong> mulier seu domina<br />

audeat vel presummat ire per civitatem Asisii ad invitandum alias dominas ut<br />

vadant seu veniant ad domum viri seu sponsi ad dictam penam centum solidorum;<br />

et nullus vadat nec ire debeat ad dandum seu dari faciendum alicui domine<br />

que ingrederetur aliquod monasterium, nec alicui presbitero quando caneret<br />

vel celebraret missam, vel diacono quando primo caneret Evangelium aliquas<br />

mancias nec aliquid aliud quod ad domum trahi possit; et si quis contrafecerit in<br />

aliquo predictorum penam decem librarum denariorum incurrat pro qualibet vice;<br />

et quod eligantur in qualibet porta duos custodes secreti qui teneantur, quando<br />

aliqua sponsa iret ad maritum vel aliqua domina intraret in monasterium vel<br />

quando presbiter caneret missam novam vel diaconus caneret primum Evangelium,<br />

quando aliquis ex dictis casibus evenerit, ire ad dominum potestatem vel<br />

capitaneum et in predictis contrafacientes denunciare; et potestas et capitaneus<br />

cui denunciatum fuerit teneatur et debeat mictere unum ex notariis suis ad faciendum<br />

inquisitionem de predictis; et si custodes predicti ut supra electi non<br />

denuntiaverint penam decem librarum denariorum incurrant pro quolibet et qualibet<br />

vice. Teneantur vero custodes predicti predicta denuntiare predictis dominis<br />

vel alicui eorum tribus diebus antequam mulieres vel çithe iture sint ad maritum;<br />

et quando aliqua çitha seu sponsa iret ad maritum, nullus presummat ante vel<br />

post mictere vel micti facere aliquem panem mellitum seu casiatum pena centum<br />

solidorum denariorum pro quolibet et qualibet vice; et simili pena puniatur recipiens<br />

vel receptans predicta, salvo quod quando aliqua çita vel sponsa iret ad<br />

maritum de civitate in comitatum vel extra, sive de commitatu vel aliunde extra<br />

districtum Asisii venerit ad civitatem Asisii tunc licitum sit ire equester pro dicta<br />

sponsa sive çita; et de predictis potestas et capitaneus et ipsorum quilibet teneatur<br />

fieri facere publicum bannimentum cum duobus tubis ad hoc ut deveniat ad<br />

notitiam singulorum; et maritus cuiuslibet mulieris tam de civitate quam de commitatu<br />

vel aliquis pro eo ante traductum sue uxoris per tres dies domino potestati<br />

vel capitaneo, pena centum solidorum denariorum, debeat notificare; et<br />

omnia et singu<strong>la</strong> supradicta et quodlibet predictorum, in quolibet predictorum<br />

casuum, habeant et intelligantur in hominibus et mulieribus de civitate Asisii<br />

quemadmodum de civibus; et de predictis et quolibet predictorum, custodes predicti<br />

et sindici vil<strong>la</strong>rum et castrorum commitatus Asisii teneantur contrafacientes<br />

denuntiare pena decem librarum denariorum pro quolibet et qualibet vice; et<br />

cuilibet de civitate et commitatu Asisii sit licitum facientes contra predicta vel<br />

predictorum aliquod denunciare et accusare et nomen suum teneatur in secre-


Assisi<br />

269<br />

tum; et habeat medietatem banni seu condempnationis; et quod per dominos<br />

priores populi eligantur custodes predicti; et predicti domini potestas vel capitaneus<br />

et quilibet eorum teneantur de predictis omnibus et singulis inquirere diligenter<br />

contra omnes et singulos facientes contra predicta vel aliquod predictorum;<br />

et si de predictis fuerint negligentes ipsi vel alteri ipsorum perdat quilibet<br />

de suo sa<strong>la</strong>rio quinquaginta libras denariorum et comuni Asisii applicentur.<br />

De ornamentis mulierum 6<br />

Quoniam sepe contingit propter varias et inutiles mulierum curiositates mariti<br />

bona consumi in earum inutilibus vestibus atque ornamentis, volentesque in<br />

predictis necessario providere, statuerunt et ordinaverunt quod uxores doctorum,<br />

militum et nobilium civitatis Asisii non possint habere nisi duas vestes de grana<br />

et unam aliam vestem et unam camorram velluti pro qualibet ipsarum; et quod<br />

una sit de rosato, altera de pagonatio de grana; et non possint habere quoquomodo<br />

plures de simili panno; et nobiles intelligantur illi qui non funguntur publicis<br />

officiis dicte civitatis cum sa<strong>la</strong>rio excepto officio capitaneatus campi Sancte<br />

Marie Angelorum; et quod mulieres que haberent in dotem centum florenos aut<br />

plures possint habere unam vestem de grana et in manicis possint uti foderis<br />

sete, dummodo non sint de villuto; et quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate que<br />

haberet in dotem centum florenos et infra monete ad baiochos quinquaginta pro<br />

floreno possit portare aliquod genus rachami in aliqua veste sive camorra sub<br />

pena decem librarum denariorum pro qualibet muliere contrafaciente et pro qualibet<br />

vice, solvenda per earum maritos, que pena intelligatur et sit applicata pro<br />

dimidia Camere apostolice dicte civitatis, pro quarta officio de hoc executionem<br />

facienti et pro alia quarta accusatori. Sed mulieres que haberent in dotem centum<br />

florenos aut plures possint portare rachamum usque ad valorem duorum<br />

ducatorum auri; et uxores doctorum, militum et nobilium possint portare in<br />

rachamis usque ad extimationem quatuor ducatorum auri; et si excederent dictum<br />

valorem incidant in penam suprascriptam applicandam ut supradictum; et<br />

quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate que non haberet in dotem adminus centum<br />

florenos aut plures ad ratam quinquaginta baiochorum possit ferre manichas villuti<br />

aut sete cuiuscumque coloris in earum camoris sub pena predicta. Sed illis<br />

que haberent in dotem centum florenos aut plures liceat portare sed non de<br />

brocchato auri aut argenti sub dicta pena; et quod uxores dictorum equitum et<br />

nobilium prefatorum possint habere unam cinturam pro qualibet earum extimationis<br />

decem et octo florenorum ad plus de moneta ad quinquaginta baiocchos<br />

pro floreno computando cinturam et fornimentum totum argenti vel auri et manufacturam.<br />

Alie vero que haberent in dotem centum florenos aut plures possint<br />

pro qualibet earum habere unam cinturam extimationis duodecim floreno-<br />

6 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, De ornamentis mulierum.


270 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

rum similium; at alie que haberent in dotem infra centum florenos similes non<br />

possint çonam habere excedentem extimationem sex florenorum similium computando<br />

cingulum et fornimentum; et quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate possit<br />

portare per<strong>la</strong>s, <strong>la</strong>pides pretiosos, argentum autem aurum in col<strong>la</strong>nis aut in capite<br />

aut in veste aut camorris aut alio quocumque modo excedendo valorem decem<br />

florenorum auri, sub pena quatuor ducatorum similium ut supra applicandorum.<br />

Sed uxores doctorum, equitum et nobilium predictorum possint ferre in dictis<br />

rebus et ornamentis usque ad dictam extimationem decem ducatorum; et alie<br />

que haberent in dotem centum florenos aut plures possint portare in dictis ornamentis<br />

usque ad valorem sex ducatorum auri. Ille vero que haberent in dotem<br />

minus vel infra centum florenorum possint in dictis ornamentis portar[e] ad valorem<br />

quatuor florenorum monete ad rationem quinquaginta baiocchorum pro<br />

quolibet floreno; et quod quecumque mulier de civitate aut commitatu portaret<br />

aut portari faceret in contemptum presentium capitulorum aliquam vestem, camorram,<br />

cintu<strong>la</strong>m, rachamum, col<strong>la</strong>nam aut alia ornamenta contra formam dictorum<br />

capitulorum in domo aut extra domum, in dorso, in equo aut alio animali,<br />

sive alio quocumque manifesto modo, pro omni vice, incidat in pena maritus<br />

mulieris contrafacientis quatuor ducatorum auri applicanda ut supra; et ultra<br />

dictam quantitatem quatuor ducatorum remaneat in arbitrio magnificorum dominorum<br />

priorum populi et concilii secreti pro tempore cogi faciendi dictum maritum<br />

ad solvendum usque in summam viginti ducatorum auri ut supra applicandorum.<br />

Quod potestas et capitaneus teneantur mictere ubi domini congregantur 7<br />

Potestas et capitaneus vel eius notarii pro predictis investigandis et melius<br />

inveniendis in omnibus casibus supradictis vel aliquo predictorum sub pena prestiti<br />

sacramenti et pena vigintiquinque librarum denariorum. Statuerunt et ordinaverunt<br />

quod teneantur et debeant quolibet die dominico et festivo mictere<br />

unum suum notarium cum uno ex suis familiaribus et unum baiulum comunis<br />

ad ecclesias principales dicte civitatis, videlicet: Sancti Petri, ubi requiescit corpus<br />

beati Victorini, Sancti Rofini, Sancti Francisci et Sancte C<strong>la</strong>re et ad alias<br />

ecclesias ad quas ire consueverunt domine cum ornamentis supradictis et ad<br />

domos et loca ubi fieret aliquod corteggium vel essent domine congregate pro<br />

matrimonis vel alia quacumque de causa; et siquam vel siquas contrafacientes<br />

invenerint ipsi vel aliquis ex predictis notariis in aliquo predictorum casuum inquirat,<br />

scribat et referat dominis potestati vel capitaneo vel iudici eorum cuius<br />

re<strong>la</strong>tioni cum dicto baiuli vel uno ipsorum saltim habeatur pro legitimo testimonio<br />

per quod possit et debeat ad executionem procedere; de quibus potestas et<br />

7 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod potestas et capitaneus teneantur mictere<br />

ubi domini congregantur.


Assisi<br />

capitaneus vel iudex eorum vel alius officialis possint vel debeant per scindicatum<br />

communis scindicari.<br />

Quod mulieres non possint portare vestes schol<strong>la</strong>tas nec trasinum nisi<br />

prout in capitulo continetur 8<br />

271<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod ex hoc tempore imposterum nul<strong>la</strong> mulier<br />

de dicta civitate aut commitatu aut forensis habitans possit portare scol<strong>la</strong>turam<br />

in vestibus aut camorris excedentem quatuor digitos a radice colli a parte posteriori<br />

et duos digitos a parte anteriori a furcu<strong>la</strong> pectoris, ad penam unius ducati auri<br />

marito uxoris contrafacientis totiens quotiens contrafactum fuerit et eandem penam<br />

incurrat sutor qui vestem aut camorram confecerit in contrarium et ipsammet penam<br />

incidat officialis non faciens executionem de dicta scol<strong>la</strong>tura contra promissionem<br />

quando sibi fuerit denuntiatum aut ipse per se invenisset fuisse contrafactum<br />

retinendum de suo sa<strong>la</strong>rio tempore sui scindicatus; et nomen denuntiatoris aut<br />

accusatoris teneatur secretum; qui denuntiator sive accusator lucretur quartam partem<br />

pene ut supra; et sub eadem pena applicanda ut supra dicte mulieris teneantur<br />

portare unum pannum lineum et non bombicinum qui coperiat dictam scol<strong>la</strong>turam<br />

usque ad radicem colli, videlicet: de vestibus aut camorris factis usque in<br />

presens tempus sed vestes que a modo fient non possint scol<strong>la</strong>ri nisi quantum<br />

supradictum est, sub dicta pena totiens incurrenda quotiens contrafactum fuerit,<br />

solvenda per maritum ipsarum contrafacientium ut supra; et quod nulli dictarum<br />

mulierum liceat ferre in vestibus caudam sive trascinum excedens unum palmum<br />

comune manus dum mulier habet p<strong>la</strong>nel<strong>la</strong>s in pedibus; et quando aliquod dubium<br />

oriretur de longitudine trascini sive scol<strong>la</strong>ture maioris que in futurum fieret, officialis<br />

dicte civitatis possit precipere duabus mediocris mulieribus, sub pena unius<br />

floreni pro qualibet earum inobedientium, ut cum iuramento iudicent verum; et<br />

hoc non obstante indubio credatur officiali cum iuramento sibi deferendo per<br />

magnificos dominos priores populi pro tempore existentes; et quelibet mulier contrafaciens<br />

et similiter sutor et officialis negligens quilibet ipsorum incidat in penam<br />

quatuor ducatorum pro qualibet vice applicandam ut supra.<br />

Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere contentis in<br />

capitulo 9<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu dicte civitatis<br />

possit ferre vestes neque camorras neque manicas neque foderas manicarum<br />

8 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod mulieres non possint portare vestes<br />

schol<strong>la</strong>tas nec trasinum nisi prout in capitulo continetur.<br />

9 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere<br />

contentis in capitulo.


272 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

de grana et multo minus de villuto, neque cinturam aliquam excedentem valorem<br />

trium florenorum monete ad quinquaginta baiocchos pro floreno, intelligendo<br />

cinturam cum fornimeto, neque scol<strong>la</strong>turam neque trascinum neque aliam<br />

rem contra formam suprascriptorum capitulorum sub pena quatuor ducatorum<br />

auri incurrenda, qualibet vice per dictas mulieres, sutores et officiales negligentes<br />

ut supra applicanda.<br />

Quod ubi pena non esset limitata intelligatur quatuor ducatorum 10<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod in omni capitulo presentium capitulorum<br />

contra mulieres et ornamenta ipsarum ubi pena expresse limitata non appareret<br />

intelligatur quatuor ducatorum applicanda pro dimidia Camere apostolice,<br />

pro quarta accusatori, quando accusator esset, et pro quarta officiali exequenti et<br />

nomen accusatoris sit secretum; et ubi accusator non interveniret dimidia dicte<br />

pene sit officialis exequentis.<br />

Quod vera dos mulierum intelligatur prout in capitulo continetur 11<br />

Item statuerunt et ordinaverunt ad tollendas omnes fraudes que commicti possent<br />

in promissionibus dotium faciendarum inposterum et incontractibus ipsarum;<br />

et ad removendum superfluum excessum ornamentorum et vestimentorum ac ornamentorum<br />

et cinturarum dictarum mulierum hoc perpetuo servari debeat; quod<br />

quotiencumque reperirentur plura instrumenta uniusmet dotis semper stetur instrumento<br />

maioris summe quod semper locum habeat preceteris, nec contra illud opponi<br />

possit quoquomodo per aliud instrumentum antea vel postea factum, nec per<br />

privatam scripturam neque per testes neque per aliumquemque modum; et semper<br />

summa dotis promictende dec<strong>la</strong>rari debeat, nec possi quoquo modo remicti ad arbitrium<br />

aut dec<strong>la</strong>rationem alicuius cuiusvis conditionis sub pena vigintiquinque ducatorum<br />

auri cuilibet parti contrahenti que reperiretur aliquo tempore contrafecisse<br />

que pena exnunc applicata intelligatur pro quarta parte Camere apostolice dicte<br />

civitatis, pro alia quarta Monti Pietatis, pro alia accusatori, si accusator intervenerit,<br />

sin autem due partes Monti Pietatis applicentur, et pro alia officiali executionem de<br />

predictis facienti; et nichilominus nul<strong>la</strong> dec<strong>la</strong>ratio remissa ut supra fieri quoquo<br />

modo possit; et si dec<strong>la</strong>ratio fieret sit ipso iure nul<strong>la</strong> et nullus notarius debeat<br />

rogari de instrumento ubi remisso huiusmodi fiat et multo minus de instrumento<br />

dec<strong>la</strong>rationis dotis per remissionem faciende sub pena vigintiquinque librarum ut<br />

supra applicandarum per ipsum notarium incurrenda; et nichilominus instrumentum<br />

remissionis et dec<strong>la</strong>rationis huiusmodi nullius efficatie sit aut momenti.<br />

10 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod ubi pena non esset limitata intelligatur<br />

quatuor ducatorum.<br />

11 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod vera dos mulierum intelligatur prout<br />

in capitulo continetur.


Assisi<br />

Quod nullus obligatus intelligatur aliquid dare pro aredo 12<br />

273<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nullus civis dicte civitatis qui suam<br />

filiam, neptem, sororem aut aliam sibi coniunctam dotaret aut nuptui traderet<br />

teneatur nec obligatus intelligatur aliquo modo aliquid donare pro arredo aut<br />

alio ornamento nisi solum quantum procederet ex sua spontanea voluntate. Sed<br />

si voluerit aliquid donare non possit excedere extimationem tertie partis vere<br />

dotis.<br />

Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus mortui ultra tres domos 13<br />

Videntes et cognoscentes quod quando in civitate Asisii aliqua persona moritur<br />

nimis excessive fiunt expense in cera et aliis circa funus et sepulturam ipsius<br />

persone mortue; et in his etiam dum celebrantur lugubria nimis indecentes et<br />

transgressivi modi tenentur et per sepe per consanguineos mortui plus agitur<br />

quam nationi requiratur; et ultra expenditur quam exigant facultates. Idcirco volentes<br />

pro bono comunitatis et singu<strong>la</strong>rum personarum in predictis remedia et<br />

refrenationem apponere, providerunt et ordinaverunt quod quandocumque aliqua<br />

persona moreretur in civitate Asisii vel eius commitatu longe a civitate Asisii per<br />

duo miliaria quod deinceps eo tempore quo celebrabitur funus ipsius persone<br />

mortue, nul<strong>la</strong> mulier audeat vel presummat ire post mortuum vel mortuam ultra<br />

tres domos distantes a domo ubi fuerit et unde trahetur corpus mortui dum ad<br />

seppelliendum feretur ad penam cuilibet mulieri contrafacienti centum solidorum<br />

denariorum pro qualibet vice auferendam de dote sua pro comuni civitatis Asisii<br />

summarie et de facto per dominum potestatem vel capitaneum populi dicte civitatis<br />

Asisii; et notarius et officialis vadat ad videndum et inquirendum pro contrafacientibus<br />

ad predicta.<br />

Qui dominus potestas vel capitaneus de omni eo quod de pena predicta in<br />

dicto comuni effectualiter venire faciet, habeat et habere debeat tres solidos denariorum<br />

pro qualibet libra denariorum et residuum ipsius pene sit communis predicti.<br />

Quod non dentur candele nisi ad domum mortui 14<br />

Item providerunt et ordinaverunt quod dum corpus defuncti vel defuncte<br />

trahetur de domo pro portando ad sepelliendum illi boni homines sive bonus<br />

homo qui deputabuntur et deputati fuerint ad dandum ceram et super expensis<br />

12 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod nullus obligatus intelligatur aliquid<br />

dare pro aredo.<br />

13 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus<br />

mortui ultra tres domos.<br />

14 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod non dentur candeli nisi ad domum<br />

mortui.


274 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

funeris non possint nec debeant aliquo modo dare pa<strong>la</strong>m vel secrete in aliqua<br />

ecclesia, nec in aliquo loco, nisi solummodo ad domum ubi erit et unde trahetur<br />

corpus ad sepelliendum aliquam cande<strong>la</strong>m sive pecuniam alicui presbitero sive<br />

monacho vel clerico, fratri aut fraticello, salvo tamen et excepto quod ipsi boni<br />

homines sive bonus homo quod sic deputati fuerint ut dictum est possint impune<br />

dare in il<strong>la</strong> ecclesia ubi mortuus vel mortua sepellietur tres vel quatuor ad<br />

plus cande<strong>la</strong>s officiatori supra corpus mortui: unam cande<strong>la</strong>m tenenti aquam benedictam,<br />

unam cande<strong>la</strong>m tenenti thus sive incensum et satisfacere illi qui foveam<br />

fecerit de <strong>la</strong>bore suo; Et quod dicti boni homines sive bonus homo qui ut<br />

dictum est sic deputati fuerint dum ceram dabunt ad domum unde trahetur<br />

corpus defuncti vel defuncte non possint dare nisi quatuor cande<strong>la</strong>s pro quolibet<br />

fratre, presbitero, monacho vel alteri clerico dicenti missam et cuilibet de fraternitate<br />

unam cande<strong>la</strong>m; et cuilibet tubatori et preceptori custodie cande<strong>la</strong>s quatuor<br />

et cuilibet continenti unam cande<strong>la</strong>m, exceptis guardianis sive custodibus<br />

ecclesiarum et abbatibus quibud dentur octo candele; et etiam priori Sancti Rofini;<br />

vicario episcopi et aliis prepositis ecclesiarum, dentur candele octo et non<br />

plures; magistris in sacra pagina et canonicis ecclesie Sancti Rofini dari possint<br />

sex candele pro quolibet. Et quod predicta omnia et singu<strong>la</strong> in presenti capitulo<br />

et ordinamento contenta observentur et observari debeant per dictos bonos homines<br />

sive dictum bonum hominem ad penam vigintiquinque librarum denariorum<br />

tam proximioribus consanguineis defuncti vel defuncte quam dictis bonis<br />

hominibus vel bono homini pro quolibet ipsorum contrafaciente et qualibet vice<br />

auferendum summare et de facto pro comuni civitatis Asisii per dictum potestatem<br />

vel capitaneum populi dicte civitatis; qui dominus potestas vel capitaneus de<br />

omni eo quid de dicta pena venire fecerit in comuni effectu aliter habeat et<br />

habere debeat tres solidos denariorum pro qualibet libra denariorum et residuum<br />

ipsius pene sit et esse debeat communis predicti et dominus domus puniatur<br />

in dicta pena.<br />

Quanta cera et candele possint dari et portari ad mortuum 15<br />

Item providerunt, decreverunt et ordinaverunt quod pro quolibet defuncto et<br />

qualibet defuncta, sepelliendo et sepellienda, dari possint ad domum solummodo,<br />

modo et forma predictis candele usque ad quantitatem et numerum predictum<br />

in totum et non ultra et portare ante corpus mortui dum fertur ad sepelliendum<br />

sex tortitia usque in pondus sex librarum cere, sive quatuor tortitia usque in<br />

dictum pondus et non ultra ad penam consanguineo vel consanguineis proximioribus<br />

heredibus defuncti vel defuncte contrafacientibus vigintiquinque librarum<br />

denariorum pro qualibet vice auferendum ut dictum est de aliis penis per dictum<br />

dominum potestatem vel capitaneum; Et quod ipsi potestas vel capitaneus<br />

15 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quanta cera et candele possint dari et portari<br />

ad mortuum.


Assisi<br />

275<br />

habeant similiter tres solidos denariorum pro qualibet libra de omni eo quod de<br />

dicta pena in dicto communi effectualiter venire fecerit et ipsius communis sit<br />

residuum dicte pene.<br />

De indumentis lugubrosis non fiendis nisi prout in capitulo continetur 16<br />

Item providerunt, ordinaverunt et decreverunt quod quando celebrabitur funus<br />

sive actus lugubris alicuius defuncti vel defuncte nullus consanguineus sive<br />

consanguinea vel alia persona qualitercumque actinens ipsis defuncto vel defunctae<br />

induere possit aliquod indumentum novum lugubre nisi solummodo uxor<br />

defuncti et filii et filie legitimi et naturales defuncti et non plures persone se<br />

induant nec induere possint ad penam vigintiquinque librarum denariorum pro<br />

quolibet sive qualibet contra faciente et qualibet vice auferendam ut de aliis<br />

penis supradictum est pro dicto comuni. Et dicti domini potestas et capitaneus<br />

de eo quod de dicta pena in dicto comuni effectualiter venire fecerint habeant<br />

tres solidos denariorum pro qualibet libra denariorum ac etiam in casu quo aliqua<br />

mulier non habens moriretur remanentibus ex ea filiis vel filiabus uno sive<br />

pluribus tunc possint se induere sine pena ut supra.<br />

Quod domini potestas et capitaneus mictant suos officiales ad domum<br />

mortui 17<br />

Item providerunt, decreverunt et ordinaverunt quod potestas et capitaneus<br />

populi civitatis Asisii tam qui nunc sunt quam qui pro tempore fuerint ad<br />

penam decem florenorum auri retinendorum de sa<strong>la</strong>rio ipsorum teneantur et<br />

debeant mictere sepius quando et secundum quod persone morientur in civitate<br />

officiales et familiares ipsorum ad domum et ad ecclesias ad rimandum et<br />

investigandum de predictis et de ipsis diligenter inquirere et repertos et repertas<br />

culpabiles punire summarie et de facto in penis predictis; et nichilominus<br />

quelibet persona possit contrafacientem et contrafacientes in predictis vel aliquo<br />

predictorum cum uno teste fidedigno coram dictis dominis potestate et<br />

capitaneo et eius curia denunciare et accusare; et nomen accusatoris et denuntiatoris<br />

teneatur in credentia. Et habeat dictus dominus potestas et capitaneus<br />

de omni eo quod ex tali denuntia vel accusa in dicto comuni venire fecerit<br />

cum effectu tres solidos denariorum pro qualibet libra denariorum et accusator<br />

vel denuntiator de eo quod ex sua denuntia vel accusatione venerit in<br />

dicto comuni habeat tertiam partem et residuum sit et esse debeat comunis<br />

predicti.<br />

16 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, De indumentis lugubrosis non fiendis nisi<br />

prout in capitulo continetur.<br />

17 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod domini potestas et capitaneus mictant<br />

suos officiales ad domum mortui.


276 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Quod corpus mortui extra civitatem non possit micti inter civitatem 18<br />

Item ad obviandum nefandis casibus qui forsan occurrere possent et ad tollendum<br />

omnem suspitionem que exoriri posset in posterum statuerunt et ordinaverunt<br />

quod si contingerit aliquem mori extra civitatem Asisii quomodocumque<br />

et qualitercumque cuiuscumque conditionis, gradus et preheminentie existeret eius<br />

cadavere non remictatur nec remicti possit aliquo quesito colore in dictam civitatem<br />

per aliquam personam sub pena et ad penam centum librarum denariorum<br />

pro quolibet contrafaciente et qualibet vice; et similem penam incurrant portantes<br />

dictum corpus et post ipsum venientes in dictam civitatem et assotiantes ad<br />

ecclesiam vel ad domum mortui. Et quod potestas et capitaneus teneantur et<br />

debeant de predictis et quolibet predictorum inquirere et repertos culpabiles<br />

punire in penis predictis; et habeant et habere debeant solidos tres denariorum<br />

pro qualibet libra de omni eo et toto quod effectualiter venire fecerint in comuni.<br />

Et quod nul<strong>la</strong> licentia faciendi contra predicta dari possit per dominos priores<br />

civitatis Asisii nec per aliquem alium officialem sub simili pena incurrenda<br />

pro quolibet contrafaciente et qualibet vice et licentia si daretur non valeat nec<br />

teneat ipso iure.<br />

Quod compater et commater non dent affigliatis ultra contenta in<br />

capitulo 19<br />

Nullus compater vel commater statuimus et ordinamus quod debeat alicui<br />

affigliato maschulo vel femine per se vel per alium facere aliquas expensas nisi<br />

solum lumen cere; et qui contra fecerit penam centum solidorum denariorum<br />

incurrat; et quilibet ad accusandum admictatur et habeant medietatem pene sive<br />

banni et condempnantur et nomen eius teneatur in credentia.<br />

8. 1473, aprile 11<br />

Riformanze<br />

Sopra gli ornamenti delle donne<br />

Super nimio ornatu mulierum refrenando et remittendo duas partes de tribus<br />

ex bonis communis mobilibus tantum et non de immobilibus ac etiam do-<br />

18 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod corpus mortui extra civitatem non<br />

possit micti inter civitatem.<br />

19 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 16, 1543. Statuti, Quod compater et commater non dent affigliatis<br />

ultra contenta in capitulo.


Assisi<br />

277<br />

nando similiter duas partes pecuniarum communis iis qui occulte habuissent de<br />

pecuniis et bonis communis mobilibus tantum, fuit consultum et deliberatum<br />

solemniter obtento partito per omnes lupinos albos compertos in pisside quod<br />

de dicto nimio mulierum ornatu modificant et de depi<strong>la</strong>tione et subtractione<br />

facta per impios cives de pecuniis et bonis communis mobilibus fiat proposita in<br />

concilio generali ut in eo deliberetur maturius quid agendum.<br />

Dicto die XI aprilis<br />

Concilio generali populi magnifice civitatis Asisii heri per hodie bandito ut<br />

moris est et hodie convocato et coadunato ad exhortationes venerabilis patris<br />

fratris Augustini de Perusio ordinis Minorum Predicatorum in dicta civitate ac<br />

etiam congregato in au<strong>la</strong> pa<strong>la</strong>tii solite residentie magnificorum dominorum priorum<br />

populi dicte civitatis fuerunt facte infrascripte due proposite, prius proposite<br />

et obtencte in concilio secreto, videlicet:<br />

Utile et <strong>la</strong>udabile videtur ut nimius mulierum ornatus modificetur et refrenetur<br />

(...).<br />

Super ornatu mulierum et refrenando auctoritas data prioribus et XII civibus<br />

super Monte Pietatis.<br />

Super mulierum nimio ornatu redditis pluribus consiliis fuit tandem deliberatum<br />

et solemniter obtenctum per sexagintatres lupinos albos uno nigro in contrarium<br />

non obstante, quod serventur constitutiones facte olim per venerabilem<br />

patrem Iacobum de Marchia et inserantur volumini statutorum et eorum observatio<br />

publice bandiatur per precones communis Asisii; que constitutiones possint,<br />

si videbitur, corrigi et modificari ac in melius mutari sive aliter minui vel addi<br />

per venerabilem fratrem Augustinum patrem predicatorem et magnificos dominos<br />

priores et duodecim cives super Monte Pietatis et agenda per eos ex nunc<br />

sint rata et perpetuo firma perdurent et plenum sortiantur effectum tanquam<br />

facta, disscussa, digesta atque examinata et auctenticata in presenti concilio in<br />

contrarium facientibus quibuscunque non obstantibus.<br />

9. 1473, maggio 12<br />

Riformanze<br />

Copia capitulorum ad superfluum mulierum ornatum refrenandum<br />

Copia capitulorum ad superfluum mulierum ornatum refrenandum edita<br />

per magnificos dominos priores populi civitatis Asisii et duodecim cives super<br />

Monte Pietatis cum presentia venerabilis patris fratris Augustini de Perusia<br />

ex ordine Minorum de observantia nuncupatorum auctoritate concilii generalis<br />

confirmatorum per reverendum patrem et dominum dominum Iohannemantonium<br />

Campanum episcopum Aprutinum Fulginei, Asisii etc. gubernatorem,<br />

que capitu<strong>la</strong> in maternum sermonem reducta fuerunt pluries et diversis<br />

locis civitatis bandita per publicos precones dicte civitatis quorum tenor


278 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

est talis, videlicet. Uxores doctorum, militum et nobilium duas vestes de grana<br />

habere possunt.<br />

Primo quod uxores doctorum, militum et nobilium magnifice civitatis Asisii<br />

possint habere duas vestes de grana et unam aliam vestem et unam camorram<br />

velluti pro qualibet ipsarum et de grana intelligatur quod altera sit de rosato,<br />

altera de pagonatio et non possint habere plures de simili panno et nobiles<br />

intelligantur illi qui non funguntur publicis officiis dicte civitatis cum sa<strong>la</strong>rio,<br />

excepto officio capitaneatus campi Sancte Marie Angelorum.<br />

De rachamis.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate que haberet in dotem infra centum<br />

florenos monete ad baiochos quinquaginta pro floreno possit portare aliquod<br />

genus rachami in aliqua veste sive camorra sub pena decem librarum denariorum<br />

pro qualibet muliere contrafaciente et pro qualibet vice solvente per earum maritos,<br />

que pena intelligatur applicata pro dimidia Camere apostolice dicte civitatis,<br />

pro quarta officiali de hoc executione facienti et pro alia quarta accusatori;<br />

sed mulieres que haberent in dotem centum florenos aut plures possint portare<br />

rachamum usque ad valorem duorum ducatorum auri; et uxores doctorum, militum<br />

et nobilium possint portare in rachamis usque ad estimationem quatuor<br />

ducatorum auri et si excederent dictum valorem incidant penam suprascriptam<br />

applicandam ut iam dictum est.<br />

De manicis velluti.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate que non haberet in dotem adminus<br />

centum florenos aut plures ad rationem quinquaginta baiocchorum possit ferre<br />

manicas villuti aut sete cuiuscunque coloris in earum camorris sub pena predicta,<br />

sed illis que haberent in dotem centum florenos aut plures liceat portare<br />

sed non de broccato auri aut argenti sub dicta pena.<br />

Habentes in dotem centum florenos aut plures unam vestem grane habere<br />

possunt.<br />

Item quod dicte mulieres que haberent in dotem centum florenos aut plures<br />

possint habere unam vestem de grana et in manicis possint uti foderis sete dummodo<br />

non sint de velluto. Si qua mulier in contemptum presentium capitulorum<br />

aliquid portaret contra ipsorum formam quam penam maritus incidat.<br />

Item quod quecunque mulier de dicta civitate aut comitatu portaret aut portari<br />

faceret in contemptum presentium capitulorum aliquam vestem, camorram,<br />

cinctu<strong>la</strong>m, rachamum, col<strong>la</strong>nam aut alia ornamenta contra formam dictorum capitulorum<br />

in domo aut extra domum, in dorso, in equo vel alio animali sive alio<br />

quocunque manifesto modo pro omni vice incidat in penam maritus mulieris<br />

contrafacientis quatuor ducatorum auri applicandam ut supra et de ipsa pena<br />

nunquam possit fieri aliqua gratia et ultra dictam quantitatem quatuor ducatorum<br />

remaneat in arbitrio magnificorum dominorum priorum populi et concilii<br />

secreti pro tempore cogi facientes dictum maritum ad solvendum usque in summam<br />

viginti ducatorum auri ut supra applicanda.<br />

De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate possit portare per<strong>la</strong>s, <strong>la</strong>pides pretio-


Assisi<br />

279<br />

sas, argentum aut aurum in col<strong>la</strong>nis aut in capite aut in veste aut camorris aut<br />

alio quocunque modo excedendo valorem decem florenorum auri sub pena quatuor<br />

ducatorum similium ut supra applicanda. Sed uxores doctorum, equitum et<br />

nobilium predictorum possint ferre in dictis rebus et ornamentis usque ad dictam<br />

estimationem decem ducatorum; et alie que haberent in dotem centum florenos<br />

aut plures possint portare in dictis ornamentis usque ad valorem sex ducatorum<br />

auri; ille vero que haberent in dotem minus vel infra centum florenos possint in<br />

dictis ornamentis portare ad valorem quatuor florenorum monete ad rationem 50<br />

baiochorum.<br />

De cincturis.<br />

Item quod uxores doctorum, equitum et nobilium prefatorum possint habere<br />

unam cincturam pro qualibet earum estimatione decem et octo florenorum ad<br />

plus de moneta ad 50 baiocchos pro floreno computando cincturam et foramentum<br />

totum argenti vel auri et manifacturam; alie vero que haberent in dotem<br />

centum florenos aut plus possint pro qualibet earum habere unam cincturam<br />

estimatione duodecim florenorum similium; at alie que haberent in dotem infra<br />

centum florenos similes non possint zonam habere excedente estimatione sex<br />

florenorum similium computando cingulum et furamentum.<br />

De arredo.<br />

Item quod nullus civis dicte civitatis qui suam filiam, neptem, sororem aut<br />

aliam sibi coniunctam dotaret aut nuptui tenderet teneatur nec obligatus intelligatur<br />

aliquo modo aliquid donare pro arredo aut alio ornamento nisi solum<br />

quantum procederet ex sua spontanea voluntate, sed si voluerit aliquid donare<br />

non possit excedere estimationem tertie partis vere dotis.<br />

De scol<strong>la</strong>turis.<br />

Item quod ex hoc tempore in posterum nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate aut<br />

comitatu aut forensis habitans possit portare scol<strong>la</strong>turam in vestibus aut camorris<br />

excedentem quatuor digitos a radice colli a parte posteriori et duos digitos a<br />

parte anteriori a furcu<strong>la</strong> pectoris ad penam unius ducati auri marito uxoris contrafacientis<br />

totiens quotiens contrafactum fuerit et eandem penam incurrat sutor<br />

qui vestem aut camorram confecerit in contrarium et ipsammet penam incidat<br />

officialis non faciens executionem de dicta scol<strong>la</strong>tura contra permissionem quando<br />

sibi fuerit denuntiatum aut ipse per se invenisset fuisse contrafacturum retinendam<br />

de suo sa<strong>la</strong>rio tempore sui sindicatus; et nomen denuntiantis aut accusantis<br />

teneatur secretum; qui denuntiator sive accusator lucretur quartam partem<br />

pene ut supra; et sub eadem pena applicanda ut supra dicte mulieres teneantur<br />

portare unum pannum lineum et non bombicinum qui coperiat dictam scol<strong>la</strong>turam<br />

usque ad radicem colli videlicet de vestibus aut camorris factis usque in<br />

presens tempus, sed vestes que amodo fient non possint scol<strong>la</strong>ri nisi quantum<br />

supra dictum est sub dicta pena totiens incurrenda quotiens contrafactum fuerit<br />

solvenda per maritos ipsarum contrafacientium ut supra.<br />

De trascino sive caude.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> dictarum mulierum liceat ferre in vestibus caudam sive trascinum<br />

excedens unum palmum comunem manus dum mulier habet p<strong>la</strong>nel<strong>la</strong>s in


280 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

pedibus; et quando aliquod dubium oriretur de longitudine trascini sive maioris<br />

scol<strong>la</strong>ture que in futurum fieret, officialis dicte civitatis precipere possit duabus<br />

mediocribus mulieribus sub pena unius floreni pro qualibet earum inobedientia<br />

ut cum iuramento iudicent verum, et hoc non obstante in dubio credatur officiali<br />

cum iuramento sibi deferente per magnificos dominos priores populi pro tempore;<br />

et qualibet mulier contrafaciens et similiter sutor et officialis negligens quilibet<br />

ipsorum incidat in penam quatuor ducatorum pro qualibet vice applicandam<br />

ut supra.<br />

De prohibitis mulieribus ex comitatu.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier de comitatu dicte civitatis possit ferre vestes neque<br />

camorras neque manicas neque foderas manicarum de grana et multo minus de<br />

velluto neque cincturam aliquam excedentes valorem trium florenorum monete<br />

ad 50 baiocchos pro floreno, intelligendo cincturam cum fornimento neque scol<strong>la</strong>turam<br />

neque trascinum neque aliam rem contra formam suprascriptorum capitulorum<br />

sub pena quatuor ducatorum auri incurrenda qualibet vice per dictas<br />

mulieres, sutores et officiales negligentes ut supra applicanda.<br />

Dec<strong>la</strong>ratio penarum.<br />

Item quod in omni capitulo presentium capitulorum ubi pena expresse limitata<br />

non apparet intelligatur quatuor ducatorum applicanda pro dimidia Camere<br />

apostolice, pro quarta accusatori quando accusator esset et pro quarta officiali<br />

exequenti et nomen accusatoris sit secretum et ubi accusator non interveniret<br />

dimidia dicte pene sit officialis exequentis.<br />

De promissionibus dotium.<br />

Item ad tollendas omnes fraudes que committi possent in promissionibus<br />

dotium faciendis in posterum et in contractibus ipsarum et ad removendum superfluum<br />

excessum ornamentorum et vestimentorum ac cincturarum dictarum<br />

mulierum hoc perpetuo servari debeat quod quotienscunque reperirentur plura<br />

instrumenta uniusmet dotis semper stetur instrumento maioris summe, quod semper<br />

locum habeat pre certis nec contra illud opponi possit quoquo modo per<br />

aliud instrumentum antea vel postea factum nec per privatam scripturam neque<br />

per testes neque per alium quemcumque modum; et semper summa dotis promittende<br />

dec<strong>la</strong>rari debeat nec possit quoquo modo remitti ad arbitrium aut dec<strong>la</strong>rationem<br />

alicuius cuiusvis conditionis sub pena vigintiquinque ducatorum auri<br />

cuilibet parti contrahenti que reperirentur aliquo tempore contrafecisse, que pena<br />

ex nunc applicata intelligatur pro quarta parte Camere apostolice dicte civitatis,<br />

pro alia quarta monti pietatis, pro alia accusatori si accusator intervenerit, sin<br />

autem due partes monti applicentur et pro alia officiali executionem de predictis<br />

facienti; et nihilominus nul<strong>la</strong> dec<strong>la</strong>ratio remissa ut supra fieri quoquo modo possit<br />

et si dec<strong>la</strong>ratio fieret sit ipso iure nul<strong>la</strong>; et nullus notarius debeat rogari de<br />

instrumento ubi remissio huiusmodi fiat et multo minus de instrumento dec<strong>la</strong>rationis<br />

dotis per remissionem faciendam sub pena vigintiquinque librarum ut supra<br />

applicanda per ipsum notarium incurrenda et nihilominus instrumentum remissionis<br />

et dec<strong>la</strong>rationis huiusmodi nullius efficacie sit aut momenti.<br />

Item quod presentia capitu<strong>la</strong> inserantur volumini statutorum prefate civitatis<br />

et confirmari petantur a reverendissimo domino Campano episcopo Aprutino


Assisi<br />

281<br />

Fulginei etc. gubernatore et de ipsis servandis invio<strong>la</strong>biliter prestetur iuramentum<br />

per quemlibet potestatem futurum dicte civitatis et in principio officii cuiuslibet<br />

potestatis predicte civitatis publice bandiantur ad maiorem omnem notitiam et<br />

maxime ipsorum potestatum.<br />

Signatura prefati reverendissimi domini Campani gubernatoris Fulginei etc.<br />

erat talis videlicet: confirmamus capitu<strong>la</strong> et constitutiones seu reformationes suprascriptas<br />

et ea atque eas invio<strong>la</strong>biliter observari mandamus sub penis supra<br />

contenctis. Campanus episcopus Aprutinus gubernator manu propria. Datum<br />

Asisii 12 maii MCCCCLXXIII.<br />

A. Senensis<br />

10. 1473, maggio 12<br />

Ordinamenti<br />

Copie capitulorum ad superfluum mulierum ornatum refrenandum et<br />

bandimentum super ipsis proc<strong>la</strong>mandum 20<br />

1. In primo che le moglie de doctori, cavalieri e gentilomini de <strong>la</strong> magnifica<br />

cità d’Asesi possano havere dui vestimente de grana et un’altra veste et una<br />

camorra de velluto per ciascuna donna: et de grana s’intende una de rosato e<br />

l’altra de pagonazzo e non più de simili panni et li gentilomini s’intendano quelli<br />

che non usano officii publici de <strong>la</strong> dicta cità con sa<strong>la</strong>rio, excepto l’officio del<br />

capitanato del campo de Santa Maria de l’Angeli.<br />

2. Item che niuna donna de <strong>la</strong> dicta cità che havesse de dote manco de<br />

cento fiorini, possa portare alcuna guarnitione de rachamo in alcuna guarnitione<br />

de sue vestimenta o camorre, socto pena de dece libre de denari per ciascuna<br />

donna contrafacente et per ciaschevolte, da pagarse da li mariti loro; <strong>la</strong> quale<br />

pena per <strong>la</strong> mità s’intende applicare per <strong>la</strong> mità al<strong>la</strong> Camera apostolica de <strong>la</strong><br />

dicta cità et per <strong>la</strong> quarta all’officiale che ne farà <strong>la</strong> executione, et l’altra quarta<br />

all’acusatore; ma le donne che havessero in dote cento fiorini o più de cento,<br />

possano portare rachami fine al<strong>la</strong> valuta de dui ducati d’oro et le moglie de<br />

doctori o cavalieri o gentilomini, possano portare dicti rachami fine al valore de<br />

quattro ducati d’oro, et passando dicta valuta, cadano ne le pene soprascripte da<br />

applicarse come è dicto.<br />

20 Si tratta del<strong>la</strong> trasposizione in “volgar lingua” del documento precedente, scritta in<br />

un duerno cartaceo rintracciato, insieme ad altra documentazione di diverso tenore, nel 1989<br />

tra le carte del Sacro Convento di Assisi ma appartenenti all’archivio storico comunale dove<br />

furono ricollocate se pure in fascicoli miscel<strong>la</strong>nei. Sul margine sinistro superiore del<strong>la</strong> prima<br />

carta compare, di mano posteriore, l’annotazione: – Prammatica sopra il superfluo ornato<br />

delle donne. 1473 –.


282 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

3. Item che nisuna donna de <strong>la</strong> prefata cità che non havesse in dote almancho<br />

cento fiorini o più, a cinquanta baiocchi per fiorino, possa portare maniche<br />

de velluto né de seta de nisuno colore in loro camorre, socto <strong>la</strong> pena de<br />

sopra; ma a quelle che havessero in dote cento fiorini o più li sia licito portarle<br />

ma non de broccato d’oro, né de argento, alle pene predicte.<br />

4. Item che dicte donne quali havessero in dote cento fiorini o più, possano<br />

havere una veste de grana et in nele maniche possano usare fodere de seta<br />

purché non siano de velluto.<br />

5. Item che qualunca donna de <strong>la</strong> dicta cità o contado portasse o facesse<br />

portare in dispregio de li presenti capitoli, alcuna veste, camorra, centura, rachamo,<br />

col<strong>la</strong>ne o altri ornamenti contro <strong>la</strong> forma de dicti capitoli, in casa o de fore<br />

de casa, a dosso o a cavallo o per altro modo apparente, per ogni volta cada in<br />

pena el marito de <strong>la</strong> donna contrafacente, de 4 ducati d’oro da applicarse come<br />

de sopra et d’essa pena non si ne possa fare mai gratia et oltre dicti 4 ducati sie<br />

in arbitrio de magnifici signori priori et conseglio secreto, che saranno per lo<br />

tempo, de farli pagare da li 4 ducati fine al<strong>la</strong> somma de XX ti .<br />

6. Item che niuna donna de <strong>la</strong> dicta cità possa portare perle, pietre pretiose,<br />

argento o oro in col<strong>la</strong>ne o in capo o in vestimenti overo camorre per altro<br />

modo che passi el valore de dece fiorini d’oro, al<strong>la</strong> pena de 4 ducati d’oro come<br />

de sopra da applicarse; ma le donne de doctori, cavalieri et gentilomini predicti<br />

possano portarle fine al<strong>la</strong> valuta predicta et l’altre che havessero in dote cento<br />

fiorini o più, le possano portare fine al valore de sei ducati d’oro: et quelle che<br />

havessero mancho de cento fiorini in dote, possano portare in dicti ornamenti<br />

fine al<strong>la</strong> stima de quattro fiorini a cinquanta baiocchi per fiorino.<br />

7. Item che le donne de doctori, cavalieri et gentilomini de dicta cità possano<br />

havere una cintura per ciascuna d’esse, de estimatione de dece et octo<br />

fiorini al più, a cinquanta baiocchi per fiorino, computando <strong>la</strong> cintura et lo<br />

fornimento tucto de le dicte et infrascripte donne et non altremente, et l’altre<br />

donne che havessero cento fiorini o più, possano havere una centura per uno de<br />

dodeci fiorini simili, ma l’altre che havessero manco de cento fiorini per dote,<br />

non possano havere dicte una centura, se non de prezzo de sei fiorini al più,<br />

socto <strong>la</strong> dicta pena ut supra, da applicarse.<br />

8. Item che niuno citadino de dicta cità al quale sua figlio<strong>la</strong> o nepote o<br />

sorel<strong>la</strong> o altra sua coniuncta dotasse o altramente mandasse a marito, sia tenuto,<br />

né s’intende obligato per alcuno modo a donarli per arredo et altri ornamenti,<br />

alcuna cosa si non quanto procedesse de sua spontanea voluntà: ma volendoli<br />

pure donare, non posse passare <strong>la</strong> stima de <strong>la</strong> terza parte de <strong>la</strong> vera dote.<br />

9. Item che da mo’ inanti, nisuna donna de <strong>la</strong> dicta cità o suo contado o<br />

forestiera in essi habitante, possa portare scol<strong>la</strong>tura in vestimenti o camorre<br />

che passi quactro dete da <strong>la</strong> radice del collo da <strong>la</strong> parte de reto et dui dete da<br />

<strong>la</strong> parte denanti da <strong>la</strong> forcu<strong>la</strong> del pecto a pena d’uno ducato al marito de <strong>la</strong><br />

donna contrafaciente, tante volte quante se contrafarà, da applicarse come de<br />

sopra: et <strong>la</strong> medesima pena incurre lo sartore che tagliasse dicte veste o camorre<br />

in contrario et <strong>la</strong> medesima pena incurra ancho l’officiale che non faces-


Assisi<br />

283<br />

se <strong>la</strong> executione de dicte cose da poiché li fusse stato denuntiato o lui per sé<br />

havesse trovato esserse contrafacto da retenerseli dal suo sa<strong>la</strong>rio al tempo del<br />

sindicato et lo nome del denuntiatore o accusatore si debbia tenere secreto et<br />

guadagni et quarto de le pene ut supra; et socto <strong>la</strong> dicta pena da applicarse<br />

come de sopra, le dicte donne siano tenute portare uno panno de lino, et non<br />

de bambace, che copra le dicte scol<strong>la</strong>ture fine al<strong>la</strong> radice del collo, cioè de le<br />

veste o vero camorre facte fine al presente; ma quelle si havessero a fare per<br />

l’avenire, non si possano scol<strong>la</strong>re più che commo dicto e al<strong>la</strong> dicta pena tante<br />

volte, quante si contrafarà, da pagarse per loro mariti come de sopra è stato<br />

dechiarato.<br />

10. Item che a niuna de dicte donne sia licito portare nele vestimenta code<br />

o trascino che passi un palmo comune de mano, havendo le pianelle in piedi et<br />

quando ci intervenesse dubio alcuno de dicta longhezza de coda o vero de le<br />

scol<strong>la</strong>ture da farse per l’avenire, toccate nel capitolo proximo, l’officiale possa<br />

commandare a dui donne mediocri al<strong>la</strong> pena de uno fiorino per ciascuna d’esse<br />

che fusse inobediente, che con lo iuramento in mano, habino a iudicare el vero,<br />

et niente de meno si creda in dubio a l’officiale con lo iuramento da darseli per<br />

li magnifici signori priori per lo tempo et ogni donna contrafacesse, et similiter<br />

lo sartore et l’officiale negligente cada in pena ciascuno de 4 ducati d’oro per<br />

volta da applicarse ut supra.<br />

11. Item che niuna donna del contado de <strong>la</strong> dicta cità possa portare<br />

veste né camorre, né maniche, né fodere de maniche de grana de nisuna guarnitione<br />

de panno et molto manco de velluto, né centura alcuna che passi el<br />

valore de tre fiorini de moneta a L ta baiocchi per fiorino, intendendo <strong>la</strong> cintura<br />

con lo fornimento, né scol<strong>la</strong>tura, né trascino, né altra cosa contra <strong>la</strong> forma<br />

de soprascripti capitoli, socto <strong>la</strong> pena de 4 ducati d’oro da incurresi per ogni<br />

volta che si contrafarà per dicte donne, sartori o officiali negligenti, da applicarse<br />

ut supra.<br />

12. Item che in ogni capitolo de li presenti capitoli dove <strong>la</strong> pena non<br />

fusse expresse limitata, s’intenda de quactro ducati d’oro da applicarsi per <strong>la</strong><br />

mità al<strong>la</strong> Camera apostolica, per lo quarto all’accusatore quando ci fusse et per<br />

lo quarto all’officiale exequente et lo nome de l’accusatore sempre sie tenuto<br />

ce<strong>la</strong>to, et dove accusatore non fusse, <strong>la</strong> mità de tucta <strong>la</strong> pena sie de l’officiale<br />

exequente.<br />

13. Item a levare via tucte le fraudi che si potessero commettere nel<br />

promettere de le dote et in neli contenuti d’esse et similiter a rimanere lo<br />

superfluo et excessivo ornamento de vestimenti, cinture et altri ornati de le<br />

donne predicte, perpetuamente questo se debbia servare: che a ogni volta che<br />

si trovassero più instrumenti de una medesima dote, sempre si stia e debbia<br />

stare all’istrumento de <strong>la</strong> magiore summa et quello habbia luoco, forza et<br />

vigore, né contra esso si possa opponere per alcuno modo per alcuno altro<br />

instrumento prima o de poi facto, né per privata scriptura, né per testimonii,<br />

né per veruno altro modo et sempre <strong>la</strong> somma de <strong>la</strong> dote da promettersi, si<br />

debbia dechiarare et non si possa per alcuno modo remettere ad arbitrio o


284 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

dechiaratione de alcuno de qualunche conditione sia, socto pena de XXV ducati<br />

d’oro a ciascuna de le parti contractanti, quali per alcuno tempo si trovassero<br />

havere contrafacto, <strong>la</strong> quale pena ex nunc s’intende applicata per <strong>la</strong> quarta<br />

parte al<strong>la</strong> Camera apostolica, per <strong>la</strong> quarta al Monte de <strong>la</strong> pietà, per l’altra<br />

quarta all’accusatore et si accusatore non ci fusse, per le due parte al dicto<br />

Monte et per l’altra quarta all’officiale che ne farà <strong>la</strong> executione; et nientedemeno<br />

nisuna dechiaratione da alcuno se possa fare contro <strong>la</strong> forma del presente<br />

capitolo et si se facesse ipso iure, sit nul<strong>la</strong> et niuno notario debbia<br />

rogarse de instromento dove si remette a dechiaratione de alcuno, né mancho<br />

si debbia rogare de dichiaratione de dote che poi si facesse al<strong>la</strong> pena de esso<br />

notario de XXV libre de denari ut supra da applicarse et tale instrumento ex<br />

nunc sit nullo et invalido.<br />

14. Item che dicti presenti capitoli si insereranno nel volume de l’altri statuti<br />

de <strong>la</strong> prefata magnifica cità et habianosi a confermare per <strong>la</strong> reverendissima<br />

signoria de monsignore lo governatore de dicta cità etc., et <strong>la</strong> observantia d’essi<br />

si dia in iuramento a ciascuno potestà de <strong>la</strong> dicta cità et bandiscanose in principio<br />

de l’officio loro a notitia magiore de ogni persona et maxime de li potestade<br />

prelibati.<br />

Confirmamus capitu<strong>la</strong> et constitutiones seu reformationes supra scriptas et ea<br />

atque eas invio<strong>la</strong>biliter observari mandamus sub penis supra contentis. C. episcopus<br />

Aprutinus, gubernator manu propria.<br />

(SI) Datum Asisii, XII maii MCCCCLXXIII S. Senensis.<br />

11. 1481, maggio 6<br />

Riformanze<br />

Super scol<strong>la</strong>turis et insolentiis mulierum<br />

Nel consiglio <strong>generale</strong>, in suffienti numero congregato, interfuit reverendus<br />

dominus episcopus Asisii qui multa exposuit ad observationem capitulorum olim<br />

editorum per sanctam recordationem fratrem Iacobum de Marchia super scol<strong>la</strong>turis,<br />

trasinis et ornatu ac insolentiis mulierum.<br />

Reformatio negocio mulierum.<br />

Super narratis per reverendum dominum episcopum reformatum fuit per 49<br />

lupinos albos, octo nigris in contrarium repertis nihil obstante, quod auctoritate<br />

presentis generalis concilii reverendus dominus episcopus, magnifici domini priores<br />

una cum illis civibus quos volent ad id convocare habeant arbitrium super<br />

trascinis, col<strong>la</strong>nis, trasinis et hornamentis mulierum augendi et minuendi capitu<strong>la</strong><br />

olim edita per sanctam recordationem fratrem Iacobum de Marcha; et quicquid<br />

egerit super predictis valeat et teneat pleno iure non secus quam si fieret per<br />

<strong>generale</strong>m concilium.


Assisi<br />

12. 1481, maggio 9<br />

Riformanze<br />

Electio civium super col<strong>la</strong>nis, codis et hornamentis mulierum<br />

285<br />

Magnifici domini priores cum presentia reverendi domini episcopi Asisii volentes<br />

exequi commissionem eis datam a generali concilio super negocio mulierum<br />

eligerunt infrascriptos cives, quorum nomina sunt videlicet:<br />

Andreas Philippi, Francischinus Zampe, Amatuccius Evangeliste, ser Polydorus<br />

Ludovici super insolentiis mulierum.<br />

13. 1481, maggio 11<br />

Riformanze<br />

Decreta super codis et hornamentis mulierum<br />

Reverendus dominus episcopus, magnifici domini priores et IIII or cives electi et<br />

deputati super ornatu mulierum collegialiter congregati et cohadunati in pa<strong>la</strong>tio<br />

episcopali pro eorum officio <strong>la</strong>udabiliter exercendo, volentes exequi commissionem<br />

eis datam a generali concilio dicte civitatis statuerunt et ordinaverunt quod omnia<br />

statuta posita in volumine statutorum civitatis Asisii super hornamentis mulierum,<br />

codis sive trasinis et scol<strong>la</strong>turis edita per sanctam memoriam fratrem Iacobum de<br />

Marcha servent et observari debeant prout iacent sub penis in eis contentis et pro<br />

observatione eorum is modus servetur videlicet: quod liceat unicuique immictere in<br />

scriptis cum testibus transgressores scribendo nomina mulierum delinquentium cum<br />

nominibus maritorum et cum testibus, et scriptas hec continentes immictere debeant<br />

in tamburo qui tamburus singulis XV diebus per dominos priores pro tempore<br />

existentes aperiatur manu cancel<strong>la</strong>rii comunis; quas scriptas dictus cancel<strong>la</strong>rius teneatur<br />

portare potestati eam protestationem ut faciat etc. eis executionem et prius<br />

debeat dictus cancel<strong>la</strong>rius registrare dictas apodissas et facta registratione presentare<br />

ut supra domino potestati eam protestationem quod nisi exegerit, ponetur ad<br />

computum sui sa<strong>la</strong>rii; qui cancel<strong>la</strong>rius habeat pro suo <strong>la</strong>bore quolibet mense solidos<br />

viginti pro quolibet floreno qui ad cameram deveniet omni meliori modo etc.<br />

14. 1508, aprile 16<br />

Riformanze<br />

Reformatio quod ordinentur capitu<strong>la</strong> pro refrenandis ornamentis mulierum<br />

et iuvenum<br />

Secundo. Super ornamentis mulierum et vanis expensis novarum inventionum<br />

vestimentorum iuvenum removendis et resecandis quia est maxima per-


286 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nities et abusio in civitate, super qua fuit conclusum et obtentum dictu dicti<br />

consultoris per 53 lupinos albos, una nigra in contrarium non obstante. Qui<br />

domini priores una cum reverendo patre predicatore procurent habere copiam<br />

capitulorum Perusinorum, quibus habitis conformant cum capitulis olim<br />

conditis beati Iacobi de Marca ordinis Minorum de observantia, si repperiuntur<br />

vel non; et ita corrigant et reforment prout eis melius et honestus videbitur<br />

pro bono civitatis et ita publicentur et observentur auctoritate presentis<br />

consilii.<br />

15. 1508, aprile 16<br />

Riformanze<br />

Super ornamentis superfluis mulierum<br />

Secundo. Super ornamentis superfluis mulierum moderandis et similiter novarum<br />

inventionum vestimentorum iuvenum resecandis expensis et caligarum varietatibus<br />

removendis pro expensis removendis etc. prout suasum est per reverendum<br />

patrem fratrem Franciscum de Venetiis predicatorem eximium ut provideatur<br />

prout noviter fecerunt Perusine qui habuerunt super his capitu<strong>la</strong> a civitate<br />

Florentie (...).<br />

Super secunda de ornamentis mulierum etc. domini priores una cum patre<br />

predicatore et 4 eligendis reforment prout eis videbitur.<br />

Super secunda de ornamentis mulierum moderandis ut supra dixit quod<br />

domini una cum reverendo patre predicatore predicto procurent habere copiam<br />

capitulorum Perusinorum quibus habitis conforment il<strong>la</strong> cum capitulis<br />

beati fratris Iacobi de Marchia de hac materia loquentibus quod ita reforment<br />

prout eis melius videbitur pro bono civitatis et ita observentur auctoritate presentis<br />

consilii.<br />

P<strong>la</strong>cuit consilio secreto. Obtentum per 53, una nigra non obstante.<br />

16. 1543<br />

Statuti<br />

De nuptiis non fiendis 21<br />

De ornamentis mulierum 22<br />

21 Vedi n. 7, 1469. Statuti, De nuptiis non fiendis.<br />

22 Vedi n. 7, 1469. Statuti, De ornamentis mulierum.


Assisi<br />

Quod potestas et capitaneus teneantur mictere ubi domine congregantur 23<br />

Quod mulieres non possint portare vestes schol<strong>la</strong>tas nec trasinum nisi<br />

prout in capitulo continetur 24<br />

Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere contentis in capitulo 25<br />

Quod ubi pena non esset limitata intelligatur quatuor ducatorum 26<br />

Quod vera dos mulierum intelligatur prout in capitulo continetur 27<br />

Quod nullus obligatus intelligatur aliquid dare pro aredo 28<br />

Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus mortui ultra tres domos 29<br />

Quod non dentur candeli nisi ad domum mortui 30<br />

Quanta cera et candele possint dari et portari ad mortuum 31<br />

De indumentis lugubrosis non fiendis nisi prout in capitulo continetur 32<br />

Quod domini potestas et capitaneus mictant suos officiales ad domum<br />

mortui 33<br />

287<br />

23 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod potestas et capitaneus teneantur mictere ubi domi-<br />

ne congregantur.<br />

24 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod mulieres non possint portare vestes schol<strong>la</strong>tas nec<br />

trasinum nisi prout in capitulo continetur.<br />

25 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod nul<strong>la</strong> mulier de commitatu audeat contrafacere con-<br />

tentis in capitulo.<br />

26 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod ubi pena non esset limitata intelligatur quatuor<br />

ducatorum.<br />

27 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod vera dos mulierum intelligatur prout in capitulo<br />

continetur.<br />

28 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod nullus obligatus intelligatur aliquid dare pro aredo.<br />

29 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod nul<strong>la</strong> mulier audeat ire post corpus mortui ultra<br />

tres domos.<br />

30 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod non dentur candeli nisi ad domum mortui.<br />

31 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quanta cera et candele possint dari et portari ad mortuum.<br />

32 Vedi n. 7, 1469. Statuti, De indumentis lugubrosis non fiendis nisi prout in capitu-<br />

lo continetur.<br />

33 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod domini potestas et capitaneus mictant suos officiales<br />

ad domum mortui.


288 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Quod corpus mortui extra civitatem non possit mitti inter civitatem 34<br />

Quod compater et commater non dent affigliatis ultra contenta in<br />

capitulo 35<br />

17. [1543]<br />

Annotazione 36<br />

Anchora prohibisce tanto a huomini quanto a donne che non habbino a<br />

portare penne, medaglie o altri.<br />

18. 1555, ottobre 27<br />

Riformanze<br />

6. Quid agendum super statutis faciendis circa mulieres.<br />

19. 1563, febbraio 7<br />

Riformanze<br />

Super moderatione dotium et vestimentorum<br />

Si videtur aliquid providere super immoderatis dotibus mulierum et vestimentis<br />

tam ipsarum mulierum quam hominum.<br />

Super moderatione dotium et vestimentorum.<br />

Super tertia proposita dixit et consuluit quod in presenti consilio eligantur<br />

duo cives pro quolibet terzerio, eligendi per terzeria, qui cives habeant auctoritatem<br />

una cum dominis gubernatore et prioribus faciendi capitu<strong>la</strong> super huiusmodi<br />

materia, habita prius informatione a locis convicinis de dictis capitulis et habeant<br />

etiam auctoritatem moderandi dotes dande monialibus et quomodo sint<br />

solvende dicte dotes et ipsa capitu<strong>la</strong> confirmari faciendi per superiores prout<br />

opus fuerit.<br />

34 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod corpus mortui extra civitatem non possit micti inter<br />

civitatem.<br />

35 Vedi n. 7, 1469. Statuti, Quod compater et commater non dent affigliatis ultra<br />

contenta in capitulo.<br />

36 Il testo, una breve annotazione, compare in fondo al<strong>la</strong> disposizione sul<strong>la</strong> creazione<br />

dei terzieri cittadini voluta da Ascanio, card. di Rimini, legato dell’Umbria.


Assisi<br />

289<br />

Que consultatio fuit obtenta in consilio secreto per pal<strong>la</strong>s viginti unam, una<br />

pal<strong>la</strong> contraria et in consilio generali fuit obtenta per pal<strong>la</strong>s quatraginta novem,<br />

quatuor pallis contrariis.<br />

Super moderatione dotium et vestimentorum.<br />

Super tertia proposita dixit et consuluit quod confirmat et quod dicti homines<br />

eligendi ut supra auctoritatem habeant moderandi et reformandi dotes, vestimenta<br />

et omnia alia necessaria civitati et magnifici domini priores curare debeant<br />

habere copiam capitulorum civitatum que reformaverunt huiusmodi negocia.<br />

Que consultatio fuit obtenta in consilio secreto per pal<strong>la</strong>s decem et novem,<br />

tribus pallis contrariis et in consilio generali fuit obtenta per pal<strong>la</strong>s quatraginta<br />

octo, quinque pallis contrariis.<br />

Magnificus iuris utriusque doctor dominus Sperellus de Sperellis alter consultor<br />

qui suscepto iuramento confirmavit.<br />

20. 1575, marzo 6<br />

Riformanze<br />

Provisio super vestimentis mulierum<br />

Magnificus dominus Padovanus Ugolinus prudentissimus consultor servatis<br />

insuper publica utilitate dixit quod in primo consilio faciendo fiat proposta de<br />

moderatione vestum et ornamentorum mulierum et quod decretum fuit obtentum<br />

in utroque consilio non obstantibus quibuscunque in contrarium.<br />

21. 1575, marzo 13<br />

Riformanze<br />

Quid agendum super vestimentis et ornamentis mulierum nimis splendide<br />

indecentis in grave damnum et detrimentum nostre civitatis<br />

Mulierum vestimenta moderentur.<br />

Magnificus dominus utriusque iuris doctor, dominus Padovanus Ugolinus alter<br />

prudentis consultor, servatis etc. super 2° dixit quod eligantur quatuor de<br />

quolibet terzerio, qui una cum dominis prioribus habeant auctoritatem presentis<br />

consilii, moderandi ornamenta et vestimentorum mulierum conficiendi capitu<strong>la</strong><br />

super huiusmodi moderamine et procurandi confirmationem a dominis superioribus<br />

cum auctoritate faciendi exequi contra trasgressores ordinamentorum in tali<br />

materia faciendorum cum brachio superiorum. Qua sententia fuit in consilio secreto<br />

obtenta non obstante una pal<strong>la</strong> contraria et in consilio generali fuit obtenta,<br />

non ostantibus duabus pallis contrariis, etc.


290 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Deputati super vestimentis mulierum.<br />

Deinde in dicto consilio fuerunt electi infrascripti ad faciendum capitu<strong>la</strong> super<br />

moderatione vestimentorum et ornamentorum mulierum:<br />

dominus Pomponius Bonagiustus, Alexander Binus, dominus Ioseph Maghettus,<br />

Pamphilus Alexandri pro terzerio Sancti Francisci.<br />

dominus Sperellus de Sperellis, magister Galienus Vigi<strong>la</strong>ns, Alfonsus Nicolosus,<br />

Ioannes Thomas Pacis pro terzerio Sancti Rufini.<br />

dominus Padovanus Ugolinus, dominus Cecchonus Costa, dominus Ioannes<br />

Mateus Alovisius, Nico<strong>la</strong>us Sbaraglinus pro terzerio Dive Marie.<br />

22. [1575] 37<br />

Bando<br />

Provvisioni et ordini novamente fatti dal<strong>la</strong> magnifica città di Ascesi<br />

intorno al vestire delle donne<br />

Volendo li molto magnifici signori priori del<strong>la</strong> città di Assisi e li signori<br />

deputati dal magnifico consiglio <strong>generale</strong> di essa città conforme al<strong>la</strong> autorità a<br />

loro concessa dal sudetto magnifico consiglio, di loro maturo consiglio et deliberatione<br />

con participatione del reverendissimo monsignor Phelippo Gerio per <strong>la</strong><br />

gratia di Dio vescovo di detta città, provedere et moderare il sontuoso et inmoderato<br />

vestire che fanno le donne di essa città con spese vane et inutile, trapassando<br />

di gran longa il termine del honesto et tuttavia più crescendo nel abuso et<br />

corute<strong>la</strong> del politico vivere, in grave offesa del<strong>la</strong> divina Maestà et danno delle<br />

loro fameglie in ogni tempo e maxime in questo anno santo, nel quale debbasi<br />

più che in ogni altro tempo <strong>la</strong>sciare le pompe et vanità come da ciaschuno<br />

Christiano nel santissimo baptesmo è stato promesso però come ze<strong>la</strong>nti del utile<br />

publico, persuasi dal sudetto reverendissimo monsignore come vigi<strong>la</strong>nte pastore<br />

supramodo desideroso del<strong>la</strong> salute delle anime et conservatione del suo grege<br />

hanno stabiliti et firmati le infrascritte moderationi, ordinatione et capituli, pregando<br />

il reverendissimo monsignor Monte Valente di Perugia et Umbria, governatore<br />

<strong>generale</strong>, gli piaccia confirmarli et approvarli, ordinando et comandando<br />

con publico bando che da hora inanzi, da qualunque persona vi verrà compresa,<br />

sieno invio<strong>la</strong>bilmente observati a <strong>la</strong>ude del omnipotente Idio et salute di detta<br />

magnifica città. Et prima per essere il modesto vestire delle donne tanto lodevo-<br />

37 Sebbene il documento non sia datato, è facilmente riconducibile al 1575 per almeno<br />

tre motivi: <strong>la</strong> sua collocazione fisica all’interno del registro è fra due altri documenti di detto<br />

anno; il vescovo Filippo Geri ricoprì <strong>la</strong> sua carica fino a questo medesimo anno (cfr. Hierarchia<br />

Catholica Medii et Recentioris Aevi, a cura di L. SCHMITZ-KALLENBERG, Monasterii,<br />

1923); <strong>la</strong> citazione circa “questo anno santo” è evidentemente ascrivibile proprio al 1575.


Assisi<br />

291<br />

le et di buon esempio, si ordina et espressamente si prohibisce et comanda che<br />

non sia donna di Assisi o habitante in essa città et suo territorio di qualsivoglia<br />

stato, grado, conditione et qualità, che ardischi da hora inanzi, portare berete di<br />

sorte alcuna videlicet.<br />

Possino et sia loro lecito portare capelli di seta simplici senza ornamento di<br />

oro, argento, medaglie, piume o altra sorte di ornamento ma schieti con un sol<br />

cordone, benda o vello simplice, il quale ornamento non excedi il valore di<br />

mezo scudo.<br />

In capo non possino portare nisciuna di loro cuffie né legature o conciature<br />

di testa, né ornamenti di oro, argento, perle o altra mistura, ma solo di seta<br />

simplice, che non excedi il valore di un scudo, tra <strong>la</strong> cuffia, bendele o altra<br />

aconciatura videlicet.<br />

Non sia chi portar possa in capo fronzoli, canache, perle o altra sorte di<br />

adobamenti videlicet.<br />

Non possino, né sia loro licito come di sopra, portare alle orechie alcuna<br />

sorte di pendenti, anelletti o altri vani ornamenti videlicet.<br />

Si concede loro che possano portare una col<strong>la</strong>na de oro, il valore del<strong>la</strong> quale<br />

non excedi vintecinque scudi con <strong>la</strong> fatura et un vezo de perle o vero di granati<br />

o coralli etiam con una crocetta o vero un pendente o agnusdei, pure che non<br />

excedi il prezo di diece scudi computatovi il vezo pendente, crocetta o agnusdei,<br />

avertendo che non possano portare, né havere se non uno di detti vezi et una<br />

col<strong>la</strong>na, quali ambedoi ornamenti possino in un medemo tempo portarli a loro<br />

benep<strong>la</strong>cito videlicet.<br />

Se gli concede ancora che possano portare giupponi simplici senza ornamento<br />

di sorte alcuna di oro, argento, perle o altro ornamento, né anco di te<strong>la</strong><br />

tessuta con oro o vero argento, di modo che il giuppone che porteranno non<br />

passi, computata <strong>la</strong> fattura, il valore di quattro scudi videlicet.<br />

Coletti et gorghiere che portarono non sieno raccamate né ornate con oro,<br />

argento, perle o altre gioie il valore delle quali non passi uno scudo videlicet.<br />

Gibellini, ventagli, martore, faine o altri simili pelli si prohibiscono indiferentemente<br />

se gli concede poi per loro comodità un manicoto senza oro o argento,<br />

ma simplice, il cui valore non passi un scudo videlicet.<br />

Si prohibisse et vieta espressamente che non sia nisuna di loro che ardisca<br />

portare alle braccia manigli di oro o di argento, perle, paste di profumo o altra<br />

sorte di gioie concedendoseli solo il poterci portare coralli schietti pure che non<br />

excedino il valore di tre scudi videlicet.<br />

Alle deta non sia chi porti più di doi o tre anelli, <strong>la</strong> valuta di quali non<br />

excedi vinti scudi, computata <strong>la</strong> manifattura videlicet.<br />

Li guanti che occorrerà loro portare, non sieno guarniti in oro, argento o<br />

altre manifatture et il loro valore non passi mezo scudo videlicet.<br />

Le corone siano senza oro, argento o altra sorte di gioia, ma semplici et il<br />

valore non excedi un scudo videlicet.<br />

Non sia chi ardischi portare cinta di oro, argento, perle o altra sorte di<br />

gioia, ma una di seta simplice il cui valore non passi un scudo videlicet.


292 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Et perché si vede per esperienza che l’inimico del<strong>la</strong> humana natura va tuttavia<br />

trovando nove inventioni et foggie di vestire in grave danno delle povere<br />

anime et ruina delle fameglie, prohibiscono espressamente che non sia donna<br />

come di sopra che possa havere più di doi vestimenti di drappo, cioè uno di<br />

velluto simplice et non figurato et l’altro di damasco o di raso o di armesino o<br />

di tafeta o vero di altro simile drappo et non possano portare le sudette doi<br />

veste a un medemo tempo, ma ciaschuma da sé so<strong>la</strong> et nesciuna delle sudette<br />

veste possi essere pichiata o tagliata in modo alcuno, né guarnita di cosa alcuna,<br />

ma simplice videlicet.<br />

Prohibendoli ogni sorte di veste di borcato, borcatello, telle di oro o di<br />

argento vere o finte per qualsivoglia sorte di habito o vestimento.<br />

Se gli concede poter portare ciamare, camore o camorrini di panno, rascie,<br />

saggie, moncagiali, ciambellotti et burati di <strong>la</strong>na senza però ornamento, ricami o<br />

intagli di oro o di argento, veri o finti o apparenti, né picchiati o tagliati in<br />

modo alcuno, né sotto altre fodere che di te<strong>la</strong> ordinaria possino però ornarli di<br />

qual sorte di drappo o trina di seta a loro parerà, pure che detto ornamento<br />

non excedi il valore, computata <strong>la</strong> fattura, di quattro scudi videlicet.<br />

Trasini o vero code o qual si sia habito da donna si prohibiscono più longhi<br />

di un terzo di braccio al<strong>la</strong> mesura del<strong>la</strong> nostra città.<br />

Cappe, cappotti, tabari, robboni o simili si prohibiscono et non gli possino<br />

portare se non occorendoli andare in viagio fuora del<strong>la</strong> città quali non possino<br />

essere di altro che di panno, rascia o ciambellotto, senza però ornamento di oro,<br />

argento o ricamo di sorte alcuna, possino però ornarli con doi listini di velluto o<br />

vero di righetti di seta et dinanzi fodrati di armesino o tafeta.<br />

Non possino portare sopraveste foderate di altra sorte di pelli che di vuolpe<br />

et bassette videlicet.<br />

Non possino portare pianelle né scarpe con alcun fregio di oro o di argento,<br />

ma simplice con un sol passamano di seta.<br />

Parenanti non sia che le porti con alcun fregio e <strong>la</strong>voro di oro o di argento<br />

o misto.<br />

Per provedere alle fraude che si potessero fare si comanda a chischeduna<br />

persona compresa nelli sopradetti ordini et capitoli, che fra diece giorni dopo <strong>la</strong><br />

pubblicazione delli ordini presenti, debbano con effetto havere data in mano del<br />

cancelliero del<strong>la</strong> magnifica comunità, nota del<strong>la</strong> sorte delle doi veste di drappo<br />

premessali che vorranno usare con li colori che più gli piacerano.<br />

Et per magiore osservanza delli sopra detti ordini si commanda alli orefici,<br />

sarti, raccamatori et ad ogni altro maestro et artifice, tanto maschio quanto femina,<br />

che non possino in modo alcuno in publico o secreto, tagliare, <strong>la</strong>vorare o<br />

altrimente fabricare cosa alcuna contra <strong>la</strong> sopradetta prohibitione, sotto pena di<br />

diece scudi <strong>la</strong> prima volta et <strong>la</strong> seconda duplicata <strong>la</strong> pena et non potendo pagare,<br />

siano sbanditi dal<strong>la</strong> città di Assisi et suo territorio.<br />

Comandando a ciaschuna persona compresa in detti ordini che fra diece<br />

giorni debba havere posto in esecutione et obedito a quanto di sopra si contiene<br />

sotto <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> perdita di quelli ornamenti che portarano contro <strong>la</strong> forma


Assisi<br />

293<br />

delli sopradetti capitoli et ordini et di diece scudi <strong>la</strong> prima volta, <strong>la</strong> seconda si<br />

duplichi <strong>la</strong> pena oltre <strong>la</strong> perdita di sopradetti ornamenti da applicarsi un quarto<br />

al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica, un quarto all’hospitale del<strong>la</strong> magnifica comunità,<br />

un quarto al’esecutore et l’altro quarto al’accusatore, notificando che al’esecutione<br />

di esse si procederà rigorosamente tanto nelle piaze et strade publiche,<br />

quanto nelle proprie case, senza rispetto di persona alcuna et alle dette pene<br />

saranno tenuti li patri et avi per le figliuole et nepote che saranno in loro potestà,<br />

li mariti per le moglie, li fratelli per le sorelle che saranno al loro governo,<br />

li sarti et orefici et sartrice per loro et loro garzoni et fattori videlicet.<br />

Nelli sopradetti casi saranno giudici il reverendissimo monsignore vescovo di<br />

detta città et suo vicario et il magnifico signore governatore et il suo auditore<br />

pro tempore, tra quali doverà havere luogo <strong>la</strong> preventione et possino procedere<br />

per inquisitione, accusa, denuntia et quere<strong>la</strong>, pure che si procedi sumariamente<br />

et fra venti giorni dopo <strong>la</strong> contraventione et dalle sententie che si darano da<br />

detti signori giudici, non si possi appel<strong>la</strong>re, rec<strong>la</strong>mare, né dire di nullità; delle<br />

quali pene non se ne possi fare gratia né compositione alcuna videlicet.<br />

Suprascriptam reformationem approbamus et confirmamus eamque sub penis<br />

in ea contentis invio<strong>la</strong>biliter observari mandamus non obstante videlicet.<br />

23. 1576, gennaio 11<br />

Riformanze<br />

Ordo procurandi moderationes dotium mulierum<br />

Se intende in molte buone città come in Camerino, Spoleto et altri lochi<br />

convicini esser reformate et dato sessto alle gran dote quale se vedono tuttavia<br />

di gran longa andare in anti a danno insoportabile de poveri cittadini, sarebbe<br />

da provedere senza intervallo di tempo di oportuno remedio.<br />

Si dovrebbe fare o mantenere l’offitio di rego<strong>la</strong>tori che provedessero di tempo<br />

in tempo alle cose del<strong>la</strong> città come si vede fare in Perugia et altri luochi<br />

bene ordinati.


CITTÀ DI CASTELLO<br />

a cura di Maria Grazia Nico Ottaviani


INTRODUZIONE<br />

Città di Castello vanta nobilissime origini, prima di tutto come municipio<br />

romano con il nome di Tifernum Tiberinum, e poi come una delle «undici<br />

città persistentemente sedi vescovili » in Umbria, e ciò almeno dal 465.<br />

La sua storia civile e religiosa ha attirato l’attenzione di studiosi, segnatamente<br />

locali, che hanno prodotto una letteratura ancora per molti<br />

aspetti valida se pure bisognosa di una “rivisitazione” al<strong>la</strong> luce di nuove<br />

metodologie interpretative. In ogni caso è ancora oggi di notevole impatto<br />

<strong>la</strong> produzione di Giovanni Muzi 1 e di Giovanni Magherini Graziani 2 ,<br />

differenti tra di loro ma animati da uguale interesse per <strong>la</strong> storia tifernate:<br />

personalità notevole il primo, vescovo, diplomatico 3 ; personalità eclettica<br />

il secondo, autodidatta, non collocabile all’interno di una scuo<strong>la</strong> storiografica,<br />

ma molto noto e apprezzato dal mondo intellettuale a lui contemporaneo<br />

4 . La storiografia seguente ha preso le mosse proprio da questi<br />

due “campioni”, talvolta rileggendoli in maniera critica, ma riconoscendo<br />

sempre un debito nei loro confronti 5 .<br />

1 Memorie Ecclesiastiche di Città di Castello, voll. 5, Città di Castello 1842-1843 e<br />

Memorie Civili di Città di Castello, voll. 2, Città di Castello 1844.<br />

2 Frammenti di statuti di Città di Castello (1261-1273), in BDSPU, XV (1909), pp. 3-<br />

107 e Introduzione a De Obsidione Tiphernatum, in Rerum Italicarum Scriptores, t. XXVII/<br />

III, Bologna 1922.<br />

3 Non a caso gli è stato dedicato un convegno svoltosi a Città di Castello (25-26<br />

maggio 1991), i cui atti sono stati pubblicati col titolo Monsignor Muzi e <strong>la</strong> società del<br />

suo tempo, Assisi 1995; si veda in partico<strong>la</strong>re <strong>la</strong> lezione di U. NICOLINI, Il medioevo<br />

tifernate di Giovanni Muzi, pp. 219-225.<br />

4 Si veda l’attenta analisi dei due studiosi fatta da F. VOLPI, La storiografia su Città<br />

di Castello da Muzi a Maori, tesi di <strong>la</strong>urea, aa. 2001-2002, Facoltà di Lettere e Filosofia,<br />

Università degli Studi di Perugia, re<strong>la</strong>tore prof. M. Grazia Nico.<br />

5 È senz’altro debitore Angelo Ascani, fonte inesauribile di storia locale, a cui si<br />

devono specificatamente: Due Cronache quattrocentesche, Città di Castello 1966; Niccolò


298 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Le vicende storiche di Città di Castello sono legate al<strong>la</strong> sua collocazione<br />

geografica e al suo essere zona di “transito”, dunque aperta ai<br />

contatti, alle influenze, agli accordi, come anche agli “appetiti” di potenti<br />

vicini come Perugia da una parte e Arezzo dall’altra, per non dire dei<br />

suoi sforzi «per mantenere spazi di autonomia comunale tra il Papato e<br />

l’Impero » 6 . Infatti <strong>la</strong> città non è estranea alle tormentate vicende che si<br />

svolgono sullo sfondo e che vedono coinvolti in primo luogo per l’appunto<br />

Papato e Impero ed in subordine le città italiane che si schierano<br />

di volta in volta con l’uno o con l’altro: il nostro comune subisce molti<br />

colpi e contraccolpi in tal senso, schierandosi prima con l’Impero, poi<br />

con il papa Innocenzo III che <strong>la</strong> “recupera”.<br />

Città di Castello è sicuramente retta a comune nel 1180 quando si ha<br />

<strong>la</strong> prima attestazione del<strong>la</strong> presenza dei consoli, probabilmente preesistenti;<br />

e dopo <strong>la</strong> comparsa del podestà nel 1192 ed una fase di alternanza<br />

tra le due magistrature, per altro decisamente diffusa, si arriva con <strong>la</strong><br />

creazione del capitano del popolo, nominato fin dal 1253, ad un periodo<br />

di “maturità istituzionale e legis<strong>la</strong>tiva”, di cui i frammenti statutari duecenteschi<br />

sono un chiaro segno 7 .<br />

Quanto agli “appetiti” di cui sopra, « incastrata tra Arezzo e Perugia,<br />

Città di Castello propenderà per quest’ultima che perseguiva una politica<br />

di predominio su tutti i comuni umbri più prossimi al suo raggio d’azione»:<br />

lo testimonia l’atto di sottomissione stretto nel 1180 8 .<br />

E dopo il tumultuoso passaggio di Federico II che <strong>la</strong> sottomise insieme<br />

a Gubbio, dopo le difficoltà soprattutto economiche patite, dopo l’espulsio-<br />

Vitelli Padre del<strong>la</strong> Patria, Città di Castello 1967; I Cavalieri di Malta e <strong>la</strong> Commenda di<br />

Regnaldello a Città di Castello, Città di Castello 1971. Prima di Ascani, non si devono<br />

dimenticare i contributi di G. NICASI, La famiglia Vitelli di Città di Castello e <strong>la</strong> Repubblica<br />

Fiorentina fino al 1504, apparsi nel BDSPU, XV (1909), pp. 449-578; XVI (1910), pp. 151-<br />

219; XVII (1911), pp. 291-486; XXI (1915), pp. 251-353. Più recentemente validi contributi<br />

sono stati forniti da G. CASAGRANDE, Introduzione storica, in Chiese e conventi degli ordini<br />

mendicanti in Umbria nei <strong>secoli</strong> XIII-XIV. Gli archivi ecclesiastici di Città di Castello, Perugia<br />

1989, pp. XV-LXXVII, e da A. MAORI, Oligarchie e popolo, Ellera Umbra 1996. Non sono da<br />

trascurare, se pure più specialistici, gli studi di A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello dal<br />

XIV al XVI secolo, in BDSPU, LXXII (1975), pp. 1-105, e le sillogi curate da V. ANSIDEI e<br />

G. DEGLI AZZI, Regesto dei documenti del secolo XIV re<strong>la</strong>tivi a Città di Castello esistenti<br />

nell’Archivio Decemvirale del comune di Perugia, in BDSPU, VI (1900), pp. 417-509; VII<br />

(1901), pp. 125-140, 315-352 e ancora da G. DEGLI AZZI, Di due antichissimi registri tifernati<br />

di deliberazioni consigliari e di processi, in BDSPU, XI (1905), pp. 93-134.<br />

6 G. CASAGRANDE, Introduzione storica... cit., p. XV.<br />

7 Ibid., p. XVI.<br />

8 Ibid., p. XVIII. Vedi anche J. C. MAIRE VIGUEUR, Comuni e signorie in Umbria, Marche<br />

e Lazio, Torino 1987, pp. 118-121.


Città di Castello<br />

299<br />

ne del vescovo Azzone, dopo Montaperti, <strong>la</strong> città ritorna nell’orbita del<strong>la</strong><br />

Chiesa, accoglie un podestà di nomina papale e risolve con una pace negoziata<br />

dal vescovo Niccolò le forti tensioni tra i guelfi e ghibellini interni.<br />

Ma nuovi contrasti si profi<strong>la</strong>vano all’orizzonte tra le famiglie cittadine<br />

eminenti, ovvero i Guelfucci, con a capo Branca, nemici dei Gualtierotti,<br />

tutti aspiranti signori, tutti in cerca di alleati potenti, come gli Ubaldini<br />

o i Tar<strong>la</strong>ti di Pietrama<strong>la</strong>; uno di questi ultimi, Guido da Pietrama<strong>la</strong>,<br />

approfittando dell’instabilità, riuscì a diventare signore di Castello per<br />

ben dodici anni, e ci volle una lega promossa da Perugia ed estesa a<br />

Firenze, Gubbio, Siena e Orvieto, con <strong>la</strong> benedizione del papa, per eliminare<br />

quel tiranno (1335) 9 .<br />

Gli anni che seguono vedono un’altalenante soggezione nei confronti<br />

di Perugia, il recupero da parte dell’Albornoz favorito dai Guelfucci, l’alleanza<br />

con Firenze nel<strong>la</strong> guerra degli Otto Santi, <strong>la</strong> creazione del consiglio<br />

degli Otto di Balia, organo più duttile e celere nel<strong>la</strong> risoluzione dei<br />

molti problemi incombenti.<br />

Il secolo successivo fu certo determinante sotto molti punti di vista<br />

per <strong>la</strong> storia politico-istituzionale cittadina soprattutto perché si affaccia<br />

sul<strong>la</strong> scena, con l’intenzione di rimanervi a lungo, <strong>la</strong> famiglia Vitelli nelle<br />

persone di Vitellozzo e del nipote Niccolò, suo successore, uomo « di<br />

memoria felicissima, e perito assai nel<strong>la</strong> storia e nel<strong>la</strong> politica » 10 . Con lui<br />

<strong>la</strong> famiglia raggiunse un notevole prestigio tanto da essere equiparata ad<br />

altri importanti lignaggi umbri, anche se è ancora tutta da fare una storia<br />

se non definitiva, almeno più attenta e meno celebrativa dei Vitelli che<br />

chiarisca meglio i rapporti tra essi e le altre famiglie tifernati, tra essi e <strong>la</strong><br />

Sede Romana, Firenze, i Medici, e non da ultimo con i Borgia cioè con il<br />

Valentino responsabile del<strong>la</strong> fine tragica di Vitellozzo figlio di Niccolò 11 .<br />

Gli epigoni, non proprio degni di lode, porteranno <strong>la</strong> dinastia verso una<br />

fine non troppo gloriosa, decretata dal governatore di Perugia, Giovanni<br />

Battista Castagna che, inviato a Città di Castello, esilierà l’ultima esponente<br />

del<strong>la</strong> famiglia, Ange<strong>la</strong> Rossi di San Secondo, eliminerà <strong>la</strong> magistratura<br />

degli Otto di Balia, interverrà sull’edizione a stampa dello statuto comunale<br />

(1538), aggiungendo in deroga a quello Reformationes et Decreta 12 .<br />

9 F. VOLPI, La storiografia su Città di Castello... cit., p. 23 e ss.<br />

10 L’espressione è di Muzi, riportata da F. VOLPI, La storiografia su Città di Castello ... cit.,<br />

p. 51.<br />

11 Molto note queste vicende; vedi F. GILBERT, Borgia, Cesare, in Dizionario Biografico<br />

degli Italiani, 12, Roma 1970, pp. 696-708.<br />

12 V. CORBUCCI, La tirannia del Cardinale Vitellozzo Vitelli e di Ange<strong>la</strong> Rossa in Città<br />

di Castello, Foligno 1925.


300 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Quel<strong>la</strong> stampa non è che l’ultimo esito di una tradizione legis<strong>la</strong>tiva<br />

tifernate che, iniziata con i frammenti sopra citati, ha il suo punto di<br />

forza nello statuto del 1393, più propriamente ante 1393, anno del<strong>la</strong><br />

delibera consiliare inserita a c. 132r che permette di datare il manoscritto,<br />

altrimenti acefalo e mutilo 13 . Il governo priorale in quell’occasione<br />

intervenne anche in materia <strong>suntuaria</strong>, aggiungendo in fine gli Ordinamenta<br />

dominarum e gli Ordinamenta mortuorum, questi ultimi editi da<br />

Mischij nel 1916 14 . Questi ordinamenti si trovano riproposti senza variazioni<br />

nel<strong>la</strong> stampa appunto del 1538, cui fa seguito dopo qualche anno,<br />

nel 1561, una serie di capitoli e<strong>la</strong>borati dai signori Quaranta e dai signori<br />

Cento, e approvati dal governatore Pietro Fauno; i capitoli, imposti<br />

a tutti i cittadini, con esclusione dei Vitelli e pochi altri, sono contenuti<br />

in un fascicolo numerato XXXV 15 secondo <strong>la</strong> schedatura Corbucci,<br />

come dirò subito dopo.<br />

Oltre agli Statuti prima elencati, sono stati visti, a mo’ di campionatura,<br />

alcuni registri degli Annali comunali che vanno dagli anni 1336<br />

al 1840, per complessivi 142 registri. In partico<strong>la</strong>re il verbale del<strong>la</strong> seduta<br />

consiliare dell’11 marzo 1509 riporta esattamente il testo e<strong>la</strong>borato<br />

nel giugno dell’anno precedente da quattro deputati dai priori, testo<br />

approvato nel novembre 1508 da Giulio II con suo breve copiato lì di<br />

seguito ma anteposto nel<strong>la</strong> presente edizione per evidenti motivi di cronologia.<br />

Poca <strong>la</strong> letteratura a riguardo: ancora Muzi qua e là fa cenno a provvedimenti<br />

di genere suntuario, ma più come curiosità che cogliendone il<br />

vero significato politico-sociale. Neppure Vittorio Corbucci tratta questo<br />

tema, nonostante <strong>la</strong> sua nota conoscenza e frequentazione dell’Archivio<br />

storico comunale, di cui fece una schedatura agli inizi del Novecento,<br />

secondo un criterio tutto suo e creando serie spurie, sul<strong>la</strong> base del<strong>la</strong><br />

dimensione del pezzo, e dividendo in volumi, fascicoli e filze il materiale<br />

che va dal XII al XIX secolo 16 . Ariel Toaff infine, studiando <strong>la</strong> condizio-<br />

13 Si dedica molto al problema del<strong>la</strong> datazione A. LIGNANI, Un manoscritto dell’Archivio<br />

Comunale di Città di Castello: lo Statutum populi et communis Civitatis Castelli (sec.<br />

XIV-XVI), dattiloscritto del corso IRSAE, 1987, presso <strong>la</strong> biblioteca comunale di Città di<br />

Castello.<br />

14 G. MISCHIJ, Gli Ordinamenta mortuorum in Città di Castello, in BDSPU, XXII<br />

(1916), pp. 41-53.<br />

15 Il documento è stato rinvenuto da E. ZAMPERINI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> in Umbria<br />

tra Perugia e Città di Castello, tesi di <strong>la</strong>urea, aa. 1998-1999, Facoltà di Lettere e<br />

Filosofia, Università degli Studi di Perugia, re<strong>la</strong>tore prof. M. Grazia Nico.<br />

16 F. VOLPI, La storiografia su Città di Castello ... cit., pp. 132-133.


Città di Castello<br />

301<br />

ne degli ebrei a Castello e pubblicando i capitoli di accordo tra questi e<br />

il comune, più volte reiterati, tocca anche il tema dei “segni” di identificazione.<br />

La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> tifernate è nel<strong>la</strong> prima e<strong>la</strong>borazione giuntaci,<br />

tardotrecentesca, di impronta decisamente “popo<strong>la</strong>re”: si rivolge ad<br />

un pubblico prevalentemente femminile, indistinto cuiuscumque etatis et<br />

conditionis, residente tanto nel<strong>la</strong> città quanto nel contado, cui si proibisce<br />

qualunque esibizione di sfarzo nelle vesti come nei doni o nei conviti<br />

per nozze. Assai ridotta è <strong>la</strong> quantità di oro e argento concessa<br />

negli ornamenti (vedi i bottoni in partico<strong>la</strong>re), come nei gioielli o nel<br />

numero delle perle; proibite le corone o ghir<strong>la</strong>nde come proibiti sono i<br />

tagli o le lettere o le figure arborum, fructuum ecc., sia nelle vesti che<br />

nei copricapi, in quanto allusive a stemmi nobiliari. E mentre si ribadisce<br />

<strong>la</strong> responsabilità in solido per mariti e padri, si prefigurano già<br />

alcune esclusioni per giudici e medici (ma non per le loro mogli), e<br />

principalmente per le tre domus, Marchionum, Ubaldinorum, Guelfutiorum,<br />

ovvero i Marchesi del Monte S. Maria, gli Ubaldini e i Guelfucci<br />

sopra citati, presenti all’epoca sul<strong>la</strong> scena politica cittadina ben prima<br />

dell’affermazione dei Vitelli.<br />

Anche per ciò che riguarda gli ordinamenti funerari, l’impronta rimane<br />

“popo<strong>la</strong>re” anche nel<strong>la</strong> riforma del 1400 dove ancora più si insiste<br />

sul<strong>la</strong> proibizione di apporre sul<strong>la</strong> bara aliqui schudetti picti aliquibus armis<br />

alicuius generis vel speciei. Quell’impronta si perderà progressivamente<br />

fino al<strong>la</strong> successiva riforma del 1448; ma siamo ormai ben dentro<br />

l’ “età dei Vitelli”, e durante il vicariato di un noto rappresentante di<br />

essi, cioè Vitellozzo.<br />

Del<strong>la</strong> famiglia si par<strong>la</strong> per <strong>la</strong> prima volta, come detto e stando al<strong>la</strong><br />

documentazione consultata, nel 1508: i priori, insieme ad una commissione<br />

appositamente nominata, varano una lex che prevede una deroga<br />

per « <strong>la</strong> magnifica casa de li magnifici Vitelli » che sono dichiarati « liberi,<br />

cioè non subietti a le nostre legge », insieme agli « offitiali de<br />

corte, doctori et cavalieri », ovvero insieme, ed equiparati dunque, a<br />

quei personaggi che davano lustro al<strong>la</strong> città e che perciò godevano di<br />

esenzioni.<br />

Nel<strong>la</strong> stessa legge sono nominate le « donne de dottori et de offitiali<br />

de papa», distinte da tutte le altre che sono invece distribuite in almeno<br />

quattro gradi a seconda del<strong>la</strong> dote « che haveranno » (200, 150, 100 fiorini<br />

e da quelli in giù): per ognuno di questi gradi, e per le donne che vi<br />

appartengono, sono dettagliati abiti, fogge, tessuti, colori, ornamenti, strascichi,<br />

fregi, trine, bottoni ecc., con una minuzia che non teme paragoni


302 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

con altre realtà, e che non si ritroverà nei capitoli del 1561 17 , che si<br />

rivolgono a donne « di qual grado o conditione » siano, cittadine o comitatine,<br />

che devono limitare lo sfarzo nelle vesti come nei gioielli e nell’uso<br />

delle pelliccie, eccettuate le mogli dei consiglieri a cui è fatta qualche<br />

concessione, così come sono « reservate le case delli illustrissimi signori<br />

Vitelli, quali non s’intendino essere inclusi nel<strong>la</strong> presente legge ».<br />

Non pare ci sia nel caso tifernate un intervento diretto dei signori Vitelli<br />

in tema suntuario, non sono loro a legiferare in materia né nel senso di<br />

una riduzione (vedi i Trinci di Foligno) né di un generalizzato al<strong>la</strong>rgamento<br />

collegabile al<strong>la</strong> presenza di una corte; anzi nel testo del 1508 <strong>la</strong><br />

loro posizione appare, se non equiparata, almeno comparata pur con tutte<br />

le cautele motivate dal prestigio, con quel<strong>la</strong> di altri personaggi eminenti<br />

del<strong>la</strong> città appartenenti al ceto intellettuale-professionale. Non sarà<br />

così nel 1561.<br />

Proprio nel testo del 1561 i signori Quaranta impongono alle donne<br />

« di quelli che fanno arti mechaniche e vili essercitii» di portare vesti<br />

solo di panno, e così alle contadine o rusticane, senza aggiungere altri<br />

“gradi”, e solo prevedendo qualche concessione quanto ai tessuti per le<br />

spose, ma anche per i figli e nipoti dei signori Quaranta e Cento. Nessuna<br />

deroga sarà tollerata, « se pur qualch’una da Roma se n’impetrasse»;<br />

ma se ottenuta, si provvederà a far<strong>la</strong> cancel<strong>la</strong>re.<br />

Una serie di proibizioni più minute riguarda le maschere o i travestimenti,<br />

le « col<strong>la</strong>tioni » e i conviti per battesimi e nozze; quanto alle monacazioni,<br />

si deve ridurre ogni sfarzo anche in quelle occasioni « esshortando<br />

le venerande monache e devote serve di Dio a contentarsi di questa<br />

legge, assai più dura e rigida alle donne secu<strong>la</strong>ri solite a viver con<br />

maggior licenza e libertà che a quelle che stanno per obbedienza rinchiuse<br />

nei monesteri ».<br />

In ultimo, riguardo agli ebrei, si nota una certa discontinuità di trattamento<br />

riguardo « el segno consueto » cioè <strong>la</strong> O gial<strong>la</strong> da portare « dal<strong>la</strong><br />

centura in sù denanze»: imposta nei capitoli del 1449, 1459 e 1480,<br />

viene abolita in quelli del 1485 (ma non per gli ebrei forestieri) e 1510,<br />

per tornare sotto foggia diversa (il berretto giallo per gli uomini e il velo<br />

sempre giallo per le donne) nell’artico<strong>la</strong>to del 1507, a seguito del<strong>la</strong> predicazione<br />

del francescano Cherubino da Spoleto, che fa introdurre per i<br />

contravventori <strong>la</strong> pena di dieci ducati e di quattro tratti di corda 18 . Nel<br />

17 Il documento si apre con un dotto riferimento ai precedenti del<strong>la</strong> legge (Lex Licinia,<br />

Emilia, Oppia).<br />

18 A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello ... cit., pp. 9-10.


Città di Castello<br />

303<br />

1571 il visitatore apostolico del<strong>la</strong> Rovere con suo decreto e con più decisione<br />

imporrà agli uomini « di portare il segno giallo de tre dita » sul<br />

berretto o cappello e alle donne « un velo veramente giallo ... acciò siano<br />

cognosciute per tali ». Ma, come noto, <strong>la</strong> numerosa comunità ebraica che<br />

aveva trovato in Città di Castello un habitat favorevole sarà dispersa di lì<br />

a qualche anno e definitivamente (come le altre dello Stato del<strong>la</strong> Chiesa<br />

eccettuata Roma e Ancona) per volontà di Clemente VIII nel 1593 19 .<br />

L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />

∗ Statuti cittadini: ASCCC, Statuti, XI; Statuto 1538;<br />

∗ Riformanze: ASCCC, Annali, regg. 29, 45, 46, 52, 54, 55, 56; Archivio segreto,<br />

reg. XXXIII;<br />

∗ Fascicoli: ASCCC, fasc. XXXV.<br />

∗ Statuti del territorio: Umbertide: Statuti del<strong>la</strong> Fratta dei Figli di Uberto (Umbertide)<br />

del 1521, a cura di B. PORROZZI, Umbertide 1980.<br />

19 A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello ... cit., pp. 26-27.


INDICE DELLE FONTI<br />

1. 1393(I)<br />

Statuti<br />

ASCCC, Statuti, XI, Statuto del 1393: Statuta et ordinamenta dominarum (cc. 183r-<br />

186v).<br />

De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis (Rub. 1, c. 183r)<br />

De boctonaturis et centuris non portandis (Rub. 2, c. 183r)<br />

De fregiaturis non portandis (Rub. 3, c. 183r)<br />

De vestibus caputeo capellina et in talibus non portandis (Rub. 4, c. 183v)<br />

De coronis et ghir<strong>la</strong>ndis non portandis (Rub. 5, c. 183v)<br />

De anulis et cerrutecis non portandis (Rub. 6, c. 184r)<br />

De iocalibus non mictendis (Rub. 7, c. 184r)<br />

De donationibus prohibitis (Rub. 8, c. 184rv)<br />

De modo sponsarum ducendarum ad maritum (Rub. 9, c. 184v)<br />

De convivio nuptiarum et aliis conviviis (Rub. 10, cc. 184v-185r)<br />

De tripudio (Rub. 11, c. 185v)<br />

Quod sartores non faciant pannos prohibitos (Rub. 12, c. 185v)<br />

De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti tempore nuptiarum (Rub. 13,<br />

c. 185v)<br />

Quantum donari possit pueris tempore baptismatis (Rub. 14, c. 186r)<br />

Quibus mulieribus sit permissum ornamenta portare (Rub. 15, c. 186r)<br />

Contra quas personas exigantur condepnationes facte occasione dictorum<br />

ordinamentorum (Rub. 16, c. 186rv)<br />

2. 1393(II)<br />

Statuti<br />

ASCCC, Statuti, XI, Statuto del 1393: Ordinamenta mortuorum (cc. 187r-188v).<br />

Ed.: G. MISCHIJ, Gli Ordinamenta mortuorum in Città di Castello, in BDSPU,<br />

XXII (1916), pp. 45-49.


306 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Quod nullus debeat stare ad offiti[um] mortuorum nisi certis personis<br />

exceptis (Rub. 1, c. 187rv)<br />

Quod nullus ploret ad mortuum extra domum (Rub. 2, c. 187v)<br />

Que fieri debeant in funeribus alicuius (Rub. 3, c. 187v)<br />

Quod non dentur candele ad aliquem mortuum ubi darentur denarii<br />

(Rub. 4, c. 187v)<br />

Quod non incipiant sonare campane nisi clericis adunatis (Rub. 5, c. 188r)<br />

Quod non predicetur ad mortuum (Rub. 6, c. 188r)<br />

Quod nullus comedat in domo mortui vel in qua fit obsequium, quibusdam<br />

exceptis (Rub. 7, c. 188r)<br />

Quod non sit ad mortuum nisi unum dupplerium (Rub. 8, c. 188rv)<br />

Quod inventi et invente per offitialem exprimant nomen proprium (Rub. 9,<br />

c. 188v)<br />

Quod a processibus et sententiis qui vel que fierent vigore alicuius<br />

predictorum ordinamentorum mulierum non possit appel<strong>la</strong>ri (Rub. 10,<br />

c. 188v)<br />

3. 1400, luglio 9<br />

Annali<br />

ASCCC, Annali, n. 29 (1399-1400).<br />

Ed.: G. MISCHIJ, Gli Ordinamenta mortuorum... cit., pp. 49-53.<br />

Ordinamenta mortuorum (cc. 153rv-154r)<br />

4. 1448, gennaio 19<br />

Annali<br />

ASCCC, Annali, n. 45 (1447-1457).<br />

Capitulum quod tol<strong>la</strong>ntur rata capitu<strong>la</strong> edita super funeribus alicuius<br />

(c. 29r)<br />

5. 1449, luglio 7<br />

Annali<br />

ASCCC, Annali, n. 45 (1447-1457).<br />

Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello dal XIV al XVI secolo, in BDSPU,<br />

LXXII (1975), pp. 50-51 (c. 76r).<br />

Capitu<strong>la</strong> super Hebreis (c. 77v)


Città di Castello<br />

6. 1459, giugno 22<br />

Annali<br />

ASCCC, Annali, n. 46 (1457-1465).<br />

Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello... cit., pp. 56-57 (c. 44r).<br />

Capitu<strong>la</strong> super hebreis (c. 46v)<br />

7. 1480, settembre 18<br />

Consigli e riformanze<br />

ASCCC, Archivio Segreto, n. XXXIII (1480-1481).<br />

Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello ... cit., pp. 34-35 nota 62.<br />

Bannimenta contra Iudeos pro .O. et Iudeas pro anulis ad aures (c. 6r)<br />

8. 1485, febbraio 12<br />

Annali<br />

ASCCC, Annali, n. 52 (1481-1490).<br />

Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello... cit., p. 67 (c. 121r).<br />

Capitu<strong>la</strong> super hebreis (c. 122rv)<br />

9. 1500, febbraio 21<br />

Annali<br />

ASCCC, Annali, n. 54 (1491-1504).<br />

Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello... cit., pp. 77-78 (cc. 191-196).<br />

Capitu<strong>la</strong> super hebreis (c. 194v)<br />

307<br />

10. 1507, marzo 26<br />

Annali<br />

ASCCC, Annali, n. 55 (1504-1513).<br />

Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello... cit., pp. 10 e 35 nota 65 (c. 107r).<br />

Capitu<strong>la</strong> super hebreis (c. 102rv)<br />

11. 1508, novembre 27<br />

Breve<br />

ASCCC, Annali, n. 55 (1504-1513).<br />

Copia brevis confirmationis legis ornamentorum mulierum et funeralium<br />

(c. 175v)


308 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

12. 1509, marzo 11<br />

Annali<br />

ASCCC, Annali, n. 55 (1504-1513).<br />

Lex condita super ordinamentis mulierum et funeralium (cc. 174v-175v)<br />

13. 1521, settembre 1<br />

Annali<br />

ASCCC, Annali, n. 56 (1514-1530).<br />

Ed.: A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello...cit., p. 89 (c. 148r).<br />

Capitu<strong>la</strong> super Hebreis (c. 102rv)<br />

14. 1538<br />

Statuti<br />

Liber statutorum Civitatis Castelli, in Civitate Castelli per magistrum Antonium<br />

de Mazochis Cremonensem et Nico<strong>la</strong>um et Bartholomeum fratres de Gucciis de<br />

Cortona, 1538<br />

De pena aurificis non facientis operam ad iustam ligam (Rub. 86,<br />

c. 53rv)<br />

❑ De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis (Rub. XLI, c. 6rv).<br />

Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 1<br />

❑ De boctonaturis et centuris non portandis (Rub. XLII, c. 6v). Vedi<br />

n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 2<br />

❑ De fregiaturis non portandis (Rub. XLIII, c. 6v). Vedi n. 1, 1393(I).<br />

Statuti, Rub. 3<br />

❑ De vestibus caputeo capellina et in talibus non portandis (Rub.<br />

XLIIII, c. 6v). Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 4<br />

❑ De coronis et ghir<strong>la</strong>ndis non portandis (Rub. XLV, c. 6v). Vedi n. 1,<br />

1393(I). Statuti, Rub. 5<br />

❑ De anulis et cerrutecis non portandis (Rub. XLVI, c. 6v). Vedi n. 1,<br />

1393(I). Statuti, Rub. 6<br />

❑ De iocalibus non portandis (Rub. XLVII, c. 6v). Vedi n. 1, 1393(I).<br />

Statuti, Rub. 7<br />

❑ De donationibus prohibitis (Rub. XLVIII, c. 7r). Vedi n. 1, 1393(I).<br />

Statuti, Rub. 8<br />

❑ De modo sponsarum ducendarum ad maritum (Rub. XLVIIII, c. 7r).<br />

Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 9<br />

❑ De convivio nuptiarum et aliis conviviis (Rub. L, c. 7r). Vedi n. 1,<br />

1393(I). Statuti, Rub. 10


Città di Castello<br />

309<br />

❑ De tripudio et modo tripudiandi in nuptiis (Rub. LI, c. 7r). Vedi<br />

n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 11<br />

❑ Quod sartores non faciant pannos prohibitos (Rub. LII, c. 7v).<br />

Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 12<br />

❑ De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti tempore nuptiarum<br />

(Rub. LIII, c. 7v). Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 13<br />

❑ Quantum donari possit pueris tempore baptismatis (Rub. LIIII, c. 7v).<br />

Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 14<br />

❑ Quibus mulieribus sit permissum ornamenta portare (Rub. LV,<br />

c. 7v). Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Rub. 15<br />

❑ Contra quas personas exigantur condepnationes facte occasione<br />

dictorum ordinamentorum (Rub. LVI, c. 7v). Vedi n. 1, 1393(I).<br />

Statuti, Rub. 16<br />

15. 1561<br />

Fascicoli<br />

ASCCC, fasc. XXXV, a. 1561.<br />

Ed.: E. ZAMPERINI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> in Umbria tra Perugia e Città di<br />

Castello, tesi di <strong>la</strong>urea, Facoltà di Lettere, Univ. Studi Perugia, re<strong>la</strong>tore prof. M.<br />

Grazia Nico, aa. 1998-1999, pp. 144-156.<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne (cc. 1r-10v)


FONTI<br />

1. 1393(I)<br />

Statuti<br />

De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis 1<br />

In primis statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque etatis et<br />

conditionis existens 2 in civitate vel comitatu Castelli in domo vel extra domum<br />

in aliquibus vestimentis centuris vel in capite possit vel debeat portare vel ferre<br />

aliquas per<strong>la</strong>s vel aliquos <strong>la</strong>pides pretiosos preterquam in anullis. Et qui contrafecerit<br />

puniatur in X libris denariorum pro qualibet muliere et qualibet vice.<br />

De boctonaturis et centuris non portandis 3<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque condictionis vel<br />

etatis fuerit 4 per dictam civitatem vel comitatum in domo vel extra domum ferat vel<br />

portet aliquam centuram in qua sit aurum vel argentum cum smaltis vel sine que sit<br />

maioris ponderis sex unciarum; et que contrafecerit puniatur in C solidis denariorum<br />

pro qualibet et qualibet vice. Nec etiam possit vel debeat portare vel deferre in<br />

aliquibus vestimentis boctones auri vel argenti nisi usque in quantitatem sex unciarum<br />

pro qualibet robba; et que contrafecerit in dicta pena similiter puniatur.<br />

De fregiaturis non portandis<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque condictionis<br />

et etatis fuerit per dictam civitatem vel comitatum in domo vel extra domum<br />

1 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis.<br />

2 existens] extiterit n. 14, 1538. Statuti.<br />

3 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De boctonaturis et centuris non portandis.<br />

4 fuerit] existat n. 14, 1538. Statuti.


312 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

audeat vel presumat portare in aliquibus suis vestibus, caputeis vel capellinis<br />

aliquam fregiaturam auream vel argenteam vel de fregis aureis vel argenteis, sub<br />

pena C solidorum denariorum pro qualibet et qualibet vice qua contrafecerit.<br />

Salvo quod possit portare ad co<strong>la</strong>riam et in manicis et in calcellis suprafilum de<br />

aureo vel argenteo usque ad quatuor cappias et non ultra.<br />

De vestibus, caputeo, capellina et in talibus non portandis 5<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque fuerit etatis<br />

et condictionis, in civitate vel comitatu, in domo vel extra, portet vel ferat aliquod<br />

vestimentum, caputeum vel capellinam de siricho misto vel simplici vel de<br />

aliquo panno in quo sit intextum aurum vel argentum in totum vel in partem;<br />

pena centum solidorum denariorum pro qualibet et qualibet vice qua contrafecerit.<br />

Excipimus a predictis giubbas de sindone foderatas, zendadi vel drappi zendadini,<br />

vel omnes alias vestes de ciamberlotto vel soriano. Insuper statuentes<br />

quod nulli mulieri liceat, in civitate vel comitatu, in domo vel extra, portare<br />

aliquod vestimentum, caputeum vel capellinam in quibus sit aliquod intaglium<br />

seu alique littere vel figure arborum, fructuum, florum, frondium vel alicuius<br />

animalis seu similitudinis animalium vel hominum, picte, sute vel contexte, supraposite<br />

vel signate vel infixe, sub pena centum solidorum denariorum pro qualibet<br />

et qualibet vice qua contrafecerit auferenda. Salvo quod portare possit vestimenta,<br />

caputeum vel capellinam de panno <strong>la</strong>neo <strong>la</strong>borato cum litteris vel aliis<br />

figuris in te<strong>la</strong> vel non <strong>la</strong>borato, dumtamen caputeum vel capellinam ferant vel<br />

portent sine aliquibus fregis vel aliis ornamentis. Et possit qualibet mulier portare<br />

bursitias de sirico etiam racamata de auro vel argento.<br />

De coronis et ghir<strong>la</strong>ndis non portandis 6<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque fuerit etatis per dictam civitatem vel<br />

comitatum, in domo vel extra, portet vel ferat aliquam coronam vel ghir<strong>la</strong>ndam<br />

vel fronzale que sit maioris valoris vel extimationis duorum florenorum auri; et<br />

que contrafecerit puniatur pro qualibet et qualibet vice in C solidis denariorum.<br />

De anulis et cerrutecis non portandis 7<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit vel debeat portare per dictam civitatem vel comitatum,<br />

in domo vel extra, in manu, digito vel in digitis ultra duos anulos aureos<br />

vel argenteos valoris et extimationis ad plus sex florenorum auri inter ambos et non<br />

5 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De vestibus, caputeo, capellina et in talibus<br />

non portandis.<br />

6 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De coroni set ghir<strong>la</strong>ndis non portandis.<br />

7 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De anulis et cerrutecis non portandis.


Città di Castello<br />

313<br />

ultra; et que contrafecerit puniatur pro qualibet et qualibet vice in C solidis denariorum.<br />

Et quod nullus vir in disponsatione possit dare vel mittere ultra dictos<br />

duos anulos sub dicta pena. Nec etiam possit vel debeat aliqua mulier portare vel<br />

deferre in domo vel extra domum per civitatem vel comitatum Castelli aliquas cerutecas<br />

ubi sit aurum vel argentum, per<strong>la</strong> vel <strong>la</strong>pis pretiosus ad dictam penam 8 .<br />

De iocalibus non mictendis 9<br />

Item quod nullus sponsus seu vir vel aliqua persona mictat seu micti faciat<br />

particu<strong>la</strong>riter 10 vel divisim vel quevis alia persona portet ad sponsam vel uxorem nisi<br />

per otto dies antequam ducatur ad maritum 11 seu ad domum viri vel sponsi aliqua<br />

iocalia vel res, sub pena X librarum denariorum tam mittenti quam accipienti 12 .<br />

De donationibus prohibitis 13<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier vel aliqua alia persona pro ea, eius pretestu, det<br />

donet vel concedat aut dari concedi vel deferri faciat viro in donis vel pro donis<br />

dari vel donari consuetis quando vadit ad maritum nec alibi vel aliter quod presummi<br />

possit [fieri] predicta occasione ultra valentiam C librarum denariorum,<br />

que dona sint in pannis <strong>la</strong>neis vel lineis et aliis rebus deputatis et actis ad usum<br />

ipsius domine et cofinis et cassis, sub pena decem librarum denariorum cuilibet<br />

contrafacienti. Et nul<strong>la</strong> persona de civitate vel comitatu Castelli possit donare<br />

alicui sponse tempore inmissionis anuli nec ante nec post dictam occasionem nec<br />

alicui pro ea recipienti ad dictam penam. Et quod nul<strong>la</strong> mulier que de novo<br />

iverit ad maritum inde ad sex menses proxime subsequentes ferat, mictet vel<br />

portet pro donando seu donet vel donari faciat velum, marsupium, centuram,<br />

carnerium, scasel<strong>la</strong>m, iocale vel aliquid in pecunia vel rebus, pena C solidorum<br />

denariorum, salvo quod donare possit camerarie vel alie mulieri quam secum duxerit<br />

usque ad quantitatem unius floreni, et aliis quibus voluerit usque in quantitatem<br />

XX solidorum denariorum vel res dicte extimationis.<br />

De modo sponsarum ducendarum ad maritum 14<br />

Item quod sponse quae ducuntur ad maritum in dicta Civitate Castelli ducantur<br />

et duci debeant per duos vel quatuor homines ad plus, et vadant pede-<br />

8 n. 14, 1538. Statuti ripete centum solidorum pro qualibet et qualibet vice.<br />

9 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De iocalibus non portandis.<br />

10 particu<strong>la</strong>riter] simul n. 14, 1538. Statuti.<br />

11 n. 14, 1538. Statuti omette ad maritum.<br />

12 mittenti quam accipienti] accipienti quam acceptanti n. 14, 1538. Statuti.<br />

13 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De donationibus prohibitis.<br />

14 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De modo sponsarum ducendarum ad maritum.


314 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ster et non equester si essent de civitate, ad penam X librarum viro que contrafieri<br />

fecerit in predictis. Si vero venirent de extra civitatem 15 possint duci equis,<br />

et eas possint assotiare quotcunque homines voluerint et ad domum talis viri<br />

ducentis uxorem possit sine pena quilibet volens ire.<br />

De convivio nuptiarum et aliis conviviis 16<br />

Item quod quando aliqua mulier de novo iverit ad maritum, non possint nec<br />

debeant ire ad comedendum die nuptiarum nec ad ipsas nuptias interesse nisi<br />

tantum XVI mulieres et sex homines, illis de domo non computatis. Salvo quod, si<br />

domina veniret vel iret de extra civitatem, possint interesse duodecim homines<br />

tantum, et viginti incisoria, et non plures, non computatis puellis minoribus duodecim<br />

annorum nec illis de familia et domo mariti. In quibus nuptiis tres missiones<br />

seu vivande simplices ad plus preparentur vel dentur in cibum, et dari et<br />

apponi possint in uno incisorio pro uno seu pro una vivanda cum missione duorum<br />

diversorum arostorum et non plures, et dicta missio et vivanda duorum arostorum<br />

in uno incisorio pro una missione et vivanda computeretur, exceptis insa<strong>la</strong>tio<br />

et fructibus et confectis quod in vivandarum aut missionum numero non<br />

computentur. Et quod dari possit de uno tantum confecto et non diversis, et<br />

nullus coquus nec alia quavis persona coquat ad aliquas nuptias ultra tres vivandas<br />

predictas, nec ultra numerum XX incisoriorum de qualibet vivandarum. Et si<br />

contra predicta vel aliquod predictorum veniret vel fieret, condemnetur qui sponsam<br />

duceret in X libris denariorum et coquus qui contra predicta coqueret in<br />

dicta pena et sub simili pena; etiam teneatur et debeat dictus coquus predicere et<br />

denumptiare vel predici aut denumptiari facere dicto offitiali dampnorum datorum<br />

die proximae precedenti diem nuptiarum quod talis [est], exprimendo nomen et<br />

pronomen viri ducentis uxorem, et locum in quo moratur et ducere debet uxorem,<br />

et facere nuptias et diem. Et quod nul<strong>la</strong> persona, cuiuscunque fuerit etatis,<br />

die nuptiarum vel ante per quattuor dies et post per octo dies nec in aliquo<br />

predictorum dierum det, mictat vel ferat aut faciat dari vel ferri extra domum in<br />

qua nuptie fierent vel aliunde occasione vel pretextu nuptiarum aliquod emsegnium<br />

crudum vel cottum alicui persone, pena X librarum denariorum mittenti et<br />

portanti. Salvo quod si maritus dicta die nuptiarum comederet extra domum in<br />

qua fierent nuptiae, possit mittere et portari facere ad domum in qua comederet<br />

tria incisoria, ad plus unum videlicet de qualibet vivanda, salvo quod reliquie seu<br />

stramenta nuptiarum possint absque fraude pauperibus erogari. In aliis autem conviviis<br />

possint ad plus interesse viginti homines in primis tabulis discumbentes, non<br />

computatis illis de domo in qua fieret convivium, dumtamen servetur in missionibus<br />

vivandarum et numero incisoriorium modus et ordo predictus. Et qui contrafecerit<br />

puniatur tam convivium faciens quam coquus in penis superius dec<strong>la</strong>ratis.<br />

15 n. 14, 1538. Statuti aggiunge vel irent extra civitatem.<br />

16 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De convivio nuptiarum et aliis conviviis.


Città di Castello<br />

De tripudio 17<br />

315<br />

Item quod in die qua alique nuptie facte fuerint vel inde ad octo dies<br />

proxime precedentes et sequentes vel in aliqua nocte dictorum dierum extra<br />

domum in quo fuerint nuptie celebrate non fiat vel fieri possit vel debeat in<br />

dicta civitate aliquod tripudium vel corteum in quo sit sponsus vel sponsa vel<br />

aliqua persona que ad dictas nuptias commederet vel interfuerit, sub pena X<br />

librarum denariorum sponso seu marito predicta vel aliquod predictorum fieri<br />

permittenti, et C solidorum denariorum cuilibet qui interfuerit in dicto tripudio<br />

vel corteo.<br />

Quod sartores non faciant pannos prohibitos 18<br />

Item quod nullus sartor vel sartrix vel alia persona in civitate vel comitatu<br />

Castelli incidat, suat vel faciat aliquod vestimentum prohibitum per formam presentium<br />

statutorum, ad penam centum solidorum denariorum cuilibet contrafacienti<br />

pro quolibet et qualibet vice.<br />

De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti tempore nuptiarum 19<br />

Item quod nullus audeat vel presumat proicere <strong>la</strong>pides vel putredinem aliquam<br />

vel facere aliquem rumorem ad domum alicuius nuptias celebrantis, de die<br />

vel de nocte, ad penam C solidorum denariorum pro quolibet et qualibet vice si<br />

fuerit maior XIIII annis. Si vero fuerit minor XIIII annis usque ad septem annos<br />

puniatur in viginti solidis denariorum pro quolibet et qualibet vice: et pro predictis<br />

penis exigendis teneantur etiam patres, fratres maiores dictorum delinquentium<br />

insimul habitantes.<br />

Quantum donari possit pueris tempore baptismatis 20<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona que aliquem puerum vel puel<strong>la</strong>m tenuerit ad batisma<br />

det vel dari possit pretextu predicti baptismatis predicto puero vel puelle<br />

vel alii persone predicta occasione ultra XL solidos denariorum in pecunia vel in<br />

rebus, pena X librarum pro quolibet et qualibet vice.<br />

17 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De tripudio et modo tripudiandi in nuptiis.<br />

18 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, Quod sartores non faciant pannos prohibitos.<br />

19 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti<br />

tempore nuptiarum.<br />

20 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, Quantum donari possit pueris tempore baptismatis.


316 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Quibus mulieribus sit permissum ornamenta portare 21<br />

Item quod uxores omnium magnatum trium domorum dicte civitatis videlicet<br />

Marchionum, Ubaldinorum, Guelfutiorum et sorores et filie ipsorum non nupte, et<br />

uxores militum et quelibet eorum possint et eis liceat ferre et portare omnia et<br />

singu<strong>la</strong> ornamenta etiam prohibita per presentia ordinamenta pro eorum libito voluntatis.<br />

Insuper statuentes quod immunitates concesse per formam alicuius statutorum<br />

predictorum ordinamentorum loquentium de ornamentis mulierum iudicibus<br />

et medicis non concedantur nec concesse intelligantur in uxoribus eorundem.<br />

Contra quas personas exigantur condepnationes facte occasione dictorum<br />

ordinamentorum 22<br />

Item quod in omnibus et singulis casibus in presentibus ordinamentis et provisionibus<br />

conprehensis non solum teneantur ad supradictas penas et condepnationes<br />

solvendas persone quae culpabiles reperte fuerint vel invente, sed teneantur et cogi<br />

possint pro eis et realiter et personaliter maritus pro uxore, pater pro filia sua non<br />

nupta et filio non emancipato, frater maior pro fratre, dumtamen in comunione<br />

permaneant, tutor pro pupillo, curator pro adulto, et omnes pecunie quantitates<br />

que solverentur per maritum vel alio suo nomine pro aliquo excessu qui committeretur<br />

per uxorem eius in aliquo vel pro aliquo de supradictis casibus deducatur<br />

et deduci debeat de dote quam ipse vir habuit, vel ipse vel alia persona confessa<br />

fuerit habuisse vel recepisse ab ea vel pro ea, et ipso iure ex nunc intelligantur<br />

esse deducte de dote predicta et sufficiat ad deductionem dotis predicta solutio<br />

facta pro uxore absque alia probatione vel fide. Non obstantibus in predicis vel<br />

aliquo predictorum aliquo benefitio vel privilegio minoris etatis vel patriae potestatis<br />

vel alio quod possit quomodolibet in contrarium allegari. Et idem per omnia<br />

intelligatur in tutoribus et curatoribus de bonis pupillorum et adultorum.<br />

2. 1393(II)<br />

Statuti<br />

I. Quod nullus debeat stare ad offitium mortuorum nisi certis personis<br />

exceptis<br />

In primis provisum et ordinatum est quod, quando corpus alicuius mortui<br />

portatur ad ecclesiam ad sepeliendum, nul<strong>la</strong> persona, postquam tale corpus fue-<br />

21 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, Quibus mulieribus sit permissum ornamenta<br />

portare.<br />

22 Col<strong>la</strong>zionato con n. 14, 1538. Statuti, Contra quas personas exigantur condepnationes<br />

facte occasione dictorum ordinamentorum.


Città di Castello<br />

317<br />

rit in ecclesia, intrare stare vel remanere debeat ad offitium mortuorum sed,<br />

immediate postquam corpus fuerit in ecclesia, sacerdos faciat confessionem; qua<br />

confessione facta, omnes incontinenti recedere debeant et ad domum propriam<br />

et non defuncti reverti. Et quicumque contrafecerit pro qualibet vice in decem<br />

solidis denariorum puniatur de facto a quolibet auferendis sine aliquo processu;<br />

salvo quod in ecclesia ad offitium mortuorum ad sepeliendum corpus talis mortui<br />

remanere possint impune omnes consanguinei et affines mortui, etiam ex<br />

<strong>la</strong>tere uxoris, et homines in quocumque gradu coniuncti dicto tali defuncto, et<br />

vicini mortui ex quacumque parte proximi infra duodecim domos; et etiam rectores<br />

fraternitatis sancte Marie et sancti Pauli et alii de eorum societate, et sacerdotes<br />

et clerici vel alii qui tale corpus portaverunt ad ecclesiam, si rectores fraternitatis<br />

sancte Marie et sancti Pauli non interessent.<br />

Et quod offitiales ad hec deputati vinculo iuramenti predicti interesse debeant<br />

et de predictis et aliis in statutis contentis inquisitionem facere ad penam C<br />

librarum denariorum quam ipso facto incurrant sui sindicatus tempore exigendam<br />

pro comuni predicto per camerarium dicti comunis. Et nichilominus cuilibet<br />

sit licitum accusare et denumptiare contrafacientes pa<strong>la</strong>m vel secrete et habeat<br />

quartam partem banni et eius nomen teneatur in secreto. Et predicta non<br />

vendicent sibi lochum quando corpus defuncti portaretur in ecclesia antequam<br />

sepeliretur, videlicet ubi fieret corruptus defuncti.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona, masculus vel femina, tempore alicuius defuncti in<br />

domo vel extra debeat se scapelliare, nisi mortuus seu defunctus esset pater<br />

mater frater maritus filius vel aliquis sibi coniunctus usque in secundum gradum<br />

talis persone mortue. Et quod nul<strong>la</strong> persona portet vel portare debeat vedovanzam<br />

post mortem alicuius ultra mensem a die mortis computandum, nisi uxor<br />

pro marito, ad penam X librarum denariorum pro qualibet persona contrafaciente<br />

et qualibet vice. Et quod nul<strong>la</strong> persona cuiuscumque status audeat vel presumat<br />

occasione alicuius defuncti sibi quocumque modo actinentis facere vel induere<br />

vestes viduales tempore obitus alicuius, nec vestes alterius cuiuscumque<br />

coloris de novo facere vel induere a die obitus ipsius defuncti ad unum mensem<br />

sequentem, ad penam X librarum denariorum pro qualibet vice cuilibet contrafacienti.<br />

Et offitialis dampnorum datorum predictus teneatur et debeat de predictis<br />

inquirere, et repertos culpabiles punire in dictis penis.<br />

II. Quod nullus ploret ad mortuum extra domum<br />

Item quod nullus ad aliquem mortuum extra domum seu ecclesiam unde<br />

mortuus extrahitur ploret sive conqueratur alte, ita quod exaudiri possit, pena et<br />

bampno X solidorum pro quolibet.<br />

III. Que fieri debeant in funeribus alicuius<br />

Item quod in morte sive funere alicuius civis Castel<strong>la</strong>ni, masculi vel femine,<br />

cuiuscumque condictionis sit, servetur ordo infrascriptus, videlicet: quod, mortuo


318 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

aliquo, nisi mortuus esset persona religiosa vel efficeretur frater tempore mortis,<br />

debeat indui tale corpus de guarnello vel stamengna et non de aliquo alio<br />

panno, et ipsum indutum ponatur in capsam vel catalettum et portetur in<br />

capsa vel cataletto copertum, pena C solidorum denariorum si de alio panno<br />

induerint vel contra aliquid predictorum fecerint, et C solidorum denariorum<br />

in quolibet alio casu infrascriptorum capitulorum, in quibus aliter non esset<br />

dec<strong>la</strong>rata pena. Salvo quod pueri etatis septem annorum et abinde infra possint<br />

portari extra capsam, dummodo portentur coperti. Item quod aliquis non<br />

debeat ponere aliquam cultram de sindone super lecto quo ponitur capsa corporis<br />

mortui, nec aliquo modo in aliqua ecclesia facere lectum; sed solum<br />

ponatur capsa in qua est tale corpus in medio ecclesie super tabu<strong>la</strong> sive trespide,<br />

quem quelibet ecclesia habere debeat; pena cuilibet contrafacienti ut<br />

supra dicitur.<br />

IV. Quod non dentur candele ad aliquem mortuum ubi darentur denarii<br />

Item quod nullus debeat ad aliquem mortuum, cuiscumque condictionis existat,<br />

dare vel dari facere aliquo modo vel quesito colore cande<strong>la</strong>s cere, pena<br />

contrafacienti C solidorum denariorum ab heredibus defuncti de facto auferenda<br />

pro comuni sine aliquo processu, eo ipso quod offitialis invenerit fuisse ab aliquo<br />

contrafactum quoquo modo directe sive per obliquum, nisi mortuus est persona<br />

religiosa.<br />

V. Quod non incipiant sonare campane nisi clericis adunatis<br />

Item ne homines diu stare cogantur ad aliquem mortuum, ordinatum est<br />

quod nullus faciat campanas pro mortuo pulsari, nisi primo cohadunatis clericis<br />

ad eam ecclesiam in quam debet portari mortuus ad sepeliendum, pena et bampno<br />

XC solidorum de facto a contrafaciente quolibet exigenda. Et intelligatur<br />

contrafecisse et puniendus esse in dicto casu de quo videbitur supradicto offitiali<br />

dampnorum datorum.<br />

VI. Quod non predicetur ad mortuum<br />

Item statutum et ordinatum est quod heredes cuiuscumque qui moriretur vel<br />

pro quo fieret obsequium teneantur et adstricti sint curare et facere cum effectu<br />

quod in domo mortui vel in qua fieret obsequium vel extra aut in ecclesia in<br />

qua sepeliretur vel extra ipsam ecclesiam vel in aliqua ecclesia ubi lectus fieret<br />

de tali mortuo vel extra a nullo tunc debeat predicari. Quod si contrafactum<br />

fuerit, predicti heredes penam C solidorum denariorum ipso facto incurrant et<br />

incursi esse intelligantur et sint; que pena de facto sine aliquo processu per<br />

dictum offitialem a prefatis heredibus exigatur.


Città di Castello<br />

VII. Quod nullus comedat in domo mortui vel in qua fit obsequium,<br />

quibusdam exceptis<br />

319<br />

Item provisum et ordinatum est quod nullus possit vel debeat comedere<br />

in domo mortui vel in qua fieret obsequium die qua ibi fuerit mortuus vel<br />

fieret obsequium, sub pena XX solidorum denariorum pro quolibet contrafaciente<br />

de facto a defuncti heredibus per dictum offitialem exigenda, exeptis<br />

consanguineis tali mortuo usque in tertium gradum coniunctis et vicinis infra<br />

tres domos domui mortui proximis, qui ad predictam penam nul<strong>la</strong>tenus sint<br />

adstricti.<br />

VIII. Quod non sit ad mortuum nisi unum dupplerium<br />

Item statutum et ordinatum est quod nul<strong>la</strong> persona possit vel debeat habere<br />

vel haberi facere nec expendere vel expendi facere ad aliquem mortuum<br />

nisi unum dupplerium sive torchium ponderis ad plus sex librarum, quod<br />

portare debeat quando cadaver portatur ad ecclesiam ante dictum mortuum<br />

iuxta baram. Et quod si mortuus fuerit alicuius artis possit impune haberi ad<br />

funus ipsius duppleria sue artis, que duppleria portari debeant immediate post<br />

crucem usque ad ecclesiam. Salvo quod si ad mortuum vel ad mortuam fuerit<br />

dominus episcopus, tunc ultra dictum dupplerium sive torchium possit habere<br />

unum cerum unius libre pro tribuendo dicto domino episcopo. Et qui contrafecerit<br />

solvat comuni pro bampno XL solidos pro quolibet dupplerio sive torchio.<br />

VIIII. Quod inventi et invente per offitialem exprimant [nomen] proprium<br />

Item providerunt quod quelibet persona que inventa fuerit a dicto offitiali<br />

dampnorum datorum vel ab aliquo alio offitiali, cui commissa fuerit in futurum<br />

exequutio ordinamentorum mulierum et mortuorum funerum et conviviorum,<br />

portare aliquod prohibitum ex forma alicuius predictorum ordinamentorum, teneatur<br />

et debeat, statim cum interrogata fuerit, dicere nomen sui domini et nomen<br />

patris vel mariti; pena X librarum pro [quo]libet et qualibet vice qua contrafecerit,<br />

et habeatur pro confesso [...]sertionem sive re<strong>la</strong>tionem ipsius offitialis<br />

de omnibus [...]<br />

X. Quod a processibus et sententiis qui vel que fierent vigore alicuius<br />

predictorum ordinamentorum mulierum non possit appel<strong>la</strong>ri<br />

[...] ordinatum est quod a processibus et sententiis qui vel que fierent vigore<br />

alicuius predictorum ordinamentorum mulierum [...] conviviorum et funerum non<br />

possit appel<strong>la</strong>ri nec de nullitate opponi; et si appel<strong>la</strong>verit vel opposuerit, non<br />

audiatur appel<strong>la</strong>ns.


320 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

3. 1400, luglio 9<br />

Annali<br />

Ordinamenta mortuorum<br />

Die nona mensis iulii (...). In primis quidem super quinquagesimo septimo<br />

capitulo, cuius rubricha est ista, videlicet « Ordinamenta mortuorum » dec<strong>la</strong>raverunt<br />

quod quando cives congregati sunt et asociant aliquem vel aliquos defunctos<br />

ad aliquam ecclesiam, quod omnes possint intrare ecclesiam predictam et quod,<br />

deposito corpore defuncti in ecclesia, sacerdos statim, antequam incipiatur offitium,<br />

faciat confessionem omnibus adstantibus, qui teneantur et debeant devote et<br />

cum silentio et sine aliquo p<strong>la</strong>ntu dictam confessionem audire. Et audita dicta<br />

confessione et benedictione sacerdotis recepta, omnes et singuli tam consanguinei<br />

defuncti quam alii teneantur et debeant de dicta ecclesia recedere et a circuitu<br />

ecclesie, et statim ad domum redire; ad penam decem librarum denariorum pro<br />

quolibet ibidem remanente aut invento dum dicetur offitium mortuorum talis defuncti<br />

per eos sociati. Et predicta non intelligantur in portatoribus mortuorum<br />

usque in numerum [...] tantum et non ultra pro quolibet defuncto. Liceat tamen<br />

omnibus redire et asotiare consanguineis defuncti pro libito eorum sine pena.<br />

Item super quinquagesimo nono capitulo, cuius rubricha est ista, videlicet<br />

« Que fieri debent in funere alicuius », providerunt quod mortui indui debeant<br />

de stamengna vel de guarnello, quod etiam de pannolino. Et quod nul<strong>la</strong> persona<br />

mortua extra domum propriam vel extra ecclesiam ubi fieret [...] possit portari<br />

discoperta, pena viginti quinque librarum denariorum heredibus defuncti, vel c<strong>la</strong>udatur<br />

in capsa vel aliter coperiatur, nisi esset persona religiosa. Et non intelligatur<br />

esse religiosa aliqua, que non adsumpxerat religionem per unum mensem<br />

ante diem mortis sue ante egritudinem de qua mortua est.<br />

Item super sexagesimo capitulo, cuius rubricha est ista, videlicet « Quod non<br />

dentur candele ad aliquem mortuum », providerunt quod nullo modo ad offitium<br />

seu ad honorandum aliquod corpus mortuorum non dentur nec dari possint<br />

alique candele facule seu torchietti cere, ad penam quinquaginta librarum heredibus<br />

defuncti et cuilibet cande<strong>la</strong>s distribuenti.<br />

Item super sexagesimo primo capitulo, cuius rubricha est ista, videlicet<br />

« Quod non incipiant sonare campane nisi clericis adunatis », providerunt quod<br />

quando continget casus quod aliquod corpus mortui portaretur ad sepeliendum<br />

in ecclesia Sancti Floridi aut in ecclesia Sancti Dominici aut in ecclesia Sancti<br />

Augustini aut in ecclesia Sancti Francissci aut in ecclesia fratrum Servorum Sancte<br />

Marie, quod non possint ad aliquam dictarum ecclesiarum per aliquem [...]<br />

mortuorum convocari vel cohadunari facere aliquam aliam regu<strong>la</strong>m vel sacerdotem<br />

nisi tantumodo regule illius ecclesie ex predictis in qua mortuus sepeliri<br />

deberet, pena decem librarum denariorum pro quolibet et qualibet vice heredibus<br />

defuncti; ad alias vero ecclesias possint convocari religiosi nisi tantum unius<br />

alie regule. Et quod nulle alie campane pulsentur ad mortuum nisi campane<br />

illius proprie ecclesie in qua mortuus sepultus esset. Et in ecclesia Sancti Floridi


Città di Castello<br />

321<br />

pulsentur due schille tantum et in aliis vero ecclesiis una campana tantum ad<br />

dictam penam, et modus pulsationis dictarum campanarum duret per tempus<br />

unius anni tantum et non ultra.<br />

Item super sexagesimo tertio capitulo, cuius rubricha est ista, videlicet<br />

« Quod nullus comedat in domo mortui vel in qua fit obsequium etc. », providerunt<br />

quod nulle res commestibiles possint deferri vel trasmicti vel portari<br />

facere ad domum defuncti, nec ibi consumi, nec in canistro nec extra canistrum,<br />

pena cuilibet mictenti decem librarum denariorum et decem librarum<br />

heredibus defuncti.<br />

Item providerunt quod ad aliquem defunctum seu pro aliquo defuncto fieri<br />

non possint vel cantari vigilie nec exequie mortuorum, pena vigintiquinque librarum<br />

denariorum heredibus defuncti. Et predicta non intelligantur in exequibus<br />

annalibus que fiunt pro animis mortuorum. Et quod in domo defuncti post<br />

mortem defuncti non possint convocari aliqui sacerdotes vel religiosi vel dari<br />

candele pro aliquo actu ad dictam penam nec predicari in domo talis defuncti<br />

ad dictam penam.<br />

Item quod nullus spetiarius vel alia aliqua persona possit <strong>la</strong>borare vel <strong>la</strong>borari<br />

facere aut tenere in appotecha vel alibi aut vendere aliquem torchium sive<br />

duplerum maioris ponderis sex librarum denariorum pro quolibet et qualibet<br />

vice, salvo si non fieret pro mictendo extra civitatem et comitatum; et intelligatur<br />

hoc casu fecisse in fraude, si ea die qua <strong>la</strong>boratum fuerit non transmiserit<br />

extra civitatem et comitatum.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier quando corpus defuncti extrahitur de domo vel loco<br />

ubi ploraretur exeat post corpus defuncti, pena decem librarum denariorum.<br />

Item quod disciplinatores sociantes aliquem eorum confratrem disciplinatum<br />

defunctum, induti vestibus et faciebus copertis, possint remanere in ecclesia, donec<br />

corpus sepelietur, cum quattuor de eorum disciplina non indutis disciplina<br />

de societate ipsorum impune.<br />

Item quod ad levandum funus de domo vel ecclesia ubi ploratur, nulli viri<br />

possint intrare nisi tantum portatores, pena decem librarum denariorum pro quolibet<br />

contrafaciente.<br />

Item quod de omnibus et singulis defectibus et delictis commictendis seu<br />

commissis contra ordinamenta de hac materia loquentia officialis inquirens et<br />

inveniens teneatur et debeat eadem die mictere in cancel<strong>la</strong>ria in libro defectuum<br />

per se quemadmodum fit de extraordinariis per officialem domini potestatis, pena<br />

dicto officiali vigintiquinque librarum denariorum si fuerit negligens vel remissus<br />

predictis vel aliquo predictorum. Et quod nullus notarius vel officialis, qui miserit<br />

aliquem ad dictum librum defectuum, possit dictam scripturam mutare vel<br />

cancel<strong>la</strong>re, pena quinquaginta librarum denariorum.<br />

Item quod ad baram seu capsam vel ad palium, in quibus vel sub quo<br />

portaretur ad sepeliendum aliquod corpus alicuius vel aliquarum mulierum, non<br />

possint poni vel applicari aliqui schudetti picti aliquibus armis alicuius generis<br />

vel speciei, pena decem librarum denariorum heredibus talis defuncti.<br />

Item quod statuto loquenti de vestimentis vidualibus vetitis addatur hoc: ubi


322 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

dicit quod sit pena decem librarum denariorum contrafacienti sit quinquaginta<br />

librarum denariorum contrafacienti.<br />

Item quod quilibet rector vel officialis dicte civitatis presens vel futurus teneatur<br />

et debeat facere exequutionem de predictis et super predictis et investigare<br />

et inquirere et repertos culpabiles punire et condempnare sumarie et de facto<br />

sine aliquo processu in penis supradictis et de quibuscumque quantitatibus quas<br />

ex ipsorum [...] cum effectu venire fecerit in comuni habeat et habere debeat<br />

quartam partem. Et de quibuscumque inventis contra formam predictorum ordinamentorum<br />

et immissis de scripto in cancel<strong>la</strong>ria dicti comunis dictus offitialis<br />

qui invenerit teneatur et debeat facere exequutionem durante suo offitio, alias<br />

teneatur dictam quantitatem in qua venire condempnandus talis inventus de suo<br />

sa<strong>la</strong>rio retinere et solvere possit teneatur et debeat aliquo sindichatu de suo sa<strong>la</strong>rio<br />

retinendo usque ad concurrentem quantitatem.<br />

4. 1448<br />

Annali<br />

Quod tol<strong>la</strong>ntur rata capitu<strong>la</strong> edita super funeribus alicuius<br />

1448, indictione XI. Item simili modo et forma, dato et misso partito ut<br />

supra, et victo et optento legiptime per XXVIII ex eis dantes fabas nigras del sic,<br />

non obstantibus quinque dantibus albas del non in contrarium predictorum, visis<br />

statutis, ordinamentis et reformationibus editis in communi super funeribus et<br />

expensis funerum alicuius cessandis et tollendis, et modis et ordinibus editis circa<br />

funera et mortuorum corpora sepellienda, et auditis et intellectis quampluribus<br />

querelis factis per dominum episcopum et clerum dicte civitatis dicentibus<br />

cum quere<strong>la</strong> nonnul<strong>la</strong> dictorum statutorum et ordinamentorum fieri non potuisse<br />

nec facta tenere, et propterea petentibus il<strong>la</strong> de volumine in quo scripta reperirentur<br />

tolli, cassari et removeri, et maxime infrascripta, de quibus multiplices in<br />

dies oriebantur querele, providerunt, statuerunt, ordinaverunt et reformaverunt<br />

quod infrascripta capitu<strong>la</strong> quae reperiebantur in statutis, ordinamentis et reformationibus<br />

communis loquentibus de funeribus alicuius tol<strong>la</strong>ntur, cassentur, removantur<br />

et anullentur, ipsaque cassaverunt et anul<strong>la</strong>verunt, et pro cassis, inritis<br />

et anul<strong>la</strong>tis voluerunt et mandaverunt, omni modo etc. non obstantibus.<br />

Que capitu<strong>la</strong> erant ista:<br />

In primis tol<strong>la</strong>tur capitulum illud quo prohibebatur regu<strong>la</strong>s religiosorum accedere<br />

ad mortuorum corpora; et possint accedere ad funeralia omnes regule,<br />

tam canonicorum quam mendicantium, et omnes religiosi cuiuscumque ordinis<br />

libere et impune.<br />

Item tol<strong>la</strong>tur capitulum illud quo corpora mortuorum non poterant indui<br />

nisi de guarnello vel de stamengna; et possint indui quocumque panno videbitur<br />

heredibus defuncti.


Città di Castello<br />

323<br />

Item tol<strong>la</strong>tur capitulum illud quo prohibebatur cande<strong>la</strong>s dari; et possint dari,<br />

dumtamen dentur ad domum defuncti ut scanda<strong>la</strong> evitentur, et portantes cande<strong>la</strong>s<br />

vadant processionaliter.<br />

Item tol<strong>la</strong>tur capitulum illud quo prohibebantur vigilie celebrari; et celebrentur<br />

ut visum fuerit heredibus defuncti.<br />

Item tol<strong>la</strong>tur capitulum illud quo prohibebatur quem mortuum habitu religionis<br />

indui et discopertuum portari; et possit quilibet habitum religionis assumere<br />

et in dicto habitu discopertuum portari. Corpora vero quorumcumque aliorum<br />

portentur coperta et c<strong>la</strong>usa in capsa cum c<strong>la</strong>vibus affixis, exceptis militibus,<br />

doctoribus et medicis et aliis graduatis, quorum corpora portentur discoperta ut<br />

consuetum est.<br />

Et predicta capitu<strong>la</strong> tollerunt et limitaverunt omni modo etc., ratis omnibus<br />

aliis provisionibus super funeralibus editis.<br />

5. 1449, luglio 7<br />

Annali<br />

Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />

Item che el segno consueto possino et debbino portare dal<strong>la</strong> centura in sù<br />

denanze, excepti hi mamolecti menori de septe anni, et quando presso a casa,<br />

cioè nel vicinato loro le venisse uscito in giubarello o in altro modo senza segno,<br />

non cagino però in pena alcuna per un dì intero. Et omni altra volta da l’offitiale<br />

del podestà saranno trovati senza segno possino essere costrecti a pagare <strong>la</strong><br />

pena ordinata, cioè libbre X per volta siranno trovati senza segno. Et se niuno<br />

forestieri Giudeo venisse nel<strong>la</strong> terra, habbi termine quattro dì a portare el segno.<br />

6. 1459, giugno 22<br />

Annali<br />

Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />

Item che el segno consueto possino et debbino portare dal<strong>la</strong> centura in sù<br />

denanze, excepto i mamolecti menori de sette anni, et quando apresso a chasa,<br />

cioè nel vicinato loro le venisse uscito in giubarello o in altro modo senza segno,<br />

non cagino in pena alcuna et cusì se defora de <strong>la</strong> cità et contado tornasse senza<br />

segno non carghino in pena alcuna per uno dì integro. Et omni altra volta che<br />

da l’ufficiale del podestà siranno trovati senza sengno, possino essere constrecti a<br />

pagare <strong>la</strong> pena ordinata, cioè libbre X per volta siranno trovati senza segno. Et<br />

se niuno Giudeo forestiero venisse nel<strong>la</strong> terra, habbia termine quatro dì a portare<br />

el dicto segno.


324 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

7. 1480, settembre 18<br />

Consigli e riformanze<br />

Bannimenta contra Iudeos<br />

(...) quod nullus Ebreus sive magnus sive parvus audeat vel presumat cuiuscumque<br />

status et conditionis existat ire per civitatem predictam et eius comitatum de die vel<br />

de nocte sine evidente et apparente signo .O. in pectore et manifeste omnibus videntibus<br />

eos, et nul<strong>la</strong> femina audeat vel presumat ire sine anulis ad aures, sub pena<br />

decem librarum denariorum pro quolibet contrafaciente et qualibet vice applicanda<br />

pro medietate Camere apostolice et pro alia meditate officiali facienti executionem (...).<br />

8. 1485, febbraio 12<br />

Annali<br />

Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />

Item che i decti Hebrei de sopra nominati et loro figlioli et descendenti et<br />

quelli similmente che da loro siranno chiamati per compagni, et loro et de ciascheduno<br />

de loro garzoni, factori, procuratori, institutori, famegli et fameglia, durante<br />

el tempo di decti capituli non possino né debbino essere strecti a portare el<br />

segno de lo .O. overo alcuno altro segno per alcuno muodo, né caschino in alcuna<br />

pena non lo portando. Excepto li forostieri Hebrei non chiamati per loro o<br />

alcuno de loro compagni, i quali doppo i quattro dì dal dì che siranno venuti in<br />

cità, non portando el consueto segno del .O. de <strong>la</strong> centura in sù denante, caschino<br />

in pena de soldi quaranta per ciascheduno et ciascheduna volta siranno trovati da<br />

l’ oficiale. Ma infra decti quattro dì non caggino in pena alcuna, et similmente i<br />

prenominati Hebrei nelli decti nomi et quelli che da loro siranno nominati per<br />

compagni, come de sopra, non portando el segno come è dicto non caschino in<br />

pena alcuna, né per alcuno officiale de dicto comune possino essere stretti a pagare<br />

alcuna pena, non obstante alcuno statuto, legge, o consuetudine in contrario<br />

disponente, a <strong>la</strong> quale per lo presente tenore derogato essere se intenda.<br />

9. 1500, febbraio 21<br />

Annali<br />

Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />

Item che li dicti Hebrei de sopra nominati et loro figli et descendenti et<br />

quelli che similmente che da loro siranno chiamati per compagni et loro et de<br />

ciascheduno di loro garzoni, factori, procuratori, institutori, famegli et fameglia,


Città di Castello<br />

325<br />

durante el tempo de dicti capituli non possino né debbino essere strecti a portare<br />

el segno de lo .O. overo alcuno altro segno per alcuno modo, né caschino in<br />

alcuna pena non lo portando. Excepto li furestieri Hebrei non chiamati per loro<br />

o alcuno de loro compagni, li quali depo li quattro dì che siranno venuti in ciptà<br />

non portando el consueto segno de lo [.O.] da <strong>la</strong> cintura in sù denante, caschino<br />

in pena di soldi quaranta per ciascheduno et ciascheduna volta siranno trovati da<br />

lo offitiale, ma infra dicti quattro dì non caggino in pena alcuna, et similiter li<br />

prenominati hebrei ne li dicti nomi et quelli che da loro siranno nominati per<br />

compagni, comme de sopra, non portando el segno comme è dicto non caschino<br />

in pena alcuna, né per alcuno offitiale de dicto commune possino essere stretti a<br />

pagare pena, non obstante alcuno statuto, legge, o consuetudine in contrario disponente,<br />

a <strong>la</strong> quale per lo presente tenore derogato essere se intenda.<br />

10. 1507 marzo 26<br />

Annali<br />

Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />

Congregatis et convocatis consiliis (...) in sa<strong>la</strong> magna ordinamento et mandato<br />

dominorum priorum (...), frater Cherubin ordinis Minorum sancti Francisci et nunc<br />

predicator in ecclesia catedrali Sancti Floridi dicte civitatis ingressus petiit ut iudei<br />

qui habitant civitatem predictam teneantur ferre signa cum quibus a reliquis christianis<br />

cognoscierentur, hoc dicens zelo fidei etc., et tunc magnificus supraprior de consensu<br />

aliorum priorum proposuit ut super tali petitione consuleretur redditisque consiliis<br />

christianorum a pluribus ac diversis consiliariis quod iudei teneantur ad distinctionem<br />

ferre biretum giallum et mulieres iudee velum giallum, pena decem ducatorum<br />

pro qualibet vice qua fuissent inventi sine bireto et velo ut supra et quatuor<br />

tractorum corde. Habito prius colloquio et matura deliberatione et demum misso<br />

partito et otento per centum et septuaginta unum dantes eorum fabas nigras del sic,<br />

una alba in contrarium non ostante, statuerunt, ordinaverunt et decreverunt hac lege<br />

perpetua valitura, in contrarium non obstantibus quibuscumque, omni meliori modo<br />

etc., quod iudei habitantes in Civitate Castelli ferant biretum giallum et mulieres<br />

velum giallum, pena decem ducatorum Camere apostolice aplicandorum et quattuor<br />

tractorum corde pro qualibet vice qua fuerint inventi sine dicto signo (...).<br />

11. 1508, novembre 27<br />

Breve<br />

Copia brevis confirmationis legis ornamentorum mulierum et funeralium<br />

Iulius papa II. Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Exponi<br />

Nobis fecistis quod vos nuper pro comodo et comuni utilitate civium istius no-


326 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

stre Civitatis Castelli statuistis et ordinavistis quales expensas cives ipsius civitatis<br />

in funeralibus facere quibusve vestibus et cuius generis et valoris mulieres ditte<br />

civitatis uti deberent et contrafacientes certam penam incurrant, quodque desideratis<br />

statuta et ordinationes huiusmodi pro illorum subsistentia fermiori apostolica<br />

auctoritate confirmari. Nos igitur communi utilitati istius civitatis quam inter<br />

ceteras peculiari quadam dilectione prosequimur paterna benignitate consulere<br />

cupientes vestris in hac parte supplicationibus inclinati, statuta et ordinationes<br />

huiusmodi apostolica auctoritate tenore presentium approbamus et confirmamus<br />

supplemusque omnes et singu<strong>la</strong>s defectus si qui forsan intervenerint in eisdem,<br />

et nichilominus quod contrafacientes ultra penam predittam excomunicationis<br />

sententiam eo ipso incurrant, a qua preterquam a Nobis et romanis pontificibus<br />

nisi in mortis articulo constituti absolutionis benefitium nequeant obtinere harum<br />

serie decernimus et dec<strong>la</strong>ramus, non obstantibus constitutionibus et ordinamentis<br />

apostolicis ceterisque contrariis quibuscumque. Datum Rome apud Sanctum Petrum<br />

sub anulo piscatoris, die XXVII novembris 1508, pontificatus nostri anno<br />

sexto.<br />

Ioannes Carrotius.<br />

12. 1509, marzo 11<br />

Annali<br />

Lex condita super ordinamentis mulierum et funeralium<br />

Die XI Martii. Magnifici domini priores populi Civitatis Castelli una cum<br />

domino Ugone de Ugonibus, Iohanne Iacobi de Galganis, domino Calisto de<br />

Futiis et Leonardo de Cambiis electis et deputatis a magnificis dominis prioribus<br />

sub die XXIII iunii 1508 pro componenda et reformanda lege funeralium et ordinamentorum<br />

mulierum de licentia domini locumtenentis, prout patet impresenti<br />

manu mei Antonii vicecancel<strong>la</strong>rii c. 158, coadunati et congregati in eorum solita<br />

audientia, memores remissionis per consilium <strong>generale</strong> in eis facte, volentes exequi<br />

et exequtioni mandare, habito colloquio et matura diliberatione et misso et<br />

legitime obtento partito per omnes dantes eorum fabas nigras del sic numero XII,<br />

nul<strong>la</strong> alba in contrarium reperta, omni meliori modo etc. statuerunt, ordinaverunt<br />

et reformaverunt prout infra, in primis:<br />

Imprima che <strong>la</strong> magnifica casa de li magnifici Vitelli, offitiali de corte, doctori<br />

et cavalieri sperondoro sieno liberi, cioé non sieno subietti a le infrascricte legge.<br />

Item che donne de dottori et de offitiali de papa possino portare cremisi in<br />

una vesta so<strong>la</strong>, cioè vestito cum tragino de mezo braccio cum maniche <strong>la</strong>rghe<br />

uno piei et cum fodare o vero veste solo di tafeta cum fregi o trine d’oro de<br />

valore de uno ducato et cum bottonatura de valuta de ducati quattro, et faciendo<br />

<strong>la</strong> camorra sia senza tragino, cum maniche de brocato d’oro de uno braccio<br />

e mezo, cum trine o fregi et bottonatura come de sopra cum balzane di brocha-


Città di Castello<br />

327<br />

to d’argento tre deta <strong>la</strong>rga et cum cuffie d’oro de valore de sei ducati, et cum<br />

tre anelle de ducati quindici de valuta et cum centura de ducati sei d’oro et<br />

cum perle de quindici ducati et non più et cum exbernia de panno cum balzana<br />

de brochato argento <strong>la</strong>rga come de sopra cum fodera de taffeta o damaschino.<br />

Item che le donne quale hanno de dota da doicento fiorini in sù inclusive<br />

possino portare uno veluto solo excepto de cremisi, cioè vestito cum tragino de<br />

mezo braccio cum maniche <strong>la</strong>rghe come de sopra cum fodera o vista de taffetà<br />

cum fregi, o vero trine de valore de uno fiorino cum bottonatura de doi ducati<br />

d’oro et facendo <strong>la</strong> camorra sia senza tragino cum maniche de cremisi de uno<br />

braccio e mezo cum trine o fregi de uno fiorino cum bottonatura de doi ducati<br />

d’oro et cum balzana de veluto quale li piace <strong>la</strong>rga tre deta et cuffia d’oro de<br />

ducati quattro et cum tre anelle de ducati otto et cum centura de ducati quattro<br />

et cum perle de valore de ducati otto et non più et cum exbernia de panno<br />

cum balzana de veluto non cremisi <strong>la</strong>rga come de sopra cum fodera de taffetà.<br />

Item le donne che haveranno de dota da centocinquanta infine a doicento<br />

fiorini exclusive possino portare una veste so<strong>la</strong> de raso excepto cremisi senza<br />

fodera o senza vista, cioè vestito cum tragino como de sopra et cum maniche<br />

<strong>la</strong>rghe come de sopre cum fregi o trine de mezo ducato cum bottonatura de<br />

uno ducato et facendo <strong>la</strong> camorra sia senza tragino cum maniche de veluto non<br />

cremisi de uno braccio e mezo cum fregi o trine de mezo ducato cum bottonatura<br />

di uno ducato e balzana de seta <strong>la</strong>rga come de sopre cum cuffie de ducati<br />

tre et cum tre anelle de quattro ducati et cum centura de quattro fiorini et cum<br />

perle de ducati quattro d’oro et cum sbernia de panno non de grana senza<br />

fodera cum balzana de seta non de veluto <strong>la</strong>rga tre deta.<br />

Item le donne quale hanno de dota da cento fiorini per insino a centocinquanta<br />

exclusive non possino portare vestito de veluto o seta ma de panno de<br />

quale colore li piace de valuta de fiorini doi el braccio cum stragino come de<br />

sopra, maniche <strong>la</strong>rghe come de sopra senza viste cum fregi o trine de brochato<br />

argento de valuta de mezo fiorino cum bottonatura de uno fiorino, et possa fare<br />

una camorra de raso o damaschino o seta ma non cremisi senza tragino cum<br />

maniche de raso non cremisi de uno braccio e mezo cum fregi o trine de brochato<br />

argento de mezo fiorino cum bottonatura de uno fiorino cum balzana de<br />

seta <strong>la</strong>rga tre deta et cum cuffia d’oro de valuta de ducati doi d’oro et cum<br />

anelli tre de costo de ducati tre et cum centura de fiorini tre et cum perle de<br />

doi ducati et sbernia de panno senza fodara cum fregetti de seta o de bendello<br />

<strong>la</strong>rghe de valuta el panno de grossi dieci el braccio.<br />

Item che le donne quale hanno in dota da cento fiorini in giù non possino<br />

portare né in vestito né in camorra panno rosado ma de pavonazo de grana, el<br />

vestito cum tragino o maniche <strong>la</strong>rghe come de sopra senza viste cum fregi de<br />

veluto o trine de seta cum bottonatura de mezo fiorino cum balzana de seta<br />

<strong>la</strong>rga tre deta ma non de cremisi et cum cuffia de valuta di uno ducato d’oro et<br />

cum tre anelli de doi ducati d’oro de costo et cum centura de costo de doi<br />

fiorini finita d’ariento et cum perle de uno ducato et non possino portare sbernia<br />

de nesuna sorte.


328 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item, per dechiaractione de le sopraditte cose, che quelle donne alle quale è<br />

concesso de portare uno capo solo de veluto o seta non ne possa havere o<br />

tenere in casa o fora de casa per uso loro più che quello li è concesso sotto <strong>la</strong><br />

sottoscripta pena.<br />

Item che le donne contadine non possino portare alcuno panno de grana<br />

excepto in maniche e balzana né possino portare perle né anelli d’oro né trine<br />

d’oro o ariento et le centure non possino portare finite d’ariento et bottonatura<br />

de mezo fiorino et possino portare maniche de raso excepto raso cremisi de<br />

valuta de uno ducato.<br />

Le case prima prenominate et cavalieri, dottori et offitiali de corte sopradetti<br />

siano liberi da le infrascripte cose, ma dottori et offitiali de papa non dottori<br />

possino spendere nei funerali fiorini sei in cera et non più; tutti li altri possino<br />

spendere tre fiorini in cera et non più sotto pena et al<strong>la</strong> pena che se contano ne<br />

li statuti veteri.<br />

Circa li ornamenti de le donne, qualunche prevaricarà <strong>la</strong> forma de le<br />

sopradicte legge reformatione et bando caschi im pena de livere dieci de<br />

denari per ciascheduna persona et ciascheduna volta et sotto pena de <strong>la</strong> perdita<br />

de quello più che portassero contra <strong>la</strong> forma de le sopradicte reformatione<br />

et bandi et che el podestà et altri offitiali ne possa e debbia fare exequtione<br />

senza gratia alcuna. Et che de tutte le sopreditte pene li offitiali che<br />

faranno exequtione ne guadagni <strong>la</strong> meità, <strong>la</strong> quarta parte sia de lo acusatore<br />

et el suo nome sirà tenuto secreto. Et ad omni homo sia licito acusare; l’altra<br />

quarta parte sia de <strong>la</strong> camera del comuni. Et che li sendici del contado<br />

sieno tenuti et obligati a denumptiare contadine che non observassero, come<br />

li altri malefitii.<br />

13. 1521, settembre 1<br />

Annali<br />

Capitu<strong>la</strong> super Hebreis<br />

Item che li dicti ebrei et ciascheduno di loro figliuoli, garzoni, factori, procuratori,<br />

istitutori o altri de loro famiglia siano tenuti et obligati portare el segno<br />

del .O. nel<strong>la</strong> veste superiore da <strong>la</strong> centura in sù in luogo visibile, socto pena de<br />

uno ducato d’oro per ciascheduno et qualunche volta fussi contrafacto, da applicarsi<br />

per <strong>la</strong> meità a <strong>la</strong> camera del comune de <strong>la</strong> dicta ciptà et l’altra meità a<br />

l’offitiale che ne facessi executione. Et che dicti Hebrei non possino prestare<br />

denari in tele de lino ordite non tenute né quelle acceptare per pegno et quando<br />

alcuno contraffacessi caschi in pena de perdere li dinari presti et siano obligati<br />

restituire tali tele a li veri patroni senza alcuno pagamento de usura né<br />

capitale.


Città di Castello<br />

14. 1538<br />

Statuti<br />

De pena aurificis non facientis operam ad iustam ligam<br />

329<br />

Item statuimus et ordinamus pro publica utilitate hominum dicte civitatis et<br />

comitatus quod aurifices Civitatis Castelli <strong>la</strong>borent et <strong>la</strong>borare debeant argentum<br />

ad legam novem unciarum, et qui contrafecerit solvat penam XXV librarum denariorum,<br />

et quilibet possit accusare et denunciare et habeat medietatem banni, et<br />

eius nomen tenetur in secreto, et probetur per unum testem bone fame cum<br />

iuramento accusantis. Et potestas teneatur quolibet mense sui regiminis rimari<br />

facere de predictis, pena L librarum denariorum retinenda de suo sa<strong>la</strong>rio; et<br />

predicta locum habeant in aurificibus tam civibus quam forensibus dictam artem<br />

exercentibus in civitate predicta.<br />

De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis 23<br />

De boctonaturis et centuris non portandis 24<br />

De fregiaturis non portandis 25<br />

De vestibus caputeo capellina et in talibus non portandis 26<br />

De coronis et ghir<strong>la</strong>ndis non portandis 27<br />

De anulis et cerrutecis non portandis 28<br />

De iocalibus non portandis 29<br />

De donationibus prohibitis 30<br />

De modo sponsarum ducendarum ad maritum 31<br />

23 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De perlis et <strong>la</strong>pidibus pretiosis non portandis.<br />

24 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De boctonaturis et centuris non portandis.<br />

25 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De fregiaturis non portandis.<br />

26 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De vestibus caputeo capellina et in talibus non portandis.<br />

27 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De coronis et ghir<strong>la</strong>ndis non portandis.<br />

28 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De anulis et cerrutecis non portandis.<br />

29 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De iocalibus non mictendis.<br />

30 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De donationibus prohibitis.<br />

31 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De modo sponsarum ducendarum ad maritum.


330 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

De convivio nuptiarum et aliis conviviis 32<br />

De tripudio et modo tripudiandi in nuptiis 33<br />

Quod sartores non faciant pannos prohibitos 34<br />

De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti tempore nuptiarum 35<br />

Quantum donari possit pueris tempore baptismatis 36<br />

Quibus mulieribus sit permissum ornamenta portare 37<br />

Contra quas personas exigantur condepnationes facte occasione dictorum<br />

ordinamentorum 38<br />

15. 1561<br />

Fascicoli<br />

Ordinamenti sopra il vestire delle donne<br />

Volendo li magnifici signori quaranta del regimento del<strong>la</strong> Città di Castello<br />

per l’autorità concessagli dal<strong>la</strong> santa Sede apostolica provedere utilmente a gli<br />

abusi e spese intolerabili che si fanno negli ornamenti e pompe delle donne, con<br />

deservizio prima d’Iddio e poi ruina evidente di molte fameglie che, mosse da<br />

vana ambitone e superbia, cercano di superarsi l’un l’altro col spender profusamente<br />

<strong>la</strong> robba loro, consumando non sol le doti delle donne, ma li proprii<br />

patrimoni ancora dissipando, e perché l’offizio d’ogni bona repubblica è di avertire<br />

che niuno usi ma<strong>la</strong>mente le sue sustanze, considerando anchora ch’a simili<br />

abusi e spese licentiose delle donne e di conviti e pasti degli huomini, e d’altre<br />

simili superfluità, non so<strong>la</strong>mente degli antichi Romani proveddero con molte leg-<br />

32 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De convivio nuptiarum et aliis conviviis.<br />

33 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De tripudio.<br />

34 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Quod sartores non faciant pannos prohibitos.<br />

35 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, De pena proicientium <strong>la</strong>pides ad domum mariti tempore<br />

nuptiarum.<br />

36 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Quantum donari possit pueris tempore baptismatis.<br />

37 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Quibus mulieribus sit permissum ornamenta portare.<br />

38 Vedi n. 1, 1393(I). Statuti, Contra quas personas exigantur condepnationes facte<br />

occasione dictorum ordinamentorum.


Città di Castello<br />

331<br />

gi, da quest’effetto chiamate suntuarie, massimamente con <strong>la</strong> legge Licinia Emilia<br />

et Oppia, et altri plebisciti e senatus consulti, ma per il nostro statuto ancora<br />

contra questi mostruosi abusi di spese fu già fatta con degna moderatione, tolta<br />

poi via a poco a poco e redutta in desuetudine per <strong>la</strong> malignità de’ tempi successi,<br />

e negligenza dei magistrati, per questo li prefati signori del regimento con<br />

participazione consenso e volontà del reverendissimo monsignor Pietro Fauno,<br />

vescovo Aquense, dignissimo governatore di detta Città di Castello per <strong>la</strong> santa<br />

Sede apostolica e per il santissimo signor nostro, signor Pio papa quarto, con<br />

l’intervento anchora delli magnifici signor cento, quali condescesaro a far detta<br />

legge, congregati nel<strong>la</strong> loro solita audienza collegialmente, vento et ottenuto per<br />

suffragii solennemente il partito fra di loro sopra di ciò proposto, hanno statuito<br />

ordinato reformato prohibito e comandato respettivamente come nell’infrascritta<br />

legge capitoli e pragmatica si contiene, da osservarsi per tutti invio<strong>la</strong>bilmente.<br />

I. In prima si ordina prohibisce e comanda che niuna donna di qual grado<br />

stato o conditione si sia, cittadina e per tempo longo habitante in detta città e<br />

sua giurisditione e distretto in casa o for di casa di poi <strong>la</strong> presente publicatione<br />

possa né debba portare indosso né per <strong>la</strong> sua persona alcuna sorte di oro né<br />

argento <strong>la</strong>vorato né sodo né tirato, né in altro modo fabricato, né gioie, petre<br />

pretiose, perle, vesti o altri adobbamenti et ornamenti di broccato o te<strong>la</strong> d’oro e<br />

d’argento, di seta o altro drappo di che sorte si sia né per vesti principali né<br />

per ornamento de l’altre, se non del<strong>la</strong> qualità e forma che qui di sotto sarà<br />

notata e concessa.<br />

II. Item si prohibisce e comanda che niuna donna cittadina o habitante<br />

nel<strong>la</strong> città o suo destretto, che non sia forestiera, possi da hora inanzi portar<br />

orecchini o pendenti d’oro argento o seta, né di altra sorte, né maniglie con<br />

gioie o senza, o altri ornamenti pretiosi alle mani braccia et orecchie et in capo<br />

et <strong>la</strong> fronte in modo alcuno.<br />

III. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra, possa<br />

né debba portar ventagli zibellini armellini martiri né altra sorti di pelle di prezzo,<br />

escetto quelle che sono per uso necessario del freddo, e per sanità del corpo<br />

solo e non per delitie o pompa come a dir pelliccioni di bassetta o simili quali<br />

siano permessi a chi li vole.<br />

IV. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra, possa<br />

né debba portare al collo né per <strong>la</strong> persona alcuna sorte di oro o argento solo o<br />

accompagnato, con <strong>la</strong>vori opere et imprese, né gioie o perle da conto né da<br />

once, escetto un vezzo solo di perle, o vero una col<strong>la</strong>na d’oro so<strong>la</strong>, che non<br />

passino il prezzo al più di scudi vinti e non possa portar centure né chiavacori<br />

d’oro o d’argento né di corallo né altra sorte da cengere, che sia di prezzo da<br />

quattro scudi in sù. Intendendo che parimenti siano prohibite le gioie perle e<br />

col<strong>la</strong>ne finte e contraffatte, come le vere e le naturali.<br />

V. Item si permette e sia licito alle spose portar le col<strong>la</strong>ne e vezzo di perle<br />

ditti de sopra, unitamente e insieme per un anno, a cominciar il dì dal contratto<br />

sponsalitio e da quello in là so<strong>la</strong>mente gli sia licito portar <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na per insino a<br />

sei anni, e non più.


332 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

VI. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra, possi<br />

portar colletti né gurghiere né scuffie, ricamati o <strong>la</strong>vorati d’oro, d’argento o seta,<br />

che siano al più di valore di tre scudi d’oro.<br />

VII. Item si permette e concede che tutte le donne delli signori quaranta<br />

del regimento, e delli signori Cento e de lor figlioli fratelli e nepoti consanguinei,<br />

possino e gli sia licito portar so<strong>la</strong>mente tre sorte di drappo, cioè una di<br />

veluto, l’altra di raso o damasco a lor libito, <strong>la</strong> terza di armesino; e che non si<br />

possino foderare di alcuna sorte di drappo o di seta; e similmente si permette a<br />

ditte donne come di sopra poter portar doi annelli d’oro in dito con qual gemma<br />

si voglia che non sia però di valuta più di trenta scudi d’oro, e da queli in<br />

sù sia prohibito e doi annelli d’argento si permettano alle contadine so<strong>la</strong>mente e<br />

non più 39 .<br />

VIII. Item si prohibisce e comanda che ditte veste di seta permesse come<br />

di sopra, siano tonde sino a terra, ma senza stragino e senza ricami, intaglii, liste<br />

et imbottiture, e siano simplici e pure, dechiarando espressamente che ditte vesti<br />

di seta non siano di broccato né di te<strong>la</strong> d’oro né di argento, quali siano in tutto<br />

prohibite sì per vesti come per ornamenti de l’altre vesti.<br />

IX. Item si permette e concede che tutte le donne generalmente possino<br />

portar vesti di panno, saie, rascie, mocaiari, dobletti, ofedini, buratti non però di<br />

seta, et ogni altra veste di <strong>la</strong>na similmente tonde e senza stragini, con una banda<br />

honesta e maniche di qual drappo si voglia che non sia prohibito, a chi <strong>la</strong> vorrà<br />

fare. Nel<strong>la</strong> qual banda non si possa metter drappo sopra drappo, e siano ditte<br />

vesti senza oro argento ricami rilievi et imbottiti e senza altra superfluità, ma<br />

so<strong>la</strong>mente cuscite con righetta a chi li vorrà fare.<br />

X. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra possa<br />

portar berette di sorte alcuna, ma solo se li concedeno capelli di che drappo si<br />

sia non prohibito e siano senza medaglie piume o penne, pontaletti, imprese, e<br />

cordoni, salvo un cordone di seta del medesimo color del capello.<br />

XI. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra, possi<br />

portar guanti ricamati d’oro né di seta, e che siano di valuta più d’uno scudo né<br />

pianelle di drappo con ricami d’auro, ornamenti di oro o d’argento, e che ditti<br />

guanti non siano profumati, né si possi portar muschio o zibetto in dosso né<br />

altra sorte d’odoranti, e manco si possin portare corone né maniglie che siano<br />

fatte di pasta d’ambra o muschio, alle mani e braccia o altramente.<br />

XII. Item si prohibisce e comanda che le donne di quelli che fanno arti<br />

mechaniche e vili essercitii non possino portar vesti pretiose o di seta, ma solo<br />

possino portar vesti di <strong>la</strong>na con l’altre espresse sopra nel IX capitolo.<br />

XIII. Item si prohibisce e comanda che niuna donna contadina o rusticana,<br />

habitante nel contado o fuora dal<strong>la</strong> città, possi portar vesti di seta o di panno di<br />

grana, ma con le vesti non prohibite gli sia licito portar un paio di maniche di<br />

39 similmente ... più aggiunto sul margine destro dal<strong>la</strong> stessa mano.


Città di Castello<br />

333<br />

drappo non prohibito, e similmente non possino portar col<strong>la</strong>ne d’oro né di argento<br />

ma coralli solo al collo e non alle mani, di prezzo al più di tre scudi.<br />

XIV. Item si prohibisce e comanda che non sia licito ad alcuna donna novamente<br />

maritata o sposa e da maritarsi per l’advenire, andar a casa delli lor mariti 40<br />

fintanto che non sarà veramente sposata con l’annello o giurata dal suo marito,<br />

per osservar l’honestà virginale tanto degna e amata già dai nostri antichi.<br />

XV. Item si prohibisce e comanda che niuna donna come di sopra ardisca<br />

né presuma per tempo de carnevale né per altro tempo dell’anno in casa o for<br />

di casa far alcuna sorte di maschere publiche o segrete né travestirsi d’altro<br />

habito che del suo proprio e naturale né in compagnia de’ suoi congionti et<br />

attinenti né d’altri e questo per toglier via l’occasione del far male e del vivere<br />

impudicamente 41 .<br />

XVI. Item si prohibisce e comanda che le madri, fratelli, zii consobrini,<br />

nepoti e cognati del sposo, nel tempo del sposalitio, non possino presentar <strong>la</strong><br />

sposa di maggior dono o presente che passi <strong>la</strong> summa di scudi tre per ciascuno,<br />

et agli altri parenti qui non espressi sia al tutto prohibito e vetato il donare alle<br />

spose, salvo a questi nominati di sopra.<br />

XVII. Item si prohibisce e comanda che alle spose per li cortei non gli si<br />

possa dar robba che passi vinticinque scudi oltra le vesti per prima fatte, qual<br />

vesti non s’intendino comprese né computate in ditta summa.<br />

XVIII. Item si prohibisce e comanda che alle donne infantate, per li parti<br />

che faranno, non si possa dar corteo o fornimento alcuno per quelli del canto<br />

del padre o madre de <strong>la</strong> sposa.<br />

XIX. Item si prohibisce o comanda che nelli battismi delli figlioli o figliole,<br />

non sia licito ad alcuna persona portar né usare mantellucci di brocato o te<strong>la</strong><br />

d’oro o d’argento né guarniti di trine cordoni o altre cose d’oro o altro finimento<br />

di cose prohibite e non siano ricamati o intagliati né listati di cosa alcuna, e<br />

non siano foderati di zibellini martiri vaii armellini né dossi o altra sorte di pelle<br />

pretiose e di valuta.<br />

XX. Item si prohibisce e comanda che parimente che nelli battismi e parti<br />

delle donne, in casa o fuor di casa, non sia licito usar fascie, [federe], lenzuoli,<br />

padiglioni, cortine, guanciali e simili finimenti da letto e da camera, ornati o<br />

<strong>la</strong>vorati d’oro o d’argento, né ricamati di cose prohibite salvo che di seta 42 .<br />

XXI. Item si prohibisce e comanda che nelli battismi che si faranno, non<br />

si faccino col<strong>la</strong>tioni e non sia licito in essi menar comitive e compagnie di persone,<br />

oltra li compari e comare, che ordinariamente si fanno.<br />

XXII. Item si prohibisce e comanda che niuna donna maritata <strong>la</strong> qual sia<br />

stata otto anni col marito, possa portar veste di seta, ma so<strong>la</strong>mente quelle che di<br />

sopra sono state concesse e specificate nel IX capitolo.<br />

40 sul margine sinistro <strong>la</strong> stessa mano aggiunge: e sposi o parenti delli mariti.<br />

41 item ... impudicamente aggiunto dal<strong>la</strong> stessa mano sul margine inferiore sinistro.<br />

42 salvo che di seta aggiunto sul margine destro dal<strong>la</strong> stessa mano.


334 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

XXIII. Item si prohibisce e comanda a tutti orefici sartori e sartrice, ricamatori<br />

et altri maestri, e <strong>la</strong>voranti manifattori et artefici che non possino in<br />

modo alcuno tagliare cuscire <strong>la</strong>vorare né fabricare in modo alcuno vestimenti<br />

ornamenti e portature da donne, col<strong>la</strong>ne maniglie centure o altre cose di sopra<br />

prohibite e che fussero contra <strong>la</strong> forma del presente decreto.<br />

XXIV. Item si prohibisce e comanda che nelli pasti e conviti nuzziali, non<br />

sia licito dar più di doi antipasti et una sorte di sie<strong>la</strong>to, concio in alesso o in<br />

arrosto, ad arbitrio del convitante, escludendo in tutto ogni sorte di pasticci,<br />

sfogliati e geli, concedendo solo che possa far doi sorte di torte e doi sorti di<br />

confetti so<strong>la</strong>mente.<br />

XXV. Item si prohibisce e comanda che nelli pasti che si fanno agli amici<br />

e parenti cittadini o forestieri, privatamente in casa o fuor di casa, non sia licito<br />

dar più d’un antipasto, et una sorte di alesso, et una di arrosto e non più oltra.<br />

XXVI. Item si ordina e comanda che tutte quelle persone cittadine e contadine<br />

et altri habitanti come di sopra, che contrafaranno al<strong>la</strong> presente legge, in<br />

tutto o in parte o in qualche capitolo di essa, caschino nel<strong>la</strong> pena di scudi<br />

cinquanta, d’applicarsi per un quarto all’essecutore, per un altro quarto all’accusatore<br />

e per l’altra meità al<strong>la</strong> camera del commune del<strong>la</strong> Città di Castello, e si<br />

crederà all’accusatore con un testimonio degno di fede, oltra <strong>la</strong> perdita delle<br />

cose prohibite che si trovaranno portate contra li presenti ordini quali s’intendino<br />

confiscate et applicate a ditta comunità, alle quali pure siano tenuti tutti<br />

quelli che stessero in quel<strong>la</strong> casa dove habitasse <strong>la</strong> donna o altri che contravenisse<br />

e contravenendo alcuna persona non di meno sia tenuto osservare <strong>la</strong> legge<br />

ancor se pagasse ditta pena 43 .<br />

XXVII. Item si ordina e comanda che, nascendo qualche dubbio o difficultà<br />

sopra l’intelligenza o interpretatione delli presenti capitoli, si stia al<strong>la</strong> dechiaratione<br />

del magnifico conseglio del regimento.<br />

XXVIII. Item si ordina e comanda ch’el bargello cavallieri et altri esecutori<br />

del<strong>la</strong> corte, possino e debbano far diligenza d’investigare ritrovar 44 tutte quelle<br />

persone che contrafaranno al presente decreto tanto nelle piazze come nelle strade<br />

publiche e ciascun altro luogo honesto, sanza però cercar o toccar altramente<br />

le persone acciochè contra l’inobediente si possa procedere e far debita essecutione<br />

del<strong>la</strong> pena incorsa 45 . Dechiarando che quanto a questo capitolo si darà<br />

fede all’essecutore o un offiziale con il ditto d’uno bailio pubblico o altri testimoni<br />

46 e ciascuna persona si <strong>la</strong>sci modestamente cercare in publico dagli offiziali,<br />

in presenza de testimoni senza contrasto alcuno.<br />

XXIX. Item atteso che reformandose le spese superflue delle donne mondane<br />

solite a viver pomposamente nel loro vestire et anco quelle degli huomini<br />

43 contravenendo ... pena aggiunto sul margine sinistro dal<strong>la</strong> stessa mano.<br />

44 far ... ritrovar aggiunto sul margine sinistro dal<strong>la</strong> stessa mano.<br />

45 sanza però ... incorsa aggiunto sul margine sinistro dal<strong>la</strong> stessa mano.<br />

46 dechiarando ... testimoni aggiunto sul margine inferiore dal<strong>la</strong> stessa mano.


Città di Castello<br />

335<br />

nel far conviti e pasti ordinarii e straordinarii, tanto publichi come privati, par<br />

molto più ragionevol cosa e degna di reformatione e meritoria appresso Dio e ’l<br />

mondo di resecar qualche superfluità che s’usa da secu<strong>la</strong>ri nel vestir le lor donne<br />

in qualche monestero, si prohibisce e comanda per virtù del presente decreto<br />

che per l’avvenire, tanto nello accettar che si farà delle donne nelli monasteri di<br />

monache sore o bisoche o altre religiose di detta città, quanto nel vestirgli poi di<br />

quell’ordine, per li congionti di quel<strong>la</strong> che si fa religiosa non si possi far spesa<br />

in pasti e col<strong>la</strong>tioni che si soglion fare nelli monesteri che siano di valuta di più<br />

di tre sino in quattro scudi so<strong>la</strong>mente. Esshortando le venerande monache e<br />

devote serve di Dio a contentarsi di questa legge, assai più dura e rigida alle<br />

donne secu<strong>la</strong>ri solite a viver con maggior licenza e libertà che a quelle che<br />

stanno per obbedienza rinchiuse nei monesteri.<br />

XXX. Item si ordina statuisce e comanda che <strong>la</strong> presente legge decreto e<br />

reformatione sia et esser debba <strong>generale</strong>, et oblighi e leghi equalmente tutti e<br />

singuli cittadini e cittadine et altri per tempo habitanti in detta Città di Castello<br />

e suo destretto, di qualunche stato grado o conditione si siano, e niuna persona<br />

casa o fameglia di detta città s’intenda in alcuno modo esser essentata o privilegiata<br />

dall’osservanza di detti capitoli.<br />

Reservate però sempre in principio mezzo e fine del presente decreto, le<br />

case delli illustrissimi signori Vitelli, quali non s’intendino essere inclusi nel<strong>la</strong><br />

presente legge.<br />

XXXI. Et perché potria esser che qualche cittadino o cittadina tentasse<br />

contravenire alli presenti capitoli, mossi forse da superbia o vana presunzione, si<br />

prohibisce e comanda che niuna persona di qualunche grado stato o conditione<br />

si sia, ardisca né presuma di contravvenire al<strong>la</strong> presente legge, né sotto pretesto<br />

di privilegi o dispensationi se pur qualch’una da Roma se n’impetrasse, il che<br />

non si crede né deve farsi, né sotto qual altro color si voglia. E quelli che<br />

ottenesser privilegii derogatori a questo decreto, siano tenuti et obligati in termine<br />

di otto dì dal dì che saranno impetrati, o quando saranno ricerchi dal magistrato,<br />

renuntiar a ditti privilegii nel pa<strong>la</strong>zzo publico et al cospetto delli magnifici<br />

signori confalonieri e priori di detta città, e non renuntiando come di sopra,<br />

si debbi subito congregar il conseglio delli signori Cento, dove si proponghi <strong>la</strong><br />

contraventione del<strong>la</strong> legge, et ivi si elegghino ambasciatori per mandare a Roma<br />

o dove bisognarà per far revocare in nome publico dal<strong>la</strong> santità del papa, o altri<br />

superiori, le ditte dispense o privilegii. E questo si facci a spese di chi l’avesse<br />

impetrati, da restituirsi per loro al<strong>la</strong> comunità, che mandasse ambasciatori o facesse<br />

altra spesa per tal causa. Et inoltre ditti impetranti siano tenuti per cittadini<br />

vani et inutili al<strong>la</strong> sua città come quelli che desiderano avantaggiar gli altri<br />

loro eguali, che meritano simili prerogative e privilegi, come loro.


FOLIGNO<br />

a cura di Maria Biviglia, Federica Romani, Pao<strong>la</strong> Tedeschi


INTRODUZIONE<br />

L’origine del<strong>la</strong> città è antichissima e si fa risalire al VII-VI secolo<br />

a.C., ma <strong>la</strong> sua ubicazione non è circoscrivibile ad un unico sito 1 .<br />

Durante <strong>la</strong> prima metà del XIII secolo, fatta eccezione per il breve<br />

periodo (1237-1239) in cui si alleò con Todi, Gubbio e soprattutto con<br />

<strong>la</strong> potentissima e guelfa Perugia, Foligno fu saldamente fedele all’Impero.<br />

La fazione ghibellina, sempre più potente fino al<strong>la</strong> morte di Federico II,<br />

fu poi soppiantata da quel<strong>la</strong> guelfa nel 1254, ma nel 1268 troviamo <strong>la</strong><br />

città nuovamente ghibellina governata da Ansaldo di Filippo degli Anastasi.<br />

Nel 1305, sconfitto Corrado degli Anastasi, con <strong>la</strong> nomina di Nallo<br />

Trinci a gonfaloniere di giustizia, ovvero capitano di parte guelfa e capitano<br />

del popolo, per Foligno iniziò un lungo periodo di governo signorile<br />

che terminò nel 1439 con <strong>la</strong> cacciata di Corrado Trinci per mano del<br />

cardinale Giovanni Vitelleschi, incaricato da papa Eugenio IV de reductione<br />

communis et hominum civitatis Fulginei ad obedientiam et gremium<br />

Ecclesiae 2 . Foligno tornò ad essere amministrata da magistrature comuna-<br />

1 Per una storia <strong>generale</strong> di Foligno si rimanda a: L. IACOBILLI, Discorso del<strong>la</strong> città di<br />

Foligno, Foligno 1646 (rist. anast., Bologna 1972); G. BRAGAZZI, Compendio del<strong>la</strong> storia di<br />

Foligno, Foligno 1858-1859 (rist. anast., Bologna 1973); B. MARINELLI, I Rioni di Foligno.<br />

Tradizione storia, Foligno 1994; F. BETTONI e B. MARINELLI, Foligno. Itinerari fuori e dentro<br />

le mura, Foligno 2001; B. LATTANZI, Storia di Foligno, dalle origini al 1860, voll. I-V,<br />

Roma 1994-2002.<br />

2 La storia dei Trinci fu già materia di studio nel sec. XVII da parte di D. DORIO,<br />

Istoria del<strong>la</strong> famiglia Trinci, nel<strong>la</strong> quale si narrano l’Origine, Genealogia, Dominii, Dignità e<br />

Fatti de’ descendenti da essa, Foligno 1638 (rist. anast., Foligno 1973) e del già citato L.<br />

IACOBILLI, Discorso del<strong>la</strong> città di Foligno; tra gli studi più recenti si segna<strong>la</strong>no: M. FALOCI<br />

PULIGNANI, Il vicariato dei Trinci, in BDSPU, XVIII (1912), pp. 3-43; ID., Fragmenta Fulginatis<br />

Historiae, in RIS, XXVII / II, Bologna 1933; G. LAZZARONI, I Trinci di Foligno dal<strong>la</strong><br />

signoria al vicariato apostolico, Bologna 1969; M. SENSI, Lettere patenti di Corrado e


340 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

li, anche se <strong>la</strong> loro autonomia fu più nominale che sostanziale. Proprio<br />

in quegli anni, infatti, lo Stato del<strong>la</strong> Chiesa iniziò <strong>la</strong> sua riorganizzazione<br />

amministrativa e politica in modo da poter meglio control<strong>la</strong>re le periferie.<br />

I forti contrasti, sorti dopo il 1439, tra <strong>la</strong> fazione popo<strong>la</strong>re e quel<strong>la</strong><br />

nobiliare terminarono nel 1460 con l’esclusione, concessa da papa Pio II<br />

all’aristocrazia cittadina, del ceto popo<strong>la</strong>re dal consiglio comunale. Da<br />

allora Foligno ebbe una delle forme oligarchiche più rigide dello Stato<br />

Pontificio 3 .<br />

Prima di illustrare le fonti consultate, è necessario ricordare che, purtroppo,<br />

agli inizi del secolo XV l’archivio comunale di Foligno subì danni<br />

di tale portata da rimanerne pressoché distrutto. La tradizione vuole<br />

che ciò avvenisse per rappresaglia al<strong>la</strong> caduta del<strong>la</strong> signoria dei Trinci. In<br />

effetti <strong>la</strong> documentazione, eccetto quel<strong>la</strong> appartenente all’Archivio delle<br />

Sei Chiavi, del<strong>la</strong> quale si dirà più avanti, parte dagli anni Venti del Quattrocento.<br />

La ricerca è partita come nelle altre città dagli Statuti; a questi è<br />

stato aggiunto lo spoglio dei registri appartenenti al<strong>la</strong> serie Consigli e<br />

Riformanze, cioè al<strong>la</strong> raccolta delle deliberazioni del consiglio comunale e<br />

dei priori. Da questo complesso documentario non potevano essere escluse<br />

le carte contenute nel credenzino VIII dell’Archivio delle Sei Chiavi denominate<br />

« Pragmatiche delle doti e degli ornamenti muliebri ». Con <strong>la</strong><br />

denominazione di Archivio delle Sei Chiavi si intende il nucleo documentario<br />

più antico dell’archivio storico comunale di Foligno, con carte<br />

a partire dal<strong>la</strong> fine del secolo XII. La sua costituzione ha una data ben<br />

precisa, il 5 gennaio 1478, quando il consiglio comunale stabilì di costruire<br />

« una cassa bel<strong>la</strong>, forte e grossa », nel<strong>la</strong> quale contenere i documenti e<br />

gli oggetti preziosi, provvista di sei diverse chiavi, una per ogni priore.<br />

La documentazione venne poi suddivisa per materie e sistemata all’interno<br />

di piccole buste, denominate credenzini 4 . Si è ritenuto opportuno<br />

Ugolino Trinci (1383-1384), in “Bollettino storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, VII (1983), pp. 7-<br />

55; Signorie in Umbria tra Medioevo e Rinascimento: l’esperienza dei Trinci, Atti del congresso<br />

storico internazionale (Foligno 10-13 dicembre 1986), voll. I-II, Perugia 1989, e tra<br />

i contributi si segna<strong>la</strong> quello di M. SENSI, I Trinci tra storia, storiografia ed erudizione, B.<br />

LATTANZI, Storia di Foligno. II. Dal 1305 al 1439 - I Trinci, Roma 1998; Il Pa<strong>la</strong>zzo Trinci<br />

di Foligno, a cura di G. BENAZZI e F. F. MANCINI, Perugia 2001.<br />

3 Cfr. G. METELLI, Il regime oligarchico a Foligno dall’ascesa al<strong>la</strong> decadenza, in “Bollettino<br />

storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, XIII (1989), pp. 285-322.<br />

4 Su quest’argomento si rimanda a: F. BALDACCINI, Regesto dell’Archivio delle Sei Chiavi<br />

a Foligno, in BDSPU, XXXIII (1935), pp. 3-4; F. GUARINO, L’Archivio delle Sei Chiavi del


Foligno<br />

341<br />

al<strong>la</strong>rgare ulteriormente il campo d’indagine ai registri delle Polizze, dove<br />

si trovano copiate le denunce anonime inviate ai magistrati e sulle quali<br />

si metteva ai voti <strong>la</strong> decisione da prendere. Altra documentazione consultata<br />

è quel<strong>la</strong> contenuta nei Registri, consistente in atti diversi, quali copie<br />

di brevi pontifici, lettere patenti, decreti del<strong>la</strong> Sacra Congregazione e del<br />

legato di Perugia, copie di notificazioni e bandi del<strong>la</strong> città di Foligno.<br />

I due statuti che sono giunti fino a noi, e nei quali sono contenute<br />

norme suntuarie, furono prodotti durante il vicariato trinciano. Si tratta<br />

dello Statutum populi, del 1350, e del<strong>la</strong> IV parte dello Statutum communis,<br />

redatta nel 1426. Dello Statutum populi, emanato nel 1350, abbiamo<br />

<strong>la</strong> copia redatta dal notaio Bartolomeo Benentisi di Foligno l’8 marzo<br />

1443. Non sappiamo perché, dopo quasi quattro anni dal<strong>la</strong> caduta dei<br />

Trinci, venne riproposto il testo suntuario di un secolo prima, con le<br />

riforme apportate fino al 1439, cioè fino a Corrado, il cui nome è opportunamente<br />

sostituito dal notaio con un diplomatico etcetera: ... collegialiter<br />

congregati in domibus magnifici etc. in quadam sa<strong>la</strong> quae dicitur<br />

sa<strong>la</strong> imperatorum. La damnatio memoriae seguita al<strong>la</strong> fine del tiranno è<br />

fisicamente ben visibile anche nel<strong>la</strong> Invocatio del<strong>la</strong> quarta parte del testo<br />

statutario del secolo XV, dove si notano ampie abrasioni in corrispondenza<br />

del nome e degli attributi di Corrado Trinci. Le norme in questione,<br />

riservate esclusivamente al<strong>la</strong> rego<strong>la</strong>mentazione del lusso, furono emanate<br />

in pieno periodo signorile e per esse abbiamo anche <strong>la</strong> versione<br />

consiliare, ovvero il registro delle Riformanze dove, nel<strong>la</strong> seduta consiliare<br />

del 16 marzo 1426, è conservato il testo integrale che, non avendo subito<br />

alcuna manomissione, è stato preso come testo-base per l’edizione. Ad<br />

ogni modo, lo statuto del 1426 contiene quattro capitoli che vanno ad<br />

integrare quelli riguardanti i matrimoni, contenuti nello statuto communis,<br />

come è esplicitamente detto nel<strong>la</strong> rubrica 114. Il rimando ad uno<br />

statuto communis fa sorgere qualche dubbio di datazione. Infatti, se il<br />

testo statutario fu redatto nel 1350, le norme a cui si riferisce il rimando<br />

potrebbero appartenere ad uno statuto trecentesco andato perduto, oppure<br />

si potrebbe supporre che nel<strong>la</strong> copia del 1443 sia stata apportata<br />

una modifica al testo originale, aggiungendo il rimando allo statuto del<br />

1426. Il notaio Bartolomeo Benintisi, tuttavia, nel<strong>la</strong> sua sottoscrizione,<br />

per altro senza signum, non dà conto, come in genere succede, di varia-<br />

Comune di Foligno e l’attività giurisdizionale di una magistratura “privilegiata”: i Soprastanti<br />

al<strong>la</strong> Fiera, in Pro Tribunali sedentes Atti del Convegno di studi (Spoleto, 8-10 novembre<br />

1990), in “Archivi per <strong>la</strong> Storia”, IV, 1-2 (1991), pp. 332-337; Foligno oltre i confini,<br />

a cura di R. MARCONI, Foligno 1999, pp. 17-21.


342 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

zioni apportate al testo originale. La prima ipotesi, pertanto, sembrerebbe<br />

<strong>la</strong> più probabile.<br />

In <strong>generale</strong> si può dire che l’intento dei legis<strong>la</strong>tori non fu tanto di<br />

moderare il lusso nel vestire, nelle fogge e negli ornamenti, quanto piuttosto<br />

quello di disciplinare e moderare sia le spese sia le manifestazioni<br />

eccessive di ogni tipo: di gioia, in caso di matrimonio, o di disperazione<br />

durante i funerali. Ed ecco che è vietato psallere (suonare) al di fuori<br />

del<strong>la</strong> casa in cui è celebrato il matrimonio. Altri divieti riguardano i<br />

battesimi e le cresime, per i quali non si deve eccedere con i doni, né<br />

tenere crismatis manum. Più numerose e dettagliate sono le disposizioni<br />

in caso di eventi luttuosi: è assolutamente proibito il corruptum (<strong>la</strong>mento<br />

funebre), proibito strapparsi le vesti o i capelli, colpirsi in faccia, vestirsi<br />

di nero o rimanere nel<strong>la</strong> casa del defunto. Anche gli appartenenti a confraternite<br />

non potranno coprirsi <strong>la</strong> faccia, indossare sacchi o intonare <strong>la</strong>udes<br />

vel cantilenas.<br />

Per altro una rubrica incentiva l’applicazione ferrea del<strong>la</strong> legge riconoscendo<br />

al podestà, al capitano del popolo e ai loro ufficiali una percentuale<br />

sull’introito che deriverà dalle sanzioni comminate a coloro che non<br />

avranno rispettato le norme de sponsalitiis aut de corruptis mortuorum.<br />

Secondo <strong>la</strong> documentazione in nostro possesso, nel 1426, forse dopo<br />

<strong>la</strong> predicazione quaresimale di fra Bartolomeo da Giano, si sentì di nuovo<br />

l’esigenza non solo di porre un freno alle spese nuziali e funebri, ma<br />

anche all’eccessive spese per le vesti e gli ornamenti que noviter ferunt<br />

mulieres.<br />

Nel<strong>la</strong> seduta consiliare del 15 marzo si stabilì di nominare sei boni<br />

homines che, insieme ai priori, esaminassero e, all’occorrenza, modificassero<br />

i vecchi ordinamenti e provvedessero al<strong>la</strong> stesura di norme contro<br />

gli eccessi nel vestire. L’esistenza di norme suntuarie precedenti, riviste<br />

dagli statutari, è ribadita nell’Exordium dello statuto. La proposta fu accettata<br />

quasi all’unanimità; un solo consigliere votò contro, quasi sicuramente<br />

quello che, durante <strong>la</strong> discussione, chiese che non si ordinasse di<br />

disfare le vesti e gli ornamenti, ma che fosse <strong>la</strong>sciata <strong>la</strong> possibilità di<br />

portarli liberamente, poiché erano stati fatti con i denari propri e così<br />

quicumque vult facere faciat.<br />

Ritornando al<strong>la</strong> predicazione di Bartolomeo da Giano, <strong>la</strong> cui presenza<br />

a Foligno nel 1426 è peraltro documentata, non esiste, né nel codice<br />

statutario, né nel testo delle Riformanze, un riferimento esplicito all’influenza<br />

immediata che detta predicazione esercitò nel<strong>la</strong> stesura delle rubriche<br />

suntuarie. Tuttavia, nove anni dopo, nel<strong>la</strong> seduta del 15 giugno<br />

1445, un consigliere propose che, per ovviare al lusso sfrenato e alle<br />

spese eccessive, si utilizzassero gli statuti fatti tempore fratris Bartolomei.


Foligno<br />

343<br />

La presenza di fra Bartolomeo e l’emanazione di norme suntuarie non è<br />

una semplice coincidenza. Infatti, come si vedrà più avanti, in alcune<br />

riforme e aggiunte successive sono esplicitamente indicati i nomi di alcuni<br />

frati che predicarono a Foligno in tempo di Quaresima e che, con le<br />

loro parole, influenzarono fortemente le magistrature cittadine, richiamandole<br />

al rispetto del<strong>la</strong> legge esistente e al<strong>la</strong> revisione di alcuni capitoli. I<br />

frati, appartenenti all’Osservanza francescana e presenti a Foligno in concomitanza<br />

all’emanazione di norme suntuarie, furono: il già citato Bartolomeo<br />

da Giano o da Montefalco (1426), Francesco da Spoleto (1448),<br />

Cherubino da Nigroponte (1454), Pacifico (1473). Tra i domenicani va<br />

ricordato Giovanni da Pistoia, che fu a Foligno nel 1458 5 .<br />

Le norme statutarie del 1426 rego<strong>la</strong>mentarono i matrimoni e i funerali,<br />

ma molti capitoli contengono divieti riguardanti le vesti, sia per ciò<br />

che riguarda le fogge che gli ornamenti.<br />

Abbastanza dettagliati sono anche gli obblighi ai quali devono sottostare<br />

il notaio e il podestà: il primo è tenuto a comunicare al podestà,<br />

entro otto giorni dal<strong>la</strong> richiesta fattagli, ogni matrimonio per il quale è<br />

stato “rogato”, mentre il secondo deve notificare agli sposi le norme da<br />

osservarsi. Inoltre, almeno un giorno prima, lo sposo deve comunicare al<br />

podestà l’imminenza del matrimonio; dopo di che il podestà dà incarico<br />

ad uno dei notai dei malefici di registrare i nomi degli sposi e di control<strong>la</strong>re<br />

che tutto avvenga secondo <strong>la</strong> legge. Le sanzioni previste per i<br />

podestà negligenti sono notevoli e consistono in una pena di duecento<br />

lire di denari. Nemmeno gli artigiani sfuggono alle multe: sarti e calzo<strong>la</strong>i,<br />

che taglieranno e cuciranno vidualia vestimenta, saranno condannati ad<br />

una pena di dieci lire di denari per ciascun indumento.<br />

Di poco anteriori sono le norme suntuarie del castello di Acquafranca<br />

(attualmente Roccafranca) 6 . Si tratta di tre sole rubriche suntuarie contenute<br />

nello statuto redatto nel 1424. In questo caso il compito degli<br />

statutari si limitò a moderare non tanto il lusso dei vestiti, quanto soprattutto<br />

alcune abitudini in occasione dei matrimoni (corredo, scambio<br />

di doni) e dei funerali (mangiare e bere nel<strong>la</strong> casa del morto). Partico<strong>la</strong>re<br />

è il divieto di «domandare o pigliare denari per <strong>la</strong> sbarra overo d’altro<br />

loco quando alcuno se menasse moglie ». Ancora in uso, fino a qual-<br />

5 In proposito si rimanda a M. SENSI, Predicazione itinerante a Foligno nel sec. XV,<br />

in “Picenum Seraficum”, X (1973), pp. 139-195; B. LATTANZI, Storia di Foligno. III. Dal<br />

1439 al 1797. Tomo I: 1439-1559, Roma 2000, pp. 198-199.<br />

6 Per <strong>la</strong> storia di Acquafranca si rimanda a F. BALDACCINI, Gli statuti di Acquafranca<br />

(1424), in “Archivi”, XXVII (1960), pp. 314-318.


344 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

che decennio fa nelle zone montane, questa usanza consisteva nel pagamento,<br />

da parte dello sposo, di una sorta di pedaggio.<br />

Nel 1448, si ripropose a Foligno il problema delle leggi suntuarie.<br />

Il consiglio si riunì più volte (tra l’aprile e il maggio), giungendo all’approvazione<br />

di alcune aggiunte e riforme in merito ai regali e alle<br />

visite da farsi in occasione dei matrimoni, al<strong>la</strong> quantità di cera e alle<br />

offerte per i funerali, al peso in oro o in argento dei bottoni o ornamenti<br />

consentiti e all’altezza del balzum. Sei anni dopo, nel 1454, venne<br />

emanato un altro statuto reso necessario, come è detto nel preambolo,<br />

dal<strong>la</strong> continua ricerca, specialmente da parte delle donne e dei<br />

giovani, di ornamenti raffinatissimi ed esotici. Il testo recita così: Cumque<br />

in civitate Fulginei huiusmodi ornatus excessive multiplicaverint<br />

obsoletisque iam civitatis moribus, mulieres ac iuvenes non contenti patriae<br />

consuetudine in dies exquisitissimos peregrinosque ornatus certatim<br />

habere contendunt. Anche in questo caso ebbe un ruolo importante <strong>la</strong><br />

predicazione quaresimale di fra Cherubino da Nigroponte, a tal punto<br />

che il 2 aprile del 1454, domenica delle Palme, il notaio del comune<br />

lesse i capitoli del nuovo statuto dinanzi ad una grande fol<strong>la</strong> accorsa<br />

nel<strong>la</strong> piazza principale per ascoltare <strong>la</strong> predica del francescano. Le norme<br />

tendono a limitare l’eccesso di ornamenti d’oro e d’argento, di<br />

gioielli, di ricami, di eccessive quantità di tessuto, quasi sempre pregiato;<br />

sono vietati anche i doni che venivano fatti in occasione del parto.<br />

Viene, infine, aggiunto un articolo contro <strong>la</strong> fabbricazione, <strong>la</strong> vendita e<br />

l’uso di carte e dadi.<br />

Dal<strong>la</strong> fine del secolo XV a tutto il secolo XVI l’amministrazione comunale<br />

affrontò frequentemente il tema delle norme suntuarie; ripetute<br />

erano le <strong>la</strong>mentele per le loro trasgressioni e i capitoli sull’ornato venivano<br />

molto spesso riproposti e rinnovati. Tanta ricca documentazione è in<br />

parte spiegabile con il notevole sviluppo economico di cui godette Foligno<br />

in quel periodo, dovuto al<strong>la</strong> partico<strong>la</strong>re ubicazione del<strong>la</strong> città situata<br />

lungo le principali vie di comunicazione dell’Italia centrale, il che <strong>la</strong> rendeva<br />

una città di transito, un crocevia obbligato per i mercanti fiorentini<br />

e per le loro merci, soprattutto tessuti, che dovevano raggiungere Ancona<br />

o che da lì provenivano. Inoltre, nel territorio folignate erano presenti<br />

numerosi opifici, quali fi<strong>la</strong>toi da funi, cartiere, gualchiere da panno, cererie;<br />

anche l’arte tipografica e orafa era fiorente 7 . Non a caso in città e<br />

7 Cfr. G. METELLI, L’arte del<strong>la</strong> seta a Foligno e i rapporti commerciali con il regno di<br />

Napoli in età moderna, in “Bollettino storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, XVIII (1994),<br />

pp. 169-202.


Foligno<br />

345<br />

nel suo contado si svolgevano numerose fiere 8 , una delle quali, <strong>la</strong> “fiera<br />

dei Soprastanti”, era tra le più importanti dello Stato Pontificio e richiamava<br />

un gran numero di mercanti « da ogni parte del mondo, portando<br />

ogni sorte di mercantia» 9 .<br />

Nel 1473 i priori di Foligno ribadirono <strong>la</strong> necessità di attenersi, in<br />

materia <strong>suntuaria</strong>, a quanto già stabilito nei «singoli statuti e reformatione»,<br />

che erano stati e<strong>la</strong>borati al tempo delle predicazioni di frate Cherubino<br />

da Nigroponte e frate Alberto dell’ordine dei Francescani, fatta eccezione<br />

per alcune modifiche, tra cui si ricorda <strong>la</strong> riduzione di certe<br />

pene pecuniarie, in casi peraltro assai limitati, e, per quanto riguarda<br />

l’abbigliamento maschile, <strong>la</strong> concessione fatta al<strong>la</strong> c<strong>la</strong>sse dei cavalieri di<br />

poter indossare vesti ricamate.<br />

Successivamente, nel 1484, re<strong>la</strong>tivamente ai matrimoni, si stabiliva che<br />

il marito o il padre del<strong>la</strong> sposa dovessero consegnare al cancelliere del<br />

comune un elenco scritto degli ornamenti delle donne e del<strong>la</strong> stima del<strong>la</strong><br />

dote, nel tentativo di control<strong>la</strong>re e quindi di tenere a freno, l’eccessivo<br />

ammontare delle doti che gravavano pesantemente sul bi<strong>la</strong>ncio familiare.<br />

Nel 1493, in seguito al<strong>la</strong> predicazione di un altro frate francescano,<br />

Felice da Perugia, il consiglio comunale ribadì <strong>la</strong> necessità di rinnovare le<br />

leggi contra lusores, che furono poi e<strong>la</strong>borate nel 1499 e riproposte nei<br />

bandi del 1507 e del 1511, dove si condannano duramente gli artigiani<br />

perché «sono principali causa de tanti sforgiamenti et pazze forgie et dannose»,<br />

inoltre l’artigiano, artefice di ornamenti proibiti, doveva anche essere<br />

«stracciato de ogni offitio al qual fusse tracto et reputato infame ». Sempre<br />

8 Sulle fiere e l’importanza dei commerci a Foligno vedi: F. PONTANO, Discorso sopra<br />

l’antichità del<strong>la</strong> città di Foligno, Perugia, Naccarini 1618, pp. 55-58; L. JACOBILLI, Discorso<br />

del<strong>la</strong> città di Foligno, cit., pp. 7-13; Descrittione del<strong>la</strong> Città di Foligno, manoscritto anonimo<br />

del sec. XVIII conservato nel<strong>la</strong> Sezione di Archivio di Stato di Foligno, Fondo Orfini,<br />

b. 27; vedi per <strong>la</strong> tracrizione integrale F. GUARINO, Un inedito manoscritto settecentesco:<br />

<strong>la</strong> “Descrittione del<strong>la</strong> città di Foligno” del fondo Orfini conservato presso il locale<br />

Archivio di Stato, in “Bollettino storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, IX (1985), pp. 85-104; G.<br />

BRAGAZZI, Compendio del<strong>la</strong> storia di Fuligno, cit., pp. 27-28, 136-139; A. GROHMANN, Aperture<br />

e inclinazioni verso l’esterno: le direttrici di transito e di commercio, in Orientamenti<br />

di una regione attraverso i <strong>secoli</strong>: scambi rapporti, influssi storici nel<strong>la</strong> struttura dell’Umbria,<br />

Atti del X Convegno di Studi Umbri (Gubbio 23-26 maggio 1976), Perugia 1978, pp. 57-<br />

95; ID., Note sulle fiere umbre in età medievale e moderna, in La fiera dei morti di<br />

Perugia, Perugia 1980, pp. 1-25; G. METELLI, Criminalità a Foligno nel<strong>la</strong> seconda metà del<br />

XVI secolo, in “Proposte e ricerche”, Quaderni monografici 18 (1995), pp. 29-49; ID.,<br />

Foligno “città de passo et de fiera”, in “Bollettino storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, XIX<br />

(1995), pp. 373-397.<br />

9 Tale espressione è riportata in L. JACOBILLI, Discorso del<strong>la</strong> città di Foligno ... cit., p. 7.


346 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nel bando del 1511 si stabiliva che «sia posta et constituita una cassetta<br />

idonea per un tamburo nel<strong>la</strong> chiesa di San Felitiano ... appiccata in loco<br />

contrario all’homini et domne... nel qual tamburo sia licito ad ogni persona,<br />

tanto homini quanto domne, de intamburare tucte quille persone che contrafaronno<br />

non observando in tutto et per tutto li presenti ordinamenti ».<br />

Un momento importante si verificò il 10 gennaio 1513, quando Giulio<br />

II confermò i capitoli già approvati dal cardinal legato Antonio Del<br />

Monte. Si tratta di 23 capitoli sull’ornato femminile e maschile caratterizzati<br />

da un irrigidimento delle pene, come il carcere previsto per i padri,<br />

i suoceri e i mariti inadempienti. Molti dovevano essere dunque i cittadini<br />

trasgressori se, dopo appena tre mesi, il consigliere Constantius propose<br />

di inviare a Roma alcuni oratori per sollecitare il perdono e l’emanazione<br />

di una riforma delle leggi sull’ornato; papa Leone X il 30 aprile<br />

dello stesso anno si limitò a concedere l’assoluzione dal<strong>la</strong> scomunica a<br />

quanti avessero fatto atto di pentimento.<br />

In genere i provvedimenti emanati non ebbero mai grande efficacia<br />

in Foligno se vari papi, come Clemente VII nel 1532, Giulio III nel<br />

1550, Pio IV nel 1561 e nel 1563, Pio V nel 1567, Sisto V nel 1589 e<br />

Clemente VIII nel 1599, tornarono su tale argomento; solo Paolo III nel<br />

1541 mitigò tali disposizioni eliminando <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> scomunica 10 .<br />

Un problema era rappresentato dai molti forestieri residenti a Foligno<br />

che non volevano sottostare alle leggi del<strong>la</strong> città. Si sa da una apodissa<br />

del 1537 delle proteste contro le richieste di alcuni forenses che pretendevano<br />

di far indossare alle loro mogli indumenti proibiti e per ottenere<br />

tale permesso si erano rivolti prima al legato a Perugia, poi al papa a<br />

Roma. Nel<strong>la</strong> apodissa si afferma anche che « chi de loro vole portare<br />

drappi et portature vetate vada o ad Cerreto o ad Bevagna dove meglio<br />

convengono tali portamenti ». Comunque, dopo pochi giorni, il vicelegato<br />

perugino poneva fine al<strong>la</strong> questione, ordinando alle donne di Foligno<br />

sposate con forestieri di non indossare indumenti e ornamenti diversi da<br />

quelli indossati da donne sposate a Folignati. Ma ancora nel gennaio del<br />

1537, su richiesta dell’Ebreo Nello, il consiglio comunale, con cinquantadue<br />

voti favorevoli e nove contrari, deliberò che gli Ebrei non dovessero<br />

sottostare alle leggi sull’ornato femminile 11 .<br />

10 Su tale argomento cfr. anche M. G. NICO OTTAVIANI, De glie ariede e fregiature.<br />

Alcune considerazioni sul<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> tra Tre e Quattrocento, in Studi sull’Umbria<br />

Medievale e Umanistica, Spoleto 2000, pp. 9-16.<br />

11 Sugli Ebrei in Umbria A. TOAFF, Gli ebrei a Perugia, Perugia 1975 (Deputazione<br />

di Storia Patria per l’Umbria, Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria, 10); ID., Il vino e <strong>la</strong> carne.<br />

Una comunità ebraica nel medioevo, Bologna 1989.


Foligno<br />

347<br />

La normativa sui funerali torna in una apodissa del 1541 dove si<br />

chiedeva di far riferimento alle leggi perugine, le quali proibivano ai parenti<br />

dei defunti di accompagnare il corteo funebre in chiesa, e questo<br />

per « tor via le occasione che se dà ad altri che intervenne a simile<br />

exequie più presto di ridere che di piangere per le sfonnate et goffe<br />

paro<strong>la</strong>ccie che alle volte excono de bocca alli dolenti parenti del defunto<br />

che fanno crepare del<strong>la</strong> risa chi li sente».<br />

Curiosa è <strong>la</strong> proposta di alcune donne che, in una apodissa del 14<br />

agosto 1554, approfittando del fatto che in quel periodo il capo priore<br />

era un medico, chiesero che, in caso di più familiari defunti, non dovessero<br />

mettere in testa in segno di lutto più di due “pannetti”, contravvenendo<br />

all’usanza che ne avrebbe richiesti un numero maggiore, per evitare<br />

di essere « non so<strong>la</strong>mente inferme ma stroppie e morte ».<br />

Nel 1549 vennero nuovamente e<strong>la</strong>borate ed approvate nuove e più<br />

dettagliate norme, differenziate a secondo del<strong>la</strong> appartenenza alle varie<br />

c<strong>la</strong>ssi sociali. Tali norme riguardavano sia l’ammontare delle doti, sia gli<br />

ornamenti come anche i doni di nozze disciplinando, nel caso delle “infantate”,<br />

anche il numero di visite che potevano ricevere.<br />

Ma anche queste nuove leggi vennero poco osservate, in una denuncia<br />

anonima di quel periodo si legge: « Le leggi in questa città si fanno<br />

per li disgraziati e per li poveri, perché per li pesci grossi non si trovano<br />

reti che li tenga. Questo lo dico perché nessuno è costretto a osservare li<br />

capitoli delle doti, se non quelli che hanno modo a dispensare, o iniqua<br />

abusione, che <strong>la</strong> legge non habbia di essere generalmente osservata ». Per<br />

altro nel dicembre dello stesso anno <strong>la</strong> nascita del nuovo duca di Urbino<br />

venne salutata con grandi festeggiamenti 12 .<br />

La continua e<strong>la</strong>borazione di leggi sull’ornato e sul<strong>la</strong> moderazione delle<br />

doti aveva evidentemente imposto Foligno agli occhi di altre comunità<br />

come punto di riferimento e modello da imitare. Infatti nell’aprile 1555 i<br />

priori di Camerino chiesero ai priori di Foligno consiglio « sopra <strong>la</strong> maniera<br />

di moderare il soverchio vestire delle donne e le spese dei funerali<br />

» e li pregarono di inviare loro una copia delle disposizioni.<br />

Sul delicato tema delle prostitute il vescovo folignate Sebastiano Portico<br />

intervenne nel 1556 ordinando a queste di «portare in testa sopra<br />

ogn’altro velo o cuffia un velo turchino d’un panno e mezzo di lunghezza»<br />

affinché « sieno per l’avenire riconosciute, ricapate e mostrate a dito<br />

per tali quali sonno dishonorate et infami » ed ancora « per più vittupe-<br />

12 B. LATTANZI, Storia di Foligno. III. Dal 1439 al 1797. Tomo I: 1439-1559, Roma<br />

2000, p. 310.


348 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

rio, dishonore et vergogna delle triste, che non si vogliono emendare et<br />

che a guisa di porci diletta lor lo stare involte nel<strong>la</strong> broda et nel fango».<br />

Lo stesso vescovo di Foligno ordinò alle donne del<strong>la</strong> sua città di non<br />

indossare più veli gialli in caso di lutto, come era usanza, poiché il papa<br />

aveva imposto un velo di quel colore alle Ebree, per « discernere et ricapare<br />

le donne cristiane dalle donne Giudee ». Quindi, « in segno di dolenzia<br />

e mestizia », veniva ordinato di porre in testa un solo velo bianco<br />

di ortechina senza alcuna piega ed una cintura di “banbace o de scilico”<br />

bianca, lunga sino in terra, se il defunto era un parente di primo grado,<br />

nel caso invece di lutto per un familiare di secondo e terzo grado il velo<br />

bianco doveva essere di “banbace”. Inoltre si proibivano i mantelli in<br />

testa, eccetto per le vedove.<br />

I rec<strong>la</strong>mi e le richieste di applicazione delle multe previste dal<strong>la</strong> legge<br />

continuarono a succedersi con rego<strong>la</strong>rità: in una apodissa del 1557 vengono<br />

denunciate diverse donne appartenenti a famiglie modeste « che non<br />

si contentano vivere secondo il grado loro». Sono mogli di ciabattini,<br />

sarti, “pizzicaroli” che, volendo ostentare <strong>la</strong> loro ricchezza, indossano<br />

cuffie d’oro e col<strong>la</strong>ne proibite.<br />

Nel 1563, in occasione di una nuova riforma sull’ornato femminile,<br />

che tiene conto dei “gradi” sociali, venne approvata nel consiglio <strong>la</strong> proposta<br />

che « subbito che saranno venuti da Roma confirmati li capituli del<br />

hornato delle donne si faccino stampare et li magnifici signori ne faccino<br />

stare sempre una copia al<strong>la</strong> porta di Santo Felitiano, come si fa a Perugia,<br />

acciò che ognuno ne possi aver notitia et se ne mandi qualcuno per<br />

il contado perché ogni persona possa sapere quel che ha da fare et non<br />

dica che io non lo sapea».<br />

Il successivo 18 luglio si cerca il modo di applicare <strong>la</strong> riforma stabilendo<br />

che « tutte le donne che saranno trovate vestite e ornate d’alcuna<br />

cosa prohibita in detti capitoli, se occorrerà quelle esser chiamate da<br />

qualsivoglia persona con alcun nome ingiominioso conveniente a donne<br />

impudiche et inhoneste, non possino dolersi et appel<strong>la</strong>rselo ad iniura »<br />

ed ancora «in ogni luogo dove trovassino alcuna donna vestita o ornata<br />

di dette cose prohibite levargli et spogliarli de fatto ». Curioso è quanto<br />

si legge nel registro delle Polizze del 1580: « non vorria che per causa<br />

delle donne si causasse qualche nuova nimicitia nel<strong>la</strong> nostra città et Dio<br />

voglia che non se ne sia cominciata una per conto delli banchi che si<br />

mettono in chiesa per le donne; l’altra sera una di quelle che ha forse <strong>la</strong><br />

coda più lunga, che non se li conviene, perché era stato tramutato il suo<br />

bancho fece il diavolo et peggio ».<br />

Qualche tempo dopo cogliamo il consigliere Cipriano Iacobilli a rimpiangere<br />

i tempi passati: «non vedete che <strong>la</strong> nostra città va in rovina et


Foligno<br />

349<br />

niuno cerca de remediarce; dove sono li vostri santi governi et belle legi<br />

et statuti che certo tutta questa valle era specchio et norma, questo n’è<br />

causa l’interese proprio, vi gabba Peruscia, Ancona et Spoleti, ci hanno<br />

provisto et voi non ce volete remediare; questo sono per le gran dote et<br />

sontuoso vestire delle donne che puzza sino al cielo».<br />

L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />

* Statuti cittadini: SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, nn. 1, 1bis, 18bis.<br />

* Consigli e riformanze: SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze, nn. 24-86.<br />

* Altri fondi: SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri, nn. 128-135; SASF,<br />

ASCF, Archivio Priorale, Polizze, nn. 121-126; SASF, ASCF, Archivio Priorale,<br />

Istrumenti, n. 149; SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino<br />

VIII, XI, XIV.<br />

* Statuti del territorio: Gualdo Cattaneo: Lo statuto di Gualdo Cattaneo del<br />

1483, a cura di M.G. NICO OTTAVIANI, Firenze 1977 (Quaderni del “Centro<br />

per il Collegamento degli Studi Medievali e Umanistici nell’Università di<br />

Perugia”, 2); Rasiglia: SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 8; Roccafranca<br />

(Acquafranca): SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 18bis.<br />

La ricerca e <strong>la</strong> trascrizione sono state effettuate da: Maria Biviglia (SASF,<br />

ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, nn. 1, 3, 5, 7; Libro<br />

II, nn. 1, 3, 5; Credenzino XI, Libro II, n. 7; Credenzino XIV, Libro III, n. 12;<br />

Archivio Priorale, Riformanze, nn. 39, 41, 43, 45, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61,<br />

63, 65, 67, 69, 71, 73, 75, 77, 79; Registri, nn. 127, 129, 131, 133, 135; Polizze,<br />

n. 125; Istrumenti, n. 149). Federica Romani (SASF, ASCF, Archivio delle Sei<br />

Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, nn. 2, 4, 6, 8; Libro II, nn. 2, 4; Credenzino<br />

XIV, Libro III, nn. 36-37; Archivio Priorale, Riformanze, nn. 40, 42, 44, 46, 48,<br />

50, 52, 54, 56, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 74, 76, 78, 80, 81; Registri, nn.<br />

128, 130, 132, 134; Polizze, nn. 124, 126). Pao<strong>la</strong> Tedeschi (SASF, ASCF, Archivio<br />

Priorale, Statuti, nn. 1, 1bis, 18bis (Statuto di Roccafranca); Riformanze, nn.<br />

24-38, 82-86; Polizze, nn. 121-123).


INDICE DELLE FONTI<br />

1. 1350, agosto 16 (in copia del 1443)<br />

Statuti<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 1bis.<br />

Ed. Statuta communis Fulginei, a cura di A. MESSINI e F. BALDACCINI, Perugia<br />

1969, (Deputazione di Storia Patria per l’Umbria. Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria,<br />

n. 7), vol. II, Statutum Populi, pp. 135-139, 299-300.<br />

De corruptis mortuorum (Rub. 113, cc. 48r-49v)<br />

De sponsalitiis et ordine servando in illis (Rub. 114, c. 49v)<br />

Quod potestas et capitaneus habeant partes de pecunia quam facient<br />

devenire in communi ab illis qui facerent contra statuta de sponsalitiis et<br />

corruptis mortuorum (Rub. 254, c. 120v)<br />

De bactemagliis et manciis non faciendis ultra quantitatem decem solidorum<br />

(Rub. 255, c. 121r)<br />

2. 1426, marzo 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1425-1433), n. 24.<br />

De modo et ordine dando in moribus ... (cc. 50v-53v, 56v)<br />

3. 1426, marzo 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1425-1433), n. 24.<br />

Electio sex bonorum civium super ordinamentis componendis (c. 57v)<br />

4. 1426, marzo 16<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1425-1433), n. 24.


352 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Ordinamenta super sponsalitiis, corruptis mortuorum et ornamentis mulierum<br />

(cc. 58r-62v)<br />

5. 1426, marzo 16<br />

Statuti<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 1.<br />

Ed.: Statuta communis Fulginei, a cura di A. MESSINI e F. BALDACCINI, Perugia<br />

1969, (Deputazione di Storia Patria per l’Umbria. Fonti per <strong>la</strong> storia dell’Umbria,<br />

n. 7), vol. I, Statutum communis Fulginei, pp. 331-341.<br />

❑ Invocatio (c. 103r)<br />

❑ Exordium et statutarii - ... visis primo, repetitis, relectis et recensitis<br />

certis veteribus ordinamentis super hac materia de sponsalitiis et sepulcris<br />

... (c. 103r)<br />

❑ De donis non faciendis per virum uxori et converso (Rub. 1, c. 103rv)<br />

❑ De conviviis non faciendis in sponsalitiis et certo alio tempore (Rub.<br />

2, c. 103v)<br />

❑ Quod sponsa recipi debeat ab ecclesia a suo marito ut infra (Rub. 3,<br />

c. 103v)<br />

❑ Quot hominibus et quot dominabus possit dar comedi in nuptiis (Rub.<br />

4, c. 103v-104r)<br />

❑ Quod proximior consaguineus possit ire ad videndum sponsam et recipi<br />

(Rub. 5, c. 104r)<br />

❑ Quod proximior consanguineos possit reducere et convivare sponsam<br />

(Rub. 6, c. 104r)<br />

❑ Quod sponsus et sponsa non possint donare invicem nisi quantum<br />

presentibus statutis permictitur (Rub. 7, c. 104r)<br />

❑ Quod notarius qui rogatus fuerit de aliquo matrimonio notificet potestati<br />

(Rub. 8, c. 104r)<br />

❑ Quod transductio sponse notificetur potestati uno die ante (Rub. 9,<br />

c. 104r)<br />

❑ De inquisitione fienda per potestatem de predictis (Rub. 10, c. 104r)<br />

❑ Nota quod sponsalitie cum forensibus non includuntur in predictis<br />

(Rub. 11, cc. 104rv)<br />

❑ De giogiis et ornamentis per mulieres non portandis (Rub. 12, c. 104v)<br />

❑ De modo et numero argenti et auri deferendi per dominas in Fulgineum<br />

(Rub. 13, c. 104v)<br />

❑ De caudis non portandis in vestimentis et frappis et franciis (Rub. 14,<br />

c. 104v)<br />

❑ De balçis, capputeis et cappellinis non portandis per mulieres (Rub. 15,<br />

c. 104v)


Foligno<br />

353<br />

❑ De quanto panno debeant fieri vestimenta et pena contrafacientium et<br />

incidentium sive suuentium ipsa (Rub. 16, c. 104v-105r)<br />

❑ Reservatio de balçittis et franciis in col<strong>la</strong>rettis et manichittis (Rub. 17,<br />

c. 109r)<br />

❑ Quod nemo portet detectum iupparellum curtum sine ghelleri (Rub. 18,<br />

c. 109r)<br />

❑ De corruttis et sepolturis mortuorum et modis tenendis in eis (Rub. 19,<br />

c. 109r)<br />

❑ De quantitate cere que potest haberi et dispensari ad funus (Rub. 20,<br />

c. 109rv)<br />

❑ Qui presbiteri, fratres, monaci vel religiosi interesse possint sepulture<br />

et qualiter (Rub. 21, c. 109v)<br />

❑ De ob<strong>la</strong>tionibus non faciendis octava die post sepulturam alicuius defuncti<br />

(Rub. 22, c. 109v).<br />

Vedi per l’intero testo il documento n. 4, 1426, marzo 16. Riformanze,<br />

Ordinamenta super sponsalitiis, corruptis mortuorum et ornamentis mulierum.<br />

6. 1445, giugno 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1441-1445), n. 26.<br />

Propositio super vestibus et iocalibus (c. 92r)<br />

7. 1448, aprile 14<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1447-1450), n. 28.<br />

Super reformationibus vestium mulierum (cc. 112v-114r)<br />

8. 1448, aprile 28<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1447-1450), n. 28.<br />

Bannimentum super ornatu mulierum et de b<strong>la</strong>sfemantibus Deum (cc. 116v)<br />

9. 1448, maggio 13<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1447-1450), n. 28.


354 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Consilium Quinquaginta in quo data fuit potestas tribus civibus addendi<br />

et corrrigendi reformationes alias factas super ornatu dominorum ... (cc.<br />

117v)<br />

10. 1448, maggio 14<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1447-1450), n. 28.<br />

Addiciones facte super reformationibus factis tempore viri fratribus Bartolomey<br />

de Iano (cc. 118v-119r)<br />

11. 1450, marzo 29<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1447-1450), n. 28.<br />

Propositio pro (...) caudis mulierum. Bannimentum caudarum dominarum<br />

(cc. 245v, 246v-247rv)<br />

12. 1454, aprile 13<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1451-1454), n. 29.<br />

Consilium magnum de Centum pro confirmatione statutorum super ornatis<br />

mulierum (cc. 165v -166r II )<br />

13. 1454, aprile 14<br />

Statuti<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 1.<br />

Trasc.: C. CARDUCCI, La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> a Foligno nel XV secolo, Tesi di<br />

<strong>la</strong>urea presso l’Università di Viterbo, rel. prof. G. Lombardi, a.a. 1996-1997,<br />

pp. 142-149.<br />

Quod nul<strong>la</strong> mulier possit... (cc. 110v-112v)<br />

14. 1464, marzo 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1464-1468), n. 33<br />

Circa vero statuta super ornamentis mulierum (cc. 34v -35r I )


Foligno<br />

15. 1468, marzo 16<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1464-1468), n. 33<br />

Bannimento super ornamentis (c. 178r II )<br />

16. 1473, marzo 8<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1468-1488), n. 128.<br />

Contra nimios ornatus mulierum (cc. 49v-53r)<br />

17. 1473, aprile 5<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1472-1475), n. 37.<br />

Statuta ornatus mulierum reformanda (c. 62 I v-63r I )<br />

18. 1473, giugno 3<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1472-1475), n. 37.<br />

Capitu<strong>la</strong> legis sumptuaria servanda (c. 82v I )<br />

19. 1473, giugno 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1472-1475), n. 37.<br />

Pena limitata in capitulo contra ornamentum mulierum (c. 84v I )<br />

20. 1473, giugno 26<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1472-1475), n. 37.<br />

... dec<strong>la</strong>ratio in capitulo statutorum de nimio ornatu mulierum (c. 91r I )<br />

21. 1474, aprile 13<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1472-1475), n. 37.<br />

355


356 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Ex capitulis funerum; Capitu<strong>la</strong> funeralia cassa. (c. 57r II )<br />

Pena mulieribus remissa quod non servaverint eorum statuta ornamentorum<br />

(c. 58v II )<br />

22. 1482, gennaio 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1482-1487), n. 39.<br />

Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum reformata (c. 3r)<br />

23. 1484, agosto 27<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1482-1487), n. 39.<br />

Contra nimium ornatum mulierum (c. 120v)<br />

24. 1484, dicembre 25-26<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1468-1488), n. 128.<br />

Contra nimium ornatum mulierum (c. 151rv II )<br />

25. 1493, maggio 20<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1488-1494), n. 40.<br />

Contra lusores (c. 161r)<br />

26. 1494, gennaio 8<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1488-1494), n. 40.<br />

Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum. (c. 181r)<br />

27. 1494, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio priorale, Riformanze (1488-1494), n. 40.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 181r)


Foligno<br />

28. 1499, febbraio 3<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1495-1502), n. 41.<br />

Lex de nimio ornatu mulierum servanda (c. 144v)<br />

29. 1499, aprile 9<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1484-1510), n. 129.<br />

Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum (cc. 179r II -184r II )<br />

30. 1507, novembre 13-14<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1484-1510), n. 129.<br />

Contra nimium ornatum mulierum (cc. 297v-301r)<br />

31. 1511, aprile 13<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1510-1541), n. 130.<br />

Capitoli sull’ornato (cc. 9v-13v)<br />

32. 1512, giugno 11<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1503-1528), n. 42.<br />

Ad pompam mulierum reprimenda (c. 113r)<br />

33. 1513, gennaio 10<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1510-1541), n. 130.<br />

Breve confirmationis capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum (cc. 38v-41r)<br />

34. 1513, febbraio 7<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1510-1541), n. 130.<br />

357


358 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Ed.: B. LATTANZI, Storia di Foligno, III. Dal 1439 al 1797, tomo I: 1439-1559,<br />

Roma 2000, pp. 252-253.<br />

Confirmatio dictorum capitulorum (c. 41rv)<br />

35. 1513, febbraio 16<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1503-1528), n. 42.<br />

Capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum reformanda (c. 132r)<br />

36. 1513, aprile 4<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1503-1528), n. 42.<br />

Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum (c. 135v)<br />

37. 1513, aprile 30<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1510-1541), n. 130.<br />

Breve absolutionis ornatus mulierum (c. 54v)<br />

38. 1514, luglio 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1503-1528), n. 42.<br />

Capitu<strong>la</strong> mulierum et statuta servanda (c. 159v)<br />

39. 1527, dicembre 23<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1503-1528), n. 42.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 63r II )<br />

40. 1532, marzo 21<br />

Breve pontificio<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro I, n. 1.<br />

Breve di Clemente VII sopra l’ornato delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno


Foligno<br />

41. 1537, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1536-1539), n. 44.<br />

Nellus Hebreus non subiaceat legi ornatus mulierum (c. 126v)<br />

42. 1537, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1536-1539), n. 44.<br />

Apodissa: quod confirmentur per unum fastum contra nuptas forensibus<br />

portantes vestes vetatas (c. 128r)<br />

359<br />

43. 1537, gennaio 18<br />

Conferma polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro II, n. 1.<br />

Confirmatio apodisse et eius preconii quod nupte forensibus non possint<br />

portare alia ornamenta quam nupte Fulginatibus<br />

44. 1541, gennaio 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1540-1541), n. 46.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 13r)<br />

45. 1541, marzo 29<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Quomodo impetretur facultas absolvendi ab excomunicatione incursa super<br />

ornatu et dotibus mulierum (c. 36v)<br />

46. 1541, maggio 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Apodissa disponens removendum esse excommunicationem super ornatu<br />

et dotibus mulierum. (cc. 65v-66r)


360 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

47. 1541, maggio 11<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 70v)<br />

48. 1541, giugno 1<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

De observando decretum perusinum in funeralibus (c. 79v)<br />

49. 1541, giugno 2<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 82r)<br />

50. 1541, luglio 4<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Super remotione excommunicationis ex decreto ornatus et dotium mulierum<br />

(c. 91r)<br />

51. 1541, agosto 2<br />

Breve pontificio<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro I, 2; cfr. SASF,<br />

ASCF, Archivio Priorale, Registri, n. 131, cc. 16v-17r.<br />

Breve di Paolo III in cui si toglie <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> scommunica a trasgressori<br />

a capitoli formati sopra l’ornato e doti delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />

52. 1541, agosto 13<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1534-1553), n. 131.<br />

Littere reverendissimi domini episcopi continentes modum optinendum<br />

remissionem et absolutionem dicte excommunicationis de preterito (c. 17r)


Foligno<br />

53. 1541, agosto 26<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

De agendo gratias reverendissimo domino episcopo (c. 123v)<br />

54. 1541, settembre 7<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali (cc. 126v-127v, 128r)<br />

55. 1541, settembre 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali (c. 133r)<br />

56. 1541, dicembre 29<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Quomodo suppleatur cuidam defectui capitulorum funeralium per quos<br />

(c. 192r)<br />

57. 1542, gennaio 1<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Emendatio et additio super funeralibus capitulis (cc. 196v-197r)<br />

361<br />

58. 1542, gennaio 11<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Provisio orandum dominum gubernatorem ne utatur breve ornatus et<br />

dotium mulierum. (c. 202rv)


362 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

59. 1542, gennaio 14<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Abundans provisio pro transgressoribus decreti editi super moderatione<br />

datium et ornatus mulierum (cc. 202v-203v)<br />

60. 1542, gennaio 19<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Consignatio brevis moderationis ornatus ac dotium mulierum (c. 204r)<br />

61. 1542, gennaio 31<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 208v, 209r)<br />

62. 1542, marzo 8<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1541-1542), n. 47.<br />

De modo distribuendo torceas funerales (c. 225r)<br />

63. 1544, gennaio 8<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1542-1552), 121.<br />

De pena visitantium parientes ac sposas non coniunctas in tertio gradu<br />

nec vicinarum (c. 77v)<br />

64. 1544, gennaio 10<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1542-1552), 121.<br />

De prohibito ornatu mulierum (cc. 80v-81r)


Foligno<br />

65. 1544, marzo 6<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1542-1544), n. 48.<br />

Arbitrium datum prefectis ornatus mulierum (c. 214r)<br />

66. 1545, luglio 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1544-1548), n. 49.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 76r)<br />

67. 1547, febbraio 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1544-1548), n. 49.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 179v)<br />

68. 1547, giugno 13<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1542-1552), 121.<br />

363<br />

Richiesta di un breve apostolico con il quale si proibisca, sotto pena di<br />

scomunica, ad ogni donna di portare alcuna veste di drappo né sberna<br />

(c. 157v)<br />

69. 1547, giugno 21<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1544-1548), n. 49.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 202r)<br />

70. 1549, gennaio 7<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1548-1549), n. 51.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 68v II -69r II )


364 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

71. 1549, aprile 13<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1548-1549), n. 51.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 71r)<br />

72. 1549, aprile 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1548-1549), n. 51, cc. 71v-74r; cfr.<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Instrumenti (1541-1556), n. 149, cc. 251v-255v.<br />

Capitoli sull’ornato<br />

73. 1549, aprile 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1548-1549), n. 51.<br />

Proposte sui capitoli dell’ornato (cc. 113r II -116r II )<br />

74. 1549, dicembre 12<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze, 121.<br />

Ordo pro habenda confirmatione capitulorum ornatus mulierum I mo nuovo<br />

capitulo. (cc. 197v-198r)<br />

75. 1549, dicembre 12<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1542-1552), 121.<br />

Super capitulis ornatus mulierum (cc. 199v-200r)<br />

76. 1550, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1550-1552), n. 52.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 2v)


Foligno<br />

77. 1550, gennaio 18<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1550-1552), n. 52.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 3v-4r)<br />

365<br />

78. 1550, marzo 15<br />

Breve pontificio<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro I, n. 3.<br />

Breve di Giulio III confermatorio de statuti disponenti del<strong>la</strong> moderazione<br />

del vestire e doti delle donne<br />

79. 1550, marzo 19<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1550-1552), n. 52.<br />

Re<strong>la</strong>zione dell’oratore Vincenzo Cibo (cc. 25r, 27r)<br />

80. 1550, luglio 14<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1550-1552), n. 52.<br />

Supplica di Matteo di Giovanni Battista Sordi (cc. 57v-59r)<br />

81. 1551, novembre 10<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1542-1552), 121.<br />

Richiesta di disciplinare il suono delle campane a morto durante i funerali<br />

(cc. 245r-246r)<br />

82. 1553, giugno 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1552-1554), n. 53.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 90v, 91r, 51v II )


366 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

83. 1553, settembre 11<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1552-1554), n. 53.<br />

Ed.: B. LATTANZI, Storia di Foligno, III. Dal 1439 al 1797, tomo I: 1439-1559,<br />

Roma 2000, p. 311.<br />

Apodissa sulle doti e disposizioni suntuarie (cc. 60vII , 109v, 111r, 111v,<br />

61v-62r II )<br />

84. 1553, ottobre 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1552-1554), n. 53.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 119v, 120v)<br />

85. 1553, dicembre 13<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1552-1554), n. 53<br />

Disposizioni suntuarie. (cc. 141r, 143r, 144rv, 76v II , 77v II )<br />

86. 1554, agosto 14<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1552-1558), 122.<br />

Ed.: B. LATTANZI, Storia di Foligno, III. Dal 1439 al 1797, tomo I: 1439-1559,<br />

Roma 2000, p. 318.<br />

Servandum a mulieribus tempore viduitatis et mortis consanguineorum<br />

circa hornamentum capitis (c. 42rv)<br />

87. 1554, ottobre 18<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1552-1554), n. 53.<br />

Super capitulis hornatus mulierum (c. 166v II )<br />

88. 1555, aprile<br />

Lettera ai Priori<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino XI, libro II, n. 7.


Foligno<br />

367<br />

Li priori di Camerino chiedono consiglio alli priori di Foligno sopra <strong>la</strong><br />

maniera di moderare il soverchio vestire delle donne e le spese de funerali<br />

89. 1556, marzo 16<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1554-1556), n. 55.<br />

Cives creantes ad inveniendum alium ordinem et habitum servandum a mulieribus<br />

positis in viduitatis umerone, ne ulterius portent pannos crocei coloris<br />

ut differant ab Hebreis. Item ad dandum signum meretricibus (c. 92v)<br />

90. 1556, giugno 3<br />

Bando<br />

ASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro II, n. 2; cfr. SASF,<br />

ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino XIV, libro III, n. 12.<br />

Bando del vescovo e del consiglio dei Cento nel quale si ordina che le<br />

donne disoneste debbano portare in testa per distintivo un velo turchino<br />

91. [1556]<br />

Bando<br />

ASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro II, n. 3.<br />

Bando per le donne che in segno di mestizia si ponevano un velo giallo<br />

92. 1557, gennaio 11<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1552-1558), 122.<br />

Ed.: B. LATTANZI, Storia di Foligno, III. Dal 1439 al 1797, tomo I: 1439-1559,<br />

Roma 2000, pp. 317-318.<br />

Richiesta di provvedimenti contro le donne che trasgrediscono le leggi ed<br />

elenco di alcune di loro. (c. 107v-108r)<br />

93. 1557, febbraio 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1558), n. 57.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 29v II )


368 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

94. 1557, maggio 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1558), n. 57.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 62v II )<br />

95. 1558, gennaio 5<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1558), n. 57, c. 132v II ; cfr.<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58, c. 153v<br />

Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali<br />

96. 1558, febbraio 24<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 178v-179v)<br />

97. 1558, febbraio 25<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 180r)<br />

98. 1558, marzo 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 185r, 186r)<br />

99. 1558, dicembre 19<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />

Contra non observantes capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum (c. 1r III )<br />

100. 1559, gennaio 5<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />

Contra transgredientes super dotibus et ornatu mulierum (c. 3r III )


Foligno<br />

101. 1559, gennaio 6<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1558-1560), n. 59.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 121r)<br />

102. 1559, febbraio 13<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1558-1560), n. 59.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 142v, 143v)<br />

103. 1559, agosto 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58.<br />

Disposizioni sulle doti (cc. 100r-102r II )<br />

104. 1559, settembre 7<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1556-1559), n. 58.<br />

Disposizioni sull’ornato (cc. 116v-117r, 119r II )<br />

105. 1559, ottobre 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1558-1560), n. 59.<br />

Proposte sulle doti (cc. 163rII , 164vII )<br />

106. 1560, settembre 9<br />

Riformanze<br />

SASF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />

Mantelli viduili cassi (c. 44r III )<br />

107. 1560, dicembre 12<br />

Riformanze<br />

369<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />

Contra chi porta li mantelli longhi. La scomunica delle dote che si rivochi<br />

(c. 51rv III )


370 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

108. 1561, gennaio 14<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1561), n. 60.<br />

Apodissam de ornamentis prohibitis mulieribus extra ordinem consilii (cc. 82r,<br />

84r, 86v)<br />

109. 1561, febbraio 1<br />

Breve apostolico<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, libro I, 6.<br />

Breve di Pio IV sopra l’ornato e vestire delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />

110. 1561, marzo 2<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1561), n. 60.<br />

Proposte sull’ornato e sulle doti (cc. 131v, 132v)<br />

111. 1561, marzo 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1561), n. 60.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 133r)<br />

112. 1561, maggio 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />

Ornato di donne (c. 68rv III )<br />

113. 1562, marzo 9<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 35r)<br />

114. 1562, marzo 19<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposta sull’ornato (c. 43rv)


Foligno<br />

371<br />

115. 1562, aprile 6<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1561-1562), n. 61; cfr. SASF, ASCF,<br />

Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 2v II , 4r II , 41rv)<br />

116. 1562, maggio 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1561-1562), n. 61.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 32r II , 32v II )<br />

117. 1562, maggio 9<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />

Super excommunicatione ornatus mulierum removenda (c. 57r)<br />

118. 1562, maggio 11<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1561-1562), n. 61, c. 35vII ; SASF,<br />

ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133, c. 59rv.<br />

De capitulis ornatus mulierum<br />

119. 1562, luglio 30<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1561-1562), n. 61.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 77r II , 77v II , 78r II )<br />

120. 1562, luglio 30<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 85v-86r, 87v)


372 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

121. 1562, agosto 13<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />

Proposta sull’ornato (c. 91v)<br />

122. 1562, agosto 13<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1561-1562), n. 61, cc. 84v II -85r II ,<br />

86v II ; SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri, n. 133, c. 93r<br />

Disposizioni suntuarie<br />

123. 1562, agosto 20<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposta sull’ornato cc. 2r II -3v II<br />

124. 1562, agosto 20<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />

Capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum (c. 102v)<br />

125. 1563, gennaio 18<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 90r II -90v II )<br />

126. 1563, gennaio 18<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />

Res ornatus mulierum (c. 144r)


Foligno<br />

127. 1563, gennaio 25<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 92v II , 94r II )<br />

128. 1563, gennaio 25<br />

Registri<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Registri (1562-1563), n. 133.<br />

Quid sit agendum super capitulis mulierum (c. 145v)<br />

129. 1563, febbraio 1<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 96v II , 97v-98r II )<br />

130. 1563, febbraio 5<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 99v-101v II )<br />

131. 1563, febbraio 6<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 102vII , 103rII )<br />

132. 1563, febbraio 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 106v, 108r II )<br />

133. 1563, febbraio 17<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 111r-112r II , 113v-114r II )<br />

373


374 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

134. 1563, febbraio 26<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 117r II , 117v II , 118r II , 118v II )<br />

135. 1563, febbraio 27<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 119r II , 120r II )<br />

136. 1563, marzo 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62, cc. 122v II , 125rv II ;<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze, n. 63 (1563-1564), c. 11r II .<br />

Proposte sull’ornato<br />

137. 1563, marzo 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1562-1563), n. 62, c. 128v; SASF,<br />

ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1563-1564), n. 63, c. 13rv II .<br />

Tenor apodisse obtente super ornatu<br />

Pro ornatu mulierum<br />

Pena pro ornatu mulierum<br />

138. 1563, aprile 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />

Capitoli delle donne stampare (c. 123r III )<br />

139. 1563, maggio 18<br />

Breve apostolico<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, n. 4; cfr. SASF,<br />

ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino XIV, Libro III, n. 36 (dove è presente<br />

solo <strong>la</strong> prima parte, da Ancorché <strong>la</strong> città di Foligno ... nel modo infrascritto, cioè).


Foligno<br />

Breve di Pio IV sopra il vestire delle donne di qualunque grado nel<strong>la</strong><br />

città di Foligno<br />

140. 1563, luglio 8<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1560-1564), n. 64.<br />

Capitoli da farsi sopra il vestir degl’huomini (cc. 129v III -130r III )<br />

375<br />

141. 1563, luglio 18<br />

Breve apostolico<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro II, n. 4; cfr.<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino XIV, Libro III, 36 (è presente<br />

solo <strong>la</strong> prima parte, da Ancorché <strong>la</strong> città di Foligno ... nel modo infrascritto, cioè).<br />

Bando del 1563 sopra l’ornato delle donne<br />

142. 1564, aprile 14<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1564-1566), n. 65.<br />

Super apodissa de mulieribus (c. 31v)<br />

143. 1565, novembre 8<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1564-1566), n. 65.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 76v III )<br />

144. 1565, dicembre 13<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1564-1569), n. 123.<br />

Vestir delle donne e doti (c. 38r)<br />

145. 1566, settembre 2<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />

Proposta sugli indumenti (c. 56r)


376 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

146. 1566, novembre 7<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />

Proposta sull’ornato (c. 92rv)<br />

147. 1566, novembre 21<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 4r II )<br />

148. 1566, dicembre 25<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />

Super apodissa de <strong>la</strong>rvatis mulierum (c. 10v II )<br />

149. 1567, giugno 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 75v II , 77r II )<br />

150. 1567, luglio 8<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1564-1569), 123.<br />

Del vestire drappi (c. 86rv)<br />

151. 1567, luglio 8<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />

Proposte sulle pene per i trasgressori (c. 96r II )<br />

152. 1567, luglio 19<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />

Proposte sull’ornato (cc. 105v II -106r II )


153. 1567, luglio 20<br />

Riformanze<br />

Foligno<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />

Tenor capitulorum (c. 107rv II )<br />

154. 1567, agosto 13<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1564-1569), 123.<br />

Vestire drappi a donne (cc. 87r-88r)<br />

155. 1567, agosto 25<br />

Breve apostolico<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, n. 7.<br />

Il breve dell’ornamento delle donne octenuto da papa Pio V<br />

156. 1567, novembre 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1566-1568), n. 66.<br />

Proposta sull’ornato (c. 2v III )<br />

157. 1568, luglio 6<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1568-1570), n. 67.<br />

Super apodissa de mulieribus (c. 79v)<br />

158. 1568, luglio 7<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1564-1569), 123.<br />

Richiesta che il consiglio deliberi sull’osservanza del breve (c. 118v)<br />

377


378 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

159. 1569, giugno 17<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1568-1570), n. 67.<br />

Proposte contro le donne che trasgrediscono i capitoli dell’ornato (cc. 141v II , 143r II )<br />

160. 1570, giugno 15<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Doti (c. 17v)<br />

161. 1570, luglio 10<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124<br />

Sponsalitii (c. 18rv)<br />

162. 1570, settembre 13<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1570-1573), n. 68.<br />

Disposizioni sull’ornato (c. 26r)<br />

163. 1571, gennaio 11<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Impagliate (c. 32v)<br />

164. 1571, giugno 15<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Li trascini delle donne (c. 43v)<br />

165. 1571, giugno 15<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Sponsalitii (c. 47v)


Foligno<br />

166. 1572, febbraio 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1570-1573), n. 68.<br />

Proposte suntuarie (c. 149v II )<br />

167. 1572, febbraio 13<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1570-1573), n. 68.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 150r II )<br />

168. 1573, aprile 14<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 96v-97r)<br />

169. 1576, maggio 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1575-1576), n. 70.<br />

Proposta sul<strong>la</strong> dote di chi entra in monastero (c. 140r II )<br />

170. 1576, maggio 11<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1575-1576), n. 70.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 142r II )<br />

171. 1576, settembre 6<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Dote (c. 56v II )<br />

172. 1578, aprile 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivo Priorale, Riformanze (1578), n. 71.<br />

Proposte suntuarie (cc. 71v-72r)<br />

379


380 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

173. 1578, settembre 10<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Dote di monache (c. 122r II )<br />

174. 1579, febbraio 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1578-1580), n. 72.<br />

Disposizioni suntuarie (c. 184v)<br />

175. 1579, marzo 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1578-1580), n. 72.<br />

Proposte suntuarie (cc. 191v, 195r, 196r, 197r)<br />

176. 1579, maggio 7<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Dote di suore (c. 139r II )<br />

177. 1579, giugno 10<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Dote (c. 140rv II )<br />

178. 1580, febbraio 11<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Scanda<strong>la</strong> in Sancto Filitiano (c. 161r II )<br />

179. 1580, luglio 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1580-1581), n. 73.<br />

Proposta sull’abbigliamento degli ufficiali comunali (c. 89r)


180. 1580, dicembre 13<br />

Polizze<br />

Foligno<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Vestire et doti delle donne (c. 183r II )<br />

181. 1580, dicembre 13<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1569-1581), n. 124.<br />

Mantelli del magnifico Magistrato: che non possi portare altro drappo<br />

nel uscire de pa<strong>la</strong>zzo (c. 185r II )<br />

182. 1581, febbraio 11<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1581-1583), n. 74<br />

Ornato delle donne et dote (c. 1r)<br />

183. 1581, aprile 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1580-1581), n. 73.<br />

Proposta sull’ornato. (c. 46r II )<br />

184. 1583, luglio 28<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1582-1583), n. 75.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 95v II -96r II )<br />

185. 1583, novembre 7<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1583-1584), n. 76.<br />

Super moderatione dotium (cc. 18v-19r)<br />

381


382 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

186. 1584, gennaio 11<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1583-1584), n. 76.<br />

Dotis moderationis provisio (c. 51r)<br />

187. 1584, aprile 14<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1583-1585), n. 77.<br />

Disposizioni sull’ornato (c. 152v)<br />

188. 1584, aprile 16<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1583-1584), n. 76.<br />

Provisio super immoderatum vestitum (c. 121rv)<br />

189. 1585, febbraio 1<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1583-1584), n. 76.<br />

Super ornatu mulierum (c. 258r)<br />

190. 1585, novembre 7<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1585-1586), n. 78.<br />

Proposte re<strong>la</strong>tive ai funerali (c. 145r)<br />

191. 1587, marzo 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1585-1587), n. 79.<br />

Disposizioni re<strong>la</strong>tive alle doti (cc. 127v-128r)<br />

192. 1587, maggio 11<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1587-1588), n. 80.<br />

Proposta sul<strong>la</strong> dote delle monache (c. 18v II )


Foligno<br />

383<br />

193. 1587, giugno 15<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1587-1588), n. 80, (c. 92rv, c. 36r II ).<br />

Proposte suntuarie<br />

194. 1587, settembre 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1587-1588), n. 80.<br />

Dotium provisio (cc. 60v II -61r II )<br />

195. 1588, gennaio 7<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1587-1588), n. 80.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 221v, 222v, 103v II )<br />

196. 1588, agosto 18<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1587-1588), n. 80.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 42v-43r)<br />

197. 1589, marzo 10<br />

Breve apostolico<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, n. 5.<br />

Breve di Sisto V sopra l’ornato e doti delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />

198. 1589, aprile 24<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1589-1591), n. 82.<br />

Super expositione civium ad reformandum dotium (cc. 63v-66r I )<br />

199. 1589, maggio 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1589-1591), n. 82.<br />

Hee sunt infrascripte apoce obtente ... (c. 81v-82r I )


384 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

200. 1589, maggio 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1589-1591), n. 82.<br />

Super apoca moderationis dotium (cc. 106v, 107v-108r I )<br />

201. 1589, maggio 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1589-1591), n. 82.<br />

Apoca moderatione dotium et vestitus (c. 110v I )<br />

202. 1589, maggio 12<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1589-1591), n. 82.<br />

Lamentele contro <strong>la</strong> trasgressione dei nuovi capitoli sulle doti (c. 135r I )<br />

203. 1590, gennaio 11<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1588-1590), n. 81.<br />

Provisio pro moderatione dotium monialium (c. 187r)<br />

204. 1594, aprile 13<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1592-1594), n. 84.<br />

Super apoca in materia ornatus mulierum (cc. 185v-186r)<br />

205. 1594, novembre 10<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />

Reductionis dotium monialium provisio (c. 24rv)<br />

206. 1595, febbraio 10<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1594-1597), n. 85.<br />

Super apoca in materia pramatiche (cc. 21r, 22r, 23v)


Foligno<br />

207. 1595, novembre 9<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />

Ordo in materia dotium monacandarum (cc. 47v-48r)<br />

208. 1595, dicembre 8<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />

Ordo in materia monialium (cc. 48v-49r)<br />

209. 1596, gennaio 2<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1594-1597), n. 85.<br />

Super apoca in materia vestitus et dotium (cc. 107r-108r)<br />

210. 1597, gennaio 9<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />

Super permaticha (c. 71rv)<br />

211. 1597, giugno 9<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />

Ordo occasione monialium (c. 74r)<br />

212. 1598, marzo 6<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />

Lamentele sul vestire delle donne (c. 72v)<br />

213. 1598, marzo 9<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1598-1600), n. 86.<br />

Che si evitino i lussi (c. 43r)<br />

385


386 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

214. 1598, marzo 16<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1598-1600), n. 86.<br />

Risoluzioni sulle doti e sul vestire (c. 50v)<br />

215. [1598-1599]<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1595-1708), n. 126.<br />

Doti delle monache (c. 22r)<br />

216. 1599, marzo 8<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />

Ordine sopra le zitelle (c. 91r)<br />

217. 1599, luglio 12<br />

Breve apostolico<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro I, n. 8; cfr. SASF,<br />

ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino XIV, Libro XIV, n. 37.<br />

Breve di Clemente VIII sopra <strong>la</strong> moderazione delle doti nel<strong>la</strong> città di Foligno<br />

218. 1599, dicembre 6<br />

Riformanze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Riformanze (1598-1600), n. 86.<br />

Sopra le doti (cc. 160v-161r)<br />

219. [Sec. XVI]<br />

Capitoli<br />

SASF, ASCF, Archivio delle Sei Chiavi, Credenzino VIII, Libro II, n. 5.<br />

Capitoli sopra le doti e donazioni<br />

220. 1600, ottobre 9<br />

Polizze<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Polizze (1593-1689), n. 125.<br />

La pregmatica si dia a vulgarizzare (c. 106v)


Foligno<br />

FONTI<br />

1. 1350, agosto 16 (in copia del 1443)<br />

Statuti<br />

De corruptis mortuorum<br />

387<br />

Item dicimus et ordinamus quod in funere mortuorum sive alicuius defuncti<br />

nullum corruptum fiat per aliquos sive aliquas nisi tantum in domo defuncti vel<br />

in qua defunctus moriretur. Et nul<strong>la</strong> mulier audeat accedere cum candelis ad<br />

ecclesiam ad quam corpus defuncti defertur quando ipsum corpus ad ecclesiam<br />

fertur vel portatur. Et cuilibet liceat in domo in qua corpus defuncti iacuerit<br />

corruptum facere prout sibi p<strong>la</strong>cuerit. Corruptum 1 vero intelligatur hoc modo,<br />

videlicet: quod si quis sibi birrectum, caputeum vel cappel<strong>la</strong>m extraxerit, vel<br />

de<strong>la</strong>niaverit sibi pannos, vel manus sibi dederit ad faciem sive sibi capillos extraxerit,<br />

in 100 solidis denariorum communi Fulginei vice qualibet condennetur. Et<br />

ad hoc ut predicta serventur, precones sive banditores dicti communis, omni<br />

occasione remota, ire debeant ad domos ipsorum defunctorum et ad ecclesiam<br />

in qua seu ad quam corpora ipsorum portarentur et ad funera ipsorum defunctorum,<br />

ad penam X solidorum denariorum pro quolibet et vice qualibet, et<br />

gridare debeant et teneantur voce preconia ita quod omnes persone masculi et<br />

femine ibidem stantes audire valeant presens capitulum et contenta in eo ipsaque<br />

debeant firmiter observare ad penam 100 solidorum denariorum. Et notarius<br />

malleficiorum dicte civitatis qui pro tempore fuerit, ad ecclesiam ad quam ipsum<br />

corpus defertur, teneatur et debeat accedere et inquisitionem facere de predictis;<br />

et si potestas vel capitaneus fuerit negligens in faciendo vel fieri faciendo predicta<br />

et inquisitionem de predictis et in condennando illos vel il<strong>la</strong>s quos vel quas<br />

culpabiles invenerint, quotiens contrafecerint et negligentes fuerint in 100 libris<br />

denariorum per sindicum ipsius communis debeant condennari. Et quilibet possit<br />

1 Sul margine destro: Quid sit corructum facere.


388 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ipsum potestatem ac capitaneum denuntiare dicto sindico in fine sui regiminis,<br />

et habeat quartam partem banni.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona debeat inquirere aliquem seu aliquam causa eundi<br />

ad aliquem mortuum vel causa faciendi ob<strong>la</strong>tiones seu offertas, de nocte ante<br />

sonum campane que pulsatur de mane ad primam. Item 2 quod nul<strong>la</strong> mulier<br />

possit nec debeat remanere in domo de qua corpus mortui vel mortue emissum<br />

seu extractum fuerit postquam ipsum corpus de domo predicta fuerit ad ecclesiam<br />

deportatum, nisi talis mulier attinuisset tali defuncto consanguinitate vel<br />

affinitate usque in terium gradum, et que contrafecerit in 100 solidis denariorum<br />

communi Fulginei condennetur et quilibet possit contafacientem accusare et habeat<br />

medietatem banni.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona debeat ire ad aliquam offertam extra civitatem Fulginei<br />

ad penam 100 solidorum denariorum, et cuilibet liceat contrafacientem accusare<br />

et habeat medietate banni.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona debeat mictere panem ad domum, que olim fuisset<br />

alicuius defuncti, pro offerta vel ipsius causa sub dicta pena. Et quod unicuique<br />

liceat morari ad officium dum corpus defuncti erit in ecclesia sine pena et banno,<br />

dummodo non faciat corruptum. Et si potestas in predictis fuerit negligens<br />

perdat de suo sa<strong>la</strong>rio 100 libras denariorum.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona induat se de aliquo panno nigro occasione tristitie<br />

vel mortis alicuius defuncti, nec debeat de<strong>la</strong>niare sibi manicas seu pannos de<br />

dorso nec de<strong>la</strong>niatos portare, pena 25 librarum denariorum in quibus contrafaciens<br />

communi Fulginei condennetur, dummodo hec non vendicent sibi locum<br />

nec se extendant ad uxorem talis defuncti.<br />

Item quod uxor cuiuscumque defuncti non possit nec debeat extra domum<br />

se induere aut induy facere aliquo panno viduvali, nec se decingere aut decingi<br />

facere, recingere aut recingi facere aliquam centuram, nec etiam expoliare aut<br />

expoliari facere aliquo panno Et que contrafecerit in predictis vel aliquo predictorum<br />

in 25 libris denariorum Perusinorum communi Fulginei condennetur.<br />

Et hec intelligantur tempore mortis et quo fieret dolentia sive corruptum viri<br />

dicte talis mulieris.<br />

Item quod nullus de aliqua quacumque fraternitate possit nec debeat ad<br />

funus alicuius mortui ire seu stare indutus aliquo saccho seu alio panno de cilitio<br />

et ve<strong>la</strong>ta facie, sed tantum ire et stare possit indutus propriis et solitis pannis<br />

et continuis vestimentis, nec etiam tempore funeris alicuius mortui dicere seu<br />

facere aliquod officium seu <strong>la</strong>udes vel alias cantilenas. Et qui contrafecerit in 100<br />

solidis denariorum communi Fulginei condennetur.<br />

Item 3 quod nullus audeat commedere in domo alicuius mortui vel filiorum<br />

2 Sul margine destro: Quod in domo alicuius mortui non remaneat aliquis nisi coniuncti<br />

ei usque in tertium gradum.<br />

3 Sul margine destro: Quod nullus commedat in domo defuncti il<strong>la</strong> die etc., nisi<br />

frater, soror, socrus et socer.


Foligno<br />

389<br />

vel alicuius sui convicini nisi esset frater vel soror carnalis, socer et socrus, et<br />

hoc a die qua talis mortuus sepultus fuerit usque ad XV dies proximos. Et<br />

quod nul<strong>la</strong> persona possit nec debeat, exceptis personis superius nominatis,<br />

aliquod ensenium facere nec panem seu vinum aut carnes, nec aliquid aliud<br />

quod trahi possit ad ensenium, mictere ad domum predictam. Et qui contrafecerit<br />

in 25 libris denariorum dicto communi debeat condennari, tam mictens<br />

quam ille ad cuius domum predicta vel aliquod predictorum portarentur et in<br />

cuius domo convivium fieret, quam etiam quilibet ex commedentibus in convivio<br />

supradicto. Et notarius malleficiorum dicte civitatis teneatur et debeat ire<br />

ad domum mortui et inquirere de predictis. Et nul<strong>la</strong> mulier ire debeat ad<br />

aliquem mortuum extra districtum Fulginei pena 100 solidorum denariorum, in<br />

quibus de dote ipsius mulieris ducte per aliquam consanguineam defuncti vel<br />

defuncte. Item quod potestas civitatis Fulginei qui pro tempore fuerit teneatur<br />

et debeat, vinculo iuramenti et pena 200 librarum denariorum de suo sa<strong>la</strong>rio,<br />

in primo consilio quod fieret tempore sui regiminis infra octo dies facere legi<br />

presens capitulum et omnia et singu<strong>la</strong> in ipso contenta executioni mandare sub<br />

pena predicta. Et nihilominus ea bandiri facere per loca solita et consueta<br />

dicte civitatis.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier seu uxor alicuius defuncti debeat recingi seu accingi<br />

per aliquam personam die qua maritus decesserit seu sepelliretur, nec post,<br />

extra domum, publice vel occulte, nec ut supra dictum est se induere aut<br />

indui facere aliquo panno viduvali nec se expoliare aut expoliari facere. Et si<br />

qua contrafecerit, tam ipsa mulier quam ille qui eam accingeret vel decingeret<br />

aut indueret vel expoliaret, in 25 libris denariorum pro quolibet ipsorum per<br />

potestatem dicte civitatis Fulginei debeat condennari. Et quilibet possit contrafacientem<br />

accusare et denuntiare et habeat medietatem banni et nomen accusatoris<br />

aut denuntiatoris teneatur secretum, et credatur iuramento ipsius accusatoris<br />

seu denuntiatoris cum uno teste. Item quod nul<strong>la</strong> persona de civitate<br />

Fulginei vel districtu seu etiam aliunde audeat vel presumat portari facere per<br />

civitatem Fulginei vel eius districtum ad sepelliendum aliquod corpus mortuum<br />

detectum sive discopertum, ad penam 25 librarum denariorum, per heredes<br />

ipsius mortui vel per illum seu il<strong>la</strong>m qui vel que eydem succederet, solvendarum<br />

communi predicto. Et quod nul<strong>la</strong> persona corpus mortuum sic detectum<br />

portare debeat ad sepelliendum, pena X librarum denariorum pro quolibet et<br />

vice qualibet, in quibus penis contrafacientes per potestatem seu capitaneum<br />

debeat condennari.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier in dicta civitate Fulginei vel districtu possit nec<br />

debeat occasione mortis alicuius persone incedere aut stare ad modum viduvalem,<br />

nec balsum portare in capite obmictere, nec pannos fuscos seu bruttos in<br />

capite deferre, pena et banno 100 solidorum denariorum pro qualibet et vice<br />

qualibet qua aliqua mulier contrafecerit, que pena veniat in communi Fulginei<br />

dummodo hoc locum non habeat in uxorem alicuius mortui, cui tali uxori<br />

liceat occasione mortis sui viri incedere et stare ut sibi p<strong>la</strong>cuerit et videbitur<br />

conveniri.


390 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit nec debeat in aliquo monesterium seu loco<br />

religioso, occasione mortis alicuius persone, facere aliquod corruptum sub pena<br />

predicta pro qualibet persona et vice qualibet qua contrafecerit, liceat enim ea<br />

die tantum qua corpus defuncti traditum fuerit ecclesiastice sepulture illis personis<br />

de domo, de qua emissum fuerit corpus defuncti seu de qua fuisset talis<br />

defunctus, accedere ad monesterium et locum religiosum quod et quem voluerint<br />

cum IIII personis tantum; et si talis persona de domo dicti defuncti, e<strong>la</strong>psa die<br />

predicta, corruptum fecerit in monesterio seu loco predicto in 25 libris denariorum<br />

communi Fulginei condennetur. Et si qua persona ultra dictum numerum et<br />

formam predictam iverit in 100 solidis denariorum communi Fulginei condennetur.<br />

Et potestas et capitaneus et eorum officiales teneatur inquirere super predictis,<br />

et repertos culpabiles punire et condennare in penis predictis vinculo iuramenti<br />

et pena 100 librarum denariorum de eorum sa<strong>la</strong>rio communi Fulginei applicandorum.<br />

De sponsalitiis et ordine servando in illis<br />

Item nos statutarii supradicti singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> apponita et descripta in statuto<br />

communis Fulginei et contenta in eis, tractantia de sponsalitiis et de modo<br />

et ordine tenendo in illis, approbamus; et il<strong>la</strong> eadem nos facimus et firmamus<br />

et valere volumus in omnibus et per omnia ac si in presenti statuto populi<br />

essent seriatim apponita et descripta, hec enim addentes eisdem, quod contenta<br />

in ipsis capitulis locum non habeant nec se extendant ad preterita sed<br />

tantum ad presentia et futura. Item quod nul<strong>la</strong> persona, tempore celebrationis<br />

aliquarum sponsalitiarum nec non nuptiarum, possit nec debeat psallere nisi<br />

tantum in domo seu domibus ubi esset vel fieret celebratio supradicta et non<br />

alibi, et que contrafecerit in 100 solidis denariorum communi Fulginei condennetur.<br />

Item quod quelibet mulier, que habuisset alium virum et demum<br />

transiret ad secunda vota seu cum alio contraheret matrimonium possit et sibi<br />

sit licitum movere se dum transducetur ad domum ipsius sui viri a domo<br />

ipsius talis mulieris seu a qua moraretur tempore ipsius trasductionis et non<br />

ab aliqua ecclesia. Item quod si qua mulier incurreret aliquam penam eo quod<br />

faceret contra ordinamenta loquentia de supradictis sponsalitiis seu sponsaliis,<br />

il<strong>la</strong>m penam solvere teneatur et debeat de bonis suis dotalibus seu aliis que<br />

haberet.<br />

Quod potestas et capitaneus habeant partes de pecunia quam facient<br />

devenire in communi ab illis qui facerent contra statuta loquentia de<br />

sponsalitiis et corruptis mortuorum<br />

Item dicimus et ordinamus ad hoc ut potestas et capitaneus et eorum officiales<br />

avidiores existant in faciendo in communi Fulginei ab inobedientibus pe-


Foligno<br />

391<br />

cuniam devenire, quod quicumque ex predictis potestate aut capitaneo aut officialibus<br />

eorumdem faciet in dicto communi aliquam pecuniam devenire ab illis<br />

qui facerent seu venirent, contra formam statutorum loquentium de sponsalitiis<br />

aut de corruptis mortuorum, habeat et habere debeat de dicta pecunia duos<br />

solidos denariorum pro qualibet libra ipsius pecunie, capitulo aliquo quod in<br />

contrarium loqueretur non obstante.<br />

De bactemagliis et manciis non faciendis ultra quantitatem decem solidorum<br />

Item dicimus et ordinamus ac presenti statuto firmamus quod nul<strong>la</strong> persona<br />

de civitate Fulginei vel eius districtu, cuiuscumque status et conditionis existat,<br />

audeat vel presumat per se vel alium quocumque colore quesito alicui suo affigliato<br />

aut affigliata in quo vel qua tempore battismi aut crismatis manum tenuerit,<br />

aut pro quo vel qua fidem dicto tempore promiserit et batizari voluerit et<br />

petierit facere vel fieri facere aliquam extrenam sive manciam, nec aliquos pannos<br />

sive battemaglias vel aliquid aliud quocunque nomine censeatur, premissorum<br />

occaxione, in quibus expendat aut expendi faciat nec solvat ultra quantitatem<br />

X solidorum denariorum pro quolibet illorum qui manum tenuerit in predictis<br />

aut aliquo predictorum battismi et crismatis pena 25 librarum denariorum<br />

pro quolibet contrafaciente et vice qualibet; in quibus per potestatem civitatis<br />

Fulginei communi Fulginei contrafaciens condennetur et quilibet possit contrafacientem<br />

accusare et habeat quartam partem banni. Et hoc capitulum potestas<br />

predictus bandiri faciat per dictam civitatem in locis consuetis infra octo dies ab<br />

introytu sui officii, ut persone de dicta civitate et districtu ingiorantiam aliquam<br />

pretendere non possint.<br />

2. 1426, marzo 15<br />

Riformanze<br />

De modo et ordine dando in moribus ...<br />

Congregato et coadunato consilio communis et populi civitatis Fulginei in<br />

pa<strong>la</strong>tio dicti communis, solita residentia dominorum priorum populi civitatis eiusdem,<br />

in saletta inferiori dicti pa<strong>la</strong>tii, iuxta cancel<strong>la</strong>riam dicti communis, ut moris<br />

est, et ubi solitum est consilia communis et populi dicte civitatis congregare,<br />

ad sonum maioris campane communis Fulginei et requisitionem et vocem tubatoris<br />

et bampnitoris communis predicti, de mandato spectabilis militis et legum<br />

doctoris domini Appollonii de Boncompagnis de Visso, vicarii magnifici et excelsi<br />

domini Corradi de Trinciis dicte civitatis Fulginei etcetera, pro Sancta Romana


392 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Ecclesia et domino nostro papa in temporalibus vicarii generalis ac vexilliferi<br />

iustitie et populi civitatis eiusdem (...)<br />

In quo quidem consilio de mandato supradictorum dominorum vicarii et<br />

priorum, lecte, exposite et dec<strong>la</strong>rate fuerunt infrascripte proposite (...)<br />

Secundo de modo et ordine dandis in moribus vivendi in expensis matrimoniorum<br />

sive sponsalitiarum tam ante tempus quam in tempore nuptiarum et transductionis<br />

sponse ad domum viri et tam in refrenandis ornamentis et iocalibus que<br />

deferunt insupportabiliter domine et mulieres civitatis Fulginei quam de inordinatis<br />

sumptibus qui fiunt in convitis sive convivalibus sponsalitiorum et quid p<strong>la</strong>ceat<br />

presenti consilio confirmare, addere vel diminuire in certis ordinamentis antiquis<br />

super sponsalitiis et sepulcris mortuorum ad relevandum et divertendum homines<br />

civitatis et comitatus Fulginei ab expensis insupportabilibus et inutilibus que ordinamenta<br />

antique reformationis lecta fuerunt per me cancel<strong>la</strong>rium infrascriptum in<br />

presenti consilio ad pleniorem intelligentiam consiliariorum et etiam circa vestimenta<br />

et ornamenta que noviter ferunt mulieres que insupportabilia sunt (...)<br />

Ser Franciscus ser Rainaldi, unus ex consiliariis existentibus in dicto consilio,<br />

surgens dixit et consuluit super quinque propositis supradictis, et primo supra<br />

prima proposita (...). Alia remisit magnifico domino nostro Corrado et dominis<br />

prioribus civitatis Fulginei cum illis civibus quos eligerint et vocaverint et quod<br />

factum et ordinatum fuerit per ipsos et vocandos ab eis in predictis habeat plenam<br />

firmitatem roboris (...).<br />

Magister Petrus Bartoli, alter ex consiliariis existentibus in dicto consilio,<br />

surgens dixit et consuluit (...) super predictis propositis prout et sicut dixit et<br />

consuluit predictus ser Franciscus, primus consultor. Addens super quinta proposita<br />

(...). Alia in aliis prepositis contenta remisit magnifico domino nostro Corrado<br />

et dominis prioribus cum aliis civibus quos voluerint vocare ad terminanda<br />

predicta ut dictum est (...).<br />

Nico<strong>la</strong>us Nico<strong>la</strong>i Picche, unus alter ex consiliariis (...), dixit et consuluit (...)<br />

quod circa ordinamenta sponsalitiorum et indumentorum dominarum non fiat<br />

ordo per quem deguastentur indumenta et ornamenta facta sed serventur ipsa<br />

ornamenta et possint portari quia qui fecit il<strong>la</strong> fecit expensis suis et quicumque<br />

vult facere faciat, pro libito voluntatis, suis expensis (...).<br />

P<strong>la</strong>cuit et visum fuit dominis prioribus supradictis mictere ad partitum dictum<br />

et consilium reditum per ser Franciscum ser Rainaldi et confirmatum per<br />

magistrum Petrum Bartoli consiliarios supradictos sane et optime dicentes et consulentes<br />

super propositis de modo et ordine dandis in moribus vivendi in sumptibus<br />

sponsalitiorum, corruptorum et sepulcrorum mortuorum et etiam ornamentorum<br />

mulierum insupportabilium quod ordinanda et providenda super ipsis proposita<br />

remictantur magnifico domino nostro Corrado de Trinciis et dominis prioribus<br />

dicte civitatis cum illis civibus quos voluerint vocare et eligere; et quod<br />

factum et ordinatum fuerit per ipsos et vocandos ab eis in predictis habeat plenam<br />

roboris firmitatem auctoritate presentis consilii.<br />

Unde de mandato dictorum priorum, datis fabis loco palluctarum, a forma<br />

statutorum populi civitatis Fulginei, dictarum ipsis dominis prioribus et


Foligno<br />

393<br />

consiliariis existentibus in dicto consilio per Marianum Angelilli, unum ex<br />

tubatoribus communis Fulginei, et facto et misso diligenti partito per me<br />

Benedictum cancel<strong>la</strong>rium infrascriptum de mandato ipsorum dominorum priorum<br />

ad busso<strong>la</strong>s et palluctas in hunc modum videlicet: quod quicumque vult<br />

et sibi p<strong>la</strong>cet consilium et dictum redditum per dictum ser Franciscum et<br />

confirmatum per dictum magnificum Petrum consiliarios supradictos super<br />

propositis supradictis ut supra patet et reperitur, mictat fabam suam, sibi<br />

datam loco pallucte, in bussu<strong>la</strong>m albam del sic; et quicumque vult et sibi<br />

p<strong>la</strong>cet contrarium mictat fabam suam, sibi datam ut supra, in bussu<strong>la</strong>m rubeam<br />

del non; et recollectis fabis predictis in dictis bussulis per dictum Marianum<br />

tubatorem at dictis consiliariis ut moris est et publice et pa<strong>la</strong>m alta<br />

voce unatim numeratis in quodam bacili de ottono per me Benedictum cancel<strong>la</strong>rium<br />

et notarium reformationum dicti communis, reperte fuerunt fabe<br />

XXXI in bussu<strong>la</strong> alba del sic, non obstante una faba reperta in bussu<strong>la</strong> rubea<br />

del non in contrarium premissorum; et ita fuit dictum partitum obtentum et<br />

reformatum.<br />

3. 1426, marzo 15<br />

Riformanze<br />

Electio sex bonorum civium super ordinamentis componendis<br />

Supradicti domini priores existentes in unum in pa<strong>la</strong>tio supradicto et curis<br />

et vigiliis eorum officio incumbentibus pro bono et utili communis et<br />

populi civitatis Fulginei diligentissime intendentes, ex auctoritate eis concessa<br />

in consilio populi et communis civitatis predicte ut supra (...) potuerunt et<br />

valuerunt de voluntate et consensu magnifici domini Corradi de Trinciis (...)<br />

eligerunt, vocaverunt et deputaverunt infrascriptos bonos civies dicte civitatis<br />

ad ordinandum, providendum et faciendum ordinamenta ad conservationem<br />

et relevationem civium dicte civitatis a sumptibus sponsalitiorum, corruptorum<br />

et sepulcrorum mortuorum una cum ipsis dominis prioribus et ad addendum,<br />

minuendum vel confirmandum ordinamentis antiquis quidquid eis<br />

videbitur et p<strong>la</strong>cebit, nec non ad ordinandum, providendum et reformandum<br />

super vestibus et immoderatissimis portamentis et ornamentis mulierum videlicet:<br />

ser Francischum ser Raynaldi, Petrum Nico<strong>la</strong>i domini Petri, de terçerio Superiori;<br />

magistrum Petri Bartoli, Bertum Christofani, de terçerio Mediocri;<br />

Iannem ser Berardi, Benentisum Iacobi domini Crissii, de terçerio Sanctorum<br />

Iohannis et Nico<strong>la</strong>i.


394 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

4. 1426, marzo 16<br />

Riformanze<br />

Ordinamenta super sponsalitiis, corruptis mortuorum et ornamentis<br />

mulierum 4<br />

[Invocatio]<br />

Ad honorem, <strong>la</strong>udem et reverentiam Omnipotentis et sue gloriosissime matris<br />

beatissime virginis Marie, beatorum apostolorum Petri et Pauli et aliorum<br />

apostolorum ac beati Felitiani martiris, protectoris, defensoris et gubernatoris<br />

communis et populi civitatis Fulginei et omnium sanctorum et sanctarum celestis<br />

curie; et ad honorem, statum et reverentiam sacrosancte universalis Ecclesie et<br />

sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini Martini divina providentia<br />

pape quinti, et reverendissimorum dominorum cardinalium et eorum canonice<br />

4 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 5, 1426, marzo 16. Statuti, Invocatio – Ordinamenta super sponsalitiis,<br />

corruptis mortuorum et ornamentis mulierum; Exordium et statutarii – ... visis primo,<br />

repetitis, relectis et recensitis certis veteribus ordinamentis super hac materia de sponsalitiis<br />

et sepulcris. E le rubriche:<br />

De donis non faciendis per virum uxori et converso<br />

De conviviis non faciendis in sponsalitiis et certo alio tempore<br />

Quod sponsa recipi debeat ab ecclesia a suo marito ut infra<br />

Quot hominibus et quot dominabus possit dar comedi in nuptiis<br />

Quod proximior consaguineus possit ire ad videndum sponsam et recipi<br />

Quod proximior consanguineos possit reducere et convivare sponsam<br />

Quod sponsus et sponsa non possint donare invicem nisi quantum presentibus statutispermictitur<br />

Quod notarius qui rogatus fuerit de aliquo matrimonio notificet potestati<br />

Quod transductio sponse notificetur potestati uno die ante<br />

De inquisitione fienda per potestatem de predictis<br />

Nota quod sponsalitie cum forensibus non includuntur in predictis<br />

De giogiis et ornamentis per mulieres non portandis<br />

De modo et numero argenti et auri deferendi per dominas in Fulgienum<br />

De caudis non portandis in vestimentis et frappis et franciis<br />

De balçis, capputeis et cappellinis non portandis per mulieres<br />

De quanto panno debeant fieri vestimenta et pena contrafacientum et incidentium<br />

sive suuentium ipsa<br />

Reservatio de balçittis et franciis in col<strong>la</strong>rettis et manichittis<br />

Quod nemo portet detectum iupparellum curtum sine ghelleri<br />

De corruttis et sepolturis mortuorum et modis tenendis in eis<br />

De quantitate cere que potest haberi et dispensari ad funus<br />

Qui presbiteri, fratres, monaci vel religiosi interesse possint sepulture et qualiter<br />

De ob<strong>la</strong>tionibus non faciendis octava die post sepulturam alicuius defuncti.<br />

In questo unico caso, è stato adottato il corsivo fra parentesi quadre per evidenziare i<br />

titoli delle rubriche statutarie, non presenti nel testo del<strong>la</strong> riformanza.


Foligno<br />

395<br />

intrantium successorum; et ad honorem, statum, magnificentiam et exaltationem<br />

magnifici et excelsi domini Corradi nati magnifice et digne memorie Ugolini de<br />

Trinciis 5 pro Sancta Romana Ecclesia et domino nostro papa civitatis et comitatus<br />

Fulginei et nonnul<strong>la</strong>rum aliarum terrarum, castrorum et locorum vicarii generalis<br />

ac vexilliferi iustitie et populi dicte civitatis Fulginei, et ad honorem, conservationem<br />

et augmentationem presentis boni et pacifici status prefati magnifici et<br />

excelsi domini et populi dicte civitatis Fulginei, et pacem, unionem et manutentionem<br />

civium et comitatentium dicte civitatis, et confuxionem volentium contrarium<br />

attentare.<br />

[Exordium et statutarii]<br />

Spectabiles et nobiles viri dominus Appollonius domini Kataldi de Boncompagnis<br />

de Visso, vicarius prefati magnifici et excelsi domini Corradi de Trinciis,<br />

ser Cicchus Antonii de terçerio superiori, Massiolus Francisci de terçerio mediocri,<br />

Perus Angelus Angeli Becchafumi de terçerio Sanctorum Iohannis et Nico<strong>la</strong>i<br />

et ser Bartolomeus ser Iohannis Germani prior novellus de terçerio mediocri,<br />

domini priores populi civitatis Fulginei existentes, in unum congregati et coadunati<br />

in pa<strong>la</strong>tio communis Fulginei, solita residentia dominorum priorum populi<br />

civitatis eiusdem et in quadam salecta sive caminata inferiori dicti pa<strong>la</strong>tii, more<br />

solito, una cum egregiis et prudentibus viris ser Francisco ser Raynaldi et Petro<br />

Nico<strong>la</strong>i domini Petri de terçerio superiori, magistro Petro Bartoli et Berto Christofani<br />

de terçerio mediocri, Ianne ser Berardi et Benentiso Iacobi domini Crissii<br />

de terçerio Sanctorum Iohannis et Nico<strong>la</strong>i, sex bonis hominibus electis, vocatis,<br />

nominatis et deputatis per dictos dominos vicarium et priores super ordinamentis,<br />

reformationibus et statutis faciendis, edendis, componendis et ordinandis super<br />

sponsalitiis et sepulcris mortuorum civitatis et comitatus Fulginei; ne sumptus<br />

inmoderatos et insupportabiles dicti cives et comitatenses dicte civitatis Fulginei<br />

incurrant; ex auctoritate et facultate eis concessa per consilium <strong>generale</strong> dicti<br />

communis Fulginei, intendentes et cupientes reipublice et totius populi Fulginatis<br />

utilitatibus et salubritatibus providere, et cives, comitatenses civitatis eiusdem 6 a<br />

superfluis, intollerabilibus et illicitis expensis et sumptibus relevare; habentes<br />

auctoritatem et facultatem tam ex forma statutorum populi civitatis predicte quam<br />

vigore reformationis consilii generalis communis civitatis predicte, quam habet<br />

commune et populus et omnia consilia civitatis eiusdem in statuendo, ordinando<br />

et reformando et statuta, ordinamenta et reformationes faciendo, condendo et<br />

ordinando in civitate predicta pro bono et utili dicte civitatis et pro veris et<br />

evidentibus utilitatibus et comodis omnium predictorum, auctoritate et facultate<br />

5 L’abrasione del nome di Corrado de’ Trinci si presenta successivamente nelle altre due<br />

occasioni in cui il nome compariva. Il Messini in almeno due casi integrò con <strong>la</strong> postil<strong>la</strong><br />

marginale del cod. B: ... exaltationem magnifici et excelsi domini domini Corradi de Trincis<br />

de Fulgineo, cfr. nota 2 di p. 331.<br />

6 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge ab expensis et sumptibus intollerabilibus,<br />

superfluis et inlicitis.


396 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

predictis omni modo, via, iure, causa et forma quibus magis melius et validius<br />

potuerunt et debuerunt; unanimiter et concorditer et ipsorum nemine discordante,<br />

visis primo, repetitis, relectis et recensitis certis veteribus ordinamentis super<br />

hac materia de sponsalitiis et sepulcris mortuorum iam editis et compositis; et<br />

omnibus denucleatis et recollectis que videnda, denucleanda et recolligenda fuerunt<br />

in predictis et quolibet predictorum. Statuentes ordinaverunt et reformaverunt<br />

et hoc invio<strong>la</strong>bili decreto sanciendo firmaverunt, videlicet:<br />

[De donis non faciendis per virum uxori et e converso]<br />

In primis quidem quod de cetero nul<strong>la</strong> persona cuiuscumque status, gradus,<br />

conditionis aut dignitatis existat, audeat vel presumat tempore alicuius<br />

matrimonii contrahendi in civitate vel comitatu Fulginei mictere, dare vel concedere<br />

per se vel alium, tacite vel expresse, aliquo quesito colore aliquam giogiam<br />

auream vel argenteam aut <strong>la</strong>pides pretiosos vel pernas aut aliquod hensenium<br />

seu presente; nec aliquid aliud alterius generis in pecunia vel rebus; nec<br />

post contractum matrimonium, aliquo tempore, publice vel pa<strong>la</strong>m alicui sponse;<br />

nec ipsa sponsa nec aliqua persona pro ea possit nec debeat recipere ad<br />

penam viginti quinque librarum denariorum vice qualibet et a quolibet contrafaciente<br />

exigendam de facto per potestatem dicte civitatis et cammerario communis<br />

Fulginei irremisibiliter persolvendam; nec aliqua persona dicto tempore<br />

det vel dari faciat dicto tempore sponso aliquod donum sive hensenium, modo<br />

aliquo, tacite vel expresse, ad dictam penam exigendam et applicandam communi<br />

Fulginei ut supra; nec ipse sponsus possit recipere nec debeat sub pena<br />

predicta.<br />

[De conviviis non faciendis in sponsalitiis et certo alio tempore]<br />

Item statuentes ordinaverunt et reformaverunt quod postquam facte [et celebrate]<br />

fuerint dicte sponsalitie et celebrate nec ante nec tempore celebrationis<br />

ipsarum sponsalitiarum nec post, per sponsum nec per aliquem consaguineum<br />

vel affinem ipsius sponsi vel sponse, nec per aliquam aliam personam ex<br />

parte sponsi vel sponse, tempore nuptiarum, fiant aliqui corredi, provedalie vel<br />

convivia; nec aliqua alia conmestio in cibis vel potibus; et intelligantur fecisse<br />

ipsum convivium si fecerint infra mensem a die transductionis sponse ad domum<br />

sponsi, ad dictam et supradec<strong>la</strong>ratam penam committendam vice qualibet<br />

qua fuerit contrafactum et a contrafaciente quolibet persolvendam et ut supradicto<br />

communi Fulginei applicandam; salvo quod sponsus possit mictere sponse<br />

sue indumenta et alia arredamenta, et quod sponsa possit portare ad domum<br />

mariti pannos lineos pro se et suo sponso, et salvo etiam quod sponsus<br />

possit ire ad commedendum ad domum sponse illo die quo contraxerit matrimonium<br />

seu sponsalitias cum quatuor sotiis tantum; et quod ex parte sponse<br />

possint esse dicto die ad dictam commestionem extra familiam et habitationem<br />

domus de qua est ipsa sponsa sex viri et sex domine de consanguineis et aliis<br />

ut sibi p<strong>la</strong>cuerit, et ab illo die in antea ipse sponsus possit ire ad domum<br />

sponse cum uno sotio tantum; et similiter sponsus die quo duxerit dictam<br />

sponsam possit dare commedere sex hominibus et sex mulieribus extra familiam<br />

domus et non pluribus.


Foligno<br />

397<br />

[Quod sponsa recipi debeat ab ecclesia a suo marito ut infra]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod eo die quo sponsa transducitur ad<br />

domum mariti recipiatur et recipi debeat de aliqua ecclesia, et cum dicta sponsa<br />

mictantur quatuor viri tantum et quatuor domine ab ipsa ecclesia usque ad domum<br />

mariti; et maritus teneatur mictere pro dicta sponsa ad dictam ecclesiam et<br />

non ad alium locum il<strong>la</strong>s personas quas voluerit usque in dictum numerum et a<br />

dicta ecclesia usque ad domum mariti; ad penam viginti quinque librarum ut<br />

supra solvendam et applicandam, salvo quod quando talis sponsa esset vidua<br />

non subiaceat hiis ordinamentis et reformationibus quantum ad eumdum ad ecclesiam<br />

et ab ea recedendum.<br />

[Quot hominibus et quot dominabus possit dari et comedi in nuptiis]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod maritus sive sponsus possit impune<br />

die transductionis predicte habere ad commedendum ultra illos de domo sex<br />

alios homines et sex alias mulieres, ita quod in totum sint sex masculi et sex<br />

femine, ultra illos de domo, et possit habere sex servitores et non ultra; pena<br />

xxv librarum denariorum ut supra solvenda et applicanda.<br />

[Quod proximior consanguineus possit ire ad videndum sponsam et recipi]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod secundo die post transductionem<br />

sponse proximior consanguineus ipsius sponse cum quatuor sotiis possit ire ad<br />

videndum ipsam sponsam ad domum viri et ibi conmedere; et maritus possit<br />

habere dicto die sex homines ultra predictos venientes cum dicto proximiore<br />

consanguineo sponse ad commedendum, dummodo aliquod hensenium non fiat<br />

per aliquam partium, ad dictam penam XXV librarum ut supra exigendam et<br />

communi Fulginei applicandam.<br />

[Quod proximior consanguineus possit reducere et convivare sponsam]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod proximior consanguineus dicte<br />

sponse quando convivaverit et reduxerit ipsam sponsam ad domum suam, ut<br />

fieri consuetum est, possit dare commedere sex hominibus et sex mulieribus,<br />

ultra illos de domo, et tribus servitoribus; et predicta locum non habeant in<br />

forensisibus preter quam in donando.<br />

[Quod sponsus et sponsa non possint donare invicem nisi quantum presentibus<br />

statutis permictitur]<br />

Item ordinaverunt quod et reformaverunt quod nec sponsus nec aliquis ex<br />

consanguineis suis nec alia persona pro eo possit mictere vel portare aliquod<br />

genus calciamentorum sponse nec alicui pro ea, nisi tantum unum par calzolorum<br />

de panno <strong>la</strong>ne et unum par calciamentorum pro ipsa sponsa; nec ipsa<br />

sponsa predicta nec aliquis eius consanguineus possit nec debeat presentare<br />

ipsi sponso nec alteri pro eo vel mictere aliquos pannos lineos vel canape vel<br />

alterius generis, ad dictam penam xxv librarum ut supra solvendam et applicandam.<br />

[Quod notarius qui rogatus fuerit de aliquo matrimonio notificet potestati]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod notarius qui rogatus fuerit de dicto<br />

matrimonio teneatur et debeat infra otto dies a die rogationis significare dictum<br />

matrimonium potestati civitatis Fulginei; et quod ipse potestas teneatur et debeat


398 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

subito, facta notificatione, mictere pro contrahentibus dictum matrimonium et<br />

eos monere de predictis quod ipsa debeant observare.<br />

[Quod transductio sponse notificetur potestati uno die ante]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod sponsus et sponsa seu alter pro eis<br />

teneantur et debeant uno die ad minus antequam ducat dictam sponsam ad eius<br />

domum significare domino potestati civitatis Fulginei qualiter die sequenti intendit<br />

suam sponsam ducere ad domum suam, ad penam decem librarum a contrafaciente<br />

solvendarum et communi Fulginei applicandarum. Qui potestas incontinenti<br />

facta dicta notificatione teneatur et debeat scribi facere per unum ex suis<br />

notariis malleficiorum nomina sponsi et sponse, et ad domos sponsi et sponse<br />

debeat idem notarius accedere singulis dictis diebus et requirere et videre si<br />

contra predicta vel aliquid predictorum esset in aliquo contrafactum, et repertos<br />

culpabiles punire et penam exigere de facto et ad manus camerarii dicti communis<br />

facere pervenire ut supra continetur.<br />

[De inquisitione fienda per potestatem de predictis]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod dictus dominus potestas teneatur<br />

et debeat vinculo iuramenti de predictis omnibus diligentem inquisitionem facere<br />

quolibet mense, pena ducentarum librarum denariorum retinenda de ultima terçaria<br />

sui sa<strong>la</strong>rii per camerarium communis Fulginei, tempore sui scindicatus, si<br />

negligens fuerit in predictis in puniendo culpabiles ut supra dictum est.<br />

[Nota quod sponsalitie cum forensibus non includuntur in predictis]<br />

Salvo et reservato quod si aliquis forensis ceperit in uxorem aliquam mulierem<br />

de civitate Fulginei quod liceat ipsi mulieri et suis consanguineis dare, commedere<br />

tam tempore disponsationis quam transductionis omnibus hominibus<br />

quos secum duxerit sponsus; et etiam sex viris et sex dominabus de civitate<br />

predicta ultra consaguineos et familiam domus sue; et quod etiam liceat sponso<br />

qui transduxerit aliquam sponsam forensem extra territorium dicte civitatis Fulginei<br />

dare conmedere omnibus forensibus qui venerint cum dicta sponsa, et sex<br />

hominibus et totidem mulieribus de dicta civitate ultra consanguineos sine aliqua<br />

pena.<br />

[De giogiis et ornamentis per mulieres non portandis]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> mulierum in civitate vel comitatu<br />

Fulginei possit nec debeat portare in capite aliquam coronam, nec in<br />

capite vel in dorso aliquo tempore et aliquo portamento pernas, margaritas, <strong>la</strong>pides<br />

pretiosos, vel aliquod ornamentum auri vel argenti seu rachamati, pena XXV<br />

librarum denariorum a contrafaciente quolibet exigenda et vice qualibet qua fuerit<br />

contrafactum de facto per potestatem civitatis Fulginei et communi Fulginei<br />

applicanda.<br />

[De modo et numero argenti et auri deferendi per dominas in Fulgineum]<br />

Salvo etiam et reservato quod ipse domine et mulieres possint et eis liceat<br />

impune portare corrigiam sive çonam sive schigiale cum auro vel argento seu<br />

mistim et bottones in eorum vestimentis, argenteos seu aureos seu argenteos deauratos,<br />

ita tamen quod computatis bottonibus aureis vel argenteis seu mistim<br />

ut dictum est cum argento seu auro seu argento deaurato quod portaret seu


Foligno<br />

399<br />

detulerit aliqua dominarum et mulierum in corrigia, çona seu schigiali non ascendat<br />

ultra quindecim uncias in pondere. Possint etiam ipse domine et mulieres<br />

portare anulos cuiuscumque pretii et valoris impune, et non intelligantur anuli<br />

cum dicto pondere XV unciarum predictarum nec possit in ipso pondere computari;<br />

et potestas dicte civitatis Fulginei teneatur et debeat vinculo iuramenti singulis<br />

diebus festivis rimari et scrutari facere per ecclesias et stratas dicte civitatis<br />

Fulginei pro contrafacientibus in predictis vel aliquo predictorum, et culpabiles<br />

punire pena predicta totiens quotiens fuerit contrafactum.<br />

[De caudis non portandis in vestimentis et frappis et franciis]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> dominarum et mulierum in<br />

civitate et comitatu Fulginei possit aut valeat portare vel deferre aliquod indumentum<br />

cum cauda; nec aliquo vestimento cum cauda uti; et cauda intelligatur<br />

esse in vestimento seu c<strong>la</strong>mide quando vestimentum seu c<strong>la</strong>mis esset magis longum<br />

seu longa quam usque ad continuum tactum et osculum terre, et traheretur<br />

per terram inhonesto modo; nec possit portare seu deferre aliquod vestimentum<br />

cuiuscumque usus vel forme frappatum neque ornatum cum franciis, neque possit<br />

portare aliquam jorneam ad penam XXV librarum denariorum, pro qualibet<br />

vice et a qualibet persona contrafaciente, auferenda de facto per potestatem Fulginei<br />

et communi Fulginei applicandam.<br />

[De balçis, capputeis et cappellinis non portandis per mulieres]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> dominarum et mulierum in<br />

civitate et comitatu Fulginei possit vel valeat portare seu deferre in capite aliquod<br />

balzum cuiuscumque forme, nec aliquod capputeum seu cappellinam aliquam<br />

syrici seu <strong>la</strong>ne aut franciarum aliquarum neque aliquam compositionem<br />

capillorum qui non essent innati, vivi et naturales proprii capitis deferentis, ad<br />

predictam penam XXV librarum ut supra commictendam, exigendam et applicandam.<br />

[De quanto panno debeant fieri vestimenta et pena contrafacientum et incidentium<br />

sive suuentium ipsa]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> persona de civitate et comitatu<br />

Fulginei sue inco<strong>la</strong> et habitatrix eiusdem faciat seu fieri faciat aliquod vestimentum<br />

seu c<strong>la</strong>midem in quo sive in qua esset maior quantitas panni quam XII<br />

bracchiorum ad bracchium Fulginas, ad penam predictam ut supra exigendam et<br />

applicandam; et liceat cuilibet in dicta civitate et comitatu eiusdem facere et fieri<br />

facere ac portare indumenta supra concessa et non vetita in quibus pro quolibet<br />

sit pannus XII b<strong>la</strong>cchiorum ad b<strong>la</strong>cchium predictum et ab inde infra sine pena et<br />

bampno; et quicumque sutor seu sutrix incideret seu sueret aliquod vestimentum<br />

seu c<strong>la</strong>midem de maiori quantitate panni, quam in presenti ordinamento dec<strong>la</strong>ratum<br />

sit, incidat eamdem penam quam inciderent et portantes dicta indumenta<br />

vetita, auferendam similiter de facto per potestatem Fulginei et communi Fulginei<br />

applicandam.<br />

[Reservatio de balçittis et franciis in col<strong>la</strong>rettis et manichittis]<br />

Reservato etiam et salvo quod domine et mulieres possint in dicta civitate et<br />

eius comitatu portare balzictos, suptus, pannittos honeste forme et sine aliquo


400 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ornamento, et possint etiam portare francias in col<strong>la</strong>retto vestiti et manichittis<br />

honesti modi et honeste grossitudinis.<br />

[Quod nemo portet detectum iupparellum curtum sine ghelleri]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod nullus iuvenum in dicta civitate<br />

Fulginei possit portare iupparellum scopertum et detectum, nisi esset longitudinis<br />

usque prope ienua ad medium pedem a manu, aut portaret ghellere quo coperiretur<br />

iupparellus a centura infra usque ad ienua ad minus, ad penam X librarum<br />

pro quolibet 7 et qualibet vice ut supra applicandam et auferendam.<br />

Super quibus omnibus 8 potestas Fulginei faciat scrutari et rimari, et repertos<br />

sive repertas culpabiles de facto punire penis predictis, et habeat quartam partem<br />

penarum quas venire fecerit in communi predicto de predictis.<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque conditionis<br />

existat possit portare aliquod vestimentum vel ornamentum contra formam<br />

ordinamentorum supradictorum ad penas predictas 9 .<br />

[De corructis et sepolturis mortuorum et modis tenendis in eis]<br />

Ordo super corruttis et sepulcris mortuorum ne fiat sumptus inmoderatus.<br />

Item ordinantes delliberaverunt et hoc invio<strong>la</strong>billi decreto sancientes reformaverunt<br />

quod nul<strong>la</strong> persona cuiuscumque gradus, conditionis aut status existat de<br />

civitate et comitatu Fulginei aut habitans in eisdem audeat vel presumat de cetero<br />

tempore et die mortis, funeris et sepolture alicuius, induere se aliquo indumento<br />

vel vestimento viduali nisi tantum uxor mortui vel defuncti, et contrafaciens<br />

in predictis puniatur in L libris denariorum communi Fulginei apllicandis a<br />

contrafaciente quolibet et vice qualibet inremisibiliter exigendis, salvo quod ottava<br />

die post funus et sepulturam defuncti possint proximiores et inpropinquiori<br />

gradu attinentes defuncto comparere cum vestimento luctuali vel viduali et ipsum<br />

luctuale sive viduale vestimentum portare; et quilibet sutor sive sartor incidens<br />

sive suens talia vidualia vestimenta vel aliquod ipsorum contra formam presentis<br />

reformationis et ordinamenti in X libris denariorum pena vice qualibet qua<br />

contrafecerit puniatur pro quolibet indumento quod inciserit seu sueverit; quarum<br />

penarum tres partes applicentur communi Fulginei et reliqua quarta pars<br />

applicetur potestati executionem facienti vel fieri facienti de predictis, videlicet<br />

de omnibus que predictorum occasione pervenire fecerit in communi predicto.<br />

Et teneatur ipse potestas de predictis singulis mensibus inquisitionem facere et<br />

culpabiles punire in dictis penis accipiendis de facto sine aliqua condempnatione;<br />

et si fuerit negligens ipse potestas puniatur tempore sui scindicatus in C florenis<br />

auri per camerarium communis Fulginei de suo sa<strong>la</strong>rio retinendis, non derogando<br />

propterea aliis statutis et reformationibus dicti communis disponentibus de<br />

hac materia.<br />

7 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge contrafaciente.<br />

8 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge et singulis supradictis.<br />

9 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti omettte da Item ordinaverunt.


Foligno<br />

401<br />

[De quantitate cere que potest haberi et dispensari ad funus]<br />

Item sanciendo reformaverunt et ordinaverunt quod tempore quo aliquod<br />

corpus portabitur ad funus sive sepolturam non possit portari seu haberi inter<br />

duppleria et cande<strong>la</strong>s nisi usque in XXX libris cere ad plus et ab inde infra, et<br />

candele que dabuntur distribuantur ad domum defuncti per personam secu<strong>la</strong>rem<br />

et <strong>la</strong>ycam, ordinibus consuetis inter sacerdotes et clericos sotiantes dictum corpus<br />

ad ecclesiam in qua esset sepelliendum.<br />

[Qui presbiteri, fratres, monaci vel religiosi interesse possint sepulture et qualiter]<br />

Item ordinando reformaverunt et delliberaverunt quod in sepultura et tempore<br />

sepulture corporum que sepellientur in aliquo loco monacorum, fratrum vel<br />

religiosorum dicte civitatis non possint interesse funeri et sepolture nisi tantum<br />

monaci aut fratres vel religiosi illius loci in quo corpus sepellietur; et similiter<br />

presbiteri secu<strong>la</strong>res non possint interesse; et si corpus sepellietur in aliqua ecclesia<br />

seu loco secu<strong>la</strong>ri, tali funeri et sepulture possint interesse omnes presbiteri et<br />

clerici secu<strong>la</strong>res de dicta civitate et comitatu; et fratres Sancti Petri de Pusteru<strong>la</strong><br />

et non alii monaci fratres vel religiosi; qui fratres Sancti Petri de Pusteru<strong>la</strong> sint<br />

inclusi et intelligantur in numero presbiterorum secu<strong>la</strong>rium.<br />

[De ob<strong>la</strong>tionibus non faciendis octava die post sepulturam alicuius defuncti]<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt quod ob<strong>la</strong>tiones que solite erant fieri in<br />

capite octo dierum post sepulturam defuncti non fiant nisi tantum in ecclesia<br />

ubi corpus sepellietur, et contra faciens in predictis vel aliquo predictorum puniatur<br />

vice qualibet de facto per potestatem dicte civitatis in XXV libris denariorum;<br />

et potestas qui 10 executionem fecerit de predictis habeat quartam partem<br />

pene, videlicet totius eius quod 11 venire fecerit in communi Fulginei occasione<br />

predicta.<br />

Facta, ordinata, deliberata, reformata et autenticata fuerunt predicta ordinamenta,<br />

decreta et statuta et quodlibet predictorum per supranominatos dominos<br />

vicarium et priores ac sex bonos homines vocatos et habitos ad predicta ex<br />

auctoritate supranominati magnifici et excelsi domini Corradi de Trinciis et 12 consilii<br />

generalis communis et populi civitatis Fulginei prout supra legitur et apparet;<br />

et scripta et publicata per me Benedictum notarium et cancel<strong>la</strong>rium infrascriptum<br />

13 .<br />

Sub annis Domini, indictione, mense, die et loco suprascriptis 14 .<br />

10 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge de predictis executionem fecerit.<br />

11 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge de predictis penis venire fecerit in communi<br />

Fulginei.<br />

12 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti sono stati cancel<strong>la</strong>ti i riferimenti a Corrado Trinci.<br />

13 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge de mandato supradictorum dominorum vicarii,<br />

priorum et bonorum civium, tempore supradicto.<br />

14 n. 5, 1426, marzo 16. Statuti aggiunge Et ego Benedictus Dominici de Rocchetis<br />

Sabinensis diocesis publicus imperiali auctoritate notarius et iudex ordinarius et nunc cancel<strong>la</strong>rius<br />

(segue <strong>la</strong> abrasione del nome di Corrado Trinci) communis Fulginei predictis


402 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

5. 1426, marzo 16<br />

Statuti 15<br />

Invocatio – Ordinamenta super sponsalitiis, corruptis mortuorum et ornamentis<br />

mulierum<br />

Exordium et statutarii – ... visis primo, repetitis, relectis et recensitis certis<br />

veteribus ordinamentis super hac materia de sponsalitiis et sepulcris ...<br />

De donis non faciendis per virum uxori et converso<br />

De conviviis non faciendis in sponsalitiis et certo alio tempore<br />

Quod sponsa recipi debeat ab ecclesia a suo marito ut infra<br />

Quot hominibus et quot dominabus possit dar comedi in nuptiis<br />

Quod proximior consaguineus possit ire ad videndum sponsam et recipi<br />

Quod proximior consanguineos possit reducere et convivare sponsam<br />

Quod sponsus et sponsa non possint donare invicem nisi quantum<br />

presentibus statutis permictitur<br />

Quod notarius qui rogatus fuerit de aliquo matrimonio notificet potestati<br />

Quod transductio sponse notificetur potestati uno die ante<br />

De inquisitione fienda per potestatem de predictis<br />

Nota quod sponsalitie cum forensibus non includuntur in predictis<br />

De giogiis et ornamentis per mulieres non portandis<br />

De modo et numeo argenti et auri deferendi per dominas in Fulgineum<br />

De caudis non portandis in vestimentis et frappis et franciis<br />

omnibus et singulis presens fui et ea rogatus scribere scripsi et publicavi meoque solito<br />

signo signavi (ST).<br />

15 Vedi n. 4, 1426, marzo 16. Riformanze, Ordinamenta super sponsalitiis, corruptis<br />

mortuorum et ornamentis mulierum.


Foligno<br />

De balçis, capputeis et cappellinis non portandis per mulieres<br />

De quanto panno debeant fieri vestimenta et pena contrafacientum et<br />

incidentium sive suuentium ipsa<br />

Reservatio de balçittis et franciis in col<strong>la</strong>rettis et manichittis<br />

Quod nemo portet detectum iupparellum curtum sine ghelleri<br />

De corruttis et sepolturis mortuorum et modis tenendis in eis<br />

De quantitate cere que potest haberi et dispensari ad funus<br />

Qui presbiteri, fratres, monaci vel religiosi interesse possint sepulture et<br />

qualiter<br />

De ob<strong>la</strong>tionibus non faciendis octava die post sepulturam alicuius defuncti<br />

6. 1445, giugno 15<br />

Riformanze<br />

Prepositio super vestibus et iocalibus mulierum et expensis funeralium<br />

403<br />

In suprascripto generali concilio et peractis omnibus suprascriptis, surrexit<br />

Iacobus Gentilutii unus ex dictis consiliariis dicti consilii et dixit ac consuluit:<br />

quod videre suo, tam auditu etiam aliorum plurimorum civium, hec civitas maxima<br />

detrimenta passura est propter superfluitatem expensarum que novissime fieri<br />

incipiunt in vestibus et iocalibus mulierum huius civitatis et similiter in expensis<br />

funeralium; et rogavit et consuluit quod domini priores servari facerent et mandarent<br />

statuta et ordinamenta ac reformationes huius civitatis loquentur super<br />

predictis; que si executioni mandarentur esset quid utilium civibus et artificis<br />

huius civitatis. Quibus dictis Permarinus Iohannis Petri prior antedictus, auditis<br />

et intellectis verbis dicti Iacobi Gentelucii et etiam memor predicationum et<br />

ammonitionum veneralis fratris Iacobi Marchiani circa predicta proposuit coram<br />

dictis dominis consiliariis quid in predictis finem vidietur.<br />

Et si p<strong>la</strong>cet quod statuta et reformationes communis super his dispositionibus,<br />

serventur vel non.<br />

Magister Honofrius, medicus, unus ex dictis consiliariis, surgens dixit et consuluit<br />

quod statuta sunt et plurime alie reformaiones de his loquentur et quod<br />

elligantur duo cives pro terzerio qui ad ista providere habeant, ita quod res<br />

sanctissime dirigantur et pro utilitate communis.


404 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Dominus Vivianus Luce, unus ex dictis consiliariis, surgens dixit et consuluit<br />

quod statuta facta tempore fratris Bartolomei super predictis serventur que scripta<br />

sunt in statuto rubeo communis Fulginie manu ser Benedicti de <strong>la</strong> Rocheta<br />

olim cancel<strong>la</strong>rii huius magnifice civitatis.<br />

Magnifici domini priores poni fecerunt partitum secundum dictum magistri<br />

Honofri medici super narratis per dictum Iacobum Gentelucii de sponsalitiis et<br />

funeralibus. Cui p<strong>la</strong>cet ponat fabam suam in busu<strong>la</strong> alba del sic, cui non p<strong>la</strong>cet<br />

ponat fabam suam in busu<strong>la</strong> rubea del non.<br />

Unde datis fabis per suprascriptum Bartolomeum Quaio<strong>la</strong>m, tubicinam, de<br />

mandato dictorum dominorum priorum et per eum postea cum dictis busulis<br />

alba et rubea recollectis; et unatim per me cancel<strong>la</strong>rium numeratis in quodam<br />

bacili de ottono, pa<strong>la</strong>m invente fuerunt fabe LXX in busul<strong>la</strong> alba del sic, in<br />

busu<strong>la</strong> rubea del non fabe quinque; et sic dictum partitum obtentum fuit et ita<br />

reformatum fuit et ordinatum ut executioni mandaretur.<br />

Et is omnibus suprascriptis peractis dimissum fuit supradictum concilium.<br />

7. 1448, aprile 14<br />

Riformanze<br />

Propositio super reformationibus vestium mulierum<br />

Item quia ut vir venerabilis frater Franciscus in sua predicatione dixerat quod<br />

esset bonum et salubre quod providentur de observatione cuiusdam reformationis<br />

facte super indumentis et vestibus, balteis, centuris et balcis mulierum et<br />

dominarum civitatis Fulginie tempore fratris Bartolomei de Montefalcone, ideo<br />

quid consulenda videntur.<br />

Egregius legum doctor dominus Iohannes Moscatelli consultor (...) dixit et<br />

consuluit solummodo super secunda prepositione vestium et aliorum descriptorum<br />

in reformatione contra dominas quod sibi videbatur quod reformatio il<strong>la</strong><br />

exequentur secundum formam eiusdem et quod staret in voluntate domini gubernatoris<br />

una cum tribus hominibus de civitate uno pro quolibet tercerio in<br />

addendo vel minuendo deesse reformationi.<br />

Ser Petrus Paulus ser Iohannis Germani (...) ad reformationem vestium et<br />

aliorum dominarum dixit et consuluit quod sequentur reformationem iam factam<br />

et quod officiales communis Fulginie teneantur exequi eandem reformationem ad<br />

pena XXV florenorum.<br />

(Seguono le dichiarazioni dei vari consultores tra queste:)<br />

Pier Iohannes Comitis de Turri (...) quo ad reformationem ornatus dominarum<br />

dixit et consuluit quod ipsa reformatio tradetur executioni et in addendo<br />

vel mutando remaneat in manibus reverendi gubernatoris et trium civium, unius<br />

pro tercerio.<br />

Nico<strong>la</strong>us Antonius domini Pauli (...) quo ad reformationem ornatus dominarum<br />

dixit et consuluit quod reformatio iam facta et in statuo annotata tra-


Foligno<br />

405<br />

datur executioni et omnino servetur secundum tenorem eiusdem et quilibet<br />

officialis teneat exequi eandem reformationem ad penam quinquaginta florenorum<br />

(...).<br />

Partitum super ornatu dominarum.<br />

In quo quidem consilio sic congregato post omnia predicta vir egregius Nico<strong>la</strong>us<br />

Ser Iacobi unus ex dictis prioribus in dicto concilio existentibus dixit et<br />

protulit publice, pa<strong>la</strong>m et alta et intelligibili voce quod quicumque astantium in<br />

dicto consilio volebat et sibi p<strong>la</strong>cebat quod reformatio, facta tempore viri venerabilis<br />

fratris Bartolomei ordinis observantie beati Francisci super ornatu dominarum,<br />

surgeret et responderet per verbum sic si volebant quod dicta reformatio<br />

executioni traderetur et omnino servaretur secundum tenorem eiusdem; qui quidem<br />

omnes in dicto consilio existentes auditis predictis unanimitate conformes<br />

surrexerunt et respondiderunt publice et pa<strong>la</strong>m, alta voce quod eis omnibus p<strong>la</strong>cebat<br />

quod dicta reformatio servaretur omnino. Et sic partitum fuit victum, obtentum<br />

et reformatum.<br />

8. 1448, aprile 28<br />

Riformanze<br />

Bannimentum super ornatu mulierum et de b<strong>la</strong>sfemantibus Deum<br />

Re<strong>la</strong>tio bapdimenti facti de mandato, licentia, voluntate magnificorum dominorum<br />

priorum populi civitatis Fulginei ac vigore consilii obtenti et victi<br />

super ornatu mulierum secundum ordinamenta facta tempore fratris Bartolomei,<br />

scripta et publicata manu ser Benedicti de Rocchettiis, tunc cancel<strong>la</strong>rii<br />

communis Fulginei per tubicinam communis Fulginei et prefatorum dominorum<br />

priorum cuius bandimenti tenor talis est videlicet: qualiter magnifici domini<br />

priores prefati bandiri publice et preconiçari ac precipere fecerunt omnibus et<br />

singulis dominabus civitatis et comitatus Fulginei cuiuscumque status, conditionis<br />

et preheminentie existerent quod non debentur ab inde in antea neque (...)<br />

ferre caudas in earum vestibus et c<strong>la</strong>midibus, neque portare in capite balços<br />

neque alia ornamenta nisi tantum quantum dictat et precipit reformatio facta<br />

tempore prefati fratris Bartolomei scripta et publicata manu supradicti cancel<strong>la</strong>rii<br />

sub pena in dicta reformatione capitulis et ordinamentis descripta et annotata.<br />

Item bandiri fecerunt et notificari qualiter nul<strong>la</strong> persona tam de civitate<br />

quam de comitatu Fulginei audeat vel presumat tacite vel expresse aliquo colore<br />

quesito actentare vel facere contra alia ordinamenta in dictis reformatione et<br />

ordinamentis descripta, facta tempore prefati fratris Bartolomei et eius suasione;<br />

que omnia ordinamenta apparent scripta in statuto communis Fulginei circa<br />

finem, manu supradicti cancel<strong>la</strong>rii sub pena in eisdem ordinamentis contenta<br />

certificantes quod de hac re fiet executio contra quemcumque repertum<br />

contrafacere predictas (...).


406 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

9. 1448, maggio 13<br />

Riformanze<br />

Consilium Quinquaginta in quo data fuit potestas tribus civibus addendi<br />

et corrigendi reformationes alias factas super ornatu dominarum ...<br />

Congreghato et choadunato consilio quinquaginta et quorumdam aliorum civium<br />

de ordine prioratus civitatis Fulginei, ad sonum campane maioris communis<br />

Fulginei, in sa<strong>la</strong> superiori diciti pa<strong>la</strong>tii more solito de commissione, licentia et<br />

voluntate reverendi domini domini Nico<strong>la</strong>y episcopi Tiburtini ac gubernatoris<br />

prout de commissione et voluntate predictis constat per litteras destinatas magnificis<br />

dominis prioribus populi, civitatis Fulginei quarum quidem litterarum tenor<br />

talis est videlicet: extra: magnificis dominis prioribus populi civitatis Fulginei etcetera;<br />

intus: dictam litteram magnifici domini priores salutem, per presentem<br />

numptium, litteram vestram recepimus contraentes in effectu circa numerum consiliariorum<br />

requisitum ex forma statutorum etcetera. Quibus respondemus quod<br />

in tali actu tantum quod dictis capitulis ordinandis seu confirmandis vobis licentiam<br />

ac potestatem impartimur ut pulsata campana consueta, solitoque facto signo<br />

et servati servandis ut hactenus consuevistis, si numerus deficeret ut vocare<br />

possitis etiam alios bonos homines vel artifices dicte civitatis bone conditionis; et<br />

quicquid in dicto consilio decretum et ordinatum vel additum seu capitu<strong>la</strong>tum<br />

fuerit volumus roboris firmitatem obtinere ac si debitus consiliariorum numerus<br />

interfuisse et per officiales observari non obstantibus statutis et aliis quibuscumque<br />

quo ad dictum actum tantum pro bona ac honesta vita et pace hominum<br />

et personarum dicte civitatis; et quia alias scripximus die sabbati Fulginei erimus<br />

si potest deferri tale consilium pro futura die dominica, bene est si non nostram<br />

licentiam concedimus ut supra in fine dictarum litterarum sic apparet Nico<strong>la</strong>us<br />

episcopus Tiburtinus, Fulginei etcetera gubernator; in quo quidem consilio sic<br />

congregato tam de consilio Quinquaginta deputato, quam extra consilium et de<br />

ordine prioratus interfuerunt trigintaseptem consiliarii et per spectabilem virum<br />

magistrum Iannem Angelilli Appogie unum ex magnificis dominis prioribus populi<br />

civitatis Fulginei, surgens de consensu et voluntate aliorum suorum collegharum<br />

in officio prioratus, ibidem existentium fecit hanc propositionem videlicet:<br />

Propositio<br />

Quod cum suasione venerabilis viri fratris Francisci de Spoleto predicatoris<br />

fuerunt eisdem dominis prioribus recordatum quod ad tollendum omnem quere<strong>la</strong>m<br />

communis civitatis Fulginei esset bonum sanctum et salubre quod super<br />

reformationibus factis in communi Fulginei, tam super ornatu dominarum, quam<br />

aliis quibuscumque factis, editis et ordinatis, tempore viri venerabilis fratris<br />

Bartolomei . . de Iano scriptis et annotatis in statuto communis Fulginei, manu<br />

ser Benedicti de Rocchectis, tunc cancel<strong>la</strong>rii communis Fulginei ad addendum,<br />

mutandum et confirmandum eadem capitu<strong>la</strong> et ordinamenta eligerentur cives<br />

tres boni; quiquidem magnifici domini priores auditis hiisque per eundem fra-


Foligno<br />

407<br />

trem Franciscum sunt eisdem notificatu mixerit inscriptis eidem predicatori sex<br />

cives quorum idem predicator cepit deputari ad predicta tres quorum nomina<br />

sunt hec videlicet: dominus Guido de Biciis, ser Ubaldus Iohannis et Astorellus<br />

Raynaldi cives Fulginates et quod unusquisque ipsorum consiliariorum in<br />

presenti consilio existentium dicat suum velle antedictis civibus tribus deputatis,<br />

ut supra, datur arbitrium et auctoritatem addendi, minuendi, mutandi et<br />

corrigiendi capitu<strong>la</strong> et ordinamenta queque facta, tempore prefati fratris Bartolomei,<br />

nec non scripta et publicata, manu ser Benedicti de Rocchectis, cancel<strong>la</strong>rius<br />

tunc communis Fulginei.<br />

Consultor<br />

Dominus Iohannes Sensinus domini Francisci de Elmis, unus ex dictis consiliariis<br />

(...) dixit et consuluit suo videre esset bonum et salubre corpori et anime<br />

sequi documenta viri venerabilis fratris Francisci predicatoris et quod esset diferentia<br />

inter homines aliquos huius magnifice civitatis quo ad ornatum mulierum<br />

et alia queque in dictis ordinamentis annotata et quod pro bono, pace et manutentione<br />

civium et habitatorum civitatis et comitatus Fulginei detur omnino auctoritas,<br />

arbitrium et potestas supradicits tribus civibus per eundem fratrem Franciscum<br />

deputatis cum plena auctoritate addendi, minuendi, mutandi et confirmandi<br />

eisdem capitulis et ordinamentis iam factis tempore prelibati fratris Bartolomei<br />

prout eisdem tribus civibus videbitur.<br />

Consultor<br />

Magister Lucas Phisicus domini Antonii de Fulgineo (...) dixit et consuluit<br />

quod bonum ac salubre videtur sequi vestigia fratris Francisci et quod eidem<br />

consultori videtur dictos tres cives nominatos habere, debere a toto consilio<br />

auctoritatem et arbitrium addendi, minuendi, corrigendi et mutandi dicta ordinamenta<br />

edita tempore fratris Bartolomei, apparentia in statuto communis, manu<br />

dicti ser Benedicti.<br />

Consultor<br />

Percivallus Berti (...) dixit et consuluit quod esset bonum et sanctum dare<br />

auctoritatem et arbitrium et potestatem predictis civibus tribus addendi, minuendi<br />

etcetera dictis orndinamentis una cum aliis tribus civibus nominandis et vocandis<br />

per magnificos dominos priores; ita omnia fienda recte et mature peragerentur.<br />

Consultor<br />

Iannes Angeli ser Nuti (...) dixit et consuluit quod semel hiis diebus e<strong>la</strong>pxis<br />

fuerat ordinatum, victum et reformatum in concilio, tempore aliorum dominorum<br />

priorum, quod omnia ordinamenta edita tempore fratris Bartolomei (...) essent<br />

rata et firma et executioni tradentur et fuerunt facta bapnimenta publica<br />

per civitatem super osservatione premissorum et quod super hoc sufficiebat consilium<br />

reformatum absque alia nova deliberatione super eisdem fienda.<br />

Partitus obtentus super capitulis factis.<br />

Supradicti magnifici domini priores populi civitatis Fulginei existens in dicto<br />

consilio, ut moris est, poni fecerunt ad partitum dictum domini Iohannis Sensini<br />

unius ex consiliariis vocatis per dominos priores. Qui sic dixit et consuluit sub


408 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

brevitate narrando quod daretur per consilium omnino auctoritas dictis civibus<br />

tribus nominatis in propositione ordinandi, corrigendi, mutandi et addendi capitu<strong>la</strong><br />

et ordinamenta prefata etcetera, cuy dictorum consiliariorum in presenti consilio<br />

morantium p<strong>la</strong>cet quod hoc fiat, ponat fabam (...).<br />

Unde datis fabis (...) reperte fuerunt in bussu<strong>la</strong> alba del sic fabe triginta et<br />

in bussu<strong>la</strong> rubea del non invente fuerunt et sunt fabe septem et sic partitum fuit<br />

victum, obbetenctum et reformatum in omnibus et per omnia.<br />

10. 1448, maggio 14<br />

Riformanze<br />

Addiciones facte super reformationibus factis tempore viri fratris<br />

Bartolomey de Iano<br />

Nobiles et egregii viri dominus Guido de Biciis, Sinibaldus Iohannis et<br />

Astorellus Raynaldi, cives Fulginates, electi et deputati per consilium communis<br />

Fulginei super correctione capitulorum factorum tempore viri venerabilis<br />

fratris Bartolomey de Iano prout continetur in statuto communis Fulginei, manu<br />

ser Benedicti de Rocchectis, tunc cancel<strong>la</strong>rii communis eiusdem vigore auctoritatis<br />

et arbitrii eis concesse in consilio obtento, victo et reformato, volentes<br />

executioni mandare eis commissa vigore auctoritatis dicti consilii pro bono,<br />

quiete et manutentione omnium civium civitatis et omnium aliorum de comitatu<br />

in primis:<br />

Quod consanguineus possit ire ad videndum sponsam mariti<br />

Additio ad primum statutum positum sub rubrica de donis non faciendis<br />

etcetera; et ad aliud statutum positum sub rubrica quod proximior consanguineus<br />

possit ire ad videndum sponsam etcetera<br />

Quod sponsus cum amiciis et consanguineis suis possit ire ad donandum et<br />

faciendum enxenia sponse sue et ad comedendum etcetera.<br />

Prefati spectabiles viri supranominati de voluntate magnificorum dominorum<br />

priorum populi civitatis Fulginei reformantes statuerunt et ordinaverunt et presenti<br />

lege firmaverunt quod statuta predicta addendo dictis duobus statutis quod omnino<br />

sit licitum marito seu sponso ire ad domum sponse sero antequam eam ad<br />

suam domum trasducat cum consanguineis et amicis quos sibi videbitur ad donandum<br />

et faciendum ensenia ipsi sponse cum dicta dona sint potius ausilium quod<br />

fit hinc inde per consanguineos, quam merum donum et quod liceat et licitum sit<br />

proximiori consanguineo sponse ire ad commedendum ad donum sponse ad eam<br />

videndam et ad donandum cum sex consanguineis seu amicis et non pluribus ad<br />

penam vigintiquinque librarum denariorum communi Fulginei applicandam.<br />

Quomodo proximior consanguineus possit convivare sponsam<br />

Additio et dec<strong>la</strong>ratio super statuto posito sub rubrica de conviviis non faciendis<br />

et super statuto posito sub rubrica quot hominibus et quot dominabus


Foligno<br />

409<br />

etcetera et super statuto posito sub rubrica quod proximior consanguineus possit<br />

reducere et convivare sponsam.<br />

Quod sponsus non possit dare ad comedendum nisi sex hominibus et totidem<br />

mulieribus ultra certos alios atinentes suos.<br />

Item reformantes ordinaverunt addendo et dec<strong>la</strong>rando dicta statuta quod isti<br />

intelligantur esse de domo illius qui facit communitatem videlicet filius vel filii<br />

ipsius seu filia vel filie etiam si fuerint maritate et etiam filii filiorum et filiarum<br />

et sorores ipsius sponse intelligantur esse de domo et etiam filii seu filie, sororis<br />

et fratris et filii fratrum et similiter gener seu generi ipsius sponse inteligantur<br />

esse de domo et ultra dictas personas non possit sponsus dare ad commedendum<br />

nisi sex hominibus et sex mulieribus sub pena contenta in dicitis statutis.<br />

Quomodo mulieres portare debeant balzum<br />

Additio et correctio ad statutum positum sub rubrica de balcis caputeis et<br />

cappellinis non portandis et ad statutum positum sub rubrica reservata de balcictis<br />

et franciis etcetera.<br />

Item ordinaverunt et reformaverunt corrigendo dictum statutum quod mulieres<br />

de civitate et comitatu Fulginei possint pro eorum ornamento portare balzum<br />

altum ad plus uno summisso et non ultra. In ceteris non contentis in dicto<br />

statuto ipsum statutum confirmaverunt.<br />

Quod in funeralibus non possint haberi nisi quinquaginta libre cere<br />

Additio super statuto posito sub rubrica de quantitate cere etcera.<br />

Item reformantes ordinaverunt quod liceat habere dum aliquod corpus portatur<br />

ad sepulturam pro funeralibus quinquaginta libras cere et non plus sub<br />

pena contenta in dicto statuto et quod neque consilium nec priores possint aliquo<br />

modo venire contra dictum statutum nec alicui concedere licentiam de maiori<br />

quantitate cere sub pena quinquaginta librarum denariorum; nec aliquis possit<br />

in contrarium arrenghare nec ponere in consilium sub dicta pena.<br />

Quomodo fieri debeant ob<strong>la</strong>ciones pro anima defuncti<br />

Additio et correctio ad statutum positum sub rubrica de ob<strong>la</strong>tionibus non<br />

faciendis etcetera.<br />

Item addendo et corrigendo dictum statutum reformantes statuerunt et ordinaverunt<br />

quod licitum sit unicuique in capite octo dierum post sepulturam defuncti<br />

vel quicumque facere ob<strong>la</strong>tiones pro anima defuncti tam in ecclesia ubi<br />

iacet funus quam etiam in aliis ecclesiis et piis locis ad sui libitum cum ea quae<br />

spiritu Dei aguntur non sint sub lege.<br />

Cuius ponderis esse possint zone mulierum<br />

Additio ad statutum positum sub rubrica de modo et numero argenti<br />

etcetera.<br />

Item addendo dicto statuto reformantes statuerunt et ordinaverunt quod sit<br />

licitum mulieribus portare inter centuram boctones et alias res permissas portari<br />

de argento vel auro seu de argento de aureato usque ad duas libras et non ultra<br />

omnibus computatis preter quam anuli qui portantur in digitis quos dicte mulieres<br />

portare possint cuiuscumque numeri seu pretii sub pena contenta in dicto<br />

statuto.


410 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

11. 1450, marzo 29<br />

Riformanze<br />

Propositio pro (...) caudis mulierum<br />

(...) et quod reformationes facte super caudis mulierum tempore venerabilis<br />

fratris Bartolomei de Aiano serventur vel reformentur; et quid fieri videtur super<br />

predictis omnibus propositionibus.<br />

Partitus super ornatu mulierum.<br />

Item poni fecerunt ad partitum dictum Raynaldi Conradi super reformationibus<br />

et ornatu mulierum; et cui p<strong>la</strong>cet etcetera.<br />

Unde datis fabis recollectis evacuatis et numeratis, invente sunt fabe viginti<br />

due in busu<strong>la</strong> alba del sic, in busu<strong>la</strong> vero rubea del non, fabe XXXIII et hoc<br />

modo partitus non fuit obtento.<br />

Bannimentum caudarum dominarum.<br />

Al nome dell’onnipotente Dio e di tuta <strong>la</strong> Corte celestiale, Amen.<br />

Per parte del reverendissimo monsignor lo governatore e deli magnifici priori<br />

de<strong>la</strong> magnifica cità di Foligno per bona consuetudine et usanza per utilità et<br />

honore si fa bandire et notifficare chi da mo inanti non sia alchuna dona de <strong>la</strong><br />

cità né contado di Foligno, chi ardisca né presuma di portare alchuno mantello<br />

o vestimenta di qualuncha colore si sia con <strong>la</strong> coda piu longa di quatro dida a<strong>la</strong><br />

pena di vinticinque livere di denari per ciaschuna volta chi contrafaciese; <strong>la</strong> quale<br />

pena si debia applicare per <strong>la</strong> mitade per repparatione del pa<strong>la</strong>cio del potestà,<br />

<strong>la</strong> quarta parte alo accusatore cel<strong>la</strong>to, e <strong>la</strong>ltra quarta parte al officiale chi ne farà<br />

<strong>la</strong> exequucione. Et a ciò questa sancta lege e <strong>la</strong>udabile ordinamento sia mandato<br />

ad effecto, voiano e commandano li prefati reverendissimo monsignor lo governatore<br />

e priori chi tuti li officiali del potesta siano tenuti et obligati a farne<br />

debita inquisicione contra chi non observasse lo presente statuto, lege et ordinamento<br />

a<strong>la</strong> pena de dece livere de denari per ciaschuno officiale e ciaschuna<br />

volta quando si trovasse negligente in le predicte cose.<br />

12. 1454, aprile 13<br />

Riformanze<br />

Consilium magnum de Centum pro confirmatione statutorum super<br />

ornamentis mulierum<br />

Convocatum et congregatum fuit venerabile consilium de Centum civitatis<br />

Fulginei in sa<strong>la</strong> superiori pa<strong>la</strong>tii magnificorum dominorum priorum ad sonum<br />

campane vocemque preconis ut moris est, in quo quidem consilio Pier Matheus<br />

Salvori unus ex dominis prioribus de consensu aliorum suorum collegatarum ibi<br />

astantium preposuit infrascriptas prepositas, videlicet:


Foligno<br />

411<br />

quod cum per ipsos dominos priores una cum novem civibus ab ipsis electis<br />

videlicet tribus pro terzerio, facta et ordinata fuerint certa statuta et ordinamenta<br />

circa superfluos mulierum ornatus et alia nonnul<strong>la</strong> detestanda quae fuerunt in<br />

civitate Fulginei quod sibi videtur bonum esse et <strong>la</strong>udabile ut in presenti consilio<br />

legantur per presens consilium.<br />

(...)quibus prepositis factis, ego vicecance<strong>la</strong>rius mandato ipsorum dominorum<br />

priorum in arenga legi et vulgarizzavi dicta statuta et ordinamenta de verbo ad<br />

verbu ad c<strong>la</strong>ram omnium intelligentiam quae per me descripta sunt de mandato<br />

ut supra in libro statutorum civitatis Fulginei.<br />

Consultor<br />

Eximius legum doctor dominus Nannes de Turis unus ex dictis consiliariis,<br />

auditis dictis prepositis surgens et arengam ascendens consuluit hoc modo super<br />

prima prepositione quod omnia et singu<strong>la</strong> dicta capitu<strong>la</strong> et ordinamenta tamquam<br />

<strong>la</strong>udabilia et observatione digna debeant in presenti consilio confirmari et stabiliri et<br />

quod dicti domini priores et cives censeantur et intelligantur plenam et validam<br />

habuisse auctoritatem statuendi et ordinandi capitu<strong>la</strong> et reformationes predicta, que<br />

statuta et reformationes debeant publicari et ascribi in statutis civitatis Fulginei et<br />

mandari ab omnibus invio<strong>la</strong>biliter observari, sub penis in ipsis descriptis et adnotatis.<br />

Post cuius domini Nannis arengationem licet nonnulli ex consiliariis in diversum<br />

consulerent, tamen maior pars consiliariorum una voce et signis dec<strong>la</strong>rabant<br />

dicta statuta esse bona et bene <strong>la</strong>udabiliter facta et digna observatione et ideo<br />

consilium dicti domini Nannis col<strong>la</strong>udabant.<br />

Conclusio prime preposite:<br />

Quam ob rem prefati magnifici domini priores poni fecerunt ad partitum,<br />

consilium redditum per dictum dominum Nannem tamquam sanum et utile hoc<br />

modo ut cui p<strong>la</strong>cet dictum consilium reddat fabam suam in busso<strong>la</strong>m albam del<br />

sic cui vero non reddat fabam in busso<strong>la</strong>m rubeam del non.<br />

Datis igitur fabis per Iohannem Pellis familiarem dictorum dominorum et<br />

dicits fabis per ipsum cum bussolis predictis recollectis ac dinumeratis per me<br />

vicecance<strong>la</strong>rium in quodam bacili de ottone pa<strong>la</strong>m et omnibus videntibus, compertum<br />

fuit dictum consilium domini Nannis p<strong>la</strong>cuisse maiori parti dictorum<br />

consiliariorum qui restituerunt fabas in busso<strong>la</strong> alba del sic que fuerunt numero<br />

45; et ita obtentum et reformatum fuit auctoritate presentis consilii non obstantibus<br />

decem fabis incontrarium inventis in busso<strong>la</strong> rubea del non.<br />

13. 1454, aprile 14<br />

Statuti<br />

Quod nul<strong>la</strong> mulier possit ...<br />

Ad honorem <strong>la</strong>udem et reverentiam omnipotentis Dei eiusque gloriosae virginis<br />

matris Mariae et beatorum apostolorum Petri et Pauli ac gloriosissimi marti-


412 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ris sancti Felitiani, capitis et protectoris magnificae civitatis et populi Fulginatis.<br />

Ad honorem, statum, triumphum et exaltationem sacrosanctae Romanae Ecclesiae<br />

et sanctissimi in Christo et patris domini nostri domini Nicho<strong>la</strong>i divina clementia<br />

pape quinti et magnifici et illustris domini domini C. Lucensis magnifice<br />

civitatis Fulginei, Spoleti et cetera gubernatoris dignissimi, pacem, unionem, tranquillitatem<br />

et perpetuam felicitatem populi et civitatis predictae.<br />

Nomina magnificorum dominorum priorum et civium statutariorum sunt ista:<br />

Spectabiles ac nobiles viri Piermatheus Salvori Miliani, Ga<strong>la</strong>xius Petrutii, ser<br />

Angelinus ser Pauli, Michael Angelus Honofrii Bernabonis prior novellus, Alexander<br />

Rentii de Sancto Eraclio et Vannes Laurentii de Segio, magnifici domini<br />

priores populi civitatis Fulginei, nec non prestantissimi cives dominus Iacobus<br />

Nico<strong>la</strong>i de Bracchis, magister Honofrius magistri Petri phisicus, dominus Guido<br />

de Vicis, dominus Matheus de Gentilibus, Rainaldus Luce de Varinis, Piermarinus<br />

Iohannis Petri, Nico<strong>la</strong>us Martini, Petrus Francisci Cioli, Ianfilippus Petrutii de<br />

Rabboinis et Anthonius Pierangeli de Beccafumis, in pa<strong>la</strong>tio residentiae prefatorum<br />

dominorum priorum, unanimiter et concorditer existentes, ipsorum nemine<br />

discrepante. Quoniam superfluos immoderatosque corporis ornatus inmortalis rerum<br />

omnium creator Deus odit et prohibet, vult enim hominis decorem non in<br />

corpore quod utique caducum est et fragilitati mortique obnoxium; sed suum illi<br />

decus et ornatum in animo ponendum statuit qui et immortalis est et ab Deo<br />

ipso ducit originem, quem si purum et integrum a mundanis inquinamentis servaverimus,<br />

certa nobis in coelo merces est constituta ab ipso Deo qui nos iubet<br />

terrenas omnes <strong>la</strong>bilesque illecebras constanti pectore calcare. Ut pro brevibus ac<br />

fugatoriis bonis in coelesti regno aeterne et incomparabilis felicitatis gaudio potiamur.<br />

Si quidem ornamenta huiusmodi malorum morum ac vitiorum irritamenta<br />

sunt quae fal<strong>la</strong>ci fucataque formositatis spetie captos animos nocentissimisque<br />

luxuriae <strong>la</strong>queis implicatos ad eternam saepe dannationem adversario humani<br />

generis operante perducunt. Quo circa cavendum est ne dum irritabiles huiuscemodi<br />

formas vanitatesque sequimur animas nostras Gehennae ac Sathanae mancipemus<br />

cuius pompis in sacro baptismatis <strong>la</strong>vacro secundum Christianae fidei sacramenta<br />

abrenuntiavimus.<br />

Cumque in civitate Fulginei huiusmodi ornatus excessive multiplicaverint obsoletisque<br />

iam civitatis moribus mulieres ac iuvenes non contenti patriae consuetudine<br />

in dies exquisitissimos peregrinosque ornatus certatim habere contendunt.<br />

Quo fit ut maximum saluti animarum exinde ut dictum est veniat detrimentum.<br />

Quinymo et bonorum temporalium inaudite iacturae hominibus proveniant, eam<br />

ob rem ut dannabilibus hiis abusionibus iusta lege finis imponatur et et dannosissimis<br />

dispendiis aequa modificatione succurratur prefati magnifici domini priores<br />

populi civitatis predictae, consulte deliberataque, motu ipsorum proprio et<br />

voluntate et decreto venerabilis consilii de Centum dicte civitatis habitis superinde<br />

opportunis consultationibus et etiam suasu et hortatu venerabilis fratris Cherubin<br />

de Nigroponte ordinis Minorum sancti Francisci, qui per idem tempus in<br />

dicta civitate verbum Dei accuratissime evangelizabat, una cum supranominatis<br />

spectabilibus civibus ad haec de premissi consilii decreto convocatis, sanctissima


Foligno<br />

413<br />

haec ordinamenta et statuta super ornatibus et vanitatibus supradictis aliisque<br />

infrascriptis prohibendis et modificandis statuenda et ordinanda censuerunt. Quae<br />

ab omnibus invio<strong>la</strong>bili lege sub infrascriptis penis observari mandaverunt. Que<br />

quidem statuta postquam mature aedita diligenterque conscripta sunt, per me de<br />

mandato dictorum dominorum in dicto consilio lecta et exp<strong>la</strong>nata fuerunt et<br />

tanquam honesta, utilia ac observatione digna omnibus fere consiliariis p<strong>la</strong>cuerunt.<br />

Missoque tandem solemni partito ad busso<strong>la</strong>s et palluttas ut moris est per<br />

idem consilium potissimis suffragiis solenniter approbata et confirmata fuerunt.<br />

Anno Dominicae nativitatis milleximo quatringentessimo quinquagessimo quarto,<br />

indictione secunda, sub pontificatu sanctissimi in Christo patris et domini<br />

nostri domini Nicho<strong>la</strong>i divina clementia pape quinti, die [2] mensis aprilis. Die<br />

vero Palmarum XIIII eiusdem mensis, in celeberrimo dicte urbis foro, cum eodem<br />

frequentissimus populus ad divinam predicationem venerabilis patris predicti convenisse<br />

de mandato dictorum dominorum eadem statuta per me notarium et<br />

vicecance<strong>la</strong>rium infrascriptum, alta et intelligibili voce, lecta vulgarizata et publicata<br />

fuerunt que sunt huiusmodi videlicet:<br />

In primis statuentes ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque status, gradus<br />

aut conditionis existat in civitate Fulginei commorans vel familiariter habitans<br />

possit nec ei liceat aliquam vestem vel mantellum aliquod aut vestimentum<br />

panni auri vel argenti aut brochati de auro vel argento. neque aliquod genus<br />

velluti vel sirici per civitatem Fulginei portare. Nec etiam camorram vel lucchum<br />

seu iurnecta de velluto, seta, sirico vel brochato, aut se eis aliquo modo ornare;<br />

sub pena quinquaginta librarum denariorum.<br />

Item quod dicte mulieres possint libere et inpune portare manicas de velluto<br />

affixas earum camurris, dummodo non sint broccati de auro vel argento cuiuscumque<br />

coloris et similiter balzum altitudinis quinque digitorum et non plus; pena<br />

decem librarum denariorum.<br />

Item quod dicte mulieres non possint portare aliquod vestimentum quod<br />

trasinetur per terram ultra unum submissum; ad penam L librarum denariorum<br />

et similiter intelligatur de mantello<br />

Item quod dicte vestes muliebres possint esse foderate in manicis apertis<br />

tantum, videlicet: de sennato seu taffetano, non autem de velluto seu damaschino<br />

nec zambelotto vel aliqua alia spetie serici; et non possint etiam esse foderate<br />

de martoris, zebellinis, <strong>la</strong>ctitiis armellinis, dossis et pançis varium; sub dicta pena.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier de dicta civitate Fulginei seu in dicta civitate familiariter<br />

habitans possit portare in capite vel in dorso aliquod racamen de auro,<br />

argento, perlis seu seta vel serico seu aliis iocalibus; sub dicta pena.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare fiectam vel scagialem cuius texutus<br />

excedat valorem trium ducatorum; sub pena decem librarum denariorum.<br />

Item quod in dicta fiecta seu texuto non possit apponere seu apponi facere<br />

[plus quam unam] libram argenti; sub pena vigintiquinque librarum denariorum.<br />

Item quod nullus de civitate et comitatu Fulginei qui deinceps duxerit uxorem<br />

et habuerit trecentos florenos in dotem vel etiam a trecentis florenis supra,<br />

possit expendere in ornamentis dicte sue uxoris, omnibus computatis, nisi cen-


414 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tum florenos. Qui autem habuerit a trecentis florenis infra non possit expendere<br />

nisi tertiam partem dotis vere et non simu<strong>la</strong>te; sub pena L florenorum. Et de<br />

hoc debeat deferri iuramentum per officiales comunis Fulginei partibus .s. dotanti<br />

et ei qui recipit dotem, ut debeant dicere veram quantitatem dotis et non simu<strong>la</strong>re<br />

in fraudem huius ordinamenti.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare aliquem texutum seu fiectam brocchatum<br />

de auro vel argento, qui texutus seu fiecta sit maioris extimationis trium<br />

ducatorum ut supra; nec etiam aliquod racamen in aliqua parte sue personae<br />

sub dicta pena decem librarum denariorum.<br />

Item quod possint portare intermagliettas seu bottones de argento et cupperta<br />

affigendas in col<strong>la</strong>rinis camorre tantum uncias quatuor argenti.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit nec debeat de cetero portare aliquam col<strong>la</strong>nam<br />

de argento puro vel deaurato, perlis, gioeliis vel racamo seu auro; sub pena<br />

xxv librarum denariorum.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare in capite baltium brocchatum de auro<br />

vel argento, nec etiam raccamatum perlis vel aliis iogiis ornatum; sub pena quinquaginta<br />

librarum denariorum.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare aliquam iurneam de seta vel de panno<br />

seu guarnello vel aliqua materia frappatum vel non frappatum, sub pena predicata;<br />

liceat tamen illis portare lucchum non frappatum.<br />

Item quod nullus sutor possit ponere vel inmictere in aliqua camurra alicuius<br />

mulieris ultra quatuor uncias bombicis; sub pena vigintiquinque librarum<br />

denariorum.<br />

Item quod nullum vestimentum muliebre fiat de maiori quantitate panni xii<br />

brachiorum, ad brachium comunis Fulginei, pena XXV librarum denariorum.<br />

Item quod nullus sutor seu aurifer possit contra predicta facere aliquo modo<br />

vel venire, sub pena L librarum denariorum pro quolibet et qualibet vice qua<br />

contrafaceret.<br />

Item quod si qua mulier contrafaceret in predictis vel aliquo predictorum et<br />

reperta fuerit per officialem comunis contra predicta vel aliquod predictorum<br />

deliquisse quod pena debeat persolvi de dote ipsius mulieris et de eius dote<br />

intelligatur, soluta dicta pena.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona possit vel debeat facere convivium et dare ad commedendum<br />

convitatis nisi una die tantum videlicet prandium et cenam, sub pena<br />

xxv librarum denariorum.<br />

Item quod coetero nul<strong>la</strong> persona nec aliquis consanguineus vel affinis debeat<br />

facere aliquam crustatam, mortarolum sive turtam et mittere ad domum sponsi<br />

ducentis uxorem, sub dicta pena.<br />

Item quod in donamentis que fiunt per sponsum tempore quo vadit ad donandum<br />

uxori non debeat fieri calçar (...) neque p<strong>la</strong>nelli illis de domo sponse ne alicui<br />

ex consanguineis ipsius sponse, sub pena vigintiquinque librarum denariorum.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona de civitate Fulginei de coetero audeat nec presumat<br />

mictere ad domum alicuius mulieris tempore partus ipsius mulieris cunam, cultrucciam,<br />

vancialos, fassias et alia consueta mitti, sub pena XXV librarum denariorum.


Foligno<br />

415<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona de civitate Fulginei vel in ea commorans nec aliquis<br />

alis possit nec debeat facere fabricare nec fieri facere in dicta civitate et<br />

comitatu Fulginei dados nec cartas aptos ad ludendum nec eos vendere nec<br />

tenere ad vendendum in dicta civitate vel comitatu Fulginei, pena decem librarum<br />

denariorum.<br />

Item quod nullus iuvenis vel homo masculus de civitate Fulginei possit portare<br />

aliquam vestem cum aliquo racamo nec etiam cum aliquo balçana de argento<br />

seu de racamato, sub pena XXV librarum denariorum.<br />

Item quod quilibet notarius publicus dictae civitatis Fulginei teneatur et debeat<br />

infra xv dies proximos habere capitu<strong>la</strong> horum ordinamentorum et apud se<br />

retinere et in librum statutorum suorum apponere, sub pena XV librarum denariorum.<br />

Et ut sanctissima hec ordinamenta statuta ab omnibus invio<strong>la</strong>biliter observantur<br />

potestas civitatis Fulginei et eius officiales teneantur et debeant vinculo<br />

iuramenti et pena C librarum denariorum de suo sa<strong>la</strong>rio persolvendorum pro<br />

predictis et quolibet predictorum.<br />

14. 1464, marzo 15<br />

Riformanze<br />

Circa vero statuta super ornamentis mulierum<br />

Circa vero statuta super ornamentis mulierum etcetera dixit et consuluit quod<br />

statuta huiusmodi observari debeant penitus et omnino et quod moneatur presens<br />

potestas et alii sui successores quod conari debeant ac penitus sub vinculo<br />

eorum iuramenti teneantur et debeant observari facere ei quocumque ...<br />

Item poni fecerunt ad partitum simili modo et forma super facto statutorum<br />

super ornamentis mulierum etcetera dictum redditum per dictum dominum Guidonem<br />

eo modo et forma quibus per eum consultatum est. Datis fabis dec<strong>la</strong>rato<br />

partito ipsisque recollectis etcetera obtentus fuit dictus partitus per fabas sexagintatres<br />

repertas in bussu<strong>la</strong> alba de sic, XII in contrarium repertis non obstantibus.<br />

15. 1468, marzo 16<br />

Riformanze<br />

Bannimentum super ornatu mulierum<br />

... et che similiter bandisca che non sia dona alcuna folignate de che stado,<br />

grado etcetera se sia che ardisca ne presumi portare alcuno ornamento più de


416 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

quello se contiene nelli statuti ordinati per lo venerabile religioso frate Cherubino<br />

e al<strong>la</strong> pena se contiene in dicti ordini posti et scripti nello volume delli<br />

statuti del<strong>la</strong> magnifica cità de Foligno et questo per commissione et comandamento<br />

delli magnifici signori priori del<strong>la</strong> magnifica cità de Foligno.<br />

16. 1473, marzo 8<br />

Registri<br />

Contra nimios ornatus mulierum<br />

Per parte de magnifici signori priori del popolo del consiglio grande et deli<br />

spectabili ciptadini pacieri posti ad far le pace de <strong>la</strong> magnifica ciptà de Fuligni li<br />

quali nelle infrascritte cose hanno piena et spetial commissione se bampniscano<br />

et comandansi tucte et singule infrascritte cose cioè:<br />

Imprima statuimo et reformamo che tucti et singuli statuti et reformatione<br />

facte sopra li ornamenti de le dopne nel tempo dey venerabili predicatori,<br />

tanto fra Cherubino quanto anche di frate Alberto del’ordine de l’observantia<br />

de san Francesco, siano rate et ferme et invio<strong>la</strong>bilmente se observino, salvo<br />

dove apparesse alcuna derogatione o prorogatione de le quale disocto se fa<br />

spetial mentione.<br />

Item statuimo et ordinamo che nisciuna dopna de qualunque grado, stato o<br />

condition se sia, habitante familiarmente o staente nel<strong>la</strong> ciptà de Foligni, possa<br />

né siali licito portare alcuna veste o vero mantello o panno d’oro o d’argento o<br />

de broccato d’oro o d’argento né alcuna generatione di velluto o di seta per <strong>la</strong><br />

ciptà de Fuligni, né ancho camorra overo lucco o vero giornea de velluto overo<br />

di seta overo broccato ancho nel modo predicto overo de le predicte cose ornarsi<br />

sotto <strong>la</strong> pena de libris L ta de denari per ciascuna fiata contrafarà.<br />

Item che li dicte dopne possano liberamente portare le maniche di velluto<br />

overo di seta appicciate alle loro camorre, purché non siano de brocchate, d’oro<br />

o d’argento de qualunque color siano. Et similmente nisciun balzo de altezza de<br />

cinque deta como altra volta fu reformato 16 . Pena donec libris L.<br />

Item che nisciuna dopna possa portare alcuno vestimento o mantello il quale<br />

si trascini per terra più d’um piede, sotto <strong>la</strong> pena de libris X de denari como già<br />

fu reformato et adiuncto.<br />

Item che dicte veste de dopna possano esser foderate nelle maniche aperte<br />

so<strong>la</strong>mente de sennato o vero de taffectano ma non di velluto, né d’alcuna altra<br />

generatione di seta overo di martore, zebelline, <strong>la</strong>cticee armelline, dossi overo<br />

16 Sul margine <strong>la</strong>terale sinistro, di mano posteriore: et pectorelle senza alcuna generatione<br />

de racamo con perle, oro o argento.


Foligno<br />

417<br />

pance de vari, salvo li profili de dicti vestimenti, sotto <strong>la</strong> pena de libris XXV per<br />

quante volte contrafarà.<br />

Item che nisciuna dopna de <strong>la</strong> ciptà et contado de Foligni overo nel<strong>la</strong> dicta<br />

ciptà familiarmente habitante possa portare alcuno racamo d’oro, d’argento, di<br />

perle overo seta o altre ioccale in capo né nele spalle o altra parte dil corpo,<br />

sotto <strong>la</strong> pena altre volte riformata.<br />

Item che nisciuna dopna possa portare fietta overo scagiale overo texuto,<br />

broccato d’oro o d’argento o d’altra ciascuna spetia di seta senza fornimento<br />

quale sia de maiur stima de quattro ducati d’oro, socto <strong>la</strong> pena de libris X.<br />

Item che nisciuno texuto con argento sia de più peso d’una libra 17 socto <strong>la</strong><br />

pena de libris X de denari.<br />

Item che nisciuna dopna possa portare nei loro vestimenti o camorre in<br />

pecto o in maniche et in le parte devanti de le veste, si non una so<strong>la</strong> uncia<br />

d’argento in magliecte et non in altra forma, et ultra <strong>la</strong> dicta uncia d’argento<br />

non possa portare alcuna generatione d’argento o d’oro, sotto <strong>la</strong> pena como già<br />

fu riformato, adiongendo che le dicte donpne possano portare in ciascuna parte<br />

de <strong>la</strong> persona fine ad quactro uncie de perne fine in due oncie d’argento misto<br />

fra dicte perne et non più; con questo che dicte perne né altri ornamenti non si<br />

possano portare al collo sopra a carne nude, tochando nel collo le carne nude,<br />

sotto pena de libris XXV 18 .<br />

Item che nisciuno de <strong>la</strong> ciptà et conta de Foligni il quale per l’advenire<br />

menasse 19 dopna il quale havesse fiorini trecento in dote et da li in su non<br />

possa spendere in ornamento di <strong>la</strong> sua dopna si non fiorini C. Et chi havesse da<br />

fiorini CCC to in giù non possa spender si non il terzo del<strong>la</strong> vera dote ne le cose<br />

predicte sotto <strong>la</strong> pena de fiorini L ta et de questo se debbia iuramento per lo<br />

offitial de <strong>la</strong> ciptà al dotante et a chi <strong>la</strong> receve che debbiano dire il vero et non<br />

simu<strong>la</strong>re in fraude del presente ordinamento. Et che il contracto continente maiur<br />

summa che re vera sia essa dote sia non vallido.<br />

Et che né ’l marito né <strong>la</strong> dopna possa domandare per vigore del detto<br />

contracto dicta dote. Nel caso che dicto matrimonio si dissolvesse, dicta dote<br />

pagata o no si possa ridimandare.<br />

Item che nisciuna dopna possa portare alcuna giornera di panno, di guarnello,<br />

di seta overo d’altra materia frappato o stampato sotto <strong>la</strong> pena de libris X de<br />

denari.<br />

17 et meza in tucto aggiunta in interlinea di mano posteriore.<br />

18 Fuit reformatum quod possint ferre VI uncias argenti <strong>la</strong>borati prout vellent et ubi<br />

vellent et IIII or uncias pernarum aut VI uncias pernarum et IIII or argenti et non nimio<br />

aggiunto nel margine <strong>la</strong>terale sinistro.<br />

19 Item che nisiuna donna possa portare vestito né altro panno foderato etiam nelle<br />

viste sue alcuna generatione de sete, excepto taffetano né cremisino né de pelle de zibelline,<br />

armelline, doxi, <strong>la</strong>ctice et altri simili pelle de valore al<strong>la</strong> pena predicta libris X aggiunto<br />

sul margine inferiore da mano posteriore.


418 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item che nisciun vestimento di dopna di maiur quantità de panno che de<br />

braccia XII al braccio Fuligniato sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che nisciun sartore o orifece possa contrafare a le cose predicte sotto<br />

<strong>la</strong> pena de libris XXV de denari per ciascuno e ciascuna fiata.<br />

Item se alcuna dopna serà trovata per l’offitial de <strong>la</strong> dicta ciptà o accusata<br />

denumptiata da altra persona haver contrafacto a le cose predicte o alcune d’esse<br />

che <strong>la</strong> pena se paghi de <strong>la</strong> dote d’esse dopne et de quelle se intenda esser<br />

pagata per li mariti.<br />

Item che nisciuna persona possa far convito né dar magniare a convitati si<br />

non uno dì solo, cioè pranzo e cena, sotto pena de libris XXV de denari. Questo<br />

non se intenda per forestieri quando ce vinissero.<br />

Item che per l’advenire nisciuna persona o alcuno parente possa far alcuno<br />

crostato, mortarolo overo torta overo alcuna cosa da magniare et mandar<strong>la</strong> ad<br />

casa de lo sposo menante dopna, sotto <strong>la</strong> dicta pena 20 .<br />

Item che ne li donamenti si fanno quando lo sposo va a donare a <strong>la</strong> donpna<br />

che mena non se possa far calzoli, né pianelle a quilli de casa de <strong>la</strong> sposa né<br />

alcuno suo parente, sotto <strong>la</strong> pena de libris XXV de denari.<br />

Item che per l’advenire nisciuna persona de Foligni habbia hardire né presuma<br />

mandare ad casa d’alcuna donpna nel tempo dil parto d’essa donpna cuna,<br />

culcitra, vanciali, fasce et altre cose usate fine qua, sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che nisciuna persona de <strong>la</strong> ciptà de Foligni né altri in quil<strong>la</strong> habitante<br />

possa far nel<strong>la</strong> dicta ciptà et contado dadi, carte da iocare, né quille vendere né<br />

tenere ad vendere nelli lochi publici, sotto <strong>la</strong> pena de libris X de denari.<br />

Item che nisciuno giovene da X anni in su né homo de <strong>la</strong> ciptà de Foligni<br />

possa portare alcuna veste 21 con alcuno racamo né ancho con alcuna balzana<br />

d’argento overo racamo, salvo li cavalieri, sotto <strong>la</strong> pena de libris XXV de denari.<br />

Item che nisciuna donpna de <strong>la</strong> ciptà de Foligni overo in quel<strong>la</strong> familiarmente<br />

habitante et messo contado non possa portare né far portare alcuna camorra<br />

overo altro vestimento discol<strong>la</strong>to sinno per sei deta, incomenzando da l’osso dil<br />

collo, il qual si dice l’osso menatoro dil collo overo nel<strong>la</strong> parte de rieto che se<br />

20 Item per observatione delli dicti capituli qualunque persona se trovarà contrafare<br />

ad qualunque d’essi capituli solvat le pene predicte in tucte le prestanze, gravezze, colte<br />

d’amponerse per <strong>la</strong> communità de Fuligno o compagne, se debbiano porre le gravezze<br />

per li primi et si li primi contrafacessero lo sia posto il doppio; et che li ponctori de<br />

dicte colte et gravezze, non ponendoli come de sopra, siano tenuti a pagar de loro et<br />

siano posti a libro dello specchio comenzando col<strong>la</strong> prima prestanza che se ponerà et in<br />

quisto capitolo s’entendano compresi sartori et orefici che contrafanno allo soprascritto<br />

capitolo. Item che tucti quilli che contrafaronno alli sopradicti capitoli se possa et debbia<br />

procedere contra de loro per polixe nel tamburo o vero per reportatione de officiali<br />

prefecti acciò etiam del<strong>la</strong> corte del potestà et per quillo saronno reportati se debbiano<br />

mettere al libro dello specchio et delli non se possino cavare fine non havranno pagata <strong>la</strong><br />

pena aggiunto sul margine inferiore delle cc. 50v e 51r.<br />

21 né in calse aggiunto in interlinea


Foligno<br />

419<br />

dice <strong>la</strong> nuchia, et da <strong>la</strong> parte denanzi dal collo fine al<strong>la</strong> catena dil collo exclusive<br />

et non più, sotto <strong>la</strong> pena de libris X per ciascuna fiata et persona 22 .<br />

Item che nisciuno parente dil marito si non l’habitanti nel<strong>la</strong> casa possa donare<br />

alcuna cosa al<strong>la</strong> sposa né parenti di <strong>la</strong> sposa possan donare alcuna cosa allo<br />

sposo o vero alli soi parenti si non habitanti in casa dello sposo e essa sposa.<br />

Questo se intenda tanto de maschii quanto de femene al dante e al recevente<br />

per ciascuna fiata de libris XX de denari.<br />

Item che nisciuno possa fare né donare alcuna generatione de cofani pinti a<br />

<strong>la</strong> sposa né casse tarsiate, sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item sia licito ad ciascuno che havesse piccole dote cioè da fiorini cento in<br />

giù senza alcuna pena posser spender in dicti veste et ornamenti fine in fiorini<br />

XXX a baiocho L ta il fiorino.<br />

Ad funera pertinentia.<br />

Item a li corrotti et seppolture de morti statuiro et reformaro che tucti li<br />

statuti sopra de ciò facti nel tempo de frate Cherubino se observino invio<strong>la</strong>bilmente<br />

sotto <strong>la</strong> pena in quilli se contene, salvo il primo et secundo a li quali se<br />

deroga per li presenti, li capitoli da servarsi sonno quisti cioè:<br />

Imprima statuiro et ordinaro che per il patre famiglia non si possa vestire de<br />

vestimenti veduali si non figlioli, figliole, fratelli, sorelle carnali, nepote maschii<br />

et femene carnale et habitante in casa d’esso morto o morta. Et qualunque contrafarà<br />

sia punito de libris XX de denari.<br />

Item che nisciuna dopna vada po’ il morto a <strong>la</strong> chiesa et qualunque contrafarà<br />

sia punita de libris XXV de denari per ciascuna fiata.<br />

Item che le moglie se vestano de veste viduale in camera et non in loco<br />

publico sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che <strong>la</strong> sepoltura del morto non si possa expendere più che XXX libris<br />

de cera in candele et doppiere, sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che nel dì del<strong>la</strong> sepoltura se possano chiamare tucti li chierici ad seppellirlo<br />

il morto purché non se expenda più che <strong>la</strong> dicta quantità de cera sotto<br />

<strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che <strong>la</strong> vigilia, in l’octavo dì et infine del’anno quando se faronno li<br />

exequii per il morto non se ce possino chiamare si non li chierici 23 de quel<strong>la</strong><br />

chiesia dove il corpo è sepulto, salvo si in quel<strong>la</strong> non fussero otto sacerdoti, nel<br />

qual caso se ce possano chiamare fine in otto sacerdoti dunde piacerà a chi se<br />

aspectarà. Et non si possino chiamare si non parenti da canto del marito o di <strong>la</strong><br />

dopna. Et le dopne tanto quille sonno chiamate quanto l’altre non possano piangere<br />

in <strong>la</strong> chiesa per alcuno tempo sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che le helimosine se danno per li morti tanto di carne quanto d’altre<br />

cose non se portino sopra le tavole publicamente né per piaze como fine qua se<br />

22 Fuit additum per duos digitos infra os catenarum aggiunto sul margine <strong>la</strong>terale sinistro.<br />

23 Cassa auctoritate consilii magni in quo conclusum est quod omnia capitu<strong>la</strong> loquentia<br />

contra ecclesiasticam libertatem sint cassa, quod consilium editum est XIII aprilis 1474.<br />

M. Angelus cancel<strong>la</strong>rius aggiunto sul margine <strong>la</strong>terale sinistro.


420 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

è usato, ma secretamente et honesto como si può far con buono et <strong>la</strong>udabil<br />

modo, sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che nisciuno ardisca né presumma far sonar ad morto ad alcuno officio<br />

o exequio o mortoro salvo nell’hora quando alcuno morisse et quando il corpo<br />

andasse a <strong>la</strong> sepoltura; et all’hora solo una fiata <strong>la</strong> sera et una <strong>la</strong> matina possa<br />

far sonare, sotto <strong>la</strong> pena de libris XXV de denari per ciascuno et ciascuna fiata.<br />

Item pro observatione de le cose predicte li magnifici signori priori, il consiglio<br />

de Nove quali serronno per li tempi siano tenuti et debbiano inbuxu<strong>la</strong>r<br />

nove ciptadini per tre anni un per terziero, tanto che siano tre per terziero et<br />

ciascuno anno. Et siano tre pallocte nelle quale siano uno per terziero, li quali<br />

stimaranno tucti li ornamenti facti per le spose da menarse cioè vestiti, camorre,<br />

centure, anelli, vezzi et tucti altri et singuli ornamenti et iocali. Et che il marito<br />

overo suo patre sia obligato un dì nanti recercare dicti stimatori quali seronno<br />

per li tempi et quilli menare ad casa d’esso che deve menare <strong>la</strong> donpna; quali<br />

stimatori debbiano stimare bene dicti ornamenti con loro iuramento, intanto non<br />

passino <strong>la</strong> quantità dechiarita secondo <strong>la</strong>ddove promessa 24 .<br />

Et si dicti stimatori fussero trovati con alcuna fraude o malitia o inganno<br />

havere stimato cadano per ciascuno d’essi in pena de ducati X d’oro, et il marito<br />

overo il patre d’essa contrafacente cada ipso facto in pena de L ta ducati d’oro.<br />

Item che nisciuno de qualunque stato, grado et conditione se sia abbia ardire<br />

né presumma tentare alcuna cosa contra li presenti capitoli et ordinamenti<br />

facti, quali tucti et singoli volemo siano rati e fermi, et comandamo invio<strong>la</strong>bilmente<br />

observarsi como de sopra se dice alle pene supradicte, in le quale se cada<br />

tante volte quante volte contra haverà facto.<br />

Item che il potestà sia tenuto fare executione contra qualunque non observarà<br />

dicti ordinamenti in mediate al<strong>la</strong> pena de fiorini XX; et che nel<strong>la</strong> sua intrata li<br />

se dia spetial iuramento de fare observare tucti et singuli capitoli dicti et che<br />

nelle electione da mandarsi a li potestà per l’advenire se faccia spetial mentione<br />

de dicti capitoli et ordini supra a l’ornato de le dopne et funerali.<br />

Item che il cammorlingo del communo sotto <strong>la</strong> pena de perdere il suo sa<strong>la</strong>rio<br />

sia tenuto dar <strong>la</strong> petitione nel suo sindicato supra ogniuno de dicti capitoli<br />

di l’ornato de le dopne et funerali. Et li sindici del dicto potestà et loro consultore<br />

sia tenuto procedere sopra <strong>la</strong> dicta petitione fine al<strong>la</strong> sententia inclusive, et<br />

si desprezaronno procedere lo sia tolto loro sa<strong>la</strong>rio tucto et applicato al<strong>la</strong> fabrica<br />

del pa<strong>la</strong>zo d’essi magnifici signori priori. et che li magnifici signori priori seronno<br />

a li tempi siano tenuti et debbiano sotto <strong>la</strong> pena de X fiorini per uno prestare<br />

ogni favore oportuno et necessario al dicto camorlingo et sindici pro observatione<br />

de le cose predicte. Et si quilli fussero negligenti o contrafacente dicti<br />

magnifici signori priori siano tenuti et debbiano haverli facta pagare <strong>la</strong> dicta<br />

pena et pervenire a le mano de chi deve senza alcuna di<strong>la</strong>tione, scusa o sceptio-<br />

24 Et dicti stimatori recercati che siano debbiano andare affare dicta stima quando<br />

sonno recercati, sotto <strong>la</strong> pena infrascritta aggiunto nel margine inferiore.


Foligno<br />

421<br />

ne. Et se ipsi magnifici signori priori fussero negligenti de quanto a loro se<br />

aspecta de fare observare dicti capituli et far pagar <strong>la</strong> pena al camorlingo non<br />

havesse facto quanto disopra è dicto o ali sindici o alcuno d’essi non havessero<br />

observato quanto se contiene de sopra, li magnifici signori priori seronno loro<br />

successori siano tenuti far pagare a loro dicta pena.<br />

Item che tucti et singuli notarii de <strong>la</strong> ciptà de Foligni siano tenuti sotto <strong>la</strong><br />

pena se contene nelli capitoli de frate Cherubino fra termine d’un mese haver<br />

tracto et tenere adpresso de se <strong>la</strong> copia de li presenti capituli.<br />

Item che tucte le pene predicte siano et intendansi esser applicate per <strong>la</strong> quarta<br />

parte a <strong>la</strong> Camera apostolica, <strong>la</strong> quarta parte al pa<strong>la</strong>zo de magnifici signori priori da<br />

pagarsi al cammorlingo, l’altra quarta parte al’accusatore il quale sia tenuto secreto,<br />

l’altra quarta parte all’offitial ne farà <strong>la</strong> executione et ciascuno possa esser accusatore<br />

et diali se fede col suo iuramento et un testimonio. Et caso l’offitial facesse inventione<br />

lui, <strong>la</strong> terza parte de <strong>la</strong> pena sia applicata ad lui, <strong>la</strong> terza ad <strong>la</strong> Camora apostolica<br />

et l’altra terza al pa<strong>la</strong>zo de magnifici signori priori con questa adiunta che le dicte<br />

donne per tucto il presente mese habbiano et siano tenute havere acconciate dicte<br />

lor veste secondo se contiene nelli presenti ordinamenti; ma da quello impoi se<br />

proceda como de sopra se dice, volendo et statuendo che li presenti capituli se<br />

intenda correcto, adiuncto, confirmato overo derogato a tucti et singuli capituli facti<br />

al tempo dil venerabil patre fra Cherubino et frate Alberto, et qualunque altro statuto<br />

overo riformatione de ciò par<strong>la</strong>sse, non obstante alcuno contrario al quale singo<strong>la</strong>rmente<br />

per ogni meglior modo possettero derogamo expressamente 25 .<br />

Datum Fulginei in pa<strong>la</strong>tio magnificorum dominorum priorum populi dicte<br />

civitatis die VIII maii 1473.<br />

Vincentius publicus preco communis Fulginii rettulit se una cum sotiis presentia<br />

capitu<strong>la</strong> et statuta per loca civitatis consueta denuntiasse et proc<strong>la</strong>masse<br />

alta et intelligibili voce dicta die et anno.<br />

Marcus Angelus Tudertinus cancel<strong>la</strong>rius<br />

17. 1473, aprile 5<br />

Riformanze<br />

Statuta ornatus mulierum reformanda.<br />

Quo quidem consilio sic ut premictitur perfecto reverendissimo domino gubernatore<br />

discesso in eodem loco omnibus suprascriptis consiliariis existentibus<br />

preposito. Quod bonum esset prout per suam apodixam reverendus pater dominus<br />

predicator frater Pacificus Ro ordinis Minorum observantie sancti Francisci<br />

rogitavat aliquid reformare in statutis et capitulis de ornatu etcetera mulierum (...) ea<br />

25 Fuit additum quod possent accusari per apodixas in tamburo et procedi debetur<br />

contra sic de<strong>la</strong>tos aggiunto sul margine <strong>la</strong>terale sinistro.


422 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

re consulta, discussa missaque ad partitum ac solemniter ut moris est e obtenta<br />

per palluctas LXX non obstantibus XII contrariis secundum sententiam ser Baptiste<br />

ser Andree, statutum et reformatum fuit quod cives (...) ad pacem et concordiam<br />

inter cives olim de ea re facta videndi, discutendi, examinandi, supplendi,<br />

adiungendi et reformandi ac de novo faciendi prout libuerit non secus ac si in<br />

presenti consilio acta essent, non obstantibus quibuscumque.<br />

18. 1473, giugno 3<br />

Riformanze<br />

Capitu<strong>la</strong> legis sumptuaria servanda<br />

Item ut capitu<strong>la</strong> et ordinamenta contra superfluum cultum et ornatum mulierum<br />

funeraliumque nimium sumptum serventur, servatis servandis secundum formam<br />

statutorum et ordinamentorum communis Fulginei per palluctas LXXXVIII non<br />

obstantibus X contrariis statuerunt et reformaverunt quod consules sotietatum, civitatis<br />

et comitatus et sindici castellorum et vil<strong>la</strong>rum dicti civitatis teneantur et debeant<br />

sub pena qua teneantur maleficia denuntiare quibus eorum manifestare et reportare<br />

potestati pro tempore existenti aut eius officialibus quecumque mulieres et<br />

sponse ducte fuerint et iverint ad maritum infra VIII dies a die nuptiarum celebratarum;<br />

et ipsi officiales sub pena in ipsis capitulis contenta teneantur et debeant eas<br />

describere et tenere numerum earum in ordine ita ut semper inveniri una cum aliis<br />

actibus eorum queat pro quibus ipsa scriptura in L precipere aut petere. Deinde<br />

autem ipse potestas et sui officiales teneantur et debeant sub dicta pena querere et<br />

investigare in il<strong>la</strong> statuta dicta servaverant; quod si non servaverint ad penae executionem<br />

procedant et procedi faciant. Item quod cives estimationi eorum ornamentorum<br />

pro tempore educendi habeant omnimodo potestatem, arbitrium et bailiam<br />

dicta capitu<strong>la</strong> et queque in ea contenta servari faciendi pro ut utilitati civitatis expedit<br />

integre et absque ullius exceptione vel gratia. Mandantes ad quos spectat predicta<br />

observent dictisque civibus pareant, assistant, faciant et intendant.<br />

19. 1473, giugno 10<br />

Riformanze<br />

Pena limitata in capitulo contra ornatum mulierum<br />

Item cum inter alia capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum edita sit<br />

capitulum quidam, in quo in effectu continetur quod maritus aut pater uxorem<br />

ducentes incidant in pena ducatorum L ta nisi a deputatis estimatoribus fecerit<br />

estimare que ad ornatum ipsius sponse fecerit. Que profecto pena nimis gravis<br />

visa est et inconveniens iccirco servatis servandis secundum formam statutorum


Foligno<br />

423<br />

et ordinamentorum communis Fulginei obtentum fuit per palluctas LXXVII non<br />

obstantibus XII contrariis secundum quam sententiam Antonii Mazantis reformatum<br />

fuit: Quod deinceps dicta pena ducatorum L ta in dicto capitulo contenta sit<br />

limitata et reducta atque reformata in florenis decem tantum et non plus ad<br />

baiochos L ta pro quolibet applicanda ut ibi continetur et solvenda. Ad penam<br />

autem illorum videlicet Marinangeli Scarscionis et sotiorum qui dicuntur non<br />

servasse capitulum predictum estimandi et licet etiam aliqui sint, qui dicant servasse.<br />

Quod tres cives presentes estimatores habeant plenissimum arbitrium, baliam<br />

et potestatem hanc directam et negocium audiendi, discutiendi, intelligendi,<br />

sententiandi condemnandi vel liberandi aut componendi prout ipsis civibus videbitur<br />

et p<strong>la</strong>cebit; idque sit ratum et firmum quibuscumque non obstantibus, etiam<br />

si talia essent quam specialem requirent mentionem quibus quoad hec derogarunt<br />

expresse et ex certa scientia. Mandantes omnibus ad quos spectat queque<br />

predicta observent et observari faciant.<br />

20. 1473, giugno 26<br />

Riformanze<br />

Dec<strong>la</strong>ratio in capitulo statutorum de nimio ornatu mulierum<br />

Pannuntius Nalli, Christaldinus Petri et Ioannes Taccori, cives descriptioni<br />

ornatum mulierum etcetera prefecti a consilio magno X die presentis mensis deputati<br />

etiam ad dec<strong>la</strong>randum an Marinangelus Scarscionis de sotietate Feldignorum<br />

contrafecisse capitulo statutorum nimii ornatus mulierum. In quo de descriptione<br />

per cives deputatos facienda continetur, visis, auditis et discussis que<br />

necessaria fuerunt et precipue re<strong>la</strong>tione ipsius Pannutii qui dicto Marinangelo<br />

predixerat impune posse uxorem ducere et omni meliori modo, via, iure et forma<br />

quibus magis et melius potuerunt omnes concordes dec<strong>la</strong>raverunt, sententiaverunt<br />

atque decreverunt ipsum Marinangelum non contravenisse dicto capitulo<br />

nec quoquomodo contrafecisse, et consequentur pena in dicto capitulo contenta<br />

non subiacere nec ad eam aliquo modo solvendam cogi debere mandantes omnibus<br />

ad quos spectat predicta observent quibuscumque non obstantibus.<br />

21. 1474, aprile 13<br />

Riformanze<br />

Ex capitulis funerum. Capitu<strong>la</strong> funeralia cassa<br />

Superiori anno reformatis et bannitis cum aliqua esse dicantur contra ecclesiasticam<br />

libertatem et in preiudicium expressum mortuorum ut est illud quod<br />

non possint ad funeralia vocari, nisi tot sacerdotes non possit expendi nisi certe<br />

quantitas cere etcetera.


424 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Ut quantum potest Dei rea cessetur et omnis suspitio evitetur ea re preposita<br />

ut moris est consultaque per palluctas LXXXXIII non obastantibus II contrariis<br />

statutum fuit ac reformatum. Quod omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> que anno superiori<br />

promulgata sunt pertinentia ad funera quae sunt que sint contra ecclesiasticam<br />

libertatem et in preiudicium defunctorum ut est capitulum quo cavetur ne nisi<br />

certus numerus clericorum vocetur necessarius. Item ne nisi certa cere quantitas<br />

consumetur. Item quod offerte cooperte et non per p<strong>la</strong>team mittantur omnia alia<br />

huiusmodi effectum habentia; ex nunc sint cassa et nul<strong>la</strong> nullusque obviare cogi<br />

queat, immo ex ipsis statutis aboleri debeant quibuscumque non obstantibus.<br />

... Pena mulieribus remissa quod non servaverint eorum statuta ornamentorum.<br />

Tertio quia essent ferme impossibile executionem facere contra quoscumque<br />

tam homines quam etiam mulieres, quae capitu<strong>la</strong> de nimio ornatu mulierum et<br />

refrenando non servarunt; nam ferme omnes contravenerunt; de quibus et si aliquibus<br />

pignora ab<strong>la</strong>ta sint tamen si aliis quomodo non auferrentur res essent<br />

odiose et id ferme impossibile esset; ut dictum est ut tamen provideatur ut statuta<br />

ipsa serventur et executio melius queat fieri. Ea re servatis servandis secundum<br />

formam statutorum et ordinamentorum civitatis dicte preposita consultaque tandem<br />

per palluctas LXXV non obstantibus XX contrariis, solemniter statutum fuit ac<br />

reformatum. Quod omnibus et singulis qui hactenus contravenerunt dictis capitulis<br />

tam iis quibus sunt pignora ab<strong>la</strong>ta quam aliis gratia plenaria fiat et pignora<br />

ab<strong>la</strong>ta reddantur, imposterum ut facilius serventur. Quod magnifici domini priores<br />

congregent cives illos qui huiusmodi statutum fecerunt, qui teneantur inter terminum<br />

VIII dierum aptasse et corroborando penis additionibus necessariis ut non<br />

amplius contraveniatur. Que omnes teneantur et debeant servare et obedire; et<br />

nec iis additionibus nec prioribus capitulis quovis modo sub pena periurii abrogari<br />

queat aut quovis modo amplius gratiam fieri de penis incurrendis.<br />

22. 1482, gennaio 10<br />

Riformanze<br />

Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum reformata<br />

Dal momento che ad Assisi il vescovo e vicelegato sta provvedendo al<strong>la</strong> riforma<br />

dell’ornato femminile, il consigliere folignate Guidantonio Nalli suggerisce che<br />

a Foligno, magnifici domini priores et Novemviri consiliarii eligant et constituant<br />

cives tres, qui sint cum ipso domino episcopo capitu<strong>la</strong> vetera super huiusmodi in<br />

alis abusibus reprimendis, edita videant et discutiant et ea imminuant, addant et<br />

reforment.<br />

Proposta approvata con 59 voti favorevoli e 2 contrari.


Foligno<br />

23. 1484, agosto 27<br />

Riformanze<br />

Contra nimium ornatum mulierum<br />

425<br />

Magnifici signori vedete ogni dì le cose nostre vanno pegio et ogni homo<br />

può far lo suo appetito perché non c’è chi lo reprenda o castighi, et quisto è<br />

che niuno ama <strong>la</strong> patria che voglia pigliare um puoco d’incarco per lei, puoichè<br />

palese non se vol fare facciase secreto. Vedete gli sforgiamenti fanno più li poveri<br />

che li ricchi, che già se reportano le col<strong>la</strong>ne et le centure de più de dui et tre<br />

libre d’argento et sonno de quilli non li avansa si non guai et lo podestà lo sa<br />

quando li rasori sarvanno, dico cusì se faccino dui cittadini quali siano secreti ad<br />

ognuno salvo al cancelliri et potestà per iuramento acciò non recusino l’incarco.<br />

Et quisti siano tenuti, sotto pena de pergiuro, onnie volta vederanno o serranno<br />

informati alcuno contrafarà a li capitoli già facti de lo soperchio ornato de le<br />

domne li denuntino al podestà et lo podestà né faccia l’executione, sotto <strong>la</strong> pena<br />

de libre XX de denari. Io so certo le mie parole lo vento se le portarà et farrannose<br />

finte, ma per Dio signori guardate che non castigare l’errori vastano le<br />

terre et tutte le famiglie et molti farranno bene che non lo fanno perché sonno<br />

spinti da altri che fanno male et le femine ne sonno cagione, le quale sempre ho<br />

sentito dire. Per loro cagioni principalmente gram mutationi de stato et turbatione<br />

de quiete pervengono che ogni dì vorriano come d’una cosa cusì dell’altre<br />

cose nove, ma l’uno consuma <strong>la</strong> carne et l’altro <strong>la</strong> robba intanto che per loro<br />

ogni cosa se desse unde et meglio tardo che non mai.<br />

Proposta approvata con 47 voti favorevoli e 11 contrari.<br />

24. 1484, dicembre 25-26<br />

Registri<br />

Contra nimium ornatum mulierum<br />

Ioannes publicus preco communis Fulginie rettulit se una cum sotiis in p<strong>la</strong>tea<br />

magna dicti communis preconizasse capitu<strong>la</strong> emanata contra nimium ornatum<br />

mulierum...<br />

Item che almeno lo dì nanti vada <strong>la</strong> sposa ad marito sia tenuto lo marito o<br />

lo patre de <strong>la</strong> sposa o almanco il marito portare inscripto al cancelliero del<br />

comune tucti li ornamenti d’essa donna sua et <strong>la</strong> valuta et <strong>la</strong> stimma vera de<br />

<strong>la</strong> dote.<br />

Item che tucti quilli havesser facti li panni et fusser più scol<strong>la</strong>ti de quillo<br />

permetteno li presenti capituli siano tenuti portarli coperti con qualche pannicello.<br />

Item che nisiuno mercatante né altri venda centura de più valore de quanto<br />

eis dictum.


426 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item duve non fusse chiarita <strong>la</strong> dote sia in arbitrio d’essi cittadini secreti<br />

chiarire <strong>la</strong> stimma de l’ornamenti ha portare.<br />

Item che nisiuno ornamento se possa fare a <strong>la</strong> donna fra dui anni poi sonno<br />

gite al marito sensa licentia d’essi cittadini secreti.<br />

Qual tucti et singuli capituli se commanda per essi cittadini secreti doverse<br />

punire sotto <strong>la</strong> pena se contene in dicti capituli, qual sonno registrati in <strong>la</strong> cancel<strong>la</strong>ria<br />

d’esso commune et duve non siano simili a quisti a <strong>la</strong> pena de libris X<br />

denaro.<br />

25. 1493, maggio 20<br />

Riformanze<br />

Contra lusores<br />

In seguito al<strong>la</strong> predicazione del frate perugino Felice si ribadisce <strong>la</strong> necessità di<br />

statuendum contra lusores, item nimium ornatum muliebrem et alia huiusmodi.<br />

26. 1494, gennaio 8<br />

Riformanze<br />

Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum<br />

Dal momento che i capitoli già esistenti contro l’eccessivo lusso nel vestire non<br />

vengono più osservati e questo alimenta molti mali, il consigliere Hieronymus consuluit<br />

quod domini priores eligant cives II aut tres et hi revideant dicta capitu<strong>la</strong>,<br />

suppleant aut imminuant ut visum fuerit melius et preconizari faciant ac observari<br />

ab omnibus modis et remediis opportunis.<br />

Proposta approvata con 54 voti favorevoli e 3 contrari.<br />

27. 1494, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Congregati existentes magnifici domini priores populi civitatis Fulginei in au<strong>la</strong><br />

inferiori omnes concordes elegerunt et deputaverunt Geronimo Baldoli, Federico<br />

Bartolomei e Giovanni Antonio Bartoli ad reformandum capitu<strong>la</strong> contra nimium<br />

ornatum mulierum.


Foligno<br />

28. 1499, febbraio 3<br />

Riformanze<br />

Lex de nimio ornatu mulierum servanda<br />

427<br />

Dal momento che esistono capitoli contra nimium ornatum mulierum che non<br />

vengono più osservati, il consigliere Pannunzio Nalli consuluit quod Conservatores<br />

curarent omnino ut capitu<strong>la</strong> iam edita serventur et tam contra eos easque procedatur<br />

et executio fiat qui et que contravenerunt pro preterito, quam contra illos<br />

et il<strong>la</strong>s qui etiam contravenerint in futurum.<br />

Proposta approvata con 51 voti favorevoli e uno contrario.<br />

29. 1499, aprile 9<br />

Registri<br />

Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum<br />

Al nome de Dio amen. Ogni cosa che facemo o parole o opere tutte devemo<br />

nel nome dello Altissimo fare sempre referendo grate al<strong>la</strong> sua Maiestà. Tra li<br />

altri peccati et vanità che provocano contra delli populi <strong>la</strong> ira dello immortale<br />

Dio si trova chi li vani et superflui et luxuriosi ornamenti delli homini et donne<br />

grandemente concitano et commovono ipso eterno Dio ad sdegnarse verso li soi<br />

populi et anche per tali luxuriosi ornamenti et substantie et patrimonii et exercitii<br />

per iudicio occulto de Dio mancano et attenuanse, donde ne nasce et sequita<br />

universale et particu<strong>la</strong>re delle re publiche extrema miseria, ca<strong>la</strong>mità et povertà<br />

come si se legie del<strong>la</strong> avara Babilonia et per experientia se vede continivo dalli<br />

homini ragionevoli et prudenti quali per li discurso del<strong>la</strong> ragione et longo experimento<br />

aperto cognoscano qualunque cosa circa <strong>la</strong> quale se consigliano. Impertanto<br />

per revocare dal nostro populo <strong>la</strong> indignatione de esso eterno Dio che<br />

contra del nostro populo havesse concepta per tal luxuriosi portamenti et per<br />

augumento delli <strong>la</strong>udabili custumi et exercitii del<strong>la</strong> nostra re publica et le substantie<br />

et patremonii accrescere et mantenere ad <strong>la</strong>ude et gloria de eso immortale<br />

Dio utilità perpetua delle altre cose temporale et ad salute delle anime de<br />

tutti et mantinemento del<strong>la</strong> nostra re publica et suo contado se stabilisce ordinase<br />

et refirma per li infrascritti decreti, capituli et lege da bannirse et publicarse.<br />

Imprima statuimo et ordinamo che nisiuna domna de qualunque grado, stato<br />

o condictione se sia cittadine o contadine o habitante in essa città et contado<br />

non possa né siali licito portare alcuna generatione de vestiti, camorre o mantelli<br />

o sberne de panno d’oro o d’argento o dambroccato né de velluto né de seta<br />

per <strong>la</strong> città de Fuligno o suo contado et similmente né lucco o altra generatione<br />

de vestiti et panni, anche si fusse ad uso de homo, sotto <strong>la</strong> pena de chi contrafacesse<br />

de libre L ta de denari per ciascuna fiata et ciascuna persona serà trovata


428 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

contrafare et lo habitante sentenda che havesse casa o posessione et familiarmente<br />

habitasse in essa cittade.<br />

Item che ad ogni persona sia licito portare senza pena et bando ogni generatione<br />

de ciambellotti excepto tabi, qual volemo et dechiaramo s’entenda essere<br />

seta et chi <strong>la</strong> porterà come de sopra cada in <strong>la</strong> supradicta pena.<br />

Item volemo et permettemo che ogni et ciascuna domna possa portare impune<br />

maniche de velluto o de seta apputate alle loro camorre; et similmente<br />

possa portare pectorelle de velluto o de seta senza alcuno racamo de perle o<br />

d’oro o de argento purché non siano de imbroccato d’oro o d’argento quale<br />

expresse se prohibisse sotto <strong>la</strong> ditta pena per ciascuna volta che se contrafarà et<br />

per ciascuna persona.<br />

Item che nisiuna domna possa portare alcuno vestimento o camorra, lucco o<br />

mantello qual se trascini per terra più dum pede sotto <strong>la</strong> pena de libre X de<br />

denari.<br />

Item che nisiuna domna de qualunque conditione sia possa portare vestito,<br />

camorra o lucco o altro vestimento o panno che sia foderato nelle viste o altre<br />

parti dessi vestimenti et camorre alcuna generatione de villuto o de seta o de<br />

imbroccato de oro o de argento o perle o alcuno racamo et frisio de oro et de<br />

argento excepto taffatano non cremosino et ciambellocti né anco de pelle de<br />

zambellini, armellini, doxi et altre simile pelle de valore per ciascheduna volta et<br />

persona come de sopra, sotto pena de libre X8 de denari.<br />

Item che le dicte viste dapè delle camorre et vestiti et altri panni desse<br />

donne possano essere de ogni generatione de seta, de villuto et non de imbrocchato<br />

d’oro et de argento, de racami et frisci come è decto de sopra purché le<br />

dicte viste da pede delle dicte camorre et vestiti, et denanti non siano maiore o<br />

più <strong>la</strong>rghe de deta quattro et più, purché in tucto non ce mecta per ese viste<br />

più de tre braccia de villuto o de seta, sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre X per ciascuna<br />

volta come de sopra è decto.<br />

Item che nisiuna donna possa portare alcuno vestimento o camorra o luccho<br />

de panno o de guarnello de seta o de villuto frappato o stampato, sotto pena de<br />

libre X de denari.<br />

Item che nisiuna donna possa portare alcuna fiecta o vero tessuto de imbroccato<br />

de oro o de argento o altra generatione de seta senza fornimento qual<br />

sia de maiore stima de IIII ducati d’oro sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre 18 de denari.<br />

Item che nisiuno tessuto o fiecta o chiavacore sia de più peso de una libra<br />

et mezza in tucto, sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre 18.<br />

Item che nisiuna donna nelli loro vestimenti o camorre o panni o in alcuna<br />

parte del corpo o in petto o in maniche portare possa più de sei once de perle<br />

et sei altre once de argento in magliecte o in boctoni o in altro adornimento de<br />

argento, sotto pena de libre 20 de denari per ciascuna volta et ciascuna persona<br />

come de sopra se contrafarrà.<br />

Item che nelle dicte sei unce de perle se computi de perle racami de perle,<br />

animali de perle o altre cose facte de perle quale portassero ipse donne in alcuna<br />

parte del corpo o delli loro vestimenti.


Foligno<br />

429<br />

Item che nisiuna donna possa et siali licito portare alcuna capel<strong>la</strong> de imbroccato<br />

de oro o de argento né de oro fi<strong>la</strong>to, sotto <strong>la</strong> pena de libre X de<br />

denari per ciascuna volta come de sopra.<br />

Item che nisiuna donna possa portare alcuna col<strong>la</strong>na o catena d’argento o<br />

oro overo coperta d’oro né alchuna barra fulcita de perle o de racamo d’oro o<br />

d’argento et che le perle che portasse se computi nelle dicte sei unce, sotto <strong>la</strong><br />

dicta pena de libre XXV de denari.<br />

Item che nisiuno del<strong>la</strong> città et contado de Fuligno de qualunque conditione<br />

et grado se sia quale al tempo se mena donna nanti et dapo havendo fiorini<br />

CCC to in dote ad baiocco per fiorino et dalli in su non possa spendere in panno,<br />

ornamenti et iotali più de fiorini C o al<strong>la</strong> dicta ragione; et chi havesse da fiorini<br />

CCC to in giù fino ad fiorini C o per dota non possa spendere si non il terzo del<strong>la</strong><br />

vera dote nelle predicte cose; et chi non havesse si non fiorini C o per dota non<br />

possa spendere in ditte cose si non fiorini L ta ad dicta ragione, sotto <strong>la</strong> pena de<br />

libre L ta de denari per ciascuna volta come de sopra.<br />

Item per obviare alle fraude et inganni se potessero commettere in tal contracti<br />

dotali volemo che tal contracti et instrumenti dotali che continessero maiur<br />

summa che invero non fusse <strong>la</strong> vera dote; ipso iure siano nulli et invalidi et<br />

presummanse ficti, simu<strong>la</strong>ti et in fraude facti et che il marito o ad chi fusse<br />

promessa tal dote et loro heredi et successori non possino demandare alcuna<br />

quantità de dote per vigore de tali instrumenti o altre scripture publice o private<br />

o attestatione de testimonii; et <strong>la</strong> domna et sui heredi et ad chi competesse <strong>la</strong><br />

ragione de recepere et redemandare tal dote in casu restituende dotis non possa<br />

tal domna redemandare et consequir<strong>la</strong>, ma volemo dicta dote per un terzo sia<br />

ipso iure confiscata al monte del presto delli denari de Fuligno, per un altro<br />

terzo al pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori del comune, per un altro terzo al<strong>la</strong><br />

Camera apostolica.<br />

Item che nisiuno vestimento da domna de panno sia de maiur quantità de<br />

braccia XII al<strong>la</strong> mesura Fulignate, sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre X per ciascuno<br />

vestimento et ciascuna persona.<br />

Item che nisiuno parente dello sposo o del<strong>la</strong> sposa possa far conviti né dar<br />

magnare sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che nisiuna persona o alcuno parente faccia alcuno crostato, mortacolo<br />

o torta o vero alcune cose da magnare et mandarle ad casa dello sposo al tempo<br />

de menar <strong>la</strong> domna sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che nisiuno al tempo che se fanno li donamenti maxime quando lo<br />

sposo va ad casa del<strong>la</strong> sposa a donare al<strong>la</strong> domna che vol menare, non se possa<br />

fare né calzoli né pianelle né dare né donare ad quilli de casa dello sposo né ad<br />

alcuno suo parente sotto <strong>la</strong> pena de libre XXV de denari.<br />

Item che nisiuna persona de Fuligno et suo contado o habitante possa mandare<br />

ad casa de alcuna domna nel tempo del parto de essa domna o figliolo o<br />

sorel<strong>la</strong> o altri che sia cul<strong>la</strong>, cultrice, vanciali, fasce et altre cose che etiam fine<br />

ad mo’ fussero usate né publicamente né ascosto, sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre X<br />

de denari.


430 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item che nisiuna domna de Fuligno come dicto ardisca né presumi portare<br />

alcuno vestito, camorra o lucco, gabbano et altro vestimento più scol<strong>la</strong>to de deta<br />

octo dal<strong>la</strong> parte de reto et dal<strong>la</strong> parte denanti più scol<strong>la</strong>to de deta doi sotto <strong>la</strong><br />

catena del pecto o vero collo, al<strong>la</strong> pena de ducati IIII per ciascuna volta contrafarà<br />

et ciascuna persona.<br />

Item che nisiuno parente del marito possa né debbia donare cosa alcuna al<strong>la</strong><br />

sposa né <strong>la</strong> sposa et parenti d’essa possano donare cosa alcuna allo sposo o vero<br />

alli loro parenti, si non ad quelli habitassero in casa d’esso sposo et essa sposa;<br />

et quisto s’entenda tanto delli maschi quanto delle femine, non derogando per<br />

quisto alli presenti capitoli, sotto <strong>la</strong> pena de ducati doi d’oro.<br />

Item qualunque domna serà trovata contrafare alli presenti capituli o per offitiali<br />

o per altra persona privata accusata o denuntiata che serà, che li parenti o<br />

fratelli o altri quali o quale havessero cura o tute<strong>la</strong> de tal domne che contrafaronno<br />

come de sopra nanti siano andate ad casa del marito, volemo siano obligate<br />

per le dicte domne alle pene imposte per li presenti capitoli et dapo seronno<br />

andate ad marito volemo siano obligati li loro mariti quando lo marito habbitasse<br />

separatamente da li suo patre, ma quando il marito habbitasse inseme col suo<br />

patre volemo che lo dicto patre sia obligato alle dicte pene et che nisiuno se<br />

possa excusare per esser minor de età, et sempre contrafacendo alli presenti capituli<br />

se habbino per maiuri, né anche per esser sotto tutori o curatori.<br />

Et ultra le contraventioni delli presenti capituli volemo siano obligati ad tutte<br />

colte et gravezze del<strong>la</strong> comunità de Fuligno che se imporranno nel<strong>la</strong> qual se<br />

intenda et comprehenda <strong>la</strong> prestanza da Gualdo Captani allo doppio de quello<br />

fusse il iusto et cusì se scotano.<br />

Item perché non meno se offende <strong>la</strong> Maiestà divina et le republice s’empoveriscono<br />

per li luxuriosi et superflui et fastidiosi ornamenti et vestiti de homini<br />

che se faccia per li luxuriosi ornamenti delle domne, impertanto volemo che<br />

nisiuno iovene maschio de maiure età de anni dodici possa portare alcuno racamo<br />

in alcuna generatione de panni né in alcuna parte de loro corpo né portare<br />

alcuno vestimento o berrecta de imbroccato d’oro o d’argento né alcuno mantello<br />

de velluto o de seta excepto iopponi et gonne de velluto et de seta né portare<br />

alcuna generatione de calze de maiur prezzo de fiorini tre ad baiochi L ta per<br />

fiorino, excepto calze de rosato simplice senza alcuna divisa quale volemo sia<br />

licito portare et expenderci quillo più de tre fiorini che vagliono o varronno<br />

dicte calze de rosato, sotto <strong>la</strong> pena de dicti X per ciascuna volta contrafarà et<br />

ciascuna persona.<br />

Item perché li cavalieri per l’offitii exercitano et per <strong>la</strong> loro dignità et per<br />

honorare li superiori et signori che vengono o passano per <strong>la</strong> nostra città et sia<br />

bisogno siano benvestiti et ornati maxime de veste et panni più pretiosi et belli<br />

che non debbano essere li altri, pertanto volemo che ad essi cavaleri sia licito<br />

senza pena alcuna portar veste et vestimenti de imbroccato d’oro et d’argento,<br />

de seta et de velluto et ogni altra cosa pretiosa et devaluta ad loro benep<strong>la</strong>cito<br />

et che non siano obligati ad alcuna lege o capitolo che par<strong>la</strong>sse delli superflui et<br />

luxuriosi panni et ornamenti.


Foligno<br />

431<br />

Item che tutti doctori de lege civile o canonica o medicina possino portare<br />

ogni vestimento et veste, mantello, gonda, ioppone et altre veste de ogni generatione<br />

de velluto et de seta, senza alcuna pena et bando et che per quisto non se<br />

intenda che le domne de cavalieri et doctori possano contrafare alli presenti<br />

capituli.<br />

Item perché non meno offende Dio et damnifica <strong>la</strong> nostra re publica li<br />

sartori et orifici che fanno tal superflui et luxuriosi ornamenti et vestiti delli<br />

quali è dicto che faccino quelli o quelle che fanno fare tali ornamenti et luxuriosi<br />

vestiti, impertanto volemo che si alcuno sartore facesse o tagliasse alcuno vestimento<br />

de homo o de domna contra <strong>la</strong> forma delli presenti capituli etiam li<br />

orifici facessero alcuna cintura fornita d’argento de più peso che se par<strong>la</strong> nelli<br />

presenti capituli et che li sarturi facessero camorra o vestito o alcuno panno alle<br />

domne più scol<strong>la</strong>to che par<strong>la</strong>no li presenti capituli per ciscuna volta caschino in<br />

pena de bolognini XXV de denari et ultra <strong>la</strong> dicta pena siano tenuti a pagare lo<br />

doppio del<strong>la</strong> prestanza più che <strong>la</strong> loro qualità porti et receve.<br />

Item volemo che ad ciascun cittadino, contadino o foristiero de qualunque<br />

conditione sia licito de accusare o denuntiare senza alcuna scriptura et subscriptione<br />

de talione tutte et singule persone che contrafarronno alli presenti capituli<br />

et credase al simplice loro iuramento et l’offitiali siano tenuti tenerli secreto,<br />

sotto pena de libre XX de denari da tollerise dal dicto offitio che non tenesse<br />

secreto al tempo del suo sindicato et d’applicarse per un terzo al<strong>la</strong> Camera<br />

apostolica, per uno altro terzo al pa<strong>la</strong>zzo delli magnifici signori priori de Foligno<br />

et per uno altro terzo ad tale accusatore lo nome del quale non fosse tinuto<br />

secreto.<br />

Item che lo potestà et sua corte sia obligato fra termine de X dì dal dì serrà<br />

facta <strong>la</strong> invenctione o accusa o denuntia fare effectualmente pervenire <strong>la</strong> pena<br />

fosse incaduto chi havesse contrafacto alli presenti capituli dove deve pervenire<br />

secondo <strong>la</strong> forma delli presenti capituli, sotto <strong>la</strong> dicta pena de libre XX per<br />

applicarse per <strong>la</strong> medietà al<strong>la</strong> Camera apostolica, per l’altra medietà al pa<strong>la</strong>zzo<br />

delli magnifici signori priori; etiam che al potestà et sua corte nel<strong>la</strong> sua intrata<br />

glie se dia spetial mandato de fare observare tucti et singuli capituli.<br />

Item che tucti et singuli casi suprascripti et infrascripti per <strong>la</strong> contraventione<br />

se facesse alli presenti capituli se possa anco mecterse <strong>la</strong> polixa in tamboro <strong>la</strong><br />

qual polixa habbia qual medesma forza che ha <strong>la</strong> inventione o accusa passata<br />

serrà per li conservatori, magnifici signori priori et Nove del consiglio de Foligno,<br />

etiam sotto <strong>la</strong> dicta pena sia obligato lo potestà et sua corte exequir<strong>la</strong> fra<br />

dicto termino de dece dì dal dì li serrà presentata per el cancelliero <strong>la</strong> dicta<br />

polixa.<br />

Item che tucti et singuli casi soprascripti quale se seranno trovati havere<br />

contrafacto alli presenti capituli et non havere pagato <strong>la</strong> dicta pena fra termine<br />

de X dì come è decto se debbiano mectere per li magnifici signori priori serranno<br />

per li tempi et per el cancelliero al libro dello specchio et de lì mai non se<br />

possa levare fino con effecto non harà pagata <strong>la</strong> pena serrà incurso, sotto pena<br />

de privatione del sa<strong>la</strong>rio delli magnifici signori priori et cancelliero del communo


432 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

et nol metteranno al dicto libro dello specchio, qual sa<strong>la</strong>rio ipso facto sia applicato<br />

al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori.<br />

Item che li magnifici signori priori et Nove consiglieri qual serronno per li<br />

tempi debbiano imbuxu<strong>la</strong>re nove cittadini per tre anni, uno per terziero si che<br />

siano tre per anno, et quisti siano ad estimare dicti ornamenti et chel marito il<br />

dì nanti mani <strong>la</strong> domna debbia recercare dicti stimatori et quilli andare ad stimare<br />

dicti panni et ornamenti tucti bene et diligentemente, et quisti ornamenti<br />

cusì stimati debbiano scrivere <strong>la</strong> quantità et montania d’essi intanto che sia ben<br />

chiarito, et quel<strong>la</strong> portare in camera del<strong>la</strong> communità, sotto <strong>la</strong> pena de dui ducati<br />

per uno a dicti cittadini contrafacenti et allo sposo ducati X d’oro si non li<br />

richiede ad stimare et si non li scassigna tucti dicti ornamenti.<br />

Item volemo per lo advenire dicti presenti capituli et ordinamenti siano fermi<br />

et cusì mandamo che invio<strong>la</strong>bilmente se observino sotto <strong>la</strong> pena in essi expressa<br />

tante volte quante se contrafarà et per ciascuno contrafarà.<br />

Item volemo et reformamo chel presente potestà et suo iudice et quillo o<br />

quilli per li tempi serronno durante lo loro offitio in tre mesi in tre mesi dal dì<br />

serronno banditi et publicati li presenti capituli, siano obligati supra de quisti<br />

capituli et ornamenti fare una inquisitione <strong>generale</strong> contra tutte et singule persone<br />

che contrafacessero o havessero contrafacti alli presenti capituli et ornamenti<br />

et tale inquisitione mettere a libro delli malefitii inseme colle altre inquisitioni de<br />

malefitii, et supra <strong>la</strong> dicta inquisitione <strong>generale</strong> debbia examinare tutti consoli<br />

delle compagnie del<strong>la</strong> città de Fuligno cum iuramento contra de quelli o quelle<br />

che havessero contrafacto alli presenti ordinamenti in demandando li dicti testimonii<br />

supra ciascuno de dicti capituli et li loro dicti scrivere per exteso come<br />

darranno in nel dicto libro al<strong>la</strong> dicta inquisitione sotto <strong>la</strong> pena de ducati X d’oro<br />

d’applicarse per <strong>la</strong> mità al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo delli magnifici signori priori et<br />

l’altra mità alli conservatori delle legi quando allo dicto potestà al tempo del suo<br />

sindacato desse <strong>la</strong> petitione contra il dicto potestà che non havesse observato<br />

quisto capitulo et assistesse contra lo dicto potestà supra <strong>la</strong> dicta petitione fine<br />

allo fine ad chi prima pervenisse in dar <strong>la</strong> dicta petitione contra lo dicto potestà<br />

per tale inobservantia.<br />

Item che lo potestà et sua corte sia tenuto fare l’executione contra qualunque<br />

havesse contrafacto alli presenti capituli come dicto de sopra senza alcuno<br />

processo facta che sarrà l’inventione come dicto de sopra o accusa o vero denuntia<br />

senza scriptura con simplice iuramento dello accusatore come dicto sotto<br />

<strong>la</strong> pena al potestà et sua corte de libre XX ti d’applicarse per <strong>la</strong> mità al<strong>la</strong> Camera<br />

apostolica, per l’altra mità allo pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori.<br />

Item che lo potestà et sua corte volemo non restia ad sindicato dell’executioni<br />

farrà contra de quilli o quelle haveronno contrafacto alli presenti capituli.<br />

Item che al camorlingo del communo de Fuligno sotto pena de perdere il<br />

suo sa<strong>la</strong>rio sia tenuto dare <strong>la</strong> petitione contra il potestà et sua corte al tempo<br />

dello sindicato supra ogniuno de dicti capituli et li sindici del potestà et consultore<br />

siano tenuti procedere supra <strong>la</strong> dicta petitione fine al<strong>la</strong> sentenza inclusiva; et<br />

si desprezzaranno procedere lo sia tolto i loro sa<strong>la</strong>rio et applicato al<strong>la</strong> fabrica del


Foligno<br />

433<br />

pa<strong>la</strong>zzo delli magnifici signori priori, etiam nientedemeno lo potestà non se habbia<br />

per absoluto, et che li magnifici signori priori serronno per li tempi siano<br />

tenuti sotto <strong>la</strong> dicta pena de fiorini X per uno prestare ogni favore opportuno al<br />

dicto camorlingo et sindici per observatione delle predicte cose, et si quelli fussero<br />

negligenti o contrafaciendo dicti magnifici signori priori siano tenuti haverli<br />

facta pagar <strong>la</strong> pena et pervenire alle mane de chi deverà senza alcuna exceptione,<br />

et si essi magnifici signori priori fussero negligenti de quanto alloro se aspecta<br />

de fare observare dicti capituli et farli pagar <strong>la</strong> pena al camorlingo non<br />

havesse facto quanto de sopra è dicto o alli sindici o alcuni d’essi che non<br />

havessero observato quanto se contene de sopra li signori priori serronno loro<br />

successori siano tenuti far pagare alloro <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che tucti et singuli notarii del<strong>la</strong> città de Fuligno sotto <strong>la</strong> pena de libre<br />

X de denari d’aplicarse al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori siano<br />

tenuti tenere appresso de loro dicti ordinamenti et capituli.<br />

Item che tucte le pene predicte delle quale non è facta spetiale appel<strong>la</strong>tione<br />

siano et intendase essere applicate per <strong>la</strong> quarta parte all’accusatore o denuntiatore<br />

qual serrà tenuto secreto, <strong>la</strong> quarta parte all’offitiale ne farà l’executione et<br />

l’altra quarta parte al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori et ciascuno<br />

possa essere accusatore et diase fede al suo iuramento et uni testimonio basti; et<br />

caso l’offitiale facesse <strong>la</strong> inventione <strong>la</strong> 3 a parte del<strong>la</strong> pena sia applicata allui,<br />

l’altra 3 a al<strong>la</strong> Camera apostolica, l’altra 3 a parte al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo de magnifici<br />

signori priori.<br />

Aprilis VIIII 1499, Ioannes Dominicus publico preconio rettulit etc.<br />

30. 1507, novembre 13-14<br />

Registri<br />

Contra nimium ornatum mulierum<br />

Al nome de Dio et de tucta <strong>la</strong> corte celestiale amen.<br />

Fase bando et comandamento da parte de magnifici signori priori et ornatissimi<br />

cittadini prefati et deputati per auctorità del magnifico consiglio delli Cento<br />

come sentendo li gravi desordini et damni se fanno per li superchi ornati et<br />

forgie fanno l’homini et maxime le donne come boni priori et rectori ad tali<br />

inconvenienti provedono, notificano et vetano che nisiuna domna cittadina, contadina,<br />

districtuale né foristiera habitante in essa città, contado o districto, quale<br />

havesse casa o possessione nel territorio d’essa città, de qualunque stato, grado o<br />

conditione se sia, si ben fusse figlio<strong>la</strong> o domna de cavaliero o doctore de qualunque<br />

scientia sia, ardisca né presuma portare adosso alcuna generatione de<br />

veste né mantelli de qualunque nome, forgia et qualità sia de imbroccato alcuno,<br />

né d’oro o d’argento né de velluto né de seta alcuna né anche de tabi, sotto <strong>la</strong><br />

pena de libre L de denari.


434 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item che nisiuna domna come desopra possa portare alcuno racamo d’oro,<br />

d’argento, de perle né in altra forma o forgia, sotto <strong>la</strong> medesma pena, concedendoli<br />

tantum che possano portare maniche appicate alli panni de qualunque velluto<br />

o sete sia; item de pectorelle pure de velluto o seta o d’embroccato ma non<br />

che habbino racamo alcuno libere et senza pena 26 alcuna. Item dicte maneche<br />

non se possano portare che habbino più de braccio uno et mezo de velluto o<br />

seta al braccio fiorentino, sotto dicta pena in tucti casi del presente capitulo da<br />

incurrersi.<br />

Item che dicte domne non possino portare alcuno vestimento qual straxini<br />

per terra più dum piede né luchi né camorre etc., sotto pena de libre XX de<br />

denari.<br />

Item che nisiuna veste d’esse domne possa esse foderata d’a<strong>la</strong>mo, imbroccato,<br />

racamo, velluto né seta né de pelle alcuna de valore né frisii excepto de<br />

taffetano non cremisino sotto dicta pena, salvo che per vista da piede et e nanti<br />

ad essi vestimenti ce possano fare le viste d’essa seta o velluto et non d’altro de<br />

<strong>la</strong>rghezza o altezza de deta quattro purché non passi braccia tre essa seta o<br />

velluto, sotto dicta pena.<br />

Item dicte domne non possino portare alcuna generatione de veste frappato<br />

o stampato, sotto pena de libre X de denari.<br />

Item che nisiuna domna possa portare alcuna fietta, cintura o texuto d’embroccato<br />

o non de più valore de quattro ducati d’oro et che pesi più d’una libra<br />

et meza, in che li chiavacori s’entendano sotto <strong>la</strong> pena de ducati IIII d’oro.<br />

Item che non possino portare dicte domne più di unce sei de perle et unce<br />

sei d’argento in magliette, bottoni et simili ornamenti fra tutta <strong>la</strong> persona senza<br />

alcuno racamo tantum, excepto esse perle quando in animalique ucelli et le voglino<br />

operare; in che licite le possano acconciare et usare sotto dicta pena purché<br />

in tutto non siano ultra unce sei.<br />

Item che nisiuna domna possa portare capel<strong>la</strong> d’oro né d’argento né de<br />

quelli fi<strong>la</strong>to né de altra cosa o ornamenti qual sia de più stima de ducati cinque<br />

d’oro, sotto <strong>la</strong> pena de libre X de denari.<br />

Item che nisiuno vestimento d’esse domne possa essere de più bracci de XII<br />

al<strong>la</strong> mesura Fulignate sotto dicta pena.<br />

Item che nisiuna domna possa portare vestito né camorra né altro simil panno<br />

alcuno più scol<strong>la</strong>to de reto de deta octo et de nanti de doi cioè de socto <strong>la</strong><br />

catena del petto al<strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che nisiuno parente dello sposo né sposa possa donare cosa alcuna allo<br />

sposa né sposa salvo quelli habitano continuo in casa d’essi et ad quelli stanno<br />

in communione in casa d’essi sotto dicta pena.<br />

Item che nel tempo del parto non sia licito ad alcuni, patre, matre, fratelli,<br />

sorelle o altri che sia mandare al<strong>la</strong> inpagluta culcitra, cuna, fasciatori né altre<br />

cose fine et qua usitate sotto pena de ducati IIII d’oro.<br />

26 Sul margine <strong>la</strong>terale sinistro: Fuit additum che possino impune portare supra filitii<br />

unu quarto de braccio de velluto o seta, penultima novembris die.


Foligno<br />

435<br />

Item che nisiuna domna possa portare alcuna generatione de veste con faldigli<br />

o cerchioni per esser difforme al<strong>la</strong> natura et sprecamento de robba sotto <strong>la</strong><br />

pena de X ducati d’oro et essere infame.<br />

Item che nisiuna domna possa portare pianelli de più valuta de carlini cinque<br />

sotto <strong>la</strong> pena de libre X de denari.<br />

Item che alli cavalieri soli et non ad altre persone sia licito portare ogni<br />

vestimento d’oro, d’argento, velluti et seta et ogni altro ornamento pretioso et<br />

senza alcuna pena.<br />

Item che nisiuno doctore de qualunque scientia sia né altro homo de qualunque<br />

grado, offitio, titulo o preheminentia sia, cittadino, contadino o districtuale<br />

che sia, possa portare, excepto essi cavalieri, alcuno imbroccato né racamo,<br />

salvo velluti et seta quali impune possino portare li graduati sotto pena de X<br />

ducati d’oro.<br />

Item perché li ioveni fanno multi deshonesti et damnosi sforgiamenti, impertanto<br />

nisiuno homo et spetialmente nisiuno iovene né iovenetto possa portare<br />

ioppone duve sia più che braccia quattro de velluto o seta, cioè braccia uno et<br />

mezo nelle maneche, lo resto in busti, sotto <strong>la</strong> pena de libre XX de denari.<br />

Item che nisiuno homo d’essa città et contado possa portare alcuna veste,<br />

cappa né altro panno stampato, frappato né con liste né trancise de imbroccato,<br />

de velluto, de seta, sotto dicta pena.<br />

Item che dicti homini non possino portare alcuna generatione de racamati<br />

né berrette de mbroccato o velluto o seta né calze de maiur prezzo de fiorini III,<br />

excepto calze de rosato qual sia licito portarle ma non habbino divisa alcuna<br />

sotto <strong>la</strong> pena de ducati X d’oro.<br />

Item che nisiuno possa spendere nelli ornamenti del<strong>la</strong> sua donna permessi<br />

più chel terzo del<strong>la</strong> vera dote, sotto <strong>la</strong> pena dicta.<br />

Item perché l’artisani sonno principal causa de tanti sforgiamenti et pazze<br />

forgie et damnose, impertanto nisiuno sarto né sartrice né calzo<strong>la</strong>ri né orifici<br />

respective presumano né possino fare dicti vestimenti prohibiti né forge de sopra<br />

prohibite né pianelle né cinture d’argento o altro <strong>la</strong>vorio né de perle in qualunque<br />

nome sia <strong>la</strong> cintura che sia contra li presenti capituli, sotto <strong>la</strong> pena de<br />

ducati IIII d’oro per <strong>la</strong> qual sia stracciato de ogni offitio al qual fusse tracto et<br />

reputato infame in ogni suo commodo et maxime in ogni iudicio et corte.<br />

Item che per dare più stabilità ad questi ordini come de sopra ordinando se<br />

commanda ad tutti et singuli punituri de prestanza che prima pongano <strong>la</strong> prestanza<br />

diligentemente habbino informatione qual persone habbino contrafacto alli<br />

presenti ordinamenti et quelli debbiano porre in le prestanze quanto li primi<br />

d’essa città, sotto pena de periurio.<br />

Item che al medesmo effecto se debbia fare un libro quale stia in mano del<br />

iudice del potestà et presente et futuro, nel quale se votimo tucte inventioni de<br />

quilli che contrafaronno alli presenti ordini et ciascum d’essi iudici lo consigni al<br />

successore, sotto pena de ducati IIII d’oro, supra de che allo scindicato ne renda<br />

ragione et lo scindico del commune nelli dar <strong>la</strong> petitione et constrengase ad<br />

pagar <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> inobservantia.


436 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item che li conservatori delle legi mese per mese siano obligati sotto pena<br />

de preiuro revedere dicto libro et fare l’executione contra li contumaci.<br />

Item chel potestà et sua corte sia obligato fra dì X dal dì del<strong>la</strong> inventione<br />

et facta fare l’executione contra li transgressori et con effecto sotto <strong>la</strong> pena de<br />

fiorini X applicata per <strong>la</strong> mità al<strong>la</strong> Camera apostolica, per l’altra mità al<strong>la</strong><br />

fabrica del pa<strong>la</strong>zzo de magnifici signori priori, et che li priori mai <strong>la</strong> possano<br />

fare <strong>la</strong> bullecta del suo sa<strong>la</strong>rio infine ad tanto non harà pagata dicta pena o<br />

con effecto excepto come de sopre; et li signori priori li debbia far dare <strong>la</strong><br />

petitione quando contravenga, sotto pena de ducati X de denari nel suo scindicato.<br />

Item se notifica ad ciascuno come sonno deputati accusatori ce<strong>la</strong>ti contra tali<br />

inobedienti alli quali et ciascuno altro se prestarà fide quale accusasse o denuntiasse<br />

alcuno transgressore maschio o femina et serrà tenuto secreto et anche per<br />

via de tamburo si sia denuntiato con questo che nomini chi sia, che habbia<br />

contrafacto, in qual dì et luoco et in que sia contrafacto et chi li sia stata<br />

presente ad tal contraventione, et li signori priori et il camerario del commune<br />

sia obligato mettere ad libro dello specchio qualunque per il tamburo serrà denuntiato<br />

et mai se possano cassare fine no haronno pagata <strong>la</strong> pena sotto privatione<br />

del loro sa<strong>la</strong>rio.<br />

Item che <strong>la</strong> magnificenza del potestà et sua corte senza alcun processo possa<br />

debere exequiri contra li transgressori de facto et de tale executioni non né stia<br />

ad sindacato.<br />

Item che tucte le pene se pagaronno per le domne cioè per loro inhobedientia<br />

delli presenti capituli delli beni loro et loro dote s’entenda se paghi et prima<br />

che vadano ad marito li patri o non havendo patri li più proximani se debbiano<br />

stringere ad pagare tal pene et li mariti poiché serronno gite ad marito ne prima<br />

se partano de pa<strong>la</strong>zzo si serronno constretti o se possano rendere li pegni che li<br />

parà con effecto non sia pagata, altramente il potestà non possa havere <strong>la</strong> sua<br />

bullecta né sa<strong>la</strong>ri per modo alcuno.<br />

Item che tucte et singule dicte pene de facto s’entendano incurrersi et cusì<br />

se debbiano et possano exequire applicate per um quarto al<strong>la</strong> Camera apostolica,<br />

um quarto al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo dei signori priori, um quarto all’accusatore<br />

qual serrà tenuto secreto et um quarto all’offitiale né farrà l’executione, qual<br />

pene tante fiate se corrano quante se contrafarrà.<br />

Reservando che spectiali cittadini arbitrio et baylia ad se de posser fare et<br />

adiongere più altri capituli et corregere et supplire li facti tanto contra le domne<br />

quanto contra l’homini et ogniuno se guardi.<br />

Ioannes Dominicus publicus preco magnifici communis Fulginei rettulit mihi<br />

cancel<strong>la</strong>rio et notario infrascripto se una cum sotiis suprascripta capitu<strong>la</strong> una<br />

cum sotiis per loca civitatis consueta fecisse et diebus XIII et XIIII presentis mensis<br />

novembris 1507.<br />

M. Angelus cancel<strong>la</strong>rius.


Foligno<br />

31. 1511, aprile 13<br />

Registri<br />

Capitoli sull’ornato<br />

437<br />

Al nome de Dio et de tucta <strong>la</strong> corte celestiale amen.<br />

Fase bando et comandamento da parte de li magnifici signori priori del<br />

populo del<strong>la</strong> magnifica città de Fuligno et delli ornatissimi cittadini prefetti et<br />

deputati per auctorità del magnifico consiglio delli Cento, come sentendo et vedendo<br />

li gravi disordini et intollerabili damni qual se fanno per li superflui ornamenti<br />

che fanno li homini et domne, come boni patri et rectori ad tali inconvenienti<br />

provedono, notificano et vedano incomenzando prima dalle domne le quale<br />

excedono più che l’honesta pace, per refrenare tali excessi; in primis che<br />

nisiuna domna cittadina, contadina, districtuale o foristiera habitante in essa città,<br />

contado o distretto quale havesse casa o possessione in essa città o territorio,<br />

de qualunque stato, grado o conditione se sia, quale ardisca né presuma portare<br />

alcuna generatione de veste né mantelli de qualunque nome o forgia o qualità se<br />

sia, de imbroccato d’oro o d’argento, sotto <strong>la</strong> pena di ducati X d’oro d’applicarse<br />

<strong>la</strong> mità al<strong>la</strong> Camera apostolica, un quarto al<strong>la</strong> communità de Fuligno e l’altro<br />

quarto all’offitial che ne farrà l’executione.<br />

Item che nisiuna domna possa portare adosso alcuna generatione de veste,<br />

mantelli o vero sbernie o de qualunque nome o forgia se sia, de velluto o seta,<br />

ma solo sia licito portare maniche appiccate in dicte veste o camorre le quale<br />

maniche non excedano più che braccia due al<strong>la</strong> mesura Fiorentina, sotto <strong>la</strong> dicta<br />

pena d’applicarse come de sopra, et questa licentia s’entende solo per le donne<br />

de quilli fusse dell’ordine del priorato.<br />

Item dal<strong>la</strong> dicta prohibitione s’entendano exceptuate le domne de cavalieri<br />

aurati et doctori de qualunque scientia, conti et quilli havessero offitio in corte<br />

de Roma con nostro signore; et questo per invitare ogniuno alle virtù, scientie et<br />

dignità, perché per le virtù, scientie et dignità le città deventano megliori, alle<br />

donne delle quali sia licito portar veste de velluto o seta, non però con trascino<br />

de più de quattro deta.<br />

Item che nisciuna domna come de sopra possa portare alcuno racamo d’oro,<br />

d’argento, de perle o in altra forma o forgia, sotto <strong>la</strong> medesma pena d’applicarse<br />

come de sopra, excepto le domne de cavalieri, doctori, conti et de quilli havessero<br />

offitii con nostro signore come dicto de sopra.<br />

Item perché le cose superflue et maxime quelle vanno strascinate per terra<br />

despiacciono a Dio et sonno stomacose, per il presente capitulo se reforma,<br />

prohibisce et veta che non sia alcuna domna de qualunque stato o grado o<br />

condition se sia qual presuma portare veste o camorra o mantelli o altre forgie<br />

de qual se sia nome da strascinare più de quattro deta, sotto <strong>la</strong> pena de ducati<br />

X d’oro d’applicarse ut supra.<br />

Item ad tucte quille domne li mariti delli quali non fussero de l’ordine del<br />

priorato sia licito portare maniche de qualunque drappo, velluto o seta de


438 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

braccio uno et mezo et non più, sotto pena de XXV libre de denaro d’applicarse<br />

ut supra.<br />

Item che nisiuna veste d’esse donne possa essere foderata d’alcuno imbroccato,<br />

racamo, velluto o seta né de pelle alcuna de valore, né frisci, excepto de<br />

taffettano non cremesino, sotto dicta pena de XXV libre de denaro d’applicarse<br />

come de sopra.<br />

Item che nisiuna camorra o veste d’esse domne possa havere più che un<br />

sexto de braccio de altezza de balzana computatoci lo filetto de sopra al<strong>la</strong> balzana<br />

de velluto o seta et tre filetti de nanti et non più sotto <strong>la</strong> dicta pena d’applicarse<br />

ut supra.<br />

Item dicte domne non possino portare alcuna generatione de veste frappate<br />

o stampate sotto <strong>la</strong> dicta pena applicata ut supra.<br />

Item che nisiuna domna possa portare alcuna fietta, cinto o texuto de imbroccato<br />

o non de più valore de ducati tre d’oro et che lo fornimento d’argento<br />

non sia più de libre una d’argento, in tutto sotto pena dicta d’applicarse ut<br />

supra.<br />

Item che nisiuna domna possa portare adosso tra tutta <strong>la</strong> persona in qualunque<br />

modo o ornamento se sia più de uncie sia de perne, sotto pena de ducati<br />

cinque d’oro d’applicarse ut supra.<br />

Item dicte domne non portare più de uncie sei d’argento ultra <strong>la</strong> centura tra<br />

tutta <strong>la</strong> persona, fra magliette, bottoni o corone et altri ornamenti, sotto pena de<br />

XXV libre de denari d’applicarse come de sopra.<br />

Item dicte domne non possino portare capelle d’oro o d’argento fi<strong>la</strong>to qual<br />

sia de più valore che de ducati tre d’oro, sotto dicta pena applicata ut supra.<br />

Item che nisiuno vestito d’esse domne possa essere più de braccia octo all’incirca<br />

mesura sotto dicta pena.<br />

Item nisiuna domna possa portare vestito né camorra né altri simili panni<br />

più scol<strong>la</strong>ti de reto che octo deta et denanti deta dui sotto al<strong>la</strong> catena del petto,<br />

sotto dicta pena.<br />

Item che nisiuno parente dello sposo né sposa possa donare cosa alcuna allo<br />

sposo o sposa salvo quilli habitano continue et stanno in communione in casa<br />

con esso, sotto dicta pena, excepto un fazzoletto, qual per recognoscere li parenti<br />

sia licito donare.<br />

Item che nel tempo del parto non sia licito ad alcun patre, matre, fratelli,<br />

sorelle, zii o altri che sia mandare all’ampagliata coltruccia o mantello, cuna,<br />

fasciatori né altre cose fine et qua consuete sotto dicta pena.<br />

Item che nisiuna donna possa portare alcuna generatione de veste con faldigli<br />

o circhioni per esser difforme al<strong>la</strong> natura et sprecamento de robba, sotto<br />

pena de ducati X d’oro et de essere infame d’applicarse come de sopra.<br />

Item che nisiuna domna contadina o alcuna che etiam habitasse in Fuligno<br />

et exercitasse <strong>la</strong>voriccio de fora possa portare alcuna generatione de drappi,<br />

velluto o seta, in maniche, balzane o filetti o in altri lochi, excepto pectorelle<br />

o bendelle de seta, sotto <strong>la</strong> pena de libre XXV de denari d’applicarse ut<br />

supra.


Foligno<br />

439<br />

Item che dicte domne de contadini o de quilli facessero <strong>la</strong>voriccio de fora<br />

non posano portare alcuno panno de grana in vestimenti, excepto in maniche,<br />

sotto <strong>la</strong> pena de ducati cinque d’oro d’applicarse come de sopra.<br />

Item che nisiuna domna possa portare pianelli de più valore che d’un fiorino<br />

il paro, sotto pena de libre X de denari d’applicarsi ut supra.<br />

Item descendendo al’homini se prohibisse per li presenti capituli che ad<br />

nisiuna persona de qualunque stato, grado o condictione se sia, sia licito portare<br />

alcuno vestimento de qualunque nome se chiami, de imbroccato d’oro o<br />

d’argento, excepto alli cavalieri aurati o ad quilli havessero offitii con nostro<br />

Signore.<br />

Item che nisiuna persona de qualunque stato o conditione se sia, titolo o<br />

preminentia, tanto cittadino quanto districtuale, possa portare alcuno vestimento<br />

de velluto o seta, eccetto dottori d’ogni scientia, alli quali sia licito portarli impune,<br />

sotto <strong>la</strong> pena de ducati X d’oro d’applicarse ut supra.<br />

Item che dicti homini non possino portare alcuna generatione de racami né<br />

berrecta, imbroccati, velluti o seta, né calze de minor prezzo che fiorini tre,<br />

excepto calze de rosato, qual sia licito portare ad quilli sonno dell’ordine del<br />

priorato et non ad altri, ma non habbino divisa alcuna sotto pena de ducati X<br />

d’oro d’applicarse come de sopra.<br />

Item che nisiuno homo d’essa città et contado possa portare alcuno vestimento<br />

né cappa né altro panno frappato, stampato né con liste né traverse de<br />

imbroccato, velluto o seta, sotto pena de denari cinque d’oro da applicarse ut<br />

supra.<br />

Item che ad nisiuno contadino o exercitante <strong>la</strong>voriccio con bovi sia licito<br />

portare mantelli o altri vestimenti con reverse né capparoni de velluto, sotto <strong>la</strong><br />

pena de XXV de denari d’applicarse ut supra.<br />

Item che dicti contadini non possino portare alcuno vestimento de qualunque<br />

nome o qualità se sia de grana, de qualunque colore se sia, sotto dicta pena<br />

d’applicarse ut supra.<br />

Item perché li artisani sonno principale origine et castione de tanti sforgiamenti<br />

et pazze et damnose forgie, impertanto nisiuno sarto né sartrice né calzo<strong>la</strong>ri<br />

né aurifici respectivamente presumano né possano dicti vestimenti prohibiti<br />

né forgie de sopra vetate né pianelli né cinture d’argento o altro <strong>la</strong>vorio de perle<br />

in qualunque nome sia <strong>la</strong> cintura, in quale sia contro li presenti capitoli, sotto <strong>la</strong><br />

pena de denari cinque d’oro d’applicarse ut supra; et ultra <strong>la</strong> dicta pena sia<br />

stracciato d’ogni offitio al quale fusse extracto et sia reputato infame in ogni suo<br />

commodo et maxime in ogni iudicio et corte.<br />

Item per dare più stabilità alli presenti capitoli come de sopre ordinando, se<br />

commanda ad tucti quilli serronno deputati per <strong>la</strong> communità adponere prestanze,<br />

che prima pongano <strong>la</strong> presentia, habbiano diligentemente investigato qual<br />

persone habbino contrafatto alli presenti ordinamenti, et quilli trovati debbiano<br />

porre nel<strong>la</strong> presentia quanto li primi d’essa città, sotto pena de ducati X d’oro<br />

d’applicarse ut supra et sotto vinculo de periurio.<br />

Item <strong>la</strong> magnificentia del potestà et sua corte senza alcuno processo possa et


440 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

debbia exequire de facto contra li transgressori et de tale executione non ne stia<br />

ad scindicato, sotto pena del doppio da retenerselli del suo sa<strong>la</strong>rio etc.<br />

Item che tucte le pene che se pagaronno per inobedientia delle donne alli<br />

presenti capituli se intenda se paghino delli loro beni et loro dote et prima che<br />

vadano ad marito li loro patri o vero non havendo patri li più proximali quali<br />

communicano col loro se debbiano stringere ad pagare tal pene; et li mariti poi<br />

che serronno gite ad marito né prima se possino re<strong>la</strong>xare si serronno strecti o<br />

vero rendere li pegni che prima non habbino con effecto pagata <strong>la</strong> pena, alias il<br />

patre non possa havere né bullecta né sa<strong>la</strong>rio.<br />

Item statuimo et ordinamo per fare observare li presenti ordini che sia posta<br />

et constituita una cassetta idonea per un tamburo nel<strong>la</strong> chiesa de San Felitiano<br />

appiccata in loco contrario all’omini et domne che habbia due chiave, delle quale<br />

una sempre in mano del potestà e l’altra appresso il camerario del commune<br />

et lu camorlingo del commune paghi ogni spesa necessaria nel qual tamburo sia<br />

licito ad ogni persona, tanto homini quanto domne, de intamburare tucte quille<br />

persone che contrafaronno non observando in tutto et per tutto li presenti ordinamenti,<br />

servando nel tamburare questo ordine, cioè che metta nel<strong>la</strong> cassetta<br />

una polisa duve notifichi <strong>la</strong> persona che harà contrafacto, o maschio o femina<br />

che sia, et dechiari in qual cosa et in qual luoco et in qual modo ha contrafacto<br />

et quando; et infine del<strong>la</strong> polisa assigne almeno un testimonio de visu et l’ultimo<br />

dì d’ogni mese li priori, che serronno per li tempi, siano obligati, sub pena<br />

periurii, mandare il cancel<strong>la</strong>rio col<strong>la</strong> sua chiave asseme col malefitio col<strong>la</strong> chiave<br />

del potestà ad aprire il tamburo, in secreto da ogniuno et tucte le polixe se<br />

debiano prima portare ad registrare in cancel<strong>la</strong>ria, presente dicto malefitio et poi<br />

per esso se reportino in pa<strong>la</strong>zzo del potestà. Et lo iudice sia tenuto subito farle<br />

registrare al libro de malefitii, in una parte de libro da per se; et poi debbia<br />

secretamente per quil testimonio del<strong>la</strong> polisa et examinarlo con iuramento facendo<br />

scrivere il suo dicto a piede del<strong>la</strong> polisa registrata. Se lo testimonio provarà<br />

statim, debbia mandare per quil<strong>la</strong> tal forgia o veste o altra cosa duve se è contrafacto;<br />

et trovando et rescontrando lo iudice essere contrafacto, sia obligato il<br />

potestà ad far pagare <strong>la</strong> pena de facto ad chi harà contrafacto, sotto pena de X<br />

ducati d’oro per qualunque polisa non exequita et non rescossa, delle qual pene<br />

ne debbia essere scindicato; et li conservatori delle leggi, sub pena periurii, debbiano<br />

revedere il cuntho delle Polizze per riscontro del rescripto che apparirà in<br />

cancel<strong>la</strong>ria; et de tucto farne scindicare il potestà; et casu quo quil<strong>la</strong> tal persona<br />

notificata non mostrasse al iudice immediate quel<strong>la</strong> tal veste o forgia o altra cosa<br />

duve fusse stato contrafacto, allora dicto recusante se habbia per confesso, et<br />

come confesso sia constricto a pagare <strong>la</strong> pena de facto, et ogni volta serrà condemnato<br />

ad pagare chi portasse cose prohibite debbia essere ancora condenmato<br />

quillo artisiano che havesse <strong>la</strong>vorato quil<strong>la</strong> tal cosa prohibita, sotto dicta pena al<br />

prefato potestà; et quisto se intenda dal dì che tal bannimenti sonno andati.<br />

Reservando che spectabili cittadini arbitrio et baylia ad se de poter fare et<br />

adiongere più altri capituli et corrigere et supplire li facti, tanto contra l’homini<br />

quanto contra le donne et ogniuno se guardi.


Foligno<br />

Aprilis XIII 1511. Ioannes Dominicus publicus preco magnifice reipublice<br />

Fulginie rettulit se presens preconium una cum sotiis fecisse etc.<br />

32. 1512, giugno 11<br />

Riformanze<br />

Ad pompam mulierum reprimenda<br />

441<br />

Il priore Giovanni Nico<strong>la</strong> dixit esse repertam apodixam in tamburo cuius sententia<br />

foret cum luxus super vestimentis multum creverit, pertanto propone che i<br />

priori e i Noveviri eleggano tre uomini qui capitu<strong>la</strong> opportuna facerent super hac<br />

re et que sunt facta una cum novis reformata et composta dent operam a S.D.N.<br />

confirmari et deinde servari facere cum plena potestate etiam sumptum necessarium<br />

faciendum. Proposta approvata con 51 voti favorevoli e due contrari. Barnabeus,<br />

dominus Ioannes Baptista Helmus et Ioannes Nico<strong>la</strong>us fuerunt deputati.<br />

33. 1513, gennaio 10<br />

Registri<br />

Breve confirmationis capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum<br />

Iulius papa II S. Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Statuta per<br />

vos de ornatu mulierum virorunque civitatis et comitatus vestri facta, que in<br />

XXIII capitu<strong>la</strong> sunt distincta et per dilectum filium nostrum Antonium titulis Sancte<br />

Crucis presbiterum cardinalem nostrum et apostolice sedis legatum dicte provincie<br />

confirmata et approbata diligenter inspeximus approbationeque et confirmatione<br />

nostra dignissima iudicamus, pertinent enim ad <strong>la</strong>udem Dei et conservationem<br />

reipublice per il<strong>la</strong>m namque insanis profusionibus atque pompis virorum<br />

et mulierum, tam in vestibus quam in reliquis ornamentis, modus imponitur;<br />

capitu<strong>la</strong> igitur ipsa circa ornatum huiusmodi, ut prefertur, vobis concessa utpote<br />

<strong>la</strong>udabilia ac magna prudentia et consideratione facta tenore presentium auctoritate<br />

apostolica approbamus et confirmamus et ab omnibus quos capitu<strong>la</strong> antedicta<br />

concernunt sub excommunicationis <strong>la</strong>te sententie et aliis pecuniariis penis<br />

in illis contentis invio<strong>la</strong>biliter observari volumus et mandamus, in contrarium facientibus<br />

non obstantibus quibuscunque, absolutionem vero omnium et singulorum,<br />

qui dictam excommunicationis sententiam incurrerint seu incurrerit legato<br />

qui pro tempore erit vel eius locumtenenti aut ordinario istius civitatis pecuniaria<br />

tamen pena prius soluta vel concordata tantummodo reservamus. Datum Rome<br />

apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris die X ianuarii M o DXIII, pontificatus<br />

nostri anno decimo.<br />

Bannimenta contra nimium ornatum mulierum


442 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Statuta et ordinamenta facta per communitatem Fulginie ad reprimendum<br />

superfluum ornatus mulierum et virorum civitatis et comitatus eiusdem.<br />

Imprimis che niuna donna possa portare alcuna veste, camorra, mantello o<br />

sbernia de broccato d’oro o d’argento né de velluto, seta o drappo alcuno, excepto<br />

maniche de velluto o de seta, quale maniche non excedano più de braccia tre per<br />

paro, né ancho possa portare alcuna generatione de broccato o racamo d’oro o<br />

d’argento o de perle, sotto pena de ducati dece d’oro per chiascuna che contrafarà,<br />

né anco se possa trascinare <strong>la</strong> veste più de uno palmo sotto dicta pena, excepto le<br />

donne de cavaleri et doctori alle quale concedemo possano portare maniche de oro,<br />

argento et di racamo d’oro non excedendo però tre braccia come di sopre.<br />

Item che nesuna donna, <strong>la</strong> quale non sia mogliera de alcuno che sia del<br />

ordine del priorato del<strong>la</strong> dicta ciptà possa portare maniche più de braccio uno<br />

et mezo de velluto o seta, sotto pena de fiorini dece.<br />

Item che nesuna veste se possa foderare de broccato, velluto o seta, excepto<br />

taffetano, sotto dicta pena.<br />

Item che nesuna balsana de velluto o seta possa excedere de <strong>la</strong>rgeza più de<br />

uno sexto de braccio fiorentino né havere più de uno filitto canto <strong>la</strong> balzana,<br />

sotto dicta pena.<br />

Item che non se possa fare né portare veste né balzane frappate in alcuno<br />

modo, sotto dicta pena.<br />

Item che non se possa portare più de once sei de perle in tucto per chiascuna<br />

donna, sotto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Item che non se possa portare cinto de broccato d’oro o d’argento de magiore<br />

valuta de ducati tre d’oro per chiascuno et lo fornimento de argento non<br />

exceda una libra de peso, sotto pena de ducati dece d’oro per chiascuna.<br />

Item che non se possa portare più de once sei in tutto de argento fra maglette,<br />

boctoni et corona o altri ornamenti, sotto pena de fiorini dece per chiascuna.<br />

Item che non se possa portare capelle d’oro o d’argento fi<strong>la</strong>to de valuta de<br />

ducati più de tre d’oro l’una, sotto dicta pena.<br />

Item che li mantelli, veste o camorre non possano excedere più de braccia<br />

otto al<strong>la</strong> misura del<strong>la</strong> dicta ciptà per chiascuna, né siano scol<strong>la</strong>te de nanti più de<br />

quattro deta sotto <strong>la</strong> catena del pecto et de reto deta otto, sotto dicta pena.<br />

Item che non sia licito donare allo sposo o al<strong>la</strong> sposa alcuna cosa se non ad<br />

quilli de <strong>la</strong> famiglia de quel<strong>la</strong> casa de epsi sposo o sposa, sotto dicta pena.<br />

Item che non se possa portare veste con cerchioni o faldiglie, sotto pena de<br />

ducati dece d’oro per chiascuna.<br />

Item che le donne de contadini o vero habitanti in <strong>la</strong> ciptà, quali facciano<br />

<strong>la</strong>voricci de fore con bovi, non possano portare velluti né drappo alcuno né in<br />

maniche né in balzane o filitti excepto pectorelle o bendelle de seta, sotto pena<br />

de fiorini dece per chiascuna, né anco possano portare camorre, veste o mantelli<br />

de panno de grana excepto in maniche o pectorelle, sotto dicta pena.<br />

Item che non se possano fare né portare pianelle de valuta più de fiorino<br />

uno per paro, sotto pena de fiorino uno per qualunque contrafarà.


Foligno<br />

443<br />

Item che nesuno homo possa portare alcuna generatione de veste de broccato<br />

de oro o de argento né racamata excepto non sia cavaleri, sotto pena de<br />

fiorini X per chiascuna.<br />

Item che solo alli doctori o cavaleri et alli offitiali de corte de Roma sia<br />

licito portare veste de drappi, cioè de velluto et seta, ma non de racami d’oro o<br />

de argento, ad dicta pena.<br />

Item che non se possano fare né portare giopponi de velluto o de seta de<br />

più de braccia quattro per uno, sotto dicta pena.<br />

Item che nesuno possa portare veste o cappe frappate o listate de broccato,<br />

velluto o seta, sotto dicta pena.<br />

Item che nesuno contadino o habitante in <strong>la</strong> ciptà quale facesse <strong>la</strong>voricci de<br />

fore con bovi possa portare reverse o capparoni de velluto o seta, sotto dicta<br />

pena.<br />

Item che nesuno calzo<strong>la</strong>ro, orefece o sarto possa fare dicte fogie et <strong>la</strong>vori de<br />

sopre prohibiti né alcuno de epsi, sotto pena de fiorini dece per chiascuno che<br />

contrafacesse et chiascuna volta.<br />

Item che ad tutte et singole dicte pene siano tenuti et possano strengersi li<br />

patri de quelle che contrafacessero o vero quilli che sonno capi de casa che<br />

maritano dicte donne mentre stanno in casa loro o de loro patri, ma poi che<br />

seranno andate a marito siano tenuti et possano strengerse li loro soceri o mariti<br />

et tutte pene se pagassoro per le donne se intenda pagarse de loro dote et loro<br />

beni.<br />

Item che li potestà et officiali, quali seranno per li tempi, siano tenuti fare<br />

observare tutti e singoli capitoli soprascripti de facto et de tale exequtione non<br />

stieno ad scendicato, alias non possa havere el suo sa<strong>la</strong>rio.<br />

Item che tutte et singole dicte pene se incorrano ipso facto et siano applicate<br />

per un terzo al<strong>la</strong> Camera apostolica, per un altro terzo al<strong>la</strong> dicta communità<br />

et per l’altro terzo allo offitiale che ne farà exequtione.<br />

Supradicta statuta probamus et confirmamus ac servari perpetuo mandamus<br />

sub penis in ipsis continentis.<br />

Antonius cardinalis Sancte Crucis legatus.<br />

34. 1513, febbraio 7<br />

Registri<br />

Confirmatio dictorum capitulorum<br />

Al nome de Dio amen. Essendo che per li superflui ornamenti et pompe<br />

delle donne et homini se offenda <strong>la</strong> magestà divina et alle republice sino multo<br />

dannose, per questo el magnifico consiglio delli Cento del<strong>la</strong> magnifica ciptà de<br />

Foligno ha facto alcuni statuti et ordinamenti ad reprimere et refrenare tali superflui<br />

ornati, li quali statuti per <strong>la</strong> santità de nostro signore Iulio per <strong>la</strong> divina


444 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

providentia papa II o per suo breve et <strong>la</strong> signoria reverendissima del cardinale de<br />

Santa Croce de Perosia et legato per suo rescritto sonno stati confirmati come<br />

appare in ipso breve et statuti.<br />

Pertanto per parte del<strong>la</strong> prefata santità de nostro signore Iulio papa II o et<br />

del prefato reverendissimo monsignore legato et delli magnifici signori priori et<br />

consiglio del<strong>la</strong> magnifica ciptà de Folignio se fa bando et conmandamento che<br />

tucti et singoli statuti predicti se debiano per ciascuna persona ad chi se aspecta<br />

invio<strong>la</strong>bilmente observare, sotto pena de excomonicatione <strong>la</strong>te sententie et delle<br />

altre pene pecuniarie, quale se contengono notificando ad ciaschuna persona<br />

maschio o femina quale incorrerà dicta excommonicatione non poterà essere da<br />

quel<strong>la</strong> absoluto se prima con effecto non haverà pagata o vero concordata dicta<br />

pena secundo <strong>la</strong> forma de dicto breve et li quali statuti et capitoli sonno de<br />

sopra.<br />

MDXIII VII febbraio.<br />

Ioannes Dominicus publicus preco iens et rediens rettulit fecisse dicta bannimenta<br />

per omnia loca dicte civitatis consueta etc.<br />

35. 1513, febbraio 16<br />

Riformanze<br />

Capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum reformanda<br />

In seguito alle numerose <strong>la</strong>gnanze sui capitoli de nimio ornatu mulierum, il<br />

priore Nallus Pannuntii consuluit quod domini priores et Novemviri addant duos<br />

aut tres alios cives veteribus prefectis et omnibus ipsis iterum revisis capitulis il<strong>la</strong><br />

et quodlibet illorum ubi sit opportunum reforment prout melius et opportunius<br />

duxerint.<br />

Proposta approvata con 54 voti favorevoli e 6 contrari.<br />

36. 1513, aprile 4<br />

Riformanze<br />

Capitu<strong>la</strong> contra nimium ornatum mulierum<br />

Dal momento che per il lusso eccessivo sia uomini che donne sono incorsi<br />

nel<strong>la</strong> censura, il consigliere Constantius propone pertanto di inviare degli oratori<br />

per petere veniam a pontifice de preterito et futuro fino a che non verranno<br />

riformate le leggi suntuarie. Proposta approvata con 38 voti favorevoli e 18 contrari.


Foligno<br />

37. 1513, aprile 30<br />

Registri<br />

Breve absolutionis ornatus mulierum<br />

445<br />

Leo papa X. Venerabili fratri salutem et apostolicam benedictionem. Dudum<br />

felicis recordationis Iulius II predecessor noster quedam capitu<strong>la</strong> super ornatu mulierum<br />

a dilectis filiis prioribus, consilio et communi civitatis nostre Fulginie edita per<br />

suas in forma brevis litteras confirmavit et approbavit, que adeo rigorosa fuere ut<br />

multe persone tam mares quam femine dicte civitatis nostre eiusque comitatus et<br />

districtus excommunicationis sententiam et alias pecuniarias penas in predictis litteris<br />

nostri precessoris contentas incurrerint, proinde dicti priores et consilium et commune<br />

nobis supplicari fecerint ut statui nostrarum dictarum personarum in premissis<br />

opportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur qui salutem<br />

querimus singulorum huiusmodi supplicati inclinati felicitati tue per presentes<br />

committimus, ut omnes et singu<strong>la</strong>s personas tam mares quam feminas in civitate ista<br />

nostra sive eius comitatu et districtu existentes ab huiusmodi excommunicationis<br />

sententia et aliis in predictis litteris nostri predecessoris etiam pecuniariis contentis<br />

penis, si id humiliter petierint absolvas eisque presentiam salutarem de premissis<br />

iniungas super quibus omnibus plenam et liberam harum serie tibi concedimus facultatem,<br />

decernentes capitu<strong>la</strong> ipsa in posterum minime observari debere nisi prius<br />

per dictos priores, consilium et commune moderata et per legatum confirmata.<br />

Datum Rome apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die ultima aprilis<br />

1513, pontificatus nostri anno primo.<br />

Venerabili fratri Lucae episcopo Fulginatensi.<br />

Iacobus Sadoletus.<br />

38. 1514, luglio 9<br />

Riformanze<br />

Capitu<strong>la</strong> mulierum et statuta servanda<br />

Dal momento che i capitoli già esistenti contro il lusso eccessivo non vengono rispettati,<br />

il consigliere Iustinus propone di eleggere cives IIII or habeant plenum arbitrium et<br />

ita curandi et efficiendi ut omnia ipsa statuta et reformata sint in usu et serventur.<br />

Proposta approvata con 42 voti favorevoli e 4 contrari.<br />

39. 1527, dicembre 23<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Riguardo al lusso eccessivo delle donne il consigliere Giulio Maccioni consuluit<br />

et dixit quod auctoritate presentis consilii cum alii et diversi reformati sint prop-


446 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

terea editi et non observati, magnifici domini priores et Novemviri eligant quatuor<br />

idonei cives qui in omnibus curent observantiam reformationum predictarum<br />

et etiam presentis apodixe cum auctoritate et facultate tamquam habet presens<br />

consilium predicta omnia exequenda.<br />

Proposta approvata con 56 voti favorevoli, nessun voto contrario.<br />

Apodixa contra ornatum mulierum.<br />

Magnifici signori et honesti priori, in questo ornato consiglio hoggidì se<br />

fanno bone et <strong>la</strong>udabile reformanze et boni ordini, ma se manca poi in sul<br />

megliore che mai se ne manda ad executione cosa alcuna et maxime in le<br />

cose utile et <strong>la</strong>udabile et per questo non ce <strong>la</strong>mentamo se Dio ce gastiga et<br />

mandace peste, guerra et fame, et per concludere el mio par<strong>la</strong>re fo intendere<br />

alle signorie et Novemviri che alli dì proximi passati io ho par<strong>la</strong>to con un<br />

santo homo el quale è molto affectionato del<strong>la</strong> nostra communità, fa intendere<br />

che se dicta communità non provede alle dishoneste portature delle donne<br />

et maxime delle scol<strong>la</strong>ture et altri dishonesti lor portamenti che Dio non<br />

cessarà farci ogni dì de male in peggio et di questo non ve ne fate beffe<br />

perché questo sanctissimo homo vel dice da parte de Dio et ad ciò che a<br />

questo se possa provedere, voglio et se possa adrengare ad cagione che sia<br />

meglio consultata. Magnifici signori, fatece se faccia qualche bono ordine et<br />

che se mande ad executione perché io non ve parlo senza quale et qualche<br />

altra cosa, questo santissimo homo ha dicto di grandissima importantia che<br />

ad loco et tempo se farà intendere a questo ornato consiglio et qualche homo<br />

dabene che sta in dicto consiglio forse ne sa qualche cosa s’io dico el vero,<br />

si che datice qualche ordine che Dio ce aiutarà et farà ad ogni dì de bene in<br />

meglio.<br />

40. 1532, marzo 21<br />

Breve apostolico<br />

Breve di Clemente VII sopra l’ornato delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />

Clemens papa VII. Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Romanum<br />

pontificem, a quo principatus omnes recte vivendi normam recipiunt, decet<br />

singulorum fidelium praesertim subditorum suorum votis annuere et statutis quibuslibet<br />

pro populorum reformatione et salubri directione editis suae confirmationis<br />

robur adiicere illos quoque paternis affectibus ampletti, quos ad id inconcussa<br />

fidelitas et ad Romanam Ecclesiam sincera devotio <strong>la</strong>udabiliter recommendant,<br />

sane pro parte vestra nobis nuper exhibita petitio continebat, quod alias<br />

vos provide considerantes excessivos vestri populi vestimentorum muliebrium luxus<br />

et inordinatas il<strong>la</strong>rum dotium quantitates, magnatibus potius quam privatis<br />

personis convenientes, desiderantes quoque inconvenientibus quae inde provenire<br />

possent salubriter obviare more solito congregati quaedam capitu<strong>la</strong> et reformatio-


Foligno<br />

447<br />

nes edidistis quibus cavetur quod nul<strong>la</strong> mulier in futurum cuiuscunque status aut<br />

conditionis existat etiam si militaris, doctoratus aut alterius nobilitatis splendore<br />

fulgeat, audeat vel praesumat indumenta seu vestes portare quae sint de auro<br />

sive argento aut, ut volgariter dicitur, de brocchato auri vel argenti nec non de<br />

serico cuiuscunque generis sive coloris aut alterius similis qualitatis nec eisdem<br />

mulieribus liceat uti rechamis de auro sive argento aut margaritis gemmisve praeciosis<br />

aut serico vel alterius similis qualitatis contextis seu introclusis interius<br />

nec exterius, ut vulgariter dicitur, per fodera; mulieribus autem ordinis senatorii<br />

sive consilii qui sunt, fuerunt et erunt iuxta morem civitatis Fulginatensis liceat<br />

portare vestes et indumenta quae sunt confecta ex ciambellotto ac panno <strong>la</strong>nae<br />

cum grana tinctis pro quarum vestium ornatu et in manicis ac listis liceat uti<br />

sirico tantum cuiuscunque coloris p<strong>la</strong>cuerit, dummodo quantitas serici in totum<br />

quinque brachiorum communis mensurae non excedat. Mulieres autem consilii<br />

aut senatoris dignitatis intelligantur donec familiariter habitant in domibus dicti<br />

ordinis et non ultra, nul<strong>la</strong>que mulier cuiuscunque ordinis sive conditionis audeat<br />

cingu<strong>la</strong> portare in quibus aurum sive argentum contextum inveniretur quomodolibet<br />

sed loco ipsorum cingulorum liceat assumere cingu<strong>la</strong> de serico et alterius<br />

similis qualitatis sine aliqua intextura auri vel gemmarum cuiuscunque generis et<br />

expresse chiavachorum usus sit interdictus. Nec eisdem mulieribus liceat deferre<br />

baltea sive alia similia capitis tegumenta de auro sive argento contexta aut aliis<br />

gemmis, margaritis aut alterius similis qualitatis unionibus confecta, sed loco ipsarum<br />

concessum intelligatur uti capitalibus tegumentis quae sint de serico tantum<br />

confecta aut inferioris generis materiae cuiuscunque coloris et qualitatis similiterque<br />

dictis mulieribus interdictum sit ac penitus denegatum, vestes aut camorras<br />

conficere quas per terram trahere necesse fuerit eo usque tamen liceat<br />

protrahere ut terram tangat per duos aut tres digitos; sartores etiam qui in conficiendis<br />

huiusmodi vestimentis aliter quam permissum reperitur inventi fuerint<br />

sint simili poena irretiti ac detineantur prout portantes complettuntur. Mulieribus<br />

vero ordinis del priorato, iuxta dictum morem vulgariter nuncupati, liceat vestibus<br />

ut supra permissum extitit in manicis ac listis pro earum ornatu sericum<br />

assumere cuiuscunque generis et coloris, videlicet: vellutum, rasum, damaschum<br />

et alterius similis generis, dummodo sericum huiusmodi summam brachiorum<br />

quattuor in totum non excedat, semper intelligendo quod brocchatum auri sive<br />

argenti interdictum penitus censeatur; et quia in monilibus margaritarum, lineis<br />

cathenis aureis et aliis istius modi abusus immoderatus invenitur ut excessus inanis<br />

pompae reprimatur provisum fuit quod mulieribus ordinis senatorii sive consilii<br />

liceat uti tantum cathena auri unius unciae et non ultra, mulieribus vero<br />

militaris aut doctoratus dignitatis usque ad unam unciam cum dimidia alterius<br />

tantum et in digitis tres tantum annulos portare ad earum benep<strong>la</strong>citum. Aliis<br />

tamen mulieribus cuiuscunque ordinis ac conditionis loco cathenae aureae liceat<br />

portare lineam corallinam sive, ut vulgariter dicitur, il vezzo tantum de corallo et<br />

etiam in digitis duos annulos aureos ac pro vestium ornamentis in manicis ac<br />

listis apponere sericum cuiusvis conditionis et coloris, dummodo tria brachia in<br />

totum non excedat. Mulieribus quoque quae non sint ordinis consilii aut priora-


448 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tus non liceat vestes de panno cum grana conficere cuius praecium pro singulo<br />

brachio duos scutos excedat. Provisum similiter fuit quod conclusa affinitate nulli<br />

liceat ad domum sponsae accedere cum donis nisi tantum sponso, coniunctis<br />

in primo gradu et illis qui cum ipso sponso consistunt in communione; hiis<br />

tamen deficientibus permissum intelligatur idem facere, illis tantum qui sunt in<br />

secundo gradu et non ultra. Quodque tempore nuptiarum et tempore quo maritus<br />

uxorem ad domum suam ducit non liceat ipsi marito a coniunctis ex parte<br />

sua soleas et caligas muliebres portare, nisi tantum habitantibus familiariter in<br />

domo uxoris ac etiam sororibus carnalibus ipsius sponsae etiam si nuptui traditae<br />

fuerint; et si extra domum sponse habitaverint ac etiam cum experientia<br />

compertum sit quod huiusmodi luxus in ornamentis processit ex magnis dotibus<br />

et multum diversis ab illis quas constituere consueverunt antiqui. Provisum fuit<br />

dotes constitui posse iuxta infrascriptam distinctionem attenta qualitate cuiuscunque<br />

ordinis et dignitatis, videlicet: quod contracta affinitate inter illos et il<strong>la</strong>s qui<br />

sunt senatoriae aut consilii dignitatis non liceat dotes constituere ut transcendant<br />

summam quingentorum florenorum de Marchia in totum et in corredibus quantitatem<br />

florenorum sexaginta omnibus computatis etiam si essent pupil<strong>la</strong>e ac nuptui<br />

traditae constitutis in militari ac doctoratus dignitate aut aliis quibuscunque<br />

graduatis. Fuit etiam ordinatum quod si contracta affinitate contigerit inter illos<br />

qui sunt aut in futurum etiam fuerint prioratus dignitatis sive ordinis dotes constitui<br />

non possint quae summam sive quantitatem quadringentorum et in corredibus<br />

habita omnium computatione quadraginta florenorum similium ad dictam<br />

rationem excedat; contracta quoque parente<strong>la</strong> inter illos qui fuerint extra praemissos<br />

ordines consilii et prioratus liceat dotes constituere prout conventum fuerit,<br />

dummodo in dotibus trecentorum, in corredibus vero quadraginta florenorum<br />

similium summam in totum non excedat.<br />

Et quia sepe evenit ut ordinum mixtura conficiatur in contrahendis affinitatibus<br />

et illi qui sunt ordines consilii accipiunt de illis qui sunt ordinis prioratus,<br />

dicto casu adveniente liceat dotes constituere ut supra consilii ordinis hominibus<br />

permissum extitit et contra autem non procedat sed fiat ut supra permissum fuit<br />

ordini prioratus praenominati. Nec non cum huiusmodi abusiones in vestimentis<br />

et dotibus non solum civitatem verum etiam comitatum Fulginatensem oppresserit<br />

sancitum et provisum etiam fuit quod mulieribus dicti comitatus liceat solum<br />

modo vestes conficere de panno cuiusvis coloris dummodo granae confectum<br />

aut tinctum non sit, sericum autem eisdem prohibitum intelligatur omnino excepto<br />

in pectoralibus quas confici ex serico tantum conceditur cuiuscunque p<strong>la</strong>cuerit<br />

coloris. Et ut fraudibus quae in supradictis capitulis committi possent obviaretur<br />

provisum fuit quod dotes supra expresse quoquo modo augumentari non<br />

possint nec per viam donationis inter vivos aut etiam mortis seu per constitutionem<br />

parafrenarum sive supra dotes vel alterius contractus aut conventionis quae<br />

excogitari posset. Immo omnis scriptura sive contractus contra praemissam dispositionem<br />

sint nulli penitus et invalidi et qui talia instrumenta sive scripturas<br />

conficerent incurrant in talem penam quam incurrerent presentium capitulorum<br />

praevaricatores ac ut omnis causa et occasio inhoneste vitae mulieribus tol<strong>la</strong>tur


Foligno<br />

449<br />

ordinatum fuit quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscunque conditionis fuerit de die nec de<br />

nocte in dicta civitate extra eam <strong>la</strong>rvari possit statutum quoque fuit et ordinatum<br />

quod tempore puerperii in dicta civitate ulterius non liceat ut hactenus factum<br />

est parentibus, fratribus aut aliis coniunctis ex <strong>la</strong>tere uxoris apponere copertoria<br />

in cunis transmittendis quae essent de serico nec etiam alia dona inmoderata<br />

conficere permissum tamen esse intelligatur dicto casu ea dona transmittere, dummodo<br />

omnibus computatis non excedant summam decem florenorum praedictae<br />

monetae. Ac denique pro capitulorum praedictorum firmiori observantia statutum<br />

et ordinatum fuit quod praevaricatores seu contravenientes incidant ipso<br />

facto in poenam centum ducatorum auri et intelligantur privati omni dignitate et<br />

officio per communitatem dictae civitatis concesso, cuius poenae quarta pars<br />

Camerae apostolicae, alia vero gubernatori sive praetori ac alia communitati dictae<br />

civitatis, reliqua vero quarta pars accusatori applicata sit et maritus intelligatur<br />

obligatus ad poenam incursam pro sua uxore. Et si maritus fuerit filius familias<br />

pater etiam intelligatur astrictus si uxores vel nuries in praemissa capitu<strong>la</strong> vel<br />

eorum aliquod committentem prohibere neglexerit. Insuper quod contravenientes<br />

intelligantur in casu contraventionis excommunicati nec absolvi possint praeterquam<br />

in mortis articulo nisi a Sede apostolica et dicto casu contraventionis si<br />

aliquis confisus benignitate superioris tentaret poenam effugere et observantiam<br />

presentium capitulorum subvertere communitas ipsa et consilium teneatur onus<br />

suscipere ut presentium capitulorum observantiam in aliquo non violetur prout<br />

in dictis capitulis et reformationibus aut scripturis desuper confectis plenius dicitur<br />

contineri. Quare nobis humiliter supplicati fecistis ut capitulis reformationibus<br />

ac statutis praemissis pro illorum subsistentia firmiori robur apostolica confirmationis<br />

adiicere aliasque in praemissis opportune providere de benignitate<br />

apostolica dignaremur.<br />

Nos igitur qui prosperum statum dictae civitatis paternis ze<strong>la</strong>mus affectibus<br />

capitulorum statutorum et reformationum huiusmodi veriores tenores presentibus<br />

pro sufficienter expressis habentes huiusmodi supplicationibus inclinati praemissa<br />

omnia et singu<strong>la</strong> ac prout il<strong>la</strong> concernunt alia quaecumque in dictis capitulis<br />

contenta licita tamen et honesta ac sacris canonibus non contraria auctoritate<br />

apostolica per presentes approbamus et confirmamus, supplemusque omnes et<br />

singulos tam iuris quam facti defectus si qui forsan intervenerint in eisdem, il<strong>la</strong>que<br />

perpetue et inconcusse firmitatis robur obtinere ac invio<strong>la</strong>biliter observari<br />

debere et sic per quoscunque tam ordinaria quam delegata et mixta auctoritate<br />

fungentes iudices et personas ubique iudicari, cognosci atque decidi debere sub<strong>la</strong>ta<br />

eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et cognoscendi ac decidendi<br />

facultate. nec non irritum et inane quicquid secus super hiis a quoquam quavis<br />

auctoritate contigerit attemptari decernimus. Mandantes venerabili fratri episcopo<br />

Fulginatensi ac dilectis filiis universis et singulis canonicis ac personis in dignitate<br />

ecclesiastica constitutis ecclesiae Fulginatensis per presentes quatenus ipsi et<br />

eorum quilibet per se vel alium seu alios auctoritate nostra presentes litteras et<br />

in eis contenta quaecunque ubi et quando expediens fuerit ac quotiens pro parte<br />

vestra deuper fuerint requisiti sollemniter publicantes ac in praemissis efficacis


450 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

defensionis praesidio assistentes, faciant statuta, ordinationes et reformationes ac<br />

presentes litteras huiusmodi firmiter observari.<br />

Contradictores quoslibet et rebelles per censuras ecclesiasticas et alias etiam<br />

pecuniarias poenas et censuras ipsas etiam iteratis vicibus aggravando ac interdictum<br />

ecclesiasticum, si opus fuerit apponendo. Invocato etiam ad hoc si opus<br />

fuerit auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris non obstante foelicis recordationis Bonifacii pape<br />

VIII praedecessoris nostri de una et in concilio generali de duabus dietis editis.<br />

Dummodo ultra tres dietas aliquis auctoritate presentium non trahatur. Aliisque<br />

constitutionibus et ordinationibus apostolicis ac dictae civitatis etiam iuramento<br />

confirmatione apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus<br />

coeterisque contrariis quibuscunque aut si aliquibus communiter vel divisim<br />

ab eadem sit sede indultum quod interdici, suspendi vel excommunicari non<br />

possint per litteras apostolicas non facientes plenam et expressam ac de verbo<br />

ad verbum de indulto huiusmodi mentionem.<br />

Datum Romae apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris, die XXI martii<br />

MDXXXII, pontificatus nostri anno nono. Blosius<br />

41. 1537, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

Nellus Hebreus non subiaceat legi ornatus mulierum<br />

Su richiesta dell’ebreo Nello il consigliere Piergiro<strong>la</strong>mo Gerardi propone che<br />

dictus Nellus non est eiusdem legis cum Cristianis nec etiam appel<strong>la</strong>ri potest<br />

Fulginas exaudiatur et ei comp<strong>la</strong>ratur ita ut non subiaceat legi et ordinibus factis<br />

super ornatu mulierum.<br />

Proposta approvata con 52 voti favorevoli e 9 contrari.<br />

42. 1537, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

Apodissa: quod confirmentur per unum fastum contra nuptas forensibus<br />

portantes vestes vetatas<br />

Magnifici signori, perché s’intende chel genero di Iosaphat vasaro et lo genero<br />

de Carillo Fiorano et Pietro di Giovan Nico<strong>la</strong>o quali tutti sonno transgressori<br />

del<strong>la</strong> legge degli ornamenti, hanno fatta una borsia et mandano al legato prima<br />

et poi a Roma per non stare alle leggi del nostro comune et vogliono che ad<br />

ogni modo le loro donne et figlie vestano di drappi per onta del comune et<br />

delle altre donne, son di parere che li priori siano tenuti mandare alle spese del


Foligno<br />

451<br />

comune al<strong>la</strong> signoria del legato ad confirmare il bando che hanno mandato per<br />

non essere sgarati da alcuno et che anche se procuri con sua signoria che detto<br />

bando sia confirmato et aggiontave ancora <strong>la</strong> excomunicatione acciò le cose vadano<br />

pari et li vostri boni ordinati statuti se observino et chi de loro vole portare<br />

drappi et portature vetate vada o ad Cerreto o ad Bevagna dove meglio<br />

convengono tali portamenti; et per questo remediate alli mali esempi quia expedit<br />

ut unus moriatur pro populo ne tota gens pereat et quisti preparamenti se<br />

facciano presto.<br />

Proposta approvata con 54 voti favorevoli e 7 contrari.<br />

43. 1537, gennaio 18<br />

Approvazione poliza<br />

Confirmatio apodisse et eius preconii quod nupte forensibus non possint<br />

portare alia ornamenta quam nupte Fulginatibus<br />

Reverendissime et illustrissime domine.<br />

Fuit alias per Centum virale concilium civitatis Fulginie decretum et ordinatum<br />

quod mulieres illius civitatis non possent uti vestibus et ornamentis<br />

nisi in decreto predicto expressis et per Sancte Ecclesie Clementem septimum<br />

confirmatum, verum quia ex post per nonnul<strong>la</strong>s eiusdem civitatis mulieres<br />

nuptas extra civitatem predictam dictus ordo et decretum non observarentur<br />

cum utantur vestibus et ornamentis per dictum decretum vetatis asserentes<br />

forte il<strong>la</strong>rum maritos non subiacere ordinibus civitatis predicte, iccirco<br />

per idem consilium de novo statutum fuit quod ad evitandum inconvenientes<br />

et scandalum quod inde oriri posset post hac mulieres dicte civitatis ad presens<br />

nupte et in posterum inibende extra dictam civitatem et illius territorium,<br />

dum in civitate et territorio predicto morantur, non possint alias vestes<br />

et ornamenta deferre nisi permissa nuptis in civitate predicta sub pena centum<br />

ducatorum pro qualibet solvenda per patres, patruos, fratres etc., prout<br />

<strong>la</strong>tius inde certo predicto qua propter et ut predicta roboris firmitatem obtineant,<br />

supplicatur humiliter pro parte comunitatis memorate civitatis, ut dominus<br />

vester reverendissimus et illustrissimus dignetur dictum decretum et<br />

preconium de eo factum approbare et confirmare et auctoritatis sue robore<br />

validare mandareque in posterum iuxta il<strong>la</strong>m continentiam observari, quibuscunque<br />

contrariis etiam hic necessario expressa mentio non obstante, quibus<br />

p<strong>la</strong>ceat derogare ac si de eis facta esset mentio specialis. Attentis narratis,<br />

approbamus et confirmamus ut petitur premissis non obstantibus. Iacobus<br />

Urbinatensis vicelegatus.<br />

Datum Perusie, decimo quinto kalendas februarii MDXXXVII.<br />

Ioannes Amedeus Lambertus cancel<strong>la</strong>rius.


452 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

44. 1541, gennaio 12<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

I priori e il consiglio dei Nove eleggono dominum Gentilem Bonamvog<strong>la</strong>m,<br />

Honofrium Pauli et dominum Constantinum Orphini, cives ad inveniendum aliquem<br />

modum ad moderandum capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum.<br />

45. 1541, marzo 29<br />

Riformanze<br />

Quomodo impetretur facultas absolvendi ab excomunicatione incursa<br />

super ornatu et dotibus<br />

Dal momento che l’inosservanza dei decreti emanati dal papa sopra l’ornato<br />

femminile comporta <strong>la</strong> scomunica, viene eletto il consigliere Cesare Merganti, con<br />

42 voti favorevoli e 10 contrari, perché si rechi a Roma a supplicare <strong>la</strong> revoca del<strong>la</strong><br />

scomunica, previo pagamento di una somma di denaro da devolvere in subsidium<br />

fabrice cappelle confraternitatis Sacratissimi Corporis Christi.<br />

46. 1541, maggio 10<br />

Riformanze<br />

Apodissa disponens removendam esse excommunicationem super ornatu<br />

et dotibus mulierum<br />

Magnifici signori et consiglieri ornatissimi, mai me straccarò de far polize de<br />

questo tenore perhò insino a tanto haverò adimpito il voto et desiderio mio quale è<br />

veder levata via <strong>la</strong> excomunica sopra l’ornato delle donne et dote de esse, vorria ben<br />

remanesse <strong>la</strong> pena acciò se havesse a temere et lo Numero de vinti havesse cura ad<br />

essere con li nostri superiori che havessero a far pagar <strong>la</strong> pena all’inobedienti et<br />

trangressori de tal legge et so certo che se temeria più <strong>la</strong> pena che <strong>la</strong> scomunica<br />

perché quando se facesse bando per <strong>la</strong> città, montagna et piano ognuno temeria<br />

onde so de parere che per pace, quiete et abundantia nel nostro teritorio, li magnifici<br />

signori priori et Novi elegano dui o tre cittadini homini da bene et cupidi de<br />

veder l’abundantia et non carestia nel<strong>la</strong> nostra città quali voglo habbiano authorità<br />

quanto ha lo conseglo magnifico de Cento a mandare a Roma o vero andare o<br />

comme a essi parerà più necessario et opportuno a levare in tutto ditta scomunica.<br />

Passatime magnifici signori priori et Novi et conservatori se amate l’abundantia nel


Foligno<br />

453<br />

nostro teritorio so comme parlo non altro valete. Et ita fuit reformatum per suffragia<br />

favorabilia numero quadraginta unum, decem et septem contrariis non obstantibus.<br />

47. 1541, maggio 11<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

I priori e i Nove eleggono dominum Gentilem Bonamvog<strong>la</strong>m, ser Bartolomeum<br />

de Honofriis et Ioannem Franciscum Helmum, cives ad impetrandam a<br />

sancto domino nostro remotionem censure excommunicationis a decreto edito<br />

super ornatu et dotibus mulierum.<br />

48. 1541, giugno 1<br />

Riformanze<br />

De observando decretum perusinum in funeralibus<br />

Gentile Bonavoglia, utriusque iuris doctor c<strong>la</strong>rissimus vir, propone di prendere<br />

come modello <strong>la</strong> città di Perugia dove era stato emanato un decreto sulle celebrazioni<br />

funebri e di eleggere tre cittadini ad procurandum habere copiam dicti decreti<br />

et eiusdem observantiam.<br />

Proposta approvata con 47 voti favorevoli e 11 contrari.<br />

49. 1541, giugno 2<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Gentile Bonavoglia, Costantino Orfini e Piergeronimo Gerardi vengono eletti ad<br />

accipiendum copiam decreti Perusini funeralis et ad faciendum illud observari.<br />

50. 1541, luglio 4<br />

Riformanze<br />

Super remotione excommunicationis ex decreto ornatus et dotium mulierum<br />

Il consigliere Pietropaolo Floriani ribadisce <strong>la</strong> necessità che i cittadini preposti<br />

si adoperino per ottenere <strong>la</strong> revoca del<strong>la</strong> scomunica ex decreto edito super ornatu<br />

mulierum.<br />

Proposta approvata con 45 voti favorevoli e 12 contrari.


454 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

51. 1541, agosto 2<br />

Breve pontificio<br />

Breve di Paolo III in cui si toglie <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> scommunica a trasgressori<br />

a capitoli formati sopra l’ornato e doti delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />

Paulus papa III.<br />

Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Exponi nobis nuper fecistis<br />

quod licet alias felicis recordationis Clemens papa VII praedecessor noster<br />

vestris precibus inclinatus quaedam capitu<strong>la</strong>, reformationes et statuta super moderatione<br />

dotium et ornatus mulierum per vos facta per suas in forma brevis<br />

litteras auctoritate apostolica confirmaverit eamque sub excommunicationis et<br />

aliis poenis in illis expressis observari mandaverit, vosque il<strong>la</strong> observare intendatis,<br />

tamen timentes vestrorum civium quandoque transgredientium animas ex<br />

hoc il<strong>la</strong>queari et divinae irae severitatem in publicum detrimentum redundaturam<br />

succedere posse, cupitis poenam excommunicationis praedictam (caeteris<br />

poenis remanentibus) per nos tolli, nobisque propterea humiliter supplicari fecistis<br />

ut vestrarum animarum securitati in hoc consulere de benignitate apostolica<br />

dignaremur.<br />

Nos igitur quod in his quae ad exonerationem animarum pertinent merito<br />

sumus favorabiles et benigni vestris huiusmodi precibus inclinati ac capitulorum,<br />

reformationum et statutorum vestrorum litterarumque dicti Clementis praedecessoris<br />

tenores pro sufficienter expressis ac totaliter insertis habentes eos vel eas ex<br />

vestris civibus et incolis, qui in futurum dicta statuta transgredientur poenam<br />

excommunicationis praedictam minime incurrere auctoritate apostolica tenore presentium<br />

decernimus, litterasque Clementis praedecessoris praedictas citra incursum<br />

penae praedictae moderamur. Volumus autem quod ad alias poenas in dictis<br />

statutis contentas ipsi transgredientes omnino teneantur, non obstantibus praemissis<br />

ac constitutionibus et ordinationibus apostolicis caeterisque contrariis quibuscunque.<br />

Datum Romae, apud Sanctum Marcum sub annulo piscatoris, die II<br />

augusti MDXXXXI, pontificatus nostri anno septimo.<br />

Blosius clericus Fulginas<br />

52. 1541, agosto 13<br />

Registri<br />

Littere reverendissimi domini episcopi continentes modum optinendum<br />

remissionem et absolutionem dicte excommunicationis de preterito<br />

Illustrissimo Piermatheo mio, ve mando il breve sopra levar <strong>la</strong> scomunica, lo<br />

mandarete alli priori recomandandome al lor signorie alle quale et questo et<br />

quanti se ne spediranno per via mia se li donaranno gratis, ma ben ve ricoman-


Foligno<br />

455<br />

do questi poveri scripturi alli quali saria bono donare un scudo pro scriptura et<br />

minuta, oltra questo ho optenuto da nostro Signore vive vocis oraculo l’absolutione<br />

de preterito per quilli che hanno interesse su <strong>la</strong> scomunica, dummodo<br />

confiteantur alicui sacerdoti per eos eligendo et adimpleant penitentiam eis imponendam,<br />

tanto scriverete al lor signorie et bene valete da Sancto Marco.<br />

13 agosto 1541.<br />

Vester Blosuis clericus Fulgineas.<br />

53. 1541, agosto 26<br />

Riformanze<br />

De agendo gratias reverendissimo domino episcopo<br />

Il consigliere Pietropaolo Floriani propone che magnifici domini priores, Novemviri<br />

ac cives prefecti ad removendas censuras excomunicationis super ornatu<br />

et dotibus mulierum de impetratione brevis de quo in preposita per litteras agant<br />

gratias reverendissimo episcopo civitatis ac reverendo domino Permatheo Bernaboo<br />

donentque eidem reverendissimo quod eis videbitur convenire cum potestate<br />

extrahendi pecunias pro huiusmodi munere necessarias.<br />

Proposta approvata con 50 voti favorevoli e 4 contrari.<br />

54. 1541, settembre 7<br />

Riformanze<br />

Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali<br />

Apodissam continentem capitu<strong>la</strong> infrascripta in funeralibus subsequentis tenoris<br />

videlicet:<br />

Magnifici domini et patres amplissimi, non posso se non biasimare <strong>la</strong> soverchia<br />

spesa di hogie che fanno li nostri cittadini nell’exequie funerale e certe altre<br />

cose che ce intervengono poco honorevole et <strong>la</strong>udabile, et perché so desideroso<br />

remediarce et levar via queste cose che non serveno ad altro che a pompa mundana,<br />

partendome da quel che parse già al<strong>la</strong> bona memoria dell’egregio domini<br />

nostro messer Gentil Bonavog<strong>la</strong> che in ciò havessimo a governarce secondo li<br />

capituli sopra tal materia facti per <strong>la</strong> milita comunità de Perogia. So de parere<br />

che da questo in poi nell’exequie funerale se habbino nel<strong>la</strong> nostra città ad observare<br />

invio<strong>la</strong>bilmente li infrascripti capituli sopto pena de cimquanta ducati de<br />

oro da incorrese ipso facto per ciaschun transgressore et applicarse per il mezo<br />

al<strong>la</strong> comunità apostolica, l’altro mezo al<strong>la</strong> magnifica comunità et in prima:<br />

Voglo che li magnifici signori priori non siano più obligati né debbano andare<br />

ad accumpagnare alchuno morto comme se è custumato fin qui che invero è<br />

cosa poco conveniente ad un magistrato.


456 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Che nisiuno parente del defunto possa andar più ad accompagnare al<strong>la</strong> chiesa<br />

ma se stia in casa, et il corpo se accompagni dalli cittadini ce andaranno che serà<br />

sempre compagnia honorevole; e questo il dico perché se usa in tutte le terre et<br />

città grande, le quale me pare sia honore immitarle in simil cose; et poi per tor<br />

via le occasione che se da ad altri che intervenne a simile exequie più presto di<br />

ridere che di piangere per le sfonnate et goffe paro<strong>la</strong>ccie che alle volte excono de<br />

bocca alli dolenti parenti del defunto che fanno crepare del<strong>la</strong> risa chi li sente.<br />

Che per tor via <strong>la</strong> troppo grande spesa che se fa per qualche borioso in volerce<br />

tante coppie de torcie che si tale exequie se facessero di notte me parrebbe <strong>la</strong><br />

processione del<strong>la</strong> sera del<strong>la</strong> ottava del<strong>la</strong> festa del nostro san Felitiano, voglo che per<br />

l’advenire nell’exequie de domino o cavaliero non se possano fare più de dodece<br />

torce de peso de doi libre et meza l’una al più, all’exequie de cittadino de conseglo<br />

diece torce al più de dicto peso et a quelle de cittadini dell’ordine del priorato otto<br />

torce al più di peso de doi libre l’una, alli altri che non sonno né del conseglo né<br />

del priorato gle sia licito posser fare sei torce et non più de peso de dui libre l’una,<br />

et il medesimo ordine se serve nelle donne et figlole de ciaschun delli predicti preti<br />

et frati voglo sia licito ad ogneuno chiamarcene quanti vole perché de simile elemosine<br />

se ne fa opera grata a Dio et fructuosa anche per l’anime delli defuncti; et<br />

perché io me <strong>la</strong> voglo passare con questi capituli che di questo per hora me sodisfo<br />

si nisiuno ce volesse aggiungere qualche cosa voglo ce se possa arrengare.<br />

Il consigliere Cesare Merganti propone di eleggere quattro cittadini ad capitu<strong>la</strong>ndum<br />

et istituendum que videbuntur convenire funeralibus et ad referendum<br />

in consilium capitu<strong>la</strong>ta.<br />

Proposta approvata con sessanta voti favorevoli e cinque contrari.<br />

55. 1541, settembre 10<br />

Riformanze<br />

Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali<br />

Pietropaolo Floriani, Cesare Merganti, Vincenzo Dominici e Prospero Adrielli<br />

sono i cittadini folignati eletti ad capitu<strong>la</strong>ndum et istituendum funeralia et referendum<br />

in concilium capitu<strong>la</strong>ta et istituta.<br />

56. 1541, dicembre 29<br />

Riformanze<br />

Quomodo suppleatur cuidam defectui capitulorum funeralium per quos<br />

Il consigliere Nico<strong>la</strong> Persalvati propone super validatione capitulorum funeralium<br />

et interim domini prefecti eorundem suppleant ubi dicta capitu<strong>la</strong> pati-


Foligno<br />

untur defectum presertim circa numerum religiosorum ac alibi ubi videbitur<br />

convenire.<br />

Proposta approvata con 49 voti favorevoli e 5 contrari.<br />

57. 1542, gennaio 1<br />

Riformanze<br />

Emendatio et additio super funeralibus capitulis<br />

457<br />

Il consigliere Miche<strong>la</strong>ngelo Rustici propone che i capitoli sui funerali vengano<br />

modificati e completati: quod in exequis funeralibus doctorum legum ac medicinae<br />

transcendi non possit ultra numerum viginti torcearum, consiliariorum seu ordinis<br />

senatorii ultra numerum sexdecim torcearum, ordinis prioratus ultra numerum<br />

duodecim torcearum, ceterorum vero popu<strong>la</strong>rium ultra numerum octo torcearum.<br />

Proposta approvata con 38 voti favorevoli e 13 contrari.<br />

58. 1542, gennaio 11<br />

Riformanze<br />

Provisio orandum dominum gubernatorem ne utatur breve ornatus et<br />

dotium mulierum<br />

Il consigliere Onofrio Paoli propone quod magnifici domini priores ac Novem<br />

viri accedant ad magnificum dominum gubernatorem cum breve petito dando in<br />

eiusdem manibus orentque ut dignetur non procedere contra transgressores ad<br />

exactiones penarum.<br />

Proposta approvata all’unanimità.<br />

59. 1542, gennaio 14<br />

Riformanze<br />

Abundans provisio pro transgressoribus decreti editi super moderatione<br />

dotium et ornatus mulierum<br />

Il consigliere Cesare Merganti propone che magnifici domini priores et Novem<br />

viri eligant tres aut quattuor cives idoneos ad faciendas oportunas provisiones<br />

pro defensione predicta: qui statim vel scribant ad reverendissimum do-


458 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

minum episcopum Fulginatensem et ad reverendum dominum Permatheum<br />

Bernaboum rem omnem vel transmittant oratorem et prout eis videbitur magis<br />

conducere causa impetrandi a sanctissimo domino nostro absolutionem dictorum<br />

omnium et singulorum transgressorum a penis predictis incursis, et desuper<br />

faciendi expeditionem oportunam obviandam molestiis tentantium contra<br />

procedere. Et insuper dictimet cives possint et debeant facere et exequi omnes<br />

provisiones que videbuntur oportune et conducibiles dictamet causa cum cum<br />

reverendissimo locumtenente <strong>generale</strong> Umbrie ac magnifico domino gubernatore<br />

si que molestie inde procederent ad assertos transgressores predictos dicta<br />

causa, dans dictis civibus amplum arbitrium et quod habet ipsum magnificum<br />

consilium in executione premissorum cum facultate extrahendi pecunias necessarias<br />

undecumque ex pecuniis communis. Bernardino Cialdelli, altro consigliere,<br />

propone che magnifici domini priores et Novem viri eligant quattuor doctores<br />

legum et quattuor alios cives idoneos executioni premissorum, qui electi<br />

palluctentur in consilio et duo doctores ac duo cives optenti surtientesque plura<br />

suffragia favorabilia possint et debeant efficere premissa cum facultate et<br />

arbitrio predictis.<br />

Sempre nel<strong>la</strong> stessa seduta, il consigliere Cesare Merganti addidit ad evitandum<br />

incursus penarum predictarum futuris temporibus, videlicet revocavit decretum<br />

editum super moderatione ornatus et dotium mulierum predictum et omnia<br />

et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> et contenta in eos consulens posthac dictum decretum et<br />

capitu<strong>la</strong> et in eis contenta virtute presentis magnifici consilii fore nullius momenti<br />

et efficacie.<br />

Tali proposte vengono approvate con 44 voti favorevoli e 8 contrari.<br />

Leonello Cibo, Pietropaolo Floriani, Cesare Merganti e, a parità di voti, Pierieronimo<br />

Gerardi e Guidantonio Seggi, sono gli eletti, scelti tra quattro dottori e<br />

quattro cittadini ad providendum et exequendum ut supra; costoro nominano Bernardino<br />

Cialdelli perché si rechi a Roma a perorare tale causa.<br />

60. 1542, gennaio 19<br />

Riformanze<br />

Consignatio brevis moderationis ornatus ac dotium mulierum<br />

Il cancelliere comunale Ioannes Beffantius de Roccha, su mandato dei priori e<br />

dei quattro cittadini a ciò deputati, consegna a Giovanni Battista Bernabò il breve<br />

papale di conferma del decreto super moderatione ornatus ac dotium mulierum<br />

perché lo consegni nelle mani di suo fratello Piermatteo Bernabò che risiede a<br />

Roma.


Foligno<br />

61. 1542, gennaio 31<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

459<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli chiede che gli venga riconosciuto il <strong>la</strong>voro<br />

fatto strictis calzaribus per andare a Roma nei prossimi giorni pro transgressoribus<br />

decreti moderationis ornatus mulierum ac dotium.<br />

Al consigliere Bernardino Cialdelli viene riconosciuto il <strong>la</strong>voro commissionato<br />

per andare a Roma a perorare <strong>la</strong> causa dei trasgressori decreti moderationis ornatus<br />

ac dotium mulierum con 39 voti favorevoli e 16 contrari.<br />

62. 1542, marzo 8<br />

Riformanze<br />

De modo distribuendo torceas funerales<br />

Il consigliere Miche<strong>la</strong>ngelo Rustici propone pro provisione petita a reverendo<br />

domino vicario episcopi ac domino priore ecclesie Sancti Felitiani in cera funerali<br />

distribuenda quod posthac de dicta cera confratria Sanctissimi Corporis Christi<br />

habeat duas torceas cereas, confratria Madonne habeat unam torciam et confratria<br />

Sancti Iosephi habeat unam torceam, in eventu quo vacarentur ad funeralia<br />

seu exequias. Cetere vero confratrie in huiusmodi eventu habeant cande<strong>la</strong>s solitas<br />

tantum; in eventu quo non vocarentur dicte tres vel aliqua ipsarum, cetere<br />

predicte habeant unam torceam ultra cande<strong>la</strong>s.<br />

Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 21 contrari.<br />

63. 1544, gennaio 8<br />

Polizze<br />

De pena visitantium parientes ac sposas non coniunctas in tertio gradu<br />

nec vicinarum<br />

Alli giorni passati ho inteso che sonno ussite pollize che trattavano che non<br />

se possesseno visitare impagliate ne mancho spose novitie, opera sancta et pia, et<br />

me maraviglio assai che in tal materia molto dannosa al popolo non se faccia<br />

provisione. Perché se non tutte, al mancho, parte vanno per dire male de qualche<br />

persona et tutte nove in quel loco se dicono, adeo che seria bono remediare<br />

a tal cose onde so de parere che nisiuna donna non possa andare a visitare<br />

impagliate, ne mancho spose novelle, se non gl’apartene in terzo grado, salvando


460 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

però le vicine perché qualche volta non se po far de meno. Sotto pena de scudi<br />

diece dapplicarse per un terzo al Monte, l’altro al<strong>la</strong> fabrica de Sancto Felitiano<br />

et per l’altro allo executore che ne fara l’executione. Fuit obtenta per favorabilia<br />

numero quadragintasex, vigintitribus contrariis non obstantibus.<br />

64. 1544, gennaio 10<br />

Polizze<br />

De prohibito ornatu mulierum<br />

Me pare vedere tutti quelli boni patritii et senaturi Fulignati essere totalmente<br />

mancati et, ut loquas pace salva, accecati et maxime che quando veneva in <strong>la</strong><br />

città qualche disordine o male exempio subito se remediava con le saluberrime<br />

provisione acciò non partoresse ma<strong>la</strong> consuetudine et danno nel<strong>la</strong> città. Que<br />

dirrò delli disordinati portamenti et veste pompose de donne sonno andate per<br />

Foligno da diece giorni in qua; Que dirrò del insensati mariti et i parenti ch’l<br />

comportano; Que dirrò delli equali a questi et sforsi magiori che saran forzati<br />

sequefare il desordine et male exempio et partone danno al pubblico et privato;<br />

Que dirrò dell’ira iusta d’Iddio, qual mandarà f<strong>la</strong>gello et punitione contra quelli<br />

che possono remediare et non remediano. Donde so de parere per decreto invio<strong>la</strong>bilmente<br />

da observasse perpetuis futuris temporibus che non sia licito a<br />

qual se volglia donna del<strong>la</strong> città de Foligno et habitante in essa portare alcuna<br />

veste de drappi, ne de brocchati, sotto pena de scudi 25, vinticinque d’oro in<br />

oro dapplicarse: per il terzo al<strong>la</strong> Camera apostolica, per un terzo al executore ne<br />

farà l’executione et per l’altro terzo al<strong>la</strong> magnifica comunità o vero al<strong>la</strong> fabrica<br />

del<strong>la</strong> cuppu<strong>la</strong>. Et perché ho anche visto molti altri disordini de capse, locali et<br />

altri disordini so de parere se deputino tre timorati cittadini, quali in ciò facciano<br />

capituli et ordini et referiscano in conseglio, dove se pallottino et se ne<br />

prenda quel partito parerà al magnifico consiglio. Et del primo capo et poi del<br />

secondo parendo al conseglio se ne faccia banno, acciò non ne possano pretendere<br />

ignoranza. Fuit optenta per favorabilia numero quadraginta octo, sexdecim<br />

contrariis non obstantibus.<br />

65. 1544, marzo 6<br />

Riformanze<br />

Arbitrium datum prefectis ornatus mulierum<br />

Il consigliere Pierieronimo Gerardi propone, sull’apodissa de dotibus ornatu<br />

ac bonis parafrenalibus mulierum, di attenersi arbitrio ac prudentie prefecto-


Foligno<br />

rum ornatus mulierum i quali capitu<strong>la</strong>ta referant in magnificum concilium centumvirale.<br />

Proposta approvata con 53 voti favorevoli e 4 contrari.<br />

66. 1545, luglio 12<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

I priori e il consiglio dei Nove eleggono Piergeronimo Girardi e Vincenzo Dominici<br />

cives qui una cum iam electis ad ornatum et dotes mulierum.<br />

67. 1547, febbraio 10<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

461<br />

Il consigliere Cesare Merganti propone che i priori e il consiglio dei Nove<br />

eleggano sei cittadini ad excogitandum aliquam moderationem ornatus mulierum<br />

et referant in consilio.<br />

Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 8 contrari.<br />

68. 1547, giugno 13<br />

Polizze<br />

Richiesta di un breve apostolico con il quale si proibisca, sotto pena di<br />

scomunica, ad ogni donna di portare alcuna veste di drappo né sberna<br />

Magnifici signori che vi par dello sdrappeggiare si fa, è possibile che il magnifico<br />

consiglio lo comporti quando si principia un ragionamento de parentato<br />

al<strong>la</strong> prima sonno al<strong>la</strong> dote, scudi 600 et 700, mille fiorini il manco, perché fa<br />

bisogno mettere in veste 200 scudi et non si può far di meno perch’io non sono<br />

da manco del tale et così n’andiamo in ruina, per questo sarei di parere che si<br />

habbia a mandare uno oratore al<strong>la</strong> Sede di nostro Signore et si ottenga un<br />

breve apostolico, accompagnato con una scommunica di sua Beatitudine che non<br />

sia lecito ad alcuna donna portare alcuna veste di drappo ne sberna, sotto pena<br />

di 100 scudi, applicati ipso facto al<strong>la</strong> Camera apostolica et tale oratore voglio<br />

che sia il mastro di casa et faccia capo col nostro vescovo passato et questo fo<br />

per manco spesa del<strong>la</strong> maggiore comunità, son certo si spedisca presta et non


462 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

volendo andare sia casso del suo officio et debbia andare in termine di 12 dì et<br />

così le cose nostre andaranno per ordine et li denari voglio l’accomodi il camerlengo<br />

o messer Gostantio delle nostre gabelle, che son certo non mancarà <strong>la</strong>cconci<br />

se fusse possibile che in dicto brevi si contenesse, che non fusse licito ad<br />

alcuno superiore dar licentia ad alcuno di portar drappi sotto pena del<strong>la</strong> sua<br />

designatione. Reformata per palluctas 47 non obstantibus 13 contrariis.<br />

69. 1547, giugno 21<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Bartolomeo de Onofri sollecita i priori perché e<strong>la</strong>borino in materia<br />

di ornamento femminile delle proposte da presentare in consiglio ut capiatur<br />

aliquid bonum partitum.<br />

Proposta approvata con 46 voti favorevoli e 11 contrari.<br />

70. 1549, gennaio 7<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Felice Cantagalli propone che in sponsalitiis non possit donari nisi<br />

pro carnalis in primo et secundo gradu tantum, sub pena 25 scutorum tantum applicandis<br />

Camere apostolice. Item pro bono publico quod puerpere non debeat<br />

visitari nisi pro coniunctis in primo et secondo gradu sub pena. Inoltre propone<br />

che i priori e il consiglio dei Nove eleggano quattro cittadini ad moderandum et dotes<br />

excessivas ac nimios ornatus mulierum, faciendum capitu<strong>la</strong> qui legantur in consilio.<br />

Il consigliere Geronimo Orfini propone che i priori e il consiglio dei Nove eleggano<br />

due cittadini ad reperiendum capitu<strong>la</strong> olim facta contra ornatus mulierum et il<strong>la</strong><br />

debeant servari iuxta eorum tenorem et super eis expediantur excommunicationem.<br />

Il consigliere Bernardino Ciardelli propone che nul<strong>la</strong> mulier possit deferre aliquid<br />

genus vestimenti serici sub pena ducentorum scutorum applicandorum Camere<br />

apostolice.<br />

71. 1549, aprile 13<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Bartolomeo de Onofri propone che capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum<br />

reserventur ad consilium die lune proxime future celebrandum.


Foligno<br />

463<br />

Proposta approvata con 41 voti favorevoli e 9 contrari.<br />

Il consigliere Cesare Merganti suggerisce che nel consiglio in questione non si<br />

presentino altre proposte nisi capitu<strong>la</strong> dicti ornatus et dotium mulierum.<br />

72. 1549, aprile 15<br />

Riformanze<br />

Capitoli sull’ornato<br />

Magno consilio etc.<br />

Suprascriptus magnificus dominus prior preposuit provisionem fiendam pro<br />

dotibus et arrediis et capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum.<br />

Ser Bartholomeus de Honofriis vir sane consilii iuratus in forma etc., confirmante<br />

Petroascanio Barnabò, dixit et obtentum fuit per palluctas 40 albas del<br />

sic, 19 contrariis non obstantibus, che à figliole de homini del magnifico conseglio<br />

o vero descese da avo o proavo che sia stato del conseglio non si possano<br />

promettere né dare più de ottocento fiorini per dote né più de ottanta fiorini<br />

per arredo, né sotto colore de sopra dote o de donatione né qualsivoglia altro<br />

colore o pretextu si possa prometter per dote de arredo magiur somma di quanto<br />

è detto.<br />

Item a figliole discese da padre, avo o proavo del ordine del priorato che se<br />

maritaranno a quelli che non sonno del conseglio né discesi da padre, avo o<br />

proavo del ordine del conseglio non si possiano promettere per dote più de<br />

fiurini cinquecento et per arredo cinquanta e non più sotto qualsivoglia colore o<br />

pretextu come di sopra.<br />

Item a figliole de artesciani e contadini civilitati che se maritaranno a quelli<br />

che non sonno del ordine del conseglio né del priorato né discesi da padre, avo<br />

o proavo de detti ordini non se possano promettere più de trecento fiorini per<br />

dote et trenta per arredio et non più sotto qualsivoglia colore o pretextu come<br />

di sopra dechiararono che quelli che sonno e saranno del conseglio o vero discesi<br />

da padre, avo o proavo del ordine del conseglio possano recever per dote<br />

fiorini ottocento et per arredo ottanta anchorché pigliassero per moglie donne<br />

che non fossoro discese da padre, avo o proavo del ordine del conseglio o del<br />

priorato e medesmente quelli che sonno del ordine del priorato possano recevere<br />

fiorini cinquecento per dote et cinquanta per arredo anchorché pigliasser donne<br />

che lor padri, avi che non fossero stati del ordine del priorato.<br />

Postque fuerunt palluctata infrascripta capitu<strong>la</strong> et obtenta per palluctas 41<br />

albas del sic, non obstantibus 18 contrariis.<br />

Imprimo non sia licito a donna, nora, figlio<strong>la</strong> o sorel<strong>la</strong> de alcuno del ordine<br />

del conseglio né a donne de quelli che lor padri o avi fuseno stati de detto<br />

ordine né a donne come di sopra de alcuno del ordine del priorato portare né<br />

usare alcuna sorte de drappi per lor vestire quali se scriveranno qui di sotto.


464 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

A nesuna delle sopraditte sia licito usare broccato d’oro o d’argento.<br />

Item non li sia licito usare tele d’oro o d’argento per lor veste.<br />

Item non li sia licito portare friscio alcuno d’oro né alcuno racamo né trini<br />

d’oro, d’argento o de alcuna altra sorte.<br />

Item non li sia licito usare né portare a l’orecchie pendenti de alcuna sorte.<br />

Item non li sia licito portare a collo buttoni né rocchette d’oro.<br />

Item non li sia licito portare al braccio alcun maniglio d’oro.<br />

Item non li sia licito portare colletti de oro né d’argento.<br />

Item non possano usare corone d’oro de alcuna sorte.<br />

Item solo sia licito a donne de conseglieri et a donne de quelli che lor padri<br />

o avi fusseno stati de detto ordine o a donne descendenti da li predetti portare<br />

un chiavacore o una centura de una libra de argento dorata e non più.<br />

Item sia licito alle donne de sopradetti conseglieri et alle altre come qui di<br />

sopra portare corone d’argento con segnacoli de argento dorati.<br />

Item possano portare oncie quattro de perle commune.<br />

Item perle di conto che il valor in tutto non passi de deci scudi mozzi.<br />

Item sia licito alle soprascritte donne de conseglieri o descendenti da essi<br />

portare una cuffia d’oro che il valore de essa non passi cinque o sei scudi<br />

mozzi.<br />

Item sia licito solo alle sopradette donne portare una catena d’oro so<strong>la</strong> che<br />

<strong>la</strong> valuta d’essa non exceda il valore de quindeci scudi mozzi.<br />

Item sia licito alle sopradette portare quattro anelli d’oro e non più.<br />

Item possan portare colletti d’ogni drappo purché in essi non sia oro, argento<br />

né racamo come di sopra.<br />

Item sia licito a le sopradette solo vestire ciambellotti, moccaiali, saggie, rosati,<br />

pavonazi d’ogni sorte et ogni altra sorte panni de <strong>la</strong>na et in le lor veste<br />

possano solo filittare busti e maniche de velluto e raso o altro drappo senza oro<br />

né argento.<br />

Item possano portar maniche d’ogni drappo de seta purché in esse non sia<br />

oro o argento né racamo de seta.<br />

Item possano usare pianelli e scarpe di drappo de seta solo ma in essi non<br />

possano filittare alcuna sorte d’oro o d’argento.<br />

Capitoli a le donne del ordine del priorato.<br />

A le donne de homini de detto ordine sia licito portare tre anelli d’oro e<br />

non più.<br />

Item possano solo usare rosati et altri panni de <strong>la</strong>na ne li quali non possano<br />

filittare se non busti e maniche e non possino portare veste di pavonazo.<br />

Item possano usare maniche de raso o villuto.<br />

Item possano portare oncie dui de perle commune e non più.<br />

Item ditte donne del ordine del priorato non possano usar per lor veste<br />

ciambellotto.<br />

Item non possano portare alcuna catena d’oro.<br />

Item non possano usare pianelli coperti de alcuna sorte de drappi.<br />

Capitoli a donne de artegiani.


Foligno<br />

465<br />

A le donne de artegiani non sia licito portare cose concesse a donne de<br />

conseglieri o a donne del ordine del priorato.<br />

Item possano portare solo dui anelli d’oro.<br />

Item non possano usare per loro vesti pavonazzo de grana né rosati ma de<br />

ogni sorte panni pure chel costo d’essi non passi carlin vinti il braccio.<br />

Capitoli a donne contadine o habitante in <strong>la</strong> città chancho usano l’arte rusticale.<br />

Non possano le ditte donne portare panni per lor veste che il braccio de<br />

essi passi carlin sedeci.<br />

Item non possan portare più de uno anello d’oro.<br />

Item non possino filittare busti né maniche d’altro che de bindelle de seta et<br />

a chi vorrà possa filittar le lor vesti nelli busti con un quarto de velluto o raso.<br />

Item possino portare una pectorel<strong>la</strong> de raso o villuto solo.<br />

Item possino portare maniche de raso solo.<br />

Item non possino portare né usare sciuccaturi con alcun friscio d’oro né<br />

argento né racamo alcuno d’oro o di seta.<br />

Item che nelli arredi non se possa porre alcuna generatione de seta né oro o<br />

d’argento.<br />

Item che a nesuna donna sia licito portare berretti.<br />

Capitoli del donare.<br />

Che nesuna persona tanto homo quanto donna possano donare a lor generi<br />

casacche, ioppone né veste alcuna de drappo.<br />

Item non possano donar camiscie con alcun frescio d’oro o racamo d’oro o<br />

argento in esse.<br />

Item non possano né sia licito a alcuna persona donare a spose novelle o<br />

quando vanno a marito, excepto quelli habitassero in una casa medesma o li<br />

carnali e consobrini solo e non più oltra.<br />

Capitoli alle infantate.<br />

Non sia licito a donne de consiglieri o a donne descendenti da essi mandare<br />

a lor figliole, sorelle o nepoti cuna chel costo d’essa coperturi o altri adornamenti<br />

che passino il valore in tutto de otto scudi mozzi.<br />

Item non sia licito visitar ditte infantate tre domeniche continue.<br />

Alle done del ordin del priorato non sia licito donare come di sopra a suoi<br />

generi.<br />

Item non possino mandare come di sopra cune con li fenementi et ornamenti<br />

che passi <strong>la</strong> valuta di quattro scudi mozzi.<br />

Il visitar delle infantate sia come di sopra.<br />

Le altre genti in detto atto non possino passare uno scudo tra cune e finimenti<br />

et lo donare se intenda sino al grado concesso di sopra.<br />

Item che li prefetti deputati a detti capituli debbano obtenere <strong>la</strong> confermation<br />

de essi con le pene e censure parerà a essi, in modo tale che li contravenienti<br />

non possano esser mai absoluti se non per <strong>la</strong> bocca propria del pontifice<br />

et che detti capituli se debbano publicare ogni anno nel<strong>la</strong> chiesa di San Felitiano,<br />

<strong>la</strong> Pascha de <strong>la</strong> Resurrectione, <strong>la</strong> Pentecoste et <strong>la</strong> Natale.


466 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

73. 1549, aprile 15<br />

Riformanze<br />

Proposte sui capitoli dell’ornato<br />

Il consigliere Ascanio Bernabò super ornatu et capitulis ornatus mulierum<br />

confirmans omnia dicta capitu<strong>la</strong> dixit solum quod mulieres ordinis prioratus possint<br />

portare catenam valoris octo scutorum. Item homines senatores possint pro<br />

dotibus dare florenos 800, confirmans consulta per ser Bartolomeum de Honofriis<br />

circa dotes et arredium.<br />

Il consigliere Evangelista Torelli super ornatibus dixit quod confirmentur capitu<strong>la</strong><br />

facta. Circa dotes il<strong>la</strong>rum qui non sunt de consilio possint dare illis de<br />

consilio quantum libebit sed consiliares inter se non possint dare nisi florenos<br />

800. Item quod inter homines de prioratu non possit dare nisi florenos 500 sed<br />

inferiores possint dare illis de ordine prioratu quantum libebit. Item inter artisianos<br />

non possit excedi florenos 300 sed a minoribus possint accepere quantum<br />

dare voluerit. Item pro observantia predictorum quos contravenientes incurrerint<br />

penam florenos 100 applicare pro dimidia Camere apostolice, uno quarto executori<br />

et pro uno quarto accusatori et confirmentur a superioribus.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini circa capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum confirmans<br />

ea addidit quod non possit portari aliqua rachamina. Item quod non liceat nisi<br />

ex ordine senatorum ferre pagonazum. Item quod nulli liceret ferre pernas 27 .<br />

Item quod illi ex ordine senatorio pro dote possint dare usque ad mille florenos<br />

et recipere. Item quod ex ordine prioratus possint dare et recipere florenos 600.<br />

Item quod aliis minoris dignitatis possint dari et recipi florenos 200. In omnibus<br />

aliis remisit in prefectis tam pro confirmatione quam pro penis et possint ad id<br />

accipere pecunias ex omnibus locis, excepto sussidio.<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni propone quod palluctentur capitu<strong>la</strong><br />

ornatus: item quod chiavicore et centura non possit excedere libram unam<br />

argenti. Item quod perne communes non possint ab aliquibus portari. Item<br />

doctoribus liceat portare pernas contatas valoris duodecim scutorum. Item quod<br />

nulli liceat portare scuffias auri. Item quod mulieribus senatoriis liceat solum<br />

ferre chatenas 12 scutorum ponderis. Item quod dictis mulieribus solum liceat<br />

portare tres annulos auri. Item mulieribus ordinis prioratus non liceat ferre nisi<br />

duos annulos auri. Item mulieribus que non sunt ex ordine prioratus non liceat<br />

ferre nisi unum annulum auri 28 . Item in arrediis non possint poni aliqua<br />

genera serici nec auri nec argenti. Item quod nulli mulieri liceat ferre infu<strong>la</strong>s.<br />

Item quod in penis pro observatione impetrandis non possit poni pena censura<br />

excommunicationis 29 .<br />

27 Item ... pernas depennato.<br />

28 Item quod perne communes ... auri depennato.<br />

29 Item quod in penis ... excommunicationis depennato.


Foligno<br />

467<br />

Il consigliere Giovanni Antonio Gerardi propone che mulieribus senatoriis<br />

liceat ferre vestes pagonazi, grane, rosati et ciabellocti cuiuscunque generis et<br />

status. Item quod non liceat ferre aliquod genus drappi. Item liceat ferre chatenam<br />

auri unius uncie cum dimidio. Item unam retem aut cuffiam duorum<br />

scutorum et non ultra. Item chiavacorum aut centuram unius libre argenti.<br />

Item quattuor bracchia drappi serici. Item quod mulieribus ordinis prioratus<br />

non liceat ferre vestes pagonazi aut aliis inferioribus nec rosati nec chatenas<br />

auri. Item liceat ferre duas oncias pernarum 30 . Item quod non possint ferre<br />

scuffias auri. Item quod prefecti obtineant confirmationem capitulorum sub<br />

penis et censuris et <strong>la</strong>te sententie si voluerit papa concedere et quod publicentur<br />

in ecclesia Sancti Felitiani singulis annis videlicet in Pascate Resurrectionis,<br />

Nativitatis et Pentecostes. Item quod mulieribus senatoriis non liceat<br />

ferre infu<strong>la</strong>s. Item quod ex ordine consilii qui contrafacient ipso facto sint<br />

cassi ex omnibus officiis et aliis penis pecuniaribus visis prefectis. Item alii<br />

contrafacientes incurrant penas centum scutorum applicandorum ut videbitur<br />

prefectis.<br />

Il consigliere Feliciano Cantagalli propone quod obtineant confirmatio a sancto<br />

domino nostro et quod derogetur ne penitentiaria faciat citra. Item consuluit<br />

quod capitu<strong>la</strong> facta palluctentur singu<strong>la</strong>riter circa ornatus.<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scafali consuluit quod portanti catenas non<br />

liceat ferre pernas et portanti pernas non liceat ferre chatenas. Item quod nulli<br />

liceat ferre annulum maioris valoris trium scutorum. Item quod nullus notarius<br />

possit facere instrumentum dotium maioris summe 800 scutorum sub pena 25<br />

scutorum. Item quod nulli liceat desuper facere scriptas privatas et nulli liceat<br />

subscribere dictas apodissas sub pena 25 scutorum.<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli propone quod nullus notarius et privata<br />

persona possit facere instrumentum aut privatas scripturas sub pena et censuras<br />

in capitulis apponendas. Item quod quicumque stragrediatur cassetur<br />

ipsa et tota familia ex officiis communis et non possit reintregare nisi obtineatur<br />

per septem ex octo partibus consilii. Item observationes resideat in<br />

magnifico Numero et apodisse loquentes de huiusmodi materia non legantur<br />

nisi numero 31 .<br />

Il consigliere Piergeronimo Gerardi consuluit quod nulli quorum qui fuerunt<br />

antecessores ex ordine senatorio et nunc sunt prioratus non liceat ferre quod<br />

concedit ordini senatorio. Item remisit executionem in 4 or prefectis qui habeant<br />

curare obtinere breve censurarum reservandarum solum sue Sanctitati et successori.<br />

Item quod in primo gradu pro dote floreni 1000, item in secundo gradu<br />

floreni 700, in tertio floreni 500, in 4 to gradu floreni 200. Item pro arredio<br />

floreni 10 pro centinario.<br />

30 Item quod non liceat ferre ... pernarum depennato.<br />

31 Item quod mulieribus senatoriis... numero depennato.


468 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Il consigliere Prospero Merganti propone quod magnificus numerus curet omni<br />

conatu removere totaliter vel in parte et quod possit accipere pecunias etiam de<br />

subsidio confirmans omnes alias auctoritates. Item in casu non cassationis fiant<br />

4 or cives per magnificos dominos priores et 9 qui sint cum capitaneo amoveri et<br />

minui iam descriptos 32 . Item in dicto casu quod officiales eligantur per magnificum<br />

consilium.<br />

Il consigliere Federico consuluit quod tam dotes quam ornatus remittatur prefectis<br />

et capitu<strong>la</strong> per eos faciendos palloctet consilium ad arbitrium prefectorum.<br />

74. 1549, dicembre 12<br />

Polizze<br />

Ordo pro habenda confirmatione capitulorum ornatus mulierum I mo<br />

nuovo capitulo<br />

Magnifici signori se dice vulgarmente: meglio è non cominciar, che dal<br />

cominciato bruttamente desistere; <strong>la</strong> nostra comunità l’anno passato per ovviare<br />

al pomposo e dannoso vestire de le nostre donne, certo li cittadini quali dopo<br />

lunga e matura discussione composoro li capituli quali poi in questa magnifica<br />

comunità forono pro maiori parte approvati, per l’ultimation de quali fu ordinato<br />

procurare si dovesse <strong>la</strong> confirmation d’essi da nostro Signore, quanto poi<br />

sia successo voi magnifici signori il sanno donde n’è nato un error peggior che<br />

prima che da si che s’e vista <strong>la</strong> tepidezza del<strong>la</strong> nostra carta in ultimar tal<br />

sancte ordinationi se son tanto le nostre donne animate allo pomposo vestire<br />

che han disposto a gara non che le proprie dote, ma li stessi patrimoni dei<br />

mariti, mettersi a dosso. Taccio le nuove foggie ritrovate de vestire che essendosi<br />

fastidite delli propri habiti donneschi, han cominciato a usar habiti da<br />

huomini, quali per esser più che noti V. S. M. in raccontarle minutamente. Ne’<br />

parmi che ben dicano alcuni, faccia chi po’ e chi non po’ se stia, perché<br />

questo non è altro che un voler vivere da bruti e senza rego<strong>la</strong>. Pertanto son di<br />

parere che <strong>la</strong> nostra comunità per nissun modo manchi del suo buon preposito<br />

incominciato anzi animosamente il meni a fine et omnino al<strong>la</strong> creatione delli<br />

suoi ambasciatori al nuovo papa fra <strong>la</strong>ltre li debban dare questa in instruttione<br />

che omnino ottengano <strong>la</strong> confirmation delli presenti capitoli et ordinationi il<br />

che fatto poi s’habbino a pubblicar et se attenda a losservanza d’essi rigorosamente,<br />

fuit obtenta per suffragiores favorabiles numero 68, quattuordecim contra<br />

non obstantibus.<br />

32 Prosper ... descriptos depennato.


Foligno<br />

75. 1549, dicembre 12<br />

Polizze<br />

Super capitulis ornatus mulierum<br />

469<br />

Molto magnifici signori e consiglieri prudentissimi, non senza <strong>la</strong>grime posso<br />

dire il desordine già molti dì nel<strong>la</strong> nostra città nato e tuttavia ingrandito de<br />

sorte che se presto co’ <strong>la</strong> solita prudentia di quelle non se gli da conveniente<br />

rimedio dubito de <strong>la</strong> nostra ruina e quel che me da maggiur fastidio si è che tal<br />

disordine se causa da persone che deverebbono più tosto causare ordine del<strong>la</strong><br />

città che il contrario, perché si fosse causa de questo qualche povero artesciano<br />

se gli gridaria contro ad una voce, ma Iddio che sta di sopra e vede il tutto non<br />

tolera longamente queste disordinate grandezze; quel che io voglio dire si è: le<br />

pompe e contra il solito nostro novamente havete visto e drappi d’ogni sorte,<br />

broccati d’oro e perle senza numero con farne sino a li colleti de perle integre,<br />

cose certe che nesuna imperatrice saria ardita portarli; che dirrò de tante vesticciole<br />

e veste de drappi fatte da molte donne e da infiniti che minacciano di<br />

sorte che non bisogna altro sacco al<strong>la</strong> nostra città, né bisogna far li statuti che<br />

già santamente foron fatti, che forno causa di far venir un mondo de camorre,<br />

de drappi et altre gioggie ansi non vender buttare se depoi per grandezza di<br />

uno o dui se havea da repigliar il pristino e dishonesto habito del vestire. Son<br />

dunque di parere che persino a tanto se potrà havere <strong>la</strong> confirmatione de tal<br />

capitoli dal nuovo pontefice, se proveda con <strong>la</strong> confirmatione del reverendissimo<br />

vicelegato e bastarà per <strong>la</strong> pena; et inoltre voglio si proveda per adesso del<strong>la</strong><br />

excomunica dal nostro reverendo vescovo che sarà assai e a tale effetto voglio,<br />

passati li medesimi prefetti, mandare a Perugia e delli denari proveda il cammerlengo<br />

e se tali ornati prefetti tra x dì non haranno esseguito quanto è detto<br />

voglio che li magnifici signori et ornati Nove deputino altri in lor luogho che<br />

eseguiscano il detto ordine co’ <strong>la</strong> medesma auctorità alli primi. Data venceteme<br />

se stimate punto il timor de Dio et il bene di <strong>la</strong> nostra città.<br />

Que apodissa fuit obtenta per palluctas quinquagintatres, decem et novem<br />

contrariis non obstantibus<br />

76. 1550, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli, riguardo al<strong>la</strong> sesta proposta super re ornatus,<br />

suggerisce remictendum totaliter civibus prefectis et possint ibidem oratores<br />

Perusiam destinare expensis communis.<br />

Proposta approvata con 48 voti favorevoli e 15 contrari


470 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

77. 1550, gennaio 18<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Cesare Merganti propone pro sedanda omni contraversia quod<br />

liceret mulieribus hominum ordinis prioratus pro eorum indumentis ferre colorem<br />

pagonatii cum hoc quod eisdem prohibitum fuisset uti cathenis seu col<strong>la</strong>nis<br />

qualitatis vel quantitatis nullius sub penis in capitulis contentis.<br />

Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 20 contrari.<br />

Successivamente, il consigliere Giovanni Battista Scafali propone che mulieres<br />

decem annorum minores intelligantur minime subiacere excommunicationi et<br />

poenis in capitu<strong>la</strong> ornatus et circa ornatus mulierum contentis.<br />

Proposta approvata con 42 voti favorevoli e 21 contrari.<br />

78. 1550, marzo 15<br />

Breve apostolico<br />

Breve di Giulio III confermatorio de statuti disponenti del<strong>la</strong> moderazione<br />

del vestire e doti delle donne<br />

Iulius papa III.<br />

Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Exponi nobis per oratores<br />

vestros nuper fecistis, quod vos pro communi utilitate et bono publico istius<br />

nostrae civitati nonnul<strong>la</strong> statuta et ordinationes super vestimentis et ornamentis<br />

per mulieres vestras deferendis et dotibus illis assignandis et praestandis fecistis<br />

et condidistis, quae pro maiori eorum firmitate per nos confirmari desideratis.<br />

Nos igitur qui honestis omnium presertim subditorum nostrorum votis libenter<br />

annuimus publica vestra utilitate inducti vestrisque in hac parte supplicationibus<br />

inclinati statuta et ordinationes predicta eorum omnium particu<strong>la</strong>res tenores presentibus<br />

pro expressis habentes, auctoritate apostolica tenore presentium confirmamus<br />

et approbamus illisque perpetuae firmitatis robur adiicimus. Ac ipsa ab<br />

omnibus ad quos spectat sub excommunicationis <strong>la</strong>tae sententiae pena, a qua<br />

non nisi a nobis vel successoribus nostris Romanis pontificibus, preterquam in<br />

mortis articulo absolvi possint, per quemlibet contravenientem eo ipso incurrenda<br />

invio<strong>la</strong>biliter observari debere decernimus atque mandamus. Non obstantibus<br />

constitutionibus et ordinationibus apostolicis ac etiam iuramento confirmatione<br />

apostolica vel quavis firmitate alia roboratis aliis eiusdem civitatis statutis et consuetudinibus<br />

ceterisque contrariis quibuscunque. Datum Romae, apud Sanctum<br />

Petrum sub annulo piscatoris, die XV martii MDL, pontificatus nostri anno primo.<br />

Blosius clericus Fulginas


Foligno<br />

79. 1550, marzo 19<br />

Riformanze<br />

Re<strong>la</strong>zione dell’oratore Vincenzo Cibo<br />

471<br />

Il consigliere Vincenzo Cibo, che si era recato a Roma, riferisce solum obtinuisse<br />

breve confirmationis capitu<strong>la</strong> ornatus et dotium mulierum.<br />

Super re<strong>la</strong>tione domini Vincentii Cibo oratoris remissio magnifico Numero.<br />

In re<strong>la</strong>zione all’esposizione fatta dal consigliere Vincenzo Cibo, Bartolomeo<br />

Onofri, altro consigliere, remisit provisionem ipsorum omnium faciendam magnificis<br />

civibus XX de Numero et pro executione predictorum dicti cives habeant<br />

amp<strong>la</strong>m ac totam et liberam auctoritatem magnifici consilii.<br />

Proposta approvata con 44 voti favorevoli e 10 contrari.<br />

80. 1550, luglio 14<br />

Riformanze<br />

Supplica di Matteo di Giovanni Battista Sordi<br />

Supplica di Matteo di Giovanni Battista Sordi perché sia esentato dal<strong>la</strong> pena in<br />

qua asseritur uxorem ipsius incidisse ob transgressionem capitulorum ornatus<br />

mulierum.<br />

Gratia Matthei Ioannis Baptiste Surdi<br />

Il consigliere Cesare Merganti consuluit super supplicatione Matthei Ioannis<br />

Baptiste Surdi quod de rata pene perveniente communi gratietur.<br />

Proposta accolta con 34 voti favorevoli e 16 contrari.<br />

81. 1551, novembre 10<br />

Polizze<br />

Richiesta di disciplinare il suono delle campane a morto durante i funerali<br />

Magnifici signori et speciali consiglieri a l’altra publica per una polisa obtenta<br />

fu ottenuto et decretato che occorrendo caso de esseguii et funerali de defunto<br />

non fusse licito a persona alcuna de far sonare a morto a detti esseguii et<br />

funerali se non una so<strong>la</strong> chiesia al<strong>la</strong> quale sarà destinato il cadavere o vero morto<br />

et sopra di ciò, con confirmatione et approbatione del reverendissimo nostro<br />

vescovo, fatti prohibitioni e bandi, fu che tutto viene in preiudicio et danno de


472 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

le chiesie parrocchiale quale comenciano et ministrano sacramenta et hanno<br />

cura delle anime et rendono cunto a Dio et ali superiori con gravissimo carco<br />

de l’anime loro; quel che non si può fare in preiudicio de le parrochie, tanto<br />

comendate nelli sacri canonici che non incorressino in grave censure et pene<br />

senza licentia del summo roman pontifice. Anchorché tutto il clero in ciò consentisse<br />

quale restaria innodato in simile censure et pene et per quanto ho<br />

considerato non fu bene inteso, pensando forsi che le chiesie tutto quale recevono<br />

li corpi morti fussero chiesie parrochiale quel che non è vero ma so<strong>la</strong>mente<br />

quelle che commonicano e ministrano sacramenta sonno chiesie parrocchiale<br />

et per esser piu certo che fu mal’inteso, che venendo il caso di morte<br />

extra patriam che Dio il cessi in lochi longinqui di qualche cittadino il per<br />

honor de Dio per esser christiano et successione del suo parentato non potrebbe<br />

sonare a morte <strong>la</strong> sua parrochia né altra chiesia et a ciò se dia remedio a le<br />

cose male intese né si faccia preiudicio a le decte chiesie parrochiale né se dia<br />

causa de iuste querele per levar via li pericoli de censure et pene et conso<strong>la</strong>re<br />

li cittadini orbati et privi de li loro parenti per casi strani. Son di parere che<br />

per l’advenire venendo il caso che il corpo morto se seppellisca di fuora del<strong>la</strong><br />

parrochia in altra chiesia, che in questo caso sia licito a li exequii et funerali<br />

del corpo morto so<strong>la</strong>mente sonare a morte et non più quando vada a <strong>la</strong> chiesia<br />

parrochiale come più de le volte adviene o ver che mora in longinque<br />

parte non possa sonare altra che quel<strong>la</strong> so<strong>la</strong> parrochiale et in questo modo le<br />

M.S.V. et p. haveranno il loro intento et saranno chiari non incorrere in censure<br />

alcune. Passatime per honor de Dio et salute de l’anime vostre, che Dio ne<br />

<strong>la</strong> loro fine le conduca alloco di salvamento et ita fuit obtentum per palluctas<br />

favorabiles, numero 50, 6 contrariis non obstantibus.<br />

82. 1553, giugno 12<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Ferdinando Varini, super apodissa de moderatione capitulorum<br />

super dotibus et parentelis, propone che essa venga discussa in consiglio.<br />

Il consigliere Giulio Gerardi conferma quanto già espresso dal consigliere Ferdinando<br />

Varini super apodissa de moderatione capitulorum dotium.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini super apodissa de dotibus propone che cives<br />

qui dicta capitu<strong>la</strong> fecerunt habeant auctoritatem totius magnifici consilii. Il consigliere<br />

Giulio Gerardi aggiunge che bene revisis et moderatis dictis capitulis per<br />

supradictos cives ea legantur in consilio cui si p<strong>la</strong>cuerit reaptatio facta auctoritate<br />

ipsius consilio corroboretur.<br />

Proposta approvata con 38 voti favorevoli e 13 contrari.


Foligno<br />

83. 1553, settembre 11<br />

Riformanze<br />

Apodissa sulle doti e disposizioni suntuarie<br />

473<br />

Le leggi in questa città si fanno per li disgraziati e per li poveri, perché li<br />

pesci grossi non si trovano reti che li tengano. Questo lo dico perché nessuno è<br />

costretto a osservare li capitoli delle doti se non quelli che non hanno modo a<br />

dispensare o iniqua abusione che <strong>la</strong> legge non habbia da essere generalmente<br />

osservata, <strong>la</strong>sciamo stare che le donne sono tutte scomunicate per il vestire che<br />

fanno fuor di l’ordine delli capituli. Son dunque di parere che ci pigli verso o<br />

che s’habbin da osservare o da guastare in tutto; non mancarò ancor di dire che<br />

ogni dì si fanno dispense e che, dove li capituli furon fatti per tor via le spese,<br />

si son accresciute.<br />

Il consigliere Bernardino Scenico super apodissa de capitulis dotium de guastandis<br />

vel moderandis propone che magnifici domini priores et 9 eligant duos vel tres<br />

cives se informaturos et consideraturos tenorem apodisse et referant ad consilium.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone che ex nunc dec<strong>la</strong>rentur capitu<strong>la</strong><br />

dotium irrita, nul<strong>la</strong> et invalida et quisque possit facere ad eius libitum prout<br />

ante firmis tamen manentibus capitulis super hornatum amoveatur scummunica<br />

circa dotes.<br />

Il consigliere Cesare Merganti super apodissa de capitulis dotium propone che<br />

scribatur oratori ut procuret removere excummunicam etc. et circa alia moderentur<br />

et legantur in consilio ut dictum est etc.<br />

Il consigliere Cesare Merganti super apodissa de dotibus, confirmando sententiam<br />

Ferdinandi Varini, addidit quod detur opera ut removeatur et annulletur<br />

excommunicatio edita per breve S.D.N. ad instantiam conmunitatis pro observantia<br />

dictorum capitulorum.<br />

Proposta approvata con 49 voti favorevoli e 16 contrari.<br />

84. 1553, ottobre 12<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Bartolomeo Onofri propone che se non si è ancora scritto all’oratore<br />

a Roma quod removere debeat excommunicam circa dotes non si scriva più<br />

ma i cittadini a ciò preposti faciant moderationem capitulorum tam dotium quam<br />

ornatus.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone che dotes in futurum inter consiliarios<br />

non possint excedere summam mille in mille et ducentos et siquis quovis<br />

quesito colore contrafecerit pertinetur omnibus officiis dari solitis per comunita-


474 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tem et presertim consilio usque in tertiam generationem et pro confirmatione<br />

huius decreti commictatur oratori ut expediat breve confirmationis a sancto domino<br />

nostro et cuncti consiliarii iurent observare hanc reformationem. Item quod<br />

siquis extra consilium parenti<strong>la</strong>m contraxerit cum aliquo de consilio possit gaudere<br />

cunctas prerogativas, gauderi solitas per ipsos consiliarios et intelligatur esse<br />

de linea consiliariorum etc., non obstante reformatione disponsuti, quod si de<br />

suis non fuerant aliqui de consilio palluctetur bis in diversis consilio et approbetur<br />

per tres quartas partes suffragiorum.<br />

85. 1553, dicembre 13<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Per <strong>la</strong> pubblica utilità si auspica che reverendum dominum episcopum petere<br />

deliberari quid agendum circa capitu<strong>la</strong> dotium et hornatus mulierum cum nonnulli<br />

putent ex decreto consilii fuisse irritata et ob id licere ea non observare<br />

etc. et propterea incurrant sconmunicationem.<br />

Il consigliere Vincenzo Dominici propone super re dotium quod scribatur oratori<br />

Romam ut procuret remotionem sconmunice et ex nunc dicta capitu<strong>la</strong> tam<br />

circa dotes quam hornatum sint deguastata et irrita.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone super re dotium quod in futurum<br />

non possit dare in dotem nisi usque ad summam sexcentorum scutorum, et si<br />

aliquis quovis quesito colore contrafecerit tam in dando quam in recipiendo<br />

imprimis intelligatur prenominatis consilio et omnibus officiis et prerogativis<br />

dari solitis per communitatem ac etiam transeat hec lex in eius discendentem<br />

lineam ut nunquam possit restitui et hoc circa ad il<strong>la</strong>s qui sunt de ordine<br />

consilii.<br />

Item qui sunt de ordine magistratus non possint dare neque recipere ultra<br />

summam scutorum trecentorum sub privatione dicte dignitatis ac aliarum<br />

prerogativarum usque in descendentes lineas. Item alii cuiusvis status non<br />

possint dare neque recipere ultra summam scutorum 300 et quod omnes transgressores<br />

tam nobiles quam ignobiles ultra penas predictas incurrant penas<br />

ducentorum scutorum aureorum applicandorum ipso facto racioni qualibet<br />

Camere apostolice et quod scribat oratori ut obtineat breve confirmationis<br />

huius legis cum c<strong>la</strong>usuli si id fieri possit quod non possit dispensari per<br />

penitentiam.<br />

Il capo priore propone che deliberandum esse quid agendum sit circa capitu<strong>la</strong><br />

dotium et hornatus videlicet an observanda sint vel penitus abolenda cum nonnulli<br />

et fortasse maior pars hominum et mulierum incurrant in exconmunicationem<br />

putantes ea amplius observari non opportere postquam consilium disposuit<br />

ut fierent cives ad dicta capitu<strong>la</strong> revidenda et moderanda.


Foligno<br />

Il consigliere Giulio Bolognini super re capitulorum dotium propone che sollicitentur<br />

cives ad revidendum ac moderandum ac legendum in consilio.<br />

Proposta approvata con 49 voti favorevoli e 7 contrari.<br />

86. 1554, agosto 14<br />

Polizze<br />

Servandum a mulieribus tempore viduitatis et mortis consanguineorum<br />

circa hornamentum capitis<br />

475<br />

Si conosce ben magnifici signori che noi disgratiate donne non semo in conseglio<br />

che non meno havessemo provisto al caso nostro che voi al vostro, pur<br />

siate resoluti che noi patemo principalmente, voi non ve ne gite cantando: è<br />

possibile che non vediate che se di parenti stretti o di lontano muoiono tuttavia<br />

noi carchiamo il capo di pannetti non obstante che per il primo morto ne havessemo<br />

messa <strong>la</strong> coppia, per il che ne siamo non so<strong>la</strong>mente inferme, ma stroppie<br />

e morte. Ne puo rendere testimonio il capitano P. ch’al presente è medico<br />

ne <strong>la</strong> benignità del quale noi al presente confidiamo molto, ma se ne gisse solo<br />

il nostro danno, saria manco male, ma non vedete voi che quando noi siamo<br />

infermi voi, li vostri figliuoli e tutta <strong>la</strong> famiglia ne pate estremamente e sete<br />

sforzati a volendoci aiutare e riparare a spendere in grosso. Per queste cause<br />

adunche son di parere che so<strong>la</strong>mente una coppia e non più di pannetti a discrition<br />

di donna honesta e grave, porti ciascuna donna per corrotto che ne moia<br />

uno o una o dieci di parenti, cavandone sempre <strong>la</strong> vedovanza di mariti, nel<br />

quale si osservi comunemente il solito. Di gratia magnifici signori habbiatici compassione<br />

e guaritici senz’altra spesa, di che ne sarete tuttavia lieti e contenti che<br />

cosi piaccia a N.S. Dio e benevalete. E ita fuit obtentum per palluctas quadragintasex,<br />

quinque contratiis non obstantibus.<br />

87. 1554, ottobre 18<br />

Riformanze<br />

Super capitulis hornatus mulierum<br />

Il consigliere Bartolomeo Onofri propone che magnifici domini priores et Novemviri<br />

electo cive in locum Bernardini Cirocchi unius ex illis qui condiderunt<br />

capitu<strong>la</strong> dotium hornatus etc. astringant eos cives ad revidenda, emendanda et<br />

castiganda dicta capitu<strong>la</strong>, illisque adiicendum seu de novo condendum ut eis<br />

melius videbitur et ad legendum postea in magnifico consilio.<br />

Proposta approvata con 40 voti favorevoli e 11 contrari.


476 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

88. 1555, aprile<br />

Lettera ai Priori<br />

Li priori di Camerino chiedono consiglio alli priori di Foligno sopra<br />

<strong>la</strong> maniera di moderare il soverchio vestire delle donne e le spese<br />

de funerali<br />

Alli molto magnifici signori priori di Foligno, fratelli honorati.<br />

Molto magnifici signori come fratelli, le signorie vostre non si meraviglino di<br />

gratia se <strong>la</strong> nostra comunità giovane di sì puoch’anni così spesso ricorre per<br />

conseglio e aiuto da quelle da qual si dessidera appigliare quanto sia possibilie<br />

dell’honorato e honorevole loro governo. Si pensa havere ad provedere di moderare<br />

le soverchie pompe del vestire delle donne et anco le spese funerali, qual<br />

cose in <strong>la</strong> nostra città son ite et tuttavia vanno trapassando l’honesto e mediocre<br />

vivere, imperhò dessideriamo sommamente che le signorie vostre, per cortesia<br />

loro, ne facciano dare copia delli ordini fatti in cotesta città sopra le ditte materie,<br />

che ne farranno gratia singo<strong>la</strong>re et dessideriamo che quelle ne affaticheno, in<br />

simile qualunque cosa che torni loro servitio, al che ne truoveranno sempre<br />

promti con effetto. Et ci raccomandiamo alle signorie vostre qual nostro signore<br />

Dio conservi in felicità. Di Camerino, il dì ... d’aprile MDLV.<br />

Affettionatissimi fratelli li priori del popolo di Camerino.<br />

89. 1556, marzo 16<br />

Riformanze<br />

Cives creantes ad inveniendum alium ordinem et habitum servandum a<br />

mulieribus positis in viduitatis umerone, ne ulterius portent pannos crocei<br />

coloris ut differant ab Hebreis.<br />

Item ad dandum signum meretricibus<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super hortatione reverendi episcopi<br />

tam circa mutationem pannorum crocei coloris quos nunc portant mulieres<br />

Christiane in signum viduitatis umeronis quam etiam circa habitationem et signum<br />

dandum meritricibus propone che magnifici domini priores et Novemviri<br />

eligant quatuor circumspectos cives qui habeant auctoritatem et facultatem faciendam<br />

in premissis una cum ipso reverendissimo omne id quod eis videbitur<br />

convenire et quicquid ab eis una cum ipso reverendo domino in hoc actum,<br />

factum, mandatum et iussum fuerit id omne habeatur ac si fuisset magnificum<br />

consilium qui egisset, fecisset, mandasset iussissetque contrariis non obstantibus<br />

quibuscumque.<br />

Proposta approvata con 54 voti favorevoli e 23 contrari.


Foligno<br />

90. 1556, giugno 3<br />

477<br />

Bando del vescovo e del consiglio dei Cento nel quale si ordina che le<br />

donne disoneste debbano portare in testa per distintivo un velo turchino<br />

Volendo monsignore reverendissimo Sebastian Portico per grazia di nostro<br />

signore Idio e del<strong>la</strong> Santa Sede apostolica arcivescovo et vescovo di questa<br />

magnifica città di Foligno et il magnifico conseglio di Cento di detta città<br />

per molti degni ragionevoli et importanti rispetti che le meritrici et altre di<br />

ma<strong>la</strong> dishonesta et <strong>la</strong>sciva vita (le quali a tante monizioni et esortazioni per<br />

l’addietro lor fatte non si sonno volute emendare et ritirarsi ad honesta et<br />

cristiana vita) sieno per l’avenire riconusciute, ricapate e mostrate a dito per<br />

tali quali sonno dishonorate et infami et acciò anchora sieno riconusciute et<br />

ricapate dalle donne da bene et degne d’essere honorate, il prefato monsignore<br />

reverendissimo et nobili cittadini deputati da detto magnifico conseglio<br />

hanno ordinato come in virtù del presente publico bando ordinano, vogliono<br />

et espressamente commandano che tutte et singule concubine, meritrici, ruffiane<br />

et altre di dishonesta, <strong>la</strong>sciva e cattiva vita, così di detta città come<br />

forastiere habitante in essa, sieno obligate et debbiano per l’avenire, nel’andare<br />

a star fuor di casa, portare in testa sopra ogn’altro velo o cuffia un velo<br />

turchino d’un palmo e mezzo di lunghezza e d’uno di <strong>la</strong>rghezza, sotto pena<br />

et al<strong>la</strong> pena di dieci scudi d’oro in oro applicati per il mezzo a opere pie et<br />

a fatti publici ad arbitrio di lor signorie et per l’altra metà all’accusatore, il<br />

qual sarà tenuto secreto et creduto con dui testimonii degni di fede et essecutore<br />

per egual porzione et altre pene riserbate al’arbitrio di sua signoria<br />

reverendissima per ciascheduna volta che qualsivoglia di dette concubine,<br />

meretrici, ruffiane et altre donne dishoneste sarà trovata fuor del<strong>la</strong> sua habitazione<br />

senza detto velo turchino come di sopra etiam per un minimo spazio<br />

di tempo nelle quali pene, da noi s’intenda et sia incorsa senz’altra dechiarazione<br />

ciascheduna contrafaciente et si procederà contra di esse per inquisizione,<br />

accusa, denunzia et in ogn’altro modo opportuno; che si come il tutto si<br />

fa per più vittuperio, dishonore et vergogna delle triste, che non si vogliono<br />

emendare, et che a guisa di porci diletta lor lo stare involte nel<strong>la</strong> broda et<br />

nel fango e perché ne habbia da risultare maggiore honore, lode et essaltazione<br />

al<strong>la</strong> virtù delle bone et delle honorate, onde a queste sia occasione di<br />

perseverare nelle virtù e nel<strong>la</strong> buona et honorata vita loro et a quelle di<br />

emendarsi et ritrovarsi, così da hoggi impoi se ne farà diligentissima inquisizione<br />

e rigorosissima essecuzione per perpetua osservanza dil<strong>la</strong> presente legge.<br />

In quorum fidem etc.<br />

Datum Fulginei 3a iunii 1556.<br />

Dicta die 3 iunii 1556 Antonius et Brufa tubicines retulerunt publicasse per<br />

loca solita.<br />

Iosephus cancel<strong>la</strong>rius.


478 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

91. [1556]<br />

Bando<br />

Bando per le donne che in segno di mestizia si ponevano un velo giallo<br />

Vedendo monsignor reverendissimo Sebastiano Portico, per gratia di nostro<br />

signore Iddio et del<strong>la</strong> Santa Sede apostolica arcivescovo et vescovo del<strong>la</strong> magnifica<br />

città di Foligno, et il magnifico conseglio di Cento che le donne di detta<br />

città le quali per cagione del<strong>la</strong> perdita e morte de lor mariti, padri, figliuoli,<br />

consanguinei et affini si pongono et portano in testa certi veli gialli in segno di<br />

dolenzia et di mistizia, così insegnate et ammaestrate dall’antica e commune usanza<br />

di detta città, et che perciò ne nasce in questi tempi grandissimo inconveniente,<br />

cioè che le brigate e genti cosi del’istessa città et suo dominio come<br />

forastiere non sanno e non possono discernere et ricapare le donne Cristiane<br />

dalle donne Giudee essendo che a queste donne Giudee per il commandamento<br />

uscito dal buono e santo giudicio del<strong>la</strong> santità di nostro signore e forza e sonno<br />

constrette a portare in testa li veli di color giallo acciò sieno reconosciute dalle<br />

donne cristiane. Pertanto sua signoria reverendissima et li magnifici signori priori<br />

et nobili cittadini prefetti d’ordine del sudetto magnifico conseglio volendo dar<br />

rimedio a simile inconveniente et per altri degni e ragionevoli rispetti hanno<br />

ordinati, composti e fatti li infrascritti capitoli da osservarsi in futuro dalle donne<br />

di detta città e suo dominio invio<strong>la</strong>bilmente.<br />

In prima ordinano, statuiscano, prohibiscono e commandano che nissuna<br />

donna di detta città, suo contado e dominio, di qualsivoglia stato, grado, condizione,<br />

ordine o preminenza per l’avvenire ardisca o presuma, per segno di mestizia<br />

e dolenzia né per qualsivogl’altro conto, occasione o pretesto, portar più in<br />

testa panno, pannetto, velo o pannicello alcuno di color giallo o ver quasi sotto<br />

l’infrascritte pene applicate come di sotto si contiene.<br />

Item che ciascheduna donna maritata di qualsivoglia stato etc., come di sopra,<br />

in caso di dolenzia e mestizia per <strong>la</strong> perdita e morte de suo padre o madre<br />

et de suoi consanguinii et affini, compresi in primo grado di consanguinità o<br />

d’affinità secondo <strong>la</strong> ragion canonica, possa e le sia licito in detto caso mettersi<br />

e portare in testa un solo, solo velo bianco di ortechina senza piega alcuna ma<br />

semplicemente fatto e de più le sia lecito di portare un bindone o centa di<br />

banbace o de scilico del medesimo color bianco e lunga sino in terra.<br />

Item che a ciaschuna donna, come di sopra, in caso di dolenzia per <strong>la</strong> morte<br />

de suoi consanguinei et affini in secondo et terzo grado come sonno zei, nepoti,<br />

fratelli, cogini et altri, compresi in detti secondi et terzo grado di consanguinità<br />

et affinità le sia lecito mettersi di portare in testa un solo, solo velo di banbace<br />

bianco schietto et senza piega alcuna e cengersi con un bindone et centa come di<br />

sopra et non d’altra sorte né in altro modo, sotto l’infrascritta pena.<br />

Item che nissuna donna come di sopra non possa né le sia lecito etiam che<br />

per <strong>la</strong> perdita e morte de molti suoi consanguinei et affini come di sopra havesse<br />

dolenzia o mestizia portar in testa più d’un solo velo per detto conto di


Foligno<br />

479<br />

dolenzia fatto secondo <strong>la</strong> forma et modo sopradetto et non altrimente sotto l’infrascritta<br />

pena, nemeno le sia lecito portare alcun mantello in testa escetto in<br />

caso de viduità.<br />

Item che non sia manco lecito a nissuna vedova portare alcuno velo giallo,<br />

non mutando però in alcuna altra parte il loro moderno et conveniente habito<br />

sotto l’infrascritte pene.<br />

Item che qualsivoglia donna, di qualsivoglia stato, grado, condizione, ordine o<br />

preminenza che contrafarà in qualsivoglia capo, ordine, capitolo, legge et statuto<br />

sopradetto cada et incorra et da hora se intenda esser caduta e incorsa nel<strong>la</strong> pena<br />

de venticinque ducati d’oro da applicarsi ad opere pii et fatti publici ad arbitrio di<br />

monsignore reverendissimo, signori priori et prefetti presenti et che per li tempi<br />

saranno, dechiarando che quel<strong>la</strong> donna che contrafarà sarà sotto governo del padre,<br />

per lei sia tenuto et obligato il padre, se del marito, sia tenuto il marito, se<br />

del fratello, il fratello, se del zio, il zio e insomma sia tenuto et obligato per simile<br />

contrafaciente quel<strong>la</strong> istessa persona sotto <strong>la</strong> cui podestà et governo sarà posta.<br />

92. 1557, gennaio 11<br />

Polizze<br />

Richiesta di provvedimenti contro le donne che trasgrediscono le leggi<br />

Magnifici signori e consiglieri ornatissimi. Tutto il dì ci dolemo che Iddio ci<br />

tocca hora con questa et hora con quel<strong>la</strong> avversità, né ci avvedemo delli nostri<br />

errori et peccati nelli quali ci trovamo involti, può far il mondo che si facciano<br />

ogni dì novi ordini senza proveder al<strong>la</strong> loro osservantia, cosa certo dannosa a<br />

questo pubblico, furon fatti li statuti dell’ornato et vedo che non ci è rete che ci<br />

tengha, sono infinite donne che trasgredono et Iddio sa de que portato sonno,<br />

non gli basta portare col<strong>la</strong>ne d’oro et altre cose prohibite, ma pare che siano<br />

fuora de ogni superiorità et perché vorrei cacciarle di peccato assieme con chi<br />

governa. Però son di parere che li fabricieri del pa<strong>la</strong>zzo del<strong>la</strong> magnifica comunità<br />

senza possere gratiare alcuno senza ordine del magnifico consiglio operino che<br />

tutte quelle hanno trasgresso et li obblighi per loro secondo <strong>la</strong> forma de’ capitoli<br />

siano costretti a pagare <strong>la</strong> pena delli cinquanta scudi per ogni volta si trovarà<br />

haveranno trasgresso et spendano per <strong>la</strong> fabrica detta, perch’è bene che queste<br />

superbe che non si contentano vivere secondo il grado loro siano qualche poco<br />

smagrate et inoltre si cavaranno di peccato, et perché si possa dare subito di<br />

principio vi porrò alquante per nome che hanno trasgresso, contro le quali si<br />

potrà comenzare, et avvertiranno anche alle contadine che similmente trasgredono,<br />

vincitemi che vi nasceranno mille beni.<br />

Li nomi d’alcune:<br />

La nora di Crisanti di Mausse, scuffia d’oro et col<strong>la</strong>na<br />

La nora di Casciolo, il medesimo


480 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Le nore di Ruscio pizzicarolo<br />

La moglie di Marcantonio dalle Gali<br />

La figlia di Cesari dal<strong>la</strong> Pescara, maritata<br />

La moglie di Iulio da Serra<br />

La moglie di ser Piermarino Borso<br />

La moglie di Cipriano<br />

La moglie d’Antonio Migardina<br />

La moglie del figlio di Burza, scuffia d’oro<br />

La moglie di Langelo, mastro legname<br />

La nora di Giulio ciavattino, scuffia d’oro<br />

La nora di Ceccone del<strong>la</strong> Porta<br />

Le figliole de Crisanti de Mausse mogli di quelli da Vignoli<br />

La moglie di ser Antonio Angelillo<br />

La moglie di mastro Cecco sarto<br />

Obtentum per palluctas 59 favorabiles, 11 contrariis non obstantibus<br />

93. 1557, febbraio 15<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone che magnifici domini mandent reiterari<br />

bandimenta circa servanda capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum et in futurum sit cura<br />

magnifici Numeri procedere contra transgressores ipsorum capitulorum manente<br />

in suo robore applicatione pene facte fabrice pa<strong>la</strong>tii magnificorum dominorum<br />

priorum.<br />

Proposta approvata con 46 voti favorevoli e 19 contrari.<br />

94. 1557, maggio 10<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone che magnificus Numerus curet puniri<br />

a superioribus eos vel eas qui contravenerint capitulis ornatus mulierum, remictens<br />

eidem tam circa id quam circa tollendam excomunicationem omnem provisionem<br />

necessariam.<br />

Proposta approvata con 53 voti favorevoli e 16 contrari.


Foligno<br />

95. 1558, gennaio 5<br />

Riformanze<br />

Disposizioni re<strong>la</strong>tive ai funerali<br />

481<br />

Il consigliere Giulio Gerardi super apodissa funeralium propone quod eligantur<br />

2 cives per magnificos dominos priores et 9 ad moderandum et ampliandum<br />

tenorem polizze apodisse prout eis videbitur.<br />

96. 1558, febbraio 24<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Marsilio Cantagalli propone super excessibus dotium di confermare<br />

apodissam quod medietores teneantur ad penam excommunicationis et partes<br />

principales ad penam pecuniariam prout in apodissa.<br />

Il consigliere Giacomo Gentilucci propone super apodissa dotium quod magnifici<br />

domini et 9 eligant unum civem pro quibus palluctans in consilio cum<br />

potestate etiam eligendi de ipsis magnificis dominis prioribus et 9.<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super re dotium propone quod<br />

scribatur oratori in Urbe quod procuret omni modo obtinere annul<strong>la</strong>tionem<br />

excommunicationis et pene super excessibus dotium et ornatus mulierum.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini super re dotium aggiunge quod magnifici<br />

domini et 9 eligant 4 cives qui, visa apodissa, ei seu eis redditas supra cum<br />

potestate addendi vel minendi etc. et interim scribatur oratori pro excogitanda<br />

forma capitulorum fiendorum (...) et habito responso fiat re<strong>la</strong>tio ad consilium<br />

et palluctentur capitu<strong>la</strong>.<br />

97. 1558, febbraio 25<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

I priori e il consiglio dei Nove eleggono dominum Constantinum Orphinum,<br />

Pernico<strong>la</strong>um Barnabeum, ser Iulium Gerardum, Franciscum Varinum et Hieronimum<br />

Barnabeum super re dotium.


482 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

98. 1558, marzo 10<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Pietro Geronimo Gerardi super apodissa in materia dotium propone<br />

quod qui excesserit in datione summam 1000 florenorum teneatur ad decem<br />

florenos pro magnifice comunitati et qui acceperit teneatur ad quinque et<br />

super eo impetretur validatio necessaria a superioribus.<br />

Il consigliere Bartolomeo Cialdelli super apodissa dotium propone quod detur<br />

in manus prefectorum qui videant et referant ad aliud consilium.<br />

99. 1558, dicembre 19<br />

Riformanze<br />

Contra non observantes capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum<br />

Polizza: Magnifici signori et prestantissimi cittadini, <strong>la</strong> nostra communità sempre<br />

ha usata ogni diligentia che se havessono a mantenere li statuti delle dote et<br />

l’ornamenti delle donne con tanta spesa come ognuno sa et facto è <strong>la</strong> excommunica<br />

et me pare non sene osservi parte, cosa di male essempio et poco <strong>la</strong>udabile al<strong>la</strong><br />

nostra republica di non fare observare tutte le leggi che escono di questo magnifico<br />

consiglio et se nelle dote non si può dar sexto, almeno quelli facciano osservare<br />

all’ornamenti che in tutta <strong>la</strong> nostra città non se intende esser salvo doi donne<br />

che non osservano detti statuti et per questo son di parere che tutti quelli che<br />

non osservano detti statuti nell’ornamento delle donne voglio che siano cassi de<br />

officii et beneficii che dà <strong>la</strong> nostra comunità, si da canto da padre come da parte<br />

de marito del<strong>la</strong> sposa. Vincetemi se amate il ben publico et bene valete.<br />

Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 12 contrari.<br />

100. 1559, gennaio 5<br />

Riformanze<br />

Contra transgredientes super dotibus et ornatu mulierum<br />

Polizza: Magnifici signori et hornati Nove, di continuo vedo se guastano le<br />

bone legge ordinate per il magnifico consiglio, sapete che fo fatto un ordine<br />

sopra le dote et ornamenti delle donne et se vede di continuo guastarsi da<br />

persone vile et abiecte et per dar gastigo a questi tali che mettono questa ma<strong>la</strong><br />

consuetudine nel<strong>la</strong> nostra città acciò sia esempio delli altri, io son di questo


Foligno<br />

483<br />

parere che li magnifici signori et ornati Nove ordinino dui cittadini che trovino<br />

questi che hanno transgressi alli ordini del<strong>la</strong> città nostra, voglia deponere et non<br />

usar più tali ornamenti et quando non obediscano son di parere siano privati de<br />

tutti officii del<strong>la</strong> nostra città che così se observaranno le nostre leggi et boni<br />

ordini. Passatemi signori et ornati Nove per beneficio et utile del<strong>la</strong> nostra patria.<br />

Proposta approvata con 49 voti favorevoli e 9 contrari.<br />

101. 1559, gennaio 6<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

I priori e il consiglio dei Nove eleggono Iohannem Baptistam Gentilem et<br />

Bernardinum Helmum, ad inveniendum contravenientes legibus factis super ornatu<br />

et dotibus mulierum.<br />

102. 1559, febbraio 13<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone che ex nunc mulieribus non licitum sit<br />

uti scannis in ecclesia que removeantur et revertantur dicte mulieres ad usum antiquum<br />

cum sediis scarze seu cordarum quibus iam utebantur et quod magnifici<br />

domini priores occurrent loqui cum reverendo domino vicario seu priore dicte<br />

ecclesie rogent ipsos decreta istius magnifici consilii demandare exequutioni et quod<br />

omnes mulieres ordinent reportari eorum scanna et quecumque transgredietur intelligatur<br />

tota il<strong>la</strong> domus privata de omnibus officiis magnifice communitatis.<br />

Il consigliere Bartolomeo Onofri propone che magnifici domini priores et 9<br />

eligant quatuor cives ad moderandum capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum et dotium earumdem<br />

et quod referant ad aliud consilium.<br />

103. 1559, agosto 9<br />

Riformanze<br />

Disposizioni sulle doti<br />

Nel consiglio viene presentata apodissam consultabilem huiusmodi sub tenore<br />

videlicet: nel<strong>la</strong> prohibitione sopra l’augumento delle dote ci è <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong>


484 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

excommunica et <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> nullità del contratto, <strong>la</strong> quale è di tale importanza<br />

che darà da pensare a molti, però consideranno che <strong>la</strong> pena del<strong>la</strong> escommunica ci<br />

aggrava troppo et pare non sia considerata essendo che le continuate cattive raccolte<br />

con molti altri sinistri occorsi al<strong>la</strong> vostra patria non posso pensare procedano<br />

da altro che dalle excommuniche se incorrono per promettere maggior dote che<br />

non si concede. Pertanto son di parere se scriva all’oratore e in Roma supplichi al<br />

santissimo pastore si degni levare tale excommunica et rimanga l’altra pena del<strong>la</strong><br />

nullità del contratto assai grave come è detto et certo credo Sua Santità attendendo<br />

tal prohibitione essere nutritiva de peccati benignamente esaudirà il vostro oratore<br />

narrandoli quanto è detto et se ciò non satisfà voglio ce si possi arrengare.<br />

Nello stesso consiglio viene presentata aliam apodissam consultabilem huiusmodi<br />

sub tenore videlicet: pare ognuno si doglia delle eccessive dote se danno non però<br />

ho saputo alcuno ci habbia data opportuna provisione a refrenarle et perché l’augumento<br />

delle dote considero procedere dalli eccessivi doni et varii ornamenti si donano<br />

et provedeno alle spose, essendo me sia stato detto a ciaschuna delle due<br />

spose date a figliuoli de padri sonno reputati ricchi siano stati fatti doni ascendevano<br />

a scudi cinquecento et per il peggio ne sia stata fatta mostra per <strong>la</strong> piazza.<br />

Pertanto son di parere per lo advenire, sotto pena de scudi cento d’applicarsi per<br />

un terzo al<strong>la</strong> Camera apostolica et un terzo al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo del<strong>la</strong> nostra<br />

città e l’altro terzo allo essequutore, non possa alcuno novello sposo o padre di<br />

esso o altri parenti mandare doni publicamente ad alcuna sposa, ma havendo a far<br />

doni gli facerà secondo ricercarà il bisogno et non tutti in un tempo et acciò si<br />

habbia meglio da osservare. Voglio si faccia tal decreto confirmare dal reverendissimo<br />

governatore del<strong>la</strong> provincia et si faccia publicare sollemnemente acciò nessuno<br />

ne possa pretendere ignoranza et se ciò non satisfà voglio ce si possa arrengare.<br />

Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò super apodissa remotionis excommunicationis<br />

circa promissiones et augumentum dotium remisit omnem opportunam et necessariam<br />

provisionem magnifico Numero cum autoritate totius magnifici consilii destinandi<br />

et scribendi quanto citius ad oratorem in Urbe, qui alloquatur S. D. N. et ad<br />

quos erit opus accipiendique pecuniam necessariam undecumque excepto subsidio.<br />

Proposta approvata con 39 voti favorevoli e 15 contrari.<br />

Lo stesso consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò super apodissa prohibitionis doni publice<br />

faciendi sponsis novellis confirmavit apodissam prout iacet.<br />

Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 11 contrari.<br />

104. 1559, settembre 7<br />

Riformanze<br />

Disposizioni sull’ornato<br />

Nel consiglio viene presentata aliam apodissam consultabilem huiusmodi sub<br />

tenore videlicet: magnifici signori et hornatissimi consiglieri per rimediare a tanti


Foligno<br />

485<br />

errori che si commettono di continuo dalle donne per l’escommuniche papali<br />

circa l’ornamento delle donne et massime delle contadine che, non contente de<br />

mille cose prohibite che portano, portano ancora catene d’oro et fregi d’oro alle<br />

loro vesti et scioccatori et pettorelle et racami de varie sorte et cuffie d’oro et<br />

perché per quanto se intende sonno state alcune volte admonite da loro padri<br />

spirituali et se ne sonno fatte beffe, mi pare per obviare a detti disordini che<br />

questo ornato consiglio vi ponga una pena conveniente acciò si astenghino et<br />

quel<strong>la</strong> senza remissione far pagare et applicar<strong>la</strong> al<strong>la</strong> fabrica del pa<strong>la</strong>zzo allo accusatore<br />

et essecutore o, come meglio gli parerà, et che il cancel<strong>la</strong>ro sia obligato<br />

ogni dui mesi farlo intendere alli offitiali del signor podestà et se vi parrà per<br />

via de loro conseli o scendeci et non se manchi per honor de Dio ma perché so<br />

che non ho potuto se non errare, mi contento ve si possa arrengare su.<br />

Il consigliere Bartolomeo Onofri super apodissa ornatus mulierum remisit civibus<br />

prefectis de quibus si aliquis deficeret aut mortuus esset quod eligatur eius loco alius<br />

videantque dicti cives cuncta capitu<strong>la</strong> tam super ornatu quam etiam super dotibus<br />

facta, eaque reforment ut eis videbitur et legantur postmodum in alio consilio.<br />

Proposta approvata con 52 voti favorevoli e 12 contrari.<br />

105. 1559, ottobre 9<br />

Riformanze<br />

Proposte sulle doti<br />

Il consigliere Cesare Merganti propone che magnifici domini priores et 9 eligant<br />

duos aut tres cives qui curent pro dotibus dari non posse ultra sexcentum<br />

scutos habendo etiam considerationem qualitatibus personarum et provideant<br />

opportune dictis dotibus cum auctoritate totius dicti consilii et contrafacientes et<br />

transgrediente notentur pro infamibus et rebellis civitatis nostre.<br />

Il consigliere Bartolomeo Onofri propone che magnifici domini priores exequantur<br />

decretum factum a dicto consilio in publica preterita circa ornatum et<br />

dotes prebendas mulieribus.<br />

106. 1560, settembre 9<br />

Riformanze<br />

Mantelli viduili cassi<br />

Questo dico: non giova né all’anime meno al corpo et è ruina delli poveri<br />

cittadini, vogliono o no, bisogna per honor loro el facciano dico le mantel<strong>la</strong> longhe<br />

si portano per li defuncti non so a que effecto ci vogliamo arruinare e senza preposito<br />

et che giovamento far al defuncto però da si che li prefetti non ci hanno mai


486 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

fattare sulutione alcuna, voglio pro futuris temporibus non sia licito ad alcun portar<br />

mantel<strong>la</strong> longhe sotto pena di scudi X per ciascheduno contrafarà, applicati al<strong>la</strong><br />

Camera apostolica isso facto et voglio ne vada bando et che sia confirmata per il<br />

signor nostro luogotenente, magnifici domini passatemi che Dio vi contenti.<br />

Proposta approvata con 48 voti favorevoli e 16 voti contrari.<br />

107. 1560, dicembre 12<br />

Riformanze<br />

Contra chi porta li mantelli longhi<br />

Magnifici signori priori et ornati consiglieri l’altro giorno sapete fu facto<br />

quel bel’ordine sopra <strong>la</strong> viduanza che non fusse alcuno portasse mantelli longhi<br />

et mi pare per quanto vedo cum tutto che li bandi siano andati non si osservano<br />

et per questo so de parere di nuovo si rimandino bandi, subbito fatto il<br />

presente consiglio, che chi non osservarà tutti capituli fatti sopra di questo sia<br />

casso, privo o sbussu<strong>la</strong>to d’ogni offitio.<br />

Proposta approvata con 55 voti favorevoli e 5 contrari.<br />

La scomunica delle dote che si rivochi<br />

Molto magnifici signori et consiglieri ornatissimi si se facesse conto delli danari<br />

ch’ogni dì si spendono per haver l’absulutione del<strong>la</strong> sconmonica per il trasgresso<br />

delle dote ascenderebbono a mezzo pagamento de subsidio; è stato altre<br />

volte ordinato per vostra signoria magnifica o prestantie che si ne ottengha absulutione<br />

universale da Sua Santità né però è stato sin qui ottenuta, però son di<br />

parere per remediare a sì gran danno et disordine che quelli magnifici cittadini<br />

ordinati a far che li monasterii non possano pigliar monache forastiere provedano<br />

ancora per mezzo del reverendissimo et illustrissimo nostro vescovo ottenere<br />

a le obsulutioni per breve di nostro signore il che doverà oprare volontieri acciò<br />

le sue pecorelle non incorrano altrimente il pericolo di tale escommunicatione.<br />

Vincetemi signori miei che importa assai al<strong>la</strong> povera città e non potendo per<br />

detta strada procurino l’absulutione per qualsivoglia altra.<br />

Proposta approvata con 52 voti favorevoli e 8 contrari.<br />

108. 1561, gennaio 14<br />

Riformanze<br />

Apodissam de ornamentis prohibitis mulieribus extra ordinem consilii<br />

Il consigliere Costantino Orfini propone super apodissa de dotibus quod fiat<br />

ut in apodissa.


Foligno<br />

487<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli propone super apodissa de sponsalitis quod<br />

confirmetur apodissa; super apodissa de ornatu mulierum confirmavit apodissam.<br />

Il consigliere Bartolomeo Onofri propone super apodissa de dotibus quod cives<br />

electi faciant capitu<strong>la</strong> eis visa tam super dotibus quam ornatu et ad requisitionem<br />

omnem fiat consilium data opera in que deliberetur.<br />

109. 1561, febbraio 1<br />

Breve apostolico<br />

Breve di Pio IV sopra l’ornato e vestire delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />

Pius papa quartus. Ad futuram rei memoriam. Ex incumbenti nobis apostolicae<br />

servitutis officio ad ea libenter intendimus per quae singulorum presertim<br />

Sanctae Romanae Ecclesiae subditorum commoditatibus salubriter previderi ac animarum<br />

eorum saluti consuli possit. Sane dilecti filii communitas et homines civitatis<br />

nostrae Fulginatensis nobis nuper exponi fecerunt alias pro parte eorumdem<br />

communitatis et hominum felicis recordationis Iulio papa III praedecessori nostro<br />

exposito quod ipsi postquam pro eorum communi utilitate et bono publico dictae<br />

civitatis nonnul<strong>la</strong> statuta et ordinationes super vestimentis et ornamentis per mulieres<br />

hominum dictae civitatis deferendis de dotibus illis assignandis et praestandis<br />

fecerant et condiderant ac il<strong>la</strong> pro maiori eorum firmitate apostolicae sedis munimine<br />

roborari desiderarent dictus praedecessor publice eorundem hominum utilitati<br />

consulere volens supplicationibus illorum tunc in ea parte inclinatus statuta et<br />

ordinationes huiusmodi apostolica auctoritate approbavit et confirmavit illisque perpetuae<br />

firmitatis robur adiecit ac ea ab omnibus ad quos spectabat sub excomunicationis<br />

<strong>la</strong>tae sententiae poena, a qua non nisi per eum ac successores suos pro<br />

tempore existentes Romanos pontifices praeterquam in mortis articulo absolvi possent<br />

per quemlibet contravenientem eo ipso incurrenda invio<strong>la</strong>biliter observari mandavit<br />

et decrevit prout in dicti praedecessoris in forma brevis de super confectis<br />

plenius continetur. Cum autem sicut eadem expositio subiungebat statuta et ordinationes<br />

huiusmodi in viridi observantia non existant et praefati homines sive nonnulli<br />

dictae civitatis habitatores dotes eorum filiabus sive consanguineis contra formam<br />

statutorum constituerint et magis, ac magis ad eorum libitum constituant<br />

sententias, censuras et poenas in dictis praedecessoris literis contentas in eorum<br />

animarum maximum periculum incurrendo. Et si eisdem statutis et ordinationibus<br />

quo ad dotes mulieribus assignandis tantum (illis vero quo ad vestimenta et ordinamenta<br />

in suo robore permansuris) derogaretur et eisdem communitati et hominibus<br />

sine eorundem particu<strong>la</strong>ribus licentia dotes mulieribus civitatis et diocesis praedictarum<br />

ad quamcunque summa[m] et alias eis bene visam pro eorum facultatibus<br />

constituendi per nos impartiretur ex hoc profecto eorum comoditatibus animaeque<br />

saluti et quieti non parum consuleretur. Quare communitas et homines praefati<br />

nobis humiliter supplicari fecerunt ut eis in praemissis opportune providere de


488 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur eorundem communitatis et hominum<br />

commoditati ac animarum saluti et quieti consulere volentes necnon statutorum et<br />

ordinationum huiusmodi ac literarum dicti Iulii praedecessoris tenores praesentibus<br />

pro expressis habentes huiusmodi supplicationibus inclinati eisdem communitati et<br />

hominibus ut statutis et ordinationibus praedictis et quibusvis literis apostolicis per<br />

eos impetratis et eis concessis non obstantibus dotes ad quamcunque summam et<br />

alias eis benevisam et pro eorum facultatibus mulieribus et earum filiis ac parentibus<br />

et consanguineis constituere et assignare libere et licite valeant apostolica auctoritate<br />

tenore presentium concedimus et e<strong>la</strong>rgimur. Decernentes eosdem homines<br />

propter dotium mulieribus assingnandarum ad quamvis summam constitutionem et<br />

assignationem huiusmodi ac statutorum et ordinationum huiusmodi transgressionem<br />

sententias, censuras et poenas in dictis literis ac statutis et ordinationibus<br />

huiusmodi contentas incurrere minime posse neque debere. Et nihilominus eosdem<br />

communitatem et homines ac eorum quemlibet qui post dictas literas ab eodem<br />

Iulio praedecessore ut praefertur emanatas contra formam statutorum huiusmodi<br />

ob dotium eorum filiis et parentibus constitutionem, statuta et ordinationes huiusmodi<br />

trasgrediendo sententias, censuras et poenas in dictis literis apostolicis contentas<br />

incurrerint et incurrisse dici possint eos a dictis censuris et poenis in utroque<br />

foro eisdem auctoritate et tenore absolvimus et liberamus ac easdem sententias,<br />

censuras et poenas tollimus, cassamus et annul<strong>la</strong>mus ac per eos ad quos spectat<br />

cassari et aboleri necnon eosdem homines ad dicti statuti observationem quoad<br />

dotium huiusmodi assignationem minime cogi seu compelli posse nec ad id obligatos<br />

fore mandamus omnemque inhabilitatis et infamiae macu<strong>la</strong>m sive notam praemissorum<br />

occasione quomodolibet insurgentem ab eis penitus et omnino abolemus.<br />

Ipsosque in pristinum et eum in quo ante premissa quomodolibet erant statum<br />

restituimus, reponimus et plenarie reintegramus ac eos praemissorum occasione<br />

in persona, rebus vel bonis directe vel indirecte quovis quesito colore per loci<br />

ordinarium seu quosvis alios iudices, magistratus et personas quavis auctoritate fungentes<br />

molestari, perturbari aut inquietari non posse neque debere. Et ita in praemissis<br />

omnibus et singulis per quoscunque iudices et commissarios quavis auctoritate<br />

fungentes sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et interpretandi<br />

facultate et auctoritate iudicari et diffiniri debere irritum quoque et inane quicquid<br />

secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit<br />

attemptari decernimus. Quo circa venerabili fratri episcopo Amerino et dilectis<br />

filiis, priori ecclesiae Fulginatensis ac vicario venerabilis fratris episcopi Fulginatensis<br />

in spiritualibus generali per praesentes committimus et mandamus quatenus ipsi<br />

vel duo aut unus eorum per se vel alium seu alios praesentes literas et in eis<br />

contenta quaecunque ubi et quando opus fuerit ac quotiens pro parte eorundem<br />

communitatis et hominum aut alicuius eorum super praemissis fuerint requisiti<br />

publicantes eisque et eorum cuilibet in praemissis efficacis defensionis praesidio<br />

assistentes faciant auctoritate nostra presentes literas et in eis contenta quaecunque<br />

firmiter observari ac eosdem communitatem et homines et eorum quemlibet illis<br />

pacifice frui et gaudere non permittentes eos vel eorum aliquem desuper contra<br />

earundem presentium tenorem a quoquam quomodolibet molestari, inquietari vel<br />

perturbari. Contradictores, molestatores quoslibet et rebelles per censuras et poe-


Foligno<br />

489<br />

nas ecclesiasticas ac alia opportuna iuris remedia appel<strong>la</strong>tione postposita compescendo<br />

ac legitimis super his habendis servatis processibus censuras et poenas praedictas<br />

etiam iteratis vicibus aggravando invocato etiam ad hoc si opus fuerit auxilio<br />

brachii secu<strong>la</strong>ris. Non obstantibus praemissis et quibusvis aliis apostolicis ac in<br />

provincialibus et synodalibus conciliis editis particu<strong>la</strong>ribus vel spetialibus constitutionibus<br />

et ordinationibus necnon aliis civitatis huiusmodi etiam iuramento confirmatione<br />

apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus,<br />

privilegiis quoque indultis et literis apostolicis eidem civitati illiusque civibus quomodolibet<br />

concessis, confirmatis et innovatis. Quibus omnibus et singulis etiam si<br />

pro illorum sufficienti derogatione de illis eorumque totis tenoribus spetialis specifica<br />

expressa et individua ac de verbo ad verbum non autem per c<strong>la</strong>usu<strong>la</strong>s <strong>generale</strong>s<br />

idem importantes mentio seu quaevis alia expressio habenda aut aliqua alia<br />

exquisita forma ad hoc servanda foret tenores huiusmodi ac si de verbo ad verbum<br />

insererentur presentibus pro sufficienter expressis habentes illis alias in suo<br />

robore permansuris hac vice duntaxat harum serie specialiter et expresse derogamus,<br />

caeterisque contrariis quibuscunque. Datum Romae sub annulo piscatoris,<br />

die prima februarii MDLXI, pontificatus nostri anno secundo.<br />

Caesar Glorierius<br />

110. 1561, marzo 2<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato e sulle doti<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone pro bono publico quod prior hospitalis<br />

mutuet scutos viginti vel XXV scutos pro redatione brevis absolutionis excommunicationis<br />

de dotibus rimborsari de pecuniis nundinarum et cum hoc quod de<br />

dicto hospitali non amplius accipi pro alia causa aliqua alia summa.<br />

Il consigliere Piergeronimo Gerardi propone pro bono publico quod magnifici<br />

domini priores et 9 eligant quatuor circumspectos cives qui faciant denuo capitu<strong>la</strong><br />

super dotibus et ornatu mulierum et non apponant nisi penas pecuniarias et<br />

legant in consilio in quo deliberetur.<br />

111. 1561, marzo 15<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

I priori e il consiglio dei Nove eleggono Ioannem Franciscum Elmum, Prosperum<br />

Mergantem, Cesarem Mergantem, ser Perhieronymum Gerardum ad rem<br />

dotium et ornatus mulierum.


490 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

112. 1561, maggio 12<br />

Riformanze<br />

Ornato di donne<br />

Magnifici signori, andando pensando donne possa causare che il Signore<br />

Iddio già molti anni sono de continuo ha f<strong>la</strong>gel<strong>la</strong>ta questa povera città et se<br />

vede che tuttavia andiamo di male in peggio, et se nelli altri luoghi et ma<strong>la</strong><br />

raccolta nel territorio di Foligno e pessima siamo da ogni banda talmente<br />

trattati che siamo deventati schiavi a fatto, né possendo considerare posser<br />

causare se non dalli gravi peccati nilli quali siamo involti et inviloppati, parendomi<br />

per quelli il Signore Iddio volti <strong>la</strong> faccia di questa povera città,<br />

nel<strong>la</strong> quale se bene ve ne sonno infeniti, nondimeno il più grave mi pare sia<br />

el volere stare nel<strong>la</strong> desgratia de sua magiestà sì come se sta essendo involti<br />

tutti in escomunicatione, il signore vicario ogni anno ha da fare per absolvere<br />

le donne scommunicate per li ornamenti et ogni anno sonno quelle medeseme<br />

et tante più quante spose vi si fanno di nuovo a tal che non saprei<br />

dire chi fuste sciolto da tal <strong>la</strong>ccio e quel che è peggio ho sempre giudicato<br />

et dubito non se cada in peccato de Spirito Santo per più capi. Però non<br />

voglio mancare dal canto mio dire quello mi para, acciò che quando saremo<br />

avanti al tribunale de Dio al dì del giuditio possa dire havere fatto con<br />

vostre signorie magnifiche il debito mio. Son dunque di parere che il dì<br />

dopo il consiglio del<strong>la</strong> publica, quando sieno stati cettadini elletti et deputati<br />

a moderare i capitoli sopra tali ornamenti, li magnifici signori li debbiano<br />

chiamare a fare accettare tale officio et intimargli debbiano tra otto dì havere<br />

moderati tali capitoli secondo parerà a loro et che saranno consigliati da<br />

donne di giuditio o da altri in modo tale che le cose sieno chiare et che <strong>la</strong><br />

legge non sia né licentiosa a fatto né mancho tanto stuta che faccia ricorrere<br />

nel medesimo inconveniente nel quale si è incorso per il passato e fatti tali<br />

novi capitoli se debbia celebrare un conseglio apposta dove non si proponga<br />

se non questo solo e se leggano tali capitoli alli quali sia licito adgiungere et<br />

minuiere si come parerà al magnifico conseglio et provedere al’ordine per<br />

l’osservantia di quanto sarà ottenuto, non essendoci cittadini eletti li magnifici<br />

signori priori et Nove li leggano con l’authorità di quanto di sopra, il che<br />

se esequirà in ogni modo. Né voglio ponere altra pena alli predicti magnifici<br />

signori se non che non esequendo quanto ho detto incorrino nel pergiuro e<br />

nel medesmo conseglio, se dia ordine per l’absulutione del<strong>la</strong> scumunicatione<br />

e nelli presenti capitoli, il che se haverà con una so<strong>la</strong> lettera dello illustrissimo<br />

et reverendissimo monsignor vescovo.<br />

Proposta approvata con 50 voti favorevoli e 10 contrari.


Foligno<br />

113. 1562, marzo 9<br />

Registri<br />

Disposizioni suntuarie<br />

491<br />

Il consigliere Ferdinando Varini pro bono publico consulendo dixit quod posthac<br />

omnes et singule mulieres debeant observare ad amussim leges et capitu<strong>la</strong><br />

edita super earum ornatu etiam si que dictarum mulierum earum videlicet quarum<br />

patres, fratres vel viri sunt ex ordine consilii contrafecerit, dicti earum patres,<br />

fratres vel viri ac consanguinei illius domus in qua dicta mulier habitaverit<br />

intelligantur et sint ex nunc prout ex tunc et i Novemviri privati et capsi omnibus<br />

et singulis publiciis officiis etiam consilio et magnificus Numerus, pro tempore<br />

existens, curet ac debeat sub pena periurii prestiti iuramenti statim ex bussolis<br />

levari, extrahi, exbusso<strong>la</strong>ri et <strong>la</strong>cerando unacum conservatoribus illustrissimis<br />

impetrandam de his confirmationem a superioribus omni meliori modo.<br />

Proposta approvata con 39 voti favorevoli e 19 contrari.<br />

Nello stesso consiglio Giovanni Battista Scarmiglioni pro bono publico dixit<br />

quod magnificus Numerus scribat oratoribus ut ad pedes sanctissimi domini nostri<br />

supplicent pro revocatione licentie seu absolutione impetrata per eos qui<br />

nolunt subiacere capitulis ornatus mulierum et pro provisione ne amplius concedantur<br />

pro pace et quiete civitatis nostre, ut servetur equalitas et concordia inter<br />

cives.<br />

Proposta approvata con 52 voti favorevoli e 6 contrari.<br />

114. 1562, marzo 19<br />

Riformanze<br />

Proposta sull’ornato<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone pro bono publico quod omnes mulieres<br />

eorum qui sunt de consilio vel ex ordine consilii sicut disponitur et dec<strong>la</strong>ratur<br />

per capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum debeantur posthac observare dicta capitu<strong>la</strong><br />

ad amussim et si que mulier contrafacerit quovis pretestu ex nunc intelligatur<br />

privatus eius fratres, patres et consanguinei si manserit in eorum domo omnibus<br />

officis publicis etiam de consilio, si vero manserit in domibus ipse vir et alii de<br />

sua domo priventur ut supra; et magnificus Numerus curet statim exbussu<strong>la</strong>ri,<br />

fiant bannimenta et confirmetur a superiore et cum bannimentis legantur ipsa<br />

capitu<strong>la</strong>, non derogando alias aliquo iure in eis contento et excommunicatione<br />

obtenta et magnifici domini priores presenti et futuri faciant iurari conservatores<br />

legum et magnificus Numerus et statim visa transgressione faciant exbussu<strong>la</strong>ri ut<br />

supra dictum est et in presenti consilio detur etiam iuramentum ac ita observando<br />

et faciendo observari.


492 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

115. 1562, aprile 6<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone pro bono publico quod magnifici<br />

domini priores et 9 faciant sex circumspectos cives ad videnda, consideranda,<br />

dec<strong>la</strong>randa et moderanda capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum, ad legenda ea consilio ut<br />

possit il<strong>la</strong> approbare si p<strong>la</strong>cebit et postea faciant il<strong>la</strong> expediri et confirmari.<br />

Il consigliere Gentile de Gentilibus propone pro bono publico quod reformatio<br />

capitulorum ornatus fiat infra XV dies et non detur modus aliquis comisalius<br />

nisi in privando eos de vestis que possunt portare civium mulieres.<br />

Proposta approvata con 54 voti favorevoli e 13 contrari.<br />

116. 1562, maggio 9<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Marsilio Cantagalli propone super tribus capitulis hornatus scriptis<br />

et pacibus quod fiat commissionem data opera et aperiatur tamburum.<br />

Il consigliere Guidantonio Bolognini propone super capitulis ornatus quod<br />

annullentur in totum et procuretur removeri excommunicationem.<br />

Il consigliere Viviano Cirocchi propone super re ornatus quod magnifici domini<br />

priores vocatis civibus electis statim fieri faciant capitu<strong>la</strong> iuxta commissionem alias<br />

datam a magnifico consilio et postea ea ratificent ipso consilio ut possit se satisfacere<br />

et super id dare id quod visum fuerit expediens responsus ilustrissimo episcopo.<br />

117. 1562, maggio 9<br />

Registri<br />

Super excommunicatione ornatus mulierum removenda<br />

Magnificus dominus caput prior preposuit expositionem civium ad receptum<br />

illustrissimi et reverendissimi cardinalis Araceli qui exponentes dixerunt<br />

suam illustrissimam et reverendissimam dominationem paterne recordari quod<br />

fiat aliqua provisio super re excommunicationis ornatus mulierum super bonis<br />

emphiteoticis et super pacibus, igitur magnificum consilium deliberet quid sit<br />

agendum.


Foligno<br />

118. 1562, maggio 11<br />

Riformanze<br />

De capitulis ornatus mulierum<br />

493<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone pro bono publico quod cives electi<br />

super moderatione capitulorum hornatus mulierum accedant statim ad illustrissimum<br />

episcopum cui gratias agant iterum oratori et informent de importantia rei<br />

et quod dignetur apicere interesse publico quod aesultaret civitati si talia capitu<strong>la</strong><br />

negligerentur et quod consilium non deerit ita ordinare dicta capitu<strong>la</strong> ut etiam<br />

cum multa satisfactione mulierum ab eis possint observari.<br />

Proposta approvata con 59 voti favorevoli e 1 contrario.<br />

119. 1562, luglio 30<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Viviano Cirocchi propone super re hornatus etc. quod dicti cives<br />

vidant an reverendissimus dominus haberet aliquod modum pro observatione sine<br />

excommunicatione et ferant.<br />

Il consigliere Viviano Cirocchi propone super re hornatus quod hoc negotium<br />

remictatur venerabili sue illustrissime dominationis.<br />

Il consigliere Cesare Merganti propone super re hornatus cum hoc quod sua<br />

illustrissima dominatio curet ut sanctissimus dominus noster concedat ut revocentur<br />

cuncte dispense et quod amplius non concedantur sed excommunicatio<br />

restet pro illis qui trasgredirent, postea vellent huiusmodi dispensas impetrare.<br />

120. 1562, luglio 30<br />

Registri<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il capo priore preposuit expositionem prefectorum ad visitandum illustrissimum<br />

cardinalem Araceli, qui dixerunt suam illustrissimam dominationem multum<br />

suadere quod tol<strong>la</strong>tur excommunicatio et censura edita a sanctissimo domino<br />

super re capitulorum ornatus mulierum et loco ipsius censure addatur aliqua<br />

alia pena temporalis cuivis metu observentur dicta capitu<strong>la</strong> facta vel facienda<br />

quod erit valde utilius civitati nostre, in qua fere omnes mulieres quolibet anno<br />

reincidunt ob inobservantiam predictam.<br />

Il consigliere Giovanni Giacomo Cardoni super expositione dictorum civium


494 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

de censura amovenda a capitulis ornatus mulierum dixit quod id remictatur in<br />

omnibus et per omnia arbitrio prelibati illustrissimi et reverendissimi domini.<br />

Proposta approvata con 56 voti favorevoli e 12 contrari<br />

121. 1562, agosto 13<br />

Registri<br />

Proposta sull’ornato<br />

Il capo priore preposuit illustrissimum et reverendissimum cardinalem Araceli,<br />

episcopum nostrum dixisse quod licet magnificum consilium remiserit suae<br />

reverendissime dominationis arbitrio id quod alias eadem sua dominatio suasit<br />

de tollenda excommunicatione pontificia facta super capitulis ornatus mulierum,<br />

tamen quia ob id oportet supplicare nomine consilii ad pedes sanctissimi<br />

domini nostri igitur predictum reverendum dominum nolle in se hiusmodi arbitrium,<br />

quod remictit in eundem magnificum consilium ut c<strong>la</strong>re decernat quid<br />

sibi p<strong>la</strong>ceat.<br />

122. 1562, agosto 13<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Alessandro Pollioni propone super re<strong>la</strong>tione civium de hornatu<br />

remisit prefectis qui moderent et referant et levent excommunicationem.<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni propone super re excommunicationis<br />

quod magnificum consilium consuletur quod removeatur excommunicatio<br />

et pena ut unicuique liceat facere quod libet.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone che super re<strong>la</strong>tione de hornatu et<br />

excommunicatione quod accipiatur consilium quod paterne dedit illustrissimus<br />

et reverendus cardinalis noster episcopus de removenda excommunicatione et<br />

propterea in primo consilio legantur capitu<strong>la</strong> que approbata a dicto consilio<br />

ferantur per prefectos sui illustrissimi et reverendissimi domini dicendo ei quod<br />

communitas est contenta accipere eius paternas recordationes et removeri<br />

excommunicationem sed valde optare observantiam capitulorum et quod id<br />

propter sit rogata ut una cum ipsis civibus tunc inveniant remedium per quod<br />

capitu<strong>la</strong> illesa et ad amussim perpetuo observata maneant, danda ex nunc dictis<br />

civibus ex hac causa una cum pregiatissimo reverendissimo faciendi, statuendi,<br />

mandandi, ordinandi et decretandi quid prudentie eorum videbitur ut<br />

perpetuo observentur, sicut dictum est.<br />

Proposta approvata con 51 voti favorevoli e 6 contrari.


Foligno<br />

123. 1562, agosto 20<br />

Riformanze<br />

Proposta sull’ornato<br />

495<br />

Il consigliere Cesare Merganti propone super capitulis hornatus mulierum lectis<br />

etc. censuit confirmandum etc.<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni propone super re hornatus quod<br />

hadibeant consilium illustrissimi domini cardinalis.<br />

124. 1562, agosto 20<br />

Registri<br />

Capitu<strong>la</strong> ornatus mulierum<br />

Il consigliere Gentile Gentili super litteris de re ornatus mulierum dixit quod<br />

magnifici domini priores, vocatis civibus qui il<strong>la</strong> fecerunt, faciant revideri capitu<strong>la</strong><br />

et moderari providendum ne mulieribus ordinis consiliariorum aperiatur nimis<br />

manus et aliis nimis astringatur et sic revisa et moderata ex nunc approbentur<br />

cum pene que eis videbuntur adiicere loco censure.<br />

Proposta approvata con tutti i voti favorevoli.<br />

125. 1563, gennaio 18<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò super re hornatus mulierum addit quod iterum<br />

videant et revideant etc., referant ad consilium et sic vidant an sint in motu<br />

proprio adiiciendi alie pene vel minuendi et referant.<br />

Il consigliere Giacomo Gentilucci propone super re hornatus quod omnino<br />

removeantur verba de nominando mulieres impudicas et similiter despoliando de<br />

facto.<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli propone super re hornatus quod addatur ut<br />

removeatur excommunicatio et non possit impetrari dispense ab Urbe.<br />

Il consigliere Feliciano Cottonei propone super ornatu quod circa motu proprio<br />

adhibeantur etiam aliqui doctores ut illum videant et referant quid eis videatur<br />

circa capitu<strong>la</strong> quod ostendantur volentibus videre et mature consideretur<br />

quid esset agendum et fiat consilium data opera.


496 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

126. 1563, gennaio 18<br />

Registri<br />

Res ornatus mulierum<br />

Il consigliere Alessandro Pollioni super re ornatus mulierum remisit prefectis.<br />

Il consigliere Giacomo Gentilucci aggiunge quod iterum videant et revideant<br />

capitu<strong>la</strong> et referant magnifico consilio et similiter videant an in dictis copiis esset<br />

aliquid addendum.<br />

Proposta approvata con 41 voti favorevoli e 3 contrari.<br />

127. 1563, gennaio 25<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Feliciano Cottonei propone super re capitulorum hornatus mulierum<br />

quod in motu proprio non sint verba il<strong>la</strong> quod mulieres possint vocari<br />

impudiche vel alio non honeste nomine; item quod in executione facienda contra<br />

eas personaliter quando videntur transgredire, executores adhibeant secum duos<br />

cives et in comitatu duos homines seniores.<br />

Circa capitu<strong>la</strong> videlicet, circa secundum, che non li sia licito portare intesti<br />

oro fi<strong>la</strong>to che esceda <strong>la</strong> somma di tre once, in reliquis confirmavit capitulum.<br />

Circa per<strong>la</strong>s quod non sit licitum portare per<strong>la</strong>s ut aiunt di conto.<br />

Circa drappos quod non excedat quatuor bracchia cum manicis.<br />

Capitulum cappelli: che il cappello con <strong>la</strong> fattura et con qual si sia ornamento<br />

non passi dua scudi.<br />

Capitu<strong>la</strong> prioratus.<br />

Quod concedatur: il pagonazzo di grana, <strong>la</strong> camarra non sia con il velluto se<br />

non dal<strong>la</strong> centura in su.<br />

Il cappello che non possa valer più di quello che è permesso a donne del<br />

consiglio.<br />

Non possino portare perle de alcuna sorte.<br />

Non possino portar or fi<strong>la</strong>to che passi due once per ornamento del<strong>la</strong> testa.<br />

Altro ordine etc.<br />

Drappo fi<strong>la</strong>to in pectorelle e maneche che non passi dua braccia.<br />

Super re iuvenum vestiti quod quatuor cives ex sex, palluctans in consilio,<br />

faciant capitu<strong>la</strong> et referant consilio.<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super capitulis hornatus mulierum<br />

dixit quod magnifici prefecti iterum videant, revideant et moderent et legant<br />

alio consilio seu ante expresse ordini prioratus, per<strong>la</strong>s cuiuscumque generis.<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli propone super re hornatus mulierum quod<br />

revocentur omnes licentie seu concessiones seu derogationes alias facte, addaturque<br />

hoc capitulo.


Foligno<br />

128. 1563, gennaio 25<br />

Registri<br />

Quid sit agendum super capitulis mulierum<br />

Il consigliere Vincenzo Dominici propone super re capitulorum mulierum quod<br />

prefecti iterum revideant et faciant et referant consilio.<br />

Proposta approvata con 38 voti favorevoli e 17 contrari.<br />

129. 1563, febbraio 1<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

497<br />

Il consigliere Francesco Cirocchi propone quod capitu<strong>la</strong> super hornatu confirmentur<br />

cum hoc quod ordini prioratus liceat portare ultra scutos 8 extra facturas.<br />

Inoltre super re hornatu hominum quod in hac parte prefecti gerant vices<br />

totius magnifici consilii ut faciant quicquid eis visum fuerit convenire.<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super re capitulorum mulierum addit<br />

quod ordini prioratus non possit nec liceat ferre chiavacores, confirmanda capitu<strong>la</strong>.<br />

Item che portando <strong>la</strong> catena non possano portare né cuffie né trine d’oro.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini super re capitulorum mulierum dixit quod<br />

cuffie vel trine in capite ferentes non escedant valorem scutorum duorum.<br />

Item quod catena non escedat valorem scutorum sexcenti ultra facturam et<br />

non possint portari catene falze seu alterius metalli quam aurei.<br />

Prefectique possint accipere modum eis visum super penis notis pro personis<br />

o rescribere ut videbitur.<br />

Super dotibus quod prefecti ad hornatum faciant aliqua capitu<strong>la</strong> bene considerata,<br />

beneque discussa ut perpetuo observentur et referant consilio.<br />

Super capitibus ad iuvenes quod dicti prefecti melius videant, revideantque<br />

et intelligant ut quid factum sit Perusie et alibi et sic bene facta, condita et<br />

ordinata, ut perpetuo serventur, referant consilio.<br />

130. 1563, febbraio 5<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Ferdinando Varini super capitulis hornatus mulierum dixit quod<br />

capitulum priorati de catena aurei limitetur quod non excedat scutos sex ponderis.<br />

Item quod non possint ferre cuffiam vel trina excedentias valorem trium<br />

scutorum, mulieres consiliariorum et de prioratu duorum scutorum.


498 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item quod capitu<strong>la</strong> distinguentia gradum a gradu palluctentur separatim.<br />

Super capitulis de dotibus quod tractetur de eis in alio consilio.<br />

Il consigliere Vincenzo Dominici super capitulis mulierum addit quod non<br />

liceat carnali. Super capitulis dotium remisit prefectis.<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli propone super capitulis hornatus mulierum<br />

quod capitu<strong>la</strong> que non obtinerentur hodie separatim et singu<strong>la</strong>tim palluctentur in<br />

alio consilio.<br />

Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò propone super capitu<strong>la</strong> dotium quod similiter<br />

approbentur et procuretur per domini pape expeditionem brevis.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone super capitulis hornatus quod separentur<br />

in palluctatione videlicet in tribus vicibus, videlicet ordinibus separatis.<br />

Il consigliere Vincenzo Dominici aggiunge super capitulis hornatus mulierum<br />

quod in alio consilio capitu<strong>la</strong> palluctentur separatim.<br />

Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò aggiunge super capitulis hornatus etc. quod<br />

fiat consilium infra quatuor dies in quo nihil aliud proponatur et palluctentur<br />

omnia capitu<strong>la</strong> et capitu<strong>la</strong> singu<strong>la</strong>tim.<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super hornatu moderanda capitu<strong>la</strong><br />

de prioratu dixit quod non possint portare catenas ad collum neque catenam<br />

seu chiavacorem pro centura.<br />

Il consigliere F<strong>la</strong>vio Floriani propone super capitulis hornatus moderandis che<br />

portando o volendo portare drappo stampato non passi dua braccia.<br />

131. 1563, febbraio 6<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Bernardino Scenici propone super capitulis ornatus quod tractetur<br />

id in alio consilio in quo de aliqua alia etc., loqui non liceat.<br />

Il consigliere Alessandro Pollioni super capitulis ornatus remisit civibus prefectis,<br />

quibus sit totius consilii auctoritas, dicta capitu<strong>la</strong> de novo revidendi, emendandi,<br />

minuendi et addendi in omnibus et per omnia sicut eis visum fuerit et sic<br />

etiam faciendi circa motum proprium hac lege quod non possint prohibere catenas<br />

unius unciae auri ordini prioratus.<br />

132. 1563, febbraio 15<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Francesco Cirocchi super re ornatus mulierum censuit remictendum<br />

esse in omnibus et per omnia prefectis cum facultate emendi, minuendi, addendi


Foligno<br />

499<br />

in dictis capitulis et denique il<strong>la</strong> firmandi, sicut eis videbitur convenire et representandi<br />

in hoc totum magnificum consilium.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone super re capitulorum ornatus quod<br />

prefecti iterum vidant, revideant, minuent et addant ut videbitur et referant consilio<br />

in quo aperiatur tamburus et apodisse veniant in consilio in quo etiam nihil<br />

aliud addatur nisi hoc.<br />

Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò propone pro bono publico quod mictatur ad<br />

gubernatorem ut fiant provisio ne mulieres possint se <strong>la</strong>rvari et impetretur excommunicatio<br />

a domino vicario.<br />

133. 1563, febbraio 17<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Giacomo Gentilucci propone super capitulis ornatus quod remictantur<br />

sicut reformata et lecta in consilio hoc addito quod ordini prioratus<br />

concedatur catena aurea ponderis scutorum octo.<br />

Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò propone super capitulis ornatus quod palluctentur<br />

singu<strong>la</strong>tim et remictantur.<br />

Il consigliere Ferdinando Varini propone super capitulis ornatus mulierum quod<br />

palluctentur in consilio separatim circa gradus addens hoc: ut nemini liceat in<br />

arredio portare broccatum.<br />

Il consigliere Giacomo Gentilucci propone super capitulis ornatus quod die<br />

veneris dimane fiat consilium, data opera in quo nihil aliud loquatur nisi de hoc<br />

et non dimictatur donec non fuerit conclusum.<br />

Il consigliere Giacomo Gentilucci super capitulis circa ordinem consilii confirmavit<br />

capitu<strong>la</strong> moderanda quod che del velluto si possa fare quel che le donne<br />

volessino.<br />

134. 1563, febbraio 26<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Vincenzo Dominici super litteris illustrissimi cardinalis Araceli<br />

de ornatu mulierum dixit quod omnia capitu<strong>la</strong> palluctentur singu<strong>la</strong>tim ut que<br />

consilio videbuntur esse approbandum, il<strong>la</strong> approbentur.<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni propone super capitulis ornatus<br />

quod capitu<strong>la</strong> approbentur prout iacent et facta sunt ac lecta ultimo in consilio


500 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

hoc dentur quod non liceat mulieribus de prioratu ferre catenam, cuffiam et<br />

trinas auri nec catenam nec chiavacorem pro centura.<br />

Il consigliere Viviano Cirocchi propone super re capitulorum ornatus quod<br />

cives prefecti iterum videant, liment et firment et remictent illustrissimo cardinali<br />

confirmandum etiam circa motum proprium sicut eis videbitur.<br />

Il consigliere Vincenzo Dominici propone super re ornatus quod palluctentur<br />

omnia capitu<strong>la</strong> singu<strong>la</strong>tim et approbata mictantur confirmandum.<br />

Il consigliere Giulio Gerardi propone quod paluctentur in consilio separatim<br />

omnia capitu<strong>la</strong> circa gradum quemlibet videlicet de perle capitu<strong>la</strong>, ordinis consiliariorum,<br />

ordinis prioratus et alterius ordinis ut que in genere fuerint obtenta et<br />

confirmata, il<strong>la</strong> sic remectantur que autem in genere non fuerint obtenta palluctentur<br />

separatim.<br />

Item quod prefecti nihil addendum vel minuendum possint dec<strong>la</strong>rare dicta<br />

capitu<strong>la</strong> ubi eis videbitur ad maiorem intelligentiam.<br />

135. 1563, febbraio 27<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Alessandro Pollione propone super capitulis ornatus quod confidetur<br />

prout alias in cives qui ea fecerunt dando eis amp<strong>la</strong>m totius magnifici<br />

consilii auctoritatem, hoc addito quod mulieribus prioratus liceat ferre catenam<br />

auream unius unciae.<br />

Il consigliere Piernico<strong>la</strong> Barnabò propone super capitulis etc. quod palluctentur<br />

capitu<strong>la</strong> in tribus vicibus sicut distinta sunt in tribus gradis.<br />

Addit capitulo prioratus quod liceat ferre catenam auream valoris scutorum<br />

octo, chiavacorem non aureatum sex unciarum.<br />

136. 1563, marzo 9<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Il consigliere Guidantonio Bolognini propone super capitulis ornatus quod<br />

prefecti iterum revedant dona in consilio et palluctentur.<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli propone pro bono publico quod aperiatur<br />

tamburus et legantur in consilio apodisse loquentes de hornatu mulierum.<br />

Il consigliere Francesco Cirocchi propone super re ornatus mulierum quod prefecti<br />

unacum magnifico magistratu et tribus civibus de quolibet corterio debeant<br />

revidere dicta capitu<strong>la</strong> et il<strong>la</strong> minuere, addere et firmare prout eorum prudente


Foligno<br />

iudicio videbitur et quicquid ipso fecerint habeatur ac si esset factum in consilio<br />

et remictantur illustrissimo.<br />

137. 1563, marzo 15<br />

Riformanze<br />

Tenor apodisse obtente super ornatu<br />

501<br />

Magnifici illustrissimi non farò cerimonie, dico che li capitoli del’ornamento<br />

delle donne vadino inanti che così vuole <strong>la</strong> conscientia et per l’onore del magnifico<br />

conseglio et per dimostrare al reverendissimo Araceli il buon governo de<br />

sua cittadini et ci habbia per tali et acciò ognuno nel<strong>la</strong> Pasqua si possa communicare<br />

et voglio si pallocti capitulo per capitulo come sta qui disotto notato.<br />

In prima li capituli de consiglieri et descendenti da essi si palloctino come stanno<br />

con qualche giusta moderatione come parerà alli magnifici prefetti in ciò facti.<br />

Et tanto dico anco de quelli che non sono del conseglio et né de priorato.<br />

Di quelli sonno del’ordine del priorato mi riporto alli deputati con questa<br />

conditione che non possano portare niuna sorte de zimarre né cuffie d’oro né<br />

trine d’oro né zane d’oro in testa né catene ma solo tre oncie di perle, nel resto<br />

mi rimetto alli detti deputati.<br />

Pro ornatu mulierum<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli super re ornatus mulierum et apodissis a<br />

tamburo eductis dixit quod palluctetur prima apodissa et fiat ac exequatur iuxta<br />

ipsius apodisse tenorem.<br />

Proposta approvata con 38 voti favorevoli e 7 contrari.<br />

Pena pro ornatu mulierum<br />

Il consigliere Giovanni Battista Scarmiglioni super apodissa secunda de penis<br />

in motu proprio confirmans motum proprium dixit quod procuratur expeditio<br />

prout in copia dicti motus proprii.<br />

Proposta approvata con 36 voti favorevoli e 9 contrari.<br />

138. 1563, aprile 15<br />

Riformanze<br />

Capitoli delle donne stampare<br />

Magnifici signori, son di parere che subbito che saranno venuti da Roma<br />

confirmati li capituli del hornato delle donne si faccino stampare et li magnifici<br />

signori priori ne faccino stare sempre una copia al<strong>la</strong> porta di Santo Felitiano<br />

come si fa a Perugia, acciò che ognuno ne possi haver notitia et se ne mandi


502 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

qualcuno per il contado perché ogni persona possa sapere quel che ha da fare<br />

et non dica che io non lo sapea.<br />

Proposta approvata con 60 voti favorevoli e 3 contrari.<br />

139. 1563, maggio 18<br />

Breve apostolico<br />

Breve di Pio IV sopra il vestire delle donne di qualunque grado nel<strong>la</strong><br />

città di Foligno<br />

Pius papa IIII. Ad perpetuam rei memoriam. Romanus pontifex quem rector<br />

ille celestis vicarium sibi constituit in terris licet de cunctorum fidelium statu<br />

prospere dirigendo frequenter cogitet erga tamen illos vigi<strong>la</strong>ntius adhibet studium,<br />

quos sub suo Sancteque Romanae Ecclesiae gubernaculo videt in spiritualibus<br />

et temporalibus esse constitutos et quae pro publicis privatisque illorum<br />

utilitate atque decore prudenter ordinata cognoscit, ut firmiori gradu subsistant<br />

et accuratius observentur libenter non solum approbare sed etiam innovare consuevit.<br />

Sane dilecti filii communitas et homines civitatis nostrae Fulginatensis nobis<br />

nuper exponi fecerunt quod diebus praeteritis ipsi considerantes quod licet alias<br />

pluries pro communi eiusdem civitatis et illius inco<strong>la</strong>rum utilitate fecissent diversa<br />

statuta et ordinationes ad moderandum superfluitatem, luxumque et vanitatem<br />

vestitus et ornatus civium comitatensium et aliorum utriusque sexus civitatis praedicte<br />

eiusque comitatus inco<strong>la</strong>rum in immensum sumptusque intollerabiles procedentium<br />

statutaque et ordinationes huiusmodi etiam per felicis recordationis<br />

Iulium papam tertium praedecessorem nostrum etiam cum comminatione et fulminatione<br />

excommunicationis <strong>la</strong>te sententiae per quemlibet contravenientem eo<br />

ipso incurrende et a qua contravenientes ipsi non nisi a Romano pontifice preterquam<br />

in mortis articulo absolvi possent confirmari obtinuissent. Nihilominus cum<br />

alie pene temporales adiecte non essent statuta et ordinationes huiusmodi non<br />

observabantur et contrafacientes sententiam excommunicationis praedictam quodammodo<br />

spernendo incurrebant in animarum suarum praeiudicium ipsiusque<br />

excommunicationis et simul apostolicae auctoritatis vilipendium. Volentes igitur<br />

hortatu et suasu dilecti filii nostri Clementis tituli Sanctae Mariae de Araceli<br />

presbiteri cardinalis qui etiam ecclesiae Fulginatensis ex dispensatione apostolica<br />

preest, animarumque praedictarum saluti simul et ipsorum civitatis ac comitatus<br />

civiumque comitatensium et inco<strong>la</strong>rum praedictorum utilitati et ne amplius censure<br />

praedicte contemni viderentur providere habita etiam super his inter se<br />

matura deliberatione in publico et generali eorum consilio unanimiter circa praedicta<br />

quasdam in his et circa ea ordinationes et prohibitiones moderationesque<br />

et reformationes unanimiter ediderunt prout in publico instrumento desuper vulgari<br />

sermone confecto cuius tenorem quoad ordinationes, prohibitiones, moderationes<br />

et reformationes in eo contentas de verbo ad verbum presentibus inseri


Foligno<br />

503<br />

mandavimus plenius dicitur contineri. Qua re pro parte communitatis praedictorum<br />

nobis fuit humiliter supplicatum quatenus ordinationes, prohibitiones, moderationes<br />

et reformationes predictas pro firmiori il<strong>la</strong>rum subsistentia confirmationis<br />

apostolicae subsidio roborare aliasque in praemissis opportune providere de<br />

benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur qui civitatis praedicte non solum<br />

publicum sed etiam singulorum civium comitatensium et inco<strong>la</strong>rum privatum<br />

decorem, honestatem et commodum ut par est sincero desideramus affectu omnesque<br />

et singu<strong>la</strong>s utriusque sexus personas quae propter contraventionem prefatam<br />

excommunicationis sententiam in litteris Iulii praedecessoris huiusmodi ut<br />

prefertur <strong>la</strong>tam sive comminatam incurrerunt etiam si in illo per annum et ultra<br />

insorduerint et interea a sacrorum interessentia et communione non abstinuerint<br />

ab excommunicationis sententia et irregu<strong>la</strong>ritatem per eos propterea forsan contracta;<br />

et quibuscunque penis per eos praemissorum occasione incursis in utroque<br />

foro plenarie absolventes et liberantes huiusmodi supplicationibus inclinati<br />

easdem infrascriptas ordinationes, prohibitiones, moderationes et reformationes<br />

omniaque et singu<strong>la</strong> alia in illis contenta, etiam eisdem modo et forma quibus in<br />

documentis praefatis descripta sunt et inde secuta quecumque apostolica auctoritate<br />

ex certa scientia confirmamus et approbamus ac illis perpetuae et invio<strong>la</strong>bilis<br />

firmitatis robur adiicimus omnesque et singulos iuris et facti defectus si qui<br />

forsan intervenerint in eisdem supplemus; et nihilominus potiori pro caute<strong>la</strong> eadem<br />

omnia et singu<strong>la</strong> eisdem modo et forma quibus per communitatem et consilium<br />

praedictos ordinata, statuta, prohibita, moderata et reformata fuerunt de<br />

novo de apostolicae potestatis plenitudine moderamus, ordinamus, statuimus, inhibemus,<br />

decernimus atque mandamus ac il<strong>la</strong> perpetuo valida ac efficacia fore suosque<br />

plenarios et integros effectus sortiri et ab omnibus et singulis cuiuscumque<br />

fuerint qualitatis, gradus, conditionis vel excellentiae sub penis infrascriptis invio<strong>la</strong>biliter<br />

observari debere omnesque et singulos quos concernunt ad integram<br />

illorum observationem etiam sub eisdem penis aliisque iuris et facti remediis<br />

quacumque appel<strong>la</strong>tione cessante cogi et compelli posse et quoniam multi sunt<br />

quos magis penarum metus quam amor boni cogit ad legum observantiam. Nos<br />

ipsas ordinationes, prohibitiones, moderationes et reformationes ac statuta et capitu<strong>la</strong><br />

omnino observari cupientes occasionem tamen spernendi sententiam excommunicationis<br />

et censuras ecclesiasticas, deinceps ex eis prestari nolentes presentium<br />

tenore statuimus et ordinamus quod solummodo ornatus, vestitus et indumenta<br />

in dictis capitulis permissa de cetero in civitate et comitatu praedictis<br />

licita et honesta atque pudicis et honestis mulieribus convenientia sint. Il<strong>la</strong> vero<br />

quae in eisdem capitulis prohibita sunt censeantur esse et sint ornatus, vestitus<br />

et indumenta illicita et inhonesta ac inhonestis et impudicis mulieribus convenientia;<br />

et quod propterea quecumque mulieres invenientur aliquibus ex rebus<br />

prohibitis huiusmodi indute, vestite seu ornate, si contingat eas per aliquem ignominioso<br />

aliquo nomine impudicis et inhonestis conveniente appel<strong>la</strong>ri non possint<br />

iniuriarum agere vel conqueri, sed id ipsis appel<strong>la</strong>ntibus impune liceat. Et nihilominus<br />

etiam liceat quibuscunque executoribus ipsas mulieres ubicumque cum<br />

talibus rebus prohibitis indutas seu ornatas, etiam in p<strong>la</strong>teis et viis publicis re-


504 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

pertas rebus prohibitis praedictis defacto spoliare et insuper quelibet mulier quae<br />

etiam post factum probabitur ipsis capitulis aut alicui eorum contravenisse ultra<br />

amissionem rerum praedictarum pro qualibet vice incurrat penam triginta scutorum<br />

auri applicandorum fabricae ecclesiae cathedralis Fulginee aut alterius ecclesiae<br />

seu loci pii arbitrio ipsius episcopi secundum quam proportionem, volumus<br />

etiam dividi res prohibitas quas ipsis mulieribus ut prefertur auferri continget,<br />

quae triginta scuta volumus posse per executorem auferri, non solum de ipsarum<br />

mulierum sed etiam de maritorum il<strong>la</strong>rum quae in parentum vel fratrum domibus<br />

tunc habitabunt seu manebunt bonis. Et quod gubernator pro tempore dicte<br />

civitatis tam ex suo officio quam ex mandato episcopi pro tempore sive eius<br />

generalis in spiritualibus vicarii priorisque dicte maioris ecclesie et ad cuiuscumque<br />

de populo tanquam in causa publica requisitionem seu simplicem denunciationem<br />

omni mora postposita sub excommunicationis ipso facto per eum incurrende<br />

et indignationis nostrae pena debeat probationes super premissis recipere<br />

il<strong>la</strong>sque secretas tenere et executionem praedictam committere et irremissibiliter<br />

fieri facere, neque premissis vel eorum aliquibus per dilectos filios modernos<br />

et pro tempore existentes Sanctae Romanae Ecclesiae camerarios aut maiores<br />

provinciarios seu provinciae Umbriae aut civitatis praedicte legatos, vicelegatos,<br />

gubernatores aut Camerae apostolicae praesidentes et clericos vel alios superiores<br />

quovis quesito colore vel ingenio derogari vel alias in aliquo praeiudicari aut<br />

super illis dispensari posse. Et quascumque derogationes, dispensationes aliasve<br />

gratias et dispositiones siquae in contrarium a legatis et aliis praedictis ac etiam<br />

a nobis vel successoribus nostris, nisi per specialem signaturam nostram et parte<br />

citata emanaverint nul<strong>la</strong>s et invalidas nulliusque roboris vel momenti fore nec<br />

cuipiam adversus praemissa suffragari. Et sic per quoscunque iudices et commissarios<br />

quavis auctoritate fungentes sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi<br />

et interpretandi facultate et auctoritate iudicari et diffiniri debere ac quicquid<br />

secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter attemptari<br />

contigerit irritum et inane. Decernimus quo circa venerabili fratri episcopo<br />

Muranensi curiae causarum Camerae apostolicae nunc et pro tempore existenti<br />

generali uditori et dilectis filiis priori ecclesiae Fulginatensis ac vicario venerabilis<br />

fratris episcopi Fulginatensis in spiritualibus generali per presentes committimus<br />

et mandamus quatenus ipsi vel duo aut unus eorum per se vel alium<br />

seu alios presentes litteras et in eis contenta quecumque ubi et quando opus<br />

fuerit ac quoties pro parte communitatis et hominum praedictorum fuerint requisiti<br />

solemniter publicantes eisque in praemissis efficacis defensionis praesidio assistentes<br />

faciant auctoritate nostra eos ordinationibus, prohibitionibus, moderationibus,<br />

reformationibus, statutis et decretis aliisque praedictis pacifice frui et gaudere,<br />

non permittentes eos desuper per quoscunque quavis auctoritate fungentes<br />

quomodolibet indebite molestari. Contradictores quoslibet ac inobedientes et rebelles<br />

per censuras et penas tam ecclesiaticas quam pecuniarias aliaque iuris opportuna<br />

remedia appel<strong>la</strong>tione postposita compescendo necnon legitimis super his<br />

habendis servatis processibus censuras et penas praedictas etiam iteratis vicibus<br />

aggravando et auxilium brachii secu<strong>la</strong>ris si opus fuerit invocando, non obstanti-


Foligno<br />

505<br />

bus similis memorie Bonifacii pape VIII etiam praedecessoris nostri de una et<br />

concilii generalis de duabus dietis. Dummodo quis auctoritate presentium ultra<br />

tres dietas ad iudicium non extrahatur ac quibusvis constitutionibus et ordinationibus<br />

apostolicis ac etiam iuramento confirmatione apostolica vel quavis firmitate<br />

alia roboratis statutis et consuetudinibus, privilegiis quoque indultis facultatibus<br />

et litteris apostolicis, legatis, vicelegatis, gubernatoribus civitatis praedicte aliisque<br />

quibusvis personis sub quibuscumque tenoribus et formis ac cum quibusvis etiam<br />

derogatoriarum derogatoriis aliisque efficacioribus et insolitis c<strong>la</strong>usulis irritantibusque<br />

et aliis decretis quomodolibet etiam pluries concessis, confirmatis et innovatis<br />

quibus omnibus veriores illorum tenores ac si de verbo ad verbum insererentur<br />

presentibus pro expressis habentes illis alias in suo robore permansuris ac<br />

vice duntaxat specialiter et expresso derogamus contrariis quibuscumque, aut si<br />

aliquibus communiter vel divisim ab eadem sit sede indultum quod interdici,<br />

suspendi vel excommunicari non possint per litteras apostolicas non facientes<br />

plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi mentionem,<br />

tenor vero reformationis, prohibitionum, moderationum et ordinationum predictarum<br />

talis est.<br />

In primo si ordina che a donne descendente da padre o avo per retta linea<br />

masculina et di vero et legitimo matrimonio del ordine del conseglio di Cento di<br />

detta città o maritate a persone del detto ordine o descendente da padre o avo<br />

de dicto ordine per dicta linea et di detto matrimonio pur che tali descendenti<br />

non degenerino dandosi a dishonesta vita o ponendosi a qualche vile exercitio o<br />

tale donne non siano maritate a persone che non sieno del ordine del priorato o<br />

maritate a dottore di legge o medicina o a cavalieri nati di vero et legitimo<br />

matrimonio non sia lecito portare veste o zimarre o sbernie di alcuna sorte di<br />

drappo di seta né alcuna sorte di veste, zimarre o sbernie etiam di panno con<br />

peli de alcuna sorte ecetto colletti et pellicioni coperti per bisogno et manuntentione<br />

del<strong>la</strong> sua persona, nemeno portare giogelli, pendenti o anelli alle orecchie<br />

o in altra parte del<strong>la</strong> testa né sorte alcuna di brochato, de oro o de argento o<br />

misto. Non gli sia lecito a veste o zimarre havere stragini longhi de attaccare ma<br />

siano tonde honestamente però né possino trinciare veste o zimarre in alcuno<br />

modo eccetto le maniche. Non li sia lecito portare richami di sorte alcuna ad<br />

alcuna di loro veste, zimarre o sbernie. Non li sia lecito portare o havere in<br />

alcuna de dette loro veste più di quattro braccia di drappo di seta, il qual<br />

drappo habbia però da servire per ornamento di dette veste, dichiarando che<br />

portando adosso più de una veste tutto il drappo di esse veste, in uno computato,<br />

non debbia passare <strong>la</strong> quantità de cinque braccia e che non sia né rechamato<br />

né stampato o intagliato in modo alcuno. Non gli sia lecito portare berrette de<br />

alcuna sorte. Non gli sia lecito portare chiavacori o cintura che passino una libra<br />

de argento o puro o misto, né chiavacori o cinture de oro o finto de alcuna<br />

sorte. Non li sia lecito portare colletti de oro o de argento o misto né corone<br />

de oro o de perle o de altre pietre preciose, vere o finte, de alcuna sorte,<br />

eccetto li paternostri di ore, quali paternostri possino essere de oro o de argento,<br />

come a lor parerà, né portare ventagli né zibellini o simili. Non gli sia lecito


506 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

portare perle di conto né perle commune che passino tre oncie. non gli sia<br />

lecito portare più de una cathena o cannava de oro, di peso de scudi quindici<br />

de oro et portando l’una non possi portare l’altra. Non li sia lecito portare<br />

capello con alcuna cosa de oro o de argento o misto, <strong>la</strong> quale cosa passi il<br />

valore de un scudo de oro et che serva per cingere il capello per cordone o in<br />

loco di cordone, ne si possa il cappello imbottire o richamare con alcuna cosa<br />

de oro o de argento o misto, nemeno si possa imbottire o richamare con alcuna<br />

sorte di seta. non li sia lecito portare in testa né cuffie né trine o zane de oro o<br />

de argento o misto, che eccedano il valore de quattro scudi, dechiarando che<br />

quando si porta <strong>la</strong> cuffia non si possano portare le trine o le zane et e contra.<br />

Non li sia lecito portare più de quattro anelli né scarpe o pianelle con alcun<br />

fregio o zane d’oro o d’argento o misto, né parannanti con alcun fregio d’oro,<br />

d’argento o misto, dechiarando che nelli busti et maniche delle veste vi si possa<br />

portare stampato un braccio e mezo de velluto delle cinque braccie permesse<br />

come di sopra, de modo che non ecceda mai in tutto <strong>la</strong> quantità di dette braccia<br />

cinque permesse come dissopra, occorrendo che alcuna donna di qualsivoglia<br />

ordine o grado forsa maritata a persona forestiera di qual si sia grado, ordine,<br />

conditione o preeminentia se intenda essere et sia compresa nelli sopra et infrascripti<br />

capitoli et prohibitione respectivamente mentre tornarà a stare a Foligno<br />

o suo contado per qualsivoglia tempo, dechiarando che nelli sopradetti et sequenti<br />

capitoli non si comprendano mammole o zitelle non maritate minore de<br />

dieci anni del ordine del priorato.<br />

Alle donne non descendente da persona o non maritate del ordine del conseglio<br />

de ditta città o altre delle sopradette persone ma descendente o maritate a<br />

persone o da persone del ordine del priorato, oltra le sopradette cose prohibite<br />

alle donne sopradette, non gli sia lecito portare in nessuna sorte de lor veste<br />

panno di scar<strong>la</strong>to o rosato né pagonazi di grana o de cremesino né ciambellotti<br />

con le onde o rascia di grana o de cremesino. Non gli sia lecito portare zimarre<br />

de nessuna sorte né cuffie de oro né trine d’oro né zane de oro in testa. non gli<br />

sia lecito portare cathene d’oro o finte de alcuna sorte. Non gli sia lecito portare<br />

più di tre oncie de perle commune. Non gli sia lecito portare scarpe o pianelle<br />

di drappo de seta di qualsivogli sorte, cremesino né pianelle né scarpe de nessuna<br />

sorte con richami o trine d’oro o de argento o misto. Non gli sia lecito<br />

portare in alcuna lor veste drappo de seta che ecceda tre braccia et portando<br />

più de una veste tutto il drappo di esse veste in uno computato non possa<br />

passare <strong>la</strong> quantità di dette tre braccia né gli sia lecito portare più de tre anelli.<br />

Non gli sia lecito portare chiavacore o cintura de argento che passi il peso de<br />

octo oncie. Non gli sia lecito portare capello di velluto cremesino o di grana né<br />

de altra sorte di seta, di grana né portare cordone de oro, de argento o misto<br />

né capello imbottito o richamato con alcuna sorte di seta o de altra cosa.<br />

Del altro ordine et delle contadine: alle donne non descendente o non maritate<br />

da persone o a persone del ordine del priorato oltra alle cose prohibite<br />

come de sopra non sia lecito portare alcuna sorte di panno, di grana né sorte<br />

alcuna de ciambellotti etiam senza onde. Non gli sia lecito portare alcuna sorte


Foligno<br />

507<br />

di perle. Non gli sia lecito portare capelli de alcuna sorte di seta, eccetto in quel<br />

punto che vanno a marito. Non gli sia lecito portare alcuna sorte de oro puro o<br />

misto o finto, eccetto tre anelli de argento e uno de oro. Non gli sia lecito<br />

portare alcuna sorte de cinture de oro, de argento o finto, eccetto quelle longhe<br />

con il velluto e copette de argento al<strong>la</strong> antica. non gli sia lecito portare alcuna<br />

sorte di drappo di seta, eccetto in maniche, pettorelle et al<strong>la</strong>cciature, purché non<br />

passi in tutto detto drappo braccia due. Non gli sia lecito portare pianelle né<br />

scarpe de alcuna sorte di drappo né al<strong>la</strong>cciature de argento che passi il peso de<br />

tre oncie.<br />

Del donare: nessuna persona tanto huomo quanto donna di detta città, suo<br />

contado et distretto possa donare a suoi generi, saii, gipponi né veste alcune de<br />

drappo di seta o di panno di <strong>la</strong>na né drappo né panno di alcuna sorte per<br />

farsene dette veste. Non possa donare camisce con alcuno fregio o richamo de<br />

oro o de argento o misto. Non gli sia lecito a nessuna persona donare a spose<br />

novelle o quando vanno a marito o quando si sposano, eccetto quelli che habitassero<br />

in una medesima casa e fratelli, zei, nepoti e cognati carnali tanto maschi<br />

quanto femine. Non sia lecito visitare donne di parto oltra tre domeniche continue.<br />

In fede de che re. Datum in Foligno, li XXVIII de marzo MDLXIII. Iosephus<br />

de Hieronymis. Datum Romae apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die<br />

XVIII maii MDLXIII, pontificatus nostri anno quarto.<br />

F. de Torres<br />

140. 1563, luglio 8<br />

Riformanze<br />

Capitoli da farsi sopra il vestir degl’huomini<br />

Magnifici signori, considerando alle volte in me medesmo a che sia venuto<br />

il vestire de nostri giovani, tanto contrario al vestire antico, che quasi vuole un<br />

mascio per fare un par di calze et quel che è peggio alle volte qualche giovine<br />

che non ha che possa dire: questa è mia casa, spende si in grosso che mi fa<br />

forse fare giuditio temerario, pensando donde et come habbia potuto fare per<br />

far quei panni che porta, nel<strong>la</strong> quale opinione mi credo che vostre signorie alle<br />

volte trascorrino ancor loro. Però son di parere che per ogni modo ci si proveda<br />

et che si habbia da limitare quanto si possa spendere in calze, giuppone,<br />

cappe, saii et altri panni da huomini et limitare quanto si paghi per sorte di<br />

<strong>la</strong>vori che alle volte, quando sento dimandare quindici et venti pauli per fattura<br />

d’un <strong>la</strong>voro, resto stupito. Mi potrebbe forse qualcun dire: non tocca a me,<br />

chi vuol far faccia, cosa fuor d’ogni affection paterna a mio poco giuditio, anzi<br />

mi pare che li buoni patri sempre debbino cercare che li suoi figliuoli faccino<br />

cosa lodevole, come ha fatto sempre questo magnifico consiglio. Ci sarà molto<br />

da dire sopra tal materia, forse non meno importante che l’ornato delle donne


508 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

che per brevità <strong>la</strong>sso, <strong>la</strong>ssando che lo consediri <strong>la</strong> solita prudentia di vostre<br />

signorie et acciò tal negotio habbia vivo effetto, cedo per questa <strong>la</strong> cura et<br />

rimetto al<strong>la</strong> prudentia del magnifico Numero, il qual faccia sopra di ciò quelli<br />

capitoli che li parerà con quelle provisione che giudicarà necessarie et con<br />

questo farò fine.<br />

Proposta approvata con 61 voti favorevoli e 4 contrari.<br />

141. 1563, luglio 18<br />

Breve apostolico<br />

Bando del 1563 sopra l’ornato delle donne<br />

Ancorché <strong>la</strong> città di Foligno per levar via le superflue et inmoderate<br />

spese et le pompe del troppo curioso vestire che oltre il consueto si faceva<br />

dalle donne di essa città, suo contado et habitanti in esse, havesse provisto<br />

con alcuni capitoli che sopra ciò furon fatte molti anni sono, con matura<br />

consideratione, nondimeno perché molte parti di detti capitoli per <strong>la</strong> sinistra<br />

interpretatione degl’huomini erano male intesi et parevano causar dubio et<br />

dificultà in molte cose, forse con preiudicio del’osservanza di essi, a fine che<br />

si rimova ogni dubio et si proveda di nuovo con ordini chiari et opportuni<br />

quanto bisogna, per imporre un freno sicuro et stabile a queste dannose e di<br />

mal’esempio superfluità, ha finalmente rinovati, fatti et riformati maturamente<br />

li detti capitoli nel modo che si vede appresso di mano del suo cancelliero,<br />

quali si havranno da osservare invio<strong>la</strong>bilmente per l’avvenire da ciascuno,<br />

sotto le pene che si contengono nel presente motu proprio concessosi da<br />

nostro signore per l’osservanza di essi capitoli, il tenore de quali siegue nel<br />

modo infrascritto, cioè le pene che si contengono nel motu proprio di Sua<br />

Santità sono queste: tutti gli ornamenti et vesti che si contengono nelli detti<br />

capituli Sua Santità vuole che per l’advenire siano convenienti a donne pudiche,<br />

honeste et honorate, et quelli ornamenti et vesti che sono prohibite in<br />

detti capitoli sieno et essere si intendino ornamenti et vesti inliciti et inhonesti<br />

et convinienti a donne impudiche et inhoneste et che però tutte le donne<br />

che saranno trovate vestite e ornate d’alcuna cosa prohibita in detti capitoli<br />

se occorrerà quelle esser chiamate da qualsivoglia persona con alcun nome<br />

ingiominioso conveniente a donne impudiche et inhoneste non possino dolersi<br />

et appel<strong>la</strong>rsilo ad iniuria ma a tali che con si ingiominiosi nomi le chiamassero<br />

sia lecito ciò fare senz’alcuna pena, et nientedimeno sia lecito ancora<br />

a ciascheduno essecutore per le piazze, per le vie publiche et in ogni<br />

luogo dove trovassino alcuna donna vestita o ornata di dette cose prohibite<br />

levargli et spogliargli de fatto et inoltre ciascheduna donna che etiam dopo il<br />

fatto si provasse essere contravenuta alli detti capitoli o alcuni d’essi oltre <strong>la</strong><br />

perdita di quelle cose prohibite incorra in pena di trenta scudi d’oro di


Foligno<br />

509<br />

applicarsi al<strong>la</strong> fabrica del<strong>la</strong> chiesa cadredale o d’altra chiesa o loco pio ad<br />

arbitrio del reverendissimo vescovo secondo <strong>la</strong> qual proportione si dividino<br />

ancora le cose che come è detto alle prefate donne si togliessino ciascheduna<br />

volta, li quali trenta scudi si possino per l’essecutore togliere non so<strong>la</strong>mente<br />

delli bieni 33 d’esse donne ma delli loro mariti o delli parenti o fratelli nelle<br />

case delli quali habitaranno o veramente allora staranno et che il signor governatore<br />

che sarà per i tempi tanto per suo offitio quanto per commandamento<br />

del reverendissimo vescovo o veramente del suo reverendo vicario <strong>generale</strong><br />

o reverendo priore del<strong>la</strong> detta chiesa e ad ogni semplice riquisitione<br />

di ciascheduno del popolo come in causa publica senza alcuna tardanza sotto<br />

pena di scommunicatione et indignatione di Sua Beatitudine debbia ricevere<br />

le prove, tenerle segrete, commettere l’essecutione et inremissibilmente<br />

far<strong>la</strong> esseguire, volendo Sua Santità che né dall’illustrissimi legati e reverendissimi<br />

vicelegati ne governatori del<strong>la</strong> provincia, né da li presidenti o chirici<br />

del<strong>la</strong> Camera apostolica, camerlenghi o maiori penetenzieri del<strong>la</strong> Santa Romana<br />

Chiesa o da altri offitiali si possa a detti capitoli in alcuna parte dirogare<br />

o dispensare.<br />

Sua Santità si è bene contentata ad intercessione dell’illustrissimo cardinale<br />

Araceli a nostri preghi rivocare <strong>la</strong> scommonicatione che era negl’altri capitoli<br />

como ha levata via assolvendo ogniuno che fuse caduto in detta censura,<br />

in luogo del<strong>la</strong> quale ha ordinate le soprascritte pene, il che tutto si notifica<br />

con il presente bando acciò che tutte le donne per tutto il giorno di domenica<br />

prossima si provedano per l’osservanza di detti capitoli, li quali in questo<br />

mentre si faranno stampare e si attaccaranno per li luoghi publici et il lunedì<br />

prossimo si cominciarà a far diligente inquisitione contra tutte quelle che havessero<br />

ardire di trasgredere le leggi di sua Beatitudine al<strong>la</strong> quale si prega per<br />

fine lunga et filice vita. Dato in Foligno, li 18 di luglio 1563. Dicta, publicata<br />

per tubicinum.<br />

142. 1564, aprile 14<br />

Riformanze<br />

Super apodissa de mulieribus<br />

Il consigliere Giovanni Giacomo Cardoni propone super apodissa de mulieribus<br />

quod non accedant in nundinis quod prefecti qui fecerunt capitu<strong>la</strong> ornatus<br />

habeant auctoritatem ordinandi, statuendi, mandandi et exequendi omne id<br />

33 proprii delle proprie case d’esse donne ma delle case delli mariti depennato.


510 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

quod eorum prudentie videbitur convenire ita ut exequatur in eis et tenor<br />

apodissae.<br />

143. 1565, novembre 8<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli propone pro bono publico quod magnifici<br />

domini priores instant apud illustrissimum dominum episcopum vel reverendum<br />

vicarium vel reverendum priorem Sancti Felitiani ut ad bonum effectum, videlicet<br />

ad tollendam confussionem concursus iuvenum et multitudinem hominum, sponsalitia<br />

fiant domi et modo et forma quibus fiunt in Urbe et referatur in consilio.<br />

Proposta approvata con 41 voti favorevoli e 9 contrari.<br />

144. 1565, dicembre 13<br />

Polizze<br />

Vestir delle donne e doti<br />

Magnifici signori, havete pur visto quel che ha causato il levare che si fece<br />

del<strong>la</strong> scommonica che era sopra l’ordine del vestire et volesse Iddio che non si<br />

trasferisse piu oltre questo male. Ma mi dubito che andarà tanto inanzi, che<br />

per questo et per conto ancora delle eccessive doti che si danno che guai a<br />

noi et a nostri figliuoli, li quali havranno causa se non d’altro almeno di maledisci<br />

l’anime che gli <strong>la</strong>sciamo così cattiva e pestifera usanza. O, quanto a me<br />

ancorché non habbia né sorelle né figliuole da maritare, né tampoco spesa<br />

d’havesse, mi preme questo inconveniene, vorrei non dimeno provederci et pregare<br />

anche tutti con quel<strong>la</strong> maggiore efficacia ch’io so et posso che fussero<br />

tutti del’animo mio, et perciò vorrei che li magnifici signori et Nove fra dui dì<br />

al piu longo faccino un consiglio apposta nel quale non si ragioni d’altro che<br />

di dare rimedio a questo. Et sopra a tutto, acciò piu facilmente si possi discutere<br />

voglio che in detto consiglio vi si portino li capitoli che ultimamente furono<br />

fatti da quelli cittadini, dalli quali essi cittadini priori et Nove voglio che<br />

siano visti et revisti et che si possino aggiungnere et levare secondo che a loro<br />

giudicio parera et secondo ancora che sopra ciò ci sarà detto dall’attengarzi et<br />

fino voglio che ogniuno ci possi dire il parere suo acciò pui facilmente vi si<br />

dia il rimedio. Passalme che sarà una delle più importanti cose che si possi<br />

fare a benefitio publico et ita fuit obtentum per suffragia quadraginta fovorabilia,<br />

tresdecim contrariis non obstantibus.


Foligno<br />

145. 1566, settembre 2<br />

Riformanze<br />

Proposta sugli indumenti<br />

511<br />

Il consigliere Gioacchino Morselli propone super apodissa de indumentis etc.<br />

quod mandetur executioni apodissa iam obtenta et de ordinationibus faciendis tam<br />

circa indumenta quam dotes, impetretur motus proprius confirmatorius eo modo<br />

quod videbitur magnificis dominis prioribus et Novemviribus ac prefectis etc.<br />

146. 1566, novembre 7<br />

Riformanze<br />

Proposta sull’ornato<br />

Polizza: Magnifici signori, se non remediate alle cose del vestire delle donne<br />

passarà male in Foligno, nissuno ha da farsi apparire signore, basta ognuno me<br />

intenda. Zimarre e veste di drappo, giogelli in testa, trine d’oro per le veste, per li<br />

busti et infinite altre gioie, Dio gli perdoni a chi fo causa che se guastassero li<br />

capitoli del ornato, si pensò di far bene e sarà causa del<strong>la</strong> rovina nostra, mi pariria<br />

che adesso che havemo un santo papa li magnifici signori priori et Nove con li<br />

cittadini da elegersi da lor signori o eletti vedessero gl’ultimi capitoli et li rasettassero<br />

in modo che ci potesse stare ognuno, reservando il pagonazo al’ordine del consiglio<br />

et concedendo al priorato l’altre cose in quel meglior modo che giudicaranno esser<br />

conveniente e degno di persone di prudentia et di consiglio, et che sopra tutto se<br />

riconoscano li gradi, ma che ci possa stare anchora il populo et che non restringhino<br />

tanto che se mozzino, ma che l’honestà stia bene per ognuno et non si <strong>la</strong>scino<br />

vincere dal<strong>la</strong> passione, acciò che li decreti habbino perpetua fermezza, et il tutto<br />

fatto circumspettamente lo referiscano subbito in un consiglio da farsi aposta, si<br />

mandino a Roma a fare confirmare dal santo papa etiam per via de scommenica<br />

perché saranno tali che d’ognun se potranno osservare et perché io non vi voglio<br />

cogliere al’improviso, né far le cose sotto le banche et non mi movo a passione<br />

nessuna, ma so<strong>la</strong>mente il bene del publico et l’honore de Dio, me ne riporto ad<br />

ogni megliore consiglio che altri volesse farci sopra per via di rengha.<br />

147. 1566, novembre 21<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Et li detti prefetti dechiarano che nessuno possi intrare mai del Magistrato<br />

non portando berretta o cappello di velluto, eccetto l’estate, possino portare


512 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

cappello o berretta di cremisino, raso, canavaccio napolitano et simili purché<br />

sia di seta.<br />

148. 1566, dicembre 25<br />

Riformanze<br />

Super apodissa de <strong>la</strong>rvatis mulieribus<br />

Super apodissa de <strong>la</strong>rvatis mulieribus quod procuretur obtineri et publicari<br />

excumunicationem quam mulieres se <strong>la</strong>rvantes etiam in domibus propriis.<br />

149. 1567, giugno 12<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Polizza: Magnifici signori, mi trovai l’altro dì al<strong>la</strong> messa tra certi foristieri<br />

dove vennero certe donne con camorre di velluti et trini d’oro et altre donne<br />

con altre veste ma non di drappo, li foristieri sbersettorno quel dal velluto et<br />

dimandorno perché quelle portavano il velluto et l’altre donne non, gli fu<br />

risposto da uno che era li parenti di quelle dal velluto che quelle erano le<br />

più nobili donne di questa città et che l’altre non li potevano portare. Hora<br />

vedili come alcune vogliono far parere altre lor serve, per il che è stato che<br />

molte si sono proviste et fra pochi giorni vedrete et velluti cremisini et ori et<br />

altre cose chi mi faranno stommacar. Disse il buon Cioesù al<strong>la</strong> città di Hierusalem:<br />

piagnete sopra di voi et delli figliuoli vostri, così avverrà a voi non<br />

provedendo. Il santo papa et buono et santo et confirmarà quelli ordini che<br />

voi vorrete giusti et siagli et non dare causa che altri possa farsi mostrare<br />

per principesse et padrone di questa città et che se ne causi <strong>la</strong> ruina delle<br />

case.<br />

Il consigliere Bernardino Cialdelli propone super apodissa de mulieribus etc.<br />

circa hornatum quod cum hec res sit magni momenti et concernet statum civitatis<br />

habeatur cordi et magnifici domini priores et Nove faciant tres vel quatuor<br />

circumspectos cives, qui mature considerando faciant nova capitu<strong>la</strong> et talia<br />

qualia possint ab omni gradu observari, his conditis et bene visis et revisis<br />

et iterum consideratis et maturatis mittant ad Urbem pro confirmatione tam<br />

cum pecuniariis penis quam ecclesiasticis sicut eis videbitur expedire et sicut<br />

p<strong>la</strong>cebit sanctissimo domino nostro confirmare il<strong>la</strong>.


Foligno<br />

150. 1567, luglio 8<br />

Polizze<br />

Del vestire drappi<br />

513<br />

Magnifici signori ognuno sta a vedere <strong>la</strong> ruina del<strong>la</strong> patria, o povera anima<br />

de magnifici consiglieri, o quanto è differentia dal governo d’oggi a quello<br />

delli antiqui, basta a dire sono del consiglio, ma non si considera l’obligo che<br />

hanno quelli che sono posti al regimento delle città. So ben che havete inteso<br />

che si fanno molte camorre di drappo et molti sfoggiamenti di colletti d’oro et<br />

de trine et racami d’oro per le vesti et n’havete anche viste di molte et non si<br />

considera al debito che si ha di provederci, però mi pare che vi si ponga sesto<br />

che li magnifici signori priori e hornati Nove et conservatorri de leggi congregati<br />

tutti insieme per questa sol causa faccino sopra di ciò tutti quelli ordini,<br />

capitoli et decreti che gli pareranno necessarii, talmente che non si possino<br />

portare vesti di drappo et sfoggiamenti d’oro, dandogli autorità per <strong>la</strong> confirmatione<br />

di mandare fin dal papa et approbando tutto quel che da lor serà<br />

fatto et ita fuit obtentum per suffragia quinquagintaseptem favorabilia, octo<br />

contrariis non obstantibus.<br />

151. 1567, luglio 8<br />

Riformanze<br />

Proposte sulle pene per i trasgressori<br />

Il consigliere Francesco Cirocchi propone pro bono publico quod omnes et<br />

singuli patres, patrui, fratres vel mariti quorum mulieres fecerint vel portaverint<br />

vestes aliquas de aliquo drappo ut dicitur et similiter alias vestes hornatas trinis<br />

vel filis auri ex nunc censeantur et eis privari omnibus officiis, beneficiis, gratiis,<br />

prerogativis, privilegiis etc. magnifice communitatis et statim exbuxulentur pro<br />

magnificis dominis prioribus, 9 et conservatoribus etc. et mictatur pro confirmatione,<br />

si opus esset.<br />

152. 1567, luglio 19<br />

Riformanze<br />

Proposte sull’ornato<br />

Cum in consiglio publice superioribus diebus celebrato fuerit apodissa decisiva<br />

ordinatum et reformatum quod magnifici domini priores, Novem et Conser-


514 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

vatores legum facerent prohibitionem et capitu<strong>la</strong> super vestibus sericis etc., non<br />

deferendis per mulieres et predicti magnifici domini priores, Novem et Conservatores<br />

legum executioni mandaverint commissionem eis factam, igitur hodie dicta<br />

capitu<strong>la</strong> magnifico consilio ostenderunt, ut si ipse velit aliquid addi, minui vel<br />

apponi vel confirmare sicut facta sunt, disponat sicut ipsis videbitur, quorum<br />

capitulorum tenor talis est, videlicet.<br />

Il consigliere Giovanni Giacomo Cardoni propone super capitulis vestium mulierum<br />

quod ex nunc approbentur et mandetur invio<strong>la</strong>biliter observari cum impetratione<br />

confirmationis a gubernatore et ab Urbe.<br />

153. 1567, luglio 20<br />

Riformanze<br />

Tenor capitulorum<br />

Il magnifico consiglio del<strong>la</strong> città di Foligno per levar via le superflue et<br />

immoderate spese et le pompe del troppo cerioso vestire che oltre il consueto<br />

si fa dalle donne di detta città et habitanti in essa et per conservatione dell’unione<br />

e del<strong>la</strong> concordia de cittadini, ordini, commanda et espressamente<br />

prohibisce che non sia lecito per l’avvenire ad alcuna donna di detta città, suo<br />

contado et distretto o habitante in essa di qualsivoglia stato, grado, conditione<br />

o preminenza etiam che fusse moglie di dottore, cavaliere o altra persona di<br />

qual se sia grado, tenore o dignità previlegiata o adornata portare alcuna veste,<br />

camorra, camorrino, sottana o zimarra di drappo cioè di broccato d’oro o<br />

d’argento o misto di allucciorato, di velluto, di damasco, di raso, di tabi, di<br />

cremisino, di canavaccio, di seta, di taffetà o di qualsivoglia altra sorte di drappo<br />

di seta o di altra cosa più pretiosa; dechiarando che il fi<strong>la</strong>ticcio non si<br />

intenda esser drappo né compreso in detta prohibitione, né li sia lecito portare<br />

in alcuna veste camorre, camorrini o zimarre etiam che fussero di panno o<br />

d’altra cosa non prohibita, alcuno ornamento d’oro, d’argento o misto, sotto<br />

pena per ciascheduna et ciascheduna volta che contrafarà in alcuno di detti<br />

casi et prohibitioni di ducento scudi d’applicare per il mezzo al<strong>la</strong> reverenda<br />

Camera apostolica et per l’altro mezzo al<strong>la</strong> magnifica comunità et all’essecutore<br />

et da levarsi, ipso facto, non solo dalli contrafacienti ma da i patri, fratelli,<br />

mariti o altri principali di casa, sotto <strong>la</strong> cui potestà, regimento o cura elle si<br />

troveranno, li quali patri, fratelli, mariti etc. oltre <strong>la</strong> detta pena da hora per<br />

all’hora et in contra siano havuti per cassi, privi, sbosso<strong>la</strong>ti et <strong>la</strong>cerati di tutti<br />

et singoli offitii, benefitii, emolumenti, dignità et honori publici etiam del ordine<br />

del detto magnifico consiglio et s’habbino per discritti allo libro dello spechio<br />

per noti cittadini talmente che sia resi indegni et inhabili in tutte l’attioni<br />

publice d’ogni voce, tanto attiva quanto passiva, et reputati amatori del<strong>la</strong> discordia<br />

del<strong>la</strong> padria et città sua.


Foligno<br />

154. 1567, agosto 13<br />

Polizze<br />

Vestire drappi a donne<br />

515<br />

Magnifici signori, o accecata communità, come può essere che al tutto siate<br />

pieni de intelletto, sebben posso dire povera e deso<strong>la</strong>ta communità e città di<br />

Foligno, quale per li tempi passati solea esser lo specchio di tutta l’Umbria per le<br />

sancte et giuste leggi che in questa nostra città sono et quel che più <strong>la</strong> facea tra<br />

le altre risplendere, et famosa si era le sante osservationi che si facevano et quel<br />

che più mi fa star di ma<strong>la</strong> voglia si è il veder tutto l’opposito di quel che si<br />

faceva qualch’anno fa che senza scommunica et senza pena alcuna si sarebbe<br />

vergognato sia qualsivoglia cittadino di contravenire a un minimo che degl’ordini<br />

fatti da questo magnifico consiglio che ben si può dir quel detto: Che fortunata<br />

età, che secol d’oro. O Iddio et come lo comporti che un cittadino sia causa<br />

del<strong>la</strong> ruina di questa nostra povera città a <strong>la</strong>ssarsi governare dalle donne di casa?<br />

Senza considerare <strong>la</strong> ruina che ne seguita, quale è sì grande che a pensarlo mi<br />

confonde. Et noi magnifici signori et ornatissimi Nove e consiglieri, se Iddio non<br />

inspira a darci qualche santo rimedio, io vi fo questa profitia che non passa X<br />

anni che <strong>la</strong> città di Foligno sarà una delle più povere che sia nello Stato Ecclesiastico<br />

et perderarsi il nome qual’havea di sapersi reggere et governare sopratutte le<br />

altre. Hora per venire al<strong>la</strong> conclusione vi dovete ricordare l’ordine che ultimamente<br />

ha fatto questo magnifico consiglio, sopra il vestir delle donne et li bandi<br />

grandi che si sono mandati che nessuno non ardesse di contravenire in deti bandi.<br />

Che se una se ne castigasse, qualchuno forse, forse saria causa di far prezzar<br />

più le cose del<strong>la</strong> nostra communità che non si fa. Domenica, che furonsi tre di<br />

agosto, ho visto una giovane del<strong>la</strong> nostra città, figliuo<strong>la</strong> di un cittadino del consiglio,<br />

portare una veste di seta quale ha fatto mormorare tutto Foligno et io ho<br />

udito par<strong>la</strong>re questo et quello che diceva: Mo’ semo per andare in precipitio, che<br />

oltre le altre spese che si fanno in maritare una giovane, non ci manca altro che<br />

di cominciare a mettere questa maledetta usanza di far vesti di drappo, et io ho<br />

par<strong>la</strong>to con certi Terannani che hanno questa maledetta usanza che non si maritaria<br />

una giovane che prima che uscisse di casa non facesse vesti et zimarra di<br />

velluto sia o povero o ricco. Io gli risposi che a noi non si possono fare et mezzo<br />

ne <strong>la</strong>udo questa osservatione, se osservatione si può dire, darsi che quelli che<br />

doveriano dare esempio a gl’altri, loro sono li primi a cadere in tal errore. Però<br />

se non se piglia partito deventaremo assai peggio de Terandani, che di superbia li<br />

avvanzamo assai assai, che se si comincia a pigliar piega dove loro le fanno di un<br />

color solo, noi li faremo di tre e di quattro, però son di parere che li magnifici<br />

magistrati presenti e futuri mandino questo detto cittadino quanto il magnifico<br />

consiglio ha ordinato et di pui che in ogni consiglio di publica tutte le polise che<br />

par<strong>la</strong>ranno di tal materia e de trasgressori di essa venghino in consiglio senza che<br />

si pallottino tra li signori priori et Nove, ben possino levar qualche paro<strong>la</strong> infirmatoria<br />

quando ci fusse eventi che saranno come il dover vuole, li magnifici


516 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

signori priori et conservatori di leggi vadino un’altra volta al<strong>la</strong> cassa del tamburo<br />

et trovando li trasgressori di tal legge li diano al signor governatore assieme con<br />

li capitoli e gli faccino instantia per l’essecutione loro; e quando <strong>la</strong> cosa andasse<br />

in longa che detto signor governatore non stimasse li signori priori, Nove et<br />

conservatori di leggi, ci vadino colligialmente et poi ne scrivano a Roma. Et ita<br />

fuit obtentum per suffragia trigintaocto favorabilia, tresdicim contrariis non obstantibus.<br />

155. 1567, agosto 25<br />

Breve apostolico<br />

Il breve dell’ornamento delle donne octenuto da papa Pio V<br />

Pius papa quintus<br />

Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Cum sicut nuper nobis<br />

exponi fecistis vos alias ut profusis immoderatisque sumptibus et luxui curaeque<br />

nimis in vestitu exquesite, quae praeter consuetum modum a mulieribus vestrae<br />

civitatis et illius incolis exercetur ac pro pace et concordia inter cives conservandae<br />

quod nulli mulieri dictae civitatis ipsiusque territorii et districtus incole cuiusvis<br />

status, gradus, conditionis et praeeminentiae et si doctoris aut cuiusvis ordinis,<br />

dignitatis vel alterius personae quantumvis privilegiatae existentis sponsa vel<br />

uxor esset aliquod genus vestis serice, auro, argentove simplici vel mixto contexte<br />

vel ex quovis attalico vulgo drappo nuncupato confectae dec<strong>la</strong>rando fi<strong>la</strong>ticium<br />

vulgo nuncupatum et capripilium hac prohibitione non comprehendi neque in<br />

veste aliqua etiam <strong>la</strong>nea aut alias non prohibita ornatum aliquem auri vel argenti<br />

puri aut mixti posthac gestare non liceret sub poena pro qualibet muliere huic<br />

edicto non obtemperante et qualibet vice ducentorum aureorum ipso facto incurrenda<br />

pro dimidia Camerae apostolicae, pro altera vero dimidia executori pro<br />

una et pro alia parte locis piis ordinarii loci et priorum eiusdem civitatis arbitrio<br />

applicanda et distribuenda et a contrafacientibus seu il<strong>la</strong>rum parentibus, fratribus<br />

et maritis aut aliis qui rei familiaris domus contrafacientis praeerunt vel sub quorum<br />

potestate, regimine sive cura mulieres huic edicto non obtemperantes degerint<br />

statim exigenda quodque parentes, fratres, mariti et alii domorum praepositi<br />

huiusmodi ultra dictam poenam seu mulctam ex contraventione suarum mulierum<br />

praedictarum incursam ex nunc prout ex tunc et e contra ab omnibus<br />

officiis dignitatibus et magistratibus publicis hac c<strong>la</strong>sse senatoria dictae civitatis<br />

privati et abdicati censeantur ac in numero civium praedictorum describantur ita<br />

quod in publicis actionibus voce activa et passiva tanquam patriae perturbatores<br />

perpetuo reddantur indigni et alias prout in publico documento manu vestri<br />

cancel<strong>la</strong>rii confecto plenius contineri dicitur, decreveritis, statueritis et ordinaveritis<br />

et sicut eadem expositio subiungebat vos decretum, statutum et ordinationem<br />

huiusmodi invio<strong>la</strong>biliter ab omnibus observari desideratis.


Foligno<br />

517<br />

Quare nobis humiliter supplicari fecistis ut decreto, statuto et ordinationi<br />

huiusmodi pro illorum subsistentia firmiori robur apostolicae confirmationis adiicere<br />

aliasque in praemissis de benignitate apostolica opportune providere dignaremur.<br />

Nos igitur vestris in hac parte supplicationibus inclinati decretum, statutum<br />

et ordinationem huiusmodi ac prout il<strong>la</strong> concernunt omnia et singu<strong>la</strong> in<br />

documento huiusmodi contenta et inde secuta quaecunque ex certa nostra scientia<br />

apostolica auctoritate tenore praesentium approbamus et confirmamus eisque<br />

perpetue et invio<strong>la</strong>bilis firmitatis robur adiicimus ac ab omnibus et singulis supranominatis<br />

et aliis quibuscunque perpetuo invio<strong>la</strong>biliter observari decernimus<br />

et mandamus supplentes omnes et singulos, tam iuris quam facti defectus, si qui<br />

forsan intervenerint in eisdem et nihilomus praemissa omnia et singu<strong>la</strong> modo et<br />

forma ac sub poenis praemissis de novo decernimus, statuimus et ordinamus.<br />

Mandantes propterea dilectis filiis Perusiae et Umbriae ac eiusdem civitatis gubernatoribus,<br />

potestati aliisque iustitiae ministris et officialibus nunc et pro tempore<br />

existentibus quatenus decretum, statutum et ordinationem huiusmodi perpetuis<br />

futuris temporibus ab omnibus invio<strong>la</strong>biliter observari faciant et mandent<br />

nec permittant vos super praemissis a quoquam quomodolibet indebite molestari,<br />

contradictores quoslibet et rebelles iuris remediis opportunis appel<strong>la</strong>tione postposita<br />

compescendo. Non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis<br />

ac dictae civitatis iuramento vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus<br />

privilegiis quoque indultis et literis apostolicis quibusvis personis et<br />

sub quibusvis tenoribus et formis ac cum quibusvis derogatoriarum derogatoriis<br />

c<strong>la</strong>usulis irritantibus et aliis decretis etiam ex causa onerosa et ex contractu inito<br />

cum quibusvis romanis pontificibus praedecessoribus nostris et sede apostolica<br />

concessis, confirmatis et innovatis. Quibus omnibus et singulis illorum tenores<br />

etiam si de illis specialis, specifica et expressa ac de verbo ad verbum mentio<br />

habenda esset praesentibus pro sufficienter expressis habentes illis alias in suo<br />

robore permansuris hac vice duntaxat specialiter et expresse derogamus, caeterisque<br />

contrariis quibuscunque. Datum Romae apud Sanctum Petrum, sub annulo<br />

piscatoris, die XXV augusti XVII, pontificatus nostri anno secundo.<br />

156. 1567, novembre 10<br />

Riformanze<br />

Proposta sul’ornato<br />

Caesar Glorierius<br />

Il consigliere Viviano Cirocchi propone super re hornatus capitulorum hornatus<br />

quod magnifici domini priores et 9 faciant quatuor vel tres cives circumspectos<br />

et qui id velint facere ad procurandam executionem dictorum capitulorum<br />

et ordinatorum magnifici consilii medio bracchio superiori etc.


518 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

157. 1568, luglio 6<br />

Riformanze<br />

Super apodissa de mulieribus<br />

Il consigliere Costantino Orfini propone super apodissa de mulieribus quod<br />

magnifici domini priores curent puniri transgressores per viam superiorem.<br />

158. 1568, luglio 7<br />

Polizze<br />

Richiesta che il consiglio deliberi sull’osservanza del breve<br />

Magnifici signori pur l’altro giorno fu tra priori et Nove un’altra polisa, qual<br />

trattava che <strong>la</strong> mattina di Pascha Rosata in S. Feliciano venne una delle figliole<br />

di un cittadino con uno camorrino di seta con fi<strong>la</strong> d’argento cosa prohibita<br />

secondo il breve fatto, et dominica ci vennero tutte tre le figliole, tutte con li<br />

camorrini medesimi di seta, cosa che fa nausa amolti cittadini et se non ci si<br />

rimedia, <strong>la</strong> città nostra è guasta, perché in poco tempo, si farà secondo parrà<br />

alle donne, si che magnifici signori et padri honorevoli remediate, che se non si<br />

fa provisione in questo, sentirite rumori al cielo delle donne et se il breve non si<br />

osserva, non so che dire et se di tal cosa non si fa dimostratione io certo vedo<br />

che li nostri cittadini sonno senza reggimento; fu detto assai nel<strong>la</strong> cosa d’un<br />

altro cittadino, non era in fallo et ogni persona il volea crucifiggere per non<br />

haver guasto l’ordine et questo il guasta se non ci fa niente, basta voglio remettermi<br />

a questa pubblica et voglio ci si renghi.<br />

159. 1569, giugno 17<br />

Riformanze<br />

Proposte contro le donne che trasgrediscono i capitoli dell’ornato<br />

Apodissa: che il magnifico Numero trovi quelle donne che hanno transgresso<br />

li capitoli del’ornare et le privino procedendo all’essecutione.<br />

Il consigliere Gentile de Gentilibus propone super apodissa de hornatu quod<br />

si sint mulieres illorum civium qui alias transgresserunt magnifici numerus procedat<br />

ad penam, si sint aliorum moneantur et si reinciderint contra eos exequatur<br />

ut supra.


Foligno<br />

160. 1570, giugno 15<br />

Polizze<br />

Doti<br />

519<br />

Magnifici signori, <strong>la</strong> nostra città ogni giorno se procura maggior spesa et<br />

fastidio, non basta che le doti sono andate tant’alte che non ci si può più aggiungere<br />

li arredi, se nienti ci manca, non è molti giorni che si è passato tanto il<br />

segno del honesto in uno che n’è stato fatto, che Iddio voglia non sia ma<strong>la</strong><br />

introduttione per l’avvenire con tutto questo si tollera che li sponsalitii si faccino<br />

in chiesa, cosa che in nisciuno altro loco se costuma, in questo ci va spesa di<br />

torcie, invita di persone ad forza per non essere visti soli et altre spese infenite<br />

senza preposito. Son di parere che li magnifici signori priori et Nove eleggano<br />

quattro cittadini a trattare con monsignore reverendissimo vescovo et fare in<br />

modo che per l’avvenire se osservi il concilio come nelli altri luochi.<br />

Proposta approvata con 42 voti favorevoli e 15 contrari.<br />

161. 1570, luglio 10<br />

Polizze<br />

Sponsalitii<br />

Molto magnifici signori, mi pare che al<strong>la</strong> publica passata fusse una polisa<br />

che se chiarisse con monsignore nostro reverendissimo vescovo che questa povera<br />

città non fusse obligata nelli sponsalitii ad tenere altro ordine di quello si<br />

osserva in Roma et nel resto de lo Stato Ecclesiastico perché il concilio dispone<br />

per tutti in un medesimo modo, non vedo ci sia fatto nienti, sono adunque di<br />

parere se sono stati eletti cettadini se sollicitino per li magnifici signori priori ad<br />

finir<strong>la</strong> et non essendo eletti li eleggano et referiscano poi al magnifico conseglio<br />

quel che se sarà resoluto acciò se levi questa gravezza superflua.<br />

Proposta approvata con 53 voti favorevoli e 5 contrari.<br />

162. 1570, settembre 13<br />

Riformanze<br />

Disposizioni sull’ornato<br />

Magnifici domini priores et novemviri elegerunt ad infrascripta infrascriptos<br />

cives decreto magnifici consilii: dominum Vivianum Ciroccum, dominum Gentilem<br />

de Gentilibus, a fare capitoli et prohibitioni sopra il portare di calzoni al<strong>la</strong>


520 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

marinaresca et alli stragini o code delle donne et fare osservare il breve sopra il<br />

moderato vestire di dette donne.<br />

163. 1571, gennaio 11<br />

Polizze<br />

Impagliate<br />

Magnifici signori, il desiderio che ho che <strong>la</strong> nostra città sia aliena da ogni<br />

spesa superflua mi fa dire a vostra signoria magnifica, et questa per <strong>la</strong> terza<br />

volta, che voglino risolversi a levare l’abbuso del<strong>la</strong> visita delle impagliate poiché<br />

questa corrutte<strong>la</strong> è tanto cresciuta che ogni sorte di gente va senza che le sia<br />

licito per parente<strong>la</strong>, amicitia o altro in casa di queste et di quelle talché sono<br />

forza a credere che sia solo per pontare ogniuna indifferentemente et qui nisciuna<br />

<strong>la</strong>ssarò di dire il danno che si riceve dalle superflue spese che ci corrono et<br />

quel che è peggio ogni giorno crescono perché ogniuna si sforza fare più oltre il<br />

giorno delle feste che si doverebbe attendere alli sacri offitii, non possono fare<br />

altro che andare involta; però son di parere che per remedio di questi e molti<br />

altri inconvenienti che non dico si ordini che non sia licito a persona alcuna,<br />

sotto qualsivoglia pretesto, visitare impagliate, escettuandone però li parenti sino<br />

in quarto grado alle quale sia licito fare dette visite et per osservatione di questo<br />

ordine sono parere che se preghi monsignore reverendissimo nostro vescovo che<br />

voglia farci una scommonica, et se bene sono stata venta dui altre volte et non<br />

esseguita ho voluto provarci <strong>la</strong> terza confidato nel presente magistrato che so<br />

che non mancarà farmi esseguire, vincetimi et esseguitemi signori che so quanto<br />

utile apporto a questa città.<br />

Proposta approvata con 60 voti favorevoli e 13 contrari.<br />

164. 1571, giugno 15<br />

Polizze<br />

Li trascini delle donne<br />

Magnifici signori, per il passato il magnifico conseglio in tutte le cose ha<br />

ordinate, sempre è stato obedito se non adesso et quel che è peggio in cosa<br />

frivo<strong>la</strong> che sono li trascini delle donne, sopra che poi per quanto si vede li<br />

cittadini eletti non ci hanno fatto cosa nesuna et acciò non resti <strong>la</strong> faccenda nel<br />

mal termine nel quale hora se ritrova per bene publico, son di parere che il<br />

tutto si rimetta al magnifico Numero il quale con tutta l’autorità del magnifico<br />

conseglio et sua debbia provedere che non[...]


Foligno<br />

165. 1571, giugno 15<br />

Polizze<br />

Sponsalitii<br />

521<br />

Magnifici signori, può fare il mondo che sia in potestà d’uno o di dui che<br />

mossi da parente<strong>la</strong> o da altri desiderii non comportino che polise tant’utili et<br />

honeste non vadino in consiglio et che gli altri si <strong>la</strong>ssino persuadere che il fare<br />

questo sia un fare un crimen lese maiestatis, dico che né Roma né luoco alcuno<br />

dell’ecclesiastico fa li sponsalitii in chiesa se non Foligno e questo perché ha più<br />

modo da spendere che gli altri, però sempre con buona gratia del nostro monsignore<br />

reverendissimo vescovo dal quale non si può sperare altro che bene et<br />

gratia, vorrei che sopra ciò si eleggessino sei circuspecti cettadini grati al sodetto<br />

monsignore per li magnifici signori et Nove a trovare modo di tor via questa<br />

spesa superflua et questo andare a monstra perché non doverà essere fatiga alcuna<br />

fare che questa città goda quel<strong>la</strong> libertà che godeno l’altre et tutto quello che<br />

sarà fatto da quelli ornati cettadini referiscano poi nel primo conseglio. Vincetime<br />

perché so quanto importa questa spesa vana.<br />

Proposta approvata con 50 voti favorevoli e 8 contrari.<br />

166. 1572, febbraio 12<br />

Riformanze<br />

Proposte suntuarie<br />

Il consigliere Gioacchino Morselli propone sopra l’ornamento delle donne et il<br />

portare morioni et dote che li magnifici signori et Nove facciano tre o quattro<br />

cittadini con autorità amplissima quanto ne ha il magnifico consiglio, li quali<br />

vedano fare capitoli et trovare un modo sopra tali abbusi et trovati poi lo debbiano<br />

referire al magnifico consiglio.<br />

167. 1572, febbraio 13<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

I priori e i Nove eleggono i seguenti cittadini dominum Vivianum Cirochum,<br />

Ioannem Baptistam Gentilem, Benedectum de Benedictis a far li capituli sopra<br />

l’ornato delle donne, delle dote et il portare morioni et referirlo al magnifico<br />

consiglio.


522 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

168. 1573, aprile 14<br />

Polizze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Magnifici signori, veramente si può dire che ve siate addormentati per<br />

non destarvi mai, vi viene <strong>la</strong> roina adosso et mostrate non veder<strong>la</strong>, non aspettate<br />

che li vicini reparino ai danni insuportabili che siate per incorrere che<br />

non fanno poco si provedano alli loro, ma destatevi voi et provedete a voi<br />

stessi prima che il male de tanta importanza si facci incurabile et non sapendo<br />

remediarci altrimente pigliati essempio dagli Spoletini che saviamente ci<br />

hanno fatta tale provisione, che è stata et sarà <strong>la</strong> salute di quel<strong>la</strong> città, si per<br />

l’animo come anche per l’havere et quel che voglio dire è per <strong>la</strong> provisione<br />

da farsi al<strong>la</strong> limitatione delle dote et del vestire, che l’uno et l’altro sono ite<br />

tanto oltre che è impossibile a poterlo sequitare senza l’evidente et ultima<br />

roina del<strong>la</strong> povera città nostra et perché io non ci so dare partico<strong>la</strong>re remedio,<br />

sono di parere perché ho qualche informatione del utile et santi ordini<br />

che hanno fatti li Spolitini, che li magnifici signori et Nove deputino tre circuspetti<br />

cettadini timorati di Dio et del honore loro alli quali se li ordini che<br />

mandino et vedano di havere uno d’essi capitoli dal<strong>la</strong> comunità di Spoleti, li<br />

quali hauti che si saranno subito si facci un conseglio apposta dove non si<br />

possi proporre altro che detti capitoli, li quali si leggano di paro<strong>la</strong> in paro<strong>la</strong><br />

et letti che saranno ci si habbi da consigliare sopra, se <strong>la</strong> nostra comunità<br />

habbi da fare et osservare li medesmi opure correggirli in parte benché io mi<br />

creda per essere benissimo considerati che non vi partirete da quelli stessi se<br />

amarete il vivere modesto et santo, passatime magnifici signori se dessiderate<br />

reformare in parte <strong>la</strong> città vostra, <strong>la</strong> quale vi ha il maggiore bisogno che città<br />

a cento miglia discosto.<br />

Proposta approvata con 42 voti favorevoli e 8 contrari.<br />

169. 1576, maggio 10<br />

Riformanze<br />

Proposta sul<strong>la</strong> dote di chi entra in monastero<br />

Il consigliere Scipione Scarmiglioni propone pro bono publico quod magnifici<br />

domini priores et 9 eligant quatuor cives ut una cum reverendissimo episcopo<br />

eiusque consilio curent reductionem elemosinam seu dotis volentium ingredi<br />

monasterium reducatur ad primam honestam quantitatem iuxta vires civitatis et<br />

ad curandum etiam ne acceptentur forenses idque per breve sanctissimi domini<br />

nostri et habeant auctoritatem totius magnifici consilii.


Foligno<br />

170. 1576, maggio 11<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

523<br />

Magnifici domini priores et Novemviri elegerunt infrascriptos cives ex decreto<br />

magnifici consilii ad infrascripta: dominum Perum Augustinum Cellinum, dominum<br />

Ludovicum Bonavogliam, dominum F<strong>la</strong>vium Florianum, Ludovicum Barnabò, a procurare<br />

con il consiglio et aiuto di monsignore reverendissimo vescovo che l’elimosine<br />

che si <strong>la</strong>veranno a dare a quelle che vorranno entrare nel monasterio le reducano a<br />

minore somma come erano solite già secondo le forze del<strong>la</strong> città, et che non si<br />

accettino forastiere impetrando in quest’ultima parte un breve da nostro signore.<br />

171. 1576, settembre 6<br />

Polizze<br />

Dote<br />

Magnifici signori, si vede bene che <strong>la</strong> povera nostra città non ha più huomo<br />

che pensi al utile né del communo né del privato, vedesi dove sono andate le<br />

doti et il vestire così per quelle che si maritano come anco per quelle che si<br />

ammonecano, che oltre alli cinqueciene fiorini che vogliono di dote, vogliono<br />

anche tanto si per l’offerte come ancora per abbigliamenti che avariano et l’arredo<br />

et ogni altra spesa che si fa nel maritare, intendo magnifici signori che li<br />

Spoletini come prudenti hanno provisto a l’uno et all’altro et tutto per via di<br />

Roma et l’osservano invio<strong>la</strong>bilmente, son dunque di parere che fenito il presente<br />

conseglio li magnifici signori mandino subbito un servitore aposta a Spoleti con<br />

una buona littera et quel<strong>la</strong> comunità pregando<strong>la</strong> ci voglia mandare <strong>la</strong> copia del<strong>la</strong><br />

provesione ottenuta per l’uno et l’altro capo et hauta che se sia al publico conseglio<br />

il cancel<strong>la</strong>ro li legga in pieno conseglio, il che sia per proposta et ad<br />

ognuno sia licito dirci il parer suo et il meglio si pigli et si mandi ad effecto, se<br />

desiderate che <strong>la</strong> città nostra non fenisca de ruinare che come vedete però gli<br />

manca. Passatime se amate il publico et il privato bene.<br />

Proposta approvata con 41 voti favorevoli e 12 contrari.<br />

172. 1578, aprile 9<br />

Riformanze<br />

Proposte suntuarie<br />

Polizza: Magnifici signori, ho visto per esperienza del<strong>la</strong> pubblica passata che<br />

havete l’occhio più all’interesse proprio et privato che al pubblico perché non<br />

volete mettere i piedi et l’assetto alle dote et al vestir delle donne che l’uno et


524 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

l’altro è ito tant’oltre che se non se remedia non so quel che sarà altro che<br />

ruina del<strong>la</strong> nostra città et voi che governate ne haverete a render conto a Dio in<br />

tempo poi che non valerà il partire, specchiatevi di grazia ne i vostri vicini che<br />

hanno molto più modo di noi et nondimeno si sono moderati et si governano<br />

con altra modestia et onestà che non facciamo noi et non tardate più a provederci<br />

et perché li cittadini che ci furno eletti più tempo fa non ci hanno fatto<br />

mai cosa alcuna et forse per loro interesse son di parere che li magnifici signori<br />

et Nove deputino tre altri cittadini con tutta l’autorità del conseglio ad informarsi<br />

et fare capitoli et leggerli poi nel magnifico conseglio et farli confirmare da<br />

Sua Santità con spedirce anco una scommunica.<br />

173. 1578, settembre 10<br />

Polizze<br />

Dote di monache<br />

Magnifici signori, mi pare che passi un anno che venne resolutione da Roma che<br />

le monache non dovessero pigliare più di 300 fiorini come l’altre monache d’altre<br />

città et lochi si contentano, io non so s’è negligentia del publico et di quelli cittadini<br />

se ci sono, overo del Magistrato che è stato per li tempi che non hanno fatto intimare<br />

a dette monache <strong>la</strong> mente di nostro Signore, sono di parere che il presente Magistrato<br />

sotto pena di spergiuro lo debba notificare et bisognandone par<strong>la</strong>re a monsignor<br />

vescovo lo debbano fare et di poi se debba riferirlo al conseglio et state rati.<br />

Proposta approvata con 50 voti favorevoli e nessuno contrario.<br />

174. 1579, febbraio 10<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

I priori e i Nove eleggono Constantinum Bologninum, ser Bartolomeum de<br />

Honofriis, Marcantonium Lilium, aprontare capituli per moderare li doni de<br />

monasterii nell’intrare delle monache nelle monasterii.<br />

175. 1579, marzo 10<br />

Riformanze<br />

Proposte suntuarie<br />

Polizza: Magnifici signori, havete sentito quel che il padre predicatore ha detto<br />

intorno al superfluo vestire et l’escessive dote et quel che ne succederà se si <strong>la</strong>ssa<br />

sequitare et se bene altre volte vi si è dato qualche ordine non però s’è esequuto con


Foligno<br />

525<br />

grandissimo pregiuditio, danno et vergogna del<strong>la</strong> nostra città et de chi <strong>la</strong> governa,<br />

son dunque di parere che senza manco vi si pigli qualche buono et presto partito<br />

acciò che tanto disordine non vada più oltre et però mi contento che ognuno vi<br />

possi dire il parere suo non guardando al proprio interesse et se considerarete che se<br />

hoggi ne pigliate domi<strong>la</strong> da qui a 14 o 16 anni vi potrebbe bisognare otto o diecimi<strong>la</strong><br />

et forsi più, so che non mancarete a passarmi o provedere con ogni celerità.<br />

Il consigliere Caterino de Gregoriis propone sopra <strong>la</strong> poliza del hornato delle<br />

donne et doti che li magnifici prefecti già deputati si trovino li capituli altre<br />

volte fatti venire da Spoleto et referirli nel magnifico conseglio et mancandoci<br />

nessuno d’essi prefetti, li magnifici illustrissimi et Nove li facciano.<br />

Il consigliere Bartolomeo de Honofriis propone sopra <strong>la</strong> poliza del ornato et<br />

doti che li magnifici signori vedano tutti prefetti che sono eletti sopra questo et<br />

trovati poi li facciano chiamare, darli giuramento di far capitoli fra dieci giorni<br />

et leggerli poi nel magnifico consiglio acciò li possa dare opportuna provisione,<br />

pigliando parendoli informatione da nostri convicini.<br />

Il consigliere Gioacchino Morselli propone sopra <strong>la</strong> poliza del ornato et doti<br />

delle donne che li magnifici signori et Nove facciano cettadini a fare capitoli,<br />

leggerli nel nostro consiglio, pigliare informatione da convicini parendoli et li<br />

facciano firmare testé.<br />

176. 1579, maggio 7<br />

Polizze<br />

Dote di suore<br />

Magnifici signori, il magnifico conseglio pur assai ha speso et affatigati i suoi<br />

cittadini per ottener gratia dal<strong>la</strong> sagra Consulta che le sore non potessoro prender<br />

più di trecento fiorini per le sore, che per l’avvenire se vorranno monacare e<br />

perché intendo che qualche monasterio non vogliono osservare detta gratia ottenuta,<br />

son di parere che li magnifici signori et Nove habbino d’eleggere dui cittadini<br />

li quali habbiano d’andare a tutti monasterii e in nome nel<strong>la</strong> magnifica<br />

comunità se habbia d’esortare che vogliano osservare quanto s’è ottenuto et facto<br />

questo detti cittadini habbiano a referire nel magnifico conseglio tutto quello che<br />

li sarà risposto da dette sore et tanto mi pare si faccia per ben publico.<br />

Proposta approvata con 50 voti favorevoli e 1 contrario.<br />

177. 1579, giugno 10<br />

Polizze<br />

Dote<br />

Magnifici signori, il magnifico conseglio fa li ordini buoni et santi ma non se<br />

mandano in essecutione e questo lo dico perché al Magistrato passato furno fatti


526 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

cittadini a moderare le dote e il vistire delle donne ma vedo che non ce se<br />

fa niente e se vede che è <strong>la</strong> roina del<strong>la</strong> nostra città, imperò il parer mio è<br />

questo che se annullino quelli cettadini che furno fatti dal Magistrato passato<br />

et che li magnifici signori et Novi facciano tre cittadini che siano interressati<br />

acciò che ci si pigli qualche ordine e che questi li habbiano a moderare e far<br />

li capitoli se habbiano a leggere in conseglio e da poi se habbiano a far<br />

confirmare dalli superiori di Roma, vi prego per amor di Dio che me passate<br />

se amate il ben publico che vedete quanto importa e se a che termine ci<br />

trovamo.<br />

Proposta approvata con 47 voti favorevoli e 13 contrari.<br />

178. 1580, febbraio 11<br />

Polizze<br />

Scanda<strong>la</strong> in Sancto Filitiano<br />

Magnifici signori, non vorria che per causa delle donne si causasse qualche<br />

nuova nimicitia nel<strong>la</strong> nostra città et Dio voglia che non se ne sia già cominciata<br />

una per conto delli banchi che si mettono in chiesa per le donne; l’altra sera<br />

una di quelle che ha forse <strong>la</strong> coda più longa, che non se li conviene, perché era<br />

stato tramutato il suo bancho fece il diavolo et peggio (...)<br />

179. 1580, luglio 12<br />

Riformanze<br />

Proposta sull’abbigliamento degli ufficiali comunali<br />

Magnifici signori, quanti gentilhuomini passano per questa nostra città tutti<br />

<strong>la</strong>udano <strong>la</strong> magnificenza del Magistrato ma quel vestire di rosato de questi tempi<br />

a tutti dispiace et veramente è cosa da dispiacere; più volte in questo magnifico<br />

consiglio è stato discorso di volere fare per questi tempi li mantelli di ciambellotto<br />

et sempre si è detto che <strong>la</strong> communità non ha il modo, verissimo, e che<br />

non ha il modo per le cose che non le paiono, ma per qualche altra cosa che vo<br />

tacer<strong>la</strong> si trova, discorremo un poco tutti come stanno le cose et le spese che<br />

sono state fatte per qual causa così ne resolveremo a fare questa che sarà de<br />

utile e honore et consideramo che li mantelli di panno sono ormai logori et han<br />

bisogno di riposo, ognuno ci dica il suo parere et risolversi a farli et se ne<br />

procuri licentia dalli signori padroni.


Foligno<br />

180. 1580, dicembre 13<br />

Polizze<br />

Vestire et doti delle donne<br />

527<br />

Magnifici signori, non tardate più a provedere alle gran doti et al vestire<br />

così sontoso che si fa che se non si provede Dio sa quel che in breve tempo<br />

sarà del<strong>la</strong> città vostra che se io fussi del animo di quelli che desiderano le doti<br />

grandi non ci sarà da dire cosa nessuna perché rengratiato sia Iddio sono dotato<br />

di maschi et non de femine, deh signori se havete tardato fin qui non tardate<br />

più a darci remedio, ma remediate quanto prima et se bene ci sarranno di quelli<br />

diranno che chi non può a suo danno, non per questo vi havete da retirare, ma<br />

più gagliardamente et con maggior animo dovete attendere al rimedio il quale<br />

per il mio parere è che in questo magnifico conseglio si faccia chiamare quelli<br />

medesimi cittadini che furno deputati ultimamente, delli quali mi ricordo che<br />

uno è sir Fulgineo Grillo che se volesse farlo sarebbe troppo buono et lui con li<br />

compagni che volessero pigliare animosamente questa tanto lodevole impresa et<br />

quando per qualche legitima causa non volessero farlo li magnifici signori et<br />

Nove facciano altri in luogo loro senza havere rispetto né al amico né al parente<br />

ma solo ad havere l’occhio a persone officiose et che habbi qualche causa di<br />

moverli a voler durare questa fatiga, <strong>la</strong> quale sarà somamente lodata.<br />

Proposta approvata con 58 voti favorevoli e 15 contrari.<br />

181. 1580, dicembre 13<br />

Polizze<br />

Mantelli del magnifico magistrato: che non possi portare altro drappo<br />

nel uscire de pa<strong>la</strong>zzo<br />

Magnifici signori, se li magnifici signori, che sono stati e al presente sono et<br />

quelli che per l’avvenire saranno, havessero hauta et havessero piena notitia di<br />

quanta dignità et honore sia di vestire di rosato, non lo paragonarebbero ad<br />

altro qualsivoglia drappo, etiam che velluto fusse et nuovo, perché ciò sia vero<br />

<strong>la</strong> corte romana nelle più sollenne feste fa piena fede dismettendo ogni altro<br />

drappo et solo si veste de rosato et di qui credo anzi tengo per fermo che sia<br />

derivato il vestire di questo nostro magistrato, il quale sì per il colore sodetto<br />

come anco per <strong>la</strong> becca che porta al collo vi è tanto honorato che ogni uno che<br />

il vede vi ha che dire; però bruttissima cosa mi pare che altri cerchi adulterarlo<br />

posponendo un portamento ai magnifici signori et magnifico per un drappo che<br />

è quasi commune ad ogni plebeo et non voler fare destentione al essere signore<br />

et representare una republica, son dunque di parere che per levare questo abuso<br />

già messo da due o tre che per l’avvenire non sia licito a chi essere si voglia


528 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ancora che graduato ardisca andando fuori di pa<strong>la</strong>zzo con li altri signori in<br />

compagnia o vero con <strong>la</strong> fameglia dietro andare senza il mantello rosso et becca<br />

et chi contrafarà li signori che li soccederanno li habbino subito cassati del<strong>la</strong><br />

tavo<strong>la</strong> del magnifico conseglio et privarli di tutti l’altri offitii et così si imparerà<br />

ad ogniuno ad esser nati, quel che il magnifico publico dispone et ordina et<br />

cominci il presente magistrato, il quale serà, vorrà obedire, do <strong>la</strong> cura alli signori<br />

conservatori di oprare che si osservi quanto è detto di sopra.<br />

Proposta approvata con 65 voti favorevoli e 8 contrari.<br />

182. 1581, febbraio 11<br />

Riformanze<br />

Ornato delle donne et dote<br />

Magnifici signori, a che serve di fare ogni dì nuovi decreti et riformanze ad<br />

altro che inbrattar libri, straccare i consiglieri et dar fastidio al cancelliero poiché<br />

mai si manda ad esecutione salvo che cose di poco momento ma quello che<br />

sarebbe et utile et honore publico et privato ve ne scordate, non credo già per<br />

poco cervello ma si bene o per interesse proprio o per non dispiacere a parenti<br />

et amici, più volte è passato nel magnifico conseglio et per decreto del quale si<br />

è ordinato che se riformi il dar delle doti et il troppo sontuoso vestire et per<br />

difetto de magistrati che sono per li tempi che non se deputano cittadini o per<br />

non sollecitar quelli che vi sono deputati si manca di effettuare tanto lodevole<br />

opra che fra non molto tempo se non ve se remedia <strong>la</strong> città nostra se ne avedrà<br />

con suo grandissimo danno et derisione de nostri vicini che se bene hanno forsi<br />

et senza forsi meglio il modo di noi vivono et si governano molto più modestamente<br />

che non facciamo noi, sarebbe tornato molto meglio che si se fusse remediato<br />

prima, nondimeno meglio tarde che non mai et poco concluderà il mio<br />

parere che il cancelliero si trova l’ultima poliza che passò, non è molto tempo,<br />

sopra ciò et che si eseguisca.<br />

Proposta approvata con 43 voti favorevoli e 9 contrari.<br />

183. 1581, aprile 10<br />

Riformanze<br />

Proposta sull’ornato<br />

Il consigliere Viviano Cirocchi propone per il ben publico che li magnifici<br />

signori et Nove facciano quattro cittadini li quali provedano con tutta l’autorità<br />

del magnifico consiglio circa il vestire delle donne.


Foligno<br />

184. 1583, luglio 28<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

529<br />

Il consigliere Cipriano Iacobilli così interviene: Magnifici signori conseglieri<br />

che state a veder poverini non vedete che <strong>la</strong> nostra città va in rovina et<br />

niuno cerca de remediarce, dove sono li vostri santi governi et belle legi et<br />

statuti che certo tutta questa valle era specchio et norma, questo n’è causa<br />

l’interesse proprio, vi gabba Peruscia, Ancona et Spoleti, ci hanno provisto et<br />

voi non ce volete remediare; questo sono per le gran dote et sontuoso vestire<br />

delle donne che puzza sino al cielo, non ve accorgete che ogni cosa si porta<br />

una so<strong>la</strong> figlio<strong>la</strong> che si mariti, quelli che han da pigliar moglie vorriano un<br />

regno et poi una figlio<strong>la</strong> che ne nasca se ne porta <strong>la</strong> dote et anco tutto<br />

quello di più che haviamo et ne son malcontenti poi et non basta questo,<br />

però voglio pregarvi che ve spogliate dell’interesse proprio, dico a quelli che<br />

hanno da pigliare moglie per ordine et decreto di questo magnifico conseglio<br />

ci voglia ponere una svolta a tutto, acciò una volta siate liberati. Però voglio<br />

che li magnifici signori et Nove facciano tre cettadini che lo voglian fare<br />

senza respetto a lor moderar le dote et il vestire con farsi inspedir brevi<br />

papali et far quel<strong>la</strong> provision necessaria et le do quel<strong>la</strong> autorità che fusse il<br />

magnifico conseglio et voglio che quelli cettadini che faranno piglino informatione<br />

da Peruscia, Ancona et Spoleti et così si habino a governare et poi<br />

si legano nel magnifico conseglio.<br />

Proposta approvata con 7 voti contrari.<br />

185. 1583, novembre 7<br />

Riformanze<br />

Super moderatione dotium<br />

Il consigliere Bartolomeo de Honofriis propone pro bono publico quod magnifici<br />

domini prefecti super moderatione dotium quatenus adsint curent observantiam<br />

ordinis super id habiti a nostris superioribus tam penes reverendissimum<br />

dominum episcopum quam eius vicarium et ordinem ipsum legendum fore in<br />

primo concilio. Addente magnifico domino Ioanne Baptista Elmo quod magnifici<br />

domini priores et Novemviri eligant 2 cives quatenus non sint electi, qui amovere<br />

habeant omnes difficultates super dicto negotio per viam Urbis et quo eis<br />

videbitur, curentque observari debeat ordo adventus super id et que dos sit et<br />

esse debeat 300 florenorum et non ultra.<br />

Proposta approvata con 3 voti contrari.


530 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

186. 1584, gennaio 11<br />

Riformanze<br />

Dotis moderationis provisio<br />

Il consigliere Giovanni Battista Elmi propone che pro bono publico cives electi<br />

sumant copiam provisionis facte per communitatem Spoleti super moderatione<br />

dotium et legatur in primo concilio et quatenus non adsint cives eligantur pro<br />

magnificis dominis prioribus et 9.<br />

Proposta approvata con un solo voto contrario.<br />

187. 1584, aprile 14<br />

Riformanze<br />

Disposizioni sull’ornato<br />

I priori e i Nove eleggono dominum Ioacchinum Morsellum, dominum Iosephum<br />

Cialdellum, dominum Ludovicum de Gregoriis, dominum Pannuntium Pognium,<br />

ad reformandum immoderatum vestitum tam hominum quam mulierum.<br />

188. 1584, aprile 16<br />

Riformanze<br />

Provisio super immoderatum vestitum<br />

Il consigliere Giovanni Battista Gerardi così interviene: Non credo che sotto il<br />

cielo si trovasse il più indomito animale di quel che saria l’huomo senza <strong>la</strong> legge<br />

et però lo onipotente Dio conoscendo il bisogno a guisa di freno l’ha posta nel<br />

mondo per salute del’humana generatione et si vede per esperienza nelle donne<br />

e giovani di Fuligno senza legge di vestire, et esser trascorsi in tanto disordine<br />

che saria troppo (il vestire che si fa in Foligno) al tempo del<strong>la</strong> monarchia di<br />

Romani; non bastandogli qualsivoglia sorte di drappo che tutto il vanno coprenno<br />

de oro et le donne, massime, portan <strong>la</strong> testa tanto adorna di oro et gemme che<br />

tutte paiono reggine et anco molti giovani <strong>la</strong> spacciano di signori di castelli et se<br />

alli primi nostri parenti li fu dato il vestire per penitenza del peccato, essendo<br />

dunque penitenza il vestire, non accade usarlo con tanta pompa che di penitenza<br />

sia diverito in gloria, donde risulta offesa al grande Iddio, scandolo al prossimo,<br />

roina, non solo grave danno alle proprie case et si bene per li tempi passati il<br />

magnifico conseglio ha fatti diversi ordini per obviare a tale inconveniente che<br />

furno poi male osservati, il tutto credo sia proceduto da volere distinguere i


Foligno<br />

531<br />

gradi, et, si bene è cosa conveniente, ogniuno habbia a vestire secondo il grado<br />

suo pure s’è visto per esperienza non piacere tal distintione, et perché non è<br />

male senza remedio a questo ancora si può trovar modo da osservarlo. Et però<br />

son di parere che il magnifico conseglio deputi quattro cittadini a riformare lo<br />

immoderato vestire, si per gli uomini como anche per le donne in quel migliore<br />

e più honesto modo che parrà a dicti cittadini deputati et perché è cosa chiara<br />

che ogniuno imita chi regge <strong>la</strong> riforma non se intenda se non per gli huomini et<br />

donne del ordine del conseglio et non è verisimile che moderandoci nuialtri non<br />

faccia il medesimo, però che <strong>la</strong> riforma o moderanza non sarà negata a nesuno<br />

et per l’osservanza di ciò non mancarà modo a dicti magnifici deputati, che<br />

molte altre città anno ciò fatto, et spetialmente <strong>la</strong> città di Spoleto et Agubbio<br />

ove si osserva invio<strong>la</strong>bilmente et cusì facendo ne risultarà principalmente honore<br />

a Dio, lode dal mondo, utile inestimabile alle case et atteso che monsignore<br />

reverendissimo governatore di Perugia ha per il breve ottenuto facultà sufficiente<br />

non accaderà talvolta perciò mandare a Roma né farci altra spesa potendosi per<br />

mezzo di signorie reverendissime spedire quanto farà bisogno et perché so quanto<br />

siate amatori del ben publico, del honestà et ze<strong>la</strong>nte del honore de Dio, non<br />

starò a perder tempo in pregar vostre signorie a passarmi, però con questo fine<br />

li prego da nostro Signore ogni felicità.<br />

Proposta approvata con solo un voto contrario.<br />

189. 1585, febbraio 1<br />

Riformanze<br />

Super ornatu mulierum<br />

Il consigliere F<strong>la</strong>vio Floriani propone super provisione ornatus mulierum magnifici<br />

domini priores curent videri facere capitu<strong>la</strong> lecta prefectis ad statuta vel<br />

aliis personis eis visis et postea mature perspectis iterum proponantur cum consiliis<br />

et votis datis ab illis qui ea viderunt.<br />

Proposta approvata con 63 voti favorevoli e 9 contrari.<br />

190. 1585, novembre 7<br />

Riformanze<br />

Proposte re<strong>la</strong>tive ai funerali<br />

Nel consiglio viene presentata tale proposta: quod cives ad reformam dotium<br />

etiam procurent quod in mortuoriis non possint fieri plusquam viginti torciarum<br />

nec affigi posint in futurum arma nullius generis ad catalettum nec alibi.


532 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

191. 1587, marzo 9<br />

Riformanze<br />

Disposizioni re<strong>la</strong>tive alle doti<br />

Magnifici signori, che aspettate signori consiglieri di veder forse l’esterminio<br />

del<strong>la</strong> nostra città, non vi basta il sentire ogni giorno il tal litiga con il socero o<br />

con el cognato perché non li può dar <strong>la</strong> dote promessagli, non vedete anco li<br />

molti danni che apporta il superbo vestire che ogni giorno cresce et li molti<br />

inconvenienti che ne seguono, non sentite voi come ho sentito e sento io che<br />

non sono molti giorni che ci è stato che offerto tremi<strong>la</strong> scudi di dote per una<br />

sua sorel<strong>la</strong> e se non remediate hora e non date sesto alle dote et al vestire<br />

quanno pensate posserlo fare, havete l’esempio de Romani avanti l’occhii che<br />

deve svegliare noialtri ad aprirli e considerare che se quelli con tanta comodità e<br />

facoltà hanno pigliato partito al caso loro, molto più dovemo farlo noi che siamo<br />

in una valle di miserie. Però son di parere che li prefetti già altre volte fatti<br />

sopra questo debbano tra otto giorni haver accomodati li capitoli già altre volte<br />

fatti e legerli nel magnifico conseglio, quale voglio si facci apposta per li signori<br />

priori et approvati; sia cura di detti prefetti di mandarli a Roma e farli confirmare.<br />

Proposta approvata con 5 voti contrari.<br />

192. 1587, maggio 11<br />

Riformanze<br />

Proposta sul<strong>la</strong> dote delle monache<br />

Nel consiglio si presenta expositionem prefectorum ad dotem monialium quorum<br />

magnificus dominus Ioannes Baptista Helmus petere quantum sit instare<br />

penes sanctum dominum nostrum pro dote monialium.<br />

193. 1587, giugno 15<br />

Riformanze<br />

Proposte suntuarie<br />

Il consigliere F<strong>la</strong>vio Floriani propone super expositione magnificorum prefectorum<br />

ad dotium moderationem et ornatum quod magnifici prefecti reforment capitu<strong>la</strong><br />

ut eis videbitur et quod provideretur pro nunc ad ornatum vestitum.


Foligno<br />

533<br />

Il consigliere Giovanni Battista Elmi propone super expositione prefectorum<br />

ad mod erationem dotium quod dotes in futurum sint et esse debeant scutorum<br />

mille et ducentorum, circa ornatum vestitum remisit magnificis prefectis omnem<br />

provisionem.<br />

194. 1587, settembre 9<br />

Riformanze<br />

Dotium provisio<br />

Magnifici signori, <strong>la</strong> risolutione presa in questo magnifico conseglio sopra <strong>la</strong><br />

riforma delle doti et del vestire fu bona et santa via, ma è bastato farle acciò vi<br />

nascisse contrario effetto poiché da quel tempo in qua hanno fatto un augumento<br />

così notabile come tutti sapete, li cittadini sopra di ciò si scusavano che non<br />

poteano farci cosa alcuna perché il conseglio non risolvea, hora che si è presa<br />

resolutione tutti stanno a vedere mercè che non hanno figlie da maritare che<br />

fusse modo il contrario; et perché son sicuro che questa santa opra non verrà ad<br />

effetto finchè non haverà finito di mettere ognuno in debito et in necessità remanendoci<br />

poi li casi che non habino molto magiur debito che capitale per<br />

questa causa però son de parere che se debba nel presente conseglio intender<br />

quello che li prefetti hanno fatto sopra ciò et non havendoci fatto cosa alcuna,<br />

come credo, voglio che li magnifici signori et 9 faccino nuova elettione che al<strong>la</strong><br />

seconda dove vanno elegere persone a chi prema questo fatto.<br />

Proposta approvata con 12 voti contrari.<br />

195. 1588, gennaio 7<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Il consigliere Pier Guerrino Gerardi propone che pro bono publico dos mulierum<br />

comitatus sit et esse debeat 200 scutorum.<br />

Il consigliere Viviano Cirocchi propone che deputentur per 3 cives per dominos<br />

priores et 9 qui curam habeant super ornatu et dotis mulierum.<br />

Il consigliere Pierguerrino Gerardi propone pro bono publico dos mulierum<br />

comitatus sit et esse debeat ducentorum scutorum videlicet non ascendat ultra<br />

summam ducentorum scutorum et magnifici prefecti super ornatu et moderatione<br />

dotium tam super hoc quam super aliis eis commissis curent expeditionem<br />

quam primum cum auctoritate magnifici concilii.<br />

Proposta approvata con 9 voti contrari.


534 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

196. 1588, agosto 18<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

Nel consiglio viene presentata expositionem prefectorum ad dotes et ornamentum<br />

mulierum quorum dominus Pannuntius Pogius an p<strong>la</strong>ceat magnifico consilio<br />

recipere breve absque excommunicationem vel non et provideatur de pecunia<br />

pro obtinendo.<br />

Il consigliere Pietro Cellini propone super expositione prefectorum dotes et<br />

ornamenta acceptetur breve et cum excommunicatione et sine et possint extrahere<br />

pecuniam undecunque excepto libra et censibus.<br />

Proposta approvata con 16 voti contrari.<br />

197. 1589, marzo 10<br />

Breve apostolico<br />

Breve di Sisto V sopra l’ornato e doti delle donne del<strong>la</strong> città di Foligno<br />

Sixtus papa V. Ad perpetuam rei memoriam. Gaudemus in Domino audientes<br />

abusus, qui in civitatibus nostris circa intolerabilem constitutionem dotium et<br />

immoderatum luxum mulierum in vestitu et ornatu suo his temporibus irrepserunt,<br />

per parcos et continentes spectataeque modestiae ac timoratae conscientiae<br />

viros tolli penitus et aboleri, id quod nuper in civitate nostra Fulginatense provisum<br />

fuisse audivimus.<br />

Priores namque et consilium Centum virorum dictae civitatis provide considerantes<br />

has dotes et luxus mulierum multa incommoda ac totalem multarum<br />

familiarum perniciem secum adferre statuerunt et ordinarunt quod pro mulieribus<br />

dictae civitatis sive eam incolentibus in saeculo nupturis, nemo unquam cuiusvis<br />

status, gradus aut praeeminentiae existens audeat seu praesumat constituere,<br />

promittere, solvere et recipere et mulier sit haeres, tam in pecunia numerata<br />

quam in auro, argento, gemmis, proventibus, vestibus et his similibus etiam mobilibus,<br />

ac semoventibus bonis, iuribus et actionibus dotem semel vel pluries<br />

excedentem summam, quantitatem et valorem mille et ducentorum scutorum,<br />

decem iuliis pro quolibet scuto computatis et pro mulieribus comitatus, dominii<br />

et districtus ipsius civitatis non plura quam ducenta scuta similia, dummodo civibus<br />

de ordine consilii aut prioratus nubant tunc et in talem casum possit dari<br />

usque ad dictam summam mille et ducentorum scutorum, nec liceat contrahentibus<br />

aut quibusvis aliis personis tertiis contravenire huic statuto et ordinationi<br />

ullo pacto aut consensu etiam iurato aut medio cuiusvis dispositionis inter vivos<br />

aut ultimae voluntatis vel praetextu e<strong>la</strong>eemosynae, doni, praestiti, pignoris, cessionis,<br />

liberationis, negotiationis, mercaturae, exercitii, artis, societatis, montis,


Foligno<br />

535<br />

census, banchi, offitii nec dando rem maioris pretii pro minore quam valet nec<br />

promittendo vel mori sine testamento, ut mulier succedat nec causa dotandi iterum<br />

aut pluries nec alio modo, titulo seu causa, expressa et non expressa, directa<br />

vel indirecta, publica, tacita aut occulta possit fieri fraus contra verba et mentem<br />

huius statuti et ordinationis ad effectum, ut vir aut mulier aut alii pro eis habeant<br />

plus dicta summa et omne id quod cum quavis machinatione fiat unde haec<br />

summa excedatur, tam nomine dotis quam supra dotem sit insimul cum iuramento<br />

nullum et invalidum ipso iure absque ul<strong>la</strong> dec<strong>la</strong>ratione et per praesumptionem<br />

iuris et de iure et quilibet contrafaciens, ut praefertur, in poenam quingentorum<br />

scutorum incidat, pro tertia de<strong>la</strong>tori, qui erit secretus et pro alia gubernatori et<br />

praetori dictae civitatis pro tempore existentibus videlicet illi qui praeveniet contra<br />

transgressores et alia partibus Camerae apostolicae applicandorum; et nihilominus<br />

soluta vel non soluta dicta poena omne id quod ultra dictam poenam a<br />

quavis persona excessum fuerit, ipso facto sit ut praefertur, applicatum.<br />

Praeterea qui constituit et dat seu promittit aliquo modo ultra dictam summam<br />

suo haeredi aut successori seu mulieri propter quam data fuisset aliquo<br />

tempore adveniente casu restitutionis nequeat petere id quod plus fuerit et perdat<br />

omnem actionem in et ad hoc sibi competentem et hoc plus ipso iure applicetur<br />

ut supra; ad haec quicunque contravenerit in quocunque modo, ut praefertur,<br />

adveniente casu restitutionis, perdat omnino maritus aut suus haeres vel successor<br />

omnem quartam partem ordinationum et statutorum dictae civitatis et<br />

quodvis aliud quod posset habere aut praetendere ab uxore, pro qualibet dispositione<br />

inter vivos aut causa ultimae voluntatis ita ut omnis actio et titulus nullus<br />

sit quem posset habere aut praetendere in bonis aut haereditate uxoris et quod<br />

omnes similes contractus aut privatae scripturae desuper faciendae sint non solum<br />

quoad quantitatem excessam sed quoad omnia ipso iure nulli et invalidi et<br />

vigore eorum nul<strong>la</strong> executio fieri possit; necnon prohibuerunt omnibus et singulis<br />

notariis ne audeant seu praesumant rogare se de aliquo instrumento quod sit<br />

contra dictam prohibitionem nec facere scripturam incertam ac se referentem<br />

apocae privatae aut alteri scripturae aut hominis arbitrio sub poena falsi et ducentorum<br />

scutorum pro quolibet, qui contrafaciet, ut praefertur, applicandorum<br />

et huiusmodi contractus sint nulli et invalidi ipso iure et nullius fidei ipsique<br />

notarii intelligantur nihilominus privati in perpetuum suis officiis et etiam notariatibus;<br />

insuper quod nul<strong>la</strong> persona tanquam media possit intervenire aut alias<br />

praesumat facere apocam privatam aut esse testis in contractu aut apoca quae sit<br />

contra dictam prohibitionem sub poena ducentorum scutorum incurrenda et applicandorum,<br />

ut praefertur, et facti sint similiter nulli et invalidi; praeterea quod<br />

similes contractus licet non sint contra praemissa fieri nequeant nisi a notariis<br />

matricu<strong>la</strong>tis in collegio Fulginatense qui sint obligati infra terminum decem dierum<br />

postquam fecerint dare in notam prioribus pro tempore existentibus diem,<br />

annum et nomina contrahentium summam, quantitatem et pacta instrumenti aut<br />

apocae et ipsi priores teneantur notificare in primo consilio publico quod fiet<br />

post dictam notificationem sub poena ducentorum scutorum per quemlibet notarium<br />

et priorem incurrenda et, ut praefertur, applicanda, quod si notarius exter-


536 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nus aut non matricu<strong>la</strong>tus fecerit, ut praefertur, contractus huiusmodi nullus existat,<br />

ut supra, et habeatur pro infecto nec detur fides testibus cuiusvis gradus,<br />

dignitatis aut numeri existentibus et ut fraus fieri non possit in dando aut constituendo<br />

dotes antequam mulier nubat et postea allegando quod cum fructibus<br />

dos crevit dec<strong>la</strong>rarunt, quod dos debeat aestimari et valutari in tempore consummati<br />

matrimonii quodque omnis promissio, conventio et dotatio excedens id quod<br />

dictum est facta cum conditione et in eventum quod praemissa revocarentur aut<br />

eis derogaretur aut posset obtineri derogatio a superioribus aut non observarentur<br />

nul<strong>la</strong> sit et facta in fraudem presentis ordinationis ac pro arredo, capsis,<br />

cunis et suis finimentis mulierum dictae civitatis sit valoris duntaxat centum scutorum<br />

similium mulierum vero comitatus, dominii et districtus viginti scutorum<br />

huiusmodi.<br />

Ad hoc quod mulieres non possint gerere ullius generis vestes, zimaras aut<br />

sottanas nec fariolos aut capottas te<strong>la</strong>e aureae aut argenteae, verae vel falsae<br />

aut simplicis vel mixtae nec possint uno et eodem tempore portare plusquam<br />

unam vestem aut zimarram vel sottanam sericeam et in eis et etiam in <strong>la</strong>neis<br />

aut alterius generis vel misturae non possit fieri ornatus aliquis nisi in busto<br />

et manicis et parte extrema et ante et ornatus, qui permittitur, non excedat<br />

summam quinque scutorum similium ad summum ipseque ornatus etiam si<br />

non excedat hanc summam fieri non possit ex auro vel argento vero seu ficto<br />

nec simplici aut mixto nec ex aliquibus <strong>la</strong>pillis preciosis aut aliis gemmis veris<br />

seu fictis licet sint vilissimi pretii nec de racamo seu smalto et quia longior<br />

vestis in talis quandam videtur afferre gravitatem mulieribus permiserunt ut<br />

mulieres possint uti vestis longioribus circa talos, dummodo non excedant ad<br />

summum duos palmos manus ac quod in capite non possint portare ornatus<br />

cuiusvis generis excedentes summam XV 33 scutorum nec possint habere in digitis<br />

plusquam duos anulos nec excedant summam vigintiquinque scutorum<br />

nec manilia in brachiis nisi sint aurea et non excedant quindecim scuta nec<br />

possint gerere in collo aut circum humeros, coronas aut cathenas aut alia ornamenta<br />

quae in totum excedant vigintiquinque scuta nec cingu<strong>la</strong> cuiusvis generis<br />

in quibus sit aurum vel argentum nec margaritas, gemmas aut <strong>la</strong>pides<br />

pretiosas veras aut falsas nec coronas odoratas; quod vestes ex drappo non<br />

possint fieri nisi ex drappis textis in dicta civitate et quia damnosum esset si<br />

non possent geri vestes iam factae ex drappo externo quod huiusmodi vestes<br />

possint geri usque dum fuerint <strong>la</strong>cerae sed cum moderatione praedicta quodque<br />

omnes et singu<strong>la</strong>e mulieres in publicatione horum statutorum et ordinationum<br />

huiusmodi vestes habentes debeant infra quindecim dies post dictam<br />

publicationem comportari facere ad priores aut alios ad id deputatos quae a<br />

cancel<strong>la</strong>rio dictae civitatis describi debeant et bol<strong>la</strong>ri et si quae consignari<br />

facere neglexerit dicto tempore non admittatur amplius ad assignationem et<br />

descriptionem et si portaverit incurret poenam infrascriptam; ac quod mulie-<br />

33 nel testo XV con segno di abbreviazione, forse per XXV?


Foligno<br />

537<br />

res quae huic reformationi contravenerint ultra amissionem rerum in quibus<br />

contravenerint incident in poenam centum scutorum pro qualibet vice pro una<br />

de<strong>la</strong>tori qui tenebitur secretus et alia dictae Camerae ac reliqua partibus gubernatori<br />

et praetori, videlicet illi qui praeveniet in procedendo contra transgressores<br />

applicandorum et executio contra nuptas contravenientes fieri poterit<br />

etiam contra earum viros et pro praemissorum maiori observatione praeceperunt<br />

quibusvis sartoribus et quibusvis aliis artistis ut post presentium publicationem<br />

nullus audeat <strong>la</strong>borare contra praemissa sub poena trium tractuum<br />

cordae et vigintiquinque scutorum qualibet vice qua contraventum fuerit, ut<br />

praefertur, applicanda.<br />

Necnon donum quod fit a compatribus aut commatribus pueris dum baptizantur<br />

aut sudariolum et quidve aliud quod commatres compatribus aut aliae<br />

quaevis personae dictorum puerorum consanguineae vel attinentes seu non<br />

consanguineae vel attinentes donarit non excedat quinque iulios et semel duntaxat<br />

id fieri possit, videlicet tempore baptismi et donum quod fieri solet<br />

tempore nativitatis domini nostri Iesu Christi et aliis anni temporibus inter<br />

compatres et commatres non excedat duo scuta id fiat duntaxat in anno et<br />

una vice.<br />

Ac quod priores pro tempore existentes aut alii deputandi quando in principio<br />

eorum magistratus iurant coram gubernatore iurent specialiter de faciendo<br />

observari omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> praedicta et illo instanti debeant similiter<br />

instare coram ipso gubernatore ut il<strong>la</strong> observari faciat et habita per eos<br />

notitia quod quoquo modo fuerit contraventum debeant certiores facere de<br />

hoc gubernatorem et praetorem et continuo instare ut procedatur contra transgressores<br />

et cuilibet ex praemissis teneantur priores sub poena privationis eorum<br />

magistratus et quinquaginta scutorum pro quolibet et qualibet vice ut praefertur<br />

applicanda; postremo quod omnis derogatio praesentium capitulorum et<br />

reformationis obtenta ad instantiam cuiusvis personae ac cuiusvis conditionis et<br />

praeeminentiae pro qualibet causa necessaria et urgentissima a quovis superiore<br />

etiam motu proprio a nobis seu pro tempore existente romano pontifice sit<br />

nul<strong>la</strong> et invalida nisi prius bis fuerit legitime citata communitas dictae civitatis<br />

cum cedu<strong>la</strong> in scriptis et in huiusmodi casum priores pro tempore existentes<br />

aut alii deputati debeant congregari facere consilium et id totum notificari sub<br />

poena praefata, ut praefertur, applicanda quodque contra omnes et singulos<br />

transgressores in omnibus et singulis possit procedi ex offitio et per inquisitionem;<br />

quocirca cupientes praemissa omnia et singu<strong>la</strong> invio<strong>la</strong>biliter observari motu<br />

proprio non ad dilectorum filiorum communitatis et hominum dictae civitatis<br />

aut aliorum pro eis nobis desuper ob<strong>la</strong>tae petitionis instantiam sed ex certa<br />

nostra scientia ac de apostolicae potestatis plenitudine omnia et singu<strong>la</strong> statuta,<br />

ordinationes, prohibitiones et decreta praedicta prout si vulgari idiomate quo<br />

conscripta fuerunt exprimerentur et donotarentur <strong>la</strong>udamus perpetuo, approbamus<br />

et confirmamus omnesque et singulos tam iuris quam facti et solemnitatum<br />

etiam verbalium forsan omissarum defectus si qui intervenerint in eisdem<br />

supplemus et pro abundantiori caute<strong>la</strong> maiorique ipsorum statutorum, praecep-


538 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

torum et decretorum aliorumque praemissorum efficacia et observatione etiam<br />

nos per eadem verba, statuta, ordinationes, praecepta et decreta de novo facimus,<br />

statuimus, ordinamus, praecipimus et decernimus atque invio<strong>la</strong>biliter et<br />

perpetuo observari et executioni per illos ad quos spectat inconcusse demandari<br />

volumus et iubemus.<br />

Decernentes quod his statutis, ordinationibus, praeceptis et decretis per nos<br />

et successores nostros romanos pontifices nunquam sufficienter derogatum censeatur<br />

nisi ultra duas citationes eidem communitati faciendas, ut praefertur, in<br />

publica signatura proposita supplicatione cum praesentium insertione derogatio<br />

fuerit concessa quodque per quoscunque iudices et commissarios quavis auctoritate<br />

fungentes etiam causarum pa<strong>la</strong>tii apostolici auditores ac Sanctae Romanae<br />

Ecclesiae cardinales, sub<strong>la</strong>ta eis, et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et<br />

interpretandi facultate et auctoritate ubique iudicari et diffiniri debere necnon<br />

irritum et inane quicquid secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter<br />

vel ignoranter contigerit attentari. Non obstantibus quibusvis constitutionibus<br />

et ordinationibus apostolicis ac dictae civitatis iuramento confirmatione<br />

apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus, privilegiis<br />

quoque indultis et literis apostolicis in contrarium quomodolibet concessis,<br />

approbatis et innovatis. Quibus omnibus eorum tenores presentibus pro expressis<br />

habentes illis alias in suo robore permansuris ac vice duntaxat specialiter<br />

et expresse derogamus coeterisque contrariis quibuscunque. Datum Romae<br />

apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris die X martii MDLXXXIX, pontificatus<br />

nostri anno quarto.<br />

198. 1589, aprile 24<br />

Riformanze<br />

Super expositione civium ad reformandum dotium<br />

M. Vestrius Barbianus<br />

c. 63v I<br />

Super expositione civium ad reformandum dotium et ornatus ob breve obtentum.<br />

c. 65r I<br />

Super expositione civium ad reformandum dotium.<br />

Che al primo consiglio si legino li capitoli e poi si osservino.<br />

c. 66r I<br />

Super expositione civium ad reformandum dotium.<br />

Che si mandino ad executione li detti capitoli.


Foligno<br />

199. 1589, maggio 12<br />

Riformanze<br />

Hee sunt infrascripte apoce obtente<br />

539<br />

(...) Molto magnifici signori consiglieri, nelli capitoli del<strong>la</strong> reforma delle<br />

dote et del vestire delle donne, ci n’è uno tra gli altri che vuole che li<br />

magistrati che saranno per li tempi quando nel principio del loro officio<br />

vanno dal signor governatore a giurare giurino particu<strong>la</strong>rmente di far osservare<br />

<strong>la</strong> detta riforma; et perche quando il presente priorato ando a giurare <strong>la</strong><br />

riforma non era publicata, esso priorato si scusava dicendo di non esser tenuto<br />

al detto capitolo poi che non han giurato sopra questo particu<strong>la</strong>re et<br />

cosi <strong>la</strong> cosa cominciara a pigliar ma<strong>la</strong> piega non ci essendo che in questo<br />

principio procuri di far<strong>la</strong> osservare et se nel principio non si osserva, il negotio<br />

passera male, onde son di parere che il giorno sequente a questo consiglio<br />

del<strong>la</strong> pubblica, il priorato se ne vada al signor governatore portino li<br />

capitoli del<strong>la</strong> riforma et giurino conforme al tenore d’essi passativi, se desiderate<br />

<strong>la</strong> conservatione delle fameglie di questa città; et voglio che nel primo<br />

consiglio che si fara doppo questo li signori priori riferiscano se haranno<br />

fatto quanto si contiene in questa poliza; fuit obtentum 8 contrarios non<br />

obstante.<br />

200. 1589, maggio 12<br />

Riformanze<br />

Super apoca moderationis dotium<br />

c. 106v<br />

Super apoca moderationis dotium: se remetta a quelli magnifici prefetti questo<br />

negotio, che vedano quel che puo pretendere chi si pretende ricorso fin qui<br />

et lo riferiscano in questo consiglio, acciò si possa vedere si ci è commesso<br />

errore.<br />

c. 107v<br />

Super apoca reforme dotium: che si stia in decretis se l’vogliono osservare.<br />

c. 108r<br />

Super apoca moderationis dotium: che si intenda et si referisca nel consiglio<br />

et per l’avenire si facciano osservare et che l’illustrissimo Numero sia executore<br />

et che facciano stampare li detti capitoli.


540 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

201. 1589, maggio 12<br />

Riformanze<br />

Apoca moderatione dotium et vestitus<br />

Quando li Spoletini ottennero <strong>la</strong> moderatione delle dote e del vestir se intese<br />

che il primo ch’hebbe ardire di pensare contravenire hebbe fatiga assalvarsi <strong>la</strong> vita,<br />

nè dopoi persona ha mai più pensato di guastare detto ordine. Voltate carta, voi<br />

havete spesi molti danari per ottenere <strong>la</strong> vostra reforma, e nel primo giorno si nelle<br />

dote, come nel vestire gli è stato dato su l’elmetto e quel ch’è peggio non ci è<br />

huomo ch’abbia ardire di par<strong>la</strong>re; e domenicha passata ci fu che passo per mezzo<br />

di piazza addobata con veste con oro e giogie di non poco valore. Però ho voluto<br />

con questa dimandarli una delle due gratie, cioè o che mi accomedino delli capitoli<br />

fatti sopra a ciò, che me ne serviria a qualche cosa, o vero facciano sopra a ciò<br />

ordine tale che per lo avenire siano osservati e chi ha contra venuto sia gastigato e<br />

perche si ne veda l’effetto son di parere che questa cura si dia a quelli magnifici<br />

cittadini che hanno ottenuta detta riforma, li quali presa l’informatione de trasgressori<br />

ne scrivano al signor fiscale a Roma; et essendone morto alcuno di detti cittadini<br />

mi contento che li magnifici signori priori et 9 elegino dell’altri in luogo loro,<br />

e se qualchuno havesse miglior partito mi contento che ve si possa segnare.<br />

Fuit obtentus, 16 contrariis non obstantibus.<br />

202. 1589, maggio 12<br />

Riformanze<br />

Lamentele contro <strong>la</strong> trasgressione dei nuovi capitoli sulle doti<br />

E che farite magnifici signori <strong>la</strong>ssarite passare <strong>la</strong> trasgressione fatta delle dote<br />

contro li capitoli fatti novamente. Benedetti siano in questo caso li Spolitini che sensa<br />

alcuno rispetto hanno atteso et attendono con tanto rigore contra quelli che hanno<br />

fatta prova di non obedire; svegliatevi et fate voi il medesmo che se <strong>la</strong>ssate passare <strong>la</strong><br />

prima si farà il medesmo al<strong>la</strong> sicunda et sarà causa che il tutto andarà a monte.<br />

203. 1590, gennaio 11<br />

Riformanze<br />

Provisio pro moderatione dotium monialium<br />

Non qui inceperit sed qui perseveraverit usque in finem salvus erit, scilicet,<br />

fu dato bon sesto alle dote, opera molto bona, così piaccia al signore Iddio che


Foligno<br />

541<br />

si preservi tanto bon ordine; hora è necessario provedere alle dote di quelle che<br />

si vogliono monacare, che è negotio di considerazione, poiché tra una cosa e<br />

l’altra arriva al settecento et ottocento fiorini, et pure nel pontificato di Gregorio<br />

si hebbe gratia che fussero trecento fiorini, che tale speditione fu fatta da monsignor<br />

Vincenzo Cirochi, buona memoria: però son di parere che li magnifici<br />

signori et magnifici Nove eleggano tre circuspetti cittadini, i quali piglino questo<br />

carico gagliardamente et vedano redurre questo negotio in qualche bona forma.<br />

Proposta approvata con solo un voto contrario.<br />

204. 1594, aprile 13<br />

Riformanze<br />

Super apoca in materia ornatus mulierum<br />

c. 185v<br />

Super apoca in materia ornatus mulierum, magnifici domini priores curent<br />

observari breve.<br />

c. 186r<br />

Super apoca in materia ornatus mulierum magnifici domini priores et 9 eligant<br />

duos cives qui cum omni auctoritate magnifici consilii curent revocationem<br />

dicti brevis.<br />

205. 1594, novembre 10<br />

Polizze<br />

Reductionis dotium monialium provisio<br />

Magnifici signori, il reggimento nostro è stato sempre lo splendore in questa<br />

provincia, perché havea l’occhio al<strong>la</strong> città, intendea l’occorrenze de suoi figli et<br />

provedea a loro bisogni. S’intende signori magnifici da quattro mesi in qua essere<br />

uscito fuori un decreto dell’illustrissima congregatione di Vescovi capo del<strong>la</strong><br />

quale è il signore cardinale Alessandrino che <strong>la</strong> dote di zitelle che vorranno<br />

monacarsi debba essere di ottocento fiorini di paoli che giontove l’altre spese vi<br />

bisognano passaranno di gran lunga il migliaro et con tutto ciò ognuno se ne sta<br />

a vedere né si considera che roina possi apportare tal ordine se harà luogo, mi<br />

ricordo già l’anno 78 del mese d’ottobre venne una lettera del cardinale Maffeo<br />

ove dicea magnifici signori havere fatta gratia al<strong>la</strong> città nostra che le dote delle<br />

zitelle voleano monacarsi fusse di 300 fiorini, che <strong>la</strong> copia autentica è nel<strong>la</strong> cassa<br />

di sei chiave et fu procurata da monsignore Vincenzo Cirochi bona memoria,


542 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

hora per provedere a questo fatto son di parere che li magnifici signori et 9<br />

faccino deputatione di doi cittadini, i quali subbito scrivano al’agente nostro, a<br />

cardinali, al papa bisognando, per redurre questa dote a una cosa giusta et ragionevole,<br />

mettendo in consideratione a quei signori illustrisimi et a nostro signore<br />

che ogni picco<strong>la</strong> dote si da qui da nostri alle suoe figliole, è grande per il<br />

sussidio continuo, anzi giornalmente ricevono le zitelle dalle case loro, quel che<br />

non aviene quando ricevono forastiere che collocate là dentro ogni doi anni una<br />

volta son viste dalli loro et hoggi è bene trattare questo partico<strong>la</strong>re che è monsignore<br />

vescovo in Roma il quale aiuta il negotio. Sete prudenti, passatimi se<br />

amate il vostro bene.<br />

Proposta approvata con 5 voti contrari.<br />

206. 1595, febbraio 10<br />

Riformanze<br />

Super apoca in materia pramatiche<br />

c. 21r<br />

Super apoca in materia pramatiche eligantur 3 cives ad scribendum Rome<br />

pro observatione dicti brevis ad hoc cum omni auctoritate magnifici consilii<br />

c. 22r<br />

Super apoca in materia pramatiche eligantur novi cives si non [...]bunt ad<br />

procurandam observationem dicti brevis.<br />

c. 23v<br />

Super apoca in materia pramatiche magnifici domini priores et magnifici consilii<br />

curent legi breve super ornatu mulierum in quo terminetur quid sit agendum.<br />

207. 1595, novembre 9<br />

Polizze<br />

Ordo in materia dotium monacandarum<br />

Illustrissimi signori il negotio di reddurre l’elemosina delle monacande al<br />

termine di prima che hoggi viene stabilito dal<strong>la</strong> congregatione in 400 scudi è di<br />

maggiore importanza che altri non pensa che quando faremo nostri conti a mille<br />

fiorini arriva il collocare una figlia nel monastero et quel che mi par più strano<br />

è che noi siamo di peggiore conditione del’altri luoghi convicini ove per minore<br />

somma le zitelle vengono recevute, di modo che <strong>la</strong> facciano male nel maritare,<br />

peggio <strong>la</strong> faremo nel monacare che dunque converrà a un povero padre che si


Foligno<br />

543<br />

trova delle figliole intorno non può arrivare a maritarle ha poco il modo di farle<br />

monache, ha da tenersele in casa con rischio di dare in qualche scoglio? Io so<br />

che quei signori prefetti hanno menate le mani et non credo saranno per mancare<br />

tutta volta di venire trattando per redurre in bona forma questo negotio. Però<br />

io son di parere per decreto di questo magnifico consiglio che li signori priori<br />

presenti et che saranno in avenire sotto carico delle conscientie loro debbano<br />

doi volte <strong>la</strong> settimana fare raunare in pa<strong>la</strong>zzo <strong>la</strong> prefettura sopra ciò fatta, dico il<br />

marteddì et sabbato et se ne mancasse uno possino li doi restanti se a caso non<br />

vene fusse se non uno, quello solo, et il Magistrato magnifico possi scrivere a<br />

nostro signore, a signore cardinale et fare ogni provesione che le parerà necessaria,<br />

frattanto pregamo il Signore ce <strong>la</strong> mandi bona.<br />

Proposta approvata con tre voti contrari.<br />

208. 1595, dicembre 8<br />

Polizze<br />

Ordo in materia monialium<br />

Magnifici signori consiglieri prudentissimi, il proverbio dice che il lupo ogni<br />

sorte diurne si magna quando si trova in necessità di fame ma <strong>la</strong> sua non mai,<br />

anzi intendo, che se uno d’essi viene da qualche altro animale assalito con urli<br />

et gemiti stridendo ho inteso che si sovengono.<br />

Se dunque un animale così fiero et indomito ha cura del sangue suo che<br />

deve fare un christiano in aiutare et sovenire l’altro et massime quando è del<br />

suo proprio sangue. Signori, i monasterii et le monache quanto habbino patito<br />

in questi anni passati et quanto anco patano in hora lo sapete benissimo et<br />

perciò vorrei cercare di levarli ogni sorte di spesa superflua et una delle più<br />

importanti che habbino è <strong>la</strong> spesa intollerabile che hanno in governare li frati<br />

facendoli sapere che passa 200 scudi l’anno cosa tanto dannosa a tutti li monasterii.<br />

Son dunque di parere e voglio che il magistrato presente supplichi monsignore<br />

vescovo nostro per parte di questo publico et per opra di carità li piaccia<br />

ordinare assieme con li detti signori priori che li monasterii di Foligno habbino<br />

et se le dia un confessore et anco un cappel<strong>la</strong>no acciò le dica <strong>la</strong> messa et che a<br />

ognuno d’essi li sia stabilito un sa<strong>la</strong>rio onesto per il loro servire et che nel resto<br />

non sia lecito né a essi né a altri mai per nesuna sorte d’occasione magnare in<br />

dicto convento né potere né per sé né per altri pigliare alcuna sorte di donaticci<br />

che le monache li facesserno o altri per esse, ma detta <strong>la</strong> messa tornarsene<br />

subbito al suo convento et così facci anco il confessore che così si levarà <strong>la</strong><br />

spesa intollerabile et si levaranno molte altre occasioni che possono nascere a<br />

danno di povere monache. Se monsignore vorrà fare quest’utile et sant’opra per<br />

questa città sua, anzi a benefitio di suoe pecorelle come spero certo Deo gratias,<br />

quando pur stesse ritroso et non li paresse voglio che li magnifici signori priori


544 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

referischino in consiglio et referito che haranno se le dia auctorità che messa <strong>la</strong><br />

polisa in bona forma di lettera se ne scriva alli signori procuratori di Roma da<br />

quali son securissimo che s’otterrà <strong>la</strong> gratia con l’aiuto d’Iddio benedetto, esendo<br />

<strong>la</strong> dimanda honestissima passateme in consiglio signori et novi che son chiaro<br />

essere messa in essecutione.<br />

Proposta approvata con 6 voti contrari.<br />

Super eadem materia.<br />

S’intende che molt’interessati nel partico<strong>la</strong>re delle monacande contribuirebbono<br />

voluntiero al<strong>la</strong> spesa di mandare uno o due a Roma. Però son di parere<br />

che quando sia vero sieno favoriti con littere publiche a spese però loro.<br />

Proposta approvata con 3 voti contrari.<br />

209. 1596, gennaio 2<br />

Riformanze<br />

Super apoca in materia vestitus et dotium<br />

c. 107r<br />

Apocam consultabilem concernentem provideri vestitibus et dotibus mulierum.<br />

c. 107v<br />

Super apoca in materia vestituum et dotium mulierum remisit omnem provisionem<br />

magnificis prefectis super breve obtento cum omni auctoritate magnifici<br />

consilii.<br />

c. 108r<br />

Super apoca in materia ornatus mulierum instetur apud sanctissimum sive<br />

apud reverendissimum episcopum pro obtinendo literas monitoriales, remittens<br />

hoc negotium in omnibus et pro omnia magnifico Numero cum omni auctoritate<br />

magnifici consilii.<br />

210. 1597, gennaio 9<br />

Polizze<br />

Super permaticha<br />

Magnifici domini et priores optimi, l’inosservanza di giuste e sante leggi et<br />

honesti statuti a pubblica utilità istituiti da sacri theologi nel<strong>la</strong> via santa di Dio è<br />

riposta fra gravissimi peccati, e guai a chi regge che non procura con ogni suo<br />

potere l’osservanza d’esse et trascurandoli sia degni di biasimo grande et di mag-


Foligno<br />

545<br />

gior castigo, condegno certo a tanto peccato. Dico a voi signori priori e signori<br />

consiglieri a cui è dato in mano da Dio <strong>la</strong> cura et reggimento di questa povera<br />

città, cui non valerà l’escusarsi d’haver provisto di buoni e santi ordini se per<br />

voi non si procura con ogni rigore che siano osservati.<br />

Ditemi per vostra fe’ <strong>la</strong> pergmatica con tanta diligenza fatiga e spesa insieme a<br />

pubblica utilità instituita et con tanta benignità, come dimanda honesta da signori<br />

priori a noi concessa, come da voi se ne procura l’osservanza d’essa? poveri voi<br />

che sete degni di grandissimo castigo <strong>la</strong>sciando correre ognuno che marita a manifesta<br />

rovina poiche voi che reggete <strong>la</strong> trascurate et noi per non poter far fare altro<br />

con grande nostro et danno et dolore insieme siamo costretti a precipitare che ben<br />

spesso non accostamo con cenzo e forzati con altri diciamo l’officio in compagnia<br />

d’onde poi nasce <strong>la</strong> rovina delle povere fameglie intiere come già molti esempii<br />

sono al presente. Io so che subbito mi si risponderà che il consiglio quando fece<br />

questa legge insieme anco provvide di prefettura che l’havessa a difendere et far<br />

osservare. Bene ma poiché si vidde <strong>la</strong> poca cura di quelli cittadini che hanno per<br />

trascuragine, per non imputarli di proprio interesse, <strong>la</strong>sciato correre per questa via<br />

negotio di tanta portata, perche non se li provedea di novi defensori?<br />

Horsù quia preterita magis reprehendi possunt quam corrigi: per questo poiché<br />

s’è dormito fin qui voglio con questa risvegliarvi et provedere io. Et però intendo<br />

nel presente consiglio che per decreto pubblico si facciano tre cittadini per gli<br />

magnifici signori et che siano fuor d’interesse et in questo caso senza rispetto ne<br />

riguardo di persona, a quali dà l’autorità quanta n’ha il medesimo consiglio et anco<br />

come l’ha il medesimo Numero di procurare per via di superiori <strong>la</strong> moderatione<br />

del vestire a cosa <strong>la</strong>udabile et honesta et se sarà possibile l’osservanza di detta<br />

pregmatica; ma forse per esser trascorsa tant’oltre haverà forsi del difficile per non<br />

dire impossibile et anco gli do autorità di provedere in ogni meglior modo per il<br />

passato et che <strong>la</strong> possano moderare et moderata farne capace il magnifico consiglio<br />

acciò sappia quantos’è fatto et dopo voglio che formato che sarà questo negotio et<br />

honestate li pubblici cittadini giurino sul’hostia [...] da qual giuramento non possano<br />

farsi mai assolvere, se non con licenza espressa del magnifico consiglio, che le<br />

faranno osservare et daranno quere<strong>la</strong> contro li trasgressori, senza rispetto alcuno et<br />

perseguitarli col braccio publico procurandone il castigo che merita un tanto delitto.<br />

Questa sì che è cosa d’importanza e da far resurgere questa povera città, se<br />

pure si farà a tempo. Obtentus, decem et septem contrariis non obstantibus.<br />

211. 1597, giugno 9<br />

Polizze<br />

Ordo occasione monialium<br />

Illustrissimi signori, mi piacque assai quel decreto che fu fatto le settimane<br />

passate, cioè che qualsivoglia negotio appartinenti alli monasterii di monache di


546 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

questa città sia rimesso al magnifico Numero, ma perché esso Numero secondo<br />

quel decreto non pare che possa totalmente fare a modo suo senza l’intervento<br />

delli prefetti alle doti delle monache che sono li signori Giovanbattista Elmi,<br />

Francesco Maria Orfini et Agabito Orselli. Io son di parere che detto magnifico<br />

Numero possa fare da se stesso tutto quello che gli parerà bene acciò che con<br />

auctorità di tutto il magnifico consiglio possa provedere a tutti li bisogni delle<br />

monache conforme al dicto decreto et con questa polisa intendo che li sia ampliata<br />

ogni auctorità quando ce ne sia bisogno.<br />

Proposta approvata con 5 voti contrari.<br />

212. 1598, marzo 6<br />

Polizze<br />

Lamentele sul vestire delle donne<br />

Molto magnifici signori, di questa città per dove s’andava si sentivano singo<strong>la</strong>rissime<br />

lodi per <strong>la</strong> bellezza d’essa adornata di bellissime strade, di quieto vivere<br />

et recto governo et mi ricordo che anni sono <strong>la</strong> felice memoria del signor duca<br />

Ottavio Farnese andando a spasso per detta città <strong>la</strong> <strong>la</strong>udava spesso (...) quello<br />

che hoggi non potrebbero dire (...) Del disordinatissimo vestire delle donne che<br />

si è comportato et si comporta non fa altro segno se non che a fatto siamo fuori<br />

di noi che così siamo chiamati da convicini (...).<br />

213. 1598, marzo 9<br />

Riformanze<br />

Che si evitino i lussi<br />

Pro bono publico petatur S. D. N. quod illi qui contraherunt matrimonii<br />

usque ad huc possint celebrare instrumenta dotium constituta non obstante pramaticam.<br />

Pro bono publico supplicetur S. D. N. che donne non possano portare veste<br />

con oro o oro sopra sete o panni di nessuna sorte.<br />

Item che non si possano portare velluti né sete dove ce sia intrigato oro o<br />

argento et per questo S. Beatitudine sia contenta inclinare a concederci una scomunica.<br />

Inoltre che le doti per l’avenire non eccedesse <strong>la</strong> somma di mille e ottocento<br />

scudi con casse e arredo.<br />

Inoltre che si rimandi <strong>la</strong> prorogatione del breve sopra frutti per quel tempo<br />

che parra a N. S.


Foligno<br />

547<br />

Item che li signori deputati alle monache cerchino redurre le doti delle<br />

monacande a un termine honesto et a questo effetto deputano tre cittadini<br />

quali faccino instrutione di quelle cose che li parranno necessarie di mandare a<br />

nostro signore.<br />

214. 1598, marzo 16<br />

Riformanze<br />

Risoluzioni sulle doti e sul vestire<br />

00 Che le monache si <strong>la</strong>scino nel loro proprio stato circa il monacare et dote<br />

pur che non accettino forestiere<br />

09 Si dimandi a N. S. che quelli che per sin hora hanno contratti parentadi<br />

possino celebrare l’istrumento non ostante <strong>la</strong> permaticha<br />

13 Che le donne non possano portare veste con oro o oro sopra sete o panni<br />

di nessuna sorte<br />

12 Che non si possano portare velluti né sete dove ce sia intrigato oro o argento<br />

et per questo S. Beatitudine sia contenta inclinare o concederci una scomunica<br />

12 Che le doti per l’avvenire non ecceda <strong>la</strong> somma di mille et ottocento scudi<br />

con casse e arredo<br />

[i numeri di fianco indicano i voti riportati]<br />

215. [1598-1599] 34<br />

Polizze<br />

Doti delle monache<br />

Beatissimo padre, nel<strong>la</strong> città di Foligno, devotissima et fedelissima sua<br />

serva et vassal<strong>la</strong>, ci sono undici monasterii di monache che ministradonsi in<br />

sé da 700 religiose in circa et uniti tutti insieme non hanno tanta intrata che<br />

possa supplire il governo di 200 d’esse. Per il passato si sono valse delle doti<br />

date alle zitelle che si sono monacate et con tal mezzo sonpo vissute senza<br />

molto bisogno et perché à presente gli si leva l’autorità di poterlo fare da<br />

34 Tale documento, senza data, si trova collocato tra un documento del 29 dicembre<br />

1598 e un altro del 19 febbraio 1599.


548 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

monsignor vescovo, volendo che le doti si mettano in stabili sono reducte in<br />

tanta miseria che moiono del<strong>la</strong> fame. Hanno hauto ricorsso al<strong>la</strong> detta loro<br />

città che volesse procurare in qualche maniera che loro potessero valersi di<br />

dette doti come hanno fatto sempre; pertanto si supplica humilmente vostra<br />

beatitudine si degni concedere che le dette monache possino servirsi di dette<br />

doti se non in tutto in qualche parte come ne diede intentione mentre fu<br />

qua di ritorno a Roma e quanto prima voglia ordinare a chi più le porrà<br />

espediente che lo possano fare acciò non moiano di necessità. Et perché<br />

detto monsignore vole che <strong>la</strong> dote delle zitelle che vogliano monacarse sia di<br />

trecento scudi d’argento, dote escessiva secondo le forze di questa città et<br />

difficilmente si trova alcuna che voglia dedicarsi al servizio d’Iddio, piacciali<br />

concedere che detta dote sia di 300 scudi di moneta currente in detta città,<br />

quale assieme con le religiose pregarà sempre il signore Dio per <strong>la</strong> sua felice<br />

et lunga vita.<br />

216. 1599, marzo 8<br />

Polizze<br />

Ordine sopra le zitelle<br />

Illustrissimi signori, il mondo è venuto in tanto abuso et massime nel<strong>la</strong><br />

nostra città, che ognuno presume, oltre le suoe forze et di qui adviene, che si<br />

prometta molto et poco si osserva per impotenza, onde adviene che tutto il<br />

giorno nascono discordie et liti tra parenti per causa de doti, quali sono fin<br />

hora andate tanto augumentando che i poveri padri di famiglia che hanno<br />

figliole da maritare sono redotti in mera disperatione, ha questo in tanti chi<br />

non ha auto modo di dare marito alle figliole ha cercato monacarle et ha<br />

potuto farlo per le doti convenienti che si davano, hoggi queste anco sono<br />

tanto alterate che alli poveri padri di famiglia è levato <strong>la</strong> strada di accomodare<br />

le loro figliole o nel’uno o nel’altro di sudetti modi con poco honore, anzi con<br />

vittuperio, secondo il giuditio dell’homini del mondo, che non riguardano all’impotenza<br />

altrui et perché sempre fu bene di remediare anco a quel che il<br />

mondo giudica inconveniente sebene non è per se stesso, et perché intendo<br />

che ci sarebbe un modo che i poveri padri di famiglia impotenti a maritare et<br />

monacare le loro figliole potrebbono ritenerle in casa con dovere utile et sodisfatione<br />

come adviene in molti luoghi d’Italia. Pertanto son di parere che i<br />

magnifici signori et 9 facciano elettione di tre cittadini li quali parlino con<br />

Giovanbattista Vitelli del<strong>la</strong> compagnia del Giesù che gli darà detto modo et<br />

tutte quell’informationi che bisognano et referiscano nel seguente consiglio, acciò<br />

si possa risolvere quanto sarà necessario.<br />

Proposta approvata con nove voti contrari.


Foligno<br />

217. 1599, luglio 12<br />

Breve apostolico<br />

Breve di Clemente ottavo sopra <strong>la</strong> moderazione delle doti nel<strong>la</strong> città di<br />

Foligno<br />

549<br />

Clemens papa VIII s . Ad perpetuam rei memoriam. Pastorale munus nobis<br />

licet immeritis desuper iniunctum debite exercere credimus. Cum nobis et Romanae<br />

Ecclesiae subiectarum probate fidelitatis cumunitatum petitiones ad exauditionis<br />

gratiam admittimus. Sane sicut nobis nuper exponi fecerunt dilecti filii<br />

comunitas et homines civitatis nostrae Fulginatensis cum alias tunc existentes<br />

priores et consilium Centum virorum civitatis praedictae certis tunc expraessis<br />

causis adducti statuissent et ordinavissent quod ex tunc deinceps pro mulieribus<br />

dictae civitatis sive eam incolentibus in seculo mupturis nemo cuiusvis status,<br />

gradus aut praeeminentie existens auderet vel praesumeret constituere, promittere,<br />

solvere et recipere licet mulier esset haeres tam in pecunia numerata quam in<br />

auro et argento, gemmis, proventibus, vestibus et his similibus ac se moventibus<br />

bonis, iuribus et actionibus, dotem semel vel pluries excedentem summam, quantitatem<br />

et valorem mille et ducentorum scutorum decem iuliis pro quolibet scuto<br />

computatis et pro mulieribus commitatus, dominii et districtus ipsius civitatis<br />

non plura quam scuta ducenta similia; dum vero civibus de ordine consilii ac<br />

prioratus nuberent, tunc et in talem casum possit dari usque ad dictam summam<br />

mille et ducentorum scutorum; nec liceret contrahentibus aut quibusvis aliis personis<br />

tertiis contravenire huic statuto et ordinationi ullo pacto aut consensu etiam<br />

iuramento aut medio cuiusvis dispositionis inter vivos aut ultime voluntatis vel<br />

praetextu eleemosine, doni, praestiti, pignoris, cessionis, liberationis, mercature,<br />

exercitii, artis, societatis, montis, census, banchi, officii nec dando rem maioris<br />

praetii pro minori quam valet nec promittendo vel mori sine testamento ut mulier<br />

succedat nec causa dotandi iterum aut pluries nec alio modo, titulo seu<br />

causa expraessa et non expraessa, directa vel indirecta, publica, tacita aut occulta<br />

posset fieri fraus contra verba et mentem huius statuti et ordinationis ad effectum<br />

ut vir aut mulier aut alii pro eis haberent plus dicta summa et omne id<br />

quod cum quavis machinatione fieret unde haec summa excederetur tam nomine<br />

dotis quam supra dotem esset insimul cum iuramento nullum et invalidum ipso<br />

iure absque ul<strong>la</strong> dec<strong>la</strong>ratione et per praesumptionem iuris et de iure et quilibet<br />

contrafaciens ut predicatur in penam quingentorum scutorum incideret pro tertia<br />

de<strong>la</strong>tori qui esset secretus et pro alia gubernatori et praetori dictae civitatis pro<br />

tempore existentibus videlicet: illi qui praeveniret contra transgresores et alia<br />

partibus Camerae apostolicae applicandorum et nihilominus soluta vel non soluta<br />

dicta poena omne id quod ultra dictam poenam a quavis persona excessum foret<br />

ipso facto esset, ut predicatur, applicatum.<br />

Praeterea qui constitueret, cederet seu promitteret aliquo modo ultra dictam<br />

summam suo haeredi aut successori seu mulieri propter quam data fuisset aliquo


550 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tempore adveniente casu restitutionis nequiret praeter id quod plus esset et per<br />

omnem actionem in et ad hoc sibi competentem et hoc plus ipso iure applicaretur<br />

ut supra; ad hoc quicunque contraveniret in quocunque modo, ut predicatur,<br />

adveniente casu restitutionis, perderet omnino maritus aut suus haeres vel successor<br />

omnem quartam partem ordinationis et statutorum dictae civitatis et quodvis<br />

aliud quod posset habere aut praetendere ab uxore pro qualibet dispositione<br />

inter vivos aut causa ultime voluntatis ita ut omnis actio et titulus nullus esset<br />

quem posset habere aut praetendere in bonis aut haereditate uxoris et quod<br />

omnes similes contractus aut private scripture desuper faciende essent non solum<br />

quoad quantitatem expressam sed quoad omnia ipso iure nulli et invalidi et<br />

vigore eorum nul<strong>la</strong> executio fieri posset necnon prohibuissent omnibus et singulis<br />

notariis ne auderent seu praesumerent rogare se de aliquo instrumento quod<br />

esset contra dictam prohibitionem nec facere scripturam incertam ac se referentem<br />

apoce private aut alteri scripture aut hominis arbitrio sub poena falsi et<br />

ducentorum scutorum pro quolibet qui contrafacerent, ut predicatur, applicandorum<br />

et huiusmodi contractus essent nulli et invalidi ipso iure et nullius fidei<br />

ipsique notarii intelligerentur nihilominus privati in perpetuum suis officiis et<br />

etiam notariatibus. Insuper quod nul<strong>la</strong> persona tanquam media posset intervenire<br />

aut alias praesumere facere apocam privatam aut esse testis in contractu aut<br />

apoca que esset contra dictam prohibitionem sub poena ducentorum ducatorum<br />

incurrenda applicandorum, ut predicatur, et acta essent similiter nul<strong>la</strong> et invalida.<br />

Praeterea quod similes contractus licet non essent contra praemissa fieri nequirent<br />

nisi a notariis matrico<strong>la</strong>tis in collegio Fulginatense qui essent obligati infra<br />

terminum decem dierum postquam fecissent dare in notam prioribus pro tempore<br />

existentibus diem, annum et nomina contrahentium, summam quantitatem et<br />

pacta instrumenti aut apoce.<br />

Et ipsi priores tenerentur notificare in primo consilio publico quod fieret<br />

post notificationem praefatam sub poena ducentorum scutorum per quemlibet<br />

notarium priorem incurrenda et, ut predicatur, applicanda, quod si notarius externus<br />

aut non matrico<strong>la</strong>tus faceret, ut predicatur, contractus huiusmodi nullus<br />

existeret ut supra et haberetur pro incerto nec daretur fides testibus cuiusvis<br />

gradus, dignitatis aut numeri existentibus et ut fraus fieri non posset in dando<br />

aut constituendo dotes antequam mulier nuberet et postea allegare dotem cum<br />

fructibus evenisse dec<strong>la</strong>ravissent quod dos deberet extingui et valutari in tempore<br />

contrahendi matrimonii omnis quoque promisso conventio et dotatio excedens<br />

id quod dictum est facta cum conditione et in eventum quod praemissa revocarentur<br />

aut eis derogaretur vel posset obtineri derogatio a superioribus aut non<br />

observarentur nul<strong>la</strong> esset et facta in fraudem presentis ordinationis ac pro arado<br />

seu aredio capsis et suis finimentis quoad mulieres dictae civitatis essent valoris<br />

duntaxat centum scutorum similium quoad mulieres vero comitatus, dominii et<br />

districtus viginti scutorum huiusmodi.<br />

Ad hoc vero statuissent quod mulieres non possent gerere nullius generis vestes,<br />

zimaras aut sottanas nec fariolos aut capettas tele auree aut argentee vere vel<br />

false aut simplicis vel mixte nec possent uno et eodem tempore portare plusquam


Foligno<br />

551<br />

unam vestem aut zimarram vel sottanam sericeam et in eis et etiam in <strong>la</strong>neis aut<br />

alterius generis vel mixture non posset fieri ornatus aliquis nisi in busto et manicis<br />

et parte externa et ante ornatus huiusmodi non excederet summam quinque scutorum<br />

similium ad summam et etiam si hanc summam non excederet fieri tamen<br />

non posset ex auro vel argento vero ficto vel simplici aut mixto nec ex aliquibus<br />

<strong>la</strong>pillis praeciosis aut aliis gemmis veris seu fictis licet essent vilissimi praetii nec de<br />

recamo seu smalto ipse tamen mulieres possent uti vestibus longioribus cives tales<br />

dummodo non excederent ad summam duos palmos manus et quod in capite non<br />

possent portare ornatus cuiusvis generis excedentes summam vigintiquinque scutorum<br />

nec possent habere in digitis plusquam duos annulos nec excederent summam<br />

vigintiquinque scutorum nec manilia in brachiis nisi essent aurea et non excederent<br />

quindecim scuta nec possent gerere in collo aut circum humeros coronas<br />

aut catenas vel alia ornamenta que in totum excederent vigintiquinque scuta nec<br />

singu<strong>la</strong> cuiusvis generis in quibus adesset aurum vel argentum nec margaritas, gemmas<br />

aut <strong>la</strong>pides praeciosos, veros aut falsos nec coronas odoriferas et vestes ex<br />

drappo non possent fieri nisi ex drappis textis in dicta civitate vestes tamen iam<br />

facte ex drappo externo possent gestari donec essent <strong>la</strong>cerate sed cum moderatione<br />

predicta omnesque mulieres in publicatione horum statutorum et ordinationum<br />

huiusmodi vestes habentes deberent infra quindecim dies post dictam publicationem<br />

comportari facere ad priores aut alios ad id deputatos que a cancel<strong>la</strong>rio dictae<br />

civitatis describi deberent et bul<strong>la</strong>ri etsi que consignari facere negligeret dicto tempore<br />

non admitteretur amplius ad assignationem et descriptionem et si portaret<br />

incurreret poenam infrascriptam ac mulieres que huic reformationi contravenirent<br />

ultra amissionem rerum in quibus contravenissent inciderent in poenam centum<br />

scutorum pro qualibet vice, pro una de<strong>la</strong>tori dictae Camerae, reliqua vero partibus<br />

gubernatori et praetori videlicet: illi qui praeveniret in procedendo contra transgressores<br />

applicandorum et executio contra nuptas contravenientes fieri posse etiam<br />

contra earum viros et pro praemissorum maiori observatione praecepissent quibusvis<br />

sartoribus et aliis artistis ut post praesentem publicationem nullus auderet <strong>la</strong>borare<br />

contra praemissa sub poena trium tratuum corde seu funis et vigintiquinque<br />

scutorum qualibet vice qua contraventum foret, ut predicatur, applicandorum;<br />

ac quod priores pro tempore existentes aut alii deputandi quando in principio<br />

eorum magistratus iurant coram gubernatore iurarent specialiter de faciendo observari<br />

omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> predicta et illo instante deberent similiter instare<br />

coram ipso gubernatore ut il<strong>la</strong> observare faciat et habita per eos notitia fuisse<br />

contraventum deberent certiores facere de hoc gubernatorem et praetorem et continuo<br />

instare ut procedatur contra transgressores et ad quod libet ex praemissis<br />

tenerentur priores sub pena privationis eorum magistratus et quinquaginta scutorum<br />

pro quolibet et qualibet vice, ut predicatur, applicandorum. Postremo quod<br />

omnis derogatio presentium capitulorum et reformationis obtenta ad instantiam<br />

cuiusvis persone ac cuiusvis conditionis et praeeminentiae pro qualibet causa necessaria<br />

et urgentissima a quovis superiore etiam motu proprio a romano pontifice<br />

pro tempore existente esset nul<strong>la</strong> et invalida nisi prius bis foret legitime citata<br />

comunitas dictae civitatis cum cedu<strong>la</strong> in scriptis et in huiusmodi casu priores pro


552 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tempore existentes aut alii deputati deberent congregari et facere consilium et id<br />

totum notificare sub poena predicta quodque contra omnes et singulos transgressores<br />

in omnibus et singulis posset procedi ex officio et per inquisitionem. Postmodum<br />

felicis recordationis Sixtus papa quintus praedecessor noster motu suo<br />

proprio statuta et ordinationes huiusmodi perpetuo approbavit et confirmavit omnesque<br />

et singulos tam facti et solemnitatum forsan obmissarum defectus in eisdem<br />

supplevit il<strong>la</strong>que omnia vio<strong>la</strong>biliter et perpetuo observari et executioni per<br />

illos ad quos spectat incurrisse demandari voluit et iussit prout in documentis seu<br />

scripturis publicis et litteris apostolicis desuper confectis plenius contineri dicitur.<br />

Cum aut sicut ipsa expositio subiungebat ob temporum et antequam mutationem<br />

statutis et ordinationibus huiusmodi longo tempore locus non potuerit<br />

relinqui et iam pridem ab eis in tota civitate illiusque districtu et dominio praedictis<br />

nemine <strong>la</strong>nguente nec contradicente recessum sit vaneque dotium assignationes<br />

summam in dictis statutis taxatam longe excedentes facte fuerint et si<br />

revocari vel rescindi eas oporteat dubium non sit quin particu<strong>la</strong>res civitatis et<br />

districtus ac dominii huiusmodi gravissimis litibus et controversiis maximo eorum<br />

dispendio involvi debeant proindeque comunitas et homines predicti ad illis tempestive<br />

salubri aliqua ratione etiam pro comuni eorum ac eiusdem civitatis bono<br />

et quiete obviandum nobis humiliter supplicari fecerunt quatenus eis in praemissis<br />

oportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur comunitatem<br />

et homines predictos et eorum singulos specialibus favoribus et gratiis<br />

prosequi volentes necnon a quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti<br />

aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris et poenis a iure vel ab homine<br />

quavis occasione vel causa <strong>la</strong>tis si quibus quomodolibet innodati existunt ad effectum<br />

presentium duntaxat consequendum harum serie absolventes et absolutos<br />

fore censentes ac scripturarum et litterarum predictarum necnon omnium et singulorum<br />

assignationum, promissionum, solutionum et receptionum dotium huiusmodi<br />

ac cedu<strong>la</strong>rum et scripturarum super praemissis confectarum tenores presentibus<br />

pro expraessis habentes huiusmodi supplicationibus inclinati omnes et<br />

singu<strong>la</strong>s ac quascunque dotium assignationes, promissiones, solutiones et receptiones<br />

tam in civitate quam illius districtu et dominio predictis per quoscunque<br />

illorum inco<strong>la</strong>s et particu<strong>la</strong>res a tempore conditorum statutorum huiusmodi in hunc<br />

usque diem ultra summam in ipsis statutis taxatam ac alias praeter et contra formam<br />

statutorum eorundem quomodolibet, quomodocunque ac qualitercunque<br />

factam necnon cedu<strong>la</strong>s ac alias quasvis scripturas publicas et privatas desuper quomodolibet<br />

confectas et in eis contenta et apposita quecunque cum omnibus et<br />

singulis inde sequutis apostolica auctoritate tenore presentium perpetuo approbamus<br />

et confirmamus illisque perpetue et invio<strong>la</strong>bilis apostolicae firmitatis robur<br />

adiicimus omnesque et singulos tam iuris quam facti ac solemnitatum de usu, iure<br />

vel consuetudine aut alias quomodolibet requisitarum vel necessariarum ac quosvis<br />

alios etiam quantumvis substantiales defectus, si qui in praemissis aut aliquo eorum<br />

quomodolibet intervenerint aut intervenisse dici vel censeri possint et si tales<br />

sint ut de illis specifica et expressa mentio habenda sit in eisdem auctoritate et<br />

tenore presentis supplemus ac omnes et singulos qui dotes huiusmodi assignaverunt,


Foligno<br />

553<br />

promiserunt, soluerunt et receperunt ac notarios qui de scripturis huiusmodi rogati<br />

fuerunt et alias confecerunt et alios quoslibet qui eisdem quoquo modo se<br />

ingesserunt et desuper adhibiti extiterunt ac dictis statutis et ordinationibus contravenerunt<br />

a pecuniariis et quibuscunque aliis poenis in dictis statutis quomodolibet<br />

inflictis quas propterea quomodolibet incurrerunt ac incurrisse dici vel censeri<br />

possint auctoritate et tenore similibus absolvimus et totaliter liberamus il<strong>la</strong>sque<br />

omnes et singu<strong>la</strong>s eis et eorum singulis gratiose remittimus et condonamus<br />

illosque desuper a quoquam quovis praetextu, causa et occasione molestari, inquietari<br />

nul<strong>la</strong>tenus posse ac irritum decernimus et inane quicquid secus super his<br />

a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit attentari.<br />

Praeterea vero omnia statuta et ordinationes, prohibitiones et decreta predicta<br />

ac scripturas desuper confectas huiusmodi ac litteras eorum confirmatorias dicti<br />

Sixti praedecessoris itidem perpetuo dictis auctoritate et tenore cassamus, irritamus<br />

viribusque et effectu evacuamus ac abrogamus et abolemus necnon assignationes,<br />

promissiones, solutiones et receptiones dotium cedu<strong>la</strong>sque et scripturas desuper confectas<br />

huiusmodi validas et efficaces ac statuta, ordinationes, prohibitiones et decreta<br />

predicta cassata, irrita viribusque et effectu evacuata, abrogata et abolita perpetuo<br />

esse et fore easque dotium assignationes, promissiones, solutiones et receptiones<br />

suos plenarios et integros effectus sortiri et obtinere ac ab omnibus et singulis ad<br />

quos nunc et pro tempore quomodolibet spectat et pertinet ac spectare et pertinere<br />

poterit quomodolibet in futurum firmiter et invio<strong>la</strong>biliter observari et adimpleri debere<br />

praesentes litteras ex quocunque capite vel causa quantumvis legitima et iuridica<br />

ex subreptionis vel obreptionis seu nullitatis vitio aut intentionis nostrae aut<br />

quopiam alio defectu notari, impugnari, retractari, annul<strong>la</strong>ri vel invalidari seu in ius<br />

vel controversiam vocari aut adversus il<strong>la</strong>s quodcunque iuris gratiae vel facti remedium<br />

impetrari nul<strong>la</strong>tenus unquam posse sed il<strong>la</strong>s semper et perpetuo validas et<br />

efficaces esse et fore suosque plenarios et integros effectus sortiri et obtinere sicque<br />

per quoscunque iudices et comissarios etiam causarum pa<strong>la</strong>tii apostolici auditores<br />

sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et interpetrandi facultate et<br />

auctoritate iudicari et difiniri debere irritumque pariter et innane decernimus quicquid<br />

secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit<br />

attentari. Quo circa venerabilibus fratribus Fulginatensibus et Assisiensibus episcopis<br />

seu dilectis filiis eorum in spiritualibus vicariis generalibus ac dilecto filio curiae<br />

causarum Camerae apostolicae generali auditori per presentes committimus et mandamus<br />

quatenus ipsi vel duo aut unus eorum per se vel alium seu alios quoties pro<br />

parte dictorum comunitatum et hominum fuerint requisiti vel aliter eorum fuerit<br />

requisitus presentes litteras et in eis contenta quecunque ubi et quando opus fuerit<br />

solemniter publicantes eisque in praemissis efficacis defensionis praesidio assistentes<br />

faciant auctoritate nostra easdem presentes et in eis contenta quecunque integre et<br />

invio<strong>la</strong>biliter observari et comunitatem et homines predictos et eorum singulos illis<br />

pacifice uti, frui et gaudere non permittentes eos et eorum aliquem desuper contra<br />

tenorem presentium indebite quomodolibet impediri vel molestari; contradictores<br />

quoslibet et rebelles per censuras et poenas ecclesiasticas aliaque opportuna iuris<br />

remedia appel<strong>la</strong>tione postposita compescendo ac legitimis super his servatis pro-


554 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

cessibus censuras et poenas ipsas etiam iteratis vicibus aggravando invocato etiam<br />

ad hoc si opus fuerit brachii secu<strong>la</strong>ris auxilio, non obstantibus praemissis ac<br />

felicis recordationis Bonifacii pape octavi praedecessoris nostri de una et concilii<br />

generalis de duabus dietis, dummodo quis ultra tres dietas vigore presentium<br />

extra suam civitatem vel diocesim ad iudicium non trahatur ac quibusvis constitutionibus<br />

et ordinationibus apostolicis dictaeque civitatis ac illius districtus et<br />

dominii predicti statutis et consuetudinibus etiam iuramento confirmatione apostolica<br />

vel quavis firmitate alia roboratis privilegiis quoque indultis in litteris apostolicis<br />

sub quibuscunque tenoribus et formis ac cum quibusvis c<strong>la</strong>usolis et decretis<br />

in contrarium forsan quomodolibet concessis, innovatis et approbatis quibus<br />

omnibus et singulis etiam si de illis eorumque totis tenoribus de verbo ad<br />

verbum mentio specifica et spetiales habenda foret illis alias in suo robore permansuris<br />

hac vice duntaxat specialiter et expresse derogamus ceterisque contrariis<br />

quibuscunque aut si aliquibus communiter vel divisim ab apostolica sit sede<br />

indultum quod interdici, suspendi vel excommunicari non possint per litteras<br />

apostolicas non facientes plenam et expraessam ac de verbo ad verbum de indulto<br />

huiusmodi mentionem.<br />

Datum Romae apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris, die duodecima<br />

iulii MDXCVIIII pontificatus nostri anno octavo.<br />

Ioannes B. Coronatus<br />

218. 1599, dicembre 6<br />

Riformanze<br />

Sopra le doti<br />

Breve S. D. N. super pramatica dotium, videlicet: quod non continet aliud<br />

nisi quod possint fieri instrumenta super dotibus usque ad hoc tempus promissis<br />

et nullus verbus facit super moderatione dotium futurarum.<br />

Super breve dotium, magnifici domini prefecti denuo scribeant Rome pro<br />

impetrando moderationes dotium iuxta decretum.<br />

219. [sec. XVI]<br />

Capitoli<br />

Capitoli sopra le doti e donazioni<br />

Moderatio capitulorum facta per cives ad id electos per magnificum consilium.<br />

In primis moderando ordinaverunt quod equites, doctores et cives in aliqua


Foligno<br />

555<br />

dignitate constituti videlicet habentes in Romana Curia offitia que a domino papa<br />

vel Sede apostolica concedantur possint in recipiendo habere pro dote quantitatem<br />

florenorum septingentorum de Marchia et dictam summam nequaquam possint<br />

excedere.<br />

Item quod viri consu<strong>la</strong>res hoc est ex ordine consilii possint in recipiendo<br />

habere pro dote quantitatem florenorum sexcentorum similium et huiusmodi summam<br />

non excedant; et homines de consilio dec<strong>la</strong>raverunt esse illos qui in presentiarum<br />

sunt de consilio et qui habuerunt patres seu avos paternos de consilio<br />

supradicto.<br />

Item quod viri de ordine prioratus habere possint in dotem florenos quatricentos<br />

similes et non ultra, et de ordine predicto [prioratus intellexerunt esse]<br />

illos qui [gratiosi] sunt dicto prioratus offitio et qui habuerunt patres et avos<br />

paternos in offitio supradicto.<br />

Item quod alii cives qui non sunt de aliquo offitiorum predictorum possint<br />

habere in dotem florenos ducentos quinquaginta similes et illos non trascendant.<br />

Item quod comitativi possint habere in dotem ut supra florenos centum similes<br />

nec eisdem liceat dictam summam excedere.<br />

Item ne fraus aliqua in predictis commictatur ordinaverunt quod nulli ex<br />

supradictis liceat aliquo quesito colore vel causa, ut pote nomine super dotis<br />

donationibus causa mortis aut inter vivos vel doni sive muneris aut quocumque<br />

nomine quomodocumque vel qualitercumque per se vel alios tacite vel expresse<br />

dictas summas respective transcendere nisi forte ex munere a personis extraneis<br />

facto quam donarent de suo proprio ob gratitudinem et amorem erga nuptum<br />

ad quas personas non pertinet onus dotandi.<br />

Item quod pro quantitate dotis videlicet pro quolibet centinario florenorum<br />

dotis dari possit arredium valoris quindecim florenorum similium; pro cofinis<br />

vero forçeriis seu scriniis vel capsis et vestitis et centuris sponse et sponsi dari<br />

possint floreni quattuor pro quolibet centinario dotis ut supra pro cunis, cohopertoriis,<br />

fasciis et similibus (si eam dari acciderit) dari possint floreni duo pro<br />

qualibet centinario ut dictum est et non ultra.<br />

Item quod uxores equitum, doctorum, graduatorum habentium supradicta<br />

offitia in Romana Curia et civium supradictorum de concilio possint et eis liceat<br />

portare camorras seu vestes cuiusvis materiei, coloris et valoris, exceptis camorris<br />

et vestibus de broccato aureo vel argenteo seu drappo siriceo; et pro dictarum<br />

camorrarum seu vestium ornamentis possint portare in qualibet camorra seu veste<br />

unum par manicarum de drappo siriceo cuiuscumque coloris et valoris mensure<br />

duorum brachiorum; item pro listis, [balçanis] et aliis ornamentis possint<br />

[portare in qualibet dictarum camorrarum] seu vestium [quattuor brachii drappi]<br />

siricei cuiuscumque valoris et coloris ut supra.<br />

Item casu quo aliqua ex dictis mulieribus portaret aliquam camorram seu<br />

vestem fulcitam et ornatam ut supra et subtus eam ferret soctanam liceat ei<br />

portare in ornamento dicte soctane duo brachia cum dimidio tantum drappi<br />

siricei valoris et coloris cuiuscumque ut supra.<br />

Item quod in ornamento bustorum unius dum taxat ex dictis camorris orna-


556 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

tis ut supra ferre possint supradicte mulieres unum quartum bracchii broccati<br />

aurei vel argentei.<br />

Item pro capitis ornamento liceat eis portare unam cuffiam de auro valoris<br />

octo florenorum similium.<br />

Item possint pro eodem ornamento portare cuffias siriceas cuiuscumque valoris<br />

et coloris vel inferioris generis et valoris et quecumque alia tegumenta ad<br />

caput pertinentia, dummodo non sint auro vel argento contenta videlicet cuffias,<br />

cappel<strong>la</strong>s, pilleos siriceos cum vistis seu bendis siriceis requisitis.<br />

Item liceat dictis mulieribus pro ornamento colli portare catenas aureas ponderis<br />

unius uncie cum dimidia, corallos, topatia, maspillos seu boctonos ex argento<br />

deaurato et inferioris materiei cuiuscumque generis.<br />

Item pro ornamento spatu<strong>la</strong>rum liceat dictis mulieribus portare usque ad<br />

duo brachia materiei siricee cuiusvis coloris, exceptis broccato aureo vel argenteo<br />

et velluto.<br />

Item liceat eisdem portare in qualibet camorra al<strong>la</strong>cciaturam seu magliectas<br />

argenteas, albas vel deauratas ponderis trium unciarum et non ultra.<br />

Item liceat eisdem mulieribus portare cingulum seu centuram siriceam cuiuscumque<br />

coloris, dummodo non sit contextum auro, in quo possint deferre fulcimentum<br />

argenti usque ad pondus unius libre vel portare [chiavacorem argenteum,<br />

album vel] deauratum non excedens dictum pondus unius libre; liceat<br />

tamen eis portare alios cingulos minoris materiei et valoris et cuiusvis coloris.<br />

Item liceat eisdem mulieribus portare coronas cuiuscumque generis et materiei<br />

signatas signaculis argenteis, albis vel deauratis non excedentibus pondus<br />

trium unciarum.<br />

Item possint dicte mulieres portare in digitis quattuor annulos aureos cuiuscumque<br />

valoris et cum quibusvis gemmis seu <strong>la</strong>pidibus.<br />

Item liceat eisdem mulieribus pro ornamento portare in loco quo eis videbitur<br />

per<strong>la</strong>s seu margaritas ad pondus trium unciarum, dummodo tantum quod<br />

qualibet uncia valorem sex scutorum non excedat; et si forte maluerint portare<br />

alias per<strong>la</strong>s maioris valoris, liceat eis il<strong>la</strong>s deferre in loco quo voluerint dummodo<br />

dicte perle in totum non excedant valorem viginti scutorum.<br />

Item possint dicte mulieres portare crepidas seu pianel<strong>la</strong>s cuiusvis coloris et<br />

materiei, broccato aureo vel argenteo et drappo siriceo dumtaxat exceptis uxoribus<br />

vero militum, doctorum, graduatorum et habentium offitia in romana Curia;<br />

liceat ultra predicta supradictis mulieribus concessa portare unum par manicarum<br />

de broccato aureo vel argenteo mensure duorum brachiorum et mediam<br />

unciam auri plus in catena aurea adeo quod portare possint in dicta catena duas<br />

uncias auri.<br />

Mulieribus autem nuptis et in posterum nubentibus hominibus de ordine<br />

prioratus liceat induere et portare vestes seu camorras, pallia seu sbernias panni<br />

cuiuscumque coloris, bonitatis et precii de <strong>la</strong>na ac etiam de zambellocto cuiuscumque<br />

generis et coloris et in qualibet dictarum camorrarum habere manicas siriceas<br />

cuiuscumque qualitatis duorum brachiorum ad plus et pro ornamentis vel<br />

balçanis, listis, felectis aut alio quocumque modo tria tantum brachia ad plus


Foligno<br />

557<br />

serici predicti sine tantum contextura auri vel argenti. Et homines de ordine<br />

prioratus dec<strong>la</strong>raverunt esse illos qui aut ipsi vel eorum patres aut avi paterni<br />

sint vel fuerint de prioribus.<br />

Item pro ornamento seu cohoperimento capitis liceat eis portare cuffias reticu<strong>la</strong>tas<br />

aut ex panno siriceo aut contextas ex serico tantum vel ex inferiori materia<br />

sive tantum aliqua contextura aut admistione auri vel argenti vel materiei<br />

aurate seu argentate; et pileum etiam ex serico aut inferioris materiei cum victis,<br />

listis et bendis ex serico sive admixtione auri vel argenti vel materiei aurate vel<br />

argentate ut supra.<br />

Item pro colli ornamento liceat eis portare corallos, topatia, maspillos sive<br />

boctonos ex argento non aurato et inferioris materiei cuiuscumque generis ornamentum.<br />

Item liceat eisdem mulieribus deferre in capite, collo seu pectore vel alibi<br />

prout eis magis libuerit duas uncias per<strong>la</strong>rum seu margaritarum valoris sex scutorum<br />

ad plus pro qualibet uncia.<br />

Item pro cohoperimento spatu<strong>la</strong>rum possint dicte mulieres portare quantitatem<br />

duorum brachiorum panni siricei cuiuscumque coloris et qualitatis velluto,<br />

raso et damasco penitus exceptis.<br />

Item pro cingulis seu centuris liceat eisdem mulieribus uti victis seu cingulis<br />

siriceis etiam fulcitis argento ponderis octo unciarum, in quibus cingulis non sit<br />

aliqua admixtio seu intextura auri vel argenti.<br />

Item liceat eisdem portare coronas cuiuscumque generis et materiei signatas<br />

signaculis argenteis, albis vel auratis, pondus trium unciarum non excedentibus.<br />

Item liceat eisdem portare in digitis duos annulos aureos cuiuscumque valoris<br />

et cum quibusvis gemmis seu <strong>la</strong>pidibus.<br />

Item liceat eisdem mulieribus portare crepidas seu pianel<strong>la</strong>s decorio seu panno<br />

<strong>la</strong>neo.<br />

Mulieribus vero nuptis aut nubentibus aliis civibus et accolis qui non sunt<br />

de ordine prioratus liceat portare vestes panni <strong>la</strong>ne non tinti in grana et non<br />

purpurei et alterius minoris materiei zambellocto serico et samido penitus exceptis.<br />

Item liceat eisdem portare manicas ex serico cuiuscumque coloris excepto<br />

cremosino quantitatis unius bracchii cum dimidio et pro ornamentis camorrarum<br />

videlicet balça na, filectis et listis unum brachium cum dimidio serici predicti ac<br />

etiam liceat eis portare pectoralia ex serico cuiuscumque coloris.<br />

In capite vero liceat eisdem portare cuffias reticu<strong>la</strong>tas aut ex panno sericeo<br />

aut contextas ex serico tantum vel ex inferiori materia sive aliqua contextura aut<br />

admistione auri vel argenti aut materiei aurate vel argentate et pilleum etiam ex<br />

serico aut inferioris materiei cum victis, listis et bendis ex serico sive admixtione<br />

auri vel argenti vel materiei aurate aut argentate ut supra.<br />

Item pro ornamento colli liceat eisdem portare lineam ex corallis vel ex<br />

maspillis sive boctonibus argenti non deaurati et cuiuscumque inferioris materiei.<br />

Item pro spatu<strong>la</strong>rum cohoperimento possint portare pannum cuiuscumque<br />

generis, aureo, argenteo et sericeo exceptis.


558 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item liceat eis uti cingulis de serico vel inferiori materia sive aliqua admixtione<br />

auri vel argenti.<br />

Item possint deferre in digitis duos annulos ex auro vel argento non excedentes<br />

valorem unius ducati pro quolibet.<br />

Item liceat eisdem portare coronas de ambris, topatiis aut materiei minoris<br />

precii sive tantum signaculis de argento vel aliqua alia materia deaurata seu argentata.<br />

Item liceat eis portare crepidas seu pianel<strong>la</strong>s de corio seu panno <strong>la</strong>neo.<br />

Mulieribus autem comitativis nuptis aut in posterum nubentibus liceat portare<br />

vestes ex panno cuiuscumque coloris, dummodo non sit de grana vel purpura<br />

et non excedat precium XX ti carlenorum pro quolibet brachio.<br />

Item pro manicis, pectoralibus et aliis ornamentis camorrarum liceat uti panno<br />

sericeo cuiuscumque coloris excepto cremosino, dummodo tantum non excedat<br />

quantitatem duorum brachiorum ac etiam pro pectoralibus, manicis, balçana<br />

et listis uti possint panno de grana.<br />

Item liceat eis portare in capite cuffias et alia tegumenta de serico cuiuscumque<br />

coloris et alterius materiei inferioris, dummodo non sit de grana et cremosino.<br />

Predicta vero omnia capitu<strong>la</strong> et prohibitiones non censeantur militare nec<br />

locum habere contra puel<strong>la</strong>s innuptas.<br />

Item quod tempore desponsationis vel postea quandocumque causa desponsationis<br />

nulli liceat dare munera sponse nisi ipsi viro seu sponso et fratribus aut<br />

fratri germanis patri ipsius sponsi vel avo et omnibus insimul habitantibus; et si<br />

sponsus non habeat consanguineos in primo gradu liceat proximioribus tantum<br />

dare munera, ut est consuetum.<br />

Item tempore traductionis sponse ad domum mariti non liceat sponso donare<br />

crepidas seu calçolos vel aliud genus muneris alicui de domo sponse, nisi illis<br />

qui familiariter habitant in domo sponse et cum ipsa sponsa et sororibus carnalibus<br />

ipsius sponse nuptis vel non etiam non habitantibus in domo sponse.<br />

Item quod per capitu<strong>la</strong> premissa quo ad vestitum et ornatum non intelligatur<br />

interdictum aut prohibitum aliquibus cuiuscumque gradus civibus et accolis dicte<br />

civitatis Fulginie extra dictam civitatem et eius territorium vagantibus aut habitantibus<br />

quo minus illorum uxores induere et portare valeant et possint omne<br />

vestimentorum et indumentorum genus scilicet tali casu possit queque mulier<br />

pro libito indumenta, vestimenta et ornamenta portare.<br />

Item ad amovendum pravam consuetudinem mulierum se <strong>la</strong>rvantium nulli<br />

mulieri liceat ullo umquam tempore de die vel de nocte <strong>la</strong>rvari etiam in domo<br />

propria et etiam extra civitatem videlicet in comitatu nec sexus virilis indumenta<br />

portare.<br />

Demum si aliqua mulier ex predictis ordinibus et conditionibus concessa<br />

indumenta et ornamenta excesserit incurrat penam L ta ducatorum auri Camere<br />

apostolice instaurationi pa<strong>la</strong>tii dominorum priorum civitatis Fulginie inventori aut<br />

accusatori vel denunciatori equalibus portionibus applicandam et ultra ut etiam<br />

penam incurrat excommunicationis <strong>la</strong>te sententie, a qua non possit absolvi nisi a


Foligno<br />

559<br />

summo pontifice et in mortis articulo a quocumque sacerdote; et pro ea teneatur<br />

pater et frater seu fratres et mater donec maneat in ipsarum domo et maritus<br />

pro uxore et socer pro nuru et ipsarum qualibet in solidum.<br />

Voluit igitur effre[na]re voluntates et muliebres appetitus ad modestiam reverti<br />

et premissa omnia invio<strong>la</strong>biliter observare.<br />

220. 1600, ottobre 9<br />

Apodisse<br />

La pregmatica si dia a vulgarizzare<br />

Illustrissimi signori s’intende che alli giorni passati il magnifico consiglio stabilì<br />

che si facesse publicare <strong>la</strong> pregmatica, <strong>la</strong> qual cosa certo si tiene che sia ben<br />

fatto et con gran desiderio ancora si aspetta; tuttavia perche quel<strong>la</strong> si ritrova in<br />

lingua <strong>la</strong>tina et di ragione che, secondo il solito, prima si faccia tradurre in<br />

vulgare, che così facilmente s’intenderà da tutti per maggior osservanza di quel<strong>la</strong>.<br />

Però son di parere che questo negotio se dia alli nostri prefetti, che già procurarno<br />

tale speditione, li quali con ogni sollecitudine et fideltà <strong>la</strong> vulgarizzino et<br />

che, avanti si publichi, faccino legere in consiglio, acciò conrespondendo come<br />

deve si mandi poi ad esecutione secondo l’indicatione di detto consiglio. Obtentus,<br />

unica contraria.


560 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

APPENDICE<br />

ROCCAFRANCA (Acquafranca)<br />

INDICI DELLE FONTI<br />

1424<br />

Statuti<br />

SASF, ASCF, Archivio Priorale, Statuti, n. 18bis.<br />

Ed.: F. BALDACCINI, Gli statuti di Acquafranca (1424), in “Archivi” XXVII (1960),<br />

pp. 314-350.<br />

Che niuno possa domandare o pigliare denari per <strong>la</strong> sbarra overo<br />

d’altro loco quando alcuno se menasse moglie (Cap. 131)<br />

Che niuno ardisca andare a mangniare ad casa de alcuno morto (Cap.<br />

132)<br />

Che <strong>la</strong> sposa non possa portare ad casa del marito alcuni generationi<br />

de vestimenti (Cap. 133)<br />

FONTI<br />

1424<br />

Statuti<br />

Che niuno possa domandare o pigliare denari per <strong>la</strong> sbarra overo<br />

d’altro loco quando alcuno se menasse moglie<br />

Item statuimo et ordinamo che niuna persona del castello de Acquafrancha<br />

o suo destrictu ardisca ne presunma domandare overo pigliare alcuna quantia de


Foligno<br />

561<br />

denari per <strong>la</strong> sbarra quando alcuno se meneasse moglie de dictu castello o suo<br />

destrictu overo d’altro loco, socto <strong>la</strong> pena de dece libre de denari et adplicase al<br />

comuno del dictu castello, et che lu podesta overo el vicario quale per el tenpo<br />

sira sia tenuto punire li delinquenti in nelle supradicte cose et <strong>la</strong> dicta pena<br />

domandare socto <strong>la</strong> dicta pena<br />

Che niuno ardisca andare a mangniare ad casa de alcuno morto<br />

Item statuimo et ordinamo che niuna persona del castello de Acquafrancha<br />

o suo destrictu ardisca o presunma quando se more alcuna persona in nel castello<br />

de Acquafrancha o suo destrictu ire ad casa del morto in quel<strong>la</strong> matina che<br />

se sepelisce, cioe ad manigniare ne ad bevere, exceptuato el padre, <strong>la</strong> matre, li<br />

figlioli, le figliole, li fratelli et le sorelle carnale, li çii et le çie carnale, l’ava et<br />

l’avo del morto, socto <strong>la</strong> pena de dece libre de denari, li quali sopra nominati<br />

non siano tenuti al<strong>la</strong> dicta pena; et che el podestà overo el vicario quali siranno<br />

per lu tenpo siano tenuti punire chi contra facesse socto <strong>la</strong> dicta pena.<br />

Che <strong>la</strong> sposa non possa portare ad casa del marito alcuni generationi<br />

de vestimenti<br />

Item statuimo et ordinamo che niuna sposa del castello de Acquafrancha o<br />

suo destrictu ardisca ne presunma portare ad casa del suo marito al tempo delle<br />

noçe alcuni generationi de vestimenti overo calciamenti se non per epsa sposa<br />

so<strong>la</strong>mente, socto <strong>la</strong> pena de dece libre de denari; et che lo sposo non debbi ne<br />

possa portare ad <strong>la</strong> casa del<strong>la</strong> sua moglie che sia sposa niuna cosa se non per<br />

epsa sposa so<strong>la</strong>mente; et che niuna sposa possa rendere ne dare alcuno contra<br />

canbio ad quelle cose che gli se donassero socto <strong>la</strong> dicta pena; et che el podesta<br />

overo el vicario quali per el tenpo siranno siano tenuti et debbiano socto vinculo<br />

del suo iuramento et socto <strong>la</strong> dicta pena punire qualunqua contrafacesse alle<br />

predicte cose sença alcuna diminutione.


GUALDO TADINO<br />

a cura di Andrea Maiarelli


INTRODUZIONE<br />

L’Archivio storico del comune di Gualdo Tadino conserva documentazione<br />

cronologicamente compresa tra il 1199 ed il 1963. Per i <strong>secoli</strong><br />

XII-XV, tuttavia, <strong>la</strong> documentazione custodita è esclusivamente costituita<br />

dal fondo Diplomatico, composto nel<strong>la</strong> quasi totalità da pergamene<br />

estranee all’attività istituzionale ed amministrativa del comune. Aderendo,<br />

pertanto, ai limiti cronologici prescelti per questo studio, lo spoglio<br />

è stato esclusivamente condotto su documentazione del XVI secolo. Il<br />

Cinquecento, peraltro, costituisce un momento assolutamente eccezionale<br />

nel<strong>la</strong> storia del<strong>la</strong> città, che nel 1513 è distaccata dal<strong>la</strong> Legazione di<br />

Perugia ed è elevata al rango di Legazione autonoma da Leone X 1 . Il<br />

primo legato di Gualdo Tadino è il cardinale Antonio Ciocchi del Monte,<br />

che nel 1522 concede al<strong>la</strong> comunità uno statuto 2 . La vita del<strong>la</strong> Legazione<br />

autonoma, più volte messa in discussione, si conclude definitivamente<br />

nel 1587, col riaccorpamento di Gualdo al<strong>la</strong> legazione di Perugia<br />

voluto da Sisto V.<br />

Tra le fonti cinquecentesche utili ad una ricerca sul<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong>,<br />

lo Statuto riveste un ruolo del tutto partico<strong>la</strong>re, essendo l’unico<br />

documento in cui è stato reperito il pochissimo materiale che qui si pubblica.<br />

Come già detto, è concesso al<strong>la</strong> Legazione autonoma di Gualdo<br />

1 Sulle vicende storiche ed istituzionali del comune di Gualdo Tadino si veda R.<br />

GUERRIERI, Storia civile ed ecclesiastica del comune di Gualdo Tadino, Gubbio 1933. Sul<strong>la</strong><br />

Legazione autonoma vedi C. CARDINALI, La Legazione autonoma di Gualdo: ipotesi ed<br />

ambiti di discussione, in Statuto del<strong>la</strong> Legazione autonoma di Gualdo Tadino (1522), a<br />

cura di C. CARDINALI e A. MAIARELLI, Perugia 2003 (Statuti comunali dell’Umbria, n. 2),<br />

pp. LXXV-CV.<br />

2 Cfr. G. MORONI, Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica, XLVI, Venezia 1853,<br />

pp. 153-154; R. GUERRIERI, Storia civile ed ecclesiastica ... cit., p. 160; P. MESSINA, Del<br />

Monte, Antonio, in Dizionario Biografico degli Italiani, 38, Roma 1990, pp. 127-131.


566 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Tadino dal cardinale legato Antonio Ciocchi Del Monte nel 1522 3 , e<br />

rappresenta una vera e propria summa del<strong>la</strong> tradizione statutaria gualdese,<br />

assemb<strong>la</strong>ta e adeguata al<strong>la</strong> nuova condizione istituzionale dal giurisperito<br />

Tarugio Tarugi da Montepulciano, luogotenente del cardinale legato 4 .<br />

Vi sono contenuti, pressoché integralmente, anche il Liber damnorum datorum<br />

del 1385 ed il Liber super gabellis del 1433. Per tutta <strong>la</strong> durata<br />

del<strong>la</strong> Legazione autonoma, inoltre, il testo statutario viene ripetutamente<br />

integrato e corretto attraverso interventi proposti dal<strong>la</strong> comunità ed approvati<br />

dai cardinali legati; tali modifiche, definite additiones o correctiones,<br />

si trovano nei codici statutari a chiusura del capitolo cui fanno riferimento.<br />

L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />

∗ Statuto (1522): ASCGT, Archivio preunitario, n. 10.<br />

∗ Riformanze (1528-1600): ASCGT, Archivio preunitario, nn. 31-47.<br />

∗ Altri fondi: ASCGT, Archivio preunitario, n. 5.<br />

3 Lo statuto è edito in Statuto del<strong>la</strong> Legazione autonoma ... cit., pp. 14-281. Cfr. anche<br />

Extrait du catalogue de <strong>la</strong> bibliothèque du sénateur Hubé, Cinquième partie, Italie,<br />

Varsovie 1864; E. LIBERATI, Gli antichi statuti di Gualdo, in “Tadinum”, Col<strong>la</strong>na di monografie<br />

per <strong>la</strong> storia dell’alta Umbria, pubblicazione diretta da R. Casimiri, n. 4, Roma<br />

1940; M. BIVIGLIA e F. ROMANI, La legazione autonoma a Gualdo Tadino e le riforme<br />

statutarie, in “Bollettino storico del<strong>la</strong> città di Foligno”, XX-XXI (1996-1997), pp. 285-306<br />

e A. MAIARELLI, Una comunità e il suo statuto: l’esempio di Gualdo Tadino tra medioevo e<br />

tarda età moderna, in Statuto del<strong>la</strong> Legazione autonoma ... cit., pp. XXIX-LXXIV.<br />

4 Su Tarugio Tarugi si veda D. TIRIBILLI GIULIANI, Sommario storico delle famiglie<br />

celebri toscane, III, Firenze 1872, ad vocem e V. SPRETI, Enciclopedia storico-nobiliare italiana,<br />

VI, Mi<strong>la</strong>no 1932, p. 547.


Gualdo Tadino<br />

INDICE DELLE FONTI<br />

567<br />

1522<br />

Statuti<br />

ASCGT, Archivio preunitario, n. 10.<br />

Ed.: Statuto del<strong>la</strong> Legazione autonoma di Gualdo Tadino (1522), a cura di C.<br />

CARDINALI e A. MAIARELLI, Perugia 2003 (Statuti comunali dell’Umbria, n. 2),<br />

pp. 14-281.<br />

De officio militis (Lib. I, Rub. 24, c. 13v)<br />

De vestibus et bonis parafrenalibus mulierum (Lib. II, Rub. 37, c. 25v)<br />

De dotibus et vestibus mulierum (Lib. II, Rub. 38, c. 25v)<br />

Qualiter sententie exequantur et quis modus in executione servetur<br />

(Lib. II, Rub. 62, cc. 29v-30r)<br />

Ut mulieres non portent argentum in capite (Lib. II, Rub. 85, c. 55r)<br />

Ut femine non <strong>la</strong>rventur (Lib. IV, Rub. 2, c. 45r)


FONTI<br />

1522<br />

Statuti<br />

De officio militis<br />

(...) Muliebres vestes pro debitis virorum non capiat pro pignore, boves aratorios<br />

et eorum officinia instrumenta similiter nulli auferat nec cubile, omnia<br />

vero alia indistincte capiat. (...)<br />

De vestibus et bonis parafrenalibus mulierum<br />

Statuimus vestium et parafrenalium estimatorum que fuerint consumpta restitui<br />

uxori duas partes estimationis, et tertia relinquatur heredibus viri defuncti. Si<br />

autem inestimata data fuerint, talia fuerint reperta talia restituantur, et nullo modo<br />

reperiantur. Si uxor fuerit commode vestita de bonis viri nil recipiat, si autem<br />

fuerit non commode vestita solvatur ei una vestis commoda secundum possibilitatem<br />

et redditum familiarum Gualdi, attenta qualitate familie, personarum, dotium<br />

et rerum parafrenalium sive vestium datarum.<br />

De dotibus et vestibus mulierum<br />

Statuimus non posse mulieres dotari in maiori quantitate florenorum centum,<br />

et earum ornamenta et vestes ultra dotem non trascendere summam florenorum<br />

viginti, et hoc in mulieribus primarum et antiquarum domorum et primarum<br />

librarum. Alie vero mulieres quarum domus non trascendunt summam triginta<br />

librarum non dotentur ultra sexaginta florenos, et earum ornamenta et vestes<br />

summam quatuordecim florenorum non escedant. Alie vero mulieres que non<br />

sunt ex libra predicta dotentur et vestiantur arbitrio boni viri et summam quatuordecim<br />

florenorum nullo modo attingant, pena quinquaginta ducatorum contrafacientibus.


570 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Qualiter sententie exequantur et quis modus in executione servetur<br />

Statuimus sententias duas conformes executioni mandandas ac si esset publicum<br />

instrumentum consensu partium confectum et val<strong>la</strong>tum, et modus exequendi<br />

sententias predictas et omnia alia decreta et mandata sit iste: quia reales et<br />

personales fieri executiones, mandamus in rebus mobilibus, demum si non sufficiant<br />

vel non reperiantur mobilia in nominibus debitorum et ipsis deficientibus<br />

in rebus stabilibus et, ultimo loco, in persona rei condemnati sive decretati, et<br />

quando agitur ad unam rem et oportet executionem fieri in alia re. Si autem<br />

extat res que petitur et de qua agitur, super ea fiat executio et non in alia re.<br />

Item executor non capiat boves pro pignore, nec ferramenta ruralia agriculture,<br />

nec lectum sive cubile nec etiam vestes mulierum pro debitis viri; in omnibus<br />

autem aliis bonis domus fiat executio modo predicto.<br />

Ut mulieres non portent argentum in capite<br />

Quia antiquitas portandi aurum, argentum et peru<strong>la</strong>s in capite mulierum<br />

hactenus observatur sine aliqua utilitate, statuimus mulieres, sub pena triginta<br />

solidorum, aurum, argentum et peru<strong>la</strong>s portare non posse in futurum, alias puniantur<br />

ipso facto.<br />

Ut femine non <strong>la</strong>rventur<br />

Femine que se <strong>la</strong>rvaverint et fecerint mascaras, quocumque tempore, etiam<br />

carnisprivii, pena quinquaginta solidorum puniantur vice qualibet.<br />

Correctio reverendissimi de Monte:<br />

Sub rubrica « Ut mulieres non <strong>la</strong>rventur » statuitur ut femine non <strong>la</strong>rventur<br />

sub pena vigintiquinque solidorum, ut scandalis obvietur et mulieres honeste vivere<br />

non dediscant. P<strong>la</strong>ceat tam mulieribus <strong>la</strong>rvandis quam eas comitantibus unius<br />

auri penam imponere.<br />

PLACET.


GUBBIO<br />

a cura di Costanza Maria Del Giudice e Raffaele Mastrini


INTRODUZIONE<br />

Il succedersi delle disposizioni di disciplina <strong>suntuaria</strong> nel corso dei<br />

<strong>secoli</strong> dà, per <strong>la</strong> città di Gubbio, un quadro evidente dell’evoluzione<br />

degli usi nel vestire e nell’adornarsi attraverso il tempo; si nota, nell’insieme<br />

dei testi, un costante adeguarsi del<strong>la</strong> terminologia, anche grazie<br />

all’uso del volgare.<br />

Le prime disposizioni suntuarie oggi note compaiono nello statuto<br />

comunale del 1338.<br />

Lo statuto, conservato presso <strong>la</strong> Sezione di Archivio di Stato di Gubbio<br />

1 , è pervenuto nel<strong>la</strong> sua copia autentica redatta nel 1371 dal notaio<br />

Matheus condam Cole. Fra <strong>la</strong> redazione del 1338 e quel<strong>la</strong> del 1371, si<br />

situa nel<strong>la</strong> storia di Gubbio una serie di eventi che conducono <strong>la</strong> città<br />

dall’autonomia comunale al<strong>la</strong> breve signoria di Giovanni di Cantuccio<br />

Gabrielli (1350-1354) e, infine, al dominio pontificio: nel luglio 1354 l’Albornoz<br />

prende possesso del<strong>la</strong> città e ne diviene vicario.<br />

Le disposizioni re<strong>la</strong>tive al lusso presenti nello statuto trecentesco costituiscono<br />

una disciplina organica, estesa non solo alle vesti, ma anche<br />

alle pompe nel<strong>la</strong> celebrazione di matrimoni e di funerali; ciascuna delle<br />

tre lunghe rubriche statutarie re<strong>la</strong>tive a questi tre temi viene denominata<br />

nel testo statutum: Incipit statutum de ornamentis, vestibus et arredis dominarum<br />

et mulierum prohibitis (Lib. III, Rub. 164); Incipit statutum de<br />

donis et conviviis et expensis prohibitis circha nuptias, sponsalia vel matrimonia<br />

(Lib. III, Rub. 166); Incipit statutum de superfluis expensis cere et<br />

aliis prohibitis circha funus defunctorum (Lib. III, Rub. 167).<br />

Al<strong>la</strong> disciplina <strong>suntuaria</strong> sistematica contenuta nello statuto, fa seguito<br />

una specifica Adictio et correptio statuti positi sub rubrica de ornamentis,<br />

vestibus et arredis dominarum et mulierum prohibitis (c. 104rv), presente<br />

1 SASG, ASCG, Statuti, 1.


574 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nelle adictiones et detractiones, derogationes et correptiones statutorum et<br />

ordinamentorum comunis et populi civitatis Eugubii, contenute nello stesso<br />

volume e redatte nel 1376.<br />

È importante notare come <strong>la</strong> norma statutaria introduca alcune eccettuazioni<br />

ai divieti, in favore di specifiche categorie di persone: se già <strong>la</strong><br />

redazione statutaria del 1338 fa riferimento alle uxores militum che, a<br />

differenza delle altre donne, possono varium portare ... subtus guarnacchiam<br />

et mantellum, è poi l’adictio del 1376 ad essere inserita solo con lo scopo<br />

di introdurre alcune eccettuazioni. In essa infatti, pur nel<strong>la</strong> <strong>generale</strong><br />

conferma delle disposizioni suntuarie in vigore, si interviene in favore di<br />

due categorie di persone: uxores et filie militum et nobilium civitatis Eugubi,<br />

per le quali si prevede una eccettuazione totale: non includantur<br />

sub dispositione dicti statuti e in favore di uxores ... iudicum et medicorum,<br />

alle quali è data autorizzazione di portare varia et argentum auratum sive<br />

non auratum usque ad tres untias.<br />

La redazione dell’adictio rive<strong>la</strong> una duplice motivazione: in primo luogo<br />

adeguarsi al<strong>la</strong> imprenscindibile necessità dei gruppi nobiliari-magnatizi<br />

di ottenere una evidente e immediata connotazione sociale tramite l’ostentazione<br />

del lusso nelle vesti. In questo modo <strong>la</strong> finalità di carattere morale<br />

delle regole estetiche, viene cancel<strong>la</strong>ta e capovolta, arrivando a segnare<br />

invece <strong>la</strong> codificata attestazione di una diversità e di un privilegio. Questo<br />

risulta tanto più evidente se si nota come l’adictio introduca invece<br />

un aggravamento delle proibizioni in vigore solo per uxores popu<strong>la</strong>rium<br />

et plebeiorum, le quali in assoluto non possint defferre caputeum.<br />

In secondo luogo l’adictio serve ad introdurre a Gubbio l’uso, già<br />

messo in pratica in altre città 2 , di permettere di indossare sine pena vesti<br />

proibite, previa loro denuncia e bol<strong>la</strong>tura. L’incarico ad bul<strong>la</strong>ndum dictas<br />

vestes et c<strong>la</strong>mides verrà conferito a un orafo del<strong>la</strong> città di Gubbio, il<br />

quale dovrà tenere un registro delle vesti denunciate e bol<strong>la</strong>te, con <strong>la</strong><br />

loro descrizione.<br />

Una so<strong>la</strong> eccezione non legata al<strong>la</strong> condizione sociale è contenuta<br />

nel<strong>la</strong> normativa statutaria: si tratta del<strong>la</strong> norma che consente a qualunque<br />

donna in ecclesia mantellum traginare absque pena, nonostante <strong>la</strong> disposizione<br />

<strong>generale</strong> di segno contrario: nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque fuerit condictionis<br />

et etatis pannos seu vestem traginet per terram.<br />

Tutte le disposizioni statutarie di proibizione di vesti sono rego<strong>la</strong>r-<br />

2 Cfr. Introduzione, in Bologna, a cura di M. GIUSEPPINA MUZZARELLI, in La legis<strong>la</strong>zione<br />

<strong>suntuaria</strong> <strong>secoli</strong> XIII-XVI. Emilia-Romagna, a cura di M. GIUSEPPINA MUZZARELLI, Bologna<br />

2002, p. 6.


Gubbio<br />

575<br />

mente accompagnate dall’indicazione del<strong>la</strong> multa da pagare in caso di<br />

contravvenzione.<br />

Per l’osservanza delle disposizioni dettate, lo statuto prevede <strong>la</strong> figura<br />

di un officialis super viis, pontibus et fontibus construendis, reficiendis et<br />

actandis et super dampnis datis et super arredis dominarum et sponsalitiis<br />

et contrafacientibus contra ordinamenta et statuta loquentia de mortuis et<br />

funeralibus 3 . I compiti dell’ufficiale sono poi ulteriormente precisati nel<br />

corpo delle rubriche contenenti <strong>la</strong> normativa <strong>suntuaria</strong>.<br />

L’elencazione delle diverse forme di lusso nel vestire mostra una società<br />

in cui una parte dei soggetti di sesso femminile è solita adornare<br />

abiti, capelli e cinture di monili preziosi, indossare vesti foderate di pelliccia,<br />

ricamate e dipinte, portare borse di seta.<br />

Ma l’esibizione del<strong>la</strong> ricchezza e dell’appartenenza a categorie privilegiate<br />

risulta ancora più evidente negli usi messi in atto in occasione di<br />

matrimoni e funerali. Una fol<strong>la</strong> di invitati e una quantità di doni lussuosi<br />

nei matrimoni, una fol<strong>la</strong> di chierici e una vera luminaria nei funerali:<br />

proprio perché proibiti questi usi esprimono evidente <strong>la</strong> loro capacità di<br />

connotazione sociale.<br />

Nel 1385, ormai sotto <strong>la</strong> signoria di Antonio, conte di Montefeltro, i<br />

priori del<strong>la</strong> città tornano sul tema delle leggi sul lusso, emanando gli<br />

Ordinamenta facta super arredis et ornamentis mulierum 4 ; pur nel<strong>la</strong> <strong>generale</strong><br />

conferma delle disposizioni statutarie precedenti, si torna a una elencazione<br />

delle vesti e degli ornamenti proibiti.<br />

La riforma non si estende al tema dei matrimoni e dei funerali e<br />

prevede comunque una totale eccettuazione da ogni divieto per uxores<br />

militum e per mulieres nobiles. Una eccettuazione specifica è invece introdotta<br />

per uxores ... iudicum et medicorum tam fixicorum quam ceruscicorum<br />

qui studuerunt pro tempore in aliquo Studio generali ed è re<strong>la</strong>tiva al<strong>la</strong><br />

possibilità di portare monili d’argento o dorati et omne genus varii in<br />

vestibus.<br />

Non si fa cenno a un ufficiale specificamente addetto, ma tutta l’osservanza<br />

del<strong>la</strong> normativa sul lusso è affidata alle cure degli ufficiali cittadini<br />

ordinari; si riconferma <strong>la</strong> pratica del<strong>la</strong> bol<strong>la</strong>tura delle vesti facte ante<br />

presentia ordinamenta, ancora affidata a un orafo del<strong>la</strong> città.<br />

Contro il lusso nelle vesti, <strong>la</strong> città ritorna ancora più volte: nel 1469 5<br />

con alcuni capitoli approvati da Federico di Montefeltro, poi – ormai<br />

3 Lib. I, Rub. 14.<br />

4 SASG, ASCG, Riformanze, 11, cc. 146v-150r.<br />

5 SASG, ASCG, Riformanze, 28, c. 27rv.


576 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

sotto il ducato dei del<strong>la</strong> Rovere – nel 1561 6 e nel 1566 7 , e infine nel<br />

1583 8 , con un « publico bando » emanato da Francesco Maria II duca di<br />

Urbino, « a richiesta del<strong>la</strong> sua città d’Ugubbio ».<br />

Si nota nei capitoli del 1469 che il ricavato delle pene imposte ai<br />

contravventori è destinato solo per un quarto alle casse del Comune, mentre<br />

il grosso delle somme dovrà andare al Monte di Pietà: tutti gli elementi<br />

si collegano fra loro, nel clima suscitato dal<strong>la</strong> predicazione Osservante.<br />

L’istituzione del Monte di Pietà a Gubbio è del 1463: è evidente che,<br />

per funzionare, l’opera aveva necessità di un abbastanza rego<strong>la</strong>re introito<br />

di denaro 9 .<br />

In queste disposizioni di fine Quattrocento è ancora prevista una eccettuazione,<br />

in favore di « donne de cavalieri, gentilhomini et dottori »,<br />

mentre un richiamo, non sappiamo quanto convinto e fiducioso, alle motivazioni<br />

di carattere morale delle leggi contro il lusso è contenuto nel bando<br />

del 1583: « Perché in ogni città non solo è lodevole, ma ancora debbito<br />

de chi ha il governo provedere che le cose concernenti a gloria e lode<br />

di Dio et a salute de l’anime s’introduchino et s’osservino et quelle tanto<br />

al partico<strong>la</strong>re come al pubblico dannose le quali da irrego<strong>la</strong>ri apetiti procedono,<br />

non solo non trovino luogo nelle città, ma ancora quelle che vi<br />

fussero si levino o almeno, quanto più si può, si riduchino a l’honesto ».<br />

Costanza Maria Del Giudice<br />

L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />

∗ Statuti cittadini: SASG, ASCG, Statuti, n. 1<br />

∗ Riformanze: SASG, ASCG, Riformanze, nn. 11, 28, 54, 57<br />

∗ Altre serie: SASG, Fondo Armanni, I C 13 9<br />

∗ Statuti del territorio: Fossato di Vico: Uno dei più antichi statuti di uno dei<br />

più antichi castelli, a cura di L. GALASSI, Assisi 2000; Valfabbrica: Statuto di<br />

Valfabbrica del sec. XVI, a cura di M. GASPERINI, con introduzione di M. G.<br />

Nico Ottaviani, Città di Castello 1983.<br />

La ricerca e le trascrizioni sono state effettuate da Costanza Maria Del Giudice<br />

(SASG, ASCG, Statuti, n. 1; SASG, ASCG, Riformanze, nn. 11, 28, 54,<br />

57), Raffaele Mastrini (SASG, Fondo Armanni, I C 13 9).<br />

6 SASG, Fondo Armanni, I C 13 9, cc. 2r-4r.<br />

7 SASG, ASCG, Riformanze, 54, c. 188rv.<br />

8 SASG, ASCG, Riformanze, 57, cc. 177v-178v.<br />

9 Cfr. Per soventione de le povere persone. Aspetti del credito a Perugia dal Monte di<br />

Pietà al<strong>la</strong> Cassa di Risparmio, a cura di C<strong>la</strong>ra Cutini, Perugia 2000, pp. 92-94.


Gubbio<br />

INDICE DELLE FONTI<br />

577<br />

1. 1338-1376<br />

Statuti<br />

SASG, ASCG, Statuti, n. 1.<br />

Ed.: F. ARDUINI, Inventario dell’Archivio comunale di Gubbio, in “Archivio storico<br />

per le Marche e per l’Umbria”, IV (1889), 15-16, pp. 453-466 – escluse le<br />

rubb. XIIII, LXXXXIII e parte del<strong>la</strong> Rub. CLXIIII; A. MENICHETTI, Lo Statuto Vecchio<br />

del Comune di Gubbio con le aggiunte del 1376, Gubbio 2002, pp. 18-19, 128-<br />

129, 159-168, 239.<br />

De electione et officio officialis super dampnis datis et fontibus et<br />

pontibus et funeribus et viis et sponsalitiis et arredis dominarum. (Lib. I,<br />

Rub. 14, c. 7v)<br />

De pena portantium bagaroççum in capite vel pannos curtos et caligas<br />

ligatas (Lib. III, Rub. 93, cc. 61v-62r)<br />

Incipit statutum de ornamentis, vestibus et arredis dominarum et mulierum<br />

prohibitis (Lib. III, Rub. 164, cc. 77r-79r)<br />

Incipit statutum de donis et conviviis et expensis prohibitis circha<br />

nuptias, sponsalia vel matrimonia (Lib. III, Rub. 166, cc. 79v-80r)<br />

Incipit statutum de superfluis expensis cere et aliis prohibitis circha<br />

funus defunctorum (Lib. III, Rub. 167, cc. 80r-81v)<br />

Adictio et correptio statuti positi sub rubrica de ornamentis, vestibus<br />

et arredis dominarum (c. 104v)<br />

2. 1385, gennaio 27<br />

Riformanze<br />

SASG, ASCG, Riformanze, n. 11.<br />

Ed.: G. MAZZATINTI, Di alcune leggi suntuarie eugubine dal XIV al XVI secolo, in<br />

BDSPU, III (1897), pp. 3-7.<br />

Ordinamenta facta super arredis et ornamentis mulierum (cc. 146v-150r)


578 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

3. 1469, aprile 12<br />

Riformanze<br />

SASG, ASCG, Riformanze, n. 28.<br />

Ed.: G. MAZZATINTI, Di alcune leggi ... cit., pp. 7-8.<br />

Riformanze sugli ornamenti (c. 27rv)<br />

4. 1561, aprile 29<br />

Capitoli<br />

SASG, Fondo Armanni, I C 13 9.<br />

Capitoli sugli ornamenti (cc. 2r-4r)<br />

5. 1566, settembre 10<br />

Riformanze<br />

SASG, ASCG, Riformanze, n. 54.<br />

Ed.: G. MAZZATINTI, Di alcune leggi ... cit., pp. 10-11.<br />

Capitoli sugli ornamenti (c. 188rv)<br />

6. 1583, ottobre 1<br />

Capitoli<br />

SASG, ASCG, Riformanze, n. 57.<br />

Ed.: G. MAZZATINTI, Di alcune leggi ... cit., pp. 12-14.<br />

Capitoli sugli ornamenti (cc. 177v-178v)


Gubbio<br />

FONTI<br />

1. 1338-1376<br />

Statuti<br />

De electione et officio officialis super dampnis datis et fontibus et<br />

pontibus et funeribus et viis et sponsalitiis et arredis dominarum<br />

579<br />

Providimus ordinantes quod domini gonfalonerius et consules populi qui erunt<br />

de mense aprilis proxime venturi, una cum sex prudentibus pro quolibet quarterio<br />

per ipsos dominos gonfalonerium et consules eligendis, teneantur et debeant<br />

infra quinque dies post introitum eorum officii eligere unum bonum et expertum<br />

officialem notarium qui sit et esse debeat officialis super viis, pontibus et fontibus<br />

construendis, reficiendis et actandis et super dampnis datis et super arredis<br />

dominarum et sponsalitiis et contrafacientibus contra ordinamenta et statuta loquentia<br />

de mortuis et funeralibus et pertinentibus ad eas. Qui officialis venire<br />

debeat ad civitatem Eugubii duobus diebus ante kalendas maii cum uno notario,<br />

sex beruariis et familiaribus et uno equo; et habeat et habere debeat a comuni<br />

Eugubii pro suo sa<strong>la</strong>rio centum quinquaginta libras Ravennatensium et duret eius<br />

officium sex mensibus. Et finito officio debeat stare ad sindicatum quinque diebus<br />

ad reddendum rationem sui officii coram domino capitaneo populi et etiam<br />

habeat quartam partem omnium caposoldorum de damnis datis et omnium condempnationum<br />

quas faciet et devenire faciet in comuni tempore sui officii et ad<br />

manus camerarii dicti comunis, videlicet de condempnationibus quas faciet de<br />

dampnis datis et de facientibus contra predicta statuta loquentia de materia mortuorum<br />

et expensis funerum et arredorum dominarum, mulierum et numptiarum.<br />

De pena portantium bagaroççum in capite vel pannos curtos et caligas<br />

ligatas<br />

Statuimus et ordinamus quod nul<strong>la</strong> persona audeat vel presumat per civitatem<br />

Eugubii, a primo sono campane comunis que pulsatur de sero pro custodia<br />

civitatis usque ad pulsationem campane comunis que pulsatur de mane circha<br />

diem, portare bagaroççum in capite seu caputeum ad guancias aut aliter ire tran-


580 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

sfiguratum et qui contrafecerit puniatur per dominum potestatem pro qualibet<br />

vice in centum solidis Ravennatensium. Et stetur et credatur re<strong>la</strong>tioni unius de<br />

familiaribus potestatis et habeatur pro plena probatione. Et quod nullus forensis<br />

possit portare dictum bagaroççum in capite de die nec de nocte sub dicta pena<br />

et quilibet possit accusare et denumptiare et habeat medietatem banni. Et quod<br />

hospes in cuius hospitio dictus forensis hospitaretur teneatur notifficare forensibus<br />

in suo hospitio hospitantibus sub dicta pena. Hoc addito huic capitulo quod<br />

nullus portet tunicam vel guarnachiam aut cottam in dorso vestitam sic quod<br />

ligature caligarum vel genua vel subtus genua per quatuor digitos stando cintus<br />

et recte videantur aut serabule appareant sub pannis discoperte; et qui contrafecerit<br />

condempnetur in centum solidis Ravennatensium. Et potestas et capitaneus<br />

de predictis possint et teneantur inquirere ac etiam rimari faciant per suam familiam<br />

quando vadunt per civitatem rimando pro armis et aliis vetitis. Et credatur<br />

de predictis re<strong>la</strong>tioni duorum de familia potestatis vel capitanei quemadmodum<br />

creditur de re<strong>la</strong>tione armorum. Et predicta omnia potestas banniri faciat in principio<br />

sui regiminis. Et habeant potestas et capitaneus medietas condempnationum<br />

quas fecerint dicta occasione si tempore sui officii venerit pecunia dictarum<br />

condempnationum in comuni. Et quilibet possit accusare et denumptiare de predictis<br />

et habeat medietatem condempnationum quo casu accusationis dicti potestas<br />

vel capitaneus de dictis condempnationibus nil possint percipere vel habere.<br />

Incipit statutum de ornamentis, vestibus et arredis dominarum et mulierum<br />

prohibitis<br />

Ad hoc ut cessent superflua et inhonesta dominarum sive mulierum arreda et<br />

etiam ornamenta que dampna per sepe immo cotidie afferunt civibus et districtualibus<br />

Eugubinis et arreda et ornamenta huiusmodi pro comuni utilitate hominum<br />

civitatis et districtus Eugubii sicut expedit refrenentur, statuimus et ordinamus quod<br />

nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis et etatis fuerit per civitatem et districtum<br />

Eugubii in domo vel extra domum portet seu ferat in capite vel in aliqua seu<br />

super aliqua veste, caputeo vel capello aurum, smaltum, argentum, per<strong>la</strong>m vel per<strong>la</strong>s,<br />

naccharam vel naccharas, <strong>la</strong>pidem pretiosum, corallium, cristallum seu ambram<br />

in aliqua materia, forma vel specie seu aliquam materiam, formam vel speciem<br />

auream vel argenteam seu deauratam vel deargentatam in totum vel in partem nec<br />

ferat caputeum seu capellum, guarnachiam seu mantellum foderatum vel foderatam<br />

de variis. Et si aliqua mulier contrafecerit in predictis vel aliquo predictorum seu<br />

predicta non servaverit condempnetur et condempnari possit et debeat contrafaciens<br />

comuni Eugubii pro qualibet vice in vigintiquinque libris Ravennatensium et<br />

in amissione rerum predictarum prohibitarum quas tulerint vel tulerit et cuiuslibet<br />

earum. Salvo quod uxores militum varium portare possint subtus guarnacchiam et<br />

mantellum. Et quod quelibet mulier possit absque pena portare in anulo aureo vel<br />

argenteo <strong>la</strong>pidem pretiosum et ipsum anulum in manu sive digito dummodo nul<strong>la</strong><br />

mulier portet nisi unum anulum. Addentes huic capitulo quod si qua mulier portaverit<br />

vel tulerit aurum vel argentum vel alias res supra prohibitas seu aliquam


Gubbio<br />

581<br />

ipsarum contra formam presentis statuti et tale aurum vel argentum vel res predicte<br />

aut aliqua ipsarum non excesserit vel excesserint valorem viginti solidorum<br />

Ravennatensium, condempnetur contrafaciens in decem libris Ravennatensium et<br />

plus arbitrio officialis ad hoc deputati vel deputandi usque in quantitatem XXV<br />

librarum Ravennatensium, inspecta conditione persone et valore auri vel argenti<br />

seu rei aut rerum quod vel que talis mulier fuerit inventa portare seu ferre. Et de<br />

valore stetur et credatur dicto predicti officialis. Et presens statutus et omnia in eo<br />

prohibita banniatur publice per civitatem Eugubii ex parte dicti officialis in principio<br />

sui officii.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque fuerit etatis et condictionis per civitatem<br />

et districtum Eugubii in domo vel extra domum ferat vel portet aliquam cinturam,<br />

schiagiale vel sicetam in quo vel qua sit aurum vel argentum, smaltum, <strong>la</strong>pis<br />

pretiosus, per<strong>la</strong>, cristallus, ambra, naccara seu corallus vel aliquid deauratum vel<br />

deargentatum. Et que contrafecerit in XXV libris Ravennatensium et in amissione<br />

rerum prohibitarum vice qualibet comuni Eugubii possit et debeat condempnari.<br />

Liceat tamen cuilibet mulieri portare pro abotonatura manicarum et colli<br />

sive ad manicas et collum ad plus unam untiam boctonum sive monilium de<br />

argento deauratorum vel non deauratorum impune non obstante aliquo capitulo<br />

supra vel infra posito. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis et etatis<br />

fuerit per civitatem et districtum Eugubii in domo vel extra domum portet vel<br />

ferat in aliqua vel super aliqua veste aliquam frigiaturam cuiuscumque materie<br />

vel generis fuerit. Et que contrafecerit in vigintiquinque libris Ravennatensium et<br />

in amissione rerum prohibitarum possit et debeat vice qualibet comuni Eugubii<br />

condempnari. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis aut etatis fuerit<br />

ferat seu portet per civitatem vel districtum Eugubii in domo vel extra domum<br />

aliquod samitum vel vestem de sirico. Et que contrafecerit in vigintiquinque libris<br />

Ravennatensium comuni Eugubii possit et debeat vice qualibet condempnari<br />

et in amissione rei sic prohibite portari, exceptis uxoribus militum. Liceat tamen<br />

cuilibet mulieri portare guarnacchiam et mantellum foderatum et foderatam de<br />

grodone unius coloris vel duorum seu virgata seu scaccata absque auro et argento<br />

et absque alia iocu<strong>la</strong>tura. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis<br />

vel etatis fuerit per civitatem vel districtum Eugubii in domo vel extra domum<br />

induat vel ferat aliquam vestem supra qua sint alique lictere vel figure arborum,<br />

fructuum, florum, frondium vel alicuius animalis seu similitudinis animalis picte,<br />

conteste, superapposite, designate vel infixe vel aliter seu modo aliquo iocu<strong>la</strong>tam.<br />

Et que contrafecerit in XXV libris Ravennatensium et in amissione rerum prohibitarum<br />

comuni Eugubii possit ed debeat vice qualibet condempnari. Et quod<br />

aliqua mulier cuiuscumque condictionis et etatis fuerit non induat vel ferat contra<br />

dictam formam vel aliter per civitatem vel districtum Eugubii aliquam vestem<br />

que sit ultra quam de uno panno nisi dimidiatam per longum equaliter de panno<br />

solum ex utroque <strong>la</strong>tere sine aliqua mistura intallii vel dogature ad dictam<br />

penam. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis et etatis fuerit ferat,<br />

induat vel portet per civitatem vel districtum Eugubii in domo vel extra domum<br />

aliquam vestem in qua caudam trahat vel habeat pena XXV librarum Ravennaten-


582 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

sium, in quibus contrafaciens comuni Eugubii vice qualibet condempnetur. Et<br />

quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque fuerit condictionis et etatis pannos seu vestem<br />

traginet per terram ad dictam penam pro vice qualibet qua fuerit contrafactum.<br />

Addito huic capitulo quod cuilibet mulieri sit licitum in ecclesia mantellum<br />

traginare absque pena et per terram trahere. Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque<br />

condictionis et etatis fuerit portet seu ferat per civitatem vel districtum<br />

Eugubii in domo vel extra domum aliquam guarnacchiam vel cottam seu tunicham<br />

fixam vel apertam ex parte anteriori a cingulo vel cintura inferius pena<br />

XXV librarum Ravennatensium in quibus sic portans vel ferens pro qualibet vice<br />

comuni Eugubii possit ed debeat condempnari. Et quod nul<strong>la</strong> mulier portet seu<br />

ferat vel portare seu ferre possit aliquam bursiam vel carnerium de sirico vel re<br />

alia in qua vel quo sit aliqua mistura de auro vel argento seu quicquam aliud de<br />

rebus prohibitis supra in principio huius statuti nominatis ad penam decem librarum<br />

Ravennatensium pro qualibet vice et in amissione burse vel carnerii. Item<br />

quod nullus sartor seu sartrix vel sutor seu sutrix aut alia persona quecumque in<br />

civitate vel districtu Eugubii seu in burgis ipsius civitatis vel ipsorum aliquo<br />

incidat, suat vel faciat aut incidi, sui vel fieri faciat aliquam de vestibus supradictis<br />

prohibitis ferri et portari ad penam XXV librarum Ravennatensium in quibus<br />

contrafaciens comuni Eugubii vice qualibet possit et debeat condempnari. Item<br />

quod in omnibus et singulis suprascriptis et infrascriptis presens officialis electus<br />

et quilibet alius officialis qui pro tempore fuerit ad executionem presentis statuti<br />

possit procedere contra omnes facientes et fieri facientes contra predicta vel contra<br />

eorum aliquod per inquisitionem, accusationem et denumptiationem et omni<br />

modo et via quibus ei videbitur et repertas vel repertam culpabiles vel culpabilem<br />

in eorum aliquo punire et condempnare in supradictis et infrascriptis penis<br />

summarie sine strepitu et figura iudicii et omnibus solempnitatibus iuris et statutorum<br />

obmissis. Et ad probandum predicta vel aliquod predictorum et etiam<br />

infrascripta et infrascriptarum quodlibet sufficiat dictum ipsius officialis referentis<br />

se contrafacientes invenisse et habeatur pro plena et legitima probatione. Item<br />

quod dictus officialis teneatur et debeat quolibet mense predicta ordinamenta et<br />

statuta facere banniri per civitatem Eugubii in locis consuetis et eadem statuta et<br />

ordinamenta legi in ecclesia Sancti Francisci, in ecclesia fratrum Predicatorum et<br />

in ecclesia fratrum Sancti Augustini et in aliis civitatis Eugubii quibus sibi videbitur<br />

eo tempore quando homines et mulieres erunt magis in ipsis ecclesiis congregati.<br />

Et teneatur dictus officialis singulis diebus dominicis et aliis festivitatibus<br />

solempnibus scrutari de predictis et pro predictis. Et si aliqua mulier non permicteret<br />

se scrutari per dictum officialem et familiarem eius vel eorum aliquem,<br />

ipso officiali presente dum ad predicta idem officialis iverit puniatur ac si esset<br />

inventa cum dictis vestibus prohibitis. Item quod dictus officialis teneatur et debeat<br />

quolibet mense sui officii facere et formare inquisitionem <strong>generale</strong>m contra<br />

omnes et singu<strong>la</strong>s personas que facerent vel tunc fecissent vel fecisse aut commisisse<br />

inveniretur aliquid contra formam presentis statuti et facere iurare et examinare<br />

super dicta inquisitione ad minus decem bonos homines de quolibet quarterio<br />

civitatis predicte. Item quod officialis predictus teneatur et debeat vinculo


Gubbio<br />

583<br />

iuramenti et ad penam centum librarum Ravennatensium omnia et singu<strong>la</strong> in hoc<br />

statuto contenta observare et executioni mandare et personas repertas culpabiles<br />

punire et condempnare in penis et bannis in ipso statuto contentis. Et si officialis<br />

ipse invenerit aliquam mulierem facientem seu venientem contra dictum statutum<br />

possit et debeat talem mulierem condempnare ut premictitur in penis in<br />

ipso statuto contentis et condempnationem ipsam exigere a marito ipsius mulieris<br />

si habuerit mulier ipsa maritum; si vero maritum non habuerit possit exigere<br />

condempnationem eandem a patre vel matre, fratre vel fratribus dicte mulieris<br />

condempnate cum ipsa habitantibus. Qui officialis habeat et habere debeat quartam<br />

partem de omnibus et singulis condempnationibus pecuniariis per eundem<br />

officialem faciendis vigore presentis statuti, videlicet de illis ad quas prefatus<br />

officialis tempore sui officii venire fecerit in dictum comune et ad manus eiusdem<br />

comunis camerarii et ipse camerarius possit, teneatur et debeat dicto tali<br />

officiali dictam quartam partem solvere atque dare et aliam vel maiorem partem<br />

de dictis condempnationibus dictus officialis habere non possit, non obstante<br />

aliquo statuto vel ordinamento in quo aliud vel contrarium diceretur. Item quod<br />

quilibet possit et ei liceat accusare et denumptiare contrafacientes in predictis vel<br />

aliquo predictorum et eius accusatio et denumptiatio admictatur et habeat quartam<br />

partem pene que remanserit vel remansura est in comuni Eugubii et nomen<br />

accusatoris et denumptiatoris teneatur secretum dummodo si per familiam ipsius<br />

officialis vel aliquem bayulum seu per aliquem forensem talis accusatio vel denumptiatio<br />

fiet de predictis vel aliquo predictorum quod accusans vel denumptians<br />

partem de condempnationibus huiusmodi habere non debeat quoquo modo.<br />

Item quod officialis prescriptus in primo consilio quod eius congregabitur tempore<br />

et deinde quolibet mense in consilio populi vel generali teneatur et debeat<br />

iurare ad sancta Dei evangelia corporaliter tacto libro presentem statutum observare<br />

et observari facere ad penam centum librarum Ravennatensium et quod per<br />

officialem ipsum absque diminutione aliqua servabuntur omnia predicta. Et ut ea<br />

que in presenti statuto per seriem adnotantur optatum sortiarentur effectum quod<br />

domini gonfalonerius iustitie et consules populi civitatis Eugubii qui erunt in ea<br />

pro tempore teneantur et debeant iurare ad sancta Dei evangelia corporaliter<br />

tacto libro in predicto consilio quolibet mense semel presentem statutum toto<br />

posse ipsorum facere observari ad penam predictam. Item quod condempnationes<br />

fiende de mulieribus supradictis, vigore presentis statuti, sive quantitates ipsarum<br />

condempnationum possint et debeant solvi de dotibus vel bonis ipsarum<br />

mulierum et quod solventes dictas condempnationes vel quantitatem earum possint<br />

et eis liceat retinere de ipsis dotibus vel bonis quantitates predictas et quod<br />

et ex nunc dotes et bona predicta intelligantur fore atque sint predictis quantitatibus<br />

solventibus huiusmodi obligati. Item quod a processibus, mandatis et sententiis<br />

atque condempnationibus faciendis per dictum officialem secundum formam<br />

presentis statuti et in quantitatem in presenti statuto contentam appel<strong>la</strong>ri<br />

vel recursus haberi non possit ad dictum capitaneum populi civitatis Eugubii vel<br />

eius officiales seu curiam, set dicte condempnationes et sententie mandentur et<br />

mandari possint et debeant executioni per dictum officialem infra tertiam diem


584 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

postquam date et <strong>la</strong>te erunt per eundem officialem ad dictam penam centum<br />

librarum. Et si appel<strong>la</strong>retur vel haberetur de predictis vel a predictis recursus<br />

per quamcumque viam ad dictum dominum capitaneum vel eius officialem seu<br />

curiam, talis appel<strong>la</strong>tio vel recursus non valeat ullo modo set ipso iure penitus<br />

evanescat. Et si quis appel<strong>la</strong>ret vel recurreret seu appel<strong>la</strong>tionem reciperet aut<br />

contra predicta vel aliquod predictorum advocaret, procuraret seu aliquod obiceret<br />

vel allegaret centum libras comuni Eugubii solvere teneatur, quas dominus<br />

potestas civitatis predicte, qui pro tempore erit, pena prestiti iuramenti et ducentarum<br />

librarum Ravennatensium retinendarum per camerarium comunis Eugubii<br />

de sa<strong>la</strong>rio ipsius domini potestatis teneatur et debeat dictas centum libras exigere<br />

et solvi facere cum effectu. Item quod ad executionem predictarum sit et esse<br />

debeat quidam officialis forensis qui sit notarius bonus, sufficiens et legalis, guelfus<br />

et de parte guelfa et duret eius officium sex mensibus inchoandis termino in<br />

licteris destinandis propter ea dec<strong>la</strong>rando. Et habeat pro suo cum tribus famulis<br />

bonis et sufficientibus, guelfis et actis ad arma portanda sa<strong>la</strong>rio octo florenorum<br />

auri per mensem quemlibet sex mensium predictorum solvendo sibi per camerarium<br />

ipsius comunis mense quolibet pro rata. Et plus et minus habeat de familia<br />

et de sa<strong>la</strong>rio prout in licteris electionis sue fuerit dec<strong>la</strong>ratum. Et quod semper de<br />

sex mensibus in sex menses ad electionem ipsius officialis et notarii procedatur<br />

modo, forma et ordine inferius dec<strong>la</strong>randis set dominis gonfalonerio et consulibus<br />

videbitur expedire quod fiat electio officialis predicti. Qui officialis teneatur<br />

et debeat venire et esse in civitatem Eugubii et se presentare coram dominis<br />

gonfalonerio et consulibus populi supradicti duobus diebus ante initium sex mensium<br />

predictorum et quod unus ex famulis suis sciat legere atque scribere competenter<br />

et quod finito ipsius officialis officio, idem officialis stare et morari<br />

personaliter ad sindicatum debeat in civitate predicta tribus diebus integris et<br />

completis cum eius familia de administratione sui et familie sue officii redditur<br />

coram officiali deputato vel deputando ad sindicandum eosdem integram et plenariam<br />

rationem dummodo nisi de furto, fraude, baractaria et negligentia non<br />

possit nec debeat sindicari. Et quod semper officialis et notarii prescripti electio<br />

fiat tempore accessuro duobus mensibus ante finem officialis precessoris ipsius<br />

per dominum gonfalonerium iustitie et consules populi civitatis predicte qui erunt<br />

in ea pro tempore, cum sex prudentibus viris popu<strong>la</strong>ribus de quolibet quarterio<br />

eligendis per eosdem dominos gonfalonerium et consules cum pactis, modis et<br />

condictionibus dec<strong>la</strong>randis per ipsos dominos gonfalonerium et consules et prudentes.<br />

Item quod dictus officialis possit, teneatur et debeat facere et exequi<br />

omnia et singu<strong>la</strong> alia officia ad que deputabitur per dominos gonfalonerium et<br />

consules civitatis predicte vel per consilium populi, capitaneorum artium, consules<br />

mercatorum et centum de populo maioris summe civitatis eiusdem pro prescripto<br />

sa<strong>la</strong>rio. Et venire, stare atque redire debeant officialis et famuli prelibati<br />

eorum periculo, risico et fortuna in personis et rebus. Item quod domini potestas,<br />

capitaneus et eorum officiales, gonfalonerius iustitie et consules populi et<br />

notarius custodie civitatis prefate teneantur et debeant ad requisitionem supradicti<br />

officialis dare ipsi famulos et adiutorium, consilium et favorem ad suum


Gubbio<br />

585<br />

officium exercendum pena prestiti iuramenti et centum librarum Ravennatensium<br />

pro quolibet contrafaciente et vice qualibet qua fuerit contrafactum, in quibus<br />

contrafaciens comuni Eugubii per sindicum qui sindicabit eundem possit et debeat<br />

condempnari. Item quod dictus officialis pro se et famulis eius habeat et<br />

habere debeat a comuni Eugubii et eius expensis domum pro habitatione ipsorum<br />

sex mensibus pro quibus erit electus il<strong>la</strong>m videlicet quam domini gonfalonerius<br />

et consules duxerint dec<strong>la</strong>randam et cartam, incostrum sive tentam pro eius<br />

officio exercendo vel pecuniam pro predictis prout in eius electionis licteris fuerit<br />

dec<strong>la</strong>ratum. Item quod nullus qui fuit, est vel erit officialis alicuius potestatis<br />

vel capitanei predicte civitatis vel aliquod habuisset officium in civitate predicta<br />

possit ad predictum vocari officium deinde ad decem annos nec eligi vel transmicti<br />

et si eligeretur vel transmicteretur non valeat nec teneat ipso iure. Item<br />

quod dictus officialis possit pro suo exercendo officio multare inobedientes sibi<br />

et penam eis imponere usque in quantitatem XL solidorum Ravennatensium pro<br />

qualibet vice. Ad quam penam sive multam exigendam possit officialis predictus<br />

procedere per inquisitionem, accusationem et denumptiationem et omni modo<br />

quo ei videbitur et etiam de facto facere in cippum micti si rei qualitas hoc<br />

exegerit quod sue providentie relinquatur; de qua tantum condempnatione vel<br />

multa fienda dicta de causa nul<strong>la</strong>m partem habeat officialis predictus. Item si<br />

aliqua mulier vel puel<strong>la</strong> minor decem annorum fuerit inventa facere vel exercere<br />

contra predicta vel aliquod predictorum, condempnetur in centum solidis Ravennatensium<br />

et plus usque in decem libris Ravennatensium, arbitrio officialis predicti,<br />

inspectis qualitate excessus et condictione et etate persone, non obstante<br />

capitulo aliquo supra in contrarium loquente.<br />

Incipit statutum de donis et conviviis et expensis prohibitis circha<br />

nuptias, sponsalia vel matrimonia<br />

Ad refrenandas expensas inutiles et ma<strong>la</strong>s consuetudines que circha matrimonium<br />

et sponsalia contrahenda in civitate Eugubii hactenus increverunt, statuimus<br />

et ordinamus quod nullus in civitate Eugubii qui uxorem acceperit, tempore<br />

quo eam voluerit disponsare vel disponsabit eandem debeat ullo modo coadunantiam<br />

vel congregationem gentium non aptinentium ei tam masculorum quam<br />

feminearum ultra numerum duodecim facere nec fieri facere in domo sua nec ad<br />

domum ipsius nec ire ad domum sponse quando eam disponsabit nisi cum duodecim<br />

personis nec cum eam ducet. Et idem servetur et servari debeat per propinquos<br />

et coniunctos ex parte sponse. Et si quis contrafecerit congregando vel<br />

stando preter dictam formam, puniatur per officialem electum ad hoc vel eligendum<br />

in XL solidis Ravennatensium vice qualibet. Item quod nul<strong>la</strong> persona, hiis<br />

temporibus nec aliquo ipsorum nisi attinentes et illi qui fuerint in numero duodecim<br />

debeat ire ad domum sponse nec in domo predictorum sponsi et sponse<br />

nec prope ipsam domum stare exceptis XII, nisi sint de eadem vicinia unde sunt<br />

sponsus vel sponsa. Et qui contrafecerit in dicto banno debeat condempnari.


586 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona, tam mares quam mulieres, debeant dare aliquam mantiam<br />

vel donum alicui sponse nec alicui pro ea modo aliquo nec in domo viri<br />

exceptis patre, matre, fratre, sorore, nepote, nepte aut avo, avia, patruo, avunculo,<br />

amita et matertera, cognata, socru, noverca vel secum habitante. Et qui contrafecerit<br />

in supradicta pena debeat condempnari.<br />

Nec ipsa sponsa nec alia persona pro ea aliquam mantiam vel donum recipere<br />

debeat modo aliquo ab aliqua persona nisi a predictis. Et si contrafecerit in<br />

dicto banno debeat condempnari. Et nul<strong>la</strong> ex dictis personis que mantiam dare<br />

potest debeat ultra valorem XX solidorum Ravennatensium vel secum aliquem<br />

ducere occasione predicta. Et qui contrafecerit, tam in ducendo quam in eundo<br />

et etiam in recipiendo, in dicta pena debeat condempnari. Item quod consanguinei<br />

vel affines non possint de sponso vel consanguineo eius vel de aliis occasione<br />

predicta facere convivium excepto quod de sex et una vice tantum et versa vice<br />

sponsus non possit etiam postquam uxorem duxerit facere convivium uxori vel<br />

aliis occasione predicta excepto quod de sex et semel tantum. Et qui contrafecerit<br />

condempnetur in centum solidis Ravennatensium. Item quod pater vel mater<br />

vel consanguinei uxoris non mictant aliqua arnensia die lune postquam uxor<br />

iverit ad maritum vel alia die occasione predicta sub dicta pena preter pannos<br />

quos sponsa habebat pro usu in domo sue habitationis. Item quod nullus debeat<br />

facere convivium de aliqua maritata vel eam recipere ad comedendum nisi in<br />

una comestione cum duabus sotiis ad dictam penam. Item quod de omnibus et<br />

singulis supradictis officialis predictus sit diligens in inquirendo et penas imponendo<br />

et exigendo de quibus ex nunc habeat iurisdictionem et bayliam. Et ad<br />

probationem predictorum sufficiat in quolibet dictorum casuum unus testis bone<br />

fame cum sacramento denumptiatis, nomina quorum teneri debeant in secreto.<br />

Et habeat et habere debeat de omnibus penis et bannis que venerint suo tempore<br />

in comuni occasione predicta quartam partem et non aliam vel maiorem. Et<br />

ut predicta melius observentur statuimus et ordinamus quod ea banniantur et<br />

etiam legantur in consilio populi vel generali. Et cum acciderit aliquod connubium<br />

fieri unus ex parte viri et alius ex parte uxoris vadant simul coram dicto<br />

officiali et dicant qualiter intendunt celebrare connubium. Et tunc ipse officialis<br />

notifficet eis predicta et preceptum eisdem faciat et iurare cogat sponsum et<br />

sponsam, patres et matres ipsorum et alias quascumque personas in quarum potestate<br />

predicta forent, quod omnia predicta servent et servari faciant et in nullo<br />

contrafaciant seu alios convenire permictant. Et tunc officialis accedat vel mictat<br />

ad locum si predicta servantur vel in aliquo contrafit et non obedientes in predictis<br />

vel aliquo predictorum puniat officialis predictus in XL solidis Ravennatensium<br />

pro quolibet et qualibet vice. Et si ipse officialis esset negligens in vigintiquinque<br />

libris Ravennatensium per sindicum qui sindicabit eundem comuni Eugubii<br />

condempnetur.<br />

Dec<strong>la</strong>rato quod predicta in nobilibus vel contra nobiles accipientes uxores<br />

vel maritantes aliquam mulierem vel dominam non vendicent sibi locum. Et de<br />

predictis omnibus et singulis dictus officialis procedere possit per accusationem<br />

et inquisitionem et denumptiationem et quilibet possit accusare et denumptiare.


Gubbio<br />

Incipit statutum de superfluis expensis cere et aliis prohibitis circha<br />

funus defunctorum<br />

587<br />

Ad hoc ut expensa cere circha funera defunctorum temperentur et circha<br />

eam fraus fieri non possit contra formam presentis statuti, dicimus et ordinamus<br />

quod, quando aliquis erit mortuus, heredes vel ipsius coniuncti proximiores<br />

teneantur et debeant notifficare vel notifficari facere officiali de quo intra<br />

fit mentio quod talis est mortuus et in tali loco. Qui officialis statim cum<br />

fuerit requisitus teneatur ire vel eius numptium mictere et videre ceram et eam<br />

ponderare infra numerum et in numero sufficienti, dupleria et cande<strong>la</strong>s sigil<strong>la</strong>re<br />

et iurari facere heredes vel coniunctos quod ultra il<strong>la</strong>m ceram dari non permictent<br />

nec ultra pondus ordinatum nec alibi quam iuxta domum defuncti et<br />

per secu<strong>la</strong>rem personam et tantum clericis invitatis et non aliis et si contrafactum<br />

reperierit condempnentur heredes defuncti, si habuerit, vel coniuncti in<br />

decem libris Ravennatensium pro qualibet vice et in quolibet casuum quo contrafactum<br />

fuerit. Item quod heredes mortui vel eius coniuncti possint habere<br />

ad funus corporis de fratribus illius conventus apud quem corpus debet sepeliri<br />

tantum et decem alios clericos aliorum conventuum et cuiuslibet eorum, scilicet<br />

fratrum Minorum, Predicatorum et Heremitarum ad plus vel aliorum religiosorum<br />

vel presbiterorum. Et si corpus sepeliretur in alia ecclesia vel capel<strong>la</strong><br />

illius ecclesie clerici tantum adsint cum quatuor sotiis tantum et cum decem de<br />

quolibet dictorum ordinum vel aliorum religiosorum si fuerint invitati et non<br />

aliter. Et si heredes vel coniuncti mortui volunt habere ad officiandum mortuum<br />

possint cum octo clericis tantum si abbatem vel priorem cum quatuor clericis<br />

tantum ita tamen quod semper servetur pondus cere. Et ad funus popu<strong>la</strong>ris<br />

non possint adesse ultra sexaginta clericos. Et ad funus nobilium ultra centum<br />

clericos. Et semper detur cera iuxta domum defuncti et non alibi et per<br />

secu<strong>la</strong>rem personam. Et si contrafactum fuerit in aliquo premissorum condempnentur<br />

heredes vel coniuncti defuncti pro qualibet vice et in quolibet casu<br />

quo contrafactum fuerit in decem libris Ravennatensium. Item quod nul<strong>la</strong> mulier<br />

debeat exire domum defuncti cum extrahatur corpus de domo vel postquam<br />

gens erit ad funus congregata vel in hostium venire nec ad hostium se<br />

ostendere nec ire post mortuum ad ecclesiam ad penam centum solidorum<br />

ravennatensium pro qualibet et qualibet vice qua contra fieret in civitate Eugubii<br />

vel in burgis ipsius. In castris vero comitatus, in quibus officialis comunis<br />

Eugubii residentiam continuam faciunt vel facere debent, sit pena contrafacientibus<br />

XL solidorum Ravennatensium. Et teneantur sindici vil<strong>la</strong>rum et castrorum<br />

denumptiare predicta officiali predicto ad penam XX solidorum Ravennatensium<br />

infra quinque dies; quorum denumptie stetur et pro plena probatione habeatur<br />

cum iuramento de novo prestito. Et capitanei castrorum qui resident in eis<br />

possint et teneantur punire et condempnare culpabiles in predictis. Item quod<br />

nullus in domo habitationis defuncti vel ipsius heredum vel alibi occasione<br />

mortui ea die qua quis mortuus fuerit vel octo sequentibus debeat vel possit<br />

comedere vel cuscinare vel cuscinum aliquod mictere ad ipsam domum pena


588 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

decem librarum Ravennatensium, exceptis liberis vel heredibus mortui vel coniunctis<br />

infra secundum gradum et coniunctis et familiaribus defuncti qui non<br />

sint ultra XII inter mares et feminas extra familiares predictos et semel tantum<br />

ad dictam penam. Item quod executor presentis statuti faciat in principio sui<br />

officii omnes capitaneos artis coram se comparere et iurari facere de observando<br />

omnia supradicta et quod facient iurare observare omnia et singu<strong>la</strong> supradicta<br />

omnes eorum suppositos et iuratos. Et predicta et teneantur notifficare<br />

sindicis castrorum et vil<strong>la</strong>rum. Item quod nullus possit habere nisi unum officiatorem<br />

ad officiandum aliquem mortuum. Si vero contrafieret, condempnentur<br />

heredes mortui sic officiati vel eius coniuncti proximiores in decem libris<br />

Ravennatensium. Item quod coniuncti alicuius mortui vel alia persona non possint<br />

ducere vel secum habere comitivam plurium vel ire die lune proxime post<br />

sepulturam dicti mortui ad ecclesiam apud quam esset sepultura mortui nec<br />

deinde ad decem dies cum aliqua adunantia vel gente ultra duos vel tres nec<br />

aliquam adunantiam facere dicta de causa ad penam decem librarum Ravennatensium<br />

pro quolibet contrafaciente; et idem servetur in dominabus. Item quod,<br />

tempore quo defunctus ad sepulturam defferendus extrahatur de domo, nullus<br />

debeat intrare dictam domum nisi fuit missum ab illo qui micteret huiusmodi<br />

portatores. Et non possint micti in domo occasione predicta et illo tempore<br />

ultra octo vel decem. Et tunc nullus consanguineus vel affinis intret dictam<br />

domum sub pena XL solidorum Ravennatensium. Et nullus intret dictam domum<br />

quando redibitur ab ecclesia mortuo sepulto, exceptis coniunctis usque<br />

in secundum gradum et vicinis ad penam decem librarum Ravennatensium in<br />

quolibet casuum predictorum. Item quod consanguinei mortui non permictant<br />

quod super mortuo vel in lecto circha ipsum mortuum portetur vel cooperiatur<br />

de aliquo copertorio vel cultra de sirico exceptis militibus et uxoribus eorum.<br />

Et si contrafactum fuerit, puniantur dicti consanguinei proximiores vel heredes<br />

in decem libris Ravennatensium. Item ad hoc ut omnia supradicta et infrascripta<br />

observentur et fiant quod officialis predictus in principio sui officii faciat<br />

predicta banniri et etiam faciat eligi in consilio generali et populi decem custodes<br />

secretos de quolibet quarterio. Qui custodes teneantur iurare et promictere<br />

denumptiare dicto officiali omnes et singulos contrafacientes in aliquo predictorum<br />

et eorum denumptiationi stetur et pro legitima probatione habeatur et<br />

dictum eorum teneatur in credentia. Et stetur etiam re<strong>la</strong>tioni dicti officialis vel<br />

duorum suorum famulorum. Et quod possit et teneatur etiam per inquisitionem<br />

procedere et per accusationem et denumptiationem in omnibus et singulis<br />

casibus supradictis et infrascriptis contra quemlibet contrafacientem et condempnare<br />

in penis ordinatis. Nec vitietur processus in aliquo casu si non fuerit<br />

iuris ordo servatus vel iuris solempnitas non servata dummodo constet de delicto<br />

vel excessu ut superius est expressum. Et quod possit dictus officialis pro<br />

suo officio exercendo imponere penas et banna et auferre de facto a non obedientibus.<br />

Et predicta vel quodlibet predictorum non servantibus usque in quantitatem<br />

XX solidorum Ravennatensium de quibus nul<strong>la</strong>m partem habeat officialis<br />

predictus et semper ad manus camerarii comunis omnes introitus et causam et


Gubbio<br />

589<br />

quare. Et habeat dictus officialis quartam partem omnium condempnationum<br />

quas sui officii tempore faciet occasione predictis videlicet de illis tantum que<br />

in pecunia numerata tempore officii sui venerint ad manus camerarii comunis<br />

cum effectu. Item quod, quando aliquis de civitate vel comitatu Eugubii moriretur,<br />

nullus cuiuscumque condictionis existat, audeat vel presumat alta voce<br />

plorare seu se scapilliare vel dare sibi a<strong>la</strong>pas vel palmatas seu capillos caputeum<br />

vel birectam extrahere vel boitare vel vultum sibi di<strong>la</strong>niare pena centum<br />

solidorum Ravennatensium pro quolibet et vice qualibet si contrafactum fuerit.<br />

Item quod postquam cadaver erit positum in ecclesia quilibet debeat secedere<br />

de ecclesia in qua dictum cadaver est portatum et ibi non stare set quilibet<br />

debeat redire domum suam pena centum solidorum Ravennatensium pro qualibet<br />

vice et quolibet contrafaciente. Et nullus debeat redire ad domum defuncti<br />

vel unde defunctus extractus est ad dictam penam exceptis consanguineis vel<br />

affinibus et vicinis existentibus prope domum defungti vel unde defungtus erit<br />

extractus per decem domos tantum ex utraque parte vie. Item quod nullus<br />

possit pro luminaria corporis defungti habere ultra triginta libras cere, nisi fuerit<br />

milex, iudex vel medicus quibus licitum sit habere usque in quinquaginta<br />

libras cere et non ultra ad penam XXV librarum pro quolibet et qualibet vice<br />

ad quam penam teneantur heredes defungti et si non haberet heredes teneantur<br />

proximiores consanguinei usque in secundum gradum inclusive. Et nullus<br />

spetiarius vel alius tenens vel vendens ceram audeat vel presumat vendere seu<br />

dare ceram seu duplerios et cande<strong>la</strong>s pro aliquo defungto ultra dictum pondus<br />

ad penam XXV librarum pro quolibet et qualibet vice. Item quod nullus cuiuscumque<br />

condictionis existat, audeat ire ad domum defungti antequam campana<br />

ecclesie in qua debet sepeliri pulsetur ad penam centum solidorum Ravennatensium,<br />

exceptis consanguineis et affinibus et etiam vicinis existentibus prope<br />

domum defungti per X domos ex utraque parte vie. Item quod tempore obsequi<br />

fiendi pro anima defungti nullus possit habere ultra sex libre cere; et si<br />

contrafactum esset, puniantur heredes defungti in decem libris Ravennatensium<br />

et si heredes non haberet defungtus puniantur consanguinei defungti usque in<br />

secundum gradum inclusive in dicta pena. Item quod nullus comitatensis seu<br />

habitans in comitatu seu districtu Eugubii audeat vel presumat, cum venerit ad<br />

aliquem defungtum ad civitatem Eugubii contra supradicta facere vel venire<br />

modo aliquo ad penam decem librarum Ravennatensium pro quolibet et qualibet<br />

vice. Et quod nullus debeat facere aliquam congregationem hominum comitatensium<br />

causa veniendi ad civitatem Eugubii ad aliquem defungtum pena<br />

quinquaginta librarum Ravennatensium et quilibet, qui erit in dicta congregatione,<br />

puniatur per dominum potestatem vel capitaneum in decem libris Ravennatensium.<br />

Item quod religiosis et clericis requisitis et venientibus ad defungtum<br />

debeant dari candelocti per unum secu<strong>la</strong>rem ad domum defungti et non alibi<br />

et si contrafactum esset puniantur heredes defungti in centum solidis Ravennatensium<br />

et si non haberet heredes puniantur consanguinei defungti usque in<br />

secundum gradum inclusive in dicta pena. Et quod de omnibus et singulis<br />

supradictis quilibet possit accusare et denumptiare et stetur sacramento accusa-


590 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

toris cum uno teste bone fame et conversationis et condictionis et habeat medietatem<br />

banni. Item quod nullus mortuus portetur discopertus in totum vel in<br />

partem. Et si contrafactum fuerit puniantur heredes et portantes in centum<br />

solidis Ravennatensium pro quolibet et qualibet vice. Item quod nullus mortuus<br />

induatur de novo pena centum solidorum Ravennatensium pro qualibet vice in<br />

qua heredes si habuerit vel duo proximiores consanguinei condempnentur,<br />

exceptis militibus, iudicibus et medicis, qui possunt portari induti de novo set<br />

non discoperti. Et hoc non preiudicet hominibus de fraternitate Yesu Christi<br />

qui possint mortui portari discoperti et veste eorum induti. Item quod nullus<br />

qui dabit cande<strong>la</strong>s ad mortuum det vel dare presumat alicui presbitero vel<br />

clerico vel porrigere nisi unam cande<strong>la</strong>m tantum. Et si contrafaceret puniatur<br />

vice qualibet et pro qualibet cande<strong>la</strong> in centum solidis Ravennatensium, exceptis<br />

canonicis maioris ecclesie Eugubii. Item quod potestas et capitaneus et quilibet<br />

eorum teneantur et debeant vinculo prestiti iuramenti et ad penam ducentarum<br />

librarum pro quolibet, deputare unum ex notariis eorum ad predicta<br />

fieri observari. Et quod notarius deputatus debeat ire ad locum mortui et etiam<br />

ad ecclesiam ad quas mortui portabuntur et videre et inquirere de predictis et<br />

videre si in aliquo predictorum contrafiet et ceram ponderare et cetera facere<br />

prout continetur in presenti statuto ad penam XXV librarum Ravennatensium et<br />

in virtute prestiti iuramenti. Item quod non dentur dupleroli alicui nisi ei qui<br />

officiaret corpus mortuum. Et qui daret ultra dictam formam et heredes mortui<br />

puniantur vice qualibet et pro quolibet in centum solidis Ravennatensium et<br />

quilibet de predictis omnibus et singulis possit accusare et denumptiare pa<strong>la</strong>m<br />

et secrete et habeat medietatem banni. Et de predictis omnibus et singulis<br />

teneantur potestas et capitaneus et quilibet eorum, quolibet mense saltem semel,<br />

inquirere et repertos culpabiles punire et condempnare in penis et bannis<br />

superius dec<strong>la</strong>ratis. Et si negligentes fuerint condempnentur per sindicum comunis<br />

vel iudicem qui sindicabit eosdem in ducentis libris Ravennatensium pro<br />

quolibet et qualibet vice. Item quod in consilio generali comunis et populi<br />

civitatis Eugubii eligantur ad paloctas XXV custodes ce<strong>la</strong>ti de quolibet quarterio<br />

qui habeant XV libras de reducto computata fumantia qui debeant iurare ad<br />

sancta Dei evangelia corporaliter tactis scripturis, denumptiare domino potestati<br />

seu domino capitaneo et eorum iudicibus omnes et singulos facientes et<br />

venientes contra seu non servantes predicta et eorum et cuiuslibet eorum denumptiationes<br />

habeantur pro plena et legitima probatione. Et quod in omnibus<br />

et singulis supradictis et contra omnes et singulos facientes contra ea et ea non<br />

servantes domini potestas et capitaneus et quilibet eorum possint et debeant<br />

procedere per inquisitionem et accusationem et per omnem viam et modum<br />

quibus eis videbitur summarie et sine strepitu et figura iudicii et de facto et<br />

omni tempore et repertos culpabiles de predictis et quolibet predictorum punire<br />

et condempnare in supradictis penis et bannis. Et predicta banniantur ex<br />

parte dominorum potestatis et capitanei singulis duobus mensibus per civitatem<br />

Eugubii et in locis consuetis et etiam legi faciant presentem statutum in consilio<br />

populi et centum maioris summe infra octo dies post introitum eorum offi-


Gubbio<br />

591<br />

cii. Et si predicti domini potestas et capitaneus predicta et quodlibet predictorum<br />

non servaverint nec observari fecerint puniantur per sindicum sive iudicem<br />

qui eos sindicabit pro quolibet et qualibet vice in ducentis libris Ravennatensium<br />

comuni Eugubii applicandis. Hoc addito quod potestas et capitaneus<br />

et eorum notarii teneantur ad executionem presentis statuti et etiam superiorum<br />

statutorum loquentium de materia arredorum et ornamentorum dominarum<br />

et de observantiis circa matrimonia et sponsalia sive numptias et de expensis<br />

prohibitis circa ea et vendentes cande<strong>la</strong>s et mercantes in ecclesiis prout in<br />

eis continetur quando in civitate Eugubii non esset specialis officialis ad predicta<br />

electus. Quando autem aliquis alius officialis ad predicta exequenda esset<br />

in civitate Eugubii tunc potestas et capitaneus et eorum notarii non sint ad<br />

predictorum observantiam obligati.<br />

Adictio et correptio statuti positi sub rubrica de ornamentis, vestibus et<br />

arredis dominarum<br />

Ordinantes statuimus quod statutum de ornamentis, vestibus et arredis dominarum<br />

et mulierum prohibitis observetur et executioni mandetur salvo quod uxores<br />

et filie militum et nobilium civitatis Eugubii non includantur sub dispositione<br />

dicti statuti. Uxores vero iudicum et medicorum possint portare varia et argentum<br />

auratum sive non auratum usque ad tres untias hoc tamen expresse dec<strong>la</strong>rato<br />

quod uxores popu<strong>la</strong>rium et plebeiorum non possint defferre caputeum ad<br />

penam decem librarum pro qualibet et qualibet vice qua fuerit contrafactum et<br />

pro quolibet caputeo. De vestibus autem vel c<strong>la</strong>midibus factis ante presentem<br />

provisionem que sint contra formam dicti statuti et presentem legem possint<br />

portari sine pena si bul<strong>la</strong>te fuerint infra quindecim dies post bannimenta fienda<br />

quod debeant bul<strong>la</strong>ri. Et ad bul<strong>la</strong>ndum dictas vestes et c<strong>la</strong>mides deputetur unus<br />

aurifex de civitate Eugubii per dominos gonfalonerium et consules dicte civitatis<br />

aut per dominum potestatem civitatis predicte. Et omnes vestes et c<strong>la</strong>mides bul<strong>la</strong>nde<br />

describi debeant per offitialem sive notarium domini potestatis, dec<strong>la</strong>rando<br />

que vestis sit et cuius coloris et cuius fuerint ipse vestes. Et si aliqua vestis vel<br />

c<strong>la</strong>mis reperte fuerint bul<strong>la</strong>te contra dicta formam puniatur bul<strong>la</strong>ns in decem<br />

libris Ravennatensium. Et nichilominus portans seu deferens dictam vestem condempnetur<br />

secundum formam dicti statuti de quibus tamen vestibus factis debeant<br />

elevari arbores et fregiature per<strong>la</strong>rum vel de botoncinis de argento auratis vel<br />

non auratis vel nacchararum et quicquid aliud quod in eis esset contextum vel<br />

aplicatum quod esset contra formam dicti statuti, exceptis fregis et bradellis argenteis,<br />

auratis vel non auratis que tamen vestes et c<strong>la</strong>mides debeant bul<strong>la</strong>ri<br />

secundum formam superius annotatam. Et quod potestas teneatur vinculo iuramenti<br />

ad penam centum librarum vice qualibet qua contrafecerit contenta in<br />

dicto statuto et etiam deducta in presenti lege et provisione observari facere et<br />

delinquentes punire in penis ordinatis et super predictis <strong>generale</strong>m inquisitionem<br />

facere.


592 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

2. 1385 gennaio 27<br />

Riformanze<br />

Ordinamenta facta super arredis et ornamentis mulierum<br />

In Dei nomine, amen.<br />

Infrascripta sunt ordinamenta facta super arredis et ornamentis mulierum civitatis<br />

et comitatus Eugubii per nobiles et prudentes dominos priores et consules<br />

ac octo arbitrium habentes a consilio generali populi civitatis Eugubii, videlicet<br />

omnes arbitrium habentes a dicto consilio populi ut patet manu mey cancel<strong>la</strong>rii<br />

infrascripti ordinaverunt in concordia videlicet (...).<br />

In primis ut evitentur expense superflue que fiunt in ornamentis et arredis<br />

mulierum per cives et comitatum Eugubii, statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong><br />

mulier cuiuscumque condictionis et etatis fuerit per civitatem et comitatum Eugubii<br />

audeat vel presumat portare seu deferre intra domum vel extra domum<br />

aliquam coronam, ghir<strong>la</strong>ndam seu frança<strong>la</strong>m vel circulos in capite in quibus sit<br />

aurum, smaltum, argentum, per<strong>la</strong> vel perle, naccara vel naccare, <strong>la</strong>pis seu <strong>la</strong>pides<br />

pretiosi, corallus, cristallus seu ambra in aliqua materia, forma vel spetie aurea<br />

vel argentea, aurata vel argentata in totum vel in partem pena XXV librarum<br />

denariorum Ravennatensium et in amissione rerum predictarum prohybitarum et<br />

cuiuslibet earum.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis et etatis existat, audeat vel<br />

presumat deferre seu portare caputeum, capellinam seu berettinam aut capellum<br />

ullo modo per civitatem et comitatum Eugubii, in domo vel extra domum, salvo<br />

quod si aliqua mulier equitaret vel pedes iret extra civitatem, tunc possit portare<br />

caputium, capellum seu beretinam in capite in quibus non sit aurum, argentum<br />

vel aliquod smaltum. Que autem contrafecerit condempnetur per dictum potestatem<br />

vel alium officialem comunis Eugubii in vigintiquinque libris denariorum<br />

Ravennatensium et in amissione rerum predictarum.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque etatis vel<br />

condictionis existat, audeat vel presumat portare aliquod genus varii in aliqua<br />

veste, mantello vel mantellina, in domo vel extra domum, nec aliquam fregiaturam<br />

auream vel argenteam seu de perlis, naccaris, smaltis, corallis, cristallis vel<br />

ambris in aliqua materia vel spetie ad penam vigintiquinque librarum. Liceat<br />

tamen cuilibet mulieri portare quatuor untias argenti puri vel deaurati in vestibus<br />

earum, in monilibus et centuris tantum vel solum in monilibus vel in centuris<br />

dumtaxat. Uxores autem iudicum et medicorum tam fixicorum quam ceruscicorum<br />

qui studuerunt pro tempore in aliquo studio generali possint et eis liceat<br />

portare sex untias argenti puri vel deaurati in monilibus et centuris et omne<br />

genus varii in vestibus earum impune.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier maritata seu nupta possit<br />

vel debeat portare ultra unum anulum in digitis valoris unius floreni ad plus et<br />

calciamenta aliqua cum becchis nec aliquam vestem que sit aperta a centura ad


Gubbio<br />

593<br />

penam XX solidorum denariorum Ravennatensium pro qualibet vice et in admissione<br />

rerum predictarum.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque etatis vel<br />

condictionis existat modo aliquo portet aliquam bursiam vel carnerium cum aliquo<br />

ornamento de prohybitis pro forma presentium ordinamentorum ad penam<br />

centum solidorum Ravennatensium pro qualibet bursia vel carnerio et qualibet<br />

vice qua contrafactum fuerit et in admissione rerum ipsarum.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis<br />

existat portet vel ferat per civitatem vel comitatum Eugubii, in domo vel extra<br />

domum, aliquam vestem de scar<strong>la</strong>cto, samito vel serico, nec aliquam vestem transtalg<strong>la</strong>tam<br />

vel dogatam et que contrafecerit in aliquo predictorum condepnetur<br />

per potestatem civitatis Eugubii et quemlibet alium officialem dicti comunis pro<br />

qualibet vice in xxv libris denariorum Ravennatensium et in amissione vestis seu<br />

vestium predictarum; addito quod id quod dicitur de veste transtalg<strong>la</strong>ta vel dogata<br />

non vendicet sibi locum in puel<strong>la</strong>bus non nuptis etatis octo annorum et ab<br />

inde infra.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis<br />

existat ferat vel portet per civitatem et comitatum Eugubii, in domo vel extra<br />

domum, aliquam vestem que sit ultra quod de uno panno nisi fortasse esset dimidiatum<br />

per longum equalem de panno solum ex utroque <strong>la</strong>tere sine aliqua mistura<br />

intalii vel dogatura ipsiusmet panni vel alterius panni, ad penam supradictam<br />

XXV librarum et in admissione dicte vestis, exceptuatis tantum dictis puel<strong>la</strong>bus.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier per civitatem vel districtum et comitatum Eugubii,<br />

in domo vel extra domum, induat vel ferat aliquam vestem in qua vel super qua<br />

sint alique litere vel figure arborum, fructuum, florum, frondium vel alicuius<br />

animalis seu similitudinis animalis picte, conteste, superposite, designate vel infixe<br />

vel aliter seu alio modo iocu<strong>la</strong>tam; que autem contrafecerit, in xxv libris<br />

Ravennatensium et in admissione vestis predicte comuni Eugubii vice qualibet<br />

condempnetur.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque fuerit etatis vel condictionis per civitatem<br />

vel districtum Eugubii portet vel deferat aliquam centuram, schiggiale vel<br />

fictam in quibus sit aurum vel argentum, smaltum, <strong>la</strong>pis pretiosus, per<strong>la</strong>, cristallus,<br />

ambra, naccara seu coralus vel aliquod deauratum vel argentatum, preter et<br />

contra supra dicta ordinamenta posita supra in tertio capitulo; et que contrafecerit,<br />

pena XXV librarum Ravennatensium et in admissione rerum prohibitarum vice<br />

qualibet debeat condepnari.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque condictionis et etatis existat portet vel<br />

ferat per civitatem vel comitatum Eugubii, in domo vel extra, aliquam fi<strong>la</strong>riam<br />

paternoster in qua sint ambre, coralli, perle vel naccara, cristalli vel aliquod aliud<br />

de auro vel argento, ultra valorem unius floreni auri. Si qua vero mulier inventa<br />

fuerit contrafaciens condepnetur per potestatem dicte civitatis in centum solidis<br />

denariorum Ravennatensium pro qualibet vice et in admissione dicte fi<strong>la</strong>rie paternoster,<br />

de cuius valore stetur et credatur dec<strong>la</strong>rationi domini potestatis qui nunc<br />

est et pro tempore fuerit.


594 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod quelibet mulier possit portare in reversinis<br />

et pro reversinis vestium earum et pro foderibus mantellorum, guarnacchiarum<br />

et gabanorum et pro reversinis eorum sindone et drappum de serico cuiuscumque<br />

coloris cum virgis et sine virgis dummodo in dictis virgis non sit aurum<br />

nec argentum contestum vel alio modo positum et in dictis sindone et drappo<br />

non sint figure litterarum, animalium vel aliarum rerum conteste, picte seu super<br />

posite. Qui quidem sindone et drappus sic picti, contesti et figurati non possit<br />

nec debeat per aliquas mulieres portari, exceptis uxoribus militum et mulieribus<br />

nobilibus supradictis portari seu poni in reversinis et foderibus supradictis. Que<br />

autem contrafecerit in portando, condempnetur et condempnari debeat in XXV<br />

libris denariorum Ravennatensium et in amissione dictarum vestium in quibus<br />

essent dicte reversine et fodera prohibita apposita.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod vestes et c<strong>la</strong>mides facte ante presentia<br />

ordinamenta et provisiones que sunt contra formam ipsorum ordinamentorum et<br />

provisionum, possint portari sine pena si bul<strong>la</strong>te fuerint infra XV dies post bannimentum<br />

fiendum, que debeant bul<strong>la</strong>ri et ad bul<strong>la</strong>ndum ipsas vestes et c<strong>la</strong>mides<br />

deputetur unus aurifex de civitate Eugubii per dominos gonfalonerium et consules<br />

dicte civitatis. Et omnes vestes et c<strong>la</strong>mides bul<strong>la</strong>nde describi debeant per<br />

officialem sive notarium domini potestatis, dec<strong>la</strong>rando que vestes sint et cuius<br />

coloris et cuius fuerint dicte vestes. Et si aliqua vestis vel c<strong>la</strong>mis reperta fuerit<br />

bul<strong>la</strong>ta contra dictam formam, puniatur bul<strong>la</strong>rius in X libris Ravennatensium et<br />

nichilominus portans seu deferens dictam vestem et c<strong>la</strong>midem condempnetur secundum<br />

formam predictorum ordinamentorum; de quibus vestibus debeat elevari<br />

arbores et fregiaturas per<strong>la</strong>rum et bottonarum de argento deaurato vel non deaurato,<br />

vel naccararum et quicquid aliud quod eis esset contestum vel aplicatum<br />

quod esset contra formam presentium ordinamentorum, exceptis fregis et bendellis<br />

argenteis, auratis vel non auratis. Aurifex vero qui sic fuerit electus ad<br />

bul<strong>la</strong>ndum, ut supra dictum est, pro suo sa<strong>la</strong>rio accipere possit et debeat duodecim<br />

denarios pro qualibet bul<strong>la</strong> et non plus, pena XX solidorum, a dicto aurifici<br />

si contrafecerit pro vice qualibet exigenda de facto per dominum potestatem<br />

predictum.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod nullus sartor seu sartrix vel sutor seu<br />

sutrix aut alia quevis persona in civitate, comitatu seu burgis Eugubii vel ipsorum<br />

aliquo, incidat, suat vel fatiat aut incidi, sui vel fieri fatiat aliquam de vestibus<br />

supradictis prohibitis fieri et portari ad penam XXV librarum Ravennatensium;<br />

in quibus contrafaciens comuni Eugubii vice qualibet condepnetur, salvo quod<br />

non intelligatur si faceret vestes puel<strong>la</strong>bus minoribus octo annorum et mulieribus<br />

militum et nobilium. Et quilibet possit accusare et denumptiare predictos sartores,<br />

sartrices, sutores, sutrices et incisores ipsarum vestium et habeat quartam<br />

partem pene.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod dictus dominus potestas et quilibet<br />

alius officialis comunis Eugubii ad predicta deputatus per dictum comune omnes<br />

et singu<strong>la</strong>s mulieres fatientes et commictentes contra suprascripta et infrascripta<br />

ordinamenta vel aliqua eorum et contenta in eis vel ipsorum aliquo possint et


Gubbio<br />

595<br />

valeant condempnare in penis in ipsis capitulis adnotatis et ipsarum condempnationes<br />

exigere debeant et teneantur a maritis ipsarum, si habuerint maritos; si<br />

vero maritos non habuerint, condempnationes ipsas exigere teneantur et debeant<br />

a patribus, matribus, sororibus vel fratribus ipsarum mulierum cum eis habitantibus.<br />

Si vero dicta mulier non habeat aliquem de predictis, dicta excussio dicte<br />

summe fieri debeat per dictum potestatem contra dictam mulierem que contrafecerit<br />

in predictis vel aliquo predictorum. Qui quidem potestas et officiales habeant<br />

et habere debeant quartam partem omnium et singu<strong>la</strong>rium condempnationum<br />

predictarum quas fecerint venire in Comuni ad manus camerarii dicti comunis<br />

et ipsa camera possit, teneatur et debeat dicto potestati et dicto officiali<br />

dictam quartam partem solvere atque dare sine alia bullecta sive deliberatione<br />

inde fienda. Et aliam vel maiorem partem de dictis condempnationibus dictus<br />

dominus potestas vel alius officialis habere non possit, non obstante aliquo statuto<br />

vel ordinamento in contrariu loquente vel in quo aliud contrarium diceretur.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod condempnationes fiende de mulieribus<br />

supradictis vigore presentium ordinamentorum sive quantitates earum condempnationum<br />

possint et debeant solvi de dotibus vel bonis ipsarum mulierum et<br />

quod solventes dictas condempnationes vel quantitates earum possint et eis liceat<br />

retinere de ipsis dotibus vel de bonis ipsarum quantitates ipsas et quod ex nunc<br />

dotes et bona predicta intelligantur fore atque sint pro dictis quantitatibus solvendis<br />

solventibus obligata.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod suprascripta ordinamenta vel aliquod<br />

eorum non vendicent sibi locum in uxoribus militum et aliis mulieribus cuiuslibet<br />

etatis nobilium civitatis et comitatus Eugubii, nec contra eas dummodo non<br />

sint nupte popu<strong>la</strong>ribus civitatis et comitatus Eugubii, quas sic nuptas voluerunt<br />

subiacere dispositioni suprascriptorum ordinamentorum. Et non vendicent sibi<br />

locum in filiis et nepotibus militum qui non servarent nobilitatem et militiam et<br />

qui sunt de numero consiliariorum populi sive LXXX maioris summe et de officio<br />

consu<strong>la</strong>tus dicte terre. Et cetera alia confirmantes et approbantes que continentur<br />

in statuto posito in tertio libro voluminis statuti dicte civitatis Eugubii sub<br />

rubrica CLXIIII de ornamentis, vestibus et arredis dominarum et in presentibus<br />

ordinamentis et capitulis non dec<strong>la</strong>ratis.<br />

3. 1469 aprile 12<br />

Riformanze<br />

Riformanze sugli ornamenti<br />

In primis che niuna donna de qualunche stato o conditione se sia, <strong>la</strong> cui<br />

dota non trascenda <strong>la</strong> quantità o valuta de fiorini cento a bononini 40 per fiorino,<br />

ardischa né presumma portare né havere in suo uso festivo in vestimenti o<br />

vero ornamenti ultra <strong>la</strong> quantità de fiorini cinquanta a <strong>la</strong> dicta ragione. Et da


596 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

dicti cento fiorini in giù non possa havere in nelli sopradicti ornamenti o vestiti<br />

ultra <strong>la</strong> mità de <strong>la</strong> dota sua. Et da cento fiorini in su in li predicti vestiti et<br />

ornamenti nul<strong>la</strong> possa portare ultra li doi quinti de <strong>la</strong> dota sua, salvo non fossero<br />

donne de cavalieri, gentilhomeni et dottori, quale possano portare et havere a<br />

loro uso vestiti et ornamenti per fine a <strong>la</strong> montanza de <strong>la</strong> mità de <strong>la</strong> dota loro.<br />

Et in questo non se intendano né comprehendano li vestimenti et ornamenti dati<br />

dal padre loro o da soy herede. Et qualunche contrafacesse incurra a <strong>la</strong> pena<br />

per ciaschuna volta de fiorini quattro a bononini XI per fiorino. De <strong>la</strong> quale<br />

pena a l’offitiale del dicto comuno che farà <strong>la</strong> dicta pena cum effetto pagate<br />

habbia <strong>la</strong> quarta parte et l’altre tre parte devengano et devenire debbano cum<br />

effetto al Monte de <strong>la</strong> Pietà del comuno de Ugubbio et per le mani del depositario<br />

del predicto Monte el dicto officiale debbia <strong>la</strong> dicta sua parte ritenere et<br />

non altramente.<br />

Item che niuna donna de qualunche grado o condictione se sia ardischa né<br />

presumma portare alcuna veste rachamata ad uso de <strong>la</strong> sua persona sotto pena<br />

de cento soldi de applicarse et pagarse come de sopra.<br />

Item che niuna donna de qualunche grado o condictione se sia possa portare<br />

maniche de brochato d’oro né ancho argento, salvo non fosse donna de<br />

cavaliere o de gentilhomeni o de doctore, sotto <strong>la</strong> pena de cento soldi de<br />

applicarse et pagarse come de sopra è dicto, per ciascuna volta che contrafacesse.<br />

Item che niuna donna de qualunche grado o condictione se sia presumma<br />

portare soi vestimenti scho<strong>la</strong>ti denanti in tal forma che ‘l pecto per alcuno modo<br />

sia schoperto. Et el simile se intenda da <strong>la</strong> parte de le spalle cioè per tre o<br />

quattro deta sotto <strong>la</strong> nuca, salvo per tal modo cum pancielli non coprissero <strong>la</strong><br />

carne che per niuno modo se podesse apparere, sotto <strong>la</strong> dicta pena de cento<br />

soldi per ciaschuna volta de applicare como è dicto.<br />

Item che niuna donna possa portare stragino i soi vestiti ultra uno palmo<br />

comune sotto le pianelle, salvo non fosse donna de cavaliere, de gentilhomo o<br />

de doctore, quale ne possino portare uno piede et non più, a <strong>la</strong> dicta pena de<br />

cento soldi de applicarse per ciaschuna volta, como de sopra è dicto.<br />

Item che li predicti ordini et statuti et prohibitioni se intendano et habbianse<br />

ad observare solo per li vestimenti et ornamenti li quali se facesseno de nuovo<br />

per lo advenire. Et non se intendano per quelli fossero stati fatti per lo<br />

passato et per fino in lo presente dì, li quali se possano usare et portare come<br />

prima senza alcuna pena.<br />

Approbata et confirmata fuerunt omnia et singu<strong>la</strong> suprascripta capitu<strong>la</strong> et<br />

ordinamenta per illustrem et excelsum dominum, dominum nostrum, dominum<br />

comitem Federicum Montisferetri Urbini et Durantis comitem ac serenissime lige<br />

capitaneum <strong>generale</strong>m, cuius fidem ego Andreas cancel<strong>la</strong>rius prefatus subscripsi<br />

et cetera prout in fine ultimi dictorum capitulorum manu propria eiusdem illustrissimi<br />

et excellentissimi domini nostri per dicta verba subscriptis manu propria<br />

scriptum et adnotatum est, sub annis Domini nostri millesimo CCCCLXVIIII, die XII<br />

aprilis.


Gubbio<br />

4. 1561 aprile 29<br />

Capitoli<br />

Capitoli sugli ornamenti<br />

597<br />

Eccellentissimo Principe.<br />

Essendo in ogni città non solo lodevole ma ancora debbito a quelli che hanno<br />

il governo provedere che le male usanze e le cose tanto al partico<strong>la</strong>re come al<br />

pubblico dannose, le quali d’ambizione, avaritia e inrego<strong>la</strong>ti appetiti procedono<br />

non solo non trovino luogo nel<strong>la</strong> città e cittadini di esse, ma ancora quelle che vi<br />

fusseno se levino, o almeno se redduchino quanto più si possa a l’honesto, li<br />

magnifici signori confalonieri e consoli del<strong>la</strong> città d’Ugubio, havendo considerato<br />

di quanta importanza sia il refformare l’excessive doti, le quali al<strong>la</strong> giornata crescendo,<br />

insieme con il superfluo vestire delle donne siano al<strong>la</strong> città e partico<strong>la</strong>ri di<br />

evidente danno, perciò che per le doti excessive quelli li quali le danno si impoveriscono<br />

e a quelli li quali le ricevono, non so<strong>la</strong>mente sonno di poco utile, spendendole<br />

oltra il dovere in vesti di drappo, in oro, argento e gemme e altri ornamenti,<br />

tanto del<strong>la</strong> persona, quanto di casa e altre spese superrflue, ma spesso di<br />

pari detrimento, bisognandoli restituire le doti integre, le quali hanno per <strong>la</strong> maggior<br />

parte consumate. E perciò che le parentele, le quali si doverebbono e si<br />

solevano fare senza riguardo de le doti per soddisfactione, pace e unione delle<br />

famiglie e concordia delle città si fanno hora principalmente per le doti, donde ne<br />

ressultano discordie, ne restano alfine odii e malevolentie nelle affinità, per liti<br />

ch’ogni dì nascono dalle difficoltà dei pagamenti e dalle ristitutioni delle doti e<br />

parimenti il danno almeno de chi le dà e spesso ancora de chi le ricceve e considerando<br />

ancora che il presentare il quale li cittadini fanno di tempo in tempo ai<br />

confalonieri e consoli essere di molta spesa e che oltre il danno comune e cagione<br />

che li magistrati atendono più a banchetti e private soddisfactioni che alli comodi<br />

pubblici, del che se minuisce <strong>la</strong> dignità de l’ufficio et il soverchio vestire delli<br />

huomini, maxime de’ giovani, ha bisogno di freno e di opportuno rimedio, con<br />

molti altri abusi li quali questa povera città non può tollerare et sperando che<br />

vostra eccellenza desiderosa dei comodi dei suoi subditi non li dovesse mancare<br />

del solito aiuto e favore, hanno a conservatione, augumento e refformatione di<br />

detta città, sopra ciò adunato il pubblico consueto consiglio, al quale essendoli<br />

parso che fusse utile di remediare a l’inconvenienti e abusi soprascritti et che si<br />

eleggessero dalli signori confalonieri e consoli otto huomini, li quali havessino questa<br />

cura con l’auctorità de l’istesso consiglio, per partito ottenuto a bossole e balotte<br />

fuorono dalli signori confalonieri e consoli secondo l’ordine electi e nel medesmo<br />

consiglio proposti e confirmati nel medesmo modo octo gentilhuomini e<br />

cittadini li quali havesero a provedere e ordinare quello che in ciò giudicassero<br />

convenirse a benefitio tanto dei partico<strong>la</strong>ri quanto del<strong>la</strong> città tutta.<br />

Li nomi de’ quali sonno gl’infrascritti:<br />

messer Sebastiano Biscazanti, Francesco Scorcelli, quartiere di S. Giuliano;<br />

capitano Giro<strong>la</strong>mo Gabrielli, messer Francesco Beni, quartiere di S. Andrea;


598 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

signor conte Nolfo Branca, messer Piero Abbati, quartiere di S. Pietro;<br />

messer Christofano Panfilio, messer Francesco Beccoli, quartiere di S. Martino.<br />

Li quali congregati e cohadunati nel pa<strong>la</strong>zzo dei magnifici signori confalonieri<br />

e consoli, vista l’auctorità a loro data per doi pubblici consigli, havuta fra di<br />

loro matura consideratione, intesa ancora <strong>la</strong> mente di vostra eccellenza illustrissima<br />

dal magnifico messer Barzo ambasciatore, con presentia e consenso delli presenti<br />

signori per bene pubblico comunamente e concordi senza discrepanza alcuna<br />

hanno ordinati e formati li capitoli infrascritti, li quali piacendo a vostra<br />

eccellenza vogliamo che invio<strong>la</strong>bilmente se debbino osservare e prima:<br />

Che quelli gentilhuomini o graduati di detta città d’Ugubio li quali fusseno<br />

comunamente tenuti e repputati essere del primo grado non possino né debbino<br />

per alcun modo o via diretta o indiretta, né sotto alcun pretesto o colore dare a<br />

quelli del medesmo grado, né reccevere da quelli o del medesmo o minor grado<br />

in <strong>la</strong> detta città, né fuori di detta città dare a persona alcuna e reccevere da<br />

persona alcuna dote maggiore di fiorini doi milia del<strong>la</strong> nostra moneta nuova<br />

sotto <strong>la</strong> pena che parerà a vostra eccellenza.<br />

Che tutti quelli li quali comunemente fusseno tenuti e repputati essere non<br />

del primo, ma del secondo grado non possino ne debbino per alcun modo come<br />

di sopra dare a quelli del medesmo grado né reccevere da quelli del medesmo o<br />

maggiore o minor grado in <strong>la</strong> detta città, né fuori di essa dare o reccevere<br />

d’alcuna persona respectivamente dote maggiore di fiorini 1500 del<strong>la</strong> medesma<br />

moneta sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />

Che tutti quelli li quali fusseno tenuti e repputati comunamente non del<br />

secondo, ma del terzo grado non possino ne debbino per alcun modo come<br />

s’è detto dare a quelli del medesmo grado né ricevere da quelli del medesmo<br />

o magior grado in <strong>la</strong> detta città o fuori del<strong>la</strong> città dare o riccevere doti,<br />

come s’è detto magiore di fiorini mille del<strong>la</strong> sudetta moneta sotto <strong>la</strong> medesma<br />

pena.<br />

Item che tutti quelli le quali fusseno tenuti e reputati del quarto e ultimo<br />

grado non possino né debbino per alcun modo, come se è detto, dare a quelli<br />

del medesmo grado né recevere da quelli del medesmo o magior grado in detta<br />

città né fuori del<strong>la</strong> città dare né riccevere come s’è detto doti maggiore di fiorini<br />

500 del<strong>la</strong> detta moneta sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />

Dechiarando che a quelli delli gradi inferiori, maritando le lor donne nelli<br />

gradi superiori sia licito di dare a quelli delli gradi superiori le medesme doti,<br />

che quelli li quali le piglieranno potessero riccevere nel loro grado, perché volemo<br />

per unione del<strong>la</strong> città che li più bassi si possino maritare con li maggiori et<br />

che in questo caso s’habbia rigguardo al<strong>la</strong> persona a chi si dà <strong>la</strong> dote e non a<br />

quel<strong>la</strong> che <strong>la</strong> dà, sequitando <strong>la</strong> donna <strong>la</strong> conditione del marito.<br />

Item dechiarando che per li sopradetti capitoli non si intenda essere prohibito<br />

ad alcuno grado che non possino pigliar le moglie che gli dessero l’heredità a<br />

loro differite in dote et consequentemente che non sia fraude il pigliar <strong>la</strong> dote<br />

sopra detta con speranza o parole che le mogli debbino hereditare.<br />

Item dechiarando che quelli li quali se troveranno havere il domicilio fuori


Gubbio<br />

599<br />

del<strong>la</strong> nostra città, pigliando moglie fuori del<strong>la</strong> città e maritando le sue donne<br />

fuori d’Ugobbio non s’intenda contravenire alle soprascritte prohibitioni.<br />

Et perche è naturale l’amare se medesmo et è facil lo stimarsi oltra il dovere,<br />

acciò ognuno stia nel suo grado e nesuno habbia ardire passare i suoi termini,<br />

quando si facesse quere<strong>la</strong> che si fusse passato il grado o fatta fraude ai<br />

capitoli, volemo che il giudizio di l’uno o di l’altro sia posto in arbitrio di sua<br />

eccellenza, <strong>la</strong> quale speriamo debba gastigare chi romperà gl’ordini ch’el<strong>la</strong> haverà<br />

confirmati sotto <strong>la</strong> medesma pena come di sopra.<br />

Del vestire delle donne.<br />

Item che tutte quelle donne le quali fosseno sposate o maritate nel primo<br />

grado, di qual conditione elle sieno et ancorché fusseno nate fuori d’Ugobbio<br />

nobile non possino havere né portare indosso più che veste tre di drappo cioè<br />

doi camorre e una ciamarra schiette senza raccami o <strong>la</strong>vori di qual si voglia<br />

sorte. Et che volendo far sottane non però di drappo le sia licito listarle con<br />

braccia doi di drappo a lor modo sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />

Item che quelle che fusseno sposate o maritate nel medesmo secondo grado,<br />

ancorché fusseno nate nel primo o altre volte fusseno state maritate nel primo o<br />

nate di fuori nobili, non possino aver veste se non doi di drappo con una<br />

sottana nel medesmo modo come disopra, sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />

Item che quelle che fusseno sposate o maritate nel terzo grado, ancorchè<br />

fusseno nate nel secondo o altre volte fusseno state maritate nel secondo, non<br />

possino portare né havere veste se non una di drappo e una sottana nel medesmo<br />

modo come disopra.<br />

Item che tutte quelle del quarto e ultimo grado non possino portare veste di<br />

drappo de qual si voglia sorte, ma che solo le sia licito havere braccia doi di<br />

drappo, con il quale listino le altre vesti sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />

Delli ornamenti delle donne.<br />

Item che tutte le gentil donne e cittadine dei gradi sopradetti non possino<br />

portare in testa oro battuto né meno argento in centure in qual si voglia modo<br />

<strong>la</strong>vorato, né perle o gioie di qual si voglia sorte, ma che solo a quelle del primo<br />

grado sia licito portare scuffi di oro fi<strong>la</strong>to sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />

Item che tutte quelle del primo e secondo grado possino portare al collo o<br />

altrove del<strong>la</strong> persona co<strong>la</strong>ne d’oro, non di maggior valuta però a quelle del primo<br />

grado che di scudi quindici e a quelle del secondo che di scudi diece. Et<br />

che volendo in luogo di dette co<strong>la</strong>ne portare perle le possino portare purchè<br />

dette perle non excedino <strong>la</strong> valuta di scudi quindici a quelle del primo e di<br />

scudi diece a quelle del secondo grado sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />

Che tutte quelle del primo grado, come di sopra non possino portare più<br />

che anelli quatro, quelle del secondo anelli tre, quelle del terzo, quarto e ultimo<br />

grado anelli doi, e non più sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />

Del vestire delli huomini.<br />

Item dechiarando che quanto al vestire delli huomini, che de tutti i sopradetti<br />

primi gradi nesuno possa ne debbia in calze di tutte le sorte in qual si<br />

voglia modo ordinate tanto di panno come di drappo spendere più di scudi


600 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

diece, a quelli del secondo grado scudi otto e a quelli del terzo e ultimo grado<br />

scudi cinque. Et che in le cappe ancora non vi si possa spendere in trine o altri<br />

raccami d’oro e di seta di qual si voglia sorte più di scudi tre a quelli del primo<br />

grado, sotto <strong>la</strong> medesma pena et quelli delli altri gradi non più che scudi doi.<br />

Intendendo parimente che li sartori non possino <strong>la</strong>vorar calze né cappe fuori<br />

di questa nostra dispositione, quanto però al<strong>la</strong> maggiore spesa ponendoli sotto <strong>la</strong><br />

medesma legge, acciò mai si faccia fraude alle refformationi di tanto comodo,<br />

tanto in questi casi profitevole sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />

Delli presenti si fanno alli signori confalonieri e consoli.<br />

Item che questo modo de presentare che da li cittadini è fatto sinhora e si<br />

fa alli signori confalonieri e consoli in pa<strong>la</strong>zzo del<strong>la</strong> loro residentia et già per<br />

comune utilità ressolutosi in conseglio, si tolghino via, havendo li sudetti octo<br />

cittadini in questa parte fatta resoluzione di dover provedere alli magistrati quali<br />

per tempo saranno e sonno ancora per altra via, se rimova totalmente. Intendendo<br />

però che tal refformatione a quel tempo habbia luogo e incominci a sortire il<br />

suo effetto, che <strong>la</strong> comunità serà reintegrata delle suoi intrate sotto <strong>la</strong> medesma<br />

pena.<br />

Item che tutte le gentildonne e cittadini di tutti i gradi, come di sopra, nei<br />

tempi dei lor parti non possino ne debbino se non per sino in terzo grado<br />

visitarsi e presentarsi et che non possino al<strong>la</strong> camera o cul<strong>la</strong> fare spesa d’oro o<br />

d’argento e raccami sotto <strong>la</strong> medesma pena.<br />

Item dechiarando ancora che li mercanti di questa sua città per l’avvenire<br />

non possino né debbino vendere alli loro fondichi né altri luoghi del<strong>la</strong> città e<br />

suo territorio panni di <strong>la</strong>na di qual si voglia sorte né le rascie se non in tavo<strong>la</strong><br />

dalle saie in poi, le quali restino nel<strong>la</strong> loro pristina libertà si come per il passato,<br />

il che nel pubblico <strong>generale</strong> consiglio si è rissoluto et questo per comune e<br />

universal bene di tutta questa città.<br />

Item che questo modo che si è servato sinhora nel dare o riccevere i<br />

pagamenti con <strong>la</strong> differenza del<strong>la</strong> buona o cattiva moneta, essendo abuso di<br />

grandissimo interesse de’ poveri homini sia in tutto tolto via e che in ogni<br />

sorte di persone tanto poveri come ricchi da mò in poi habbia luogo <strong>la</strong> buona<br />

moneta, cioè a ragione di XXI quattrino al grosso, intendendo che ogni persona<br />

di qual si voglia grado o conditione debba per l’avenire dar<strong>la</strong> o riccever<strong>la</strong><br />

secondo questa nostra nuova refformatione hautasi per ressolutione del sudetto<br />

medesmo consiglio.<br />

Attento quod premissa capitu<strong>la</strong> processerint de consensu et provisione consilii<br />

generalis eiusdem civitatis confirmamus ut petitur et observari mandamus sub<br />

pena quinquaginta scutorum pro qualibet vice et pro qualibet persona et maiori<br />

pena arbitrio nostro imponenda, pro medietate Camere nostre ac accusatori et<br />

exequtori, pro alia medietate equaliter applicanda.<br />

Guidubaldus Urbini dux<br />

Vincentius mandato illustrissimi<br />

(SID) Eugubi XXVIIII de aprile 1561.


Gubbio<br />

5. 1566 settembre 10<br />

Riformanze<br />

Capitoli sugli ornamenti<br />

601<br />

Che non sia licito ad alcuna persona di qual grado, stato, conditione e preminenza<br />

se sia, portare berette di drappo o di panno se non simplici, excetto<br />

per cagione di voto, né in esse si possa portare medaglie, né gioie, né perle, né<br />

altro ornamento di oro o di argento, ma un cordone di seta d’intorno o di velo<br />

o ver francia con le fodere di drappo che sieno del medesimo colore.<br />

Non sia licito portare capelli di feltro o di drappo se non negro o di paglia<br />

simplici con un cordone di seta o velo et <strong>la</strong> fodera di dentro di seta e d’intorno<br />

con una francetta e il tutto semplice.<br />

Non sia licito alle spose andare in habito da sposa più di uno anno dal dì<br />

che seranno andate a marito et haveranno consumato il matrimonio, le quali in<br />

quel tempo possino portar cente, catthene e fronzette di valore di scudi XXV<br />

l’una e non più e parimenti perle o altri ornamenti tanto al<strong>la</strong> go<strong>la</strong> come in testa.<br />

Ma non le sia licito portar cosa alcuna a l’orecchie, né manighi, né guanti profumati,<br />

né vesti d’oro o di argento né raccami, intagli o altro, né fazzoletti <strong>la</strong>vorati<br />

d’oro o di argento. E in capo non possino portare altro che scuffie di seta<br />

bianca, lionata o di qual altro colore se sia simplice. Né possino portare corone<br />

di ambracane o di muschio.<br />

Non le sia licito portare sottane guarnite di raccami d’oro o di argento, né<br />

sorte alcuna di guarnigione, eccetto una lista o doi overo una trina <strong>la</strong>rga al più<br />

mezzo dito intorno al busto, alle maniche e da piedi. Né sia licito ad alcuna<br />

haver più di tre vesti di drappo in tutto e sieno sottane o ciamarre o altre vesti.<br />

Non sia licito alle sudette donne portare berette in testa né capelli di veruna<br />

sorte, eccetto capelli di remosi negri semplici né quali non possino portare medaglie<br />

o penne; né meno debbano portare calzetti <strong>la</strong>vorati di seta ad accuccia<br />

con raccami o <strong>la</strong>vori.<br />

Non le sia licito portare zibilini con teste d’oro, né ventagli con maniche<br />

d’oro.<br />

Non sia licito portare stragini ma che le lor vesti sieno convenientemente<br />

lunghe et alte da terra un dito.<br />

Non le sia licito portare più di tre annelli per ciascuna.<br />

Non sia licito alli huomini portare camisce <strong>la</strong>vorate d’oro o d’argento, né<br />

meno a donne.<br />

Non sia licito alli huomini portare giupponi con altro guarnimento che con<br />

bottoni di seta o imbotitura pur di seta senza altro <strong>la</strong>voro.<br />

Non sia licito in saio, casacca, coletto o simile sorte di vestimenti di panno<br />

o di drappo ponere per guarnigione altro che una simplice banda intorno le<br />

maniche o busti o falde di drappo o di dentro o di fuori e il medesimo nelle<br />

cappe o tabarri il terzo d’un palmo.


602 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Non sia licito nelli cossali delle calze metter bambagio o feltro per gonfiarle<br />

né meno ponervi oro né argento, raccami, trine, cordoni né francette, ma solo<br />

una imbottitura di qua o di là dal taglio e che detti cossali non sieno più <strong>la</strong>rghi<br />

di doi terzi d’un palmo del<strong>la</strong> fodera che basta a circondare <strong>la</strong> coscia o lunghi<br />

dal ginocchio in su più di quel che sarà <strong>la</strong> fodera.<br />

6. 1583 ottobre 1<br />

Capitoli<br />

Capitoli sugli ornamenti<br />

Perché in ogni città non solo è lodevole, ma ancora debbito de chi ha il<br />

governo provedere che le cose concernenti a gloria e lode di Dio et a salute<br />

de l’anime s’introduchino et s’osservino et quelle tanto al partico<strong>la</strong>re come al<br />

pubblico dannose le quali da irrego<strong>la</strong>ri apetiti procedono, non solo non trovino<br />

luogho nelle città, ma ancora quelle che vi fussero si levino o almeno,<br />

quanto più si può, si riduchino a l’honesto, però il serenissimo signore illustrissimo<br />

signore Francesco Maria Feltrio del<strong>la</strong> Rovere II ducha d’Urbino, perfetto<br />

di Roma, signore di Pesaro e Sinigaglia, conte di Casteldurante e signore<br />

di Montefeltro, a richiesta del<strong>la</strong> sua città d’Ugubbio, desideroso del bene et<br />

commodo de’ suoi populi, volendo provedere quanto più si può al<strong>la</strong> conservatione<br />

delle facoltà de’ suoi sudditi et a’ molti cattivi abusi che vi sono, con il<br />

presente publico bando notifica et comanda che non sia alcuna persona di<br />

qualsivoglia grado, stato, dignità et preminenza ardisca né presuma in modo<br />

alcuno né sotto qualsivoglia pretesto o colore contravenire all’infrascritti capitoli,<br />

quali sua altezza serenissima vuole et comanda che per l’avenire invio<strong>la</strong>bilmente<br />

s’osservino sotto pena a chi contrafarà a detti capitoli o ad alcuno d’essi<br />

di XXV scudi per ciascuna volta d’applicarsi per <strong>la</strong> metà al<strong>la</strong> Camera ducale,<br />

uno quarto all’accusatore et il resto a l’executore che ne farà effettuale essecutione<br />

et di più del<strong>la</strong> perdita delle robbe prohibite, d’applicarse come di sopra.<br />

Dechiarando che in caso di contraventione siano obligati i padri per i figli, li<br />

mariti per le mogli et i fratelli per le sorelle non maritate et che il luogotenente<br />

ne sia ordinario conoscitore. Et per maggior fermezza delli infrascritti capitoli<br />

se prohibisce a tutti li sarti et <strong>la</strong>vorenti, tanto huomini come donne et ad<br />

ogni sorte d’arteggiani che da hora in poi non debbino né per sé né per altri<br />

tagliare, cuscire, vendere, né tenere in botegha alcune vesti né robbe contro <strong>la</strong><br />

forma et prohibitione delli presenti capitoli, tanto in pubblico come in secreto,<br />

sotto <strong>la</strong> detta pena d’applicarsi come di sopra.<br />

Et prima che non sia lecito ad alcuna donna di qualsivoglia stato, grado,<br />

conditione o preminenza portare oro, argento rebattuto, né fi<strong>la</strong>to, né fino, né<br />

finto, né gioie, né perle, né coralli nel<strong>la</strong> testa per ornamento di essa.


Gubbio<br />

603<br />

Che nei capelli et berette, tanto d’huomini come di donne, di drappo o<br />

d’altro non sia lecito portare altro ornamento che un velo o cordone o francia<br />

di seta, overo una fascietta ornata di cristallini con fodera di drappo et con una<br />

medaglietta che non passi il valore di quattro scudi.<br />

Che non si possino portare li pendenti a l’orecchie di maggior prezzo che di<br />

quattro scudi.<br />

Che li giupponi tanto d’huomini come di donne non si possino portare con<br />

guarnimenti d’oro, né d’argento, né fino, né finto.<br />

Che non si possa portare camisce, né fazzoletti <strong>la</strong>vorati d’oro, né d’argento o<br />

fino o finto.<br />

Che non sia lecito ad alcuna persona portare alcuna sorte de vestimenti<br />

guarniti di ricami d’oro né argento fino né falso, cristallini, intagli, imbottitura,<br />

né meno recami di seta, eccetto con una lista di drappo o due al più, overo una<br />

trina <strong>la</strong>rga al più un dito intorno al busto, alle maniche et da piedi.<br />

Che niuna donna di qual grado o conditione, età da otto anni in su, possa<br />

andare per <strong>la</strong> città senza panigello o velo in testa di giorno, eccetto le spose dal<br />

dì che saranno sposate per sin che andaranno a marito et sei mesi dappoi.<br />

Che niuna donna di qual grado o conditione sia possa portare al collo alcuno<br />

ornamento d’oro, gioie o altro che esceda il valore di scudi trenta d’oro in<br />

tutto, dechiarando che le gioie et oro non siano finte né false et che l’ornamento<br />

sia uno istesso et non diverso.<br />

Che a niuna donna di qual sia grado o conditione sia lecito portare alcuna<br />

sorte di vestimenti di broccato o te<strong>la</strong> d’oro o d’argento, le quali vesti di broccato<br />

d’oro et d’argento s’intendono in tutto et per tutto esser prohibite, tanto<br />

d’oro et argento fino, quanto falso.<br />

Che a niuna donna di qualsivoglia grado o conditione, come di sopra, sia<br />

lecito portare zebellini et alli ventagli o ventarole non sia lecito portar maniche<br />

d’oro né d’argento, né gioie, tanto fine quanto finte, et che il valore di ventagli<br />

o ventarole non esceda cinque scudi.<br />

Che a niuna donna sia lecito portare più di tre anelli, il valore de’ quali non<br />

passi in tutto sessanta scudi.<br />

Che a niuna donna sia lecito portare manizzi recamati né guarniti di nessuna<br />

sorte di guarnitione né d’oro né d’argento, né gioie di nessuna sorte, tanto fine<br />

come finte, eccetto che di passamani di seta.<br />

Che a niuna donna, come di sopra, sia lecito portare manigli d’oro o altro<br />

ornamento alle mani che esceda il valore di doddici scudi.<br />

Che a niuna donna di qualsivoglia grado come di sopra sia lecito portare<br />

cinte d’oro che esceda il valore di trenta scudi d’oro, prohibendo che a dette<br />

cinte non sia lecito portare gioie d’alcuna sorte, né fine né finte, né meno smalti.<br />

Che niuna persona possa portare corone di ambracane né di muschio o di<br />

alcuna altra sorte che esceda il valore di dieci scudi.<br />

Che a niuna donna di qualsivoglia grado o condithione sia lecito portare né<br />

usare più che quattro vesti di drappo, comprendendo in detto numero anco le<br />

ciamarre.


604 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Dechiarando che i ciambelotti, moccaiani, tulli, triglie, dobletti et ogn’altra<br />

cosa simile, come escedano il valore di sete giuli il braccio, s’intendino compresi<br />

nel numero dei drappi.<br />

Che a niuna donna sia lecito trinciare veste et ciamarre di veluto, di raso, di<br />

panno et di rascia, eccetto che li busti et le maniche.<br />

Che le veste già fatte se possino portare tutto carnevale prossimo.


NORCIA<br />

a cura di Caterina Comino


INTRODUZIONE<br />

Norcia, l’antica Nursia sabino-romana, distrutta dalle invasioni germaniche<br />

e a tal punto avvilita e spopo<strong>la</strong>ta a causa dei Longobardi del Ducato<br />

spoletano da essere ridotta a semplice Terra del gastaldato di Ponte,<br />

solo nel corso del<strong>la</strong> prima metà del secolo XIII riuscì lentamente ad<br />

affrancarsi dal<strong>la</strong> soggezione a Spoleto, iniziando a nominare autonomamente<br />

il podestà e conquistando a tappe un vasto territorio circostante.<br />

Tale territorio copriva però solo una parte di quello più vasto precedentemente<br />

soggetto al<strong>la</strong> giurisdizione del municipium nursino, e ciò a causa<br />

del<strong>la</strong> contemporanea presenza, accanto a Spoleto ed Ascoli, di altri comuni<br />

concorrenti nel<strong>la</strong> stessa Montagna, cioè Cascia e Visso. Il giovane<br />

comune nursino dovrà quindi affrontare continue lotte per il predominio<br />

sui territori del<strong>la</strong> Montagna, lotte che, culminate nelle campagne del secolo<br />

XIV contro Spoleto, Cascia e Visso ne determineranno, pur con<br />

alterne fortune, <strong>la</strong> definitiva configurazione territoriale.<br />

Non si hanno notizie certe sul<strong>la</strong> data del<strong>la</strong> prima redazione delle leggi<br />

statutarie né sul<strong>la</strong> loro successiva evoluzione, essendoci giunta solo l’edizione<br />

a stampa del 1526, impressa dal perugino Bianchino del Leone. Si<br />

ha notizia, dalle lettere di conferma dell’Albornoz e di Giulio II, di due<br />

aggiornamenti a statuti, nel 1366 e nel 1503. Dal che si deduce, come si<br />

fa in questi casi, che l’edizione del 1526, nata in un periodo di passaggio<br />

precedente al<strong>la</strong> definitiva riaffermazione del potere pontificio sancita dal<strong>la</strong><br />

creazione del<strong>la</strong> Prefettura del<strong>la</strong> Montagna nel 1569, è senza dubbio<br />

l’evoluzione da precedenti redazioni, che aggiorna, senza stravolgerne i<br />

contenuti. Basti notare il costante riferimento negli statuti del 1526 al<strong>la</strong><br />

figura del podestà che, già allora, più volte era stato surrogato da un<br />

governatore di nomina pontificia o legatizia, soprattutto a partire dal<br />

pontificato di Giulio II.<br />

Per l’analisi delle leggi suntuarie del comune nursino ci si è basati,<br />

dunque, sostanzialmente sullo statuto a stampa del 1526 e sullo spoglio di


608 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

alcuni volumi di Riformanze. Un inventario del<strong>la</strong> fine del XVIII secolo<br />

elenca un « cassettino di Brevi ed altre scritture brevi di diversi pontefici »<br />

(Archivio segreto, cassetto A, fasc. II, secc. XIII-XIX) ed una disposizione<br />

« Si levano le pene delle censure ecclesiastiche poste nelli ornamenti delle<br />

donne e si dà licensa che in luogo di quelle si mettano le pecuniarie »<br />

(Archivio segreto, cassetto A, n. 39, sec. XVIII), ma né l’uno né l’altro<br />

pezzo sono stati rintracciati.<br />

Gli statuti del 1526 possono dare un quadro p<strong>la</strong>usibilmente riferibile<br />

anche alle disposizioni precedenti come ci fa capire <strong>la</strong> rubrica CLXVIII del<br />

libro II 1 dove si precisa che quel<strong>la</strong> norma entrerà in vigore solo dopo<br />

l’avvenuta stampa del volume, dando per scontato che per le altre già in<br />

vigore si prevede solo l’iterazione. L’esistenza di anteriori disposizioni suntuarie,<br />

disattese però nel<strong>la</strong> pratica, è d’altra parte esplicitamente dichiarata<br />

nel testo del<strong>la</strong> rubrica XC del libro II 2 , né si poteva supporre il contrario,<br />

in un contesto fortemente condizionato per tutto il XV secolo dal<strong>la</strong> predicazione<br />

dei Minori Osservanti, assiduamente presenti a Norcia con figure<br />

di grandi predicatori come Bernardino da Feltre, s. Giacomo del<strong>la</strong> Marca<br />

e fra’ Andrea da Faenza. Il Monte di Pietà di Norcia fu tra le primissime<br />

fondazioni di tal genere seguite al<strong>la</strong> predicazione, nato nel 1466, a soli<br />

quattro anni dal primogenito Monte perugino. Sintomatica è <strong>la</strong> partecipazione<br />

del comune in prima persona accanto agli Osservanti, come proprietario<br />

del Monte nel primo periodo di attività dello stesso, e <strong>la</strong> sua successiva,<br />

costante azione a favore dell’istituzione anche quando, dopo il 1487,<br />

questa sarà rifondata sotto l’amministrazione di due confraternite di <strong>la</strong>ici 3 .<br />

La predicazione degli Osservanti, con i reiterati inviti ad un ritorno<br />

all’austerità di vita che so<strong>la</strong> è confacente al popolo cristiano, permea le<br />

disposizioni suntuarie degli statuti del 1526 e sembra esserne <strong>la</strong> primaria<br />

fonte ispiratrice. Per il resto, si nota rispetto ad analoghe disposizioni di<br />

altri comuni, il re<strong>la</strong>tivamente poco spazio concesso al<strong>la</strong> rego<strong>la</strong>mentazione<br />

delle vesti e degli ornamenti muliebri 4 , che non occupa neanche una<br />

1 « Et lo presente statuto de <strong>la</strong> barba non milite, né habia se non de poi che serà<br />

tornato lu presente volume da <strong>la</strong> stampa, in le cose che de poi <strong>la</strong> dicta retornata dal<strong>la</strong><br />

stampa succederanno ».<br />

2 “Et ad ciò che circa le predicte cose non se possa alchuna fraude commectere et<br />

quel che per una via se prohibisce per una altra via potrà concesso, como che qua<br />

indereto più volte havemo veduto essere facto ... ».<br />

3 Le notizie sul Monte nursino sono desunte da R. CORDELLA, Le origini e i capitoli<br />

del Monte di Pietà e del Monte Frumentario di Norcia, in BDSPU, LXXXIV (1988),<br />

pp. 109-190<br />

4 Quelle maschili non sono neanche citate.


Norcia<br />

609<br />

rubrica sua propria, ma è inserita come una sorta di appendice a quel<strong>la</strong><br />

dedicata agli usi nuziali. Non che il legis<strong>la</strong>tore sottovaluti il problema,<br />

comminando infatti severe pene pecuniarie ai sarti che confezionano le<br />

vesti contro lo statuto e garantendo ai de<strong>la</strong>tori l’anonimato e, soprattutto,<br />

<strong>la</strong> quarta parte del<strong>la</strong> pena pecuniaria, ma salta comunque agli occhi <strong>la</strong><br />

stringatezza delle disposizioni in confronto al<strong>la</strong> meticolosità e pignoleria<br />

dispiegate dal legis<strong>la</strong>tore nel cercare di bloccare ogni tentativo di aggiramento<br />

del<strong>la</strong> norma che rego<strong>la</strong> conviti e banchetti soprattutto in occasione<br />

di nozze.<br />

Negli statuti del 1526 non compaiono capitoli motivati dall’esigenza<br />

di individuare soglie di lusso lecito distinte per le varie c<strong>la</strong>ssi sociali;<br />

<strong>la</strong> situazione però è in rapida evoluzione, se già in una riformanza<br />

del 1535 5 si concede libertà assoluta di spesa a cavalieri, dottori<br />

e conti.<br />

Una riformanza del 1598 6 , che si colloca dunque giusto al termine<br />

del periodo analizzato da questo studio, può essere utilizzata come<br />

confronto con lo statuto del 1526, presentando una situazione del<br />

tutto nuova. Infatti, il periodo a cavallo tra i <strong>secoli</strong> XVI e XVII è per<br />

Norcia un’età di grande floridezza economica legata al<strong>la</strong> pacificazione<br />

seguita all’erezione del<strong>la</strong> Prefettura del<strong>la</strong> Montagna e al conseguente<br />

nuovo ruolo di capitale del<strong>la</strong> Montagna assegnatole dal potere pontificio<br />

7 . Il raggiungimento dell’agiatezza da parte di nuovi ceti sociali<br />

sembra innescare una sorta di gara al<strong>la</strong> visibilità sociale che desta<br />

preoccupazione nel prefetto e nel magistrato per le implicazioni di<br />

possibile destabilizzazione. Ciò è dichiarato apertamente dal legis<strong>la</strong>tore<br />

come motivazione del<strong>la</strong> nuova redazione di capitoli di argomento<br />

suntuario, che viene finalizzata ancora « a <strong>la</strong>ude et gloria di sua divina<br />

Maestà, honore et augumento del<strong>la</strong> magnifica comunità di Norcia<br />

», ma ora anche per «utile, commodo, quiete et pace di tutto il<br />

populo di essa Terra». In quest’ottica anche i ceti fino ad allora privilegiati<br />

vengono nuovamente sottomessi alle disposizioni suntuarie più<br />

rigide.<br />

La nuova redazione contiene infine un ulteriore deterrente contro l’aggiramento<br />

delle disposizioni da parte dei dottori di legge mediante cavilli<br />

5 ASCN, Riformanze, n. 29, 1535, cc. 10r-13v.<br />

6 ASCN, Riformanze, n. 84, 1598-1599, cc. 13v-27v.<br />

7 Sul ruolo e le prerogative di questa magistratura si veda C. COMINO, La Prefettura<br />

del<strong>la</strong> Montagna di Norcia: una magistratura per il controllo territoriale nello Stato del<strong>la</strong><br />

Chiesa (1569-1630), in BDSPU, XCIII (1996), pp. 71-201.


610 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

giuridici: <strong>la</strong> legge va applicata al<strong>la</strong> lettera, senza eccezioni e soprattutto<br />

l’interpretazione del<strong>la</strong> norma è riservata insindacabilmente al prefetto pro<br />

tempore e al consiglio <strong>generale</strong>.<br />

L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />

∗ Statuti cittadini: ASCN, n. 1 (1526);<br />

∗ Riformanze: ASCN, regg. 1-84;<br />

∗ Altri fondi: ASCN, cassetto A: « Inventario dei documenti esistenti nell’archivio<br />

riservato, denominato Archivio Segreto ».


Norcia<br />

INDICE DELLE FONTI<br />

611<br />

1. 1526<br />

Statuti<br />

ASCN, Statuti, 1<br />

Statuti del Comune et Populo del<strong>la</strong> Terra di Norcia, Perusiae, per B<strong>la</strong>nchinum<br />

apud Leonem, 1526.<br />

Che non se debia fare noze (Lib. II, Rub. XCIV)<br />

Delle confectioni da non spargere nel tempo delle noze o altro tempo<br />

(Lib. II, Rub. XCV)<br />

Che alli spusi novelli non se debia portare né dare cosa alchuna (Lib. II,<br />

Rub. XCVI)<br />

Del modo et ordine da tenerse al tempo de <strong>la</strong> morte de qualchuno (Lib.<br />

II, Rub. CXXXI)<br />

2. 1535, febbraio 4<br />

Riformanze<br />

ASCN, Riformanze, n. 26.<br />

Disposizioni suntuarie (cc. 10v-13v)<br />

3. 1598, giugno 24<br />

Riformanze<br />

ASCN, Riformanze, n. 84.<br />

Capitu<strong>la</strong> superfluarum expensarum (cc. 13v-27v)


FONTI<br />

1. 1526<br />

Statuti<br />

Che non se debia fare noze<br />

Item statuimo et ordinamo che niuna persona de Norsia o suo districto, per<br />

cascione de alchuna sposa qual menasse ad casa, presume de fare alcune noze,<br />

né alcuno convito nel<strong>la</strong> casa nel<strong>la</strong> quale <strong>la</strong> dicta sposa mena o altrove al tempo<br />

che mena epsa sposa o nanti che <strong>la</strong> mene o poi per alchuno tempo, né alchuna<br />

persona havere possa in nelli dicti tempi ipso sposo né altramente noze o convito<br />

fare in nel<strong>la</strong> terra de Norsia o suo districto directe o per indirecto per alchuno<br />

quesito colore ad magnare per <strong>la</strong> dicta cascione, excepto quili del<strong>la</strong> casa<br />

propria nel<strong>la</strong> quale habita et quelli che tene con seco ad victo et ad vistito,<br />

excepto li parenti et affini de ipso sposo persino in quarto grado secundo <strong>la</strong><br />

rascione canonica computando li quali parenti et afini perfino nel grado predicto<br />

possano et siali licito senza pena essere alle dicte noze et convito. Ma se alchuno<br />

haverà altra persona nelle predicte noze paghe banno de libre venticinque de<br />

denari. Et lu potestà sia tenuto et lu capitanio per ciaschuno mese dello loro<br />

officio fare inquisitione delle predicte cose, et quillo che trovarà culpabile punire<br />

et condemnare nel<strong>la</strong> predicta pena.<br />

Et ad ciò che circa le predicte cose non se possa alchuna fraude commectere<br />

et quel che per una via se prohibisce per una altra via potrà concesso, como<br />

che qua indereto più volte havemo veduto essere facto, et maximamente sub<br />

colore de uno abuso inlicito resultante ad non piccolo incommodo de quilli che<br />

contrago le noze, cioè elegendo et chiamando alchuno sub nome de potestà o<br />

altro nome electo per alchuno che fanno festa, li quali lu sequente dì dopo lo<br />

menare del<strong>la</strong> sposa con certi exquesiti colori constringano lu marito ad dare ad<br />

magnare ad più persone socto uno usitato vocabulo de frictelle et cusì le prohibitioni<br />

del convito niuno haveva effecto; pertanto per lo presente statuto disponemo<br />

che niuno del<strong>la</strong> Terra de Norsia o suo districto o altronde nel tempo de<br />

noze de alchuno possa elegere né chiamare potestà per lo modo predicto socto


614 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

pena de libre dece de denari da imponerse senza diminutione tanto alli eligendi<br />

quanto a quello che serà electo per ciascuna fiata per <strong>la</strong> quale serà contrafacto<br />

nelle predicte cose. Et né per cascione delle frictelle possa petere né recevere<br />

alcuna cosa ad magnare oltra <strong>la</strong> forma del presente. Et che niuno questa cascione<br />

nel tempo delle noze, nanti o poi, debia dare ad magnare ad alchuna persona<br />

contra <strong>la</strong> forma predicta ad pena de libre vinticinque de denari da imponerse ad<br />

ciaschuno che contrafarà.<br />

Ancora ordinamo che niuno de Norsia debbia mandare alchuno dono ad chi<br />

mena sposa o ad altri per ipso né etiandio ad chi <strong>la</strong> mena et né chi manda epsa<br />

possa recevere donu. Et se alcuno contrafarà, paghe <strong>la</strong> dicta pena, excepto li<br />

parenti et affini et attinenti perfino nel dicto quarto grado et le loro donne, alli<br />

quali sia licito al dicto sposo et sposa dare dono per loro libito et voluntà senza<br />

pena et banno; et che niuno faccia mancia al<strong>la</strong> dicta sposa de alchuna cosa o<br />

dono, né epsa sposa li receva excepto li predicti. Et che chi manda <strong>la</strong> sposa<br />

niente possa mectere né dare al<strong>la</strong> decta sposa per alcuna persona conioncta allo<br />

sposo se non per <strong>la</strong> persona de ipsa sposa o sposo. Et che lu sposo niente possa<br />

mandare o dare ad alcuna persona coniuncta ad epsa sposa. Et se alchuno contrafarà<br />

paghe <strong>la</strong> pena predicta de libre venticinque de denari. Et che niuna<br />

persona, innanzi che se mena <strong>la</strong> sposa o de poi possa ire al<strong>la</strong> detta sposa con le<br />

anel<strong>la</strong> o doni de alcuna cosa et se alcuno contrafarà paghe <strong>la</strong> pena de dece libre,<br />

excepto li dicti parenti et affini perfino in quarto grado et le loro donne como è<br />

dicto, et se alcuno vorrà mandare o menare sposa sia tenuto quattro dì inanti<br />

che mene <strong>la</strong> sposa et cusì chi <strong>la</strong> manda notificare in scriptis ad misser lu potestà<br />

del<strong>la</strong> Terra de Norsia et li nomi loro secundo che è usato et costumato. Et lu<br />

dicto potestà sub vinculo de iuramento et ad pena de libre cento de denari sia<br />

tenuto ad mandare lu suo notario nel dì del<strong>la</strong> notificatione ad ipso facta o nel<br />

dì sequente al<strong>la</strong> casa delli dicti che mandano <strong>la</strong> sposa et al<strong>la</strong> casa de quello che<br />

<strong>la</strong> mena, lu quale notario sia tenuto sub vinculo de iuramento et ad pena de<br />

libre vinticinque de denari andare tanto al<strong>la</strong> casa de chi mena <strong>la</strong> sposa quanto<br />

al<strong>la</strong> casa de chi <strong>la</strong> manda. Et reguarde con diligentia le predicte cose contencte<br />

de sopra se observano sì o non. Et al tempo nel quale lu sposo vole menare <strong>la</strong><br />

dicta sposa al<strong>la</strong> casa de ipso sposo sia tenuto mandare dui o quatro boni homini<br />

tanto, li quali <strong>la</strong> dicta sposa meneno al<strong>la</strong> ecclesia et loco odano <strong>la</strong> messa legendo<br />

insemi con lu sposo, et da poi <strong>la</strong> meneno al<strong>la</strong> casa de ipso sposo et che nel<br />

menare de dicta sposa non ce possa essere altra persona che le predicte. Et se<br />

alcuno contrafarà paghe pena de libre dece de denari. Et, se advenesse quello<br />

che manda <strong>la</strong> sposa volere reinvitare epsa, che non possa reinvitare né havere<br />

niuna altra persona ad magnare con epsa sposa se non lu sposo et li parenti et<br />

affini del<strong>la</strong> mandante et remitante <strong>la</strong> dicta sposa et del dicto sposo perfino in<br />

secundo grado inclusivamente computando como è dicto al qual sposo lu dicto<br />

mectente o invitante dare possa uno schiale de piso de cinqui once ad più con<br />

una borscia con uno fiorino et mezo ad più. Et se contrafarà alcuno paghe pena<br />

de libre vinticinque de denari. Et nientedimino de tucte et singule cose predicte<br />

lu potestà et lu capitanio sub vinculo de iuramento et ad pena de cento libre de


Norcia<br />

615<br />

denari siano tenuti ciascuno mese dello loro officio fare inquisitione et quilli che<br />

trovarà culpabili punire et condemnare nelle pene predicte, salvo et reservato<br />

che le predicte cose non habiano loco nelle noze che se facissero per lo novo<br />

cavalero et nele noze che se facissero per uno prete novello et per le noze che<br />

facissero per alcuno doctore o savio che retornasse novel<strong>la</strong>mente et nelle noze<br />

che se facissero per alcuno medico che retornasse novel<strong>la</strong>mente. Quantunqua<br />

menassero donna in tempo delle noze de dicti cavaleri, savi o medici et quilli li<br />

quali <strong>la</strong> dicta sposa mandassero alli dicti cavaleri, iudici et medici nelli tempi<br />

predicti, né habiano loco nelle spose che vengano de fora et che mandano fora<br />

<strong>la</strong> terra o suo districto, nelli quali casi lu predicto prete novello et li dicti cavaleri,<br />

doctore, iudice et medico et quello che manda <strong>la</strong> sposa de fora et ipso che<br />

<strong>la</strong> receve possano fare noze et invitare quelli che vogliano ad magnare.<br />

Adiongendo alle predicte cose che non possa epsa sposa portare al<strong>la</strong> casa<br />

dello sposo, al tempo che se ne va a marito, innanzi o de poi, se non uno paro<br />

de cofani o una capsa et quatro camisce, tanto una tovaglia ad ramma et sei<br />

tovaglioli <strong>la</strong>borati de bammace o de seta et panni da capo et legamenti da capo<br />

necessarii al<strong>la</strong> dicta sposa et ad uso, tanto se no uno paro de panni de lino o de<br />

cannova cusciti allo sposo o allo marito, dui o tre vonelle al più et uno mantello<br />

de valore al più de fiorini dece o quindici quando <strong>la</strong> reinvita ad uso de epsa<br />

sposa, nelle quale vonelle non possa portare oltra ad dui once de argento. Et chi<br />

contrafarà nelle predicte cose, et specialmente dagendo più cose che le prenominate<br />

al<strong>la</strong> dicta sposa, incorra pena de libre cento de denari senza diminutione,<br />

et, dagendoli più che le cose predicte et accadesse caso de restitutione delle cose<br />

predicte per solutione de matrimonio, che le dicte cose che havesse date più<br />

vetate como è decto de sopra, quello tale che le havesse date se le perda et che<br />

per niuno modo non sia udito quando le volesse domandare, né ipso, né soi<br />

heredi. Et, se lu dicto potestà et lu dicto suo notario serà negligente nelle predicte<br />

cose, paghe pena de cento fiorini per ciascuno, et lu sposo o lu marito che<br />

mena <strong>la</strong> sposa o altri per ipso nel tempo che menarà, lu dì de sabbato precedente<br />

et ne <strong>la</strong> sera de ipso sabbato et nel dì che <strong>la</strong> mena, nel<strong>la</strong> sera de ipso dì,<br />

possa fare o far fare corte allo modo delli nursini, de li homini et persone per<br />

suo libito et voluntà. Et oltra alli dì et sere predicte non lo possa fare al<strong>la</strong> pena<br />

predicta, et nel dì che manda <strong>la</strong> dicta sposa tanto et non più col<strong>la</strong> dicta pena de<br />

libre vinticinque de denari. Et che quello che manda <strong>la</strong> decta sposa et anche chi<br />

<strong>la</strong> mena uno dì prima et quindici altri dì de poi non possa, né debia, andare<br />

al<strong>la</strong> casa de l’uno dell’altro con alcuna quantità de homini o de donne se non<br />

so<strong>la</strong>mente con dudeci o quindeci persone al più tra maschi et femine ad pena<br />

de libre vinticinque de denari per ciascuno et ciaschuna fiata. Et etiandio non<br />

sia licito ad alcuno reintrare ipso sposo et sposa infra spatio de sei mesi dal dì<br />

che lu dicto marito menò <strong>la</strong> dicta sposa al<strong>la</strong> casa, né alchuno dono alhora ad<br />

alchuna parente de lo sposo et sposa per tale cascione dare o fare dare per<br />

qualunqua modo al<strong>la</strong> pena predicta.<br />

Ancora adiongendo che al tempo de epsa sposa o mogliera de alcuno partoresse<br />

figliolo o figlio<strong>la</strong> o nanti o poi lu patre et <strong>la</strong> matre, lu fratello o altri per


616 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

parte de chi manda <strong>la</strong> decta sposa, né possa, né debia mandare ad epsa, né al<br />

dicto suo figliolo o figlio<strong>la</strong>, né ad altri per ipsi, dare o donare se non uno<br />

panno de colore ruscio de dui braccia de valore de uno fiorino da più et tre<br />

braccia de panno carfagno o verdino et dece bracia de panno de lino o vero de<br />

canova per fasciaturi et quatro fascie de lino o de canova et niente altro più ad<br />

pena de libre vinticinque de denari et, contrafacendo, in caso de restitutione non<br />

se possa redomandare. Et, nelli sopradicti casi et ciaschuno de ipsi, lu potestà et<br />

capitanio de <strong>la</strong> dicta terra et ciascuno de ipsi siano tenuti et debiano ad tucti et<br />

singuli delinquenti nelle predicte o alcune de epse procedere per officio loro, et<br />

quelli che trovarà culpabili punire et condemnare nelle pene predicte sotto pena<br />

de libre cento de denari per ciascuna fiata nelle quali seranno negligenti nelle<br />

predicte cose.<br />

Adiongando alle predicte cose che niuna donna, de qualunque stato, grado o<br />

conditione se sia, non possa né debia havere, tenere o portare in capo, in dosso,<br />

o qualunque altra parte del corpo, alcuna quantità o sorte, né cosa de velluto, de<br />

seta, oro, perle, coralli, argenti <strong>la</strong>vorati o non <strong>la</strong>vorati, socto pena de libre vinticinque<br />

senza deminutione per ciascuno et ciascuna fiata, se non tanto quanto de<br />

socto se fa mentione, cioè dui para de maniche uno de seta et l’altro de velluto,<br />

una peza de velluto o de seta da pecto, una scuffia de seta simplice da capo<br />

senza perle, oro, argento o altre gioie, excepto so<strong>la</strong>mente uno filo de oro o de<br />

argento o perle de valore al più de ciò che se sia de fiorini dui de moneta. Item<br />

possano portare allo collo uno filo de perle o iogello o senza iogello, de valore in<br />

tucto de fiorini dui. Item una centura de argento o de altro, purché non passe el<br />

valore de cinqui fiorini. Item tre anel<strong>la</strong> de oro con gemma o senza, anel<strong>la</strong> de<br />

argento quanto le piace. Item copecte de argento indorate o non indorate da<br />

capo et al<strong>la</strong>cciature o boctonature de camorre et maniche per ciaschuna camorra<br />

o veste, con questo che el valore de epse copecte, a<strong>la</strong>cciature o boctonature non<br />

passe fiorini quatro fra tucte per ciaschuna camorra o veste. Item che nisciuno<br />

che va al<strong>la</strong> casa del<strong>la</strong> sposa o del marito non possa, né debia portare, né mandare<br />

ad tale casa se non so<strong>la</strong>mente una scaptu<strong>la</strong> de confectioni o uno marzapano<br />

del valore, al più, de tre carlini, né recevere per sé o per altri se non uno<br />

moccichile et altro più, né pedali, né calze, né pianelle, camisce, tovaglicti o qualunqua<br />

altra cosa de qualunqua sorta sia dare, né recevere non se possa, né per<br />

sé, né per altri, socto pena predicta per ciaschuno et ciaschuna fiata.<br />

Dechiarando che le dicte camorre concesse non se possano scol<strong>la</strong>re, né de<br />

nanti, né de reto, ma debiano essere accol<strong>la</strong>te inturno inturno fino al<strong>la</strong> fontanel<strong>la</strong><br />

in piedi del collo al<strong>la</strong> dicta pena. Et qualunque sartore o donna altramente tagliasse<br />

o facesse alchune delle dicte camorre o veste scol<strong>la</strong>ta contra <strong>la</strong> dicta<br />

forma sia punito de facto nel<strong>la</strong> dicta pena et possase da ciaschuno accusare con<br />

uno testimonio fidedigno et guadagne <strong>la</strong> quarta parte de dicta pena et sia tenuto<br />

secreto. Et in tucti li dicti casi sia tenuto lu marito per <strong>la</strong> moglie, lu socero per<br />

<strong>la</strong> nora et qualunqua officiale ne farà executione con efecto guadagne similmente<br />

<strong>la</strong> quarta del<strong>la</strong> pena, et lo resto tucto se appliche al<strong>la</strong> cera del corpo de Christo<br />

che se porta per communione dell’infirmi.


Norcia<br />

617<br />

Adiongendo alle predicte cose che, quando se cegne <strong>la</strong> sposa o se piglia ad<br />

anello lu sposo, non possa menare ad casa del<strong>la</strong> sposa oltra lo numero de quatro<br />

persone, et similmente lu patre o altri parenti del<strong>la</strong> sposa non possano convocare<br />

ad casa del<strong>la</strong> sposa oltra lu numero de sei persone, sotto <strong>la</strong> pena di dece<br />

libre per ciascuna persona che contrafacesse al<strong>la</strong> quale pena sia tenuto tanto chi<br />

invita quanto chi è invitato.<br />

Delle confectioni da non spargere nel tempo delle noze o altro tempo<br />

Item statuimo et ordinamo che con ciò sia cosa che li Nursini pensando<br />

excitare officio de liberalità tanto nelli pa<strong>la</strong>zi et piaze del communo quanto nelle<br />

cose delle private persone et nelle noze, conviti et feste et iochi, et le confectioni<br />

delli Nursini, li quali in tali acti le offeriscano per grande urbanità, se rapiscano<br />

et spargano et alchuna fiata se iectano inutilmente, tanto per li mamuli, quanto<br />

per li grandi. Pertanto provedemo che se alchuno del<strong>la</strong> terra de Norsia, o suo<br />

districto o altrove tollesse o expargesse o iectasse o vero togliere, expargere o<br />

iectare facesse, confectioni in alchuni de li lochi predicti o in conviti o noze o<br />

feste o in iochi qualunqua o alcuno de ipsi, sia punito in libre deci de denari<br />

per ciaschuna fiata. Et se lo ufficiale serà negligente nelle predicte cose o alcuna<br />

de epse, incorra pena de libre vinticinque de denari.<br />

Che alli spusi novelli non se debia portare né dare cosa alchuna<br />

Item perché lu officio conso<strong>la</strong>re è de grande excellentia et se li apartene più<br />

presto dare che recevere, ordinamo che niuna persona, conioncta o non conioncta,<br />

possa né debia portare, dare, mandare o donare ad alchuno consulo novello<br />

del<strong>la</strong> terra de Norsia prima che entre in officio, alcuna scaptu<strong>la</strong> o quantità de<br />

confectioni, marzapani, vino, pinochiati o dono o altro presente, né qualunqua<br />

altra cosa se sia, ad pena de libre dece de denari per ciaschuno et ciaschuna<br />

fiata; <strong>la</strong> qual pena se appliche al corpo sacratissimo de Christo et de facto se<br />

scota finito lu officio consu<strong>la</strong>re senza mora, non obstante quibuscunque.<br />

Del modo et ordine da tenerse al tempo de <strong>la</strong> morte de qualchuno<br />

Statuimo et ordinamo che niuno vada ad magnare al<strong>la</strong> casa donde e lu morto<br />

o morta se extrahesse, nel dì o tempo de <strong>la</strong> sua sepultura, excepto lu patre,<br />

matre, figlioli o figliole, fratelli o sorelle carnali, nepoti, zii carnali, tanto da<br />

parte del patre, quanto da parte del<strong>la</strong> matre, <strong>la</strong> sorel<strong>la</strong> del patre, <strong>la</strong> sorel<strong>la</strong> del<strong>la</strong><br />

matre carnali, lu socero, <strong>la</strong> socera, lu cuinato o cuinata, o cuinato de <strong>la</strong> cuinata<br />

carnale de ipso morto o morta, o del patre o del<strong>la</strong> matre delli figlioli loro. Et<br />

che niuno se stracci panni, né se moze capilli per alchuno morto o morta, né se


618 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

cacce capuccio o capel<strong>la</strong> de capo. Et, de poi che lu morto serà portato nel<strong>la</strong><br />

eclesia, dentro allo uscio de epsa ecclesia niuno debia piangere. Et che le donne<br />

non se trovi nanti al<strong>la</strong> casa del morto o del<strong>la</strong> morta quando li homini andranno<br />

o, retornando de <strong>la</strong> ecclesia, che niuno delli heredi o parenti del morto o morta<br />

possa portare le loro cappuccia sconce exuolte più de uno dì in capo, et etiam<br />

in quel<strong>la</strong> matina tanto che se fa lu exequio, dal dì del<strong>la</strong> sepoltura del morto o<br />

morta. Né etiandio possa né debia portare sua barba crisciuta oltra ad uno mese<br />

dal dì del<strong>la</strong> sepoltura de ipso morto o morta per cascione de alchuno morto o<br />

morta; et che li paranti del morto o morta non dicano alcuno non se faccia<br />

radere. Et chi contrafarà nelle predicte cose o alcuna de epse paghe pena de<br />

cento soldi de denari per ciascuno; et quelli che haveranno alcuno morto o<br />

morta non possano, né debiano fare del<strong>la</strong> casa de alchuno morto o morta vocificare,<br />

gridare o con altra voce exc<strong>la</strong>mare, né etiandio nello andare o retornare<br />

dal<strong>la</strong> ecclesia dove il morto o morta fosse sepellito o sepellita, ad pena de libre<br />

dece de denari per ciaschuno che contrafarà et ciascuna fiata, excepto se alcuno<br />

fosse morto fora del<strong>la</strong> Terra de Norsia et suo districto, allora el patre o el fratre<br />

carnale del morto o morta, alli quali venesse <strong>la</strong> dicta novel<strong>la</strong>, possano, in tempo<br />

che retorna <strong>la</strong> novel<strong>la</strong> de ipso morto o morta, ire con pianto al<strong>la</strong> loro casa. Et<br />

che niuno manda dono al<strong>la</strong> casa donde è uscito lu morto o morta, excepto le<br />

persone predicte; et che nullo o nul<strong>la</strong> faccia pianto de nocte de fora <strong>la</strong> casa del<br />

morto o morta, né in nel<strong>la</strong> casa de ipso, po lu terzo sono de <strong>la</strong> campana del<br />

potestà che se sona <strong>la</strong> sera innanti lu sono del<strong>la</strong> dicta campana che sona ad dì.<br />

Et niuna donna vada con lu morto o morta nel<strong>la</strong> ecclesia, ma remangano le<br />

dicte donne nel<strong>la</strong> casa; et se alcuno o alcuna delle dicte contrafarà, paghe <strong>la</strong><br />

dicta pena de libre dece per ciaschuno et ciascuna che contrafarà et ciascuna<br />

fiata; et che niuno presuma remectere de fora <strong>la</strong> terra de Norsia dentro <strong>la</strong> dicta<br />

terra alchuno morto o morta socto <strong>la</strong> pena che se contene in nello statuto sub<br />

rubrica CLXVIIII in lo presente libro, se prima non haveva pagato al<strong>la</strong> ecclesia de<br />

Santo Dominico fiorini dece. Et lu potestà sia tenuto mandare uno notario delli<br />

soi notari et alchuni famigli con lo balivo al<strong>la</strong> casa del morto o morta; et, dopo<br />

che ipso morto o morta è uscito o uscita, ad vedere et referire le dicte cose, et<br />

stiase al<strong>la</strong> re<strong>la</strong>tione loro. Et che niuno o niuna se possa raschiare né in nel<strong>la</strong><br />

faccia, nè in nel pecto intanto che sangue o corruptione de carne appara, né se<br />

debia carpire o pe<strong>la</strong>re capilli in tanto che <strong>la</strong> coteca del capo remanga scoperta<br />

de capilli, ad pena de soldi quaranta per ciaschuna persona che contrafarà et<br />

ciaschuna fiata. Et che niuno corpo de homo morto se possa trare o tenere fora<br />

<strong>la</strong> casa, se non quando se porta al<strong>la</strong> eclesia et non altramente, ad pena de libre<br />

dece de denari per ciaschuno et ciaschuna fiata, et che nullo o nul<strong>la</strong>, nanti <strong>la</strong><br />

casa del morto o morta, <strong>la</strong> sera quando lu corpu se dei sepelire <strong>la</strong> matina sequente,<br />

debia fare alchuno pianto al<strong>la</strong> dicta pena de libre dece. Et che nullo o<br />

nul<strong>la</strong> <strong>la</strong> matina se debia levare nanti lu sono del<strong>la</strong> campana del<strong>la</strong> dicta terra, <strong>la</strong><br />

quale sona <strong>la</strong> matina a dì ad chiamari li homini ad alchuno morto o morta, ad<br />

pena de soldi vinti de denari per ciaschuna fiata, nè alchuno o alchuna debia<br />

al<strong>la</strong> dicta casa del defuncto o defuncta ire nanti lu dicto sono de <strong>la</strong> campana


Norcia<br />

619<br />

al<strong>la</strong> dicta pena de soldi vinti. Et che lu più proximevole allo morto o morta<br />

debia per sè o per altro misso spetiale notificare al potestà o ad altri soi<br />

officiali o ad achuno de ipsi incontinenti depo <strong>la</strong> morte del maschio o de <strong>la</strong><br />

femina, dicendo che lu tale è morto o morta, nominando <strong>la</strong> persona et lo loco<br />

del<strong>la</strong> habitatione de epsa, et che in tale hora se deve sepelire ad tale eclesia,<br />

ad pena de soldi vinti. Et se alchuno serà morto o morta de nocte, chi lo vole<br />

notificare possa ire al pa<strong>la</strong>zo del potestà senza pena et banno. Et che niuna<br />

donna debia uscire fora de <strong>la</strong> casa del morto o morta ad fare pianto, ad pena<br />

de soldi cento de denaro; et che niuna donna possa portare panno de capo<br />

nigri per <strong>la</strong> morte de alchuno ’po tre mesi depo <strong>la</strong> morte del dicto defuncto o<br />

defuncta, excepto le infrascripte donne, cioè matre, moglie, figlia, nepote, sorel<strong>la</strong><br />

carnale, ava, nora, socera, cuinata carnale del defuncto o defuncta, li quali<br />

possano ipsi panni portare perfino ad sei mesi tanto et non più, et chi<br />

contrafarà paghe pena de soldi vinti per ciaschuna fiata. Et che niuno homo<br />

debia fare alchuna gonna o cappa de panno nigro per cascione de alchuno<br />

morto o morta, ad pena de libre dece de denari. Et tucte et singule predicte<br />

cose lu potestà et lu capitanio facciano bannire una fiata lu mese con dui<br />

trombecte nelli lochi consueti per <strong>la</strong> terra de Norsia, in presentia di uno delli<br />

soi notarii, lu quale potestà sia tenuto ad mandare lu predicto notario con li<br />

dicti bannitori, ad pena de libre vinticinque per ciaschuno mese, et nientedimino<br />

questo statuto legere faccia una fiata lu mese nel consiglio <strong>generale</strong> de <strong>la</strong><br />

dicta terra al<strong>la</strong> dicta pena. Et lu potestà sia tenuto, sub vinculo de iuramento<br />

et ad pena de cento libre, mandare uno delli suoi notari con li famigli ad<br />

recercare de le predicte cose et de ciaschuna de epse, et li contrafacenti punire<br />

et condemnare nelle pene predicte.<br />

Adiongendo et dechiarando che nullo presuma havere o portare ad alcuna<br />

eclesia, nel tempo del<strong>la</strong> morte de alchuno homo o donna quando se porta ad<br />

sepelire, se non dui doppieri inhastati tanto, et quatro dopieri de cera per lo<br />

lecto ad pena de soldi quaranta. Et che non possano né debiano dare o fare<br />

dare ad alchuno stante allo officio de dicto morto o morta se non tre candele<br />

de cera tanto per ciaschuno plebano, lectore, guardiano, preposto, priore o vicario,<br />

ad ciaschuno prete dui candele tanto, et ad ciaschuno altro clerico de qualunqua<br />

conditione se sia, se non una cande<strong>la</strong> de cera tanto, intanto che ciaschuna<br />

de le dicte candele non possa essere de maiore valore de quatro denari per<br />

ciaschuna de epse candele, ad pena de soldi vinti de denari. Et che non se<br />

possa fare alchuno exequio o officio per lo dicto morto o morta nel dì sequente<br />

’po lu dì de <strong>la</strong> sepultura, et chi contrafarà le heredi del morto siano punite in<br />

libre deci de denari. Anchora dechiarando che in tempo del<strong>la</strong> sepultura de ipso<br />

morto o morta et quando se porta lu dicto morto o morta ad sepelire, ce possa<br />

havere li homini de l’arte sua, ma quando non ce volesse li homini de l’arte sua<br />

ce possa havere li homini de dui fraternite et non più, alli quali se dia <strong>la</strong> cande<strong>la</strong><br />

secundo lu modo usato et custumato, li quali vadano denanti al morto o<br />

morta perfino al<strong>la</strong> casa dove se fa lu officio con le dicte candele adpicciate<br />

secundo che è consueto.


620 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Dechiarando le cose predicte che, nel dì nanti al<strong>la</strong> sepoltura de alchuno<br />

morto o morta, non sia licito, né se debia fare alchuna adunanza de homini o<br />

de prego per andare al<strong>la</strong> casa dove se facesse lu pianto o <strong>la</strong>mento del dicto<br />

morto o morta per condolerse insemi con li parenti del dicto morto o morta,<br />

al<strong>la</strong> pena de soldi cento de denari da pagarse per le herede del dicto morto o<br />

morta, forscia non andassoro con licentia delli signori consoli, allhora ad pena<br />

non siano tenuti, excepto non fussero li parenti del dicto morto o morta per<br />

fino in quarto grado secundo <strong>la</strong> rascione canonica computando, et excepto li<br />

vicini de ipso morto o morta, li quali non siano tenuti ad pena. Et tucte le<br />

predicte et singule cose non habiano loco, né se intendano nel<strong>la</strong> morte de li<br />

cavaleri, doctori, medici et conti et le loro donne. Et etiam non habiano loco in<br />

quilli li quali morissero de ma<strong>la</strong> morte nel<strong>la</strong> terra de Norsia o suo districto o<br />

altronde, et ciaschuno possa accusare li contrafacente et habia <strong>la</strong> quarta parte de<br />

<strong>la</strong> dicta pena, et sia tenuto secreto, <strong>la</strong> qual pena tucta pervenga in mano del<br />

camorlingo del dicto communo et ipso sia tenuto asignare al dicto accusatore <strong>la</strong><br />

dicta quarta parte ad ciò che fraude non ce se commecta. Et nientedimino lu<br />

potestà et lu capitanio nelle predicte possa fare inquisitione contra li delinquente<br />

et habia <strong>la</strong> quarta parte de tucto quello che faranno venire in communo et se<br />

nelle predicte cose seranno negligenti, incorrano pena de libre vinticinque de<br />

denari per ciaschuno.<br />

2. 1535<br />

Riformanze<br />

Disposizioni suntuarie<br />

1. Che il marito non possa portare al<strong>la</strong> sposa gamurra d’imbroccato, velluto,<br />

seta, damasco, né alcun’altra sorta di drappi, ma di panno di qual sorta gli<br />

piaccia, con un paro di maniche per gamurra et adornamento de balzane con<br />

balzane, villuto o damasco fino, di un braccio et mezzo per gamurra per dicto<br />

adornamento, et fiorini dui d’argento per gamurra et non più.<br />

2. Item che il marito né altri non possa portare alcuna sorta de doni ad<br />

alcuna persona de casa, o de fora de casa de epsa sposa, excepto a lo sposo sia<br />

licito portare al<strong>la</strong> sposa per uso suo anel<strong>la</strong>, pedali, pianelle, et un paro de scattole<br />

de confecti, excepto <strong>la</strong> Natale possa portar per mancia a <strong>la</strong> sposa bolognini<br />

vintiquatro per tutto el tempo che <strong>la</strong> tene presa en casa del patre, o altrove.<br />

3. Che en el dicto tempo che sta presa <strong>la</strong> sposa, nessun homo o donna li<br />

possa portare, né mandare, nè donare alchuna cosa de doni de che sorte se sia,<br />

se non una scactu<strong>la</strong> de confecti per persona, o altro de valore de bolgnini ventiquattro<br />

et non più.<br />

4. Item che en dicto tempo che sta presa <strong>la</strong> sposa, non se possano fare<br />

conviti, né da l’uno né da l’altro canto, excepto al marito, et alli abitanti in un<br />

medesimo foco con lui, et non ad altri.


Norcia<br />

621<br />

5. Item, che al marito li sia lecito portare una centura al<strong>la</strong> sposa a libito<br />

suo, et un’altra centura per uso continuo de valuta de fiorini sei, et non più.<br />

6. Item, a lo sposo, dal canto de <strong>la</strong> sposa, non se li possa dare se non un<br />

fazzolecto et una camisia senza <strong>la</strong>vori de oro, né perne, et a li altri parenti de lo<br />

sposo, presentando <strong>la</strong> sposa come de sopra, li sia lecito donarli un moccichino<br />

per persona, senza <strong>la</strong>voro de oro né de perne.<br />

7. Item che facendose nozze non se possano invitare se non li parenti fino<br />

in quarto grado secundo <strong>la</strong> rasione canonica, alli quali parenti non sia licito<br />

portare alchuna sorte de presenti, né mandare ad casa de lu sposo, ma i nel<br />

contado a le nozze, li possano portare di valuta bolognini ventiquattro; et che le<br />

nozze non possano comenzare fino al sabato ad sera, et non prima, et durino<br />

fino a <strong>la</strong> domenica ad sera seguente, et non più.<br />

8. Item che ne le nozze et conviti non se possano dare nel<strong>la</strong> co<strong>la</strong>tione in<br />

nessun modo marzapane, penocchiate de nessun tempo, et <strong>la</strong> co<strong>la</strong>tione non se<br />

possa dare nè offerire più de una volta et che né <strong>la</strong> sposa né altri non possino<br />

dare confectione alcuna né di casa, né fora di casa.<br />

9. Item che <strong>la</strong> sposa non se li possa portare né mandare per giogie né dare<br />

per ornamenti se non le infrascripte cose, cioè: dece camisce, quattro tuaglioli,<br />

quindici scuffie, octo anelicti, quattro moccichini, una corona de coralli del valore<br />

de fiorini tre, et non più, et altre cosecte de prezzo de fiorini due tra tucto;<br />

et le dicte giogie non se possano mostrare como già era solito, et mostrando, le<br />

perdano, et non le possano più redomandare.<br />

10. Item che <strong>la</strong> sposa possa portare in capo una schuffia con perne oro de<br />

valuta de fiorini dece in tucto, et non più.<br />

11. Item perché le male usanze se debiano levare, pertanto non volimo che<br />

per nissun modo se possa andare ad casa de lu sposo per lu coro.<br />

12. Item che a lu convito, che farà el patre o actinente de <strong>la</strong> sposa, poichè<br />

<strong>la</strong> sposa è andata ad marito, el decto sposo ce possa menare li parenti soi fino<br />

in tertio grado, et non più, excepto se volesse menare qualche suo amico forastiero<br />

ce possa menarlo et non altri; et similmente alle nozze sia lecito invitare<br />

dei forastieri.<br />

13. Item al tornare del<strong>la</strong> donna ad casa del marito, a li soi actinenti li sia<br />

lecito darli un paro de cofani o forzeri, o una cassa de noce, et tre gamurre de<br />

panno ornate como de supra de villuto seta argento et un mantello de fiorini<br />

deceocto et non più, et tanto manco, quanto parerà spendere en dicto mantello,<br />

et chi le farà uno schiale de once cinque d’argento et non più; et al dicto sposo<br />

li parenti de <strong>la</strong> sposa li possano donare fiorini tre et non più, o uno anello de<br />

oro o altro che sia.<br />

14. Item che figliandose <strong>la</strong> donna non se li possa dare da patri, fratelli, o<br />

altri in nome loro se non dui iulii, cioè bolognini sedici, et una scactu<strong>la</strong> de<br />

confectione.<br />

15. Item per lo enfantazzone una benna con una coltruccia, un pannu ruscio<br />

da redi, quattro fasce, un paro de lenzo<strong>la</strong>, un lenzoletto da redi da prezzo<br />

de fiorini vinti in tutte dicte cose, et tanto se possa indomandare ad chi non lo


622 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

facesse dicto enfantazzone, ma se alchuno per impossibilità non possesse fare le<br />

dicte cose et el marito de <strong>la</strong> sposa glie le indomandasse, alhora se habia ad<br />

mectere due parenti comuni ad iudicare dicte cose da lo dicto prezzo en giù.<br />

16. Item che doctori, cavaleri et conti possano fare ad loro libito in omnibus<br />

et per omnia.<br />

17. Item che se debia observare dicta reformanza in omnibus et per omnia<br />

et qualunque non observasse per ogni volta che contraffarà sia tenuto et debia<br />

pagare per ciaschuna volta libre cinquanta de denari: <strong>la</strong> quale pena se paghe<br />

senza alchuno benefitio se li admecta et de <strong>la</strong> dicta pena ne habia <strong>la</strong> quarta<br />

parte lu offitiale che con effecto ne farà <strong>la</strong> exequtione, lo resto tucto vada a <strong>la</strong><br />

comunità de Norsia.<br />

3. 1598<br />

Riformanze<br />

Capitu<strong>la</strong> superfluarum expensarum de quibus supra fit mentio sunt<br />

tenoris infrascripti videlicet<br />

In nome sia dell’onnipotente Dio et del<strong>la</strong> sua matre Maria sempre vergine etc.<br />

Desiderando li sempre magnifici signori consoli di Norcia, cioè ser Gioacchino<br />

Quarantotto nell’officio conso<strong>la</strong>re priore meritissimo et compagni, conforme<br />

all’ordine del consiglio <strong>generale</strong> di detta terra celebrato sotto il dì xxv d’aprile et<br />

l’ultimo di maggio prossimi passati del presente anno 1598, con ogni opportuno<br />

rimedio provedere all’abuso et corrutte<strong>la</strong> del <strong>la</strong>scivo, disordinato et eccessivo vestire<br />

et ornamenti del<strong>la</strong> donne et intollerabili dote che si danno, et alle gravi<br />

spese che si fanno nel presentare, far conviti et magnare con altre superflue<br />

spese che giornalmente per varie occasioni si fanno, le quali sono causa delle<br />

ruvine di molte famiglie et casate; però con ordine come di sopra et con l’auctorità<br />

et intervento del molto illustre et eccellente signore Giovan Iacomo Nerotti<br />

de l’una et l’altra legge dottore, di Norcia e del<strong>la</strong> Montagna moderno prefetto,<br />

fanno, ordinano et stabiliscono l’infrascricti decreti, capituli, ordini et riformanze<br />

confermati nel precedente consiglio <strong>generale</strong> et da osservarsi per l’avvenire invio<strong>la</strong>bilmente<br />

ad letteram sotto le pene infrascricte, di modo tale che se intenda<br />

levata ogni autorità et facoltà ad ogni persona di qualsivoglia dignità, facoltà et<br />

preminenza de dichiarare et interpretare le parole et senso dell’infrascricti ordini,<br />

riservando so<strong>la</strong>mente al detto signor prefetto che serrà per li tempi et al general<br />

consiglio ogni dechiaratione, interpretatione et intelligenza di tutto quello sopra<br />

de che potesse nascere difficoltà o dubio alcuno et sopra alle parole che si potessero<br />

tirare, dechiarare et intendere in più sensi etcetera.<br />

1. Del presente che può far lo sposo.<br />

In primis che lo sposo non possa portar presente di sorte alcuna a qualsivoglia<br />

persona, maschio o femina, grande o piccolo, da canto del<strong>la</strong> sposa, salvo ad


Norcia<br />

623<br />

essa sposa anelli d’oro convenevoli, una col<strong>la</strong>na d’oro che non passi <strong>la</strong> valuta di<br />

scudi quindici etiam che sia moglie di qualsivoglia privilegiato, et un vezzo di<br />

perle che non passi il valore di otto scudi, et orecchini d’oro che non passino<br />

tre scudi; nel resto li sia prohibito ogni altro ornamento sotto pena al<strong>la</strong> sposa<br />

del<strong>la</strong> perdita di quel più che valesse et importasse <strong>la</strong> cosa donatagli et allo sposo<br />

di scudi 25 per ciascuna cosa donata et ciascheduna volta.<br />

2. Delli presenti infra annum.<br />

Non possa lo sposo, quando va a vedere <strong>la</strong> sposa, portare più di doi scattole<br />

di confetti, eccetto nel<strong>la</strong> Natale di Nostro Signore, nel qual tempo possa<br />

portare per mancia al<strong>la</strong> sposa in danari quanto vole et gli pare, insiemi con una<br />

scatto<strong>la</strong> o cartata di libre quattro, ma non altre robbe sotto detta pena. Et alli<br />

altri di casa, cioè a socera, cognata, nipoti, né a qualsivoglia altra persona da<br />

canto del<strong>la</strong> sposa, possa portare, né donare cartate, confectioni né altre cose da<br />

magnare, né altre robbe, nemmeno mance in danari in grossa né in picco<strong>la</strong><br />

quantità, eccetto alli minori di quindici anni, alli quali sia lecito et si possa fare<br />

<strong>la</strong> mancia solo di un paolo o doi al più, senza altro, et alle donne in primo<br />

grado da canto del<strong>la</strong> sposa possa presentarli un paro di pedali o pianelli o una<br />

scatto<strong>la</strong> per uno, et questo possa farlo il primo anno so<strong>la</strong>mente, sotto <strong>la</strong> medesima<br />

pena. Et similmente, nel<strong>la</strong> festa del<strong>la</strong> Pasqua del<strong>la</strong> Resurectione non si possa<br />

presentare dal<strong>la</strong> sposa né da alcuno suo parente o sua parente di qualsivoglia<br />

qualità, allo sposo ove, agnelli, né altra robba come si è costumato ma<strong>la</strong>mente<br />

per il passato. Possa bene lo sposo, parendoli, donare al<strong>la</strong> sposa un agnello o<br />

capretto et non più, sotto pena di 10 scudi per ciascheduna volta et ciascuna<br />

persona. Nemmeno <strong>la</strong> sposa possa presentare ad alcun parente dello sposo ove o<br />

altro in detto tempo sotto detta pena.<br />

3. De quelli che possono presentare <strong>la</strong> sposa.<br />

Che il padre, fratello o altro attinente dello sposo sino in secondo grado, da<br />

computarsi secondo <strong>la</strong> ragion canonica, possano et li sia lecito, volendo, presentare<br />

<strong>la</strong> sposa di un presente solo di quel<strong>la</strong> sorte che gli parerà et piacerà, di<br />

modo che quello del padre, o del primo fratello non essendoci padre, non passi<br />

<strong>la</strong> somma et valuta di quattro scudi, et li altri parenti di doi scudi, et <strong>la</strong> sposa,<br />

versa vice, non possa representare se non una so<strong>la</strong> cosa, cioè fazzoletto o tovagliolo,<br />

et non altro, senza però raccami d’oro, d’argento o perle, quali raccami<br />

debiano in ogni modo in qualsivoglia sorte de presenti esser prohibiti espressamente<br />

sotto pena di dieci scudi per ciascheduna persona et ciascuna volta.<br />

4. Delle vesti da darsi al<strong>la</strong> sposa.<br />

Che il padre, fratello o altri dal<strong>la</strong> banda del<strong>la</strong> sposa, possa o debbia, volendo,<br />

dare le vesti et cose infrascricte ad essa sposa:<br />

Un paro de cofani o forzieri, tre veste di panno con maniche di drappo o<br />

panno, una veste di drappo senza oro et argento, né sia di fondo d’oro fino né<br />

finto, una sottana di colore, una bernia di panno o sagia pavonazza, venetiano,<br />

fiorentino, o di Castello, et si portino a casa del<strong>la</strong> sposa doppo l’Ave Maria del<strong>la</strong><br />

sera, recto tramite, senza andar per Norcia come per il passato si è ma<strong>la</strong>mente


624 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

costumato, et altre veste non si possano dare, né donare da esso padre, fratelli o<br />

altri parenti sotto pena di scudi cento per ciascuna persona et ciascheduna volta,<br />

et del<strong>la</strong> perdita delle vesti che si dessero al<strong>la</strong> sposa oltra le predette.<br />

Item che nel giorno del convito che si fa l’ottava delle nozze non si possa<br />

donare cosa alcuna al<strong>la</strong> sposa che passi il valore di tre scudi et allo sposo un<br />

anello d’oro che non passi il valore di tre scudi d’oro. Né sia lecito di casa del<br />

padre in detto giorno o inanzi, né doppo et in qualsivoglia modo et per mezzo<br />

di qualsivoglia persona, pigliare o portar via alcuna quantità di lino, canapa, né<br />

meno ad alcun huomo o donna, grande o piccolo, parente o non parente, vicino,<br />

né ad altri dare et donare ad essa sposa mance in danari o in altra robba,<br />

tanto da canto dello sposo come del<strong>la</strong> sposa, sotto pena di dieci scudi per ciascheduno<br />

et ciascheduna volta.<br />

5. De chi può andare alle nozze.<br />

Lo sposo, quando vol menare a marito <strong>la</strong> moglie a casa sua, possa invitare li<br />

suoi parenti et amici che gli parerà et possa pastegiarli tutto un giorno a pranzo<br />

et a cena et non più a spese proprie di esso sposo, et non possa per qualsivoglia<br />

causa et sotto qualsivoglia pretesto et mezzanità d’altre persone presenti, magnativi<br />

di qualsivoglia sorte in quel giorno, né prima, né doppo, sotto pena di dieci<br />

scudi per ciascuna persona et ciascuna volta.<br />

Dichiarando espressamente esser vietato allo sposo in qualsivoglia modo et<br />

sotto qualsivoglia colore menare tanto in tempo di nozze come mentre terrà <strong>la</strong><br />

moglie sposata et maritata in casa del padre o fratello, né dopo, far redotti di<br />

compagni et menarli a magnare et bere, etiam sotto pretesto di visitare lo sposo<br />

o sposa, possa recevere da loro presente alcuno in qualsivoglia modo et di qualsivoglia<br />

cosa, sotto pena di scudi venticinque per ciascuno et ciascuna volta che<br />

si contrafacesse, salvo che, menando fuori di nozze un compagno o doi senza<br />

presente alcuno, non si intenda esser contravenuto al capitolo, nemmeno chi<br />

come amico senza portar presente fosse chiamato ad aiutare al<strong>la</strong> provisione delle<br />

nozze.<br />

6. De quelli che possono andare con lo sposo il sabato a sera.<br />

Non sia lecito allo sposo menare il sabato a sera et giorno precedente al dì<br />

che menarà <strong>la</strong> sposa a casa, invitare o menare a casa del<strong>la</strong> sposa se non li<br />

parenti affini et cognonti a lui in secondo grado, da computarsi secondo <strong>la</strong> ragion<br />

canonica, né possano li parenti del<strong>la</strong> sposa andare con numero di persone a<br />

levar lo sposo di casa per condurlo a casa di essa sposa, ma basti solo fargli<br />

sapere l’hora per un partico<strong>la</strong>re, et altri parenti fuori del secondo grado quel<strong>la</strong><br />

sera non debiano andarci, né meno compagni, etiam sotto pretesto di veder<br />

bal<strong>la</strong>re o sotto altra scusa, etiam che non portino presenti, essendo esclusi li<br />

parenti come di sopra.<br />

Et in ogni modo, in tutto et per tutto, se intenda anco prohibito, <strong>la</strong> sera<br />

che serrà andata a marito <strong>la</strong> mattina <strong>la</strong> sposa, etiam al padre, fratelli, madre,<br />

sorelle et altri attinenti andare a casa dello sposo sotto pretesto di visita o di<br />

altro, sotto pena di scudi dieci per ciascheduno et in ciascuno di detti casi.


Norcia<br />

625<br />

Nè meno possano lo sposo, parenti et altre persone, il giorno che serrà<br />

menata a marito <strong>la</strong> sposa, doppo a magnare, andare a casa del<strong>la</strong> sposa sotto<br />

qualsivoglia pretesto, eccetto al marito, volendoci andare con un parente o dui<br />

et non più, senza altra adunanza di gente, sotto pena di scudi dieci per ciascuna<br />

persona et ciascuna volta.<br />

7. Delle co<strong>la</strong>tioni.<br />

Non si possa, <strong>la</strong> sera che si cigne <strong>la</strong> sposa, né in altri tempi, dare co<strong>la</strong>tione<br />

più di una volta et so<strong>la</strong>mente doi sorte di confetti, senza però confectione di<br />

mele, di zuccaro et di pinnocchiate, che si prohibiscono in ogni modo, et non se<br />

diano dal<strong>la</strong> sposa o da altri in fazzoletti o altro gluppo di dette co<strong>la</strong>tioni, bastando<br />

solo quello che si pigliano da loro.<br />

Et il medesimo si osservi in casa delli signori consoli novelli, nel<strong>la</strong> prima<br />

volta che seranno estratti del magistrato, sotto pena di cinque scudi per ciascuna<br />

persona et ciescuna volta.<br />

8. Del presentare lo sposo.<br />

Non si possa dare allo sposo fazzoletti, tovaglioli o altre cose da alcuno o<br />

alcuna da canto del<strong>la</strong> sposa in quel<strong>la</strong> sera che si cinge, né in altro tempo prima<br />

né doppo, eccetto dal<strong>la</strong> sposa et suoi parenti sino in secondo grado, né esso<br />

sposo possa donare alli parenti del<strong>la</strong> sposa in detta sera, né in altro tempo<br />

prima o doppo, eccetto da essa sposa o suoi parenti sino in detto grado, da<br />

computarsi come di sopra, se non un paro di pianelli o pedali.<br />

Né meno <strong>la</strong> sposa overo altri di casa sua, in qualsivoglia tempo o modo,<br />

possa representare né in grossa né in picco<strong>la</strong> cosa le donne parenti et attinenti<br />

allo sposo in qualsivoglia grado, etiam che sia socera, cognata et etiam minori di<br />

sei anni, né portarlo o darlo doppo che serrà andata a marito, come da molti<br />

anni in qua si è ma<strong>la</strong>mente costumato, nel che si usi ogni estremo rigore sotto<br />

pena di scudi 25 per ciascuna persona et ciascuna volta.<br />

9. Del convito dello sposo.<br />

Al convito che farrà il padre o altri attinenti del<strong>la</strong> sposa, doppo che serrà<br />

andata a marito, non li possa menare lo sposo, eccetto li suoi parenti et affini<br />

sino in secondo grado come di sopra, et quello che farrà il convito possa menarci<br />

dal canto suo similmente li cognonti in detto grado, et volendo ci possa anco<br />

menare compari et forastieri, se così ad esso convitante parerà.<br />

Et sia espressamente prohibito l’abuso sino qui molte volte fatto che li<br />

parenti del convitante vadano a pigliare in piazza o altrove li convitati, né tam<br />

puoco possano ricondurli in piazza con comitiva doppo il convito o festa, sotto<br />

pena in ciaschedun caso, per ciascuna persona et ciascuna volta di scudi<br />

dieci.<br />

10. Delle donne che accompagnano <strong>la</strong> sposa a messa o <strong>la</strong> menano a marito.<br />

Alle donne che andaranno ad accompagnare al<strong>la</strong> messa <strong>la</strong> prima volta che<br />

uscirà fuori, ovvero andata a marito, <strong>la</strong> sposa, sia non solo prohibito espressamente<br />

il ritenerle in casa a magnare in modo alcuno ma né manco se gli dia et<br />

offerisca co<strong>la</strong>tione di sorte alcuna, anzi, quando seranno arrivate a casa, siano


626 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

licentiate dal<strong>la</strong> sposa et non debiano entrare in casa sua sotto qualsivoglia quesito<br />

colore, tanto quelle da canto del sposo come quelle da canto del<strong>la</strong> sposa,<br />

et a quelle da canto del marito gli sia lecito entrare in casa il dì che <strong>la</strong> menano<br />

a marito, senza farci co<strong>la</strong>tione sotto pena di dieci scudi per ciascuno et<br />

ciascuna volta.<br />

11. Del<strong>la</strong> co<strong>la</strong>tione che si può dare nel tempo che publica <strong>la</strong> sposa et alle<br />

figliate.<br />

Si ordina che, quando si publica di novo alcuna sposa, overo figliata qualche<br />

donna, a quelle che andranno a visitar <strong>la</strong> sposa o figliata si possa dare per<br />

co<strong>la</strong>tione solo una sorte di confetti anasi o minuti, senza altre confectioni dove<br />

entri zuccaro o mele, quali siano in tutto prohibite, né si possa dare in fazzoletti<br />

o carte pugni et gluppi di confetti o altro.<br />

Et alle figliate non possano portare polli, ove et simili cose, eccetto li attenenti<br />

di detta figliata sino in secondo grado da computarsi come di sopra.<br />

Et che li compari che vorranno presentare <strong>la</strong> comare nel far del battesimo, o<br />

in altro tempo, non possa presentar cosa che passi uno scudo et questo una so<strong>la</strong><br />

volta al battesimo o a casa, et non lo possa fare se non una volta so<strong>la</strong>, sotto<br />

pena di scudi dieci per ciascuno et ciascuna volta.<br />

12. De’ conviti mentre <strong>la</strong> sposa sta iurata.<br />

Mentre <strong>la</strong> sposa sta giurata et marrata in casa et prima che vada a marito,<br />

non si possa far pasti né conviti né dall’uno né dall’altro canto, eccetto alli<br />

habitanti con esso ad un medesimo fuoco et famiglia, et alli fratelli, zii et nepoti<br />

carnali etiam che fossero divisi dallo sposo et alli affini in primo grado sotto<br />

pena tanto alli invitanti come all’invitati che contrafaranno de dieci scudi per<br />

ciascuno et ciascuna volta.<br />

Et nel<strong>la</strong> medesima pena di più caschino presentando come di sopra nel capitolo.<br />

Et sotto le medesime pene incorrano quelli che il giorno o altro dopoi<br />

che serrà andata a marito andaranno sotto pretesto di quello se diceva il cuoio,<br />

ovvero sotto qualsivoglia, con finta causa et occasione.<br />

13. Delle gioie da non mostrarsi.<br />

Li ornamenti et giocali seu gioie che <strong>la</strong> sposa porta per suo uso et ornamento<br />

a casa del marito non si debbiano come è stato solito mostrare, né il dì<br />

seguente né dopoi, né convocare per questo o sotto altro pretesto parenti o<br />

vicine, né ricevere mancie in danari, né in altre cose in modo alcuno in casa del<br />

marito, del padre, né altrove.<br />

14. Dell’infantazzone.<br />

Si prohibiscono raccami d’ogni sorte et sopra qualsivoglia sorte di te<strong>la</strong> o<br />

drappo o panno et che non si possano portare se non <strong>la</strong> sera dopoi il sono<br />

dell’Avemaria, prohibendo espressamente che li polli a coppia non si portino,<br />

se non dal<strong>la</strong> madre, sorelle, matregne, zie carnali sino in secondo grado come<br />

di sopra, sotto pena de dieci scudi per ciascuno et ciascuna persona che controfarrà.


Norcia<br />

627<br />

15. Delle mance et presenti del<strong>la</strong> Natale.<br />

Non sia lecito portare o mandare presenti ad alcuna persona di qualsivoglia<br />

sorte, eccetto alli illustri signori superiori prefetto, capitano et altri forastieri sa<strong>la</strong>riati,<br />

persone religiose et luoghi pii; possa bene lo sposo portare al<strong>la</strong> sposa una<br />

scatto<strong>la</strong> di confetti, overo una cartata di libbre quattro, assieme con <strong>la</strong> mancia,<br />

et alli figlioli o figliole che stessero in una casa gli sia lecido darli per mancia un<br />

paolo o doi et non più.<br />

Et se alcuna donna si figliarà, non si possa dare al<strong>la</strong> creatura nata <strong>la</strong> mancia<br />

se non dal padre, madre, fratelli, zii carnali, cognati carnali, religiosi et compari,<br />

purché sia di cosa onesta et ragionevole, sotto pena di dieci scudi per ciascuno<br />

et ciascuna volta che si contrafarrà.<br />

16. Di quelli che sonno assenti et corrano a casa et altre rechieste.<br />

Non sia lecito in modo alcuno andare a visitare con pretesto di sorte alcuna<br />

quelli che tornano di fuori, etiam che fossero convalescenti, né che se gli fosse<br />

morto qualche parente, né per altre simili occasioni, eccetto all’infermi durante<br />

l’infermità, sotto pena di scudi dieci per ciascuna persona et ciascuna volta.<br />

17. Delle doti.<br />

Vedendosi che da molti anni in qua <strong>la</strong> terra di Norcia è mancata di molte<br />

nobili et ricche famiglie et che hoggi si ha duro passare nel vivere per carestia<br />

delle cose ogni persona etiam comoda, che giornalmente le doti che si danno<br />

alle figliole, sorelle et nepoti crescano de numero molto grandemente, et che<br />

questo però ha bisogno di gran riforma, tanto più che il plebeo alle volte supera<br />

il nobile et così cagionano <strong>la</strong> ruvina delle case et non si odano se non lite,<br />

questioni et differenze per tal conto, però è parso molto utile et a proposito<br />

statuire et ordinare che, dal dì del<strong>la</strong> publicazione delli presenti capitoli, le doti<br />

che si daranno, etiam a dottori et a qualsivoglia altra persona privilegiata, non<br />

passi il numero di mille fiorini di moneta norcina, distribuendo li pagamenti<br />

come meglio le parte seranno d’accordo, et sopra ciò bisognando, se debbia<br />

spedire ogni conformità necessaria dall’illustrissimi signori superiori, sotto pena a<br />

chi contrafarrà di scudi cinquecento, et del<strong>la</strong> perdita di quel sopra più che si<br />

desse o pigliasse de mille fiorini. Ma in questo non se intenda compresa una<br />

donna che serrà unica figlio<strong>la</strong> al padre, overo haverà patrimonio in qualsivoglia<br />

modo, in qual caso possa dotarsi come si vole.<br />

Nel<strong>la</strong> qual pena di scudi cinquecento incorrano tanto quelli che daranno <strong>la</strong><br />

dote, quanto quelli che <strong>la</strong> riceveranno più di mille fiorini come di sopra, quanto<br />

anco tutti quelli che accedessero, promettessero, overo usassero contro <strong>la</strong> forza<br />

delli detti ordini, et tanto mezzani quanto anco altra persona che trattasse, consigliasse<br />

et consentisse, et anco li notari che se ne rogassero, et li testimonii che<br />

ci fossero presenti di qualsivoglia auctorità, dignità et preminenza incorrano nel<strong>la</strong><br />

detta pena, del<strong>la</strong> quale non se gli possa far grazia alcuna, ma in ciò si debbia<br />

procedere con ogni rigore.<br />

18. Delle vesti che lo sposo dà al<strong>la</strong> sposa.<br />

Che per l’avvenire lo sposo non debia dare o portare al<strong>la</strong> sposa che per


628 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

l’avvenire doverà farsi fondi d’oro o di argento nè raccami sopra drappo di sorte<br />

alcuna et quelli che lo hanno non le possano rivendere in Norcia ma consumarle<br />

loro o mandarle fuori del territorio sotto pena di scudi cinquanta per ciascuna<br />

volta et ciascuna persona. Et, acciò li homini si habbiano da astenere et non<br />

contravenire alli presenti capitoli, si ordina che se il padre, fratelli o altri dessero<br />

alle figliole, sorelle et nepoti o a qualsivoglia altra persona maggior numero di<br />

doti, vesti, giogie et infantazzoni di quello si contiene nelli presenti capitoli e se<br />

dopoi verrà il caso che le doti, vesti et altre cose debiano restituirsi per <strong>la</strong><br />

separazione del matrimonio o altro caso, all’hora dette doti, vesti, giogie et infantazzoni<br />

quali fossero dati oltre al numero che si contiene nelli presenti capitoli,<br />

etiam sotto pretesto di donatione fatta da qualsivoglia persona, per qualsivoglia<br />

causa et qualsivoglia modo, etiam da persona privilegiata, non si possano<br />

repetere, ma siano et essere debiano in tutto et per tutto del marito et suoi<br />

heredi et successori senza alcuna eccettione et replica.<br />

19. Item che in tutti casi che occoreranno per conservatione delli presenti<br />

capitoli si possa procedere in caso di contraventione per via d’inquisitione, quere<strong>la</strong>,<br />

denuncia o accusa et credasi in ogni caso all’accusatore con un testimonio<br />

degno di fede quale si debia tenere segreto, et per detti casi et capitoli et ciascheduno<br />

d’essi vi possa provvedere ogni ufficiale et partico<strong>la</strong>rmente li officiali<br />

del danno dato et extraordinario li quali guadagnino <strong>la</strong> quarta parte del<strong>la</strong> pena<br />

che pagaranno quelli contro li quali faranno l’inventioni. Et acciò questi santi<br />

ordini et leggi si habbiano da osservare invio<strong>la</strong>bilmente, da hora si prohibisce a<br />

tutti et singoli dottori, procuratori, notarii, et altre persone del<strong>la</strong> terra di Norcia<br />

et suo contado che non possano in modo alcuno et sotto qualsivoglia quesito<br />

colore intervenire al<strong>la</strong> difesa di alcuno contrafaciente sotto pena di scudi cento<br />

per ciascheduna persona et ciascheduna volta.<br />

Et in tutti li casi sopradetti, il padre sia tenuto per li figlioli et il marito per<br />

<strong>la</strong> moglie. Dechiarando che in tutti li casi si debbia procedere con ogni rigore et<br />

senza riservo di persona alcuna et che in ogni caso tutte le pene sopradette<br />

siano et se intendano, in caso di contraventione, esser applicate siccome ex nunc<br />

si applicano per <strong>la</strong> metà al<strong>la</strong> camera del<strong>la</strong> magnifica comunità di Norcia, per un<br />

quarto all’accusatore et l’altro quarto [...]. Il tutto sia et se intenda esser fatto<br />

principalmente a <strong>la</strong>ude et gloria di sua divina Maestà, honore et augumento<br />

del<strong>la</strong> magnifica comunità di Norcia et anco utile, commodo, quiete et pace di<br />

tutto il populo di essa Terra.


SPOLETO<br />

a cura di Luigi Rambotti


INTRODUZIONE<br />

La nascita del comune di Spoleto, al pari di quanto avviene per molte<br />

città dell’Italia centro-settentrionale, costituisce ancora oggi un interessante<br />

oggetto di ricerca. Nonostante infatti <strong>la</strong> città vanti una tradizione storiografica<br />

di grande rilievo 1 , non sono state ancora definitivamente chiarite<br />

le modalità e i tempi che condussero all’autonomia comunale. In<br />

verità tutti gli autori, indistintamente, evitano di addentrarsi negli aspetti<br />

giuridico-istituzionali più risalenti del<strong>la</strong> storia cittadina, anche perché scoraggiati<br />

dal<strong>la</strong> assenza o quanto meno dal<strong>la</strong> scarsità di fonti documentarie<br />

coeve. Il Sansi azzarda l’ipotesi che già agli albori del secolo XI Spoleto<br />

si fosse già eretta a comune e cita a suffragio non meglio identificate<br />

cronache cittadine, che riferivano, a suo dire, come nel 1077 i guelfi<br />

spoletini già si contrapponessero alle città ghibelline di Todi, Amelia e<br />

Foligno 2 . Più verosimilmente lo stesso autore attribuisce al<strong>la</strong> prima metà<br />

1 A parte le opere manoscritte risalenti ai <strong>secoli</strong> XV e XVI come i Frammenti degli<br />

annali di Spoleto di P. ZAMPOLINI o il Commentarium quattrocentesco di T. MARTANI, o <strong>la</strong><br />

più famosa opera di S. MINERVIO, De rebus gestis atque antiquis monumentis Spoleti libri<br />

duo, si può dire che tutta <strong>la</strong> storiografia spoletina poggi sul<strong>la</strong> davvero notevole produzione<br />

del suo più importante storico ovvero Achille Sansi cui si devono: Saggio di documenti<br />

storici tratti dall’Archivio del Comune di Spoleto, Foligno 1869; Degli edifici e dei frammenti<br />

storici delle antiche età di Spoleto, Foligno 1869; I Duchi di Spoleto, Foligno 1870; Documenti<br />

storici inediti in sussidio allo studio delle memorie umbre, Foligno 1879; Storia del Comune<br />

di Spoleto dal sec. XII al XVII seguita da alcune memorie dei tempi posteriori, voll. 2,<br />

Foligno 1879 e 1884; Documenti storici inediti, Foligno 1879; Memorie aggiunte al<strong>la</strong> storia<br />

del Comune di Spoleto, Foligno 1886. Non vanno dimenticati però storiografi un po’ compi<strong>la</strong>tivi<br />

ma importanti come G. F. LEONCILLI, Historia spoletina per episcoporum seriem digesta,<br />

in pluribus correcta et locupletata a Seraphino de Seraphinis, 1656, ms. 149 presso <strong>la</strong> Biblioteca<br />

Comunale di Spoleto; e B. CAMPELLO, Delle historie di Spoleti, 1672, ms. conservato<br />

nell’Archivio Campello depositato presso <strong>la</strong> Sezione di Archivio di Stato di Spoleto.<br />

2 A. SANSI, Storia del comune di Spoleto ... cit., p. 9.


632 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

del secolo XII l’esistenza certa del comune ed è sicuramente nell’agosto<br />

del 1155 che proprio il comune spoletino quale ente pubblico territoriale<br />

fronteggia le truppe imperiali di Federico Barbarossa, con disastrose conseguenze<br />

ovvero <strong>la</strong> tremenda devastazione del<strong>la</strong> città ricordata come excidium<br />

Spoleti: viene distrutta <strong>la</strong> città dalle cento torri come l’aveva descritta<br />

lo stesso imperatore, ricca e popolosa, come ricorda una epigrafe<br />

coeva rinvenuta dal Minervio nei pressi di Ponte Bari.<br />

Nonostante questa battuta d’arresto, al<strong>la</strong> fine del Duecento il controllo<br />

politico del comune si estende ormai su tutta <strong>la</strong> media Valnerina<br />

e valli attigue, sul<strong>la</strong> porzione sud del<strong>la</strong> valle Umbra e su parte delle<br />

Terre Arnolfe. A compimento del<strong>la</strong> ricostituita autorità, nel 1296 viene<br />

varato un nuovo statuto che accentua il carattere popo<strong>la</strong>re del regimen<br />

comunale con l’introduzione di significative disposizioni antimagnatizie,<br />

forse non completamente estranee neppure al<strong>la</strong> redazione precedente<br />

non conservata 3 .<br />

Ancora a quell’altezza cronologica Spoleto è compresa all’interno dell’omonimo<br />

ducato di origine longobarda che ben poco conservava del<br />

prestigio e dell’importanza dei <strong>secoli</strong> precedenti, ma che tuttavia era ancora<br />

identificabile con un vasto territorio comprendente l’attuale Umbria<br />

e parte delle Marche 4 , era ancora governato da un rettore di nomina<br />

pontificia, in genere un cardinale, il quale raramente risiedeva a Spoleto<br />

o nelle altre città ducali, demandando quasi sempre ad un vicario <strong>la</strong><br />

gestione degli affari correnti. Durante il periodo avignonese del<strong>la</strong> residenza<br />

papale, Perugia approfittando del<strong>la</strong> comprensibile debolezza del governo<br />

rettorale nel ducato, giunge a sottomettere <strong>la</strong> città di Spoleto che di<br />

fatto controllerà fino al<strong>la</strong> fine del XIV secolo.<br />

Nel 1347 si procede ad una revisione dello statuto che però l’anno<br />

successivo deve essere immediatamente aggiornato a seguito delle profonde<br />

modificazioni verificatesi soprattutto a livello demografico a causa del<strong>la</strong><br />

peste del 1348 che dimezzò letteralmente <strong>la</strong> popo<strong>la</strong>zione.<br />

Con <strong>la</strong> elezione di Bonifacio IX Tomacelli e negli anni del suo pontificato<br />

(1389-1404), <strong>la</strong> città vive un periodo partico<strong>la</strong>rmente travagliato,<br />

caratterizzato dal dominio dei parenti del papa che determinerà lotte intestine,<br />

episodi di distruzione e perfino un certo ribellismo nei confronti<br />

del<strong>la</strong> città da parte di alcuni castelli fino ad allora soggetti.<br />

3 Cfr. SASS, ASCS, Statuti 1.<br />

4 Sul<strong>la</strong> storia del Ducato di Spoleto si veda: Il Ducato di Spoleto. Atti del 9° congresso<br />

internazionale di studi sull’alto medioevo (Spoleto 27 settembre – 2 ottobre 1982),<br />

Spoleto 1983.


Spoleto<br />

633<br />

Da Eugenio IV in poi, dunque dal<strong>la</strong> metà del Quattrocento, si realizza<br />

una sorta di alleanza tra il rappresentante papale, che ora è il governatore,<br />

e <strong>la</strong> città con le sue istituzioni; cessa tra l’altro <strong>la</strong> carica di rettore<br />

del ducato e questo, da un punto di vista territoriale, finisce oramai<br />

per identificarsi totalmente con il districtus del comune.<br />

Il resto del secolo, pur conoscendo le abituali controversie con le<br />

città limitrofe, rappresenta per Spoleto un periodo di grandi trasformazioni.<br />

Sull’esempio di quanto era avvenuto per <strong>la</strong> rocca costruita dall’Albornoz<br />

negli anni del<strong>la</strong> sua legazione (1356-57), vengono realizzate importanti<br />

opere pubbliche cui si affianca un’intensa attività edilizia delle<br />

grandi famiglie cittadine e dei numerosissimi ordini religiosi. La presenza<br />

di eminenti personaggi favorisce <strong>la</strong> committenza per <strong>la</strong> realizzazione di<br />

importanti opere d’arte, mentre molti intellettuali spoletini animano corti<br />

signorili in città umbre e italiane.<br />

Il XVI secolo vede accentuarsi il ruolo esercitato dal governatore e<br />

dal legato o da un suo luogotenente, a scapito delle magistrature cittadine<br />

che perdono via via competenze e funzioni. Già agli inizi del Cinquecento<br />

il podestà, per eccellenza giudice del comune, aveva ceduto al<strong>la</strong><br />

curia del governatore l’esercizio del<strong>la</strong> giurisdizione criminale mentre in<br />

quel<strong>la</strong> civile il vicario vescovile si imponeva come magistrato di maggior<br />

prestigio nel<strong>la</strong> cognizione delle cause. Contestualmente anche <strong>la</strong> composizione<br />

sociale e l’assetto politico del comune si avviano verso una profonda<br />

trasformazione che culminerà nei primi anni del Seicento con l’esclusione<br />

dagli organismi di governo del ceto popo<strong>la</strong>re sostituito, quasi completamente,<br />

dal<strong>la</strong> nobiltà.<br />

L’indagine <strong>suntuaria</strong> si è basata prima di tutto sullo spoglio delle<br />

fonti statutarie partendo dallo statuto in <strong>la</strong>tino del 1296 edito nel 1962 5 ,<br />

continuando con lo statuto in volgare del 1347, anch’esso pubblicato 6 ,<br />

riprodotto parzialmente in una copia cinquecentesca e più tardi dato alle<br />

stampe dal Bini 7 . Come per altre realtà umbre è stato fatto lo spoglio<br />

del<strong>la</strong> serie Consigli e Riformanze che copre per Spoleto un arco cronologico<br />

dal 1352 al 1799 per un totale di 344 registri. La serie degli Editti<br />

e bandi (dal 1507 al 1832) ha dato numerosi e interessanti riscontri per<br />

tutto il XVI secolo. Oltre ai brevi pontifici ricavati dal Diplomatico comunale,<br />

partico<strong>la</strong>rmente interessante si è rive<strong>la</strong>ta <strong>la</strong> serie Miscel<strong>la</strong>nea. La<br />

5 Statuti di Spoleto del 1296 a cura di G. ANTONELLI, Firenze 1962.<br />

6 Statuto di Spoleto del 1347 a cura di M. MORIANI ANTONELLI, Spoleto 1996.<br />

7 Iura municipalia, statuta et decreta generalis consilii civitatis Spoleti, 1542, Spoleti<br />

per Lucam Bini Mantuanum in aedibus Heredum Zucharelli Marcelli Spoletini, 1543.


634 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

busta numero 2, contiene numerosi provvedimenti suntuari ed è stata<br />

per l’occasione interamente spogliata e “ricondizionata”.<br />

La più antica attestazione dell’esistenza di una normativa <strong>suntuaria</strong> è<br />

contenuta nel già ricordato statuto del 1296 che, pervenuto in forma<br />

frammentaria, non conserva altro che il titolo del<strong>la</strong> rubrica XLIIII del IV<br />

quaternum. La stessa norma, contenuta per esteso nel successivo statuto<br />

del 1347, anche se con lievi modifiche nel titolo è qui accompagnata da<br />

altre disposizioni, comprese tra le rubriche 77 e 82 del II Libro dei<br />

Malefici. Si può notare come <strong>la</strong> stessa rubrica che nello statuto del 1296<br />

è contenuta nel libro degli extraordinaria, in quello trecentesco è collocata<br />

all’interno del criminale. La mancanza o meglio <strong>la</strong> scarsità di documentazione<br />

coeva non ci consente di spiegare questa diversa collocazione<br />

né perché il comune proceda al<strong>la</strong> estensione ad altre fattispecie delle<br />

disposizioni suntuarie. L’attuale stato delle conoscenze re<strong>la</strong>tive al<strong>la</strong> storia<br />

cittadina non permette di collegare queste riforme a partico<strong>la</strong>ri eventi o<br />

modificazioni di tipo politico-sociale, ma di sicuro c’è da sottolineare <strong>la</strong><br />

necessità da parte del comune di intervenire sul<strong>la</strong> materia.<br />

In seguito, una data e una coincidenza importante in proposito sembrano<br />

essere <strong>la</strong> presenza e <strong>la</strong> predicazione nel<strong>la</strong> Quaresima del 1451 tenuta<br />

in cattedrale da Cherubino da Spoleto, del quale i coevi ammiravano<br />

sia l’oratoria che <strong>la</strong> grande dottrina teologica, tanto che il Minervio<br />

così ne par<strong>la</strong>: Cherubinus Capiferrus Spolitinus, divi Francisci religionis secutus<br />

est et sacri interpres summus fuit nullusque erat tam ferus populus<br />

qui eius concione ad religionem non molliretur. Extant huius opera et sermones<br />

theologales perplures 8 . Nel consiglio <strong>generale</strong> del 28 marzo viene<br />

posto all’ordine del giorno <strong>la</strong> discussione sull’intenzione di fra’ Cherubino<br />

di proporre alcune riforme ad <strong>la</strong>udem onnipotentis Dei et honorem rei<br />

publice Spoletane; quelle riforme saranno approvate e rese pubbliche il<br />

successivo 13 aprile 9 . Non si tratta per <strong>la</strong> verità di sole disposizioni suntuarie,<br />

ma dei 19 articoli di cui si compone il documento, e che si occupano<br />

dei più svariati argomenti, quattro rego<strong>la</strong>no esplicitamente il vestire<br />

delle donne e i funerali mentre non si fa menzione delle doti, delle<br />

co<strong>la</strong>zioni e dei doni in occasione di feste nuziali.<br />

8 A. SANSI, Documenti storici inediti, cit. p. 89. Le fonti ci dicono che nello stesso<br />

periodo si sarebbe dovuto tenere a Spoleto il capitolo <strong>generale</strong> dei frati dell’Osservanza,<br />

per garantire <strong>la</strong> buona riuscita del quale il comune designa quattro cittadini che si occupino<br />

del<strong>la</strong> cosa e stabilisce un contributo straordinario di 25 fiorini (SASS, ASCS, Consigli<br />

e riformanze 39, c. 200v).<br />

9 Ibid., c. 202r.


Spoleto<br />

635<br />

Non si può affermare con certezza se esista o no un collegamento tra<br />

queste riforme suntuarie e <strong>la</strong> presenza nel<strong>la</strong> rocca spoletina di personaggi<br />

in verità poco inclini al<strong>la</strong> moderazione nel<strong>la</strong> pompa. Si pensi a papa<br />

Nicolò V, che per sfuggire al<strong>la</strong> peste che imperversava a Roma dimorò<br />

per qualche tempo a Spoleto portando con sé <strong>la</strong> curia, luogo certamente<br />

di lussi, e <strong>la</strong> madre, donna Andreo<strong>la</strong>, che morirà proprio a Spoleto. Ma<br />

non è senza significato che qualche anno dopo, nel 1459, in occasione<br />

del<strong>la</strong> visita di un altro papa, Pio II, il governatore autorizzerà una deroga<br />

concedendo alle donne spoletine <strong>la</strong> facoltà di portare dicto tempore<br />

omnia hornamenta que voluerint 10 . Ciò rientra, come noto, in una pratica<br />

generalizzata di eccezioni in corrispondenza di occasioni di una certa importanza<br />

in cui le città, e Spoleto tra esse, dovevano apparire al meglio<br />

agli eventuali illustri visitatori. Ma <strong>la</strong> deroga ci fa capire che tutto sommato<br />

le riforme cherubiniane venivano abbastanza rispettate.<br />

C’è però un’altra fonte che fornisce un indizio indiretto ma significativo<br />

di una esigenza, che il comune sentiva sempre più pressante, quel<strong>la</strong><br />

cioè di porre freni nel dotare le figlie sia per il matrimonio che per <strong>la</strong><br />

monacazione; l’indizio viene dal<strong>la</strong> definizione del<strong>la</strong> percentuale di imposta<br />

che competeva al<strong>la</strong> gabel<strong>la</strong> per <strong>la</strong> stipu<strong>la</strong> dei contratti di dote 11 . Tra l’altro<br />

un’indagine condotta sui contratti dotali nei protocolli dell’archivio notarile<br />

dei primi anni del Quattrocento ha evidenziato come non compaiano, in<br />

epoca precedente i provvedimenti sull’argomento, né vi si notano differenze<br />

circa l’importo tra le doti costituite in città e quelle nel contado; anzi<br />

in qualche caso addirittura si fa esplicito riferimento al<strong>la</strong> consuetudine seguita<br />

nel<strong>la</strong> vil<strong>la</strong> dove viene rogato l’atto.<br />

Com’era già avvenuto, nel 1467 un altro predicatore quaresimale,<br />

Domenico Travisini agostiniano, suggerisce altre leggi per rego<strong>la</strong>mentare<br />

soprattutto il vestire delle donne 12 , che diventa adesso, diversamente da<br />

quanto era avvenuto al tempo di fra Cherubino, il tema principale rispetto<br />

al quale gli altri, come il gioco d’azzardo, perdono di presa.<br />

Fino al 1530 il comune interviene a più riprese ancora sull’argomento<br />

ma sembrano essere provvedimenti occasionali privi di una autentica programmazione<br />

e che proprio per questo denotano una frequente scarsa<br />

applicazione delle disposizioni suntuarie e delle varie riforme adottate. Il<br />

6 febbraio di quell’anno viene appositamente convocata l’arenga <strong>generale</strong><br />

10 SASS, ASCS, Giudiziario, Malefici 58, c. 282r.<br />

11 SASS, ASCS, Statuto delle gabelle, cc. 27v-28r.<br />

12 SASS, ASCS, Giudiziario, Malefici 73, cc. 633v-635v.


636 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

del<strong>la</strong> città per deliberare intorno ai vestiti delle donne e circa le doti, in<br />

considerazione del fatto che nel<strong>la</strong> città di Spoleto due sono le cose dannosissime<br />

e cioè l’eccesso effrenati luxus muliebrium vestimentorum, qui<br />

reginis prope modum imputaretur, atque inordinate dotium quantitatis quae<br />

magnatibus potius congruant quam privatis 13 . La presentazione delle nuove<br />

disposizioni viene preceduta da un solenne discorso, tutto farcito di riferimenti<br />

c<strong>la</strong>ssici, tenuto dall’allora cancelliere Valerio Vigili il quale nel<br />

1540 diventerà vescovo del<strong>la</strong> città dopo esserlo stato per un anno a Foligno<br />

14 . Il 16 febbraio Valerio viene inviato al papa, che si trova a Bologna<br />

per l’incoronazione di Carlo V, per sottoporre il testo delle nuove<br />

leggi e ottenerne <strong>la</strong> necessaria approvazione. Il 10 marzo il papa emana<br />

il breve di conferma che con molta probabilità il cancelliere stesso riporta<br />

a Spoleto il 19 marzo.<br />

Nei decenni successivi si susseguono una serie di interventi normativi<br />

da parte del comune con l’intento di mettere un freno a quel<strong>la</strong> che<br />

sembrava una sistematica elusione delle disposizioni in vigore; anche se<br />

in qualche caso si deve prendere atto che l’inf<strong>la</strong>zione costrinse ad aggiornare<br />

le somme per le doti e quindi se ne suggerì l’aumento. Tuttavia <strong>la</strong><br />

scarsa osservanza delle leggi doveva essere una costante se nel 1570 il<br />

comune, dopo mesi di ampie discussioni, riuscì a compi<strong>la</strong>re un artico<strong>la</strong>to<br />

di disposizioni al quale verrà dato, forse un po’ pomposamente il nome<br />

di Prammatica. Dapprima si procedette al<strong>la</strong> elezione di un Numero o<br />

consiglio speciale per compi<strong>la</strong>re le nuove leggi, quindi queste vennero<br />

portate in discussione nell’arenga <strong>generale</strong>. Così nel novembre furono trasmesse<br />

al papa per l’approvazione e nel dicembre successivo bandite per<br />

tutto il territorio del comune e del distretto. Le nuove disposizioni risultano<br />

molto più partico<strong>la</strong>reggiate delle precedenti, tanto nello stabilire le<br />

fogge degli abiti come nel rego<strong>la</strong>re i vari tipi di tessuto consentiti. La<br />

stessa cosa accade per le doti oppure per le co<strong>la</strong>zioni in occasione delle<br />

cerimonie nuziali. Il varo di questo corpo di disposizioni fu talmente<br />

importante che qualche anno dopo, nel 1583, furono date alle stampe 15 ,<br />

anche se con scarsi risultati pratici, come per altro avveniva nel passato,<br />

e nonostante che si dichiarasse « contra li trasgressori e contravventori si<br />

13 SASS, ASCS, Consiglie e riformanze, 104, cc. 64r-68v, 70v, 73r.<br />

14 Cfr. C. EUBEL, Hierarchia Cattolica medii et recentiori Aevi, III, Monasterii 1960,<br />

pp. 199 e 303.<br />

15 Consitutiones Civitatis Spoletanae super dotibus et nuptiarum luxu coercendis a Pio<br />

V et Gregorio XIII summis pontificibus comprobatae, Perusiae apud Petrum Iacobum Petrutium,<br />

1583.


Spoleto<br />

637<br />

procederà con ogni rigore», fino a prevedere <strong>la</strong> scomunica 16 . Per questo<br />

corpo di leggi si chiese nel 1576, <strong>la</strong> conferma da parte del successore di<br />

Pio V, cioè Gregorio XIII 17 . E dopo una serie di bandi che richiamavano<br />

al rispetto di questa legge, al<strong>la</strong> fine del secolo si avvertì <strong>la</strong> necessità<br />

di apportare alcune lievi modifiche. Queste vennero presentate al<strong>la</strong> speciale<br />

commissione del Numero delle doti dal noto giurista Solone Campello<br />

per poter essere poi presentate al pontefice per <strong>la</strong> necessaria approvazione<br />

18 . Alcune riguardavano le pene per i contravventori, altre <strong>la</strong> quantità<br />

massima di denaro per le doti, altre infine suggerivano l’eliminazione<br />

di alcune “superfluità”. Le modifiche vennero raccolte in un decreto recepito<br />

dal consiglio <strong>generale</strong> del 19 novembre, il quale si preoccupò di<br />

far redigere un testo da considerarsi definitivo e da presentare al papa.<br />

L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />

∗ Statuti cittadini: SASS, ASCS, Statuti, nn. 1-4, Statuto delle gabelle;<br />

∗ Riformanze: SASS, ASCS, Consigli e riformanze, nn. 32-227;<br />

∗ Bandi: SASS, ASCS, Editti e bandi, nn. 1-6;<br />

∗ Altre serie: SASS, ASCS, Giudiziario, Malefici, nn. 58, 73; Diplomatico, nn.<br />

604-726; Miscel<strong>la</strong>nea B, b. 2.<br />

Statuti del territorio: Acera, CAMPELLO SUL CLITUNNO, ARCHIVIO STORICO CO-<br />

MUNALE, Statuta sive leges municipales comunitatis civitatis et hominum castri<br />

Acere (<strong>la</strong>cunoso); Agliano, SASS, ASCS, Statuti, Magnificae universitatis castri<br />

Alliani statutorum volumen 1529-98, n. 13; Castagno<strong>la</strong>, SASS, ASCS, Statuti, n.<br />

8; Castel Ritaldi, Tre comuni rurali e i loro statuti: Colle del Marchese, Castel San<br />

Giovanni, Castel Ritaldi, a cura di G. GUERRINI, Perugia 1985 (Archivi dell’Umbria.<br />

Inventari e ricerche 8); Cerreto di Spoleto, CERRETO, ARCHIVIO STORICO<br />

COMUNALE, Statuto e capitoli, nn. 30, 35; Colle del Marchese, Tre comuni rurali<br />

...; Castel San Giovanni, Tre comuni rurali ...; Morcicchia e Moriano, SASS,<br />

ASCS, Statuti, Statuta, ordinamenta, provisiones et [leges] municipales communis<br />

et hominum castrorum Murcicule et Muriani, sec. XVI, n. 14; Sel<strong>la</strong>no, SASS,<br />

Archivio storico del comune di Sel<strong>la</strong>no, Statutum seu Breve comunis et populi<br />

castri Sel<strong>la</strong>ni, 1374 con riforme fino al 1555; Spina, SASS, ASCS, Statuti, Statutum<br />

comunis et hominum castri Spine, 1462 con riforme fino al 1507, n. 9; Terzo<br />

San Severo, SASS, ASCS, Statuti, Statutum comunis universitatis Terzerii Sancti<br />

Severi, 1444-45 con riforme fino al 1590, n. 7.<br />

16 SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B, b. 2.<br />

17 SASS, ASCS, Diplomatico, perg. 726.<br />

18 SASS, ASCS, Consigli e riformanze, 227, cc. 201v-202v.


638 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

La ricerca e le trascrizioni sono state effettuate da Paolo Bianchi (SASS,<br />

ASCS, Statuti 2 (parziale)-4; SASS, ASCS, Consigli e riformanze, nn. 56, 205;<br />

SASS, ASCS, Editti e bandi, nn. 3, 6 (doc. n. 35); SASS, ASCS, Giudiziario,<br />

Malefici, n. 58; SASS, ASCS, Diplomatico, n. 706; SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B, b.<br />

2, (docc. nn. 21, 28), Biblioteca comunale di Spoleto, S.L. XVI C3, Maria Rosaria<br />

Benvenuti (SASS, ASCS, Statuti 2 (parziale) 3, 4; SASS, ASCS, Diplomatico,<br />

n. 712; SASS, ASCS, Consigli e riformanze, nn. 84, 85 (doc. 13), 164; SASS,<br />

ASCS, Editti e bandi, nn. 4, 6 (doc. n. 37), Maria Pao<strong>la</strong> Bianchi (SASS, ASCS,<br />

Statuti, n. 8 (statuto di Castagno<strong>la</strong>); SASS, ASCS, Consigli e riformanze, nn. 39,<br />

83, 104, 176; SASS, ASCS, Editti e bandi, nn. 1, 5 (doc. 33); SASS, ASCS,<br />

Diplomatico, nn. 604, 632; SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B, b. 2 fasc. 12 su Cerreto);<br />

Luana Gubbiotti (CERRETO, ARCHIVIO STORICO COMUNALE, Statuti e capitoli, nn.<br />

30, 35); Luigi Rambotti (SASS, ASCS, Statuti, 1 (repertorio) e Statuto delle gabelle;<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze, nn. 4, 32, 85 (doc. 12), 153, 227;<br />

SASS, ASCS, Editti e bandi, nn. 5 (doc. n. 31), 6 (doc. n. 34); SASS, ASCS,<br />

Giudiziario, Malefici, n. 73; n. 726; SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B, b. 2 (docc. 20,<br />

26, 39-40).


Spoleto<br />

INDICE DELLE FONTI<br />

639<br />

1. 1296<br />

Statuti<br />

SASS, ASCS, Statuti, 1.<br />

Ed.: Statuti di Spoleto del 1296, a cura di G. ANTONELLI, Studi dell’Accademia<br />

Spoletina, Firenze 1962, p. 125.<br />

De pena mulierum portantium coronas et quedam alia (c. 35v)<br />

2. 1347<br />

Statuti<br />

SASS, ASCS, Statuti, 2.<br />

Ed.: Statuto di Spoleto del 1347, a cura di M. MORIANI ANTONELLI, Spoleto 1996,<br />

pp. 136-139.<br />

De pena mulieris portantis coronam vel alias res prohibitas (Lib. II, Rub.<br />

77), cc. 74v-75r.<br />

De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis defunctorum. (Lib. II, Rub.<br />

78), cc. 75r-75v.<br />

De pena facientis addunantiam pro aliquo sacerdote debente dicere missam<br />

et pro muliere volente ingredi monasterium (Lib. II, Rub. 79),<br />

cc. 75v-76r.<br />

De pena euntis ad nuptias et facientis aliquam manciam alicui mulieri<br />

nupte vel disponsate (Lib. II, Rub. 80), c. 76r.<br />

De cereis et banderiis deferendis circa funus defuncti (Lib. II, Rub. 81),<br />

cc. 76r-76v.<br />

De pena facientis aliquod vestimentum alicui puero (Lib. II, Rub. 82),<br />

c. 76v.


640 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

3. [1347] (copia cinquecentesca parziale dei primi due libri)<br />

Statuti<br />

SASS, ASCS, Statuti, n. 3.<br />

❑ De pena mulieris portantis coronam et alias res prohibitas (c. 49v).<br />

Vedi n. 2, 1347. Statuti, Rub. 77.<br />

4. 1442, febbraio 9<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1441-1442), n. 32.<br />

Bandimentum quod nullus debeat excedere statutum in funeribus mortuorum<br />

(c. 36v)<br />

5. 1451, aprile 13<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1449-1455), n. 39.<br />

Reformationes facte noviter ad instantiam et requisitionem venerabilis fratris<br />

Cherubini ordinis Predicatorum Minorum (cc. 205r-206v)<br />

6. 1459, gennaio 24<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Giudiziario, Malefici (1459), n. 58.<br />

Bando sul vestire delle donne in occasione del<strong>la</strong> visita del papa (c. 282r)<br />

7. 1461<br />

Statuti<br />

SASS, ASCS, Statuto delle gabelle.<br />

Disposizioni sulle doti (cc. 27v-28r)<br />

8. 1467, marzo 24<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Giudiziario, Malefici (1466-1467), n. 73.<br />

Riforme re<strong>la</strong>tive al vestire delle donne (cc. 633v-635r)<br />

9. 1479, ottobre 16<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1477-1480), n. 56.<br />

Decretum contra mulieres Spoletanas deferentes pallia plicata (c. 241v)


Spoleto<br />

10. 1508, marzo 21<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1508), n. 83.<br />

Disposizioni contro il lusso e l’abbigliamento delle donne (cc. 87r, 88r)<br />

11. 1510, novembre 8<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1508-1510), n. 84.<br />

Elezione del Numero sui funerali e le vesti delle donne (c. 763rv)<br />

12. 1513, febbraio 11<br />

Supplica<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1511-1513), n. 85.<br />

Regu<strong>la</strong>tio facta de funeralibus (cc. 758r-759r)<br />

13. 1513, febbraio 20<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1511-1513), n 85.<br />

Mulierum dotes et vestimenta regulentur (cc. 766r, 770v)<br />

641<br />

14. 1530, febbraio 6<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1529-1530), n. 104.<br />

Proposita de excessu muliebrium vestimentorum (cc. 64r-68v, 70v, 73r)<br />

15. 1530, marzo 10<br />

Breve<br />

SASS, ASCS, Diplomatico, n. 604.<br />

Breve di conferma delle disposizioni emanate dal comune di Spoleto sul<br />

vestire delle donne<br />

16. 1530, marzo 23<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Editti e bandi (1507-1530), b. 1.<br />

Per <strong>la</strong> moderazione delli vestimenti delle donne de dicta città e delle<br />

doti (n. 154)


642 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

17. 1542<br />

Statuti<br />

SASS, ASCS, Statuti, 4.<br />

Ed.: Iura municipalia, statuta et decreta generalis consilii civitatis Spoleti, 1542,<br />

Spoleti per Lucam Bini Mantuanum in aedibus Heredum Zucharelli Marcelli<br />

Spoletini, 1543<br />

❑ De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis defunctorum (Lib. II,<br />

Cap. LXXVI, c. 37v). Vedi n. 2, 1347. Statuti, Rub. 78<br />

❑ De poena facientis adunantiam pro aliquo novo sacertode debente<br />

dicere missam et pro muliere volente ingredi monasterium (Lib. II,<br />

Cap. LXXVII, c. 37v). Vedi n. 2, 1347. Statuti, Rub. 79<br />

❑ De poena facientis manciam seu munus nuptae vel novae sponsae<br />

(Lib. II, Cap. LXXVIII, c. 37v). Vedi n. 2, 1347. Statuti, Rub. 80<br />

18. 1542, giugno 11<br />

Breve<br />

SASS, ASCS, Diplomatico, n. 632.<br />

Conferma pontificia di disposizioni sulle doti<br />

19. 1542, settembre 3<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Editti e bandi (1541-1550), b. 3.<br />

Banno sopra l’osservazione del<strong>la</strong> legge sopra le dote et elemosine, portamenti<br />

de donne et che non si possino mascarare (n. 30)<br />

20. 1550, ottobre 12 e 28<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />

Capitoli e ordini sul<strong>la</strong> tassa delle doti (fasc. 2)<br />

21. Metà Sec. XVI<br />

Minuta<br />

SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B, b. 2<br />

Minuta di capitoli re<strong>la</strong>tiva alle disposizioni sulle doti e sugli arredi (fasc. 2)


Spoleto<br />

643<br />

22. 1552, maggio 15<br />

Breve<br />

Biblioteca comunale G. Carducci di Spoleto, S.L. XVI C 3. (allegato allo statuto<br />

a stampa del 1542)<br />

Breve di conferma delle disposizioni sulle doti et arredi (pp. 152-153)<br />

23. 1553, aprile 8<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Editti e bandi (1551-1560), b. 4.<br />

Chiarimenti sull’osservanza dei nuovi capitoli sulle doti e sul vestire<br />

(n. 4)<br />

24. 1561, maggio 28<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1560-1561), n. 153.<br />

Capitoli sul lusso e le doti delle donne (cc. 408r-415v)<br />

25. 1566, ottobre 13<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1566), n 164.<br />

Procedura per <strong>la</strong> composizione del Numero sul<strong>la</strong> riforma delle doti (cc.<br />

66v-67r)<br />

26. 1567, giugno 20<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />

Sull’abuso degli eccessi (fasc. 1)<br />

27. 1570, novembre 9<br />

Breve<br />

SASS, ASCS, Diplomatico, n. 706; copia a stampa in SASS, ASCS, Archivio Sansi,<br />

b. 2, (fasc. 34), Constitutiones civitatis Spoletanae super dotibus et nuptiarum<br />

luxu coercendis a Pio V et Gregorio XIII summis pontificibus comprobatae,<br />

Perusiae apud Petrum Iacobum Petrutium, MDLXXXIII, cc. 2r-8r.<br />

Ordinamenti sul vestire e sugli ornamenti femminili


644 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

28. 1570, dicembre 9<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />

Sopra <strong>la</strong> reforma e moderazione delle doti e vestir delle donne et altre<br />

superfluità (fasc. 4)<br />

29. 1573, febbraio 13<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1572-1573), n. 176.<br />

Rego<strong>la</strong>mentazione del<strong>la</strong> dote ed elemosine alle monache (cc. 94v-95v)<br />

30. 1573, maggio 26<br />

Breve<br />

SASS, ASCS, Diplomatico, n. 712; copia a stampa in SASS, ASCS, Archivio<br />

Sansi, b. 2, (fasc. 34). Constitutiones civitatis Spoletanae super dotibus et<br />

nuptiarum luxu coercendis a Pio V et Gregorio XIII summis pontificibus<br />

comprobatae, Perusiae apud Petrum Iacobum Petrutium, MDLXXXIII, cc.<br />

9r-11v.<br />

Conferma delle disposizioni suntuarie emanate il 9 dicembre 1570<br />

31. 1576, gennaio 20<br />

Bando<br />

Obblighi per i sarti sul rispetto delle norme suntuarie previste nello statuto<br />

(n. 216)<br />

32. 1576, giugno 25<br />

Breve<br />

SASS, ASCS, Diplomatico, n. 726; Copia a stampa in SASS, ASCS, Archivio<br />

Sansi, b. 2, (fasc. 34). Constitutiones civitatis Spoletanae super dotibus et nuptiarum<br />

luxu coercendis a Pio V et Gregorio XIII summis pontificibus comprobatae,<br />

Perusiae apud Petrum Iacobum Petrutium, MDLXXXIII, cc. 12r-13v.<br />

Conferma delle disposizioni suntuarie emanate il 9 dicembre 1570


Spoleto<br />

33. 1576, luglio 21<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Editti e bandi (1561-1580), b. 5.<br />

Notifica del<strong>la</strong> conferma delle disposizioni suntuarie (n. 227)<br />

645<br />

34. 1582, novembre 26<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Editti e bandi (1581-1600), b. 6.<br />

Bando del governatore di Spoleto e dei priori sul rispetto delle disposizioni<br />

emanate (n. 28)<br />

35. 1584, luglio 7<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Editti e bandi (1581-1600), b. 6.<br />

Bando del governatore di Spoleto sul rispetto delle disposizioni emanate<br />

(n. 47)<br />

36. 1587<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1587-1588), n. 205.<br />

Decreti dell’arenga riguardanti <strong>la</strong> moderazione delle doti delle donne del contado<br />

di Spoleto e dei banchetti (inserto di cc. 4 senza data tra c. 183 e c. 184)<br />

37. 1589, luglio 1<br />

Bando<br />

SASS, ASCS, Editti e bandi (1581-1600), b. 6.<br />

Bando del governatore di Spoleto sul rispetto delle disposizioni di cui sopra<br />

(113 bis)<br />

38. 1598, novembre 17<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Consigli e riformanze (1598), n. 227.<br />

Capitoli sull’osservanza del<strong>la</strong> prammatica delle doti e dei corredi (c. 201v-<br />

202v)


646 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

39. 1598, dicembre 6<br />

Capitoli<br />

SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />

Capitoli sopra le doti inviati al papa per l’approvazione (fasc. 5)<br />

40. 1599, luglio 3<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />

Proposta di riforma delle disposizioni suntuarie (fasc. 6)


Spoleto<br />

FONTI<br />

1. 1296<br />

Statuti 1<br />

“ ... XLIII De pena mulierum portantium coronas et quedam alia”<br />

2. 1347<br />

Statuti<br />

De pena mulieris portantis coronam vel alias res prohibitas 2<br />

647<br />

Mulier aliqua innupta vel nupta non portet seu deferat supra se coronam vel<br />

aliquod frisium, morvedantias seu frenectum seu aliud ornamentum pannis seu<br />

vestimentis insertum vel non insertum, exceptis cinturis, bursiis et anulis a predictis,<br />

in qua, quo vel quibus sit aurum vel argentum alve seu perne, <strong>la</strong>pides<br />

pretiosi, nec boctones argenteos, nisi ad manichas tantum. Qui boctones duarum<br />

unciarum pondus non excedant, nec etiam manicas alicuius guarnaccie que pendeant<br />

a bracchio ultra 3 comunem pedem hominis. Contra faciens in aliquo predictorum<br />

in XXV libris denariorum vice qualibet condampnetur et maritus teneatur<br />

ad solutionem condempnationis predicte et uxor eidem quietet de suis dotibus.<br />

Et si mulier non haberet maritum, compel<strong>la</strong>tur pater vel frater carnalis<br />

cum quibus erit tunc in familia solvere pro eadem. Et dominus potestas et eius<br />

milites sive sotii teneantur vinculo iuramenti et pena XXV librarum denariorum<br />

1 Dello Statutum non è rimasto il quarto libro all’interno del quale erano contenute le<br />

disposizioni suntuarie; il titolo riportato compare nel<strong>la</strong> tabu<strong>la</strong> rubricarum.<br />

2 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 3, 1347. Statuti, De pena mulieris portantis coronam vel alias<br />

res prohibitas.<br />

3 ultra unum n. 3, 1347. Statuti.


648 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

pro quolibet festivo mictere unum ex notariis cum familia ad rimandum pro<br />

dominabus que contra facerent in predictis. Et si aliqua domina vel mulier, ad<br />

mandatum dicti notari non permicteret ut videri si defert ornamenta prohibita,<br />

in XXV libris denariorum condapnetur, et habeatur pro confexa quod tulerit<br />

aliquod ex dictis ornamentis prohibitis. Et de inventione ipsorum ornamentorum<br />

et rerum prohibitarum et quod non permiserit se videri si deferebat ornamenta,<br />

stetur et credatur re<strong>la</strong>tioni dicti notarii, quam domino potestati faciet<br />

de predictis cum iuramento de novo prestando in ipsa re<strong>la</strong>tione per eundem.<br />

Et de omnibus quantitatibus quas dominus potestas fecerit solvi in communi<br />

ex condempnationibus faciendis de dictis mulieribus vel aliqua ipsarum, habeat<br />

tertiam partem.<br />

De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis defunctorum 4<br />

Tempore corrupti vel <strong>la</strong>mentitii qui fierent de aliquo defuncto vel defuncta<br />

vel postea quandocunque nullus masculus sive femina audeat vel presummat ante<br />

domum dicti defunti dec<strong>la</strong>mare faciem sive vestes vel se decapil<strong>la</strong>re vel capite<br />

non coperto sive ve<strong>la</strong>to stare sive vociferare et c<strong>la</strong>mare ad penam X librarum<br />

denariorum pro quolibet et qualibet vice. Et mulier aliqua non audeat vel presummat,<br />

tam in domo dicti defunti vel defunte quam extra, reputare vel facere<br />

reputari, nec ultra sex mulieres vadant ad aliquod monasterium ad faciendum<br />

dolentitiam de defunto; et ibi non faciat aliquem c<strong>la</strong>morem, reputivium vel decapil<strong>la</strong>tionem,<br />

ad penam XXV librarum denariorum pro ipsarum qualibet et quotiens<br />

contra fecerit. Et si in dicto reputivio diceret vel exprimeret aliquas iniurias vel<br />

offensas factas et commixas inter cives quoscunque vel comitatenses civitatis Spoleti,<br />

puniatur secundum formam statutorum civitatis Spoleti sub rubrica “de pena<br />

reimproperantis”. Et quilibet possit accusare et denumptiare quoscumque et quascumque<br />

contrafacientes in predictis vel aliquo predictorum, et medietatem habeat<br />

dicti bampni. Et credatur accusatori vel denunptiatori cum dicto unius testis et<br />

nomen denumptiantis vel accusantis teneatur, si voluerit, in secreto; et ad solutionem<br />

bampnorum contra ipsas mulieribus contrafacientibus sic in predictis, maritus,<br />

pater vel frater, prout supra in proximo precedenti capitulo est expressum,<br />

teneatur ille vel il<strong>la</strong>, in cuius domo fuerit defunctus vel defuncta, ad penam XXV<br />

librarum denariorum, notificare domino potestati, vel uni ex suis sotiis, horam<br />

qua et ecclesiam et apud quam dictus defunctus vel defuncta debeat seppelliri, et<br />

nomen defuncti vel defuncte predictorum et domum ubi iacet. Et facta dicta<br />

notificatione 5 , teneatur dictus dominus potestas, vinculo iuramenti et pena XXV<br />

librarum denariorum, mictere ad dictam domum vel prope ipsam unum ex nota-<br />

4 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 17, 1542. Statuti, De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis<br />

defunctorum.<br />

5 n. 17, 1542. Statuti omette Solutionem bamnorum... dicta notificatione.


Spoleto<br />

649<br />

riis suis ad inquirendum, investigandum et videndum si aliquis contrafecerit in<br />

hoc statuto contentis, et re<strong>la</strong>tioni dicti notarii stetur et credatur cum iuramento<br />

de novo prestando quando re<strong>la</strong>tionem faciet domino potestati. Et quos per re<strong>la</strong>tionem<br />

notarii predicti vel aliter invenerit culpabiles de predictis cogat ad solvendum<br />

dictam penam de facto et sine aliquo processu et condempnatione fienda.<br />

Et de omnino eo quod hac de causa perveniri fecerit in communi, recipiat tertiam<br />

partem. Et si in predictis potestas fuerit negligens vel remissus procedatur contra<br />

ipsum tempore scindicatus.<br />

De pena facientis addunantiam pro aliquo sacerdote debente dicere<br />

missam et pro muliere volente ingredi monasterium 6<br />

Pro sacerdote aliquo vel clerico qui vellet vel deberet missam vel evangelium<br />

cantare vel per aliqua que deberet monasterium vel carcerem intrare, nullus faciat<br />

aliquam adunantiam hominum vel mulierum, nec mictat vel portet vel deferat<br />

aliquam facu<strong>la</strong>m de cera vel offerat aliquam aliam rem ad penam X librarum<br />

denariorum pro quolibet et qualibet vice, exceptis convicinis et consanguineis<br />

ipsius debentis intrare monasterium vel missam canere usque in tertium gradum<br />

inclusive, qui tantum possent ipsam mulierem intrantem monasterium vel carcerem<br />

sotiare.<br />

De pena euntis ad nuptias et facientis aliquam manciam alicui<br />

mulieri nupte vel disponsate 7<br />

Nuptiarum tempore aliquis non presumat ad convivium accedere, nec aliquam<br />

manciam vel ensenium facere sive ad domum mulieris nupte vel mariti, vel<br />

ipsi nupte vel marito vel alteri pro eis preter actinentes ipsorum usque in tertium<br />

gradum. Et qui contrafecerit, in X libris denariorum vice qualibe (sic) condampnetur,<br />

et quilibet possit accusare, et dimidiam partem bampni habeat accusator,<br />

et sibi cum dicto unius testis fidedigni credatur. Et si contra dilinquentes<br />

predictos vel aliquo predictorum et alios in proximo precedenti capitulo et sequenti<br />

contentos, potestas per inquisitionem processerit et aliquos vel aliquem<br />

culpabiles vel culpabilem invenerit, medietatem pene eius quod devenire fecerit<br />

in communi habeat et percipiat dominus potestas predictus.<br />

6 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 17, 1542. Statuti, De pena facientis addunantiam pro aliquo<br />

sacerdote debente dicere missam et pro muliere volente ingredi monasterium, dove missam<br />

canere viene sostitutito, per evidente errore, da carcerem.<br />

7 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 17, 1542. Statuti, De poena facientis manciam seu munus nuptae<br />

vel novae sponsae.


650 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

De cereis et banderiis deferendis circa funus defuncti<br />

Ultra sex cereos circa funus alicuius nobilis vel magnatis, iudicis vel medici<br />

et ultra quatuor circa funus alicuius popu<strong>la</strong>ris, ponderis pro quolibet trium librarum<br />

cere ad plus, et cande<strong>la</strong>rum viginti pro libra, non possint portari vel haberi,<br />

nec circa funus alicuius nobilis vel magnatis possit equus coperiri vel banderia<br />

deferri, in qua intrent ultra sex bracchia sindonis. Et si aliquo predictorum contrafieret<br />

heredes talis defuncti, circa cuius funus fuerit contrafactum, in XXV libris<br />

denariorum. Vice qualibet condampnetur.<br />

De pena facientis aliquod vestimentum alicui puero<br />

Vestimentum aliquod vel manciam per se vel alium, excepta facu<strong>la</strong> de cera,<br />

alicui puero vel puelle vel alicui pro eis, quando baptizatur vel crismatum, nullus<br />

faciat quoquo modo. Et qui contrafecerit, in X libris denariorum vice qualibet<br />

condampnetur, et contrafacientem possit quilibet accusare.<br />

3. [1347]<br />

Statuti<br />

De pena mulieris portantis coronam et alias res prohibitas 8<br />

4. 1442, febbraio 9<br />

Riformanze<br />

Bandimentum quod nullus debeat excedere statutum in funeribus<br />

mortuorum<br />

Spettabilis legum doctor dominus Iohannes de Zuccantibus de Amelia, locumtenens<br />

e vice potestas civitatis Spoleti et magnifici domini priores populi et<br />

comunis civitatis predicte, commiserunt, imposuerunt et mandaverunt Sensio Ciccoli<br />

publico preconi et banditori dicti comunis, presenti, intelligenti et audiendi<br />

quatinus, ipsorum commissione parte et mandato, vadat et se personaliter conferat<br />

ad loca publica et consueta dicte civitatis, ubi similia bandimenta fieri solent et<br />

ibi vel ibidem, publice pa<strong>la</strong>m et alta voce, sono tube premisso, bandiat et preconizet<br />

quod nullus civis, comitativus aut habitator Spoletum, cuiuscumque status,<br />

gradus et conditionis existat, audeat vel presumat, in funeribus vel vigiis aut<br />

corructibus mortuorum, excedere formam et ordinem statuti civitatis predicte,<br />

pena in dicto statuto contenta, dec<strong>la</strong>rata et expecificata.<br />

8 Vedi n. 2, 1347. Statuti, De pena mulieris portantis coronam et alias res prohibitas.


Spoleto<br />

5. 1451, aprile 13<br />

Riformanze<br />

Reformationes facte noviter ad instantiam et requisitionem venerabilis<br />

fratris Cherubini ordinis Predicatorum Minorum<br />

651<br />

In Dei nomine amen. Anno Domini millesimo CCCCLI, indictione XIV, tempore<br />

sanctissimi in Cristo patris et domini, domini Nico<strong>la</strong>i divina providentia<br />

pape quinti et die XIII mensis aprilis. Existentes collegialiter congregati magnificus<br />

et potens dominus dominus Cesar Lucensis Spoleti et cetera gubernator<br />

nec non magnifici domini priores populi civitatis Spoleti videlicet: Cicchus Luce<br />

France prior bullecte offitii prioratus, ser Iohannes ser Cidonii, Pier Andreas<br />

Carianni, Batista Tome Bartoli et Angelus Antoni, absente Todisco Bartolomei<br />

propter eius infirmitate sexto priore, et venerabilis frater Cherubinus ordinis<br />

Predicatorum Minorum de Observantia et infrascripti spectabiles cives Spoletani<br />

videlicet: magister Gregorius Martanus, dominus Berardus de Bancaronibus,<br />

Nico<strong>la</strong>us de Pianciano, Iohannectus Mariani, quatuor ex sex civibus de Numero<br />

electis super reformationibus facendis, auctoritatem habentem a consilio generali<br />

comunis et populi civitatis Spoleti ut supra patet manu mei cancel<strong>la</strong>ri<br />

infrascripti, cum presentia et voluntate prefati magnifici domini Cesaris gubernatoris<br />

Spoleti absentibus domino Iohanne Donato et Pieronofrio Iohannis Scelli<br />

tamen requisitis, cohadunati arce Spoletana (sic) omnes in ecclesia dicte arcis<br />

que dicitur et numinatur ecclesia Sancte Marie, volentes et cupientes civitatem<br />

Spoletanam aliquibus bonis reformationibus et statutis reformare ad <strong>la</strong>udem<br />

onnipotentis Dei et gloriose Virginis Marie ad utilitatemque et comodum rei<br />

publice Spoletane unanimiter et concorditer, nemine discrepante ordinaverunt,<br />

deliberaverunt et reformaverunt infrascripta capitu<strong>la</strong>.<br />

(...) Item circa ornamenta mulierum statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong><br />

mulier possit habere pro ornamento et vestibus sue persone inter vestes et alia<br />

iocalia et ornamenta quod excedat valorem tertie partis dotis ipsius mulieris et<br />

quod non possit portare in capite macagnanum seu aliud ornamentum maioris<br />

altitudinis quinque digitorum ad penam XXV librarum applicandarum ut supra et<br />

quilibet possit accusare et denuntiare et eius nomen teneatur secretum et habeat<br />

quartam partem banni.<br />

Item cum honestas vite vestimentorum portantur et morum plurimum in<br />

mulieribus splendere et relucere debeat ut mulieres honeste et honestis indumentis<br />

incedant, statuerunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier cuiuscumque status<br />

conditionisque existat extra domum incedat vel stet cum pectore aperto sed cum<br />

pectore c<strong>la</strong>uso saltim cum maspillis usque ad summitatem vestimenti videlicet<br />

usque ad guctur ita quod ubera et pectus sint per bene coperta et c<strong>la</strong>usa excepto<br />

quando mulieres <strong>la</strong>ctarent et tenerent ubera in ore infantis ita quod facta<br />

<strong>la</strong>ctatione mulier rec<strong>la</strong>udat sibi pectus cum maspillis aut panno vel alio modo<br />

pectus coperiat ad penam viginti quinque solidorum pro qualibet et qualibet vice<br />

applicandorum ut supra.


652 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item quod nullus sutor vel alia persona possit facere suere vel incidere aliquod<br />

vestimentum pro muliere civis, comitativi vel districtualis Spoletani quod<br />

habeant aliquam frappam de panno, nec possit facere incidere vel suere aliquod<br />

vestimentum scol<strong>la</strong>tum infra guctur nec aliqua mulier ferre possit aliquod de<br />

predictis nisi haberet factum de preterito ante diem presentis condite constitutionis<br />

et reformationis quo casu liceat portare dum modo pectus sit copertus ut<br />

supra sub pena XXV librarum denariorum applicandorum ut supra.<br />

Item cum circa funeralia et p<strong>la</strong>nctus defunctorum multa inhonesta propter<br />

ma<strong>la</strong>m consuetudinem et corrupte<strong>la</strong>m hactenus observatam committuntur et fiunt,<br />

statuerunt et ordinaverunt quod non liceat alicui mulieri exire domum defuncti<br />

tempore corrupti et tempore funeralium dum corpus defertur ad ecclesiam nec<br />

liceat eis aliquo modo vel tempore vociferare et p<strong>la</strong>ngere alta voce defunctos<br />

extra domum nec in domo vel extra reputare et qui contrafecerit incurrat pro<br />

qualibet muliere et vice penam decem librarum et hoc habeat etiam locum in<br />

associantibus et quod priores vel potestas vel alii officiales Spoleti non possint<br />

dare nec concedere licentiam alicui contra presentem reformationem tacite vel<br />

expresse sub pena quinquaginta librarum pro quolibet potestate vel priore in<br />

qua tempore sindicatus condemnentur et si tempore sindicatus non condemnarentur<br />

quod possint cogi ad solvendum dictam penam usque ad decem annos ex<br />

tunc proximos secuturos et si casus eveniret quod fieret contra hanc reformationem<br />

per aliquam mulierem quod potestas qui fuerit negligens de inquirendo et<br />

puniendo pro predictis condemnetur tempore sui sindicatus ad dictam penam si<br />

condempnationes dicte pene non faceret et executionem contra mulieres delinquentes<br />

in predictis et predictarum penarum medietas sit gubernatoris et reliqua<br />

Camere Spoletane.<br />

Item quod non liceat alicui se <strong>la</strong>rvando seu mascarando induere aliquod genus<br />

indumenti quod pertineat ad religiosos, nec viri quod pertineat ad mulieres<br />

nec mulier quod pertineat ad viros sub pena decem ducatorum applicandorum<br />

pro medietate gubernatori seu rectori provincie et pro reliqua Camere comunis<br />

Spoleti quod capitulum non vendicet sibi loco in minores XIIII annorum.<br />

(...) Item quod unicuique liceat accusare facentes contra suprascriptas reformationes<br />

et denuntiare et habeat quartam partem dictarum penarum.<br />

6. 1459, gennaio 24<br />

Bando<br />

Bando sul vestire delle donne in occasione del<strong>la</strong> visita del papa<br />

Iacopus preco et banditor predictus retulit supradito domino potestati, de<br />

mandato magniffici domini Bartholomei Pierii de Massa, presentis gubernatoris<br />

civitatis predicte se publice et alta voce, sono tube premisso, preconizasse et<br />

bandivisse per loca publica et consueta dite civitatis quod omnes mulieres civita-


Spoleto<br />

653<br />

tis predicte preparent se adornandum in aventu santitatis domini nostri pape et<br />

cuilibet earum liceat portare, dicto tempore, omnia hornamenta que voluerit videlicet:<br />

pernas, coronas, corigias et de similia et cetera (...)<br />

7. 1461<br />

Statuto delle gabelle<br />

Disposizioni sulle doti<br />

(...) Item quod, si quis civis et comitativus civitatis et comitatus Spoleti, vel<br />

habitator in eis, duceret uxorem in civitate, comitatu et districtu Spoleti, seu<br />

ubicumque, solvere teneatur et debeat dicto emptori denarios duos pro qualibet<br />

libra pretii valoris et extimationis dicte dotis non obstantibus quibuscumque.<br />

Item quod, si quis comitativus vel forensis habitans in comitatu civitatis<br />

Spoleti duceret uxorem aliunde extra civitatem, comitatum et districtum Spoleti<br />

in dicto comitatu, solvere debeat pro arredo sue uxoris soldos quinque denariorum.<br />

Item quod, quando non fieret instrumentum de dote mulieris quod omnia<br />

bona tam mobilia quam stabilia illius mulieris habeantur pro dote et extiment et<br />

secundum extimationem solvatur gabel<strong>la</strong> consueta. (...)<br />

8. 1467, marzo 24<br />

Bando<br />

Riforme re<strong>la</strong>tive al vestire delle donne<br />

In Dey nomine amen. Infrascripta sunt ordinamenta, statuta et reformationes<br />

facte per magnificum comunem Spoleti propter divinum cultum, beneficium<br />

et honorem civitatis prefate. Ut unusquisque honeste vivat iussu ortatione<br />

et prece reverendi patris domini Dominici Travisini, regu<strong>la</strong>ris canonici Lateranensis,<br />

ordinis Sancti Augustini et, ad presens, predicatoris in ecclesia catedralis<br />

Sancte Marie dicte civitatis Spoleti qui dictum comune observari mandat<br />

sub infrascriptis penis.<br />

Et primo: quod nul<strong>la</strong> mulier cuiusqunque status, gradus, conditionis existat,<br />

ab isto in posterrum, audeat nec presummat, aliquo quesito colore et causa<br />

ferre aliquam vestem cum cauda extensa ultra unum sommissum manus, mensurando<br />

dictam caudam si qua fieret aut facta fuisset ad p<strong>la</strong>nellos, sub pena trium<br />

florenorum aplicandorum pro tertia offitiali extraordinariorum domini podestatis<br />

dicte civitatis; cui pene subiaceat ipse offitialis si negligens fuerit in faciendo<br />

executionem contra mulieres deferentes vestes cum caudis ultra dictam mensu-


654 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ram et reliqua pars pene exigende a mulieribus contrafacentibus; ac etiam il<strong>la</strong><br />

pena exigenda ab offitiale executionem non faciente sit comunis Spoleti pro mattonato.<br />

Et quod mulieres sotiantes dictas mulieres caudas vetitas in eorum vestimento<br />

deferentes, incurrant in penam unius floreni pro qualibet ipsarum et qualibet<br />

vice aplicanda ut supra pro dicto mattonatu. Item quod nullus sutor audeat<br />

nec presumat facere dicta indumenta cum caudis vetatis sub dicta pena unius<br />

floreni dicto matonato aplicanda.<br />

Secundo: quod mulieres habentes vestes videlicet sottanas scol<strong>la</strong>tas super dictis<br />

sottanis debeant portare panniculum qui coperiat collum, pettus; collum vero<br />

usque ad primum nodum spine per unum digitum grossum manus intelligatur de<br />

<strong>la</strong>titudine; et quod panniculus ita conextus sit quod ne videatur caro colli et<br />

pettus sub pena unius ducati pro qualibet muliere contrafaciente et qualibet vice,<br />

excettis mulieribus minoribus duodecim annorum et mulieribus deferentibus mantellos<br />

et supergettos. Ad quam penam et regu<strong>la</strong>m in deferendo panniculum,<br />

mulieres permanentes in eorum contrata et convicenio minime teneantur et supradicta<br />

pena sit comunis Spoleti pro mattonatu pro tribus partibus et quartam<br />

partem dicti offitialis.<br />

Tertio: quod vestes mulierum videlicet sottane que fierent ab isto in posterum,<br />

sit et esse debeant ita ordinate quod coperiant collum et pettus (sic) mulierum<br />

usque ad primum nodum spine per unum digitum grossum intelligatur per<br />

<strong>la</strong>titudinem; et quod mulieres deferentes scol<strong>la</strong>tas vestes aliter fattas quasi per<br />

formam predictam incidant in penam pro qualibet ipsarum et qualibet vice unius<br />

ducati aplicandi pro tertia parte offitiali executionem facienti et reliqua parte<br />

comuni Spoleti pro matonatu. Cui pene subiaceant sutores et sutrices dictas inonestas<br />

et decol<strong>la</strong>tas vestes facientes ultra formam predictam.<br />

Quarto: quod nul<strong>la</strong> mulier cuiusqumque status, gradus aut conditionis existat,<br />

audeat neque presummat portare coronas neque gri<strong>la</strong>ndas sub pena duorum<br />

florenorum aplicandorum pro tertia parte offitiali excutionem (sic) facientem et<br />

reliqua parte comuni Spoleti pro matonato. Que lex locum non habeat in mulieribus<br />

iunioribus ut ita dicam zitellis non viro traditis et postquam fuerit data<br />

viro per totum illum diem quo santum videlicet ad ecclesiam iverit, ab illo in<br />

posterum incidant in eandem penam si contrafecerint.<br />

Quinto: quod nul<strong>la</strong> mulier cuiusqumque status, gradus et conditionis existat<br />

audeat neque presumat portare aurum, argentum, auri frigia, racamos, neque<br />

per<strong>la</strong>s exceptis anulis, zonis sive corrigiis, bottonis et maghettis sub pena duorum<br />

florenorum ut supra aplicandorum pro qualibet muliere et qualibet vice ad<br />

quam penam teneantur aurifices et alie persone qui facerent col<strong>la</strong>ria, racamos et<br />

alia similia in futurum pro aliquibus mulieribus.<br />

Sexto: quod nul<strong>la</strong> persona tam masculina quam feminina, ab isto in posterum,<br />

non possit per civitatem et comitatum Spoleti nec debeat portare aliquod<br />

velum ante faciem ullo unquam tempore et quesito colore, neque ferre indumenta<br />

et vestimenta religiosorum et religiosarum sub pena unius floreni aplicandi ut<br />

supra et locum non habeat in minoribus duodecim annorum. (...)


Spoleto<br />

9. 1479, ottobre 16<br />

Riformanze<br />

Decretum contra mulieres Spoletanas deferentes pallia plicata<br />

655<br />

Magnifici domini priores populi civitatis Spoleti, collegialiter in unum congregati<br />

omnes una cum septem civibus de Numero duodecim, Iacobo Francisci habente<br />

palluctam Ioacchini unius de Numero duodecim absentis in audientia pa<strong>la</strong>tii<br />

populi Spoletani pro opportunitate comunis utilitatis expediendis et vacantes circa<br />

ea que ad decus et ornamentum civitatis tendunt considerantesque quod turpe est<br />

et indecens ac civitatis dedecus quod mulieres Spoletane pallia sive mantel<strong>la</strong> deferant<br />

duplicata sive plicata et quod peius est et magis detestandum partem interiorem<br />

ipsorum mantellorum exterius deferunt, foderam et turpiorem partem [...]<br />

melioremque et pulcriorem detegentes. Volentes itaque prefati magnifici domini<br />

priores et cives pro honore civitatis Spoletane cuius dedecori cedit et propterea,<br />

vigore eorum auctoritatis que eis per <strong>generale</strong>m consilium attributa supra pro ut<br />

constat manu mei cancel<strong>la</strong>rii, unanimiter et concorditer nemini ipsorum discrepante,<br />

obtempto prius solemniter partito inter eos misso ad busso<strong>la</strong>m et palluctas,<br />

more solito, per omnes tresdecim palluctas missas et repertas in busso<strong>la</strong> alba del<br />

sic, nul<strong>la</strong> in contrarium reperta, ordinaverunt, statuerunt ac deliberaverunt quod in<br />

futurum nul<strong>la</strong> mulier Spoletana possit neque debeat per civitatem Spoletanam ferre<br />

vel portare pallium sive mantellum plicatum, neque revolutum in capite sive in<br />

spatulis, sed illud deferat et deferre debeat splicatum in spatulis prout decet et<br />

ipsarum mulierum ac civitatis honor postu<strong>la</strong>t [...] pulcriorem et exteriorem partem<br />

et non interiorem sive foderam, que turpior est, sub pena et ad penam viginti<br />

boloneorum de Marchia currentium pro qualibet muliere contrafacente et pro qualibet<br />

vice applicandorum ipso fatto, comunitati Spoleti pro ornamento pa<strong>la</strong>tii populi<br />

Spoletani et quilibet ufficiali liceat ac debeat exequitionem facere contra contravenientes<br />

uius decreti et reformationis et ita ordinaverunt quibuscumque in contrarium<br />

facenti non obstantibus. Rogantes me cancel<strong>la</strong>rium et cetera.<br />

Dicto die et cetera.<br />

Magnificus dominus Dominicus Gentilis Ritius Spoleti gubernator et castel<strong>la</strong>nus,<br />

supra dictam reformationem et decretum tamquam iustum et condecens in<br />

omnibus suis partibus confirmavit et validavit et cetera.<br />

10. 1508, marzo 21<br />

Riformanze<br />

Disposizioni contro il lusso e l’abbigliamento delle donne<br />

(...) Secundo; quod cum his <strong>la</strong>bentibus temporibus populus Spoletanus adeo<br />

lusuriet in ornatu vel vestitu mulierum quod gravis ex inde iactura universaleque


656 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

detrimentum et damnum subsequi noscatur hinc enim dotium inerentium tante<br />

quoque paupertas evenit ea propter quid de super agendum sit presenti consilio<br />

preponitur.<br />

(...) Eximius legum doctor dominus Marcus de Grassis, unus ex consiliariis<br />

civibusque de Numero, surgens ac ad solitum consulendum locum accedens, divini<br />

Numinis invocato presidio, super secunda proposita sic dixit et consuluit<br />

videlicet: quod auctoritate presentis generalis consilii et Numeri, prefati magnifici<br />

domini priores eligant duodecim cives super reformationem ac reductionem et<br />

regu<strong>la</strong>tionem ornatus vestitusque mulierum quibus quam presens consilium et<br />

numerus habere noscitur omnis facultas atque potestas demandetur quod que ad<br />

penam que per dictum Numerum de super imponi contigerit, teneatur maritus<br />

pro uxore et socer pro nuru. (...)<br />

11. 1510, novembre 8<br />

Riformanze<br />

Elezione del Numero sui funerali e le vesti delle donne<br />

(...) Spectabilis vir ser Ioannes Bancaronus, alius consiliarius, existens in dicto<br />

consilio, accessit ad solitum pulpitum arengandi, in quo stans, facta divini Numinis<br />

invocatione, consulendo dixit super dicta prima proposita in hanc sententiam<br />

videlicet sibi videri nul<strong>la</strong>m in civitate Spoleti utiliorem abundantiam posse fieri,<br />

quam ab expensis superfluis abstineri et propterea ex auctoritate presentis consilii,<br />

prefati magnifici domini priores eligant XII cives, unum de singu<strong>la</strong> vaita, cum<br />

potestate providendi, ordinandi et reformandi, ut in funeralibus, exsequiis et in<br />

vestitu mulierum aliquis honestus modus imponatur, ne tam luxuriose fiant prout<br />

presens <strong>generale</strong> consilium potest. (...)<br />

12. 1513, febbraio 11<br />

Supplica<br />

Regu<strong>la</strong>tio facta de funeralibus<br />

[Poco prima il comune aveva preso dei provvedimenti circa le esequie. Interviene<br />

nel<strong>la</strong> discussione sul<strong>la</strong> supplica dei sacerdoti il consigliere ser Giovanni Bancaroni<br />

il quale propone che venga concessa <strong>la</strong> metà del<strong>la</strong> cera fino ad allora usata nei<br />

funerali. Successivamente il comune propone una riforma sul<strong>la</strong> rego<strong>la</strong>mentazione<br />

degli stessi.]<br />

(...) Et quia in civitate Spoleti nullus ordo neque modus in sumptibus funeralium<br />

servatur ymo absque ul<strong>la</strong> personarum dignitatis consideratione, cives certant<br />

alios cives in eiusmodi sumptibus et cereorum numero superare. Que res


Spoleto<br />

657<br />

cum ad inutilem pompam potius quantum ad animarum utilitatem et salutem<br />

tendat et alioquin pauperes cives ad inopiam reducuntur tanto universali damno<br />

prospicendum fore, supradictus consultor ser Ioannes Bancaronus duxit se circo<br />

consulendo dixit: quod auctoritate presentis consilii perpetua lege cautum sit nulli<br />

civi Spoletano liceat in funeralibus officiis que fieri contingunt propter mortem<br />

civium constituere neque facere vel deputare ultra duodecim 9 cereos non excedentes<br />

ultra duas libras in quolibet cereo hoc modo: quod solum capiti illius<br />

familie mortuo deputari liceat et possit et non aliis exceptis militibus et doctoribus<br />

quibus, pro eorum dignitate, dictum Numerum augere possint mulieribus et<br />

omnibus aliis filiis familias ultra octo cereos eiusdem ponderis vel minoris deputari.<br />

Neque effici possint neque liceat sub poena ducatorum vigintiquinque applicandorum<br />

Camere apostolice, comuni Spoleti, opere ecclesie et exequtori qui<br />

integre exactionem fecerit et pro parte quarta predicta comuni Spoleti applicata.<br />

Describatur contrafaciens pro debitore in libro speculi et si magnifici domini<br />

priores qui pro tempore erunt fuerint negligentes in faciendo scrivere dictos contrafacentes<br />

in dicto speculo, puniantur poena unius ducati pro quolibet comuni<br />

Spoleti applicanda et de eorum sa<strong>la</strong>rio retinenda. Cui pene etiam cancel<strong>la</strong>rius comunis<br />

subiaceat si non scripserit, mandato prefatorum dominorum priorum. (...)<br />

13. 1513, febbraio 20<br />

Riformanze<br />

Mulierum dotes et vestimenta regulentur<br />

Die XX februarii<br />

Publico et generali consilio prefatorum dominorum priorum, officialium de<br />

prepositis, officialium de bullectis, capitaneorum artium et consiliariorum populi<br />

et hominum civitatis eiusdem ad sonum campane in sa<strong>la</strong> magna pa<strong>la</strong>tii populi<br />

congregato in sufficienti et valido numero, prius de commissione prefatorum<br />

dominorum et presentis domini potestatis bannito et preconizato in locis publicis<br />

et consuetis dicte civitatis secundum formam statutorum eiusdem. In quo consilio<br />

ego cancel<strong>la</strong>rius feci infrascriptas prepositas et supplicationes optentas heri<br />

sero inter prefatos dominos priores et capitanos artium hodie quarum tenor est<br />

videlicet: cum in vestimentis dotibusque mulierum tanta luxuria creverit, ut pauperes<br />

ditiores equare desiderent divitesque superari egre ferant et sic in maximam<br />

ca<strong>la</strong>mitatem tota civitas trahitur, preponitur ergo duobus istis instantibus<br />

malis, ut dotibus dandis modus imponatur et vestitibus honestior habitus constituatur,<br />

presertim accedente suasione presentis reverendi patris predicatoris.<br />

(...) Spectabilis ser Iamnes Bancharonus vir consiliarius, existens in dicto<br />

consilio, ultro accessit ad solitum arengandi pulpitum in quo stans dixit et con-<br />

9 Sul margine sinistro: Ultra XII cereos non liceat deputari in funeralibus.


658 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

suluit super prima preposita de dotibus et vestibus mulierum regu<strong>la</strong>ndis hoc<br />

modo. Cum res sit maxime importantie et maturo indigeat consilio, magnifici<br />

domini priores una cum sex civibus per eos eligendis et cum paternitate reverenda<br />

predicatoris ordinent, regulent et reforment ut eis visum fuerit utile et honestum<br />

et pro ut ipsi ordinabunt omnia ad consilium referant, in quo, si ita videbitur,<br />

aprobentur.<br />

In cuius dicti et consultationis reformatione, facto et misso more solito partito<br />

ad busso<strong>la</strong>m et palluctas, victum, optentum et reformatum fuit per palluctas<br />

quinquaginta otto repertas in busso<strong>la</strong> alba del sic, una in contrarium reperta non<br />

obstante. (...)<br />

14. 1530 febbraio 6<br />

Riformanze<br />

Proposita de excessu muliebrium vestimentorum<br />

(...) Quod magnifici domini priores qui nunc in magistratu praesunt, videntes<br />

abusum gravissimum atque excessum in hac magnifica civitate Spoleti duarum<br />

rerum maxime perniciosarum videlicet effrenati luxus muliebrium vestimentorum<br />

qui reginis propemodum imputaretur atque inordinatae dotium quantitatis quae<br />

magnatibus potius congruant quam privatis quibus nisi opportune provideatur<br />

maximum rei publicae excidium ex his immineat nec minor iactura et noxa privatorum<br />

rebus volentesque, ut par est, iis obviam ire cum ex officio suo curare<br />

eos conveniat ne in propria quoque re quispiam male versetur neu acquisitae<br />

substantiae detrimentum faciat aut bona in rem stultissimam absurde consumat<br />

ut in prodigis rei utriusque apparet impendiis. Quae nullum nisi vanitatis et<br />

stultitiae studium habent expedit nempe rei publicae ad inopiam non redigi cives;<br />

ac etiam, accedente decreto et ordine generalis concilii, concionem seu arengham<br />

ipsam congregari iusserunt; atque hoc in ea primum poni ut cui vis consulere<br />

fas sit quicquid aptius opportuniusve ei videatur pro lege hac huiusmodi<br />

costituenda qua licentiae huic muliebri modus statuatur et vestium ac dotis excessui<br />

terminus detur.<br />

Tenor autem orationis per me habitae talis est videlicet.<br />

Prestantissimi honestissimi atque optimi cives quocunque nomine quocunque<br />

gradu eminetis qui in hanc concionem publicam convenistis magnifici hi domini<br />

qui nunc in magistratu praesunt de lege nova ad populum sunt re<strong>la</strong>turi qua<br />

utilior ne aut magis necessaria huc venerit privatim unicuique suum iudicium erit<br />

ego nul<strong>la</strong>m venisse talem affirmare audebo. Ideoque (quod cum bona vestra venia<br />

et patentia fiat) ex permissu dominorum ipsorum pauca edisseram. Non uti<br />

officii mei limite egrediar aut aliquid consulere videar minister publicus sed ut<br />

propositae rei utilitas eluceat magis et vobis ad deliberandum consulendumque<br />

cum promulgandi ratio sese ostenderit uberior dicendi series constituatur. Qui de


Spoleto<br />

659<br />

re publica scripsere maiores nostri duo maxima et adversantia inter se vitia caveri<br />

opportere dixerunt luxuriae scilicet <strong>la</strong>bem atque avaritiam quae pestes omnia<br />

magna imperia everterunt. Harum altera necessaria alteram gignit nam cum per<br />

luxum cuncta profuderimus bona in avariatiam invadamus necesse erit ut quod<br />

perperam amisimus perperam recuperemus; et Neroni fiamus persimiles, pessimo<br />

principi qui cum avitam et imperii substantiam luxu effudisset mox ad caedes,<br />

rapinas, sacrilegia et inauditam denique tirannidem conversus est. Nimirum cum<br />

reliqui nihil dissipando feceris reparanda pecunia est per omnifarium scelus. Si<br />

excutiamus cives vetera et antiquos status plures urbes Sybaritarum ritu interisse<br />

luxuria quantum ferro terraemotu aut peste reperiemus. Haec vero vitia nuspiam<br />

quod in memoria sit nisi florente re publica exoriuntur nihil quippe luxui est<br />

cum miseris et deso<strong>la</strong>tis; quae cum ita sint videte cives ne quae ex alienis malis<br />

comparatur sapientia nobis per fortunam prosperam non multum prosit quae<br />

proximis uti hisce annis nobis valde arrisit ut inconstans et perversa est. Verendum<br />

videtur ne mutata veste et vultu nos propediem deserat propediem inque<br />

nisi quid providetis nisi aperto imminenti exitio obviam itis; execessit in tantum,<br />

cives, nostra animositas ut contra patrum nostrorum consuetudinem regio propemodum<br />

cultu.<br />

Nos ipsi induti reginarum vestibus feminas nostras ornemus, monilibus, auro,<br />

purpura, amiciamus, dotes quae summos deceant adiciamus quae quorsum evasura<br />

sint cives non satis videtis cum excidium ex his nobis manifeste impendeat.<br />

Nam si cursus hic tantus et vestimentorum et dotium non mature constiterit, aut<br />

etiam quod abominans vereor in maius excreverit b<strong>la</strong>ndiente nobis perniciosa<br />

pompa et stulto fulgore oculos obnubi<strong>la</strong>nte sponte substantiis omnibus spoliati et<br />

proprias et avitas opes frustra quaeremus meritas audaciae et errori poenas pendemus.<br />

Cum pestis huiusce pars Romam invasisset sapientissimi viri Marcus Oppius<br />

et Terentius Romulius, tribuni plebis, Quinto Fabio, Tito Sempronio consulibus<br />

Oppiam legem tulerunt ne qua mulier plus semuncia auri haberet neu vestimento<br />

versicolori uteretur neu iuncto vehiculo in urbe oppidoque aut propius inde<br />

mille passus nisi sacrorum publicorum causa veheretur. Hanc legem cum duo<br />

tribuni plebis muliebribus delinimentis pellecti, vicesimo post anno, ad populum<br />

abrogandam tulissent collegaeque intercederent ac tutarentur legem, vir gravissimus<br />

et nunquam satis pro moribus et severitate <strong>la</strong>udatus, Marcus Cato censorius,<br />

luculentissima oratione eam defendit. Nimirum legis<strong>la</strong>toribus universis perpetuum<br />

institutum fuit superflua amputandi quae et publice <strong>la</strong>edunt et privatim nullum<br />

nisi vanitatis et stultitiae studium habent in omnibus siquidem ad vitae munia<br />

utendis quicquid aptam moderationem supergreditur oneri potius quam usui exuberat<br />

ut eleganter ait philosophus ille p<strong>la</strong>tonicus; et inter opulentiores ii maxime<br />

<strong>la</strong>udantur qui nullo strepitu modico cultu sine superbia specie mediocritatis pauperum<br />

similes sine ostentatione dissimu<strong>la</strong>tis facultatibus divitias magnas administrant.<br />

Vos illis quaeso aurem adhibebitis quarum venenis ut Constantinus ait<br />

princeps interficiuntur animi perditorum quarum p<strong>la</strong>erunque in vitium etiam<br />

adversus propria commoda <strong>la</strong>borare consilium invenitur ut Honorius item ac


660 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Theodosius quae nihil pensi habent nisi ut ornentur nisi ut comantur quibus<br />

nihil cordi est nisi mundiciae cultus elegantiae et quem muliebrem mundum<br />

maiores vocarunt. Atqui iis neque innumerabilibus Democriteis mundis satisfactum<br />

iri existimo equidem ut ingenue, cives optimi, fatear plearisque quarum insatiabile<br />

studium vidi. Aureliani olim principis pal<strong>la</strong>m optavi nanque iis cum<br />

Zenobiam Odenathi Palmyreni uxorem quae orientis regina a multis dicitur in<br />

triumphum duceret vestem tot gemmis contextam ei circumduxit ut sub earum<br />

pondere prope expirarit. Ne sinite vos cives b<strong>la</strong>ndiciis earum pellici ut in rem<br />

vanissimam vestra prodigatis bona ac substantiae multis sudoribus diu quaesitae<br />

iacturam brevissimo spacio faciatis. Verba ex oratione Marci Porcii sunt: date<br />

fraenos impotenti naturae et indomito animali desperate ipsas modum licentiae<br />

facturas nisi vos faciatis minimum hoc eorum est. Quae iniquo animo feminae<br />

sibi aut moribus aut legibus iniunctum patiuntur omnium rerum libertatem immo<br />

licentiam, si vera dicere volumus desiderant, facite ut modus tandem sumptibus<br />

et luxsuriae sit.<br />

Lacones omnium fortissimi fuere Grecorum, Lacenae a viris paululum degenerabant<br />

uti earum dicteria et a Plutarcho philosopho et ab aliis plurimis enumerata<br />

dec<strong>la</strong>rant quibus animi et magnitudo et constantia deprehenditur. Scitis<br />

unde sit cives Lycurgi leges puel<strong>la</strong>s sine dote nuptum dari iubebant ornandi<br />

studium ex urbe eiiciebant omnibusque cultus ornatusque artificibus Spartam<br />

inaccessibilem reddebant. Ac mulier quaedam Ionica cum veste preciosa gloriaretur,<br />

<strong>la</strong>caena monstratis quatuor filiis speciosissimis talia inquit esse opportet honestae<br />

probaeque mulieris ornamenta et hisce iactari potissimum ac superextolli.<br />

Dixit et Cornelia eadem Aphricani filia cui cum peregrina mulier monilia et<br />

gemmas et aurum ostentaret, mane inquit quaeso paulisper : ego tibi mea ostendam<br />

preciosiora, expectatisque e ludo redeuntibus pueris, Tiberio et Caio Gracchis,<br />

en inquit, mei smaragdi et nobilia mea ornamenta. Enimvero ut apposite<br />

definiit Ulpianus; maximum spectatissimumque munus feminarum est concipere<br />

et tueri conceptum; caetera ad <strong>la</strong>sciviam pertinent et corrumpendos mores nam<br />

cum comptae ornataeque fuerint spectari volunt cum spectatae sunt formae suae<br />

fructum capere ut cupiant propinquum est nascenti corrupte<strong>la</strong>e obviam eundum<br />

est cives quae cum adoleverit frustra tete oppones. Circa opera, circa domum,<br />

circa liberos, sese occupent facite et ut nobilis inquit satyrus potanda ferant<br />

infantibus ubera magnis qua in re pro culdubio seminarium rei publicae est.<br />

Novi haec ego certe feminis non p<strong>la</strong>citura. Aut si qui sunt viri feminis addictiores<br />

sed nul<strong>la</strong> lex satis commoda omnibus est id modo queritur si maiori parti et<br />

in summam prodest. Nam ut in iure ipso expressum est, quae communi utilitati<br />

atque honestati conducunt non debent proprii cuiusque commodi habere respectum.<br />

Expedit autem rei publicae et divites esse homines et ne sua re quis civium<br />

male utatur, ut recte a Iustiniano principe definitum est, in incunabulis iuris.<br />

Costituite ergo legem quae praeterquam quod necessaria est atque honestissima.<br />

Nihil est quod quisquam hominum aegre eam ferat nam si exaequatus fuerit<br />

omnium cultus, non uti eo quod lex vetet, neminem pudebit, cum si lex nul<strong>la</strong><br />

sit, aemu<strong>la</strong>tio subnascatur, necesse erit et non habere illud quo forte alia exorne-


Spoleto<br />

661<br />

tur vel parsimoniae, vel paupertatis sit pudor futurus hanc ipsam notam feminis<br />

lex delebit cum quod habere non liceat, non habebunt et vos quotidianam molestiam,<br />

cum earum pervicacia et luxum, substantiae noxium averuncabitis, in quo<br />

eliminando veteres ita <strong>la</strong>borarunt, ut nemini re sua pro arbitrio uti, liberum facerent.<br />

Hinc sumptuariae leges, variis temporibus editae, Fannia, Licinia, Cornelia,<br />

Emilia, Antia, Iulia, ne in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque<br />

sua lurcando prodigerent sed certis potius ac determinatis finibus luxuriae<br />

effervescentis aestus coerceretur, quod in iurisconsulti quoque Atteii Capitonis<br />

commentariis, ordine conscriptum fuit.<br />

Pars alia quae ad dotes pertinet in manu vestra est cives neque enim aut<br />

filia aut soror vobis molesta est. Nec quantum praestari cupiat dotis praescribit<br />

in hoc malum vos ipsi sponte coniicitis.<br />

Modicas primum dotes fuisse apud veteres patet quod teste Caio Plinio p<strong>la</strong>ntaria<br />

vulgo appel<strong>la</strong>bant cum arbusti alicuius reditu circumscriberentur et decisis<br />

cupresorum ramis dissoluerentur parvas quoque apud nos olim fuisse quis nescit<br />

cum nostra memoria, in quadruplum et ultra excreverint et eo ventum sit, ut in<br />

ea (quae Graeci parapherna, Galli peculium teste Ulpiano appel<strong>la</strong>nt, Marcus Cato<br />

de lege Voconia, recepticia bona nos eredium quasi privatam mulieris substantiam)<br />

plus certe impendamus quam dos fuit primariae feminae nobis nascentibus.<br />

Si a iuris magistris quaeras quantas esse deceat, Celsus interrogatus quantae<br />

pecuniae dotem promittenti adultae mulieri curator consensum accommodare<br />

deberet modum ex facultatibus et dignitate mulieris maritique statuendum esse<br />

respondit quousque honestas et ratio pateretur et Papinianus dotis quantitatem<br />

pro modo facultatum et dignitate natalium viri costituendam sed nos in hoc ipso<br />

egregie cives seducimus cum neque vires nostras neque genus metimur et quisque<br />

pro arbitrio inique et superbe se effert quod gravis iacturae causa et in<br />

presentia est et nisi providetis gravior erit in dies eo siquidem procul dubio<br />

deduci rem video ut cui plurimas simul filias, sors attribuerit, unam tantum nuptui<br />

det, reliquae innuptae maneant, quod quantum mali, quantum in iniustitiae,<br />

quantum de decoris afferre valeat, extimare vos volo. At non licebit inquies mihi<br />

in re mea, quod statuo non licere in hoc est peroptimum et peraequissimum,<br />

nam et Modestinus de ritu nuptiarum scribit, semper in coniunctionibus, non<br />

solum quid liceat considerandum est, sed et quid honestum sit; quod quoniam<br />

p<strong>la</strong>erique quantum videmus non estimant, lex statuenda est, quae vel invitos cogat,<br />

profecticiae saltem doti modum decernere nam de adventicia et iis quae<br />

nuncupant antipherna cum rariora sint, sorti relinqui potest.<br />

Dixi de utilitate legis ac necessitate vestrum erit de utraque eius capite deliberare<br />

et ubi mature pro re consulueritis (quod fausto fiat omine) vestris suffragiis<br />

et vestium et dotis excessui, terminum dare.<br />

(...) Excellentissimus itaque iuris utriusque doctor dominus Iohannes Antonius<br />

Arronius unus ex praefatis astantibus, solitum consulendo pulpitum conscendens,<br />

invocato prius divini Numinis et curiae celestis auxilio, super praefata<br />

proposita de luxu et exuberantia muliebrium vestimentorum dotiumque ita consulendo<br />

disseruit.


662 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Ne quis civium Spoletinorum cuiusvis generis et condicionis sit ab hoc die<br />

in posterum, perpetuis futuris temporibus, possit sub quovis quaesito colore dare<br />

aut promittere pro dote seu dotis nomine cuiusvis mulieris, plus quadringentis<br />

florenis monetae Marchiae Anconitanae. Neu pro heredio dictarum mulierum quis<br />

civium praedictorum possit dare vel promittere plus quinquaginta florenis dictae<br />

monetae. Quod si quis contra ordinem dictae legis fraudolenter sub donationis<br />

nomine vel mutui aut quovis alio exquisito commento astutiave plus dederit vel<br />

promiserit, illud plus quod datum vel promissum fuerit supra dictos quadringentos<br />

florenos pro dote vel supra dictos quinquaginta florenos pro heredio constitutos,<br />

ab huiusmodi dante vel promittente aut etiam a muliere ipsa nullo modo<br />

possit repeti aut recuperari sed intelligatur et sit proprium mariti et eius heredum<br />

tanquam iure donationis inter vivos sit praebitum et hoc auctoritate presentis<br />

legis et decreti. Insuper, ad evitandum omne fraudis genus quam super lege<br />

huiusmodi machinari possent, dixit quod omnes alii contractus seu instrumenta<br />

cuiuscunque generis et ex quacunque causa etiam per viam scripturae privatae<br />

facta et celebrata inter virum et uxorem preterquam de dote et heredio suprascriptae<br />

summae, intelligantur et sint fraudolenter facta et nullius sint roboris vel<br />

momenti eiusdem legis auctoritate. Quodque notarii omnes qui in his de aliquo<br />

alio instrumentum facerent quam de eo quod lex supradicta continet, non solum<br />

incidant poenas infrascriptas tam pecuniarias quam excomunicationis sed etiam<br />

privati sint, ipso facto per decem annos, officio notariatus; et similiter eandem<br />

poenam incidant ii qui matrimonia tractarent cum aliis pactis aut condicionibus<br />

quam quae dictae legi inseruntur. Atque ut facilius huiusmodi fraudes inveniri<br />

valeant si quae exorbitantibus in mentem venerint dixit quod adhibeatur fides<br />

super his de<strong>la</strong>tori cum uno teste fidedigno coram quocunque iudicio ecclesiastico<br />

vel secu<strong>la</strong>ri in dicta civitate.<br />

Si quis autem ausu temerario supradictam et dotis et heredii summam quoquo<br />

modo excesserit aut si quis notarius de iis instrumentum fecerit vel si qui<br />

matrimonia huiusmodi tractaverint, incidant poenam ducentorum ducatorum auri<br />

Camerae apostolicae pro quarta parte applicandorum et pro alia quarta parte<br />

accusatori qui etiam secretus habeatur. Pro residuo vero quod erit poenae dimidium<br />

illustrissimo domino gubernatori civitatis Spoleti qui pro tempore erit qui<br />

teneatur statim executionem facere contra eos qui dictae legi contravenerint si<br />

mulctae portionem consequi volet et hoc quantum ad dotis exuberantiam.<br />

Circa vero luxum muliebrium vestimentorum dixit: ne qua mulier dictae civitatis<br />

cuiusvis generis et condicionis 10 sit, a die banni facendi de dicta lege et<br />

decreto, possit ac valeat aliquo genere vestimentorum aut hibernicae, quam sberniam<br />

vulgo vocant uti de brocchato vel serico videlicet de velluto, raso, damasco,<br />

vel taffettà, sed tantummodo vestem unam de ciambellotto portare valeat.<br />

Ac etiam pro manicis dictarum vestium uti possit quolibet generi serici excepto<br />

10 Sul margine sinistro: Consultatio super luxu muliebrium vestimentorum moderando.


Spoleto<br />

663<br />

broccato quibus manicis non possit inserere plus tribus bracchiis dicti serici neu<br />

cathenas aureas, argenteasque, cuiusvis generis portare valeat, neu margaritis ornari,<br />

neu argenteis cingulis uti, sed zonam sive cingulum tantummodo de taffettà<br />

portare possit, neu plus tribus anulis aureis ornari valeat, neu reticulis seu scuffiis<br />

aureis redimiri sed sericeis tantum, neu soleis sive p<strong>la</strong>nellis de velluto, vel<br />

brocchato sive de alio genere serici calceari. Quod si quae mulieres contra legem<br />

et ordinem supradictum, aliquo vestimentorum vel aliarum rerum vetitarum genere<br />

uti ausae fuerint, illud totum quod supra et contra ordinem dictae legis<br />

portaverint, perdant et eis auferatur atque ut supra applicetur. Et nihilominus<br />

viri il<strong>la</strong>rum quae sic contra legem dictam facerent, incidant poenam quinquaginta<br />

ducatorum auri pro quolibet et qualibet vice ut supra applicandorum.<br />

Insuper consulendo dixit ne quis civium praedictorum 11 ab hoc die in posterum<br />

ut supra possit quovis modo vel via dare aut promettere, pro dote seu<br />

elemosyna cuiusvis monialis, in quovis monasterio dictae civitatis sacrandae, plus<br />

centum florenis dictae monetae; quibus centum florenis contineantur, comprehendantur<br />

et connumerentur vestes et heredium, quod solitum est dari dictis monialibus<br />

videlicet earum rerum precium atque aestimatio; qui ordo et lex intimetur<br />

omnibus monasteriis dictae civitatis cuius quidem tenorem si renuerint observare,<br />

praefati magnifici domini priores, teneantur et debeant denuo congregare dictam<br />

concionem seu arengham ut eorum contumaciae merito remedium detur.<br />

Idem similiter consulendo dixit ne qua mulier dictae 12 civitatis cuiusvis generis<br />

et condicionis sit ab hoc die in posterum, perpetuis futuris temporibus, possit<br />

amplius personari seu mascharari quovis modo vel via nec interdiu noctuve neque<br />

in areis aut p<strong>la</strong>teis publicis neque in privatis civium ipsorum domibus, quodque<br />

si qua dictarum mulierum tam impudens fuerit quod contra legem praedictam<br />

se personaverit, incurrat poenam centum ducatorum auri pro qualibet<br />

vice applicandorum ut supra; et ad dictam poenam teneatur vir pro uxore quodque<br />

si vir fuerit filius familias pater teneatur pro filio.<br />

Et ad hoc ut lex super praedictis omnibus constituta firmior 13 ac validior in<br />

futurum permaneat, praefati magnifici domini priores curent et teneantur destinare<br />

oratorem Bononiam una cum dicta lege scripta et publicata manu mei cancel<strong>la</strong>rii<br />

ad pedes sanctissimi domini nostri qui suppliciter petat a Sua Sanctitate<br />

quod dignetur dictam legem et omnia contenta in ea confirmare, corroborare et<br />

apostolica auctoritate stabilire. Addendo quod omnes utriusque sexus dictae civitatis,<br />

qui contra dictam legem seu contenta in ea fecerint, vel auso temerario<br />

tollere eam tentaverint, ultra supradictas pecuniarias poenas, ipso facto et absque<br />

11 Sul margine sinistro: Quod non possint dari plus centum florenorum pro dote<br />

monialium.<br />

12 Sul margine sinistro: Quod mulieres non possint amplius personari.<br />

13 Sul margine sinistro: Quod mittatur oratorem ad summum dominum nostrum pro<br />

confirmatione dicatae legis.


664 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

aliqua alia pronunciatione sive sententia, incidant poenam excomunicationis <strong>la</strong>tae<br />

sententiae atque in ecclesia cathedrali dictae civitatis nominatim pro excomunicatis<br />

publicentur a quo quidem vinculo excomunicationis aut interdicti ii qui poenam<br />

dictae excomunicationis incurrerint minime absolvi possint a quavis persona<br />

vel pre<strong>la</strong>to in quavis dignitate vel auctoritate constituto nisi a summo pontifice<br />

excepto articulo mortis.<br />

Et ad maiorem atque stabiliorem observantiam supradictae 14 legis et decreti,<br />

quod praefati magnifici domini priores eligant ac constituant sex cives qui summa<br />

cum diligentia et studio curent omnes quos contra dictam legem fecisse invenerint<br />

poenis in dicta lege contentis puniri facere, nullo iuris aut facti praetermisso<br />

remedio.<br />

Quod dictum misso solito partito in dicta concione seu 15 arengha decretum<br />

est per palluctas quadrigentas et decem restitutas in bussu<strong>la</strong> alba sententiam consulentis<br />

aprobante triginta in contrarium non obstantibus.<br />

15. 1530, marzo 10<br />

Breve<br />

Breve di conferma delle disposizioni emanate dal comune di Spoleto sul<br />

vestire delle donne<br />

Clemens papa VII. Dilectis filiis prioribus et communitati civitatis nostrae<br />

Spoletanae.<br />

Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Vestrae devotionis integritas<br />

et inconcussa fidelitas promeretur, ut petitionibus vestris quantum honeste<br />

possumus, favorabiliter annuamus. Cum itaque (sicut per dilectos filios Pompeium<br />

de Spiritibus et Valerium Vigilem oratores pro parte vestra ad nos destinatos<br />

nobis nuper exponi fecistis) his diebus proxime e<strong>la</strong>psis vos filii priores,<br />

considerantes abusum gravissimum et excessum in civitate nostra Spoletana duarum<br />

rerum maxime perniciosarum videlicet effrenati luxus muliebrium vestimentorum<br />

qui reginis prope modum imputaretur, nec non inordinatae dotium quantitatis<br />

quae magnatibus potius congruebant quam privatis quibus nisi opportune<br />

providebatur maximum rei publicae excidium ex iis iminebat nec minor iactura<br />

et noxa privatorum rebus. Ac volentes iis obviam ire publicam et <strong>generale</strong>m<br />

concionem eiusdem civitatis arengam istic nuncupatam ad desuper opportune<br />

providendum, statuendum et ordinandum in loco solito et consueto congregari<br />

curaveritis. Cumque inter alia in dicta concione seu arenga statutum et ordinatum<br />

fuerit.<br />

14 Sul margine sinistro: Quod eligantur sex cives pro conservatione legis.<br />

15 Sul margine sinistro: Reformatio.


Spoleto<br />

665<br />

Ne quis civium Spoletinorum cuiusvis generis et conditionis esset ex tunc de<br />

cetero perpetuis futuris temporibus posset sub quovis quaesito colore dare aut<br />

promittere pro dote seu nomine dotis cuiusvis mulieris plus quadringentis florenis<br />

monetae Marchiae Anconitane nec pro heredio dictarum mulierum plus quinquaginta<br />

florenis dictae monetae. Et siquis contra statutum et ordinationem huiusmodi<br />

fraudolenter sub donationis nomine, vel mutui aut quovis alio exquisito<br />

commento, vel astutia plus daret vel promitteret, illud plus quod datum vel promissum<br />

foret supradictos quadrigentos florenos pro dote, vel supradictos quinquaginta<br />

florenos pro heredio constitutos ab huiusmodi dante vel promittente,<br />

aut etiam a muliere ipsa nullo modo repeti aut recuperari posset sed censeretur<br />

et esset proprium mariti et eius haeredum tanque iure donationis inter vivos<br />

esset prestitum. Et ad evitandum omne genus fraudis, que de super machinari<br />

posset quod omnes alii contractus, seu instrumenta cuiuscunque generis et ex<br />

quacunque causa etiam per viam scripturae private facta et celebrata inter virum<br />

et uxorem preterquam de dote et heredio supradictarum summarum censerentur<br />

et essent fraudulenter facta et nullius essent roboris vel momenti. Ac quod omnes<br />

notarii qui in his de aliquo alio instrumentum facerent quam de eo quod<br />

statutum huiusmodi continebat non solum inciderent poenas infrascriptas sed<br />

etiam privati essent, ipso facto, per decem annos officio notariatus. Et similiter<br />

eandem poenam inciderent ii, qui matrimonia tractarent cum aliis pactis aut conditionibus<br />

quam quae dicto statuto inserebantur; et ut frauder huiusmodi facilius<br />

inveniri valerent quod adhiberetur fides super his de<strong>la</strong>tori cum uno teste fidedigno<br />

coram quocumque iudice ecclesiastico vel secu<strong>la</strong>ri in dicta civitate. Si quis<br />

autem ausu temerario supradictas et dotis et heredii summas quoquomodo excederet<br />

aut si quis notarius de eis instrumenctum faceret, vel si qui matrimonia<br />

huiusmodi tractarent, inciderent poenam ducentorum ducatorum auri Camerae<br />

apostolicae pro quarta parte applicandorum et pro alia quarta parte accusatori,<br />

qui etiam secretus haberetur, pro residuo vero quod esset poenae dimidium gubernatori<br />

ipsius civitatis pro tempore existenti, qui teneretur statim executionem<br />

facere contra eos, qui dicto statuto contravenirent, si mulctae portionem consequi<br />

vellet.<br />

Et insuper quod nul<strong>la</strong> mulier dictae civitatis cuiusvis generis vel conditionis<br />

esset a die banni faciendi de statuto et ordinatione huiusmodi posset aliquo genere<br />

vestimentorum, aut ibernicae, sberniae nuncupatae uti de broccato vel serico videlicet<br />

de velluto, raso, damasco vel taffetà, sed tantummodo vestem unam de ciambellotto<br />

portare valeret. Ac etiam pro manicis dictarum vestium uti posset quolibet<br />

genere serici, excepto broccato, quibus manicis non posset inserere plus tribus<br />

brachiis dicti serici. Nec chatenas aureas seu argenteas cuiusvis generis portare<br />

valeret. Nec margaritis ornari, neque argenteis cingulis uti, sed zonam, sive cingulum<br />

tantummodo de taffeta portare posset. Nec plus tribus annulis aureis ornari<br />

valeret. Nec reticulis, seu scufiis aureis redimiri, sed sericeis tantum. Nec soleis<br />

sive p<strong>la</strong>nellis de velluto, vel broccato seu alio genere serici calceari.<br />

Quod si quae mulieres contra statutum et ordinationem huiusmodi aliquo<br />

vestimentorum vel aliarum rerum vetitarum generi uti auderent, illud totum quod


666 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

supra et contra ordinationem praedictam portarent, perderent, et eis auferretur,<br />

atque ut prefertur, applicaretur, et nihilominus viri il<strong>la</strong>rum, quae sic contra dictum<br />

statutum facerent inciderent penam quinquaginta ducatorum pro quolibet et<br />

qualibet vice, ut prefertur applicandorum. Quodque nullus civium praedictorum<br />

ex tunc de cetero posset quovis modo vel via dare aut promittere pro dote, seu<br />

elemosina cuiusvis monialis in quovis monasterio dictae civitatis sacrandae plus<br />

centum florenis dictae monetae. Quibus centum florenis continerentur comprehenderentur<br />

et connumerarentur vestes et heredium dictis monialibus dari solitum<br />

videlicet earum rerum pretium atque estimatio. Et insuper quod nul<strong>la</strong> mulier<br />

dictae civitatis cuiusvis generis et conditionis esset de caetero perpetuis futuris<br />

temporibus posset amplius personari, seu mascarari quovis modo nec interdui,<br />

vel noctu neque in areis aut p<strong>la</strong>teis publicis, neque in privatis civium ipsorum<br />

domibus. Et siqua dictarum mulierum tam impudens fuerit, quod contra statutum<br />

praedictum se personaverit, incurreret penam centum ducatorum auri pro<br />

qualibet vice (ut prefertur) applicandorum, et ad dictam poenam teneretur vir<br />

pro uxore. Et si vir foret filius familias, pater teneretur pro filio et nonnul<strong>la</strong> alia<br />

desuper statuta et ordinata fuerint prout in documentis publicis plenius dicitur<br />

contineri. Nobis humiliter supplicari fecistis ut statuto et ordinationi huiusmodi<br />

pro illorum subsistentia firmiori robur apostolicae confirmationis adiicere, ac alias<br />

in premissis opportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur<br />

ipsius civitatis prosperum statum paterno ze<strong>la</strong>ntes affectu statuti et ordinationis<br />

huiusmodi veriorem tenorem pro expresso habentes huiusmodi supplicationibus<br />

inclinati statutum et ordinationem praedicta ac prout il<strong>la</strong> concernunt omniaque<br />

et singu<strong>la</strong> in documentis desuper confectis contenta sub modificatione<br />

quod mulieres ipsae ultra tria brachia serici eis concessa pro manicis per statuta<br />

huiusmodi duobus aliis brachiis pro ornamento vestium videlicet illius partis, quae<br />

est circa pectus et spatu<strong>la</strong>s ex quolibet genere serici, excepto broccato, libere et<br />

absque alicuius poenae incursu uti possint, auctoritate apostolica tenore presentium,<br />

approbamus et confirmamus ac illis perpetuae firmitatis robur adiicimus et<br />

il<strong>la</strong>, sub poenis in eis contentis firmiter observari debere decernimus, supplentes<br />

omnes et singulos iuris et facti defectus siqui forsan intervenerint in eisdem. Et<br />

nihilominus pro potiori caute<strong>la</strong> premissa omnia et singu<strong>la</strong> sub modificatione supradicta<br />

de novo hac quod omnes et singuli utriusqe sexus dictae civitatis qui<br />

contra statutum et ordinationem huiusmodi fecerint vel il<strong>la</strong> ausu temerario tollere<br />

tentaverint ultra supradictas pecuniarias poenas excomunicationis <strong>la</strong>tae sententiae<br />

poenam, a qua ab alio, quam a nobis et successoribus nostris Romanis pontificibus<br />

preterquam in mortis particulo absolvi non possint, eo ipso absque alia<br />

dec<strong>la</strong>ratione incurrant et pro excomunicatis in maiori ecclesia ipsius civitatis publicari<br />

debeant perpetuo statuimus et ordinamus mandamus venerabili fratri<br />

episcopo Spoletano et dilectis filiis maioris et secu<strong>la</strong>ris ac collegiatae Sancti Gregorii<br />

Spoletanae ecclesiarum prioribus quatenus ipsi vel duo aut unus eorum per<br />

se vel alium seu alios presentes litteras et in eis contenta quecumque ubi et<br />

quando opus fuerit ac quotiens pro parte vestra desuper fuerint requisiti solemniter<br />

publicantes ac in premissis efficacis defensionis presidio assistentes faciant


Spoleto<br />

667<br />

auctoritate nostra statutum et ordinationem huiusmodi firmiter observari. Ac illos<br />

quos eisdem statuto et ordinationi contravenisse constiterit pecuniarias et excomunicationis<br />

poenas praedictas incurrisse dec<strong>la</strong>rent, necnon penas ipsas iteratis<br />

vicibus aggravent. Invocato etiam ad hoc, si opus fuerit, auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris<br />

non obstante premissis et aliis dictae civitatis iuramento vel confirmatione apostolica<br />

roboratis statutis et consuetudinibus contrariis quibusqumque. Aut si aliquibus<br />

communiter vel divisim ab apostolica sit sede indultum quod interdici<br />

suspendi vel excommunicari non possint per litteras apostolicas non facientes<br />

plenam et espressam ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi mentionem.<br />

Datum Bononiae sub annulo piscatoris die X martii MDXXX pontificatus nostri<br />

anno septimo.<br />

Evangelista<br />

16. 1530, marzo 23<br />

Bando<br />

Per <strong>la</strong> moderazione delli vestimenti delle donne de dicta città e delle doti<br />

Franciscus Erulus, episcopus Spoletanus,<br />

Fabius Vigilius, prior maioris ecclesiae Spoletanae,<br />

Elyseus Pellulus, prior ecclesiae Sancti Gregorii,<br />

sanctissimi domini nostri commissarii; priores populi civitatis Spoleti.<br />

Al nome sia dello omnipotente Dio del<strong>la</strong> gloriosa vergine Maria et de tutta<br />

<strong>la</strong> corte celestiale et cetera. Per parte, commissione et mandato del reverendissimo<br />

monsignor el vescovo et delli reverendi priori de Sancta Maria et de Sancto<br />

Gregorio del<strong>la</strong> magnifica città de Spoleti commissarii electi et deputati per <strong>la</strong><br />

santità de nostro Signore sopra <strong>la</strong> observantia et manutentione del<strong>la</strong> nova legge e<br />

statuto, facto et constituto per <strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga de dicta magnifica città, per <strong>la</strong><br />

moderatione delli vestimenti delle donne de dicta città et delle doti, confirmato<br />

e stabilito per Sua Santità come più amp<strong>la</strong>mente nel breve de dicta confirmatione<br />

se contiene et anche per parte et commissione delli magnifici signori priori<br />

del populo del<strong>la</strong> magnifica città de Spoleti et per ordine e decreto del<strong>la</strong> general<br />

arengha de dicta città, se fà publico bando et general proc<strong>la</strong>ma. Che nisciuno<br />

cittadino del<strong>la</strong> ditta magnifica città de Spoleti, de qual se voglia grado o conditione,<br />

dal dì del decreto facto in dicta arengha, per li perpetui tempi da venire,<br />

possa sotto qual se voglia quesito colore, dare o promettere per dote o vero in<br />

nome de dote de qual se voglia donna, più de quattrocento fiorini de moneta de<br />

Marcha, né manco per lo arriedo de dicte donne, possa dar più de cinquanta<br />

fiorini de dicta moneta. Et se alcuno cittadino contra el tenore del presente<br />

banno, statuto et ordinatione sopra dicta, fraudolentemente sotto nome de donatione<br />

o vero de prestito o anche per qual se voglia altra exquisita astutia, desse<br />

più o promettesse, quello più che averà dato o promesso sopra li dicti quat-


668 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

trocento fiorini per <strong>la</strong> dote o vero sopra li dicti cinquanta fiorini per lo arriedo<br />

costituti da quel tale che lo avesse così dato o promesso o vero da essa medesma<br />

donna, in nisciun modo se possa mai per alcun tempo, redomandare o vero<br />

recuperare ma se intenda et sia proprio del marito et delli soi heredi come se<br />

per via de donatione tra li vivi fosse dato. Et per levar via tutte generazioni de<br />

fraudi quali sopra tal ordine e statuto se potessero machinare, se notifica che<br />

tutti altri contracti o vero instrumenti de qualunque generatione et per qual se<br />

voglia causa, ancora che fossero per via de scriptura privata facti e celebrati tra<br />

el marito e <strong>la</strong> moglie, excepto che del<strong>la</strong> dote et arriedo delle sopradicte summe<br />

se intendano e siano fraudolentemente facti et siano de nisciuna forza o vero<br />

momento. Et ancora se notifica che tutti notarii quali nelle sopradicte cose, facessero<br />

instrumento de alcuna altra cosa che de quel che se contiene nel<strong>la</strong> sopradicta<br />

legge e statuto o vero nel presente banno, non solo cadano nelle pene<br />

infrascripte ma ancora se intendano et siano privati ipso facto per diece anni<br />

dello officio del notariato. Et similmente cadano nelle infrascripte pene tutti quelli<br />

che tractaranno parentezze o vero matrimonii con altri pacti et conditioni che<br />

quelli sonno inserti nel<strong>la</strong> dicta legge e statuto o vero nel presente banno. Et<br />

accioché le fraudi quali se facessero sopra dicti ordini, più facilmente se possano<br />

retrovare, se notifica che sopra le dicte cose se prestarà fede ad uno accusatore<br />

con uno testimonio digno de fede, denanti a qualunque iudice ecclesiastico o<br />

vero secu<strong>la</strong>re nel<strong>la</strong> dicta città de Spoleti. Et se alcuno cittadino como de sopra<br />

haverà ardire de excedere e passare in qual se voglia modo le sopradicte summe<br />

et del<strong>la</strong> dote et dello arriedo, o vero se alcuno notario delle dicte cose instrumento<br />

alcuno facesse o vero se alcuni tali matrimonii contra dicti ordini tractassero,<br />

se notifica che caderanno nel<strong>la</strong> pena de doicento ducati de oro da applicarse,<br />

ipso facto, per <strong>la</strong> quarta parte al<strong>la</strong> Camera apostolica et per l’altra quarta<br />

parte allo accusatore qual se tenerà secreto: et per il resto che è il mezo del<strong>la</strong><br />

pena, allo illustrissimo signor governatore del<strong>la</strong> dicta magnifica città de Spoleti<br />

qual serrà per li tempi. El quale sia tenuto de far subito exequtione contra<br />

quelli tali che contravenessero alli sopra dicti ordini de dicta legge e statuto<br />

volendo conseguire <strong>la</strong> sua portione del<strong>la</strong> dicta pena.<br />

Ancora se notifica e commanda per parte e commissione delli sopra nominati<br />

che non sia alcuna donna del<strong>la</strong> dicta città, de qual se voglia grado o conditione<br />

che ardisca né presuma, dal dì del presente banno in poi, usare né portare<br />

alcuna generatione de vestimenti o vero de sbernia, de brocchato o vero de altra<br />

sorte de drappi cioè de velluto, raso, damascho e taffettà; ma ben li sia licito de<br />

portare una veste de ciambellotto et ancora li sia licito e possano usare per le<br />

maniche de dicte vesti, de qual se voglia generation de drappi, excepto el broccato<br />

nelle quali maniche non possano metter più de tre braccia de dicti drappi.<br />

Ancora se notifica e commanda che nisciuna donna como de sopra possa portar<br />

alcuna generatione de cathene de oro o vero de argento né meno ornarse<br />

de alcuna generatione o quantità de perle: né manco possa usare alcuna sorte<br />

de centure de argento per qual se voglia modo <strong>la</strong>vorate ma ben li sia licito<br />

portar una centa de taffettà o vero de altra sorte de seta <strong>la</strong>vorata. Né possa


Spoleto<br />

669<br />

ornarse de più de tre anelli de oro né manco possa portare alcuna generatione<br />

de reticelli o vero scuffie de oro per qual se voglia modo <strong>la</strong>vorate, ma solo li sia<br />

licito portar scuffie de seta con quel <strong>la</strong>voro et ornato che più li piacerà, excepto<br />

de oro. Né possa portar pianelle de velluto o brocchato o vero de altra generatione<br />

de seta.<br />

Et se alcuna donna de qual se voglia grado o conditione como de sopra<br />

ardisse contra <strong>la</strong> legge, statuto et ordination sopra dicta usare o portare alcuna<br />

generation de vestimenti o vero de altre cose de sopra vetate, tutto quello<br />

che sopra e contra <strong>la</strong> ordinatione e legge predicta portarà, perda e li sia<br />

levato et come de sopra sia applicata. Et niente di meno li mariti de quelle<br />

che così contra <strong>la</strong> legge e statuto supradicta facessero, cadano in <strong>la</strong> pena de<br />

cinquanta ducati de oro per ciascheduno et ciascheduna volta, da applicarse<br />

como de sopra.<br />

Appresso se notifica e commanda per parte e commissione delli sopra nominati,<br />

che nisciuno cittadino de qual se voglia conditione e grado como de sopra,<br />

dal dí del presente banno in poi, per li perpetui tempi da venir, possa per qual<br />

se voglia modo o via dare o promettere per dote o vero per elemosina de qual<br />

se voglia monacha, in qual se voglia monasterio de dicta città da locarse, più de<br />

cento fiorini de dicta moneta; nelli quali cento fiorini se comprehendano et connumerino<br />

li vestimenti e lo arriedo che è solito de darse ad dicte monache<br />

cioè el prezzo e <strong>la</strong> estimation de essi.<br />

Ancora se notifica e comanda, per parte e commission delli sopra nominati,<br />

che nisciuna donna del<strong>la</strong> dicta città de qual se voglia grado o conditione como<br />

de sopra, dal dí del presente banno in poi per li perpetui tempi da venire, possa<br />

più mascararse per qual se voglia modo, nè de di né de nocte, né in strade o<br />

vero piazze pubblice; né in case private de cittadini. Et se alcuna de dicte donne<br />

havesse ardire contra <strong>la</strong> legge et statuto supradicto de mascararse, cada in <strong>la</strong><br />

pena de cento ducati de oro per ciascheduna volta da applicarse como de sopra;<br />

notificando che al<strong>la</strong> dicta pena sia tenuto el marito per <strong>la</strong> moglie et se el marito<br />

fosse figliol de famiglia el patre sia tenuto per il figliolo.<br />

Ancora se notifica lo statuto e legge sopradicta costituta sopra li vestimenti<br />

delle donne esser stata modificata per Sua Santità in questo modo cioè: che<br />

oltra le tre braccia de drappi concesse alle dicte donne per le maniche delle<br />

vesti possano ancora usare doi altre braccia de ogni sorte de drappi excepto el<br />

broccato per ornamento delli busti, cioè de quel<strong>la</strong> parte che è circa el pecto et<br />

le spalle, liberamente senza incursione de alcuna pena.<br />

Ancora se notifica per parte delli sopra nominati commissarii del<strong>la</strong> santità de<br />

nostro Signore, in nome de sua beatitudine, ad tutte e singule persone dell’uno<br />

e l’altro sexso del<strong>la</strong> dicta magnifica città de Spoleti quali contra <strong>la</strong> legge statuto<br />

et ordination sopradicta o vero parte de esse facessero o vero, con ardire temerario<br />

tali ordini o parte de essi togliere o annul<strong>la</strong>re tentassero, oltra le sopradicte<br />

pene pecuniarie incurrano in <strong>la</strong> pena de excomunicatione de <strong>la</strong>ta sententia dal<strong>la</strong><br />

quale non se possano mai absolvere da altra persona, in qual se voglia dignità<br />

costituta, excepto da Sua Santità et soi successori, excepto in lo articolo del<strong>la</strong>


670 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

morte. Nel<strong>la</strong> quale excomunicatione se intendano essere incorsi tutti quelli che<br />

contrafarranno al<strong>la</strong> sopra dicta legge e statuto, ipso facto senza altra dechiaratione<br />

o pronuncia.<br />

Notificando ancora che serranno dechiarati e pubblicati excomunicati nel<strong>la</strong><br />

chiesia cathredale de dicta magnifica città come più amp<strong>la</strong> et più diffusamente<br />

nel breve del<strong>la</strong> confirmatione de dicta legge e statuto concesso per Sua Santità<br />

se comprehende e contiene al tenore et continentia del quale in tutto e per tutto<br />

se habbia re<strong>la</strong>tione. In quorum fidem et cetera. Datum Spoleti, ex nostro popu<strong>la</strong>ri<br />

pa<strong>la</strong>tio, die XXIII martii MDXXX.<br />

Franciscus episcopus Spoletanus manu propria,<br />

Fabius Vigilius prior ecclesiae Spoletanae, manu propria,<br />

Elyseus Pellulus prior ecclesiae Sancti Gregorii Maioris, manu propria,<br />

Valerius Vigilius cancel<strong>la</strong>rius.<br />

17. 1542<br />

Statuti<br />

De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis defunctorum 16<br />

De poena facientis adunantiam pro aliquo novo sacertode debente<br />

dicere missam et pro muliere volente ingredi monasterium 17<br />

De poena facientis manciam seu munus nuptae vel novae sponsae 18<br />

18. 1542, giugno 11<br />

Breve<br />

Conferma pontificia di disposizioni sulle doti<br />

Paulus papa tertius<br />

Dilecti filii salutem et apostolicam beneditionem. Exponi nobis nuper fecistis<br />

quod alias felici recordationi Clementi papa VII predecessori nostro pro parte<br />

vestra exposito quod vos pro bono publico quaedam statuta feceratis per quae<br />

16 Vedi n. 2, 1347. Statuti, De modo tenendo in corruptis et <strong>la</strong>mentitiis defunctorum.<br />

17 Vedi n. 2, 1347. Statuti, De pena facientis addunantiam pro aliquo sacerdote debente<br />

dicere missam et pro muliebre volente ingredi monasterium.<br />

18 Vedi n. 2, 1347. Statuti, De pena euntis ad nuptias et facientis aliquam manciam<br />

alicui mulieri nupte vel disponsate.


Spoleto<br />

671<br />

inter caetera cavebatur quod mulieribus nubendis pro dote non nisi quadrigenti<br />

et pro heredio quinquaginta illis vero quae in aliquo monasterio sacrandae essent<br />

non nisi centum floreni monetae istarum partium computato in ipsis heredio pro<br />

dote seu elemosina promitti aut dari possent. Idem Clemens praedecessor dicta<br />

statuta apostolica auctoritate confirmavit illorumque trasgressores poenas in dictis<br />

statutis contentas et insuper excomunicationis <strong>la</strong>tae sententiae a qua non nisi a<br />

Romano pontifice pro tempore existente preterquam in mortis articulo absolvi<br />

possent, incurrere voluit et decrevit prout in eius in forma brevis litteris de<br />

super confectis plenius continetur.<br />

Cum autem sicut eadem expositio subiungebat, nonnul<strong>la</strong>e muniales istius civitatis<br />

plus avidae quam earum professionem deceat, quasdam a Sede apostolica<br />

litteras impetrarint seu potius exstorserint per quas eis quod dictis statutis ac<br />

litteris Clementis praedecessoris non obstantibus, dotem seu elemosinam pro puellis<br />

quas in suis monasteriis reciperent quam vellent petere posse concessum extitit<br />

et forsan alii dicta statuta quottidie trasgrediantur, nobis humiliter supplicari<br />

fecistis ut pro bono pubblico istius civitatis statuta ac litteras Clementis praedecessoris<br />

praedicta nos etiam confirmare aliusque desuper opportune providere de<br />

benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur huiusmodi vestris precibus inclinati,<br />

statuta ac litteras Clementis praedecessoris praedicta illorum omnium tenores presentibus<br />

pro plene et sufficienter expressis et insertis habentes, tam quo ad dotes<br />

secu<strong>la</strong>rium et elemosinas sine dotes monasteriorum praedictas quam etiam<br />

quo ad vestimenta et ornamenta mulierum de quibus in statutis et litteris praedictis<br />

mentio fit, auctoritate apostolica tenore praesentium confirmamus eaque<br />

sub poenis et censuris praedictis ab omnibus et dictis monialibus invio<strong>la</strong>biliter<br />

observari debere decernimus non obstante constitutionibus et ordinationibus ac<br />

quibusvis litteris apostolicis eisdem monialibus quibusvis aliis contra statuta ac<br />

litteras Clementis praedecessoris praedicta etiam per nos quomodolibet hactenus<br />

concessis quibus il<strong>la</strong>rum tenores praesentibus pro expressis habentes <strong>la</strong>tissime<br />

derogamus et derogatum esse volumus caeterisque contrariis quibuscunque. Datum<br />

Romae apud Sanctum Marcum sub annulo piscatoris die XI iunii MDXXXXII<br />

Pontificatus nostri anno octavo.<br />

Franciscus episcopus Spoletanus<br />

19. 1542 settembre 3<br />

Bando<br />

Banno sopra l’osservazione del<strong>la</strong> legge sopra le dote et elemosine,<br />

portamenti de donne et che non si possino mascarare<br />

Al nome de Iddio amen.<br />

Havendo <strong>la</strong> magnifica città di Spoleto, per ordine e decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong><br />

arengha stabilite e reformate alcune leggi da osservarse perpetuamente quale sono<br />

l’infrascritte.


672 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

In prima che nesciono de cittadini di Spoleto di qual si voglia generatione et<br />

conditione mai, per niscion tempo per l’advenire possi, sotto qualsivoglia quesito<br />

colore, dare over promettere per dote, o in nome di dote di qualsivoglia donna<br />

pió de quattrocento fiorini di moneta di Marcha Anchonitana né per harredo de<br />

essa piò de cinquanta fiorini de detta moneta; et se alcuno contra dicto statuto<br />

et ordinatione fraudulentemente, sotto nome di donatione overo di prestito o<br />

sotto qualsivoglia quesito colore o astutia, daesse più o promettesse, quello più<br />

che dato o promisso li fusse sopra ditti quattrocento fiorini per dote, o sopra li<br />

detti cinquanta fiorini per l’harredo constituiti, da quello che li daesse o promettesse<br />

o da essa medesma donna per alcun modo se possano repetere, raddomandare<br />

o recuperare ma se intenda essere et sia proprio del marito et suoi heredi<br />

per ragione di donatione tra li vivi.<br />

Et, per evitare ogni generatione di fraude che sopra di ciò si potesse macchinare,<br />

che tutti altri contratti o instrumenti etiam per via de scrittura privata di<br />

qualsivoglia sorte et per qualsivoglia causa facti et celebrati fra il marito et <strong>la</strong><br />

moglie, excetto di dote et harredo delle sopraditte summe, se intendano et sciano<br />

fraudolentemente facti, se intendano nulli et de nisciona fermeza et efficacia; et<br />

che tutti notarii quali in le preditte cose di altro facessero instrumento, che di<br />

quello che si contiene in lo presente statuto, non solo caschino in l’infrascritte<br />

pene, ma siano private ipso fatto per dece anni del officio del notariato. Et similmente<br />

in <strong>la</strong> medesma pena caschino quilli che trattassiro matrimonii con altri pacti<br />

o conditioni, che con quilli qual si fa mensione in lo presente statuto. Et acciò<br />

ché le dicte fraude piò facilmente si possino trovare, che se debbia dar fede sopra<br />

le ditte cose al de<strong>la</strong>tore o accusatore con uno testimonio digno di fide innanti a<br />

qual si sia iodece ecclesiastico o secu<strong>la</strong>re in <strong>la</strong> città di Spoleto. Et se alcuno fosse<br />

di tanto ardire che le sopradette summe di dote et arredo in qualsivoglia modo<br />

excedesse, o se alcuno notario de esse facesse in strumento o quilli che simili<br />

matrimonii trattassiro, incorrano <strong>la</strong> pena de ducento ducati d’oro al<strong>la</strong> Camera apostolica<br />

per <strong>la</strong> quarta parte d’applicarse et per l’altra quarta parte al accusatore qual<br />

serrà tenoto secreto, per l’altra mità al governatore de detta città che sarrà per li<br />

tempi qual sia tenoto contra tal trasgressori subbito farne executione, volendone<br />

consequire <strong>la</strong> detta pena et parte.<br />

Anchora che nisciona donna del<strong>la</strong> detta città, di qualsivoglia generatione o<br />

conditione, dal dì del banno in poi di questo statuto et ordinatione, possi alcuna<br />

sorte de vestiminti o sbernie usare de broccato o di seta cioè de villuto raso,<br />

damascho, taffettà ma so<strong>la</strong>mente possi portare una veste de ciambellotto et che<br />

per le maneche de dicte veste possi usare ogni generatione di seta excepto broccato<br />

in le quali maneche non vi se possi mettere piò che tre braccia di seta.<br />

Anchora non possino portare cathene d’oro o d’argento di qualsivoglia sorte<br />

né mino adornarle de prete preziose et che non possino portare cinture<br />

d’argento ma so<strong>la</strong>mente una cintura di taffettà. Similmente non possino portare<br />

piò che tre anel<strong>la</strong> d’oro né retecilli o scuffie d’oro, ma so<strong>la</strong>mente di seta; né<br />

mino pianelle de villoto o d’imbroccato né di altra sorte di seta. Et se alcuna<br />

donna contra el presente statuto et ordinatione, alcuna sorte de vestiminti o di


Spoleto<br />

673<br />

altre sopraditte cose vetate usasse, quel che portassiro sopra <strong>la</strong> ditta ordinatione,<br />

debbia perdire et se li levi d’applicarse como di sopra et nientedimino li mariti<br />

d’esse le quale contra il presente statuto facissiro, caschino in <strong>la</strong> pena di cinquanta<br />

ducati per ciascheduno et ciascheduna volta d’applicarse como di sopra.<br />

Anchora, che nisciono cittadino per l’advenire possi per qualsivoglia modo o<br />

via, dare o promettere per dote o elemosina di qualsivoglia monacha in qualsivoglia<br />

monasterio d’essa città da farsi monacha piò di cento fiorini de ditta moneta.<br />

In li quali cento fiorini si contenghino, comprendino et annumerino le vesti<br />

et arredo a ditte monache solito darsi cioè il prezo et estimatione d’esse.<br />

Anchora che nisciona donna de essa città di qualsivoglia generatione et conditione<br />

si sia mai per niscion tempo d’avenire possi mascharassi o transformarsi<br />

in qualsivoglia modo, né de dì né di notte, né in strate, in piaze publice, né<br />

mino per le case di partico<strong>la</strong>r cittadini. Et se alcuna de ditte donne fosse tanto<br />

impudica che contra <strong>la</strong> presente ordinatione et statuto si mascarasse, incora <strong>la</strong><br />

pena di cento ducati d’oro per ciascheduna volta d’applicarse como di sopra et<br />

al<strong>la</strong> ditta pena sia tenoto il marito per <strong>la</strong> moglie et se ’l marito fosse figliol di<br />

famiglia el patre sia tenoto per il figliolo secondo de ditti statuti et decreti piò<br />

<strong>la</strong>rgamente si fa mensione in l’istrumento publico.<br />

Quali ordini et statuti forno per <strong>la</strong> santità di nostro signore felice recordatione<br />

Clemente VII, per breve confermati et approbati, commandando che s’habbino<br />

invio<strong>la</strong>bilmente da osservarsi sotto le ditte pene pecuniarie et chi contra farrà<br />

non solo incorra le ditte pene ma etiam sia excommonicato ipso facto; dal<strong>la</strong><br />

quale excommonicatione da alcuno altro che da Sua Santità o suoi successori<br />

Romani pontifici, excetto non fusse in articolo di morte, non possi essere absoluto.<br />

Et in dicta excommunicatione incorra senza altra dechiaratione et per<br />

excommonicato in <strong>la</strong> chiesa maggiore de essa città se debbia pubblicare, commettendo<br />

l’executione contra li trasgressori et l’osservanza de detti statuti e leggi<br />

al reverendissimo vescovo de Spoleto et reverendi priori del<strong>la</strong> cattedrale et di<br />

San Gregorio d’essa città et ciascheduno d’essi in solido, secundo <strong>la</strong>rgamente si<br />

contiene nel dicto breve existente et registrato in l’archivio et libri de reformanze<br />

del<strong>la</strong> subdetta città, sotto il di X de marzo MDXXX si come le preditte cose<br />

sonno ad ognuno notorie et palese.<br />

Inde considerando, il general consiglio tal legge e statuti per qualche falsa<br />

interpretatione di qualchuno et per extorsione tacendo <strong>la</strong> substantia di esso breve<br />

o per via del summo penetentiero di Sua Santità o per breve di sua beatitudine<br />

essersi in parte muti<strong>la</strong>te et messe in abosione, stimando pocho <strong>la</strong> pena che<br />

vi è, non solo in preiudicio di lor facoltà, ma etiam de l’anima perché tal absolutioni<br />

forsi non sonno del<strong>la</strong> efficacia che doveriano essere. A causa di dicte<br />

leggi per essere necessarie et salutifere al<strong>la</strong> detta città, si è procurato di ottenere<br />

da nostro signore Paulo per divina providentia papa tertio <strong>la</strong> confirmatione di<br />

esse leggi et statuti.<br />

Pertanto a causa <strong>la</strong> detta legge se habbi invio<strong>la</strong>bilmente da osservare il reverendissimo<br />

monsignore messer Fabio Vigile da Spoleto vescovo de detta città<br />

meritissimo, il magnifico signore messer Bernardino Ruffo di essa città luogote-


674 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nente <strong>generale</strong>, et anchora il reverendo vicario di sua reverendissima signoria et<br />

priore del<strong>la</strong> cathedrale et il reverendo priore di San Gregorio commissarii di Sua<br />

Santità deputati in dicto breve per l’osservantia de detta legge, il general consiglio<br />

et magnifici signori priori del popolo de detta città, per il presente intimano<br />

ad ogni et qualuncha cittadino et cittadina et relligiose et relligiosi de ditta città,<br />

qualmente si è obtenuto da suo beatitudine il breve del<strong>la</strong> confirmatione de esse<br />

leggi, del tenore como di sotto si contiene. A tergo alli dilecti figlioli priori et<br />

commonità del<strong>la</strong> città nostra di Spoleto; intus vero <strong>la</strong>ssato il sigillo del piscatore<br />

Paulo papa III. Dilecti figlioli salutem et apostolicam benedictionem. Modernamente<br />

ci havete fatto esponere che alli tempi passati al<strong>la</strong> felice recordatione di<br />

Clemente papa VII nostro praedecessore per parte vostra esposto, che voi per<br />

ben publico certi statuti faceste per li quali fra le altre cose se prohibiva che alle<br />

donne da maritarse non piò de quattrocento et per arredo cinquanta, a quelle<br />

che in qualche monasterio si facissiro monache non piò di cento fiorini di moneta<br />

di quelle parti, computati in essi fiorini cento l’harredo. Per dota o helemosina<br />

promettere o dare possano.<br />

Esso Clemente predecessor nostro dicti statuti con apostolica auctorità confirmò<br />

li trasgressori de essi le pene si contengono in dicti statuti, et inoltra di<br />

excommonicatione <strong>la</strong>tae sententiae dal<strong>la</strong> quale non da altri che dal pontifice Romano<br />

che serrà per li tempi, eccepto in articulo di morte si possino absolvere,<br />

ordinò et dichiarò incorrerse secondo in le sue in forma di breve lettere già<br />

facte piò amp<strong>la</strong>mente se contiene. Anchora secondo in <strong>la</strong> medesima expositione<br />

subgiongeva molte monache di testa città piò avide che quel che si convenghi<br />

al<strong>la</strong> lor professione, certe lettere dal<strong>la</strong> sede apostolica habbino impetrate, ma<br />

quelle impetrate piò presto per via de extorsione, per le quale a loro, che statuti<br />

et lettere di Clemente predecessor nostro non obsanti, <strong>la</strong> dote o helimosina per<br />

le mammole che in li lor monasterii recevessiro quel<strong>la</strong> summa che volessiro domandare<br />

o pigliare esserli stato concesso. Et forsi alcuni altri dicti statuti transgredino,<br />

a noi umilmente havere fatto supplicare, che per ben publico di testa<br />

città, li statuti et lettere di Clemente predecessore predicti, noi anchora confirmare<br />

etiam che oportunamente provedere de benignità apostolica ce dignamo.<br />

Noi addunche inclinati alle vostre simili domande et preci, statuti et legge di<br />

Clemente predecessore preditti, il tenore tutti de essi in le presenti pienamente<br />

et sufficientemente per espresse et inserli havendo, tanto quanto alle dote di<br />

secu<strong>la</strong>ri et helemosine over dote predicte de monasterii, quanto anchora circa li<br />

vestimenti et ornaminti delle donne, de quali in li statuti et lettere praedicti si fa<br />

mentione, per auctorità apostolica per tenor delle presenti confirmamo et essi<br />

statuti, sotto pene et censure predicte da tutti et dicte monache invio<strong>la</strong>bilmente<br />

doverse observare decernemo et ordinamo non obstanti constitutioni et ordinationi<br />

o qualsivoglia lettera apostolica a ditte monache et a qualuncha altra persona,<br />

contra statuti et lettere di Clemente praedecessor nostro preditte etiam che<br />

per noi in qualsivoglia modo concesse per il passato. Il tenore delle quale volemo<br />

aversi per expresse in queste, <strong>la</strong>rgamente derogamo et volemo sia derogato<br />

et altre cose che in contrario facessero in qualsivoglia modo.


Spoleto<br />

675<br />

Dato a Roma appresso San Marco sotto lo anello del piscatore adì XI de<br />

giogno MDXXXXII, del pontificato nostro l’anno octavo.<br />

Fabius episcopus Spoletanus.<br />

Quali statuti et leggi per l’auctorità a lor signorie concessa, commandano ad<br />

ogni cittadino et cittadina et religiose et monache sotto qualsivoglia conditione<br />

et dignità, li debbiano in tutto et per tutto per l’advenire observare et contra<br />

essi non venire in qualsivoglia modo, sotto le pene che in essi si fa mentione,<br />

alle quale si procederà senza alcuno respetto; exortando et pregando ciascheduno<br />

si per beneficio universale, si anche per salute del anime loro vogliano observarle<br />

et mantenerle per esser tale ordine di Sua Santità et del<strong>la</strong> detta magnifica<br />

città.<br />

In quorum fidem et cetera. Datum Spoleti die III septembris MDXLII.<br />

Bernardinus Ruffus locumtenens.<br />

Aurelius cancel<strong>la</strong>rius.<br />

20. 1550 ottobre 12 e 28<br />

Riformanze<br />

Capitoli e ordini sul<strong>la</strong> tassa delle doti<br />

In Dei nomine amen. Infrascripta sunt quaedam capitu<strong>la</strong> et ordinamenta<br />

edita, facta et ordinata ex decreto et deliberatione generalis arenghe et magnifici<br />

consilii magnificae civitatis Spoleti super dotium exuberantia, luxu muliebrum<br />

vestimentorum moderando et helemosinarum monialium limitatione,<br />

sub anno domini nostri Iesu Cristi ab eiusdem salutifera nativitate milleximo<br />

quingenteximo quinquaginta, indictione [...], tempore pontificatus santissimi in<br />

Cristo patris et domini nostri domini Iulii divina providentia pape tertii, diebus<br />

vero XII et XXVIII mensis octobris dicti anni; tenoris et continentiae videlicet.<br />

In primis ne quis civium Spoletinorum et civitatem habitantium cuiusvis generis<br />

et conditionis sit, nullo umquam in tempore futuro, pecuniam doti[s] pro<br />

quavis muliere dicere possit ad summam quingentos florenos Marchiae et heredium<br />

19 non pluris quinquaginta florenis extimetur. Et maritus, seu alius nomine<br />

mariti, plus quingentis florenis pro dotis sponsione et pro heredio plus florenis<br />

quinquaginta, nec debeat nec possit accipere nec dono vel mutuo, seu sub quovis<br />

alio nomine a patre, matre, fratribus, sororibus, avo, avia, affine consanguineo<br />

seu quovis alio gradu congiuntis seu etiam amicis, plus dictis quingentis<br />

florenis pro dote et quinquaginta florenis pro heredio, ut superius dictum accipere<br />

possit.<br />

19 Per haredium o più frequentemente aredium, così come di seguito.


676 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Et si quis contra statutum et ordinationem huiusmodi plus daret seu quomodolibet<br />

promicteret, illud plus quod datum vel promissum foret supra dictos<br />

quingentos florenos pro dote et supradictos quinquaginta florenos pro heredio<br />

constitutos, applicetur ipso facto, pro medietate Camerae apostolicae et pro duabus<br />

partibus alterius medietatis domino gubernatori seu eius locumtenenti pro<br />

tempore in gubernio et arce Spoleti existenti et effectualem executionem fieri<br />

facenti et pro alia tertia parte baroncello seu officiali in praemissis integram de<br />

tota summa executionem facienti.<br />

Et maritus seu quisvis alius qui praedicto statuto et ordinationi ut praemictitur<br />

contravenerit, incidat illico in poenam ducentorum scutorum auri in auro a<br />

quolibet contraveniente statim auferendorum et ut supra applicandorum. Et insuper<br />

praeter superiorem amissionem, praefati contravenientes et statuta praemissa<br />

observare negligentes, incidant sine aliqua dec<strong>la</strong>ratione in poenam excommunicationis<br />

et ab Ecclesia sint penitus exclusi et a nullo cardinale legato nec<br />

ab aliquo alio quacumque auctoritate et dignitate prefulgente preterquam a summo<br />

pontifice ore proprio absolvi possint. Et similiter tam qui darent seu promicterent<br />

quam qui reciperent aliquid supra dotem et heredium ut supra constitutum<br />

et ordinatum ab ipsa civitate et civium Spoletinorum numero sint poenitus<br />

segregati et privati et nunquam civitati ascribantur nisi ex decem generalibus<br />

concionibus nuncupatis arenghis nulloque civitatis officio et magistratu fungi<br />

possint, quinimmo ipsorum bona in villicorum catastis describantur et pro<br />

villicis habeantur.<br />

Item si quis ausu temerario supradictas et dotis et heredii summas quoquomodo<br />

excederet aut si quis notarius contra ordinem constitutum de eis instrumentum<br />

aut aliquis alias scripturas facerent et testes qui in huiusmodi instrumentis<br />

et scripturis denominati reperirentur seu alias illis interessent, quolibet civitatis<br />

munere honore, officio et magistratu illico privati sint et a numero civium semoti<br />

et in ducentorum scutorum auri applicandorum ut supra, poenam incidant. Et<br />

easdem supradictas poenas omnes contrahant qui auctores essent, et quovis modo<br />

intercederent, et matrimonia tractarent cum aliis pactis et conditionibus quam ut<br />

superius praemissum est. Et hiisdem poenis statim puniantur qui diplomata, licteras<br />

in forma brevis, privilegia seu quecumque alia quomodolibet constitutum ordinem<br />

derogantia impetrarent, il<strong>la</strong> tamen nihil proficiant impetrantibus immo huiusmodi<br />

homines ut praemictitur puniantur et nemini sit parcendum.<br />

Et domini priores et cives de numero ad praemissa electi, qui erunt pro<br />

tempore, sub pena centum scutorum a quolibet, statim auferendorum et ut superius<br />

applicandorum, oratorem mictere debeant, nomine communitatis ad summum<br />

pontificem ad huiusmodi privilegia, brevia, diplomata et quecumque alia<br />

revocanda et pecunias undecumque ad hoc negotium perficiendum accipere valeant<br />

et modo bullecta pro pecuniis habendis decreta intelligantur et sit.<br />

Et eisdem poenis omnibus praenarratis multentur qui mulieres in uxores tradiderint<br />

et qui il<strong>la</strong>s acceperint nisi coram magnifico tunc Spoleti praetore seu<br />

vicepraetore et matrimonii et dotis ac heredii, rogato notario, et adhibitis testibus<br />

instrumentum celebrari fecerint.


Spoleto<br />

677<br />

Et si sacerdos aliquis matrimonia tractaret et superiorem quantitatem heredii<br />

et dotis excederet non tantum suprascriptas poenas omnes incurrat, verum etiam<br />

ex nunc per decennium missam celebrare non possit et per supradictum tempus<br />

quotidianas distributiones habere nequeat et beneficiorum suorum introitibus privetur<br />

et huiusmodi fructus et proventus applicentur et applicati intelligantur et<br />

sint ut superius de aliis poenis dictum est.<br />

Et insuper nullus maritus seu quevis alia persona de domo mariti cuiusvis<br />

generis, gradus et conditionis possit nec debeat sub quocumque quesito colore,<br />

mulieres ornare nisi unica tantum veste et unica ibernia de velluto seu seta dummodo<br />

non sit de velluto et raso chermusino quae decorari non possint te<strong>la</strong> aurea<br />

aut brocchato seu argenteo nec aliquo rachami genere sed ad dictam vestem et<br />

iberniam faciendam mulierum parentes seu alii ipsarum attinentes nul<strong>la</strong>tenus cogi<br />

possint sed aliis vestibus et iberniis de panno et sagia mulieres ad maritorum<br />

libitum uti non prohibetur pro quarum ornamento et pro manicis bracchia quinque<br />

setae, damaschi, rasi, hermosini, velluti seu cuiusvis alterius serici excepto broccato<br />

et te<strong>la</strong> aureis et argenteis conceduntur sed vestes et hibernias de brocchato et<br />

te<strong>la</strong> aurea et argentea deferre expresse prohibentur. Et praemissa non observantes<br />

in easdem suprascriptas poenas omnes et ut supra applicatas illico incidant et, sine<br />

aliqua dec<strong>la</strong>ratione, ad executiones omni meliori modo deveniatur.<br />

Insuper liceat cuilibet mulieri uno reticulo aureo ut magis niteant sine gemmis<br />

valoris trium scutorum auri uti et tribus tantum annulis queant digitos ornare.<br />

Et zonas seu cingulos de auro aut argento et quas vocant rizo<strong>la</strong>s deferre non<br />

possint et soleis sive p<strong>la</strong>nellis de velluto sive auro et argento calceari.<br />

Et si quae mulieres contra statuta et ordinationes huiusmodi aliquo vestimentorum<br />

vel aliarum rerum vetitarum genere uti auderent, excommunicationis et<br />

ducentorum scutorum auri pro qualibet applicandorum ut supra sine alia dec<strong>la</strong>ratione<br />

poenam incidant. Et contra maritos et ipsorum bona et mulierum dotes<br />

fiat illico executio et sub hiisdem poenis mulieres ipse perlis et cathenis auris uti<br />

nequeant.<br />

Praeterea, sub iam dictis poenis de dotibus mulierum, nullus civium Spoletinorum<br />

possit sub quovis quaesito colore, causa vel ingenio dare aut promictere<br />

pro helemosina cuiusvis monialis in quocumque intus et extra civitatem Spoleti<br />

monasterio sacrandae, dare plus centum viginti florenis de Marchia et pro vestibus,<br />

linteolis, tobalis et aliis rebus omnibus dari solet plus sexaginta florenis<br />

similibus.<br />

Et abbatissae et moniales praedictorum monasteriorum ea facere et recipere<br />

denegantes et contradicentes et acceptare recusantes in excommunicationis <strong>la</strong>te<br />

sententiae poenas illico, sine alia dec<strong>la</strong>ratione incurrant et quam primum contra<br />

monasteriorum bona fiat omni meliori modo executio pro quinquaginta scutis<br />

auris et ut superius applicandis et dominus gubernator Spoleti seu eius locumtenens<br />

possit tamquam in predictis iudex competens ad praedicta procedere et<br />

procedi mandare.<br />

Et praemissa statuta et ordinationes huiusmodi ad summum pontificem per<br />

aliquem civem a magnificis dominis prioribus et Numero iam ad praeditta electo


678 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

deputandum mictantur approbande et possint domini priores et cives de Numero<br />

praedicto ex omni loco pecunias in praemissorum omnium executione exponendas<br />

accipere. Et ex nunc pro toto negotio complendo et ad finem perducendo,<br />

de omnibus pecunis expendendis decreta sit bullecta.<br />

Et habita confirmatione, magnifici domini priores teneantur statim congregare<br />

cives de dicto Numero et coram eis legantur omnia et, successive die sequenti,<br />

congregabunt consilium et in eo legantur et eodem vel sequenti die sonisque<br />

tubarum et tubicinum praemissis in signum letitiae pro publica utilitate, per civitatis<br />

loca solita ad Dei et gloriose Virginis et beati Pontiani <strong>la</strong>udem pubblicentur.<br />

Et insuper magnifici domini priores pro tempore in quolibet magistratu existentes,<br />

sub poenis amissionis bullectae ipsorum, teneantur et debeant, primo die<br />

quo ad mignificum dominum gubernatorem seu eius locumtenentem in arcem<br />

Spoleti se conferant supradictaque statuta et ordinamenta pro illis observandis ad<br />

ipsorum notitiam deducere et dominis prioribus subcessoribus de eis chyrografum<br />

dimittere.<br />

Item sub eadem poena magnifici domini priores et cives de Numero pro<br />

tempore existentes quam primum ad ipsorum et cuiusque ipsorum notitiam aliquem<br />

statuta et ordinamenta praedicta non observasse et illis contravenisse devenerit,<br />

debeant statim apud superiores tam in civitate Spoleti quam in Urbe, maxima<br />

cum instantia quottidie, sollicitare et procurare quod contra tales digressores<br />

procedatur ad exactionem omnium suprascriptarum poenarum. Et etiam a<br />

quolibet summo pontifice pro futuris temporibus sub eadem poena confirmationem<br />

obtinere omni meliori modo.<br />

Et ego Aurelius Rodulphus de Spoleto, pubblicus apostolica et imperiali<br />

auctoritatibus [notarius] et iudex ordinarius et ad presens cancel<strong>la</strong>rius, scriba et<br />

notarius reformationum magnifici comunis Spoleti, praedictis statutis, capitulis,<br />

ordinibus et reformationibus in generali arengha et consilio factis et approbatis<br />

ut praemissum est, interfui et presens fui; eaque rogatus scribere scripsi et in<br />

hanc pubblicam notam redegi et in fidem ac testimonium omnium et singulorum<br />

praemissorum et pro veritate, signum cum nomine meis apposui consuetum.<br />

(St) Signum mei Aurelii notari et cancel<strong>la</strong>ri antedicti.<br />

Die III decembris 1550.<br />

21. Metà Sec. XVI<br />

Minuta<br />

Minuta di capitoli re<strong>la</strong>tiva alle disposizioni sulle doti e sugli arredi<br />

Iulius papa tertius<br />

Dilectis filiis prioribus et comunitati civitatis nostrae Spoleti.<br />

Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Vestrae devotionis integritas<br />

et inconcussa fidelitas promeretur ut petitionibus vestris quantum honeste<br />

possumus favorabiliter annuamus. Cum itaque sicut per dilectum filium [...]


Spoleto<br />

679<br />

oratorem pro parte vestra ad nos destinatum, nobis nuper exponi fecistis, his<br />

diebus proxime e<strong>la</strong>psis, vos filii priores et caeteri cives, considerantes abusum<br />

gravissimum et excessum in civitate nostra Spoletana plurimarum rerum maxime<br />

pernitiosarum videlicet effrenati mulierum luxus vestimentorum qui reginis<br />

prope modum imputaretur nec non inordinatae dotium quantitatis quae magnatibus<br />

potius congruebant quam privatis rerumque aliarum quibus nisi opportune<br />

providebatur maximum reipublicae exscidium ex hiis imminebat nec<br />

minor iactura et noxia privatorum rebus. Ac volentes hiis obviam ire publicam<br />

et <strong>generale</strong>m concionem eiusdem civitatis isthic, arengham nuncupatam, ad desuper<br />

oportune providendum, statuendum et ordinandum in loco solito congregari<br />

curaveritis. Cumque inter alia in dicta concione seu arengha statutum et<br />

ordinatum fuerit.<br />

In primis ne quis civium Spoletinorum et civitatem habitantium cuiusvis<br />

generis et conditionis sit, ullo unquam in tempore futuro pecuniam doti[s] pro<br />

quavis muliere dicere possit ad sumum quingentos florenos Marchiae et heredium<br />

non plus quinquaginta florenis extimetur. Et maritus seu alius nomine<br />

mariti plus quingentis florenis pro dotis sponxione et pro heredio plus florenis<br />

quinquaginta nec debeat nec possit accipere nec dono vel mutuo seu sub quovis<br />

alio nomine, a patre, matre, fratribus, sororibus, avo, avia, affine, consanguineo<br />

seu quovis alio grado coniunctis seu etiam amicis plus dictis quingentis<br />

florenis pro dote et quinquaginta florenis pro heredio ut superius dictum accipere<br />

possit.<br />

Et si quis contra statutum et ordinationem huiusmodi plus daret seu quomodollibet<br />

promitteret, illud plus quod datum vel promissum foret supradictos quingentos<br />

florenos pro dote et supradictos quinquaginta florenos pro heredio constitutos,<br />

applicetur, ipso facto, pro medietate Camerae apostolicae et pro duabus<br />

partibus alterius medietatis domino gubernatori seu eius locumtenenti pro tempore<br />

in gubernio et arce Spoleti existenti et effectualem exequutionem fieri facenti<br />

et pro alia tertia parte baroncello seu officiali in praemissis integram de<br />

tota summa exequutionem facenti.<br />

Et maritus seu quisvis alius qui predicto statuto et ordinationem ut praemittitur<br />

contravenerit, incidat illico in penam ducentorum scutorum auri in auro a<br />

quollibet contravveniente statim auferendorum et, ut supra, applicandorum. Et<br />

insuper praeter superiorem amissionem prefati contravenientes et statuta praemissa<br />

observare negligentes incidant, sine aliqua dec<strong>la</strong>ratione, in penam excomunicationis<br />

et ab Ecclesia sint penitus exclusi et a nullo cardinale legato nec ab aliquo<br />

alio quaquumque auctoritate et dignitate prefulgente praeterquam a summo pontifice<br />

ore proprio absolvi possint. Et similiter tam qui darent seu promitterent<br />

quam qui reciperent aliquid supra dotem et heredium ut supra constitutum et<br />

ordinatum ab ipsa civitate et civium Spoletinorum numero sint penitus segregati<br />

et privati et nunquam civitati ascribantur nisi a decem generalibus concionibus<br />

nuncupatis arenghis ad pristinum statum restituerentur nulloque civitatis officio<br />

et magistratu fungi possint quinimmo ipsorum bona in villicorum catastis describantur<br />

et pro villicis habeantur.


680 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item si quis ausu temerario supradictas et dotis et heredii summas quoquomodo<br />

excederet aut si quis notarius contra ordinem constitutum de eis instrumentum<br />

aut aliquis alius scripturas facerent et testes qui in huiusmodi instrumentis<br />

et scripturis denominati reperirentur seu alias illis interessent quollibet<br />

civitatis munere honore officio et magistratu illico privati sint et a numero civium<br />

semoti et in ducentorum scutorum auri applicandorum ut supra penam<br />

incidant. Et easdem supradictas penas omnes incurrant qui auctores essent et<br />

quovis modo intercederent et matrimonia tractarent cum aliis pactis et conditionibus<br />

quam ut superius permissum est. Et iisdem penis statim puniantur qui<br />

diplomata, litteras in forma brevis, privilegia seu quaecumnque alia quomodollibet<br />

constitutum ordinem derogantia impetrarent il<strong>la</strong> tamen nihil proficiant impetrantibus<br />

immo huiusmodi homines ut praemittitur puniantur et nemini sit parcendum.<br />

Et domini priores et cives de Numero ad premissa electi qui erunt pro<br />

tempore, sub pena centum scutorum a quollibet, statim auferendorum et ut<br />

superius applicandorum, oratorem mittere debeant nomine comunitatis ad summum<br />

pontificem quecumque privilegia, brevia, diplomata et quaecumque alia<br />

forsan per cives et alios impetrata contra predicta capitu<strong>la</strong> revocanda et pecunias<br />

undequumque ad hoc negotium perficiendum accipere valeant et modo<br />

bullecta pro pecuniis habendis decreta intelligatur et sit. Et eisdem penis omnibus<br />

praenarratis mulctentur qui mulieres in uxores tradiderint et qui il<strong>la</strong>s<br />

acceperint nisi coram magnifico tunc Spoleti pretore seu vicepretore et matrimonii<br />

et dotis ac heredii, rogato notario et adhibitis testibus instrumentum<br />

celebrari fecerint.<br />

Et si sacerdos aliquis matrimonia trattaret et superiorem quantitatem heredii<br />

et dotis excederet non tantum suprascriptas penas omnes incurrat verum etiam<br />

ex nunc per decennium missam celebrare non possit et per supradictum tempus<br />

quotidianas distributiones habere nequeat et beneficiorum suorum introytibus<br />

privetur et huiusmodi fructus et proventus applicentur et applicati intelligantur<br />

et sint ut superius de aliis penis dictum est.<br />

Et insuper nullus maritus seu quaevis alia persona de domo mariti cuiusvis<br />

generis, gradus et conditionis possit nec debeat sub quocumque quaesito colore<br />

mulieres ornare nisi unica tantum veste et unica hibernia de velluto seu seta<br />

dummodo non sint de velluto et raso chermusino quae decorari non possint<br />

te<strong>la</strong> aurea aut brocchato seu argento nec aliquo rachami genere sed ad dictam<br />

vestem et hibernia mulierum parentes seu alii ipsarum attinentes nul<strong>la</strong>tenus<br />

cogi possint sed aliis vestibus et hibernia de panno et sagia mulieres ad maritorum<br />

libitum uti non prohibentur pro quarum ornamento et pro manicis bracchia<br />

quinque setae damaschi, rasi, hermosini, velluti seu cuiusvis alterius serici<br />

escepto broccato et te<strong>la</strong> aureis et argenteis conceduntur sed vestes et hibernias<br />

de broccato et te<strong>la</strong> aurea et argentea deferre expresse prohibentur et praemissa<br />

non observantes in easdem suprascriptas penas omnes et ut supra applicatas<br />

illico incidant et sine alia dec<strong>la</strong>ratione ad exequutiones omni meliori modo<br />

deveniantur.


Spoleto<br />

681<br />

Insuper liceat cuillibet mulieri uno reticulo aureo ut magis niteant sine gemmis<br />

valoris trium scutorum auri uti et tribus tantum annulis queant digitos ornare<br />

et zonas seu cingulos de auro aut argento et quas vocant rizo<strong>la</strong>s deferre non<br />

possint et soleis sive p<strong>la</strong>nellis de velluto sine auro et argento calceari.<br />

Et si quae mulieres contra statuta et ordinationes huiusmodi aliquo vestimentorum<br />

vel aliarum rerum vetitarum genere uti auderent, ducentorum scutorum<br />

auri et aliis penis per sanctissimum dominum nostrum statuendis pro quallibet<br />

applicandorum supra sine alia dec<strong>la</strong>ratione penam incidant et contra maritos et<br />

ipsorum bona et mulierum dotes fiat illico executio et supra eisdem penis mulieres<br />

ipsae perlis et cathenis aureis nequeant sub iam dictis penis de dotibus mulierum<br />

et ulterius quod supplicetur sanctissimo domino nostro ut pro bono et quiete<br />

civium statuere ac determinare dignetur quod nullus civium Spoletinorum possit<br />

sub quovis quesito colore, causa vel ingenio, dare aut promittere, pro helemosina<br />

cuiusvis monialis in quoqumque intus et extra civitatem Spoleti monasterio<br />

sacranda, dare plus centum viginti florenis de Marchia et pro vestibus, linteolis,<br />

tobaliis et aliis rebus omnibus dari solitis, plus septuaginta 20 florenis similibus.<br />

Et abbatissae et moniales predictorum monasteriorum ea facere et recipere<br />

denegantes et contradicentes et acceptare recusantes in excommunicationis <strong>la</strong>tae<br />

sententiae, penas illico sine alia dec<strong>la</strong>ratione incurrant et quam primum contra<br />

monasteriorum bona fiat omni meliori modo exequutio pro quinquaginta scutis<br />

aureis ut superius applicandis et dominus gubernator Spoleti seu eius locumtenens<br />

possit tamquam in predictis iudex competens ad predicta procedere et procedi<br />

mandare.<br />

Et praemissa statuta et ordinationes huiusmodi, ad summum pontificem per<br />

aliquem civem unum vel plures magnificis dominis prioribus et Numero iam ad<br />

praedicta electo deputari deputandum mittantur, approbanda et possint domini<br />

priores et cives de Numero praedicto ex omni loco pecunias in praemissorum<br />

ommium exequutione exponendas accipere et ex nunc pro toto negotio complendo<br />

et ad finem perducendo de omnibus pecuniis expendendis decreta sit<br />

bullecta.<br />

Et habita confirmatione magnifici domini priores teneantur statim congregare<br />

cives de dicto Numero et coram eis legantur omnia et, successive die sequenti,<br />

congregabunt consilium in eo etiam legantur et, eodem vel sequenti die, sonis<br />

tubarum et tibicinum (sic) praemissis, in signum <strong>la</strong>etitiae pro publica utilitate per<br />

civitatis loca solita ad Dei et gloriosae Virginis et beati Pontiani ac sanctissimi<br />

domini nostri <strong>la</strong>udem publicentur.<br />

Et insuper magnifici domini priores pro tempore in quollibet magistrato existentes,<br />

sub penis amissionis bullecte ipsorum, teneantur et debeant primo die<br />

quo, ad magificum dominum gubernatorem seu eius locumtenetem in arcem Spoleti<br />

seconferant supradictaque statuta et ordinamenta pro illis observandis ad<br />

20 Corretto su saxaginta depennato.


682 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ipsorum notitiam deducere et prioribus successoribus de eis chyrografum dimittere.<br />

Item sub eadem pena magnifici domini priores et cives de Numero pro tempore<br />

existentes quam primum, ad ipsorum et cuiusque ipsorum notitiam aliquem<br />

statuta et ordinamenta praedicta non observasse et illis contravvenisse devenerit<br />

debeant statim apud superiores tam in civitate Spoleti quam in Urbe maxima<br />

cum instantia quottidie sollicitare et procurare quod contra tales digressores procedatur<br />

ad exactionem omnium suprascriptarum penarum et etiam a quollibet<br />

summo pontifice pro futuris temporibus sub eadem pena confirmationem obtinere<br />

omni meliori modo.<br />

22. 1552, maggio 15<br />

Breve<br />

Breve di conferma delle disposizioni sulle doti et arredi<br />

Dilectis filiis prioribus et communitati civitatis nostre Spoletane.<br />

Iulius papa III<br />

Dilecti filii salutem et apostolicam benedictionem. Cum sicut per dilectos<br />

filios Eusebium Maurum et Bernardum Parentium concives et oratores vestros<br />

ad nos specialiter destinatos nobis exponi fecistis alia vestra nonnul<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong><br />

super constituendis dotibus mulieribus istius civitatis que pro tempore nuptui<br />

tradentur et pro danda elemosina monasteriis pro qualibet moniali illud ingrediente<br />

et aliis rebus illi assignandis edita et bonum publicum ac commune ipsius<br />

civitatis civium et inco<strong>la</strong>rum commodum concernentia, per dilectum filium nobilem<br />

virum Balduvinum de Monte gubernatorem vestrum, nostrum secundum carnem<br />

fratrem germanum, revideri ac approbari ac eius manus subscriptione roborari<br />

obtinueritis, nobis humiliter supplicari fecistis ut eisdem capitulis, quorum<br />

tenor sequitur et est talis videlicet:<br />

In primis quod nullus civis aut habitator civitatis Spoleti possit aut debeat,<br />

perpetuis futuris temporibus, pro quavis muliere dotem aliquam que summam<br />

quingentorum florenorum et aredium quod extimationem et valorem quinquaginta<br />

aliorum florenorum excedat costituere et maritus seu alius cuius nomine vel<br />

etiam ipsa mulier non possit neque debeat plusquam prenarratas summas, pro<br />

dote et arredio, dono, mutuo aut sub quocumque alio colore recipere.<br />

Item quod pro arredio cunae possit dari summa seu valor viginti florenorum<br />

et non ultra et si quis contra statutum et ordinationem huiusmodi plus daret seu<br />

quomodolibet promicteret, illud plus quod datum vel promissum fuerit supra<br />

dictas summas quingentorum florenorum pro dote et quinquaginta florenorum<br />

pro arredio constitutorum applicetur, ipso facto, pro meditate Camere apostolice<br />

et pro alia medietate domino gubernatori seu eius locumtenenti in arce Spoleti<br />

pro tempore esistenti et effectualem executionem fieri facienti ac baroncello seu


Spoleto<br />

683<br />

executoris in premissis integram penam de tota summa executionem facient; et<br />

maritus seu quivis alius qui, premissis statutis et ordinationibus contravenerit,<br />

illico incidat in penam ducentorum scutorum auri in auro a quolibet contrafaciente<br />

statim auferendorum e ut supra applicandorum.<br />

Item si sacerdos aliquis matrimonia tractaret non possit nec debeat ullo modo,<br />

maiorem quantitatem dotis et arredii pro quibus intervenerit promictere, nec il<strong>la</strong>m<br />

excedi facere; et similiter tam qui darent et promicterent quam qui reciperent<br />

aliquid supra dotem et arredium ut supra constituta et ordinatum, ab ipsa civitate<br />

et civium Spoletinorum numero sint penitus segregati et privati et numquam civitati<br />

ascribantur nisi ex decem generalibus concionibus, nuncupatis arenghis, aliter<br />

fuerit decretum nulloque civitatis officio et magistratu fungi possint quin immo<br />

ipsorum bona in villicorum catastis describantur et pro villicis habeantur.<br />

Item si quis ausu temerario supradictas dotis et arredii summas quomodolibet<br />

excederet aut si quis notarius contra ordinem constitutum de his instrumentum<br />

aut aliquas alias scripturas faceret et testes qui in huiusmodi scripturis et<br />

instrumentis denominati reperirentur seu alias illis interessent quolibet civitatis<br />

munere, onore, officio et magistratu, illico privati sint et a numero civium semoti<br />

et in pena ducentorum scutorum auri ut supra applicandorum incidant et easdemet<br />

penas omnes incurrant qui auctores essent et quovis modo intercederent et<br />

matrimonia tractarent cum aliis pactis et capitulis seu conditionibus quam ut<br />

superius premissum est; et domini priores vel cives de Numero ad premissa<br />

electi pro tempore, sub pena centum scutorum auri statim a quolibet auferendorum<br />

et ut supra applicandorum, mictere oratorem debeant ad Urbem, nomine<br />

comunitatis, ad summum pontificem ad revocandum quecunque privilegia quomodolibet<br />

in contrarium impetrata aut impetranda pecuniasque undecunque ad<br />

oc negocium perficendum accipere valeant ac ex nunc pro ut ex tunc bullecta<br />

pro pecuniis habendis decreta intelligatur et sit.<br />

Et insuper quod proximiores et attinentes mulieris seu alii etiam extranei<br />

pro ipsa muliere intervenientes non possint neque valeant dare aut promictere<br />

pro muliere plusquam unicam vestem et unicam hiberniam de velluto seu serico<br />

dummodo non sint de velluto aut raso chermisinis et huiusmodi vestis et hibernia<br />

ornari non possint te<strong>la</strong> aurea, broccato seu argento nec aliquo racami genere<br />

; possint tamen aut et valeant attinentes mulieris vel etiam extranei ut prefertur<br />

dare et promittere viro vel etiam alteri eius nomine intervenienti vel ipsi<br />

mulieri duas alias vestes de panno dummodo non sint de rosato aut paonatio et<br />

pro dictarum vestium ornamentis non possint imponi plusquam quinque brachia<br />

serici aut velluti cuiuscumque coloris et qualitatis sub prenarratis penis ut supra<br />

incurrendis et applicandis.<br />

Item quod ipsa mulier non possit seu valeat uti aliis vestibus quam prenarratis,<br />

ex parte tamen ipsius mulieris datis, possit tamen et valeat uti vestibus tam<br />

sericis quam de velluto nec non de panno paonatio vel etiam rosato aliisque<br />

coloribus dummodo non sint de raso aut velluto chermisino si ei per ipsius<br />

virum fierent aut darentur. Insuper liceat cuiuslibet mulieri uti uno reticulo aureo,<br />

sine tamen gemmis, valoris trium scutorum et non ultra et tribus tantum


684 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

annulis digitos ornare possint. Zonas vero ac cingulos de aureo et argento et<br />

quas vocant rizo<strong>la</strong>s deferre et soleis seu p<strong>la</strong>nellis de velluto vel aureo aut argento<br />

contestis calceari non possint; si que autem mulieres contra statuta et ordinationes<br />

huiusmodi aliquo vestimentorum vel aliarum rerum ut supra vetitarum gerere<br />

uti auderent in penam ducentorum scutorum auri pro qualibet ut supra applicandam<br />

statim incidant.<br />

Item quod nullus civium Spoletinorum aut habitator dicte civitatis audeat sub<br />

quovis quesito colore dare aut promittere pro elimosina cuiusvis monialis in quocumque<br />

monasterio tam intus quam extra civitatem Spoleti, in territorio tamen<br />

Spoletano existenti dare plus centum viginti florenos de Marchia et pro vestibus,<br />

linteolis et aliis rebus dari solitis plus sexaginta florenis similibus seu valorem dictorum<br />

sexaginta florenorum sub premissis penis ut premittitur applicandis. Et insuper<br />

domini priores civitatis predicte pro tempore existentes sub pena amissionis<br />

eorum bullecte teneantur, primo die quo ad magnificum dominum locumtenentem<br />

seu dominum gubernatorem in arce Spoleti se conferent supradicta statuta et ordinationes<br />

pro illorum observatione ad ipsorum notitiam deducere et dominis prioribus<br />

successoribus, chirographum de proemissis dimittere.<br />

Item sub eadem pena domini priores et cives de Numero pro tempore existentes<br />

quam primum, ad ipsorum et cuiuslibet ipsorum notitiam devenerit aliquem<br />

statuta et ordinationes huiusmodi contravenisse, statim debeant apud superiores<br />

tam in civitate Spoleti quam in Urbe commorantes maxima cum instantia<br />

quottidie sollicitare et procurare contra huiusmodi transgressores procedi ad exactionem<br />

omnium penarum supradictarum. Baldovinus de Monte pro illorum substantia<br />

firmiori robur apostolice confirmationis adiicere aliasque vobis in premissis<br />

oportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur qui ea<br />

que ad omnium Christi fidelium et presertim subditorum nostrorum utilitatem<br />

tendunt libenter apostolico munimine roboramus huiusmodi supplicatione inclinati,<br />

omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> superius expressa, auctoritate apostolica, tenore<br />

presentium confirmamus et approbamus illisque perpetue firmitatis robur adiicimus<br />

et a quocumque quovis quesito colore vel pretextu infringi non posse neque<br />

debere decernimus; mandantes quibuscunque personis quas il<strong>la</strong> quomodolibet<br />

concernunt, in virtute sancte obedientie et sub penis in eis expressis nec non<br />

excommunicationis <strong>la</strong>te sententie pena, a qua per alium quam per nos vel successorem<br />

nostrum preterquam in mortis articulo absolvi non possint ut capitu<strong>la</strong><br />

huiusmodi firmiter et invio<strong>la</strong>biliter observent et ab aliis quantum in ipsis fuerit<br />

cum effectu observari faciant non obstantibus constitutionibus et ordinationibus<br />

apostolicis ac eiusdem civitatis etiam iuramento confirmatione apostolica vel quavis<br />

firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus contrariis quibuscumque.<br />

Aut si aliquibus communiter vel divisim ab apostolica sit sede indultum quod<br />

interdici suspendi vel excommunicari non possint per litteras apostolicas, non<br />

facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi<br />

mentionem. Datum Rome apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die XV<br />

maii MDLII, pontificatus nostri anno tertio.<br />

Romolus Amaseus subscriptor segretarie apostolice.


Spoleto<br />

23. 1553, aprile 8<br />

Bando<br />

Chiarimenti sull’osservanza dei nuovi capitoli sulle doti e sul vestire<br />

685<br />

In nome di Dio amen.<br />

Volendo il magnifico signor messer Triultio Gualtieri d’Orvieto dell’una e<br />

l’altra legge dottore di questa magnifica città suo contado e distretto meritissimo<br />

luogotenente <strong>generale</strong> e li magnifici signori priori del popolo d’essa città levar<br />

via tutte difficultà e dubi potessero nascere sopra <strong>la</strong> legge e capitoli novamente<br />

ottenuti dell’osservanza delle doti, vestire et ornamenti delle donne, hauta prima<br />

matura deliberatione e conseglio da molti periti per decreto anchora del general<br />

conseglio per tenor del presente publico banno si reducono a memoria d’ogni<br />

persona.<br />

In prima che nessuno cittadino o habitante del<strong>la</strong> città de Spoleti possi o<br />

debbia, per li tempi da venire, constituire per qual si voglia donna in dote più<br />

de fiorini cinquecento et per l’arredo più de cinquanta fiorini, e il marito, overo<br />

altri in suo nome, et anchora essa donna non possa né debba recevere per dote<br />

et arredo, in dono, prestito ovvero sotto qualunch’ altro colore più delle suddette<br />

summe.<br />

Ancora che per l’arredo del<strong>la</strong> cuna non si possi dare e recevere più del<br />

valore di fiorini venti e se alcuno contra quest’ordine e statuto desse o promettesse<br />

in qual si voglia modo quel più che sarà dato over promesso sopra le dette<br />

summe di 500 fiorini per <strong>la</strong> dote e cinquanta per l’arredo sia applicato subito<br />

per <strong>la</strong> metà al<strong>la</strong> Camera apostolica e per l’altra metà al signor governator over al<br />

suo signor luogotenente che per li tempi sarà nel<strong>la</strong> rocca de Spoleti e che effettualmente<br />

ne farà fare esecutione, e il marito o qual si voglia altro il quale<br />

contravenesse alli suddetti ordini e statuti subito cada in pena de ducento scudi<br />

d’oro per ciascuno che contravverrà d’applicarse come de sopra.<br />

Anchora se alcuno sacerdote trattasse matrimoni non possa né debba in nessun<br />

modo maggior quantità di dote overo arredo per quelli che intraverrà promettere<br />

né quelle fare escedere e similmente tanto quelli che daranno e prometteranno<br />

quanto quelli che receveranno alcuna cosa sopra <strong>la</strong> dote et arredo come<br />

di sopra ordinato e costituito da essa città e dal numero delli cittadini Spoletini<br />

in tutto siene privati e seggregati e mai s’ascrivano al<strong>la</strong> città se per decreto di<br />

diece arenghe generali altramento non sarà ordinato né possi havere nessuno<br />

officio o magistrato ma più presto li lor bieni nelli catasti de contadini si descrivano<br />

e per contadini habbino.<br />

Anchora se alcuno temerariamente escedesse le suddette dote e summe d’arredi<br />

in qual si voglia modo overo se alcun notario contra l’ordine costituito facesse<br />

instrumento de quelli o altra scrittura e li testimoni che in simile scritture et istrumenti<br />

nominati si trovaranno overo in quelli altramente intravenessero, di qualunche<br />

dono, honore, magistrato et officio del<strong>la</strong> città subito sieno privati e dal numero<br />

delli cittadini remossi e cadano in pena de 200 scudi d’oro d’applicarse come


686 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

de sopra e nelle medesme pene cadano tutti quelli che fussero autori et in<br />

qualunche modo intercedessero e tractassero li matrimoni con altri patti, capitoli<br />

e conditioni che come de sopra è narrato. E li signori priori overo li<br />

cittadini del Numero per li tempi alle suddette cose eletti, sotto pena di 100<br />

scudi d’oro per ciascuno e d’applicarse come di sopra, debbano mandare a<br />

Roma uno ambassatore al summo pontefice per revocare qualunche privilegii<br />

in qualunche modo in contrario impetrati o da impetrarse e possino pigliare<br />

di qualunche loco li denari a questo negotio necessari. E modo per all’hora,<br />

<strong>la</strong> bolletta si intenda deliberata per li denari che se haveranno. E de più che<br />

li più prossimi e attinenti del<strong>la</strong> donna overo altri extranei che per essa donna<br />

intervenissero, non possino né debbano dare over promettere per <strong>la</strong> donna<br />

più di una so<strong>la</strong> vesta et una bernia di velluto, raso, damasco, ermesino o di<br />

qualsivoglia altra sorte di drappo di seta dumodo non sieno rossi in cremesino.<br />

E le suddette veste e bernie non si possino ornare di te<strong>la</strong> d’oro, broccato<br />

et argento né di qual si voglia sorte di recamo. Nondimeno li attinenti del<strong>la</strong><br />

donna o altri estranei possino e vagliano dare e promettere al marito overo<br />

ad altri in nome suo ci intraverrà overo ad essa donna due altre veste di<br />

panno purché non sieno de rosato o pavonazzo e per ornamento di dette<br />

veste non si possan mettere più de braccia cinque di velluto raso o qual si<br />

voglia altra sorte di drappo e di qualunche sorte e qualità e colore. Tra le<br />

quali cinque braccia si computi quello si mettesse nelle maniche sotto le sudette<br />

pene da incorrerse et applicarse. Anchora che essa donna non possi né<br />

vaglia usare altre veste che le suddette dategli dal<strong>la</strong> banda d’essa donna. Possi<br />

nondimeno et vaglia usare veste tanto di seta, velluto e di qual si voglia altra<br />

sorte di drappo e anchora di panno rosato e paonazzo et altri colori dummodo<br />

che non sieno di velluto, raso, damasco, ermesino o altra sorte di drappo<br />

di seta rossi in cremesino se ad essa donna pel suo marito se li faranno over<br />

daranno. Anchora sia licito a qual si voglia donna usare uno o più reticelli<br />

d’oro dummodo che fra tutti non passino <strong>la</strong> summa e valore di tre scudi e<br />

che non sieno ornati d’alcuna sorte di gemme e sopra questo non possino<br />

usare e portare altra sorte d’oro overo argento e che nullo possi portare più<br />

de tre anelli d’oro con qual si voglia gemma; ancora che oltra li tre anelli<br />

non possino portare altra sorte di gemme, gioie e perle sotto le dette pene<br />

d’applicarse come di sopra. Possino nondimeno usare vetri dorati cioè moriche<br />

et simili.<br />

Anchora che nessuna donna possi portare centure d’oro overo argento né<br />

rizzole con oro o argento. Possino nondimeno usar pianelle di velluto o altra<br />

sorte di drappo di seta purché non sieno ornati d’oro o argento o altra sorte di<br />

recamo. Et anchora se qual si voglia donna contra li suddetti ordini e statuti,<br />

alcuna sorte di vestimenti o altra sorte di ornamenti come di sopra prohibiti<br />

harà ardire d’usare, subito caderanno in pena de scudi 200 d’oro per ciascuna<br />

d’applicarse come di sopra.<br />

Anchora che nessuno cittadino de Spoleti o habitatore d’essa città habbia ardire,<br />

sotto qual si voglia quesito colore dare o promettere per elimosina di qual si


Spoleto<br />

687<br />

voglia donna da monacarse in qualunche monasterio, tanto dentro quanto di<br />

fuora di detta città purché sia nel territorio d’essa, più di centoventi fiorini de<br />

Marcha e per veste, lenzuoli o altre cose solite a darsi, più de sessanta fiorini<br />

simili overo il valore de detti 60 fiorini sotto le dette pene et d’applicarse<br />

come di sopra. E de più che li signori priori di detta città che saranno per li<br />

tempi, al<strong>la</strong> pena di perdere <strong>la</strong> lor bolletta sien tenuti, il primo giorno che<br />

andranno al magnifico signor luogotenente o al signor governatore nel<strong>la</strong> rocca<br />

di Spoleti, li suddetti statuti et ordini palesarli e far instanza per l’osservatione<br />

di essi e alli signori priori lor successori <strong>la</strong>ssargline il memoriale. Anchora che<br />

li signori priori e li homini del Numero che saranno per li tempi, sotto <strong>la</strong><br />

medesma pena subito che a loro o a qualsivoglia di loro verrà a notitia che<br />

alcuno habbi contravenuto alli suddetti ordini e statuti, subito debbano fare<br />

instantia appresso li superiori tanto nel<strong>la</strong> detta città quanto in Roma existenti<br />

et ogni giorno sollecitare e procurare che contra li medesmi transgressori si<br />

proceda all’esecutione de tutte le suddette pene. Anchora Sua Santità vuole<br />

che li transgressori delli suddetti ordini e statuti, oltra alle suddette pene, cadano<br />

in pena d’escommunicatione <strong>la</strong>te sententie dal<strong>la</strong> quale non possano essere<br />

assoluti per altri che per Sua Santità o suoi successori eccetto che in articulo<br />

de morte.<br />

In quorum fidem et cetera. Datum Spoleti ex popu<strong>la</strong>ri pa<strong>la</strong>tio, die VIII aprilis<br />

MDLIII.<br />

Trivultius locumtenens<br />

Bernardinus Leoncillus cancel<strong>la</strong>rius<br />

24. 1561, maggio 28<br />

Riformanze<br />

Capitoli sul lusso e le doti delle donne<br />

Die XXVIII dicti mensis maii.<br />

Existentibus in unum prefatis magnificis dominis prioribus, in salecta audientie<br />

eorum popu<strong>la</strong>ris pa<strong>la</strong>tii una cum civibus de Numero pro reformandis legibus<br />

super luxu e dotibus mulierum alias conditis ex deliberatione generalis arenghe<br />

deputato, in valido et sufficienti numero congregato, vacantibusque rebus sibi de<br />

super creditis et presertim expeditioni capitulorum de super initorum in dicto<br />

Numero lecte tenoris et continentie infrascripte videlicet.<br />

Ad obviandum superfluis dotibus que per cives et habitatores civitatis Spoleti<br />

constitueruntur et reciperentur ac immoderatis impensis que in arrediis et ornamentis<br />

muliebribus fierent alias municipali lege satis congrua et salubri provisum<br />

extitit sub certis capitulis quorum tenor sequitur videlicet.<br />

In primis quod nullus civis aut habitator civitatis Spoleti possit aut debeat,<br />

perpetuis futuris temporibus, pro quavis muliere dotem aliquam seu summam


688 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

quingentorum florenorum et aredium quod extimationem et valorem quinquaginta<br />

aliorum florenorum excedat costituere et maritus seu alius cuiusvis nomine vel<br />

etiam ipsa mulier non possit neque debeat plusquam prenarratas summas, pro<br />

dote et arredio, dono, mutuo aut sub quocumque alio colore recipere.<br />

Item quod pro arredio cune possit dari summa seu valor viginti florenorum<br />

et non ultra et si quis contra statutum et ordinationem huiusmodi plus daret seu<br />

quomodolibet promicteret, illud plus quod datum vel promissum fuerit supra<br />

dictas summas quingentorum florenorum pro dote et quinquaginta pro arredio<br />

constitutorum applicetur, ipso facto, pro medietate Camere apostolice et pro alia<br />

medietate domino gubernatori seu eius locumtenenti in arce Spoleti pro tempore<br />

existenti effectualem executionem fieri facienti et baroncello seu executoribus in<br />

premissis integram penam de tota summa executionem facienti. Et maritus seu<br />

quivis alius qui premissis statutis et ordinationibus contravenerit, illico incidat in<br />

pena ducentorum ducatorum auri in auro a quolibet contrafaciente statim auferendorum<br />

et ut supra applicandorum.<br />

Item si sacerdos aliquis matrimonia tractaret, non possit nec debeat ullo modo<br />

maiorem quantitatem dotis et arredii pro quibus intervenerit promictere nec il<strong>la</strong>m<br />

excedi facere et similiter tam qui darent et promicterent quam qui reciperent<br />

aliquid supra dotem et arredium ut supra constitutum et ordinatum ab ipsa<br />

civitate et civium Spoletinorum numero, sint penitus segregati et privati et numquam<br />

civitati ascribantur nisi ex decem generalibus concionibus nuncupatis<br />

arenghis aliter fuerit decretum nulloque civitatis officio et magistratu fungi possint<br />

quin immo ipsorum bona in villicorum catastis describantur et pro villicis<br />

habeantur.<br />

Item si quis ausu temerario supradictas dotis et arredii summas quomodolibet<br />

excederet aut si quis notarius contra ordinem constitutum de his instrumentum<br />

aut aliquas alias scripturas facerit et testes qui in huiusmodi scripturis et<br />

instrumentis denominati reperirentur seu alias illis interessent quolibet civitatis<br />

munere, onore, officio et magistratu illico privati sint et a numero civium semoti<br />

et in pena ducentorum scutorum auri ut supra applicandorum incidant et easdemet<br />

penas omnes incurrant qui auctores essent et quovis modo intercederent et<br />

matrimonia tractarent cum aliis pactis et capitulis seu conditionibus quam ut<br />

superius premissum est. Et domini priores vel cives de Numero ad premissa<br />

electi pro tempore, sub pena centum scutorum auri ut supra applicandorum,<br />

mictere oratorem debeant ad Urbem, nomine comunitatis, ad summum pontificem<br />

ad revocandum quecunque privilegia quomodolibet in contrarium impetrata<br />

aut impetranda pecuniasque undecunque ad hoc negotium perficendum accipere<br />

valeant ac ex nunc prout ex tunc bullecta pro pecuniis habendis decreta intelligatur<br />

et sit. Et insuper quod proximiores et attinentes mulierum seu alii etiam<br />

extranei pro ipsa muliere intervenientes, non possint neque valeant dare aut promictere<br />

pro muliere plusquam unicam vestem et unicam hiberniam de velluto<br />

seu serico, dummodo non sint de velluto aut raso chermisinis et huiusmodi vestis<br />

et hibernia ornari non possint te<strong>la</strong> aurea, broccato seu argento seu aliquo<br />

racami genere possint tantum aut valeant attinentes mulieris vel etiam extranei ut


Spoleto<br />

689<br />

prefertur dare et promictere viro vel etiam alteri eius nomine intervenienti vel<br />

ipsi mulieri duas alias vestes de panno dummodo non sint de rosato aut paonatio;<br />

et pro dictarum vestium ornamentis non possint imponi plusquam quinque<br />

brachia serici aut velluti cuiusque coloris et qualitatis sub prenarratis penis ut<br />

supra incurrendis et applicandis.<br />

Item quod ipsa mulier non possit seu valeat uti aliis vestibus quam prenarratis<br />

ex parte tamen ipsius mulieris datis possit tamen et valeat uti vestibus tam sericis<br />

quam de velluto nec non de panno paonatio vel etiam rosato aliisque coloribus<br />

dummodo non sint de raso aut velluto chermisinis si ei per ipsius virum fierent<br />

aut darentur. Insuper liceat cuilibet mulieri uti uno reticulo aureo sine tamen gemmis<br />

valoris trium scutorum et non ultra et tribus tamen anulis digitos ornare possint.<br />

Zonas vero ac cingulos de auro et argento quas vocant rizo<strong>la</strong>s deferre et<br />

soleis seu p<strong>la</strong>nellis de velluto vel auro aut argento contestis calceari non possint. Si<br />

que autem mulieres contra statuta et ordinationes huiusmodi aliquo vestimentorum<br />

vel aliorum rerum ut supra vetitarum genere uti auderent, in penam ducentorum<br />

scutorum auri pro quolibet ut supra applicandorum statim incidant.<br />

Item quod nullus civis spoletanus aut habitator dicte civitatis audeat sub<br />

quovis quesito colore, dare aut promictere pro elemosina cuiusvis monialis<br />

in quocumque monasterio tam intus quam extra civitatem Spoleti, in territorio<br />

tamen Spoletano existenti, dare plus centum viginti florenos de marchia<br />

et pro vestibus, linteolis et aliis rebus dari solitis plus sexaginta florenos similes<br />

seu valorem dictorum sexaginta florenorum sub premissis penis ut premictitur<br />

applicandis. Et insuper domini priores civitatis predicte pro tempore<br />

existentes, sub pena amissionis eorum bullecte teneantur, primo die quo ad<br />

magnificum dominum locumtenentem seu dominum gubernatorem in arce<br />

Spoleti se conferent supradicta statuta et ordinationes pro illorum observatione<br />

ad ipsorum notitia deducere et dominis prioribus successoribus chirographum<br />

de premissis dimictere. Item sub eadem pena domini priores et cives<br />

de Numero pro tempore existentes quam primum, ad ipsorum et cuiuslibet<br />

ipsorum notitia devenerit aliquem statutum et ordinationem huiusmodi<br />

contravenisse, statim debeant apud superiores, tam in civitate Spoleti quam<br />

in Urbe commorantes, maxima cum instantia quottidie sollicitare et procurare<br />

contra huiusmodi trasgressores procedi ad exationem omnium penarum supradictarum.<br />

Baldovinus de Monte pro illorum substantia firmiori robur apostolice<br />

confirmationis adiicere aliasque vobis in premissis opportune providere<br />

de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur qui eaque ad omnium<br />

Cristi fidelium et presertim subditorum nostrorum utilitatem tendunt libenter,<br />

apostolico munimine, roboramus huiusmodi supplicatione inclinati, omnia et<br />

singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> superius expressa, auctoritate apostolica tenore presentium<br />

confirmamus et approbamus illisque perpetue firmitatis robur adiicimus et a<br />

quocumque quovis quesito, colore vel pretextu infringi non posse neque debere<br />

decernimus. Mandantes quibuscumque personis quas il<strong>la</strong> quomodolibet<br />

concernunt in virtute sancte obedientie et sub penis in eis expressis nec non<br />

excomunicationis, <strong>la</strong>te sententie, pena a qua per alium quam per nos vel


690 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

successorem nostrum preterquam in mortis articulo absolvi non possint ut<br />

capitu<strong>la</strong> huiusmodi firmiter et invio<strong>la</strong>biliter observent et ab aliis quantum in<br />

ipsis fuerit cum effectu observari faciant non obstante constitutionibus et ordinationibus<br />

apostolicis ac eiusdem civitatis etiam iuramento confirmatione<br />

apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus contrariis<br />

quibuscumque. Aut si aliquibus communiter vel divisim ab apostolica<br />

sit sede indultum quod interdici suspendi vel excomunicari non possint per<br />

litteras apostolicas non facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum<br />

de indultu huiusmodi mentionem. Datum apud Sanctum Petrum sub<br />

anulo Piscatoris die XV maii MDLII pontificatus nostri anno tertio.<br />

Nunc autem nonnul<strong>la</strong> additiones bonum publicum eiusdem civitatis concernentes<br />

circa suprascripta capitu<strong>la</strong> legis veteris accesserunt.<br />

In primis addendo ad primum capitulum in ordine suprascripte legis veteris<br />

sancitum est quod villici et comitativi intelligantur et sint comprhensi sub lege et<br />

penis accensuris supra et infrascriptis eo casu quo, in costituendo et recipiendo<br />

dotes excederent summam florenorum centum viginti quinque et arredium florenorum<br />

similium videlicet monete Marchie viginti quinque quas etiam incurrant<br />

quomodocumque aliter contravenientes legi huiusmodi veteri et nove.<br />

Item addiderunt statuentes quod arredium inter civis et habitatores prefati<br />

possit augeri et excedi usque ad summam centum florenorum impune, suprascripta<br />

lege non obstante.<br />

Item addendo statuentes prohiberunt fieri excessum dotis et arredii sic taxati<br />

sub quocumque quesito colore, donatione cuiuscumque legati vel alterius relicti<br />

sub quovis titulo per testamentum vel codicillos seu quamlibet ultimam voluntatem<br />

mutui pacti seu alterius promissionis de moriendo ab intestato, trafichi mercantie,<br />

mercimonii, artificii et cuiusvis alterius negociationis in aliquo banco, officio<br />

seu monte vel sub quocumque alio pretextu qui in tali excessu aliquo modo<br />

tacite vel espresse, tam per se quam per alium, fieri considerari excogitari posset.<br />

Et quod nihilum donatio, legatum et reliqua ut supra sint penitus irrita,<br />

invalida et nullius roboris et momenti; et similis nullitatis et invalidatis vitio subiaceat<br />

instrumentum desuper conficiendum vel rogitus seu quevis alia scriptura<br />

publica vel privata.<br />

Item similiter omnis conventio hactenus facta et que in posterum fieret de<br />

dando maiorem summam pro dote et arredio in eventum quod lex huiusmodi<br />

tolleretur non valeat.<br />

Item maritus quoque cum transgressus fuerit summam pretaxatam amictat<br />

omino in casu restituende dotis omnem quartum lucrum vel commodum quandocumque<br />

quod ex forma statuti sibi competeret super ea.<br />

Item ut omnes mulieres nubiles et que monasterium ingressure sint tamque<br />

parentibus orbate sint quam que parentes habeant equalis conditionis existant in<br />

nubendo et in ingrediendo monasteria, voluerunt statuentes quod debeant carere<br />

omni comodo successionis ab intestato stantibus fratribus eodem modo coniuntis,<br />

adeo quod in omnem eventum non debeant habere aliquo modo pro dote et<br />

arredio et aliis ultra taxatas in presenti constitutione summas et res.


Spoleto<br />

691<br />

Item voluerunt quod marito vel sponso et eius attinentibus de cetero non<br />

liceat pro tempore quo uxor vel sponsa incopu<strong>la</strong>ta permanserit dare, facere vel<br />

mictere dicte uxori vel sponse aliqua munera que vulgo mancie nuncupantur et<br />

econverso non liceat uxori vel sponse dare, facere vel mictere aliqua munera<br />

marito vel sponso aut eius attinentibus vel alicui ipsorum nisi de rebus commestibilibus<br />

non excedentibus valorem unius floreni.<br />

Item quantum ad impensas extraordinarias [...] statutum et ordinatum est<br />

quod in prima tamen visitatione facienda per maritum de nova sponsa, sit licitum<br />

dari et recipi sudario<strong>la</strong> et non nisi unum pro qualibet persona ibi presente<br />

nec debeant esse auro vel argento vel serico concessa vel consuta seu alias ornata.<br />

Et ulterius aliquo modo dari et recipi non possint co<strong>la</strong>tionesque solite in<br />

dicti visitationibus non possint in posterum ulterius fieri cum rebus de zuccaro<br />

vel cum zuccaro nisi cum ciambellis et quatuor speciebus confectionis videlicet<br />

de coriandris anisis semine comuni et trasea sint cetera in arbitrio.<br />

Item voluerunt quod convivium quod vulgo dicitur le nozze, solitum fieri in<br />

sponsalibus aut in ductione sponse at domum viri, sit penitus prohibitum marito<br />

et sponse seu uxori et ex parte utriusque et alterius fieri non debeat.<br />

Item addente ad capitulum quintum suprascripte legis veteris, voluerunt statuentes<br />

quod nullus qui non sit descriptus in matricu<strong>la</strong> notariorum civitatis Spoleti<br />

tam intus dictam civitatem quam extra et ubique possit aut debeat se rogare<br />

de huiusmodi conventionibus, obligationibus seu sponsalibus aut matrimoniis<br />

quomodolibet faciendis tam in observatione legis quam contra ipsam; et si secus<br />

fieri contingat instrumentum quodlibet intelligatur et sit, ipso iure, nullum nulliusque<br />

roboris et momenti; et nichilominus matricu<strong>la</strong>ti notarii de dictis instrumentis<br />

rogati teneantur debeant infra quindecim dies a die rogitus notificare<br />

cancel<strong>la</strong>rio comunis Spoleti dictum instrumentum et rogitum et penes ipsum schedam<br />

dimictere diem et annum personas et nomina contrahentium et summam<br />

premissam continentem. Qui cancel<strong>la</strong>rius, infra alios quindecim dies, teneatur<br />

omnia et singo<strong>la</strong> in publico concilio seu numero civium ad id specialiter deputado<br />

vel deputando propa<strong>la</strong>re.<br />

Item quod obbligationes huismodi pacta et conventiones quecumque tam<br />

excessus dotis quam arredii sub quocumque colore vel pretextu predictis, non<br />

intelligatur probari posse ad favorem contrahentium aliquo modo per apocas et<br />

chirografa quecumque eaque non teneant neque subsistant quantumcumque sacre<br />

constitutiones et statuta solemnitatibus fulcita essent.<br />

Item dec<strong>la</strong>rantes et aliquid addentes ad capitulum sextum suprascripte legis<br />

veteris, voluerunt statuentes predicti quod attinentes ipsius mulieris maritantis<br />

eam possint facere vel promictere ipsi mulieri duas vestes de drappis videlicet<br />

unam camorram et unam hiberniam vel ciamarram loco hibernie dummodo non<br />

sint de broccato vel broccatello seu de velluto chermisino aut in chermisinis et<br />

ultras duas vestes novas de panno cuiusque qualitatis et coloris excepto paonatio<br />

et rosato ac etiam dare omnes alias vestes quas ipsa mulier habebat vel haberet<br />

ante inita sponsalitia et quod plures vestes per ipsam mulierem et ipsius attinentes<br />

dari aut promicti nullo modo possint. Dicte quoque vestes omnes et singule


692 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

non possint racamari aut ornari et figurari auro vel argento aut trinis vel rebus<br />

aureis vel argenteis. Possit tamen pro ornamento cuiuscumque dictarum vestium<br />

addi et dari plus usque in quinque brachia sereci vel velluti cuiuscumque coloris<br />

computatis manicis et non ultra. Ipse quoque maritus et eius attinentes vel aliquis<br />

eorum non possint neque debeant dare vel facere ipsi mulieri aliquam vestem<br />

de aliqua specie drappi ullo umquam tempore.<br />

Item dec<strong>la</strong>rantes et addentes ad septimum capitulum predicte legis veteris,<br />

voluerunt quod ipse quoque mulieres que nuptui tradentur non possint neque<br />

debeant habere et uti plus uno vel duobus reticulis aureis sine gemmis et quod,<br />

inter et ambo reticu<strong>la</strong> non excedant valor trium scutorum. Possit tamen portare<br />

tres anulos et non ultra et zonam seu cingulum cuiuscumque speciei non excedens<br />

valorem unius scuti ac etiam soleas vulgo pianelli nuncupatas de serico vel<br />

velluto dummodo non sint auro vel argento ornate vel contexte ac etiam pro<br />

ornamento colli torquem unam auri non excedentem valorem decem scutorum<br />

aurei vel de alia materia non excedentem valorem trium scutorum et aliud in<br />

collo vel auribus ferre non possint pro ornamento etiam seu alias indumento<br />

pectoris et spatu<strong>la</strong>rum mulieribus prohibite sint deferre ea indumenta que busta<br />

appel<strong>la</strong>ntur excedentia valorem duorum scutorum, nec coronas ultra valorem<br />

unius scuti, nec maniglias sic vel aliter nuncupatas cuiuscumque valoris. Liceat<br />

tamen eisdem impuni deferre pileum etiam de serico seu velluto non tamen auro<br />

argentone contextu consutum seu aliter ornatum.<br />

Item ad octavum capitulum eiusdem legis, addentes voluerunt quod nullus<br />

ex actinentibus mulieris nec ipsam mulier que in aliquo monasterio acceptata<br />

esset seu acceptaretur possit dare aut donare seu facere aliquod munus per se<br />

vel per alium, abbatisse monialibus sive alicui ipsarum vel ipsi monasterio pro<br />

elemosina ultra centum viginti florenos supradictos pro vestibus et aliis necessariis<br />

ultra sexaginta florenos et pro munere ultra decem carolenos. Et abbatissa seu<br />

moniales recipientes per se vel per alium etiam nomine ipsius monasterii et quicumque<br />

recipientes occasionibus premissis et aliis quibuscumque ultra prenarratas<br />

summas seu alias quomodocumque contravenientes intelligantur subiacere legi<br />

et penis et censuris in ea appositis quibuscumque.<br />

Item ad quintum nonum et decimum capitulum eisdem suprascripte legis<br />

veteris addentes voluerunt quod magnifici domini priores et cives de consilio et<br />

Numero predicto qui pro tempore fuerint cum primum ad eorum notitiam devenerit<br />

predicte legis veteris et nove capitulis per aliquem fuisse contraventum in<br />

aliquo, requirere debeant superiores et instanter procurare et petere ut contra<br />

huiusmodi trasgressores ad executionem penarum quarumcumque procedant et<br />

taliter circa huiusmodi negocium se gerere debeant ut capitu<strong>la</strong> legis predicte in<br />

omnibus et per omnia firma semper et illesa permaneant in robore suo possintque<br />

pecunias pro eius legis conservatione quovis modo impendendis undecumque<br />

accipere et ex nunc prout ex tunc pro eis bullecta decreta intelligatur sit<br />

in forma.<br />

Item ad decimum capitulum similiter addentes, voluerunt quod in omnibus<br />

et singulis casibus contraventionum quarumcumque tam legis veteris quam no-


Spoleto<br />

693<br />

varum additionum in quibus non fuerit aliqua certa pena apposita ea in singulis<br />

apposita et repetita semper censeatur que habetur in quinto capitulo legis<br />

veteris eo modo incurrenda et applicanda prout ibi continetur. Et ultra quod<br />

cives quoquomodo contravenientes sint ab ipsa civitate et civium numero penitus<br />

privati et segregati et numquam civitati ascribi et restitui possint nisi ex<br />

decem generalibus dicte civitatis concionibus, arenghis nuncupatis, aliter fuerit<br />

decretum nulloque civitatis officio umquam prefungi possint quinimmo; ipsorum<br />

bona in villicorum et comitativorum catastis describantur et pro villicis et<br />

comitativis in omnibus et per omnia habeantur. P<strong>la</strong>ceat etiam santissimo domino<br />

nostro ipso iure et facto et absque alia dec<strong>la</strong>ratione ne dum cives sed<br />

quascumque personas et quovis modo contravenientes ut supra etiam abbatissas<br />

et moniales quascumque ultra predictas penas facere incurrere penam <strong>la</strong>te<br />

sententie excomunicationis a qua absolvi non possint nisi per summos pontifices<br />

preterquam in mortis articulo et idquid non nisi facta restitutione seu habita<br />

satisfactione cuiuscumque excessus super qualitercumque consideratione, denegando<br />

omnibus et singulis fratribus, presbiteris, religiosis personis et sacerdotibus<br />

quacumque auctoritate vel dignitate fulgentibus aliter absolvendi facultatem.<br />

Et ultra quod in casu excessus dotis set arredii quomodocumque superius<br />

considerati, ultra omnes alias supradictas penas, non intelligantur esse sponsalia<br />

neque matrimonium inter huiusmodi excedentes; et proles ex ea coniunctione<br />

habenda intelligatur et sit penitus insuccessibilis et adulterina in omnibus<br />

et per omnia etiam circa omnes effectus et in legitimabilis.<br />

Item quod lex vetus preterquam in paucis mutatis ut supra intelligatur circa<br />

non mutata, firma et illesa permanere in omnibus et per omnia nec per has<br />

novas addiziones aliquid preiudicium factum sit quinimmo magis magisque et<br />

roborata censeatur.<br />

Item quod penis predictis et censuris non intelligatur neque sit quovis modo<br />

derogatum per indulgentias, confessionalia, iubileos sive alias plenarias remissiones<br />

sub quovis nomine comprehensas et ex quacumque et ex quacumque<br />

causa hactenus concessas vel concedendas nisi espressa et specialis mentio de<br />

premissis omnibus et singulis etiam de verbo ad verbum facta fuerit nec in<br />

derogatione sufficiant <strong>generale</strong>s c<strong>la</strong>usoles videlicet habentes pro sufficienter expressis<br />

ex certa scientia et de plenitudine potestatis et alie similes etiam pregnantissime<br />

etiam derogatariam derogatorie et non obstante. Quidquam omnis<br />

in posterum derogatio que presentibus omnibus et singulis capitulis et legi fieri<br />

contingeret per santissimum dominum nostrum seu apostolice Sedis legatus et<br />

alios ordinariam seu delegatam iurisdictionem et facultatem habentes; ex quavis<br />

causa etiam motu proprio seu ad cuius ius quantumcunque qualificate persone<br />

favorem et instantiam non valeat nec valere intelligatur nisi prius citatis tunc<br />

existentibus eiusdem civitatis prioribus et comunitate prefata in generali consilio<br />

et aliter facta minime suffragari possit sex nunc prout ex tunc eo ipso nul<strong>la</strong><br />

et revocata esse censeatur.<br />

Item, ad finem dicte legis veteris addentes voluerunt quod in brevi obtinendo<br />

et litteris apostolicis super confirmatione presentium additionum, circa penas


694 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

et censuras inseri debeant c<strong>la</strong>usole plenissime in similibus apponi solita et consueta<br />

ad consilium sapientis et pratici in Romana Curia. Super quibus quidam<br />

capitulis et additionibus ut preferetur lectis, habito inter eos colloquio et consultatione<br />

ac misso solemni partito eoque obtento per palluctas viginti in bussu<strong>la</strong><br />

affirmativa redditas, duabus in negativa restitutis non obstantibus decretum, ordinatum<br />

et deliberatum fuit, consulente eximio legum doctore domino Iohanne<br />

Antonio Conca uno ex civibus dicti Numeri quod, ex nunc omnia preinserta<br />

capitu<strong>la</strong> et additiones seu reformationes legis veteris super luxu et dotibus mulierum<br />

approbentur et confirmentur prout ex nunc ex decreto et auctoritate huius<br />

numeri approbatas et confirmatas censeantur et sint et quod ex nunc consignentur<br />

oratoribus ad Urbem nuper destinatis qui procurare teneantur et debeant<br />

confirmationem a summo Pontifice egregiis viris Vincentio Garoforo et Iohanne<br />

Hieronimo Martano idem confirmantibus.<br />

25. 1566, ottobre 13<br />

Riformanze<br />

Procedura per <strong>la</strong> composizione del Numero<br />

sul<strong>la</strong> riforma delle doti<br />

(...) Magnificus dominus Eusebius Maurus super eadem dixit: che per decreto<br />

del<strong>la</strong> presente arengha se proveda omninamente al<strong>la</strong> reforma delle doti et<br />

delle vesti et altri ornamenti delle donne dell’uno et l’altro matrimonio et anche<br />

del altre spese nuntiali et il tutto se spedisca et eseguisca overo per il<br />

conseglio <strong>generale</strong> overo per un Numero speciale da eleggersi per li magnifici<br />

signori priori li quali faccino questa elettione equalmente de tutte le vaite et<br />

che s’impetri <strong>la</strong> confirmatione apostolica in bona forma et se parerà al prefato<br />

conseglio overo Numero, per maggior stabilimento che ciò si faccia per viam<br />

pacti iurati inter omnes cives, che se debbano congregar le vaite appartatamente<br />

in lochi soliti dove intervengano almeno tutti i capi di famiglia et accettino<br />

questa riforma col giuramento et se ne facci pubblico intrumento con tutte<br />

debite sollennità.<br />

Super eadem confirmando consultum domini Fedri circa statutum fiendum<br />

ad escludendum dotes dixit: che per decreto del<strong>la</strong> medesma presente arengha li<br />

magnifici signori priori chiamino tutti quelli dottori del<strong>la</strong> città che li parerà, li<br />

quali formino questo novo statuto talmente che sia perpetuamente esclusivo de<br />

tutte le donne dotate overo da dotarse da qualunche successione omnium consanguineorum<br />

durante masculinitate et massime ab intestato et quod unica dos<br />

sufficiat quo ad omnem successionem. Et tutto quel che sarà riformato et statuito<br />

a prefatis dominis iurisperitis habeat vim perpetue legis municipalis, proinde<br />

acti da tutta <strong>la</strong> presente arengha et ab universo populo Spoletano indum foret<br />

etiam quocunque contrario non obstante.


Spoleto<br />

26. 1567 giugno 20<br />

Bando<br />

Sull’abuso degli eccessi<br />

695<br />

Li priori del popolo de <strong>la</strong> città di Spoleti.<br />

Al nome de Dio amen. Si vede per esperienza che ne <strong>la</strong> città di Spoleti<br />

l’abuso e corrutte<strong>la</strong> del <strong>la</strong>scivo, disordinato et eccessivo vestire et ornamenti de<br />

le donne e le eccessive et intolerabil doti et arredii e bieni mobili e giocali che<br />

si danno et altre spese gravissime e soperchie che si fanno, tanto per causa de<br />

matrimonii secu<strong>la</strong>ri quanto spirituali, sono cagione de le ruine de molte fameglie<br />

e casate mentre che li ricchi voglion far quello che non posson far gli altri e li<br />

poveri per non esser per questo avviliti e disprezzati e non gli restino le figliole<br />

senza marito et acciò vadino come le altre ornate, si sforzano sopra le lor forze<br />

di far quello che non possono. E si vede che per questo molte donne restan<br />

senza marito e che li matrimonii non si frequentano e che si bene alcuno di<br />

buona conditione volesse dare al genero et a <strong>la</strong> figlio<strong>la</strong> tutta <strong>la</strong> sua robba et<br />

andar lui con <strong>la</strong> sua consorte e cogli altri figli mendicando non può arrivare<br />

all’eccessivo e disordenato modo del dotare e vestire et ornar le donne donde<br />

nascono molti inconvenienti et perdite di patrimonii e deso<strong>la</strong>tioni di casate, dissipationi<br />

de bieni, peccati di pompe, de superbie, de vanità e <strong>la</strong>scivie et altri<br />

mali. Et perché conviene alle communità bene ordinate proveder che alcuno non<br />

usi ma<strong>la</strong>mente li suoi bieni donde, per dar conveniente rimedio e per reprimere<br />

e dar fine ai detti abusi e disordini, per decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga de <strong>la</strong> città<br />

si fanno l’infrascritti ordini, capitoli, statuti e reformanze perpetuamente et invio<strong>la</strong>bilmente<br />

da durare e da osservarse precisamente et ad literam come dimostrano<br />

le parole di essi ordini di modo che sia e s’intenda levata ogni auctorità e<br />

facultà ad ogni e qualunche persona, tanto ecclesiastica quanto secu<strong>la</strong>re, di qual<br />

si voglia potestà, dignità, facultà et preminenza, di dechiarare, interpretare, intendere<br />

e restrengere le parole o <strong>la</strong> mente de li infrascritti ordini, reservando so<strong>la</strong>mente<br />

a <strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga ogni dechiaratione, interpretatione et intelligenza di<br />

tutto quello sopra di che potesse nascere o nascesse alcun dubbio etiam sopra le<br />

parole che si potessero tirare dechiarare o intendere in più sensi.<br />

Che per l’avvenire per qual si voglia donna de <strong>la</strong> città di Spoleti overo<br />

habitante di qualunche conditione, dignità, grado, età et preminenza si sia che si<br />

maritasse o dovesse maritare nel secolo, non si possa dare, promettere o convenire,<br />

né pigliar né ricevere per dote più di mille fiorini currenti. E per le donne<br />

del contado, distretto e dominio di Spoleti più di fiorini ducento e per qual si<br />

voglia donna che si facesse o dovesse o volesse far monica tanto dentro quanto<br />

fuora de <strong>la</strong> città di Spoleti, più di fiorini ducento simile per elimosina. Dechiarando<br />

che se alcuno volesse pigliar moglie senza havere alcuno arredio o veste<br />

festiva né altra cosa per esso arredio o veste festiva ma volesse <strong>la</strong> so<strong>la</strong> moglie<br />

con le sole vesti quotidiane senz’altra cosa per arredio o vesti festive, in questo<br />

caso possano darsi, promettersi e riceversi sino al<strong>la</strong> summa de mille fiorini simili


696 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

e non più. Dechiarando ancora che quando il marito eleggesse di haver <strong>la</strong> summa<br />

de mille fiorini, possa il padre del<strong>la</strong> donna o chi marita, pigliar de <strong>la</strong> detta<br />

summa de mille fiorini sino al<strong>la</strong> summa de trenta fiorini et per vestir <strong>la</strong> donna<br />

quando il marito non volesse vestir<strong>la</strong> lui e pigliarne assunto.<br />

Item che similmente non si possa dare, promettere o convenire né pigliare<br />

né ricevere per qual si voglia donna de <strong>la</strong> città da maritarse al secolo arredio o<br />

veste over danari o altra cosa per arredio overo bieni mobili o giocali et per<br />

vesti che passino il valore e <strong>la</strong> summa di fiorini duicento, omnibus computatis e<br />

per qual si voglia donna del contado distretto e dominio, l’arredio che passi il<br />

valor de vinti fiorini senza le veste e per l’arredio, veste o bieni mobili di qual si<br />

voglia donna monaca più de <strong>la</strong> summa de fiorini cento. Quali bieni et arredio<br />

habbino da servire per uso de<strong>la</strong> monica so<strong>la</strong>mente et il monasterio non debbia<br />

participar niente e si debbiano estimar per dui huomini.<br />

Et che contra le presenti ordinationi e decreti non si possino fare o escogitare<br />

machinationi, cautele o fraudi per le quali tacita o espressamente diretta vel<br />

indirettamente pubblica vel occultamente si contravenisse alle dette ordinationi o<br />

al<strong>la</strong> mente e parole loro. E tutto quello che si pensasse, facesse o machinasse<br />

contra le sopra dette cose e per il che si venesse ad eccedere dette summe,<br />

s’intendano e siano tutte nulle et invalide e per non fatte né scritte, ipso iure,<br />

senz’alcuna dechiaratione et per presumptione iuris et de iure dummodo che<br />

non s’admetta pruova in contrario s’intenda e sia il tutto etiam il giuramento,<br />

ancora simu<strong>la</strong>to, doloso et fraudulento et fatto et machinato per fraude e per<br />

fraudare <strong>la</strong> forma, <strong>la</strong> summa, le parole et mente de li presenti ordini e decreti.<br />

Dechiarando che alcuno ancorché fusse padre, avo o bisavo, madre, ava o<br />

bisava o più su, figlioli, fratelli, sorelle, nepoti o qual si voglia attinente di consanguinità<br />

o affinità né da qual si voglia altra persona, amico o non attinente,<br />

non possa dare, promettere o convenire in qual si voglia modo né inanti al<br />

matrimonio né dopo nel matrimonio, sponsale, fede o trattato di esso, né per<br />

dote o per elemosina o per duplication di dote o per dotar<strong>la</strong> un’altra volta o<br />

augumento di dote né per darli due o tre o più doti overo elemosine, per dono,<br />

prestito, pegno, cesione, liberatione o per qual si voglia altro modo, causa, titulo,<br />

via, <strong>la</strong>rghissimo sumpto vocabolo, né danari né bieni di qual si voglia sorte che<br />

ecceda le dette summe né meno ricevere o pigliar come di sopra. E se alcuna<br />

cosa più de <strong>la</strong> detta summa o che ecceda il valor delle dette summe da qual si<br />

voglia persona sarrà promessa, data o convenuta o ricevuta <strong>la</strong> cosa o <strong>la</strong> promission<br />

di essa, non vaglia né tenga in alcun modo e si presumino insieme col<br />

giuramento dolose fitte et simu<strong>la</strong>te e fatte in fraude come di sopra. Et nondimeno<br />

chi lo havesse promesso non sia obligato ad osservarlo e chi lo dimandasse<br />

in tutto le sia denegata l’audienza e di quanto fusse eccesso non se gli possa<br />

administrar giustitia ne siano intesi; e quel più che sarrà dato o promesso sia e<br />

s’intenda applicato al fisco apostolico et al governator pro tempore per egual<br />

parte e quanto sia in favor loro vaglia. Dechiarando che non si possa né debbia<br />

fare fraude né machinatione contra il detto ordine dando o promettendo le cose<br />

di maggior prezzo per minor prezzo di quello vagliono.


Spoleto<br />

697<br />

Dechiarando ancora che non si possano né debbiano fraudare né machinare<br />

contra detto ordine con promettere in detti matrimonii overo inanti o dopo over<br />

ne li trattati o conclusioni di essi oltre le summe tassate de <strong>la</strong>ssar <strong>la</strong> donna o<br />

suoi figlioli o il marito, parente del marito overo alcuno altro herede o farli<br />

substitutioni, <strong>la</strong>ssiti o legati de alcuna sorte over di non far testamento o di<br />

morire ab intestato over che debbia haver parte o tutto dopo <strong>la</strong> morte ab intestato<br />

o per testamento, codicilli, donatione causa mortis vel inter vivos o per<br />

qual si voglia ultima voluntà o altra dispositione altrimenti s’intenda contravenuto<br />

come di sopra.<br />

Dechiarando ancora che il padre overo altra persona che avesse l’usofrutto<br />

overo altre ragioni conditionali in alcuni bieni, non possa promettere né dare<br />

alcuna cosa oltra <strong>la</strong> detta summa ad alcuna figlia, nepote o altra donna che<br />

havesse <strong>la</strong> nuda proprietà over per fideicommisso overo altre ragioni conditionali<br />

non purificate in alcuni bieni ancorché li desse o promettesse sotto pretesto<br />

d’accordo, transattione o che per tal summa eccedente <strong>la</strong> donna cedesse o renuntiasse<br />

alle sue ragioni o per qualsi voglia altro modo, via, titulo o caute<strong>la</strong>.<br />

Dechiarando ancora che il padre, avo, bisavo, madre, ava o bisava o fratello<br />

o sorel<strong>la</strong> o zio o zia carnale non possa in testamento <strong>la</strong>ssare al<strong>la</strong> donna da<br />

maritarse o da farsi monaca per dote o per altro legato o titulo over altra<br />

causa come di sopra etiam sotto pretesto de pia causa amore Dei più de <strong>la</strong><br />

detta summa havendo maschi in pari grado col<strong>la</strong> donna over che parimenti<br />

succedesse col<strong>la</strong> donna. E quando havesse <strong>la</strong> detta dote altronde non se li<br />

possa né <strong>la</strong>ssare né dare né promettere come di sopra se non sino a <strong>la</strong> concurrente<br />

quantità del<strong>la</strong> detta summa. Et non possa né debbia voler morire ab<br />

intestato acciò che <strong>la</strong> donna succeda ma in quel caso il maschio in parigrado<br />

escluda <strong>la</strong> donna da maritarse o da farsi monaca e <strong>la</strong> donna non possa havere<br />

se non <strong>la</strong> detta dote quando non l’havesse havuta da altri tanto ex testamento<br />

quanto ad intestato.<br />

Dechiarando ancora che se <strong>la</strong> donna da maritarse havesse altri bieni donati,<br />

<strong>la</strong>ssiti, crediti o ragioni o eredità, non di meno non se li possa dare ne promettere<br />

più come di sopra né a lei né a suo marito overo ad altri per loro, se non<br />

quel tanto che mancasse sino al<strong>la</strong> summa sopradetta; ma li detti bieni s’intendano<br />

pro rata essere in nome di dote o d’elimosina. E se detti bieni eccedessero <strong>la</strong><br />

detta summa sopra tassata s’intendano esser bieni sopra dotali di essa donna<br />

maritata al seculo. E <strong>la</strong> donna da maritarsi o da farsi monaca debbia star contenta<br />

al<strong>la</strong> detta dote o elemosina e che non possa dimandare né haver parte né<br />

per dote overo elemosina né per supplemento di dote o elemosina, né per legitima<br />

o supplemento di legitima o di congrua dote o suo supplemento e basti<br />

che <strong>la</strong> detta dote o elemosina l’habbi o da un solo o per altra via acciò che sia<br />

esclusa e non possa havere più né per testamento o ad intestato o per <strong>la</strong>ssiti o<br />

per fideicommisso o per promissione o datione di dote stando il maschio in pari<br />

grado over tal maschio che parimenti succedesse con detta donna legittimo e<br />

naturale etiam da altri o de le heredità d’altri che di colui che <strong>la</strong> dota e gli dà<br />

l’elemosina.


698 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Dechiarando ancora che non si possa far fraude né machinatione contra il<br />

detto ordine né alterar detta summa sotto pretesto d’alcun trafico, mercantia,<br />

arte, esercitio, compagnia, monte, censo, banco, officio o altro pretesto e de<br />

frutti di essi né si possa promettere o dare o recevere dote o elemosina con<br />

frutti suoi o che sia alterata o cresciuta per via de frutti per dette cause o per<br />

altre vie o cagioni con dire che sia stata constituita <strong>la</strong> dote secondo li ordini e<br />

poi posta in censi, monti, officii, esercitii, arti, compagnie, trafichi overo altri<br />

guadagni e poi cresciuta. Ma se <strong>la</strong> dote fusse constituita secondo il detto ordine<br />

e poi per frutti accresciuta inanti <strong>la</strong> consumation del matrimonio overo ingresso<br />

del monastero, li frutti siano e pertengano a chi l’haverà posta e <strong>la</strong> donna et il<br />

marito overo il monasterio non ne possa haver né perdita né guadagno.<br />

Item che ogni promessa, conventione, datione per qual si voglia modo come<br />

di sopra etiam col giuramento de più che quanto è detto di sopra fatta e da<br />

farsi con conditione et in evento che detto ordine si levasse, revocasse, abrogasse<br />

o se gli derogasse o si potesse ottenere derogatione per li superiori o non s’osservasse,<br />

sia e s’intenda nul<strong>la</strong> e fatta in fraude de le presenti ordinationi.<br />

Item acciò che tutte le donne da marito e quelle che vorranno entrare nel<br />

monasterio e tanto quelle che hanno padre o avo, madre overo ava o più su<br />

siano de equale conditione in maritarsi e nel entrar del monasterio quanto a<br />

questo ordinorono che dette donne non debbiano succedere ab intestato essendoci<br />

li fratelli o figlioli dei fratelli o descendenti maschi legitimi e naturali d’essi,<br />

ancorché fussero coniunti da <strong>la</strong>to del padre solo legittimi e naturali, ma debbiano<br />

esser private de ogni commodo del succedere ab intestato talmente che non<br />

debbiano havere in alcun modo per dote, elemosina, arredio e veste più de le<br />

summe sopratassate né per legitima o supplemento né per dote o elemosina o<br />

de supplemento o de congrua dote o per supplemento di essa.<br />

Item che il marito eccedendo o contravenendo <strong>la</strong> summa sopra tassata perda<br />

omninamente nel caso del restituirsi <strong>la</strong> dote ogni quarta parte, guadagno e comodità<br />

de li statuti et ordini di Spoleti oltre le pene infrascritte.<br />

Item per evitar le fraude che si potrian fare se ordina e statuisce che alcun<br />

matrimonio, sponsali e patti, conventioni e promissioni, pegni, arre, sponsalitii,<br />

dationi de bieni dar di fede o che sian fatti secondo gli ordini over contra gli<br />

ordini, non si possan rogare né si possan provare se non per instrumenti publici<br />

rogati per notario matricu<strong>la</strong>to nel collegio e matricu<strong>la</strong> di Spoleti et assignati<br />

al cancel<strong>la</strong>rio de <strong>la</strong> comunità. Quali detti notari sotto le pene infrascritte<br />

siano tenuti assignare e dare in nota al detto cancel<strong>la</strong>rio tra XV dì dopo che<br />

serrà rogato cioè il dì, l’anno, le persone e nomi de contrahenti <strong>la</strong> summa e li<br />

patti; et il detto cancel<strong>la</strong>rio tra XV dì sia obligato notificare il tutto nel conseglio<br />

publico overo Numero sopra ciò deputato. Et in tal caso non si dia fede<br />

alcuna né in giudicio né fuori ad instrumenti di notari non matricu<strong>la</strong>ti né<br />

confessione de le parti etiam giurate né ai testimonii ancorché fussero in grandissimo<br />

numero né ai mezzani né ai preti né ai frati né ai religiosi né alle<br />

polize né alle memorie né ai libri ancorché fussero fatti secondo <strong>la</strong> forma de<br />

le constitutioni o de li statuti o de <strong>la</strong> ragione comune e con tutte forme et


Spoleto<br />

699<br />

cautele né ad instrumenti de notari forastieri e fatti fuor del territorio di Spoleti<br />

quando havessero havuto commodità di far l’instrumento over venire a<br />

farlo o renovarlo in Spoleti ma siano nulli di nesun valore o fede. E questo<br />

capitolo non s’intenda né proceda quanto alli matrimonii, doti e sponsali del<br />

contado, dominio e distretto di Spoleti.<br />

Item che l’arredio non si possa né debbia mostrare né spiegare dinanti a<br />

parenti e vicini né vi si possa congregare o chiamare alcuna persona se non essa<br />

donna al<strong>la</strong> qual si da et il suo marito nemmeno li parenti et vicini et non<br />

chiamati ci possino esser presenti. Possa non di meno chiamarsi un notaro e dui<br />

testimonii per pruova et anco per farsi far <strong>la</strong> quietanza.<br />

Item alle abbadesse, monache et monasterii non si possin far doni et presenti<br />

o per elemosina che passino <strong>la</strong> summa de carlini X oltre li detti 200 fiorini<br />

per <strong>la</strong> elemosina e fiorini 120 per l’arredio né da essa donna accettata o da<br />

accettarsi né dal padre, madre, fratelli overo altri attinenti né da altra persona in<br />

suo nome né per se né per altri. E l’abbadessa e le monache o qual si voglia<br />

persona che lo ricevessero etiam nomine monasterii per se o per altri oltra le<br />

dette summe overo altramente contravvenendo, s’intendano subiacere alle censure<br />

e pene de li presenti ordini e questo habbi loco inanti che entri nel monasterio<br />

e per l’entrare istesso ma dopo che serrà monaca se gli possi dar quello gli<br />

piace purché non ne sia stato fatto patto prima che entrasse di dargli.<br />

Item che non sia lecito per l’avvenire al marito over sposo né ai suoi attinenti<br />

né quando si va a veder <strong>la</strong> sposa né per il tempo che sta <strong>la</strong> sposa in casa<br />

del padre o del fratello o d’altri inanti <strong>la</strong> consumation del matrimonio né in essa<br />

consumatione o nozze dare, fare o mandare o far dare o mandare al<strong>la</strong> sposa o<br />

moglie over padre, fratelli o parenti suoi alcuni presenti o mancie o donationi.<br />

Et e converso non sia anco lecito al<strong>la</strong> sposa over suo padre, fratelli, madre o<br />

attinente dare, fare o mandare alcuni presenti o mancie al sposo o marito o suoi<br />

attinenti overo alcun di essi se non di cose da magnare che non passino il valor<br />

di [...] fiorini. Et anco se prohibisce non si debbino né possino far le mancie e<br />

presenti soliti a farsi l’Ognisanti, <strong>la</strong> Natale overo anno nuovo overo carnevale o<br />

altri tempi e che tal mancie e presenti non si possino più usare.<br />

Item che nel<strong>la</strong> prima et altre visitationi che fa il marito o sposo a casa de <strong>la</strong><br />

sposa e quando anco con seco mena li parenti et amici a visitare <strong>la</strong> sposa, sia<br />

lecito so<strong>la</strong>mente dare e ricevere un fazzoletto di cortina so<strong>la</strong>mente per qual si<br />

voglia persona ancorché graduata e di qual si voglia conditione o preeminenza o<br />

qualità purché non sia tal fazzoletto <strong>la</strong>vorato overo ornato d’oro, d’argento o di<br />

seta di qual si voglia sorte o con <strong>la</strong>voro di sfi<strong>la</strong>to. Et più oltre alcuna cosa non<br />

si possi dare o ricevere da alcuna banda et oltre di ciò non si possin far dare o<br />

ricevere co<strong>la</strong>tioni solite in dette visitationi de marzepani, pinocchiati o di torte o<br />

d’altre sorti de zucchero ma solo si possin far dare o ricevere dette co<strong>la</strong>tioni<br />

so<strong>la</strong>mente con ciambelle, tortorelli, biscotti e quattro sorte de confetti cioè: anisi,<br />

coriandi, trasea, seme comune e frutti che portano i tempi ad arbitrio.<br />

Item il convito, pasto, banchetto over nozze solito da farsi ne li sponsalitii et<br />

matrimonii over nel menar <strong>la</strong> sposa a casa del marito over nel cavar <strong>la</strong> sposa


700 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

overo uscir di casa de <strong>la</strong> sposa over di casa del marito dopo consumato il<br />

matrimonio quando torna al<strong>la</strong> chiesa, non sia lecito a farli da alcuna banda ne<br />

meno alli loro parenti da alcuna banda.<br />

Item, circa il modo del vestire: che non sia lecito ad alcuna donna del<strong>la</strong><br />

città di Spoleti overo abitante, ancorché fusse minor de 12 anni e di qual si<br />

voglia stato, qualità, dignità e preeminenza se sia d’usare o portare alcuna veste,<br />

bernia over sottane o camorre di drappo di qual si voglia sorte o d’oro, né di<br />

te<strong>la</strong> d’oro o d’argento né di mezzo oro e mezzo argento né mezzo drappo né di<br />

broccato o broccatello.<br />

Item che le sia lecito usare, havere e portar tutt’altre vesti di panno, rascia,<br />

buratto, ciambellotto, moccagiali di qual si voglia colore e qual si voglia sorte,<br />

purché non sian di seta, ma non sia lecito detti vesti o maniche ornarle o racamarle<br />

né d’oro né d’argento fi<strong>la</strong>to o no né di te<strong>la</strong> d’oro né d’argento né de<br />

recami né di perle, né di gemme o <strong>la</strong>pilli ancorché fitti e non veri. Ma che<br />

possa so<strong>la</strong>mente usar cinque braccia di qual si voglia drappo per maniche e per<br />

ornamento di una sottana o camorra e che non possa portare o usare se non<br />

due sottane così di drappo ornate e più de due para di maniche di drappo e si<br />

possa ancora listare et ornare le bernie di drappo purché non passi due braccia<br />

per bernia et usare anco cappelli di drappo simplici.<br />

Item che non si possino portare né usar zimarre d’alcuna sorte per uscir<br />

fuor di casa, ma solo per casa e nel vicinato per difesa de l’altre vesti e siano di<br />

panno con poco ornamento.<br />

Item che le putte minori di 12, 10 et 6 anni non possino usar drappi se non<br />

per listare e per maniche.<br />

Item che non sia lecito ad alcuna donna come di sopra usare o portare, oro<br />

o argento fi<strong>la</strong>to o non fi<strong>la</strong>to per ornare il capo, il petto overo altra parte de <strong>la</strong><br />

persona né in cappelli né cuffie né busti né pennenti ma solo possino usare per<br />

ornamento del collo un’oncia e mezza d’oro con <strong>la</strong> saldatura in una o più col<strong>la</strong>ne<br />

o bottoni ad arbitrio loro.<br />

Item che non possa usare o portar più di tre anelli d’oro e che non possa<br />

usare o portare maniglie né pendenti a l’orecchie d’oro, argento, seta né d’altra<br />

sorte o materia.<br />

Item per cegnere non possa usare chiavacori né cosa d’oro, d’argento, di<br />

smalto, di vetro, d’a<strong>la</strong>bastro né d’altro metallo né coralli né retecelli di seta,<br />

ma solo cente napolitane o di tafettà, ermesino o d’altro drappo, purché non<br />

siano ornate d’oro o d’argento; ne meno corone de paternostri et ave marie<br />

d’oro o argento, perle, gemme o altra sorte de <strong>la</strong>pilli etiam fitti, ma possino<br />

portare corone de coralli et ambre purché non passino il valor di quattro<br />

scudi.<br />

Item che le sia lecito de usar pianelli di qual si voglia drappo purché non<br />

siano ornati d’oro o d’argento o di gemme o di perle o di te<strong>la</strong> d’oro o d’argento.<br />

Et che il marito, socero, prosocero, socera, prosocera, padre et avo, madre<br />

et ava, mentre le donne starranno in le case loro, siano tenuti alle pene e


Spoleto<br />

701<br />

censure infrascritte se le donne che con loro habitano contraverranno ai detti<br />

ordini.<br />

Item che qualunche persona contraverrà in qual si voglia modo, età, qual si<br />

voglia capitolo o parte delli presenti ordini e tanto le parti che eccedessero,<br />

dessero, promettessero, pigliassero overo usassero contro <strong>la</strong> forma loro e tanto<br />

mezzani quanto qualunche altra persona che lo trattasse, consigliasse o ci consentisse<br />

e li notari che se ne rogassero e li testimonii che ci fussero presenti ancorché<br />

fusser preti, frati, abbadesse, monache et altre persone religiose e di qual si<br />

voglia auctorità, dignità o preminenza, incorrano ipso iure et ipso facto, senza<br />

alcuna dechiaratione, <strong>la</strong> pena de <strong>la</strong> excommunicatione maggiore <strong>la</strong>tae sententiae<br />

da <strong>la</strong> quale non possano essere assoluti se non dal sommo pontefece e so<strong>la</strong>mente<br />

ne l’articolo del<strong>la</strong> morte et fatta prima <strong>la</strong> debita satisfattione et restitutione d’ogni<br />

e qualunque eccesso con espressa prohibitione a tutti frati, preti, sacerdoti e<br />

persone religiose di qualunque qualità, auctorità, dignità et preeminenza d’assolverli<br />

altrimenti levandoli ogni auctorità di fare et assolverli altrimenti.<br />

Item che a le dette pene excommuniche e censure non s’intenda né sia in<br />

qual si voglia modo derogato per l’indulgentie etiam plenarie, giubilei, confessionali<br />

et plenarie remissioni sotto qual si voglia nome e per qual si voglia causa<br />

concesse e da concedersi se non serrà fatta espressa e special mentione de tutte<br />

e singole cose predette di paro<strong>la</strong> in paro<strong>la</strong> e nelle derogationi non bastino le<br />

c<strong>la</strong>usule generali videlicet habentes pro sufficienter expressis ex certa scientia et<br />

cetera motu proprio et cetera ac de plenitudine potestatis et cetera et altre simili<br />

pregnantissime et efficacissime c<strong>la</strong>usule derogatorie e derogatorie de le derogatorie<br />

non obstante et cetera.<br />

Item che quelli contraverranno incorrano <strong>la</strong> pena de scudi trecento d’oro<br />

per ciaschuno e ciascheduna volta e che non se ne possi far gratia da applicarsi<br />

per un quarto a <strong>la</strong> reverenda Camera apostolica per un quarto al signor governatore<br />

o luogotenente pro tempore residenti, per un quarto a l’accusatore o<br />

inventore o de<strong>la</strong>tore e per l’altro al barigello e priori che ne farranno o farran<br />

fare effettuale esecuzione e se alcun priore non facesse il suo debito accresca<br />

agli altri. Et inoltre li cittadini che in qual si voglia modo contravenessero siano,<br />

ipso iure et facto et incontinente senz’altra dechiaratione, privati de civilità dal<strong>la</strong><br />

città di Spoleti e da suoi cittadini al tutto segregati e privati e li loro catasti e<br />

bieni si debbiano ponere e descrivere nelli catasti delli contadini e per contadini<br />

in tutto e per tutto si debbiano havere, tenere e reputare e mai possino havere<br />

alcuno honore overo officio nel<strong>la</strong> città di Spoleti e che mai per nesun tempo si<br />

possano restituire al<strong>la</strong> civilità et all’esser cittadini se non serrà ottenuto e vento<br />

in diece arenghe generali de <strong>la</strong> detta città e che li notari perdano l’officio del<br />

notariato e non possino più esercitarlo et siano anco privati del collegio e cassati<br />

de <strong>la</strong> matricu<strong>la</strong> delli notari.<br />

Item che le donne che ne l’uso et portar delle vesti et altre cose sopra<br />

prohibite contravenessero oltra le dette pene si debbiano subito da tutte esser<br />

fuggite et evitate e come excommunicate publice debbiano esser cacciate dalle<br />

chiese incontinente come non degne star fra l’altre.


702 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item che tutti testimonii, notari o mezzani trattanti, consulenti e consentienti,<br />

che reve<strong>la</strong>ssero tra termine di un mese li contravenienti siano assoluti e liberati<br />

da ogni pena et excommunica.<br />

Item che li magnifici signori priori pro tempore siano obligati, sotto pena di<br />

perder <strong>la</strong> bolletta il primo giorno che vanno a visitare il signor luogotenente,<br />

intimarli e recercar sua signoria magnifica che si degni fare osservare li presenti<br />

ordini e punir li trasgressori e li magnifici signori priori siano tenuti <strong>la</strong>ssarne il<br />

memoriale alli successori per <strong>la</strong> loro osservanza.<br />

Item che li magnifici signori priori e gli huomini del Numero sopra ciò<br />

deputato subito che intenneranno che alcuno in qual si voglia modo haverà contravenuto<br />

debbiano sotto pena de <strong>la</strong> perdita del<strong>la</strong> bolletta andare al signor governatore<br />

over luogotenente pro tempore e mandare alli superiori di Roma et<br />

instare et sollecitare continuamente che si debbia procedere al<strong>la</strong> esecutione delle<br />

pene predette contra gli trasgressori e talmente portasse e procedere circa questo<br />

che li presenti ordini e capitoli si habbino da osservare invio<strong>la</strong>bilmente.<br />

Item che tutti li presenti ordini siano e s’intendano fatti et initi et stipu<strong>la</strong>ti<br />

per patti, conventioni e stipu<strong>la</strong>tioni intervenienti e iurati tra tutti li cittadini et<br />

habitanti del teritorio di Spoleti et habbino forza e valor de patti e conventioni<br />

giurate veramente fatti e non per fittione o presuntione.<br />

Item che ogni derogatione <strong>la</strong> qual forse per l’avvenir si facesse alle predette<br />

ordinationi, patti, conventioni, capitoli per il santissimo signore nostro sommo<br />

pontefece pro tempore vel per <strong>la</strong> sede apostolica over suoi legati overo altre<br />

persone che havessero da loro overo altronde ordinaria o delegata facultà o iurisditione<br />

per qual si voglia causa etiam urgentissima et efficacissima etiam per<br />

motu proprio overo a favore et instanza di qual si voglia persona in qual si<br />

voglia modo qualificata non vaglia ne s’intenda valere se non sarranno prima<br />

citati nel<strong>la</strong> città di Spoleti li signori priori che sarranno per li tempi; e <strong>la</strong> communità<br />

di Spoleti nel general conseglio congregata et intese le ragioni di essa comunità<br />

overo in sua legitima contumacia e se altramente sarrà fatta tal derogatione<br />

sia nul<strong>la</strong> e non giovi alcuna cosa et ipso iure s’intenda e sia annul<strong>la</strong>ta e revocata.<br />

E che li signori priori e cittadini del Numero sopra ciò eletti e da elegersi<br />

per li tempi sotto pena di cento scudi d’oro per ciaschuno come di sopra da<br />

applicarse siano obligati mandare uno o più ambasciatori a Roma in nome del<strong>la</strong><br />

detta comunità a nostro Signore a revocar tutti i privilegii, derogationi et altre<br />

cose in contrario impetrate o da impetrarse e possano pigliar danari d’ogni luogo<br />

e persone in qual si voglia modo reservate e prohibite per questo negotio e<br />

quelli spendere et ex nunc prout ex tunc et e contra sia deliberata <strong>la</strong> bulletta e<br />

decretata per havere e spendere li detti danari.<br />

Item per osservation di quanto di sopra è scritto si debbia il tutto confirmare<br />

et ottenere da nostro Signore in forma e possansi aggiongere tutte c<strong>la</strong>usole<br />

massime circa le pene e censure plenissime solite in simil cose et a conseglio di<br />

qual si voglia savio e sapiente del<strong>la</strong> corte di Roma. In fede di che et cetera.<br />

Dato in Spoleti nel nostro popu<strong>la</strong>r pa<strong>la</strong>zzo il dì 20 di giugno 1567.<br />

Nico<strong>la</strong>us Letus notarius vice cancel<strong>la</strong>rius.


Spoleto<br />

27. 1570, novembre 9<br />

Breve<br />

Ordinamenti sul vestire e sugli ornamenti femminili<br />

703<br />

Pius papa V.<br />

Ad perpetuam rei memoriam. Exposcit debitum pastoralis officii cui disponente<br />

domino praesidemus, ut ad ea per quae alicuius popoli nostrae praesertim<br />

et apostolicae sedis ditioni subiecti salubri directioni et reformationi valeat salubriter<br />

provideri sollicite intendamus et his quae propterea processisse dicuntur ut<br />

illibata persistant cum a nobis petitur apostolici muniminis praesidium propensius<br />

impartiamur. Exponi siquidem nobis nuper fecerunt dilecti filii priores populi<br />

civitatis nostrae Spoletanae qualiter pridem ipsi diversis abusibus providere<br />

volentes ex ordine et decreto generalis arenghae ac generalis consilii dictae civitatis,<br />

matura deliberatione procedente infrascipta capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta et<br />

reformationes condiderunt tenoris subsequentis videlicet.<br />

Li priori del populo del<strong>la</strong> città di Spoleti volendo provedere all’abuso et<br />

corrutte<strong>la</strong> del <strong>la</strong>scivo desordinato et eccissivo vestire et ornamenti delle donne<br />

et excessive et intolerabili doti et arredii et bieni mobili et giocali che si danno<br />

et altre spese gravissime et soperchie che si fanno per causa di matrimonii<br />

secu<strong>la</strong>ri, le quali sonno cagioni delle ruine di molte famiglie et casate, per<br />

ordine et decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arengha et del <strong>generale</strong> conseglio fanno l’infrascritti<br />

ordini, capituli, statuti et reformanze perpetuamente et invio<strong>la</strong>bilmente<br />

da durare et da osservarse precisamente et ad literam, come dimostrano le<br />

parole di essi ordini, di modo che sia et s’intenda levata ogni autorità et facultà<br />

a ogni et qualunche persona di qual si voglia potestà, dignità, facultà et<br />

preeminenza de dechiarare, interpretare, intendere et restringere le parole o <strong>la</strong><br />

mente dell’infrascritti ordini, reservando so<strong>la</strong>mente al<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arengha ogni<br />

dechiaratione, interpretatione et intelligentia di tutto quello sopra di che potesse<br />

nascere o nascesse alcun dubio etiam sopra le parole che se potessero tirare,<br />

dechiarare o intendere in più sensi.<br />

Che per l’advenire per qual si voglia donna del<strong>la</strong> città di Spoleti overo habitante<br />

di qualunche conditione, dignità, grado, età et preeminenza se sia che si<br />

maritasse o dovesse maritare nel secolo, non si possa dare, promettere o convenire,<br />

né pigliare, né recevere per dote più de milli fiorini currenti et per le<br />

donne del contado de Spoleto più di fiorini ducento.<br />

Item che per l’arredio per le donne che se maritaranno dentro <strong>la</strong> città dopo<br />

<strong>la</strong> publicatione delli presenti ordini et capituli, non si possa dare più di dodici<br />

camiscie zitaresche da cassa, busti sei de cortina senza oro over argento, zinali<br />

dodici delle quali dua se ne possano fare de cortina et dua de sensina senza oro<br />

et argento, cuffie dodeci delle quale nessuna se ne possa fare con oro o argento,<br />

una pezza de sciuccatori, una pezza de fazzoletti, una pezza de veletti de spalle,<br />

una tovaglia de renze con dodeci pezzette simili, panno overo cortina per un<br />

padiglione qual si faccia doppo che sarà andata a marito, uno scopeto et uno


704 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

spechio, uno paro de forzieri con il forzerino che non passi il valore de otto<br />

scudi.<br />

Item per l’arredio del<strong>la</strong> cuna, fasce otto, fasciatori quindeci, doi copertori de<br />

panno Ugubino, doi coltruccie, una di te<strong>la</strong> et l’altra di taffettano senza oro,<br />

diece braccia de te<strong>la</strong> per li incappatori, diece bracia de sciuccatori, doi guanciali<br />

senza oro o argento, dua cune, una grande et una picco<strong>la</strong>, che non passino ambi<br />

due il valore di tre scudi.<br />

Item che portandosi li figliuoli a battizzare non possino portare coltruccie di<br />

setta, né incappatori, né sciuccatori, dove sia oro overo argento.<br />

Item che per l’arredio delle donne che se maritaranno in contado, non passi<br />

il valore di fiorini trenta senza <strong>la</strong> veste.<br />

Item che le donne per l’advenire non possino portare più di una veste et<br />

una zimarra de drappo di quale si voglia sorte, eccetto di velluto rosso o pavonazzo,<br />

cremesino, né de te<strong>la</strong> d’oro o di argento, a quali veste non si possano<br />

fare finimenti alcuni salvo una pistangia simplice del medemo drappo; quale veste<br />

o zimarra facendole il padre o altri che dotarà <strong>la</strong> donna non possa farle più<br />

de una veste de panno, purché non sia de rosato o pavonazzo, oltre l’altre vesti<br />

quotidiane. Dechiarando che <strong>la</strong> zimarra se possa ornare de un passamano con<br />

l’albottunatura de seta oltre al<strong>la</strong> pistangia detta di sopra et le veste che portaranno<br />

dette donne tanto vedove quanto maritate o da maritarse, se faciano et portino<br />

senza trascino o coda et il vestire sia honesto.<br />

Item che le veste de panno, rascia, buratto, ciambelloto et moncaiale, purché<br />

non siano con onde, non si possano ornare o racamare etiam nelle maniche, né<br />

d’oro né d’argento, né de racami né de perle, né di gieme o <strong>la</strong>pilli ancorché<br />

finte et non vere, ma si possano finire di drappo so<strong>la</strong>mente da piede et nelli<br />

busti et nelle maniche et sopra il detto drappo non si possano mettere cordelline,<br />

passamani, francette o vero altre cose simili et similmente non possano portare<br />

zimarre de panno che siano ornate come di sopra eccetto dinanzi et da<br />

piede et possano havere so<strong>la</strong>mente dua para de maniche de drappo come di<br />

sopra; et si possano anche listare et ornare le bernie de drapo purché non passi<br />

dua braccia per bernia et possano anche usar cappelli de drappo simplice. Et<br />

per più chiarezza del sopradetto capitulo se dechiara che non si possa mettere<br />

drappo sopra drappo nelle veste, ziamarre et maniche sopradette. Et che contra<br />

li presenti ordinazioni e decreti non si possano fare o excogitare machinationi<br />

cautele o fraude, per li quali tacita o expressamente diretta vel indirettamente,<br />

publica vel occultamente se contravenesse alle dette ordinationi o al<strong>la</strong> mente et<br />

parrolle loro. Et tutto quello che si pensasse, facesse o machinasse contra le<br />

sopradette cose et per il che se venesse ad eccedere dette somme, se intendano<br />

et siano tutte nulle et invalide et per non fatte, né scritte ipso iure, senza alcuna<br />

dechiaratione et per presumptionem iuris et de iure, di modo che non se admetta<br />

prova in contrario, se intenda et sia il tutto etiam il giuramento ancora simu<strong>la</strong>to<br />

et fraudolente et fatto et machinato per fraude et per fraudare <strong>la</strong> forma, <strong>la</strong><br />

somma, le parole et mente delli presenti ordini et decreti. Dechiarando che alcuno<br />

ancor che fusse padre, avo o bisavo, madre, ava o bisava o più su, figliuoli,


Spoleto<br />

705<br />

fratelli, sorelle, nepoti o qual si voglia attinente de consanguinità o affinità né da<br />

qual si voglia altra persona, amico o non attinente, non possa dare, promettere o<br />

convenire in qual si voglia modo, né inanzi al matrimonio, né dopo nel matrimonio,<br />

sponsali, fede o trattato di esso, né per dote o per elemosina o per<br />

dupplicatione de dote o per dotar<strong>la</strong> un’altra volta o augmento de dote, né per<br />

darli dua o tre o più dote o vero elemosina, per dono, prestito, pegno, cessione,<br />

liberatione o per qual si voglia altro modo, causa, titolo, via <strong>la</strong>rghissimo sumpto<br />

vocabulo, né denari, né bieni di qual si voglia sorte, che ecceda le dette somme,<br />

ne meno ricevere o pigliare come di sopra. Et se alcuna cosa più del<strong>la</strong> detta<br />

somma o che ecceda il valore delle dette somme da qual si voglia persona sarà<br />

promessa, data o convenuta o riceputa <strong>la</strong> cosa o <strong>la</strong> promissione di essa non<br />

vaglia né tenga in alcun modo; et se presumeno insieme con il giuramento dolose,<br />

ficte et simu<strong>la</strong>te et fatte in fraude come di sopra. Et nondimeno chi l’havesse<br />

promesso non sia obligato ad osservarlo et chi lo domandasse li sia in tutto<br />

denegata l’audienza. Et di quanto fosse eccesso non se li possa administrare<br />

giustitia, né siano intesi; et quel più che sarà datto o promesso sia et s’intenda<br />

applicato al fisco apostolico et al governatore pro tempore per eguale parte et<br />

quanto sia in favore loro vaglia. Dechiarando che non si possa né debbia fare<br />

fraude né machinatione contra il detto ordine, dando et prometendo le cose de<br />

maggiore prezzo per minore prezzo di quello vagliano. Dechiarando ancora che<br />

non si possano né debiano fraudare né machinare contra detto ordine, con promettere<br />

in detti matrimonii, o vero inanti o dopo, o vero nelli trattati o conclusioni<br />

di essi, oltre le summe tassate, de <strong>la</strong>ssare <strong>la</strong> donna o suoi figliuoli o il<br />

marito, parente del marito o vero alcuno altro herede o farli substitutioni, <strong>la</strong>ssiti<br />

o legati d’alcuna sorte o vero di non fare testamento o de morire ab intestato, o<br />

vero che debbia haver parte o tutto dopo <strong>la</strong> morte ab intestato o per testamento,<br />

codicilli, donatione, causa mortis vel intervivos o per qual si voglia ultima<br />

voluntà o altra dispositione, altramente s’intenda contravenuto come di sopra.<br />

Dechiarando ancora che il padre o vero altra persona, che havesse lo usufrutto<br />

o vero altre ragioni conditionali in alcuni bieni, non possa promettere, né dare<br />

alcuna cosa oltra <strong>la</strong> detta somma ad alcuna figlio<strong>la</strong>, nepote o altra donna che<br />

havesse <strong>la</strong> nuda proprietà o vero per fideicommisso overo altre ragioni conditionali<br />

non purificate in alcuni bieni; ancora che lo desse o promettesse sotto pretexto<br />

de accordo, transactione o che per tal somma eccedente, <strong>la</strong> donna cedesse<br />

o renunciasse alle sue ragioni o per qual si voglia altro modo, via, titolo o<br />

caute<strong>la</strong>. Dechiarando ancora che il padre, avo, bisavo, madre, ava, bisava o fratello<br />

o sorel<strong>la</strong> o zio o zia carnale, non possa in testamento <strong>la</strong>ssare al<strong>la</strong> donna da<br />

maritarse per dote o per altro legato o titolo overo altra causa, come di sopra,<br />

più del<strong>la</strong> detta somma havendo maschi in paro grado con <strong>la</strong> donna, overo che<br />

parimente succedesse col<strong>la</strong> donna. Et quando havesse <strong>la</strong> detta dote altronde non<br />

se li possa né <strong>la</strong>ssare, né dare, né promettere come di sopra, se non sino a <strong>la</strong><br />

concurrente quantità del<strong>la</strong> detta somma. Et non possa né debbia volere morire<br />

ab intestato acciochè <strong>la</strong> donna succeda, ma in quel caso il maschio in pari grado<br />

excluda <strong>la</strong> donna da maritarse; et <strong>la</strong> donna non possa havere se non <strong>la</strong> detta


706 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

dote, quando non <strong>la</strong> havesse hauta da altri, tanto ex testamento, quanto ab<br />

intestato.<br />

Dechiarando ancora che se <strong>la</strong> donna da maritarse havesse altri bieni donati,<br />

<strong>la</strong>ssiti, crediti o ragioni, o haeredità, nondimeno non se li possa dare né<br />

promettere più come di sopra, né a lei, né al suo marito o vero ad altri per<br />

loro, se non quel tanto che mancasse sino a <strong>la</strong> somma sopradetta, ma li detti<br />

bieni se intendano pro rata essere in nome di dote. Et se detti bieni excedessero<br />

<strong>la</strong> detta somma sopra taxata, se intendano esser bieni sopradotali di essa<br />

donna maritata al secolo. Et che <strong>la</strong> donna da maritarse debbia stare contenta<br />

al<strong>la</strong> detta dote et che non possa dimandare, né havere parte, né per dote né<br />

per supplimento de dote, né per legitima o di congrua dote o sui supplimenti<br />

et basti che <strong>la</strong> detta dote l’habbi da un solo o per altra via, acciò che sia<br />

exclusa, non possa havere più, né per testamento o ab intestato o per <strong>la</strong>sciti o<br />

per fideicommisso o per promissione o donatione de dote, stando il maschio<br />

in pari grado overo tal maschio, che parimente succedesse con detta donna,<br />

legitimo et naturale et d’altri o de <strong>la</strong> haeredità de altri che de colui che <strong>la</strong><br />

dota. Dechiarando ancora che non si possa fare fraude né machinatione contra<br />

il detto ordine né alterare detta somma, sotto pretexto de alcun traficho, mercantia,<br />

arte, exercitio, compagnia, monte, censo, bancho, officio et altro pretexto<br />

et de frutti di esse, né si possa promettere o dare, ricevere dote con frutti<br />

suoi o che sia alterata o cresciuta per via de frutti per dette cause o per altre<br />

vie o cagioni, con dire che sia stata constituita <strong>la</strong> dota secundo l’ordini et poi<br />

posta in censi, monti, officii, exercitii, arte, compagnia, trafighi o vero altri<br />

guadagni et poi cresciuta. Ma si <strong>la</strong> dote fusse constituita secundo il detto ordine<br />

et poi per frutti accresciuta nanti <strong>la</strong> consummatione del matrimonio, li frutti<br />

sianno et pertengano a chi l’haverà posta; et <strong>la</strong> donna et il marito non possa<br />

haverne perdita né guadagno.<br />

Item che ogni promessa, conventione, dotatione per qual si voglia modo<br />

come di sopra et con il giuramento de più che quanto è detto de sopra, fatta e<br />

da farse con conditione et in evento che detto ordine si levasse, revocasse, abrogasse<br />

et se li derogasse o se potesse ottenere derogatione per li superiori o non<br />

se osservasse, sia et s’intenda nul<strong>la</strong> et fatta in fraude delle presenti ordinationi.<br />

Item acciò che tutte le donne da marito tanto quelle che hanno padre, avo,<br />

madre, ava o più su, siano de uguale conditione in maritarse; quanto a questo<br />

ordinorno che dette donne non debiano succedere ab intestato essendoce li fratelli<br />

o figliuoli di fratelli o dessendenti maschi legitimi et naturali di essi, ancora<br />

che fussero congiunti del <strong>la</strong>to delle padre solo, legitimi et naturali, ma debbiano<br />

essere private da ogni commodo del succedere ab intestato, talmente che non<br />

debbiano havere in alcun modo per dote, arredio o veste più delle somme sopra<br />

tassate, né per legitima o sopplimento né per dote o de supplimento o de congrua<br />

dote o per supplimento di essa.<br />

Item che il marito eccedendo o contravenendo <strong>la</strong> somma sopra tassata perda<br />

omninamente nel caso de restituirse <strong>la</strong> dote, ogni quarta parte, guadagno et commodità<br />

delli statuti et ordini di Spoleti, oltra le pene infrascritte. Item per evita-


Spoleto<br />

707<br />

re le fraude che se potriano fare, se ordina statuisse che alcuno matrimonio,<br />

sponsali et patti, conditioni et promissioni, pegni, arre, sponsalitii, dationi di<br />

bieni, dare de fede o che sian fatte secundo l’ordini o contra l’ordini, non si<br />

possa rogare né si possa provare se non per instrumenti publici, rogati per notario<br />

matricu<strong>la</strong>to nel collegio et matricu<strong>la</strong> di Spoleti et assignati al cancilliero del<strong>la</strong><br />

communità, quali detti notari sotto le pene infrascritte siano tenuti assignare et<br />

dare in nota al detto cancilliero fra quindici dì dopo sarà rogato, cioè il dì<br />

l’anno le persone et nomi di contrahenti, <strong>la</strong> somma et li patti; et il detto cancilliero<br />

tra quindici dì sia obligato notificare il tutto nel consiglio publico o vero<br />

Numero sopra deputato. Et in tal caso non si dia fede alcuna, né in iudicio né<br />

fora ad instrumenti de notari non matricu<strong>la</strong>ti, né confessioni delle parte etiam<br />

giurate, né testimonii ancorché fossero in grandissimo numero, né a mezzani, né<br />

a preti, né a frati, né a religiosi, né a polize, né a memorie, né a libri ancora<br />

che fussero fatti secundo <strong>la</strong> forma delle constitutioni o deli statuti o de <strong>la</strong> ragione<br />

commune et con tutte forme et cautele, né ad instrumenti de notari forastieri<br />

et fatti fora del territorio de Spoleti, quando havessero hauta commodità fare<br />

l’instrumento o vero venire a farlo o rinovarlo in Spoleti, ma siano nulle et de<br />

nessun valore et fede et questo capitulo non s’intenda quanto alli matrimonii,<br />

doti et sponsalitii de contado, dominio et distretto di Spoleti.<br />

Item che l’arredio non si possa né debbia monstrare né spiegare dinanti a<br />

parenti o vicini né vi si possa congregare o chiamare alcuna persona se non essa<br />

donna, al<strong>la</strong> quale se dia et il suo marito, ne meno parenti et vicini etiam non<br />

chiamati, ce possano esser presenti, possa non dimeno chiamarsi un notario et<br />

doi testimonii per prova et anche per farse fare <strong>la</strong> quitanza.<br />

Item che non sia lecito per l’advenire al marito o vero sposo né suoi attinenti,<br />

né quando se va a vedere <strong>la</strong> sposa né per il tempo che sta <strong>la</strong> sposa in casa<br />

del padre o del fratello o d’altri nanti <strong>la</strong> consumatione del matrimonio et in essa<br />

consumatione o nozze, dare o fare o mandare o fare dare o mandare al<strong>la</strong> sposa<br />

o moglie o vero padre, fratelli o parenti suoi, alcuni presenti o mancie o donationi<br />

et e converso non sia anche lecito al<strong>la</strong> sposa o vero suo padre, fratelli,<br />

madre o attinente, dare fare o mandare alcuni presenti o mancie o donationi<br />

allo sposo o marito o suoi attinenti o vero alcuno di essi. Et anche se prohibisse<br />

non si debbiano né possino fare le mancie et presenti soliti a farsi l’Ognisanti, lo<br />

Natale o vero anno nuovo o vero carnevale o altri tempi et che tal mancie et<br />

presenti non si possino più usare.<br />

Item che nel<strong>la</strong> prima et altre visitationi che fa il marito o sposo a casa del<strong>la</strong><br />

sposa et quando ancho mena con seco li parenti et amici a visitare <strong>la</strong> sposa, sia<br />

licito so<strong>la</strong>mente dare et ricevere uno fazoleto di cortina so<strong>la</strong>mente per qual si<br />

voglia persona, ancora che graduata et di qual si voglia conditione o preeminenza<br />

o qualità, purché non sia tal fazoletto <strong>la</strong>vorato o vero ornato d’oro, de argento<br />

et de seta di qual si voglia sorte o con <strong>la</strong>voro di sfi<strong>la</strong>to et più oltre alcuna cosa<br />

non si possa dare o recevere d’alcuna banda. Oltra di ciò non si possin fare,<br />

dare o ricevere co<strong>la</strong>tioni solite in dette visitationi de marzapane, pennochiati o di<br />

torte o di altre sorte di zuccaro, ma solo si possino fare, dare o ricevere dette


708 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

co<strong>la</strong>tioni so<strong>la</strong>mente con ciambelli, biscotti et quatro sorte di confetti cioè anisi,<br />

coriandoli, trasea et seme commune et frutti che portaranno i tempi ad arbitrio.<br />

Item il convicto, pasto o banchetto o vero nozze solite da farse nelli sposalitii<br />

et matrimonii o vero nel menare <strong>la</strong> sposa a casa del marito o vero nel<br />

cavare <strong>la</strong> sposa o vero nel uscire de casa del<strong>la</strong> sposa, o vero di casa del marito<br />

dopo consumato il matrimonio, quando torna al<strong>la</strong> chiesa non sia licito a farli da<br />

alcuna banda, ne meno alli loro parenti da alcuna banda.<br />

Item che le putte minori de dodici anni non possano usare drappi se non<br />

per listare et per maniche.<br />

Item che sia licito alle spose usare per ornamento del<strong>la</strong> testa una uncia et<br />

mezza de oro o argento fi<strong>la</strong>to in una o doi cuffie et che sia licito alle dette<br />

spose usare dua oncie d’oro per ornamento del collo da ridurse in col<strong>la</strong>ne o<br />

altri ornamenti per portare al collo.<br />

Item che non si possa usare, né portare più di tre anelli de oro et che non<br />

possa usare né portare maniglie né pendenti alle orecchie de oro, argento, seta<br />

né d’altra sorte o materie.<br />

Item per cengere non possa usare chiavacore né cosa d’oro, d’argento, de<br />

smalto, de vetro, de <strong>la</strong>bastro né d’altro metallo né corali né reticelli di seta, ma<br />

solo cente napolitane o de taffetano cremesino o d’altro drappo, purché non<br />

siano ornate d’oro o d’ argento, nemeno corone de paternostri et avemaria d’oro,<br />

d’argento, perle o altra sorte de <strong>la</strong>pili etiam finti, ma possano portare corone di<br />

coralli et ambre, purché non passino il valore di quatro scudi.<br />

Item che sia licito usare pianelle di qual si voglia drappo purché non siano<br />

ornate d’oro o d’argento o di gemme o de perle o de te<strong>la</strong> d’oro o d’argento. Et<br />

che il marito, socero, prosocero, socera, prosocera, padre et avo, madre et ava,<br />

mentre le donne staranno nelle case loro, siano tenuti alle pene et censure infrascritte,<br />

se le donne che con loro habitano contraveranno alli detti ordini.<br />

Item che qualunche persona contraverà in qual si voglia modo et a qual si<br />

voglia capitolo o parte delli praesenti ordini, tanto le parte che ce accedessero,<br />

dessero, prometessero, pigliassero o vero usassero contra <strong>la</strong> forma loro et tanto<br />

mezzani quanto alcuna altra persona che lo trattasse, consigiasse o che consentisse<br />

et li notari che se ne rogassero et li testimonii che fussero praesenti di qual si<br />

voglia autorità, dignità, preeminenza incorrano nel<strong>la</strong> pena di scudi cinquecento<br />

d’oro per ciascuna et ciascuna volta, et che non se né possa fare gratia de<br />

applicarse per uno quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica, per un quarto al<br />

signor gubernatore o locotenente pro tempore residente, per uno quarto all’accusatore<br />

o inventore o de<strong>la</strong>tore et per l’altro al barigello et priori, che ne faranno<br />

o faranno fare effetuale executione et se alcuno priore non facesse il suo debito<br />

accresca all’altri. Et in oltre li citadini che in qual si voglia modo contravenissero<br />

sianno, ipso iure et facto et incontinenti senza altra dechiaratione, privati di<br />

civilità del<strong>la</strong> città de Spoleti et da suoi citadini al tutto segregati et privati et li<br />

loro catasti et bieni se debbiano ponere et descrivere nelli catasti delli contadini<br />

et per contadini in tutto et per tutto se debbano havere, tenere et reputare et<br />

mai possano havere alcuno honore o vero officio nel<strong>la</strong> cità de Spoleti; et che mai


Spoleto<br />

709<br />

per nessun tempo si possano restituire al<strong>la</strong> civilità et all’ esser cittadino, se non<br />

sarà ottenuto et vinto in diece arenghe <strong>generale</strong> di detta città et che li notari<br />

perdano l’officio del notariato et non possano più exercitarlo et siano anche<br />

privati del collegio et cassati dal<strong>la</strong> matrico<strong>la</strong> delli notari.<br />

Item che le donne che nel uso et portare delle veste et altre cose sopra<br />

prohibite contravenissero, oltra le dette pene se debiano subito da tutte esser<br />

fugite et evitate et come excommunicate publice, debiano essere caciate delle<br />

chiese incontinente, come non degne stare fra le altre donne.<br />

Item che tutti testimonii, notarii et mezzani tractanti o consulenti et consentienti<br />

che reve<strong>la</strong>sero fra termine d’uno mese li contravenienti, siano assoluti et<br />

liberati d’ogni et qualunque pena.<br />

Item che li magnifici signori pro tempore siano obligati, sotto pena di perdere<br />

<strong>la</strong> bolleta, il primo giorno che vanno a visitare il signor locotenente, intimarli<br />

et ricercare sua signoria magnifica che se degni fare osservare et mantenere li<br />

presenti ordini et punire li transgressori et li magnifici signori priori siano tenuti<br />

<strong>la</strong>ssarne il memoriale alli successori per <strong>la</strong> loro osservanza.<br />

Item che li magnifici signori priori et li huomini de Numero sopra di ciò<br />

deputato subito che intenderanno che alcuno in qual si voglia modo haverà contravenuto,<br />

debbiano sotto pena del<strong>la</strong> perdita del<strong>la</strong> boletta andar al signor governatore<br />

o vero locotenente pro tempore et mandare alli superiori di Roma et<br />

instare et solicitare continuamente che se debbia procedere al<strong>la</strong> executione delle<br />

pene praedette contra li transgressori et talmente portarsi et procedere circa a<br />

questo che li presenti ordini et capitoli se habbiano da osservare invio<strong>la</strong>bilmente.<br />

Item che tutti li presenti ordini siano et si intendano fatti et initi et stipu<strong>la</strong>ti<br />

per patti, conventioni et stipu<strong>la</strong>tioni intervenienti et giurati tra tutti li citadini et<br />

habitanti del territorio di Spoleti et habbiano forza et valore de patti et conventioni<br />

giurati veramente fatti et non per fittione o presuntione.<br />

Item che ogni derogatione <strong>la</strong> qual forsi per l’advenire se facesse alle predette<br />

ordinationi, patti, conventioni, capituli per il santissimo domino nostro sommo<br />

pontifice pro tempore, vel per <strong>la</strong> sede apostolica, o vero suoi legati o vero altre<br />

persone che havessero da loro o vero altronde ordinaria o delegata facultà o<br />

iurisditione per qual si voglia causa etiam urgentissima et efficacissima etiam per<br />

moto proprio a favore et instantia di qual si voglia persona in qual si voglia<br />

modo qualificata, non vaglia né se intenda valere se non saranno prima citati<br />

nel<strong>la</strong> città di Spoleti li signori priori che saranno pro tempore et <strong>la</strong> communità<br />

di Spoleti nel general conseglio congregata et intese le ragioni di essa communità<br />

o vero in sua legitima contumatia et se altramente sarà fatta tal derogatione, sia<br />

nul<strong>la</strong> et non giovi alcuna cosa et ipso iure se intenda et sia annul<strong>la</strong>ta et revocata.<br />

Et che li signori priori et citadini de Numero sopra ciò eletti et da elegersi<br />

per li tempi sotto pena di cento scudi d’oro per ciascheduno come di sopra da<br />

applicarsi, siano obligati mandare uno o più ambasciatori a Roma in nome del<strong>la</strong><br />

ditta communità a nostro Signore a revocare tutti privilegii, derogationi et altre<br />

cose in contrario impetrate o da impetrarsi et possino pigliar danari da ogni<br />

loco et da persone in qual si voglia modo reservate et prohibite per questo nego-


710 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

cio et quelli spendere ex nunc prout extunc et e contra sia deliberata <strong>la</strong> bolleta<br />

et decretata per havere a spendere li detti denari.<br />

Item per osservatione de quanto di sopra è scritto se debbia il tutto confermare<br />

et ottenere da nostro Signore in forma et possansi aggiongere tutte le<br />

c<strong>la</strong>usule maxime circa alle pene et censure plenissime, solite in simil cose et al<br />

consiglio di qual si voglia savio et sapiente del<strong>la</strong> corte di Roma.<br />

Quare pro parte dictorum priorum nobis fuit humiliter supplicatum ut capitulis<br />

ordinationibus, statutis et reformationibus praedictis pro earum subsistentia<br />

firmiori robur apostolicae confirmationis adiicere, ac alias in praemissis opportune<br />

providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur eosdem priores a<br />

quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti aliisque ecclesiasticis sententiis,<br />

censuris et poenis, a iure vel ab homine quavis occasione vel causa <strong>la</strong>tis,<br />

si quibus quomodolibet innodati existunt, ad effectum presentium duntaxat consequendum,<br />

harum serie absolventes et absolutos fore censentes huiusmodi supplicationibus<br />

inclinati omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta et reformationes<br />

praedicta ac in eis contenta quaecunque apostolica auctoritate approbamus<br />

et confirmamus ac illis plenarie et invio<strong>la</strong>bilis firmitatis apostolica robur perpetuo<br />

adiicimus omnesque et singulos tam iuris quam facti, defectus si qui forsan intervenerint<br />

quomodolibet in eisdem supplemus. Il<strong>la</strong>que omnia et singu<strong>la</strong> valida et<br />

efficacia fuis esse et perpetuo fore, ac suos plenarios et integros effectus sortiri<br />

et obtinere nec non ab omnibus et singulis supradictis utriusque sexus personis,<br />

ac quos praemissa quomodolibet concernunt et pro tempore concernent invio<strong>la</strong>biliter<br />

et ad unguem etiam sub poenis in capitulis, ordinationibus, statutis et<br />

reformationibus praedictis appositis ac etiam aliis arbitrio nostro imponendis. Perpetuo<br />

observari debere ac personas huiusmodi ad observationem praedictam<br />

omnino teneri et ad id etiam invictas cogi et compelli posse, sicque in praemissis<br />

ab omnibus censeri ac ita per quoscunque iudices et commissarios quavis auctoritate<br />

fungentes sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et interpretandi<br />

facultate et auctoritate iudicari et diffiniri debere; et si secus super his a<br />

quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit attentari irritum et<br />

inane decernimus. Quo circa dilecto filio moderno et pro tempore existenti dictae<br />

civitatis nostrae Spoleti gubernatori, seu eius locumtenenti per apostolica scripta<br />

mandamus quatenus ipse si et postquam dictae literae sibi praesentate fuerint<br />

per se vel alium seu alios faciat auctoritate nostra capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta<br />

et reformationes huiusmodi iuxta illorum tenorem et continentiam ab omnibus,<br />

quos il<strong>la</strong> quomodolibet concernunt et concernent in futurum, perpetuo et firmiter<br />

observari. Non permittens eos seu eorum quemlibet a quoquam quomodolibet<br />

indebite molestari, perturbari et inquietari, contradictores quoslibet et rebelles<br />

ac praemissis non parentes per censuras et poenas ecclesiasticas, aliaque opportuna<br />

iuris et facti remedia appel<strong>la</strong>tione postposita compescendo, nec non legitimis<br />

super his habendis servatis processibus illos censuras et poenas ipsas incurrisse<br />

servata forma concilii Tridentini dec<strong>la</strong>rando, nec non eas etiam iteratis, vicibus<br />

aggravando, invocato etiam ad hoc si opus fuerit, auxilio brachii saecu<strong>la</strong>ris.<br />

Non obstantibus praemissis ac felicis recordationis Bonifatii papae VIII praede-


Spoleto<br />

711<br />

cessoris nostri de una et concilii generalis de duabus dietis dummodo quis vigore<br />

praesentium ultra tres dietas ad iudicium non trahatur ac dictae civitatis Spoletanae<br />

iuramento confirmatione apostolica vel quavis firmitate alia roboratis, statutis<br />

et consuetudinibus, privilegiis quoque indultis et literis apostolicis etiam<br />

eidem civitati illiusque civibus et incolis ac quibusvis aliis personis sub quibuscunque<br />

tenoribus et formis ac cum quibusvis c<strong>la</strong>usulis et decretis in genere vel<br />

in specie etiam motu proprio et consistorialiter ac alias in contrarium quomodolibet<br />

concessis confirmatis et innovatis. Quibus omnibus etiam si pro illorum<br />

sufficienti derogatione de illis eorunque totis tenoribus specialis specifica expressa<br />

et individua non autem per c<strong>la</strong>usu<strong>la</strong>s <strong>generale</strong>s idem importantes mentio, seu<br />

quaevis alia expressio habenda aut quaevis alia exquisita forma ad hoc servanda<br />

foret illorum tenores ac si de verbo ad verbum insererentur praesentibus pro<br />

sufficienter expressis habentes, illis alias in suo robore permansuris hac vice duntaxat<br />

specialiter et expresse derogamus, contrariis quibusqunque. Aut si aliquibus<br />

communiter vel divisim a dicta sic sede indultum quod interdici suspendi vel<br />

excommunicari non possint per literas apostolicas non facientes plenam et expressam<br />

ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi mentionem. Datum Romae<br />

apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die VIIII novembris MDLXX pontificatus<br />

nostri anno quinto.<br />

Caesar Glorierius subscriptor.<br />

28. 1570, dicembre 9<br />

Bando<br />

Sopra <strong>la</strong> reforma e moderazione delle doti e vestir delle donne<br />

et altre superfluità 21<br />

Al nome d’Iddio amen.<br />

Per ordine e commissione del molto magnifico et illustre signore il signore<br />

Giovanni Battista Baiardi, nobile parmigiano dottore di legge del<strong>la</strong> città di Spoleti,<br />

nostro meritissimo governatore et in questa parte commissario apostolico,<br />

per il presente publico banno si deducono a notitia di ognuno i capituli et<br />

ordini novamente fatti per ordine et decreto del<strong>la</strong> general arengha e conseglio<br />

publico del<strong>la</strong> suddetta città sopra <strong>la</strong> reforma e moderatione delle doti e vestir<br />

delle donne et altre superfluità et cetera, confirmati poi da nostro signor Pio V<br />

per suo breve sopra ciò spedito, sotto <strong>la</strong> data delli 9 di novembre prossimo<br />

passato. Acciò nesuna persona per l’avvenire ne possa pretendere ignoranza ma<br />

21 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

[1570] Cerreto di Spoleto, Archivio storico comunale, Statuto e capitoli, n. 35, Capitoli<br />

delle doti che assegna <strong>la</strong> città di Spoleto alle donne.


712 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

invio<strong>la</strong>bilmente s’habbino ad osservare in perpetuo si come in esso breve e capitoli<br />

si contiene del tenor infrascritto, cioè 22 :<br />

Li priori del popolo del<strong>la</strong> città di Spoleti volendo provedere al abuso e corrutte<strong>la</strong><br />

del <strong>la</strong>scivo, disordinato et eccessivo vestire et ornamenti delle donne et eccessive<br />

et intolerabili doti et arredi e beni mobili e giocali che si danno et altre spese<br />

gravissime et soperchie che si fanno per causa de matrimonii seco<strong>la</strong>ri, le quali<br />

sonno cagione delle roine di molte fameglie et casate, per ordine e decreto del<strong>la</strong><br />

<strong>generale</strong> arengha e del general conseglio fanno l’infrascritti ordini, capitoli, statuti<br />

et reformanze perpetuamente et invio<strong>la</strong>bilmente da durare et da osservarsi precisamente<br />

et ad litteram, come dimostrano le parole di essi ordini, di modo che sia e<br />

s’intenda levata ogni autorità e facultà ad ogni e qualunche persona di qualsivoglia<br />

potestà, dignità, facultà e preeminenza di dichiarare, interpretare, intendere e restringere<br />

le parole o <strong>la</strong> mente dell’infrascritti ordini, reservando so<strong>la</strong>mente al<strong>la</strong> general<br />

arengha ogni dechiaratione, interpretatione et intelligenza di tutto quello, sopra<br />

di che potesse nascere o nascesse alcun dubio etiam sopra le parole che si<br />

potessero tirare, dechiarare o intendere in più sensi.<br />

Tassa de’ doti: che per l’avvenire per qualsivoglia donna del<strong>la</strong> città di Spoleti<br />

overo habitante di qualunche conditione, dignità, grado, età et preeminenza si sia<br />

che si maritasse o dovesse maritare nel secolo, non si possa dare, promettere o<br />

convenire, né pigliare né ricevere per dote più di mille fiorini correnti e per le<br />

donne del contado di Spoleto più di fiorini ducento.<br />

Tassa del arredo: item che per l’arredio delle donne che si maritaranno dentro<br />

<strong>la</strong> città dopo <strong>la</strong> publication delli presenti ordini e capituli, non si possa dare più di<br />

dodici camiscie zitaresche da cassa, busti sei di cortina sens’oro overo argento, zinali<br />

dodici delli quali dua senne possino far di cortina e dua di sensina senz’oro e<br />

argento, cuffie dodici, delle quali nesuna senne possa far con oro o argento, una<br />

pezza di sciugatori, una pezza di fazzoletti, una pezza de veletti de spalle, una<br />

tovaglia di renze con dodici pezzette simili, panno over cortina per un padiglione<br />

qual si faccia dopo che sarrà andata a marito, uno scopetto et uno specchio, un par<br />

de forzieri con il forzerino che non passi il valore di otto scudi.<br />

Arredio del<strong>la</strong> cuna: item per l’arredio del<strong>la</strong> cuna, fasce otto, fasciatori quindeci,<br />

doi copertori di panno Ugobino, doi coltrucce, una di te<strong>la</strong> e l’altra di taffettano<br />

sens’oro, diece braccia di te<strong>la</strong> per l’incappatori, diece braccia di sciugatori, doi guanciali<br />

sens’oro o argento, doi cune, una grande et una picco<strong>la</strong> che non passino<br />

ambedoe il valor di tre scudi.<br />

Modo nel mandar al battesimo: item che portandosi li figliuoli a battezzare<br />

non possino portare coltrucce di seta, né incappatori, né sciugatori, dove sia oro<br />

overo argento.<br />

Arredio de contadine: item che per l’arredio delle donne che si maritaranno in<br />

contado, non passi il valore di fiorini trenta senza <strong>la</strong> veste.<br />

22 Si riporta in corsivo il testo del<strong>la</strong> “Prammatica” in comune con n. 27, 1570, novembre<br />

9. Breve, Ordinamenti sul vestire e sugli ornamenti femminili.


Spoleto<br />

713<br />

Vestir de donne: item che le donne per l’avvenire non possino portare più di<br />

una veste et una zimarra di drappo di qualsivoglia sorte, escetto di velluto rosso o<br />

pavonazzo, cremesino, né di te<strong>la</strong> d’oro o d’argento; a quali veste non si possano<br />

fare finimenti alcuni salvo una pistagna simplice del medesimo drappo, qual veste<br />

o zimarra facendole il padre o altri che dotarà <strong>la</strong> donna non possa farle più di una<br />

veste di panno, purché non sia di rosato o pavonazzo, oltre l’altre vesti quotidiane.<br />

Dechiarando che <strong>la</strong> zimarra si possa ornare di un passamano con l’abbottonatura di<br />

seta oltre al<strong>la</strong> pistagna detta di sopra et le vesti che portaranno dette donne, tanto<br />

vedove quanto maritate o da maritarsi, si faccino et portino sensa trascino o coda<br />

et il vestire sia honesto.<br />

Ornar de vesti: item che le vesti di panno, rascia, buratto, ciambellotto et<br />

monchaiale, purché non siano con onde, non si possano ornare o racamare, etiam<br />

nelle maniche, né d’oro né d’argento, né di racami né di perle, né di gemme o<br />

<strong>la</strong>pilli ancorché finti e non vere, ma si possino finire di drappo so<strong>la</strong>mente da piede<br />

et nelli busti et nelle maniche et sopra il detto drappo non si possano mettere<br />

cordelline, passamani, francette overo altre cose simili. Et similmente non possano<br />

portare zimarre di panno che siano ornate come di sopra, escetto dinanzi e da<br />

piede e possano haver so<strong>la</strong>mente doi para di maniche di drappo come di sopra et si<br />

possano anche listare et ornare le bernie di drappo purché non passi doa braccia<br />

per bernia et possano anche usar cappelli di drappo semplici. Et per più chiarezza<br />

del sopradetto capitulo si dechiara che non si possa mettere drappo sopra drappo<br />

nelle vesti, zimarre et maniche sopradette.<br />

Provisioni acciò non si facci fraudi: et che contra le presenti ordinationi e<br />

decreti non si possano fare o escogitare machinationi, cautele o fraude, per le quali<br />

tacita o espressamente diretta vel indirettamente, publica vel occultamente si contravenesse<br />

alle dette ordinationi o al<strong>la</strong> mente et parole loro.<br />

C<strong>la</strong>uso<strong>la</strong> adnul<strong>la</strong>tiva: Et tutto quello che si pensasse, facesse o machinasse contra<br />

le sopradette cose et per il che si venesse ad eccedere dette somme, s’intendano<br />

et siano tutte nulle et invalide et per non fatte né scritte ipso iure, sensa alcuna<br />

dechiaratione et per presumptionem, iuris et de iure, di modo che non si admetta<br />

prova in contrario, s’intenda et sia il tutto etiam il giuramento anchora simu<strong>la</strong>to et<br />

fraudolento e fatto e macchinato per fraude et per fraudare <strong>la</strong> forma, <strong>la</strong> somma, le<br />

parole e mente delli presenti ordini e decreti. Dechiarando che alcuno anchorché<br />

fusse padre, avo o bisavo, madre, ava o bisava o più su, figliuoli, fratelli, sorelle,<br />

nepoti o qualsivoglia attinente di consanguinità o affinità né da qualsivoglia altra<br />

persona, amico o non attinente, non possa dare, promettere o convenire in qualsivoglia<br />

modo, né inanzi al matrimonio né dopo nel matrimonio, sponsali, fede o<br />

trattato di esso, né per dote o per elemosina o per duplicatione di dote o per<br />

dotar<strong>la</strong> un’altra volta o augumento di dote, né per darli doi o tre o più doti overo<br />

elemosina, né per dono, prestito, pegno, cessione, liberatione o per qualsivoglia<br />

altro modo, causa, titolo, via <strong>la</strong>rgissimo sumpto vocabulo, né denari né beni di<br />

qualsivoglia sorte che esceda le dette somme, ne meno ricevere o pigliare come di<br />

sopra. Et se alcuna cosa più del<strong>la</strong> detta somma o che esceda il valore delle dette<br />

somme da qualsivoglia persona sarrà promessa, data o convenuta o receputa, <strong>la</strong>


714 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

cosa o <strong>la</strong> promessione di essa non vaglia, né tenga in alcun modo et si presumino<br />

insieme col giuramento dolose, fitte et simu<strong>la</strong>te et fatte in fraude come di sopra.<br />

Et nondimeno chi l’havesse promesso non sia obligato ad osservarlo e chi lo dimandasse<br />

li sia in tutto denegata l’audienza. Et di quanto fusse escesso non selli<br />

possa ministrare giustitia, ne sieno intesi; et quel più che sarrà dato o promesso sia<br />

et s’intenda applicato al fisco apostolico et al governatore pro tempore per egual<br />

parte et quanto sia in favor loro vaglia. Dechiarando che non si possa né debbia<br />

far fraude né macchinatione contra il detto ordine, dando e promettendo le cose di<br />

maggior prezzo per minor prezzo di quello vagliano. Dechiarando anchora che non<br />

si possino né debbiano fraudare né macchinare contra detto ordine, con promettere<br />

in detti matrimonii overo inanti o dopo overo nelli trattati o conclusioni di essi,<br />

oltra le summe tassate, di <strong>la</strong>ssare <strong>la</strong> donna o suoi figliuoli o il marito, parente del<br />

marito overo alcuno altro herede o farli sustitutioni, <strong>la</strong>ssiti o legati d’alcuna sorte,<br />

overo di non far testamento o di morire ab intestato overo che debbia haver parte<br />

o tutto dopo <strong>la</strong> morte ab intestato o per testamento, codicilli, donatione causa<br />

mortis vel intervivos o per qualsivoglia ultima voluntà o altra dispositione, altramente<br />

s’intenda contravenuto come di sopra.<br />

Dechiarando anchora che il padre overo altra persona che havesse l’usufrutto<br />

overo altre ragioni conditionali in alcuni beni, non possa promettere né dare alcuna<br />

cosa oltra <strong>la</strong> detta somma ad alcuna figliuo<strong>la</strong>, nepote o altra donna che havesse<br />

<strong>la</strong> nuda proprietà overo per fideicommesso overo altre ragioni conditionali non purificate<br />

in alcuni beni; anchora che le desse o promettesse sotto pretesto di accordo,<br />

transattione o che per tal somma escedente, <strong>la</strong> donna cedesse o renunciasse alle<br />

suoe ragioni o per qualsivoglia altro modo, via, titolo o caute<strong>la</strong>. Dechiarando anchora<br />

che il padre, avo, bisavo, madre, ava, bisava o fratello o sorel<strong>la</strong> o zio o zia<br />

carnale, non possa in testamento <strong>la</strong>ssare al<strong>la</strong> donna da maritarsi per dote, o per<br />

altro legato o titulo overo altra causa, come di sopra, più del<strong>la</strong> detta somma havendo<br />

maschi in pari grado col<strong>la</strong> donna, overo che parimente succedesse col<strong>la</strong> donna.<br />

Et quando havesse <strong>la</strong> detta dote altronde non selli possa né <strong>la</strong>ssare, né dare, né<br />

promettere come di sopra se non sino al<strong>la</strong> concurrente quantità del<strong>la</strong> detta somma.<br />

Et non possa né debbia volere morire ab intestato acciò che <strong>la</strong> donna succeda, ma<br />

in quel caso il maschio in pari grado escluda <strong>la</strong> donna da maritarsi e <strong>la</strong> donna non<br />

possa haver se non <strong>la</strong> detta dote, quando non l’havesse havuta da altri, tanto ex<br />

testamento, quanto ab intestato. Dechiarando anchora che se <strong>la</strong> donna da maritarsi<br />

havesse altri beni donati, <strong>la</strong>ssiti, crediti o ragioni o heredità, nondimeno non selli<br />

possi dare né promettere più come di sopra, né a lei, né al suo marito overo ad<br />

altri per loro, se non quel tanto che mancasse sino al<strong>la</strong> somma sopradetta, ma li<br />

detti beni s’intendano pro rata essere in nome di dote.<br />

Et se detti beni escedessero <strong>la</strong> detta summa sopra tassata, s’intendano esser<br />

beni sopra dotali di essa donna maritata al secolo. Et che <strong>la</strong> donna da maritarsi<br />

debbia stare contenta al<strong>la</strong> detta dote et che non possa dimandare né haver parte,<br />

né per dote né per supplemento di dote, né per legitima o di congrua dote o suoi<br />

supplementi e basti che <strong>la</strong> detta dote l’habbi da un solo o per altra via, acciò che<br />

sia esclusa, non possa haver più, né per testamento o ab intestato o per <strong>la</strong>ssiti o


Spoleto<br />

715<br />

per fideicommesso o per promessione o donatione di dote, stando il maschio in<br />

pari grado overo tal maschio che parimente succedesse con detta donna, legitimo et<br />

naturale, et d’altri o del<strong>la</strong> heredità d’altri che di colui che <strong>la</strong> dota. Dechiarando<br />

anchora che non si possa far fraude né macchinatione contra il detto ordine né<br />

alterare detta summa, sotto pretesto d’alcun traficho, mercantia, arte, esercitio, compagnia,<br />

monte, censo, bancho, ufficio et altro pretesto e di frutti di esse, né si<br />

possa promettere o dare, ricevere doti con frutti suoi o che sia alterata o cresciuta<br />

per via de frutti per dette cause o per altre vie o cagioni, con dire che sia stata<br />

costituita <strong>la</strong> dote secondo l’ordini e poi posta in censi, monti, ufficii, essercitii, arte,<br />

compagnia, trafichi overo altri guadagni e poi cresciuta. Ma se <strong>la</strong> dote fusse costituita<br />

secondo il detto ordine e poi per frutti accresciuta nanti <strong>la</strong> consumatione del<br />

matrimonio, li frutti siano e pertengano a chi l’harrà posta; et <strong>la</strong> donna et il<br />

marito non possa haverne né perdita né guadagno.<br />

Annul<strong>la</strong>tione dei contratti: item che ogni promessa, conventione, dotatione per<br />

qualsivoglia modo come di sopra etiam col giuramento di più de quanto è detto di<br />

sopra, fatta e da farsi con conditione et in evento che detto ordine si levasse,<br />

revocasse, abrogasse e selli derogasse o si potesse ottenere derogatione per li superiori<br />

o non si osservasse, sia et s’intenda nul<strong>la</strong>, e fatta in fraude delle presenti<br />

ordinationi.<br />

Che le donne non succedano ab intestato: item acciò che tutte le donne da<br />

marito tanto quelle che hanno padre avo, madre, ava o più su, siano d’ugual<br />

conditione in maritarsi; quanto a questo ordinorno che dette donne non debbiano<br />

succedere ab intestato essendoci li fratelli o figliuoli di fratelli o descendenti maschi<br />

legitimi e naturali di essi, anchorchè fossero congiunti dal <strong>la</strong>to del padre solo,<br />

legitimi e naturali, ma debbiano essere private da ogni commodo del succedere ab<br />

intestato, talmente che non debbiano haver in alcun modo per dote, arredio o vesti<br />

più delle somme sopra tassate, né per legitima o sopplemento, né per dote o di<br />

sopplemento o di congrua dote o per sopplemento di essa.<br />

Perdita del quarto: item che il marito eccedendo o contravenendo <strong>la</strong> somma<br />

sopra tassata perda omninamente nel caso de restituirsi <strong>la</strong> dote, ogni quarta parte,<br />

guadagno e commodità delli statuti et ordini di Spoleti, oltra le pene infrascritte.<br />

Come s’habbino a fare scritture delle doti: item per evitare le fraudi che si<br />

potriano fare si ordina e statuisce che alcuno matrimonio, sponsali, patti, conditioni<br />

et promissioni, pegni, arre, sponsalitii, dationi di beni, dar di fede o che sian fatte<br />

secondo l’ordini o contro gl’ordini, non si possa rogare né si possa provare se non<br />

per instrumenti publici, rogati per notario matricu<strong>la</strong>to nel collegio e matricu<strong>la</strong> di<br />

Spoleti et assignati al cancelliero del<strong>la</strong> communità, quali detti notari sotto le pene<br />

infrascritte siano tenuti assignare et dare in nota al detto cancelliero fra quindeci<br />

dì dopo sarrà rogato, cioè il dì, l’anno, le persone et nomi di contrahenti, <strong>la</strong><br />

somma et li patti; et il detto cancelliero tra quindeci dì, sia obligato notificare il<br />

tutto nel conseglio publico overo Numero sopra deputato. Et in tal caso non si dia<br />

fede alcuna, né in giudicio né fuora ad instrumenti de notari non matricu<strong>la</strong>ti, né<br />

confessioni delle parti etiam giurate, né testimonii anchorchè fossero in grandissimo<br />

numero, né a mezzani, né a preti, né a frati, né a relligiosi, né a polize, né a


716 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

memorie, né a libri, anchora che fossero fatti secondo <strong>la</strong> forma delle constitutioni o<br />

delli statuti o del<strong>la</strong> ragione commune e con tutte forme e cautele, né ad instrumenti<br />

di notari forestieri e fatti fuora del territorio di Spoleti, quando havessero<br />

havuta commodità far l’instrumento overo venir a farlo o rinovarlo in Spoleti ma<br />

siano nulle et di nesun valore e fede. E questo capitolo non s’intenda quanto alli<br />

matrimonii, doti e sponsalitii del contado, dominio e distretto di Spoleti.<br />

Che non si possa spiegar l’arredio: item che l’arredio non si possa né debbia<br />

mostrare né spiegare dinanti a parenti o vicini né vi si possa congregare o chiamare<br />

alcuna persona se non essa donna al<strong>la</strong> quale si dia et il suo marito, né meno parenti<br />

e vicini etiam non chiamati, ci possano esser presenti, possa nondimeno chiamarsi un<br />

notario et doi testimonii per prova et anche per farsi fare <strong>la</strong> quetanza.<br />

Prohibitione di mancie: item che non sia lecito per l’avvenire al marito overo<br />

sposo né suoi attinenti, né quando si va a veder <strong>la</strong> sposa né per il tempo che sta<br />

<strong>la</strong> sposa in casa del padre o del fratello o d’altri, inanti <strong>la</strong> consumatione del matrimonio<br />

et in essa consumatione o nozze, dare o fare o mandare o far dare o mandare<br />

al<strong>la</strong> sposa o moglie over padre o fratelli o parenti suoi, alcuni presenti o<br />

mancie o donationi et econverso non sia anche lecito al<strong>la</strong> sposa overo suo padre,<br />

fratelli, madre o attinente, dare fare o mandare alcuni presenti o mancie o donationi<br />

allo sposo o marito o suoi attinenti overo alcuno di essi. Et anche si prohibisce<br />

non si debbiano né possino fare le mancie e presenti soliti a farsi l’Ognisanti, lo<br />

Natale overo annonuovo overo carnevale o altri tempi et che tal mancie e presenti<br />

non si possino più usare.<br />

Fazzoletti e co<strong>la</strong>tioni: item che nel<strong>la</strong> prima et altre visitationi che fa il marito<br />

o sposo a casa del<strong>la</strong> sposa e quando anche mena con seco li parenti et amici a<br />

visitar <strong>la</strong> sposa, sia lecito so<strong>la</strong>mente dare e ricevere un fazzoletto di cortina, so<strong>la</strong>mente<br />

per qualsivoglia persona anchorché graduata et di qualsivoglia conditione o<br />

preheminenza o qualità, purché non sia tal fazzoletto <strong>la</strong>vorato over ornato d’oro,<br />

d’argento e di seta di qualsivoglia sorte o con <strong>la</strong>voro di sfi<strong>la</strong>to e più oltre alcuna<br />

cosa non si possa dare o ricevere da alcuna banda. Oltre di ciò non si possano<br />

fare, dare o ricevere co<strong>la</strong>tioni solite in dette visitationi di marzapane, pennocchiati<br />

o di torte o di altra sorte di zuccharo ma solo si possan fare, dare o ricevere dette<br />

co<strong>la</strong>tioni so<strong>la</strong>mente con ciambelle, biscotti e quattro sorte di confetti cioè anisi,<br />

coriandoli, trasea et seme commune et frutti che portaranno i tempi ad arbitrio.<br />

Prohibitione de pasti: item il convito, pasto o banchetto overo nozze solite da<br />

farsi nelli sponsalitii e matrimonii overo nel menar <strong>la</strong> sposa a casa del marito<br />

overo nel cavar <strong>la</strong> sposa overo nel uscir di casa del<strong>la</strong> sposa over di casa del marito<br />

dopo consumato il matrimonio, quando torna al<strong>la</strong> chiesa non sia lecito a farli<br />

d’alcuna banda né meno alli loro parenti da alcuna banda.<br />

Prohibitioni de drappi a fanciulle: item che le putte minori di dodici anni non<br />

possino usare drappi se non per listare e per maniche.<br />

Ornamenti per <strong>la</strong> testa e per il collo: item che sia lecito alle spose usare per<br />

ornamento del<strong>la</strong> testa una oncia e meza d’oro o argento fi<strong>la</strong>to in una o doi cuffie<br />

e che sia lecito alle dette spose usare doi oncie d’oro per ornamento del collo da<br />

redursi in col<strong>la</strong>ne o altri ornamenti per portare al collo.


Spoleto<br />

717<br />

Anelli e pendenti e maniglie: item che non si possa usare, né portar più di tre<br />

anelli d’oro e che non possa usare né portar maniglie né pendenti alle orecchie<br />

d’oro, argento, seta né d’altra sorte o materie.<br />

Centure e corone: item per cengere non possa usare chiavacore né cosa d’oro,<br />

d’argento, di smalto, di vetro, d’a<strong>la</strong>bastro né d’altro metallo né coralli né reticelli<br />

di seta ma solo cente napolitane o di taffettano cremesino o d’altro drappo, purché<br />

non siano ornate d’oro o d’argento né meno corone di paternostri et avemarie<br />

d’oro, d’argento, perle o altra sorte di <strong>la</strong>pilli etiam finti ma possano portare corone<br />

di coralli et ambre, purché non passino il valor di quattro scudi.<br />

Pianelli: item che sia lecito usar pianelle di qualsivoglia drappo purché non<br />

siano ornati d’oro o d’argento o di gemme o di perle o di te<strong>la</strong> d’oro o d’argento.<br />

Et che il marito, socero, prosocero, socera, prosocera, padre et avo, madre et ava<br />

mentre le donne starranno nelle case loro, siano tenuti alle pene e censure infrascritte,<br />

se le donne che con loro habitano contraverranno alli detti ordini.<br />

Pena dei contraventori: item che qualunche persona contraverrà in qualsivoglia<br />

modo et a qualsivoglia capitolo o parte delli presenti ordini, tanto le parti che accedessero,<br />

dessero, promettessero, pigliassero overo usassero contra <strong>la</strong> forma loro e tanto<br />

mezani, quanto alcuna altra persona che le trattasse, consegliasse o che consentisse e<br />

li notari che senne rogassero e li testimoni che fossero presenti di qualsivoglia autorità,<br />

dignità, preheminenza incorrano nel<strong>la</strong> pena di scudi cinquecento d’oro per ciaschuno<br />

e ciaschuna volta e che non senne possa far gratia d’applicarsi per un quarto<br />

al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica, per un quarto al signor governatore o luogotenente<br />

pro tempore residente, per un quarto all’accusatore o inventore o de<strong>la</strong>tore et per<br />

l’altro al barigello et priori, che ne farranno o farranno fare effettuale essegutione. E<br />

se alcun priore non facesse il suo debito accresca a gl’altri. Et in oltre li cettadini che<br />

in qualsivoglia modo contravenessero siano ipso iure et facto et incontinenti, sens’altra<br />

dechiaratione, privati di civilità del<strong>la</strong> città di Spoleti et da suoi cettadini al tutto<br />

segregati e privati e li loro catasti et bieni si debbiano ponere et descrivere nelli<br />

catasti delli contadini et per contadini in tutto e per tutto si debbano havere, tenere<br />

e reputare et mai possano haver alcuno honore overo ufficio nel<strong>la</strong> città di Spoleti. E<br />

che mai, per nesun tempo, si possano restituire al<strong>la</strong> civilità et al esser cittadino, se<br />

non sarrà ottenuto e vinto in diece arenghe generali di detta città e che li notari<br />

perdano l’ufficio del notariato e non possano più essercitarlo e siano anche privati del<br />

collegio e cassati dal<strong>la</strong> matricu<strong>la</strong> delli notari.<br />

Augmento di pena a donne contraventrici: item che le donne che nel uso e<br />

portar delle vesti et altre cose sopra prohibite contravenessero, oltra le dette pene si<br />

debbiano subito da tutte esser fuggite et evitate et come scommunicate publice,<br />

debbiano esser cavate delle chiese incontinente, come non degne stare fra le altre<br />

donne.<br />

Impunità et esentione a chi reve<strong>la</strong>sse: item che tutti testimonii, notari et mezani<br />

trattanti o consulenti et consentienti che reve<strong>la</strong>ssero fra termine di un mese li<br />

contravenienti, siano assoluti e liberati d’ogni e qualunche pena.<br />

Obligo delli signori priori: item che li magnifici signori pro tempore siano<br />

obligati, sotto pena di perdere <strong>la</strong> bolletta, il primo giorno che vanno a visitare il


718 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

signor luogotenente, intimarli e recercare sua signoria magnifica che si degni fare<br />

osservare e mantenere li presenti ordini e punire li trasgressori e li magnifici signori<br />

priori siano tenuti <strong>la</strong>ssarne il memoriale alli successori per <strong>la</strong> loro osservanza.<br />

Obligo delli signori priori e cettadini del Numero: item che li magnifici signori<br />

priori et gl’huomini del Numero sopra ciò deputato subito che intenderanno che<br />

alcuno, in qual si voglia modo haverà contravenuto, debbiano sotto pena del<strong>la</strong><br />

perdita del<strong>la</strong> bolletta, andare al signor governatore overo luogotenente pro tempore<br />

e mandare alli superiori di Roma et instare e sollicitare continuamente che si debbia<br />

procedere all’esegutione delle pene predette contra li transgressori e talmente<br />

portarsi e procedere circa a questo che li presenti ordini e capituli si habbino da<br />

osservare invio<strong>la</strong>bilmente.<br />

Per fermezza di capitoli: item che tutti li presenti ordini siano et s’intendano<br />

fatti et inhiti et stipu<strong>la</strong>ti per patti, conventioni et stipu<strong>la</strong>tioni intervenienti et<br />

giurati tra tutti li cettadini et habitanti del territorio di Spoleti et habbiano forza<br />

et valore di patti e conventioni iurati veramente fatti et non per fittione o presuntione.<br />

Nullità de derogazioni: item che ogni derogatione <strong>la</strong> qual farsi per l’avvenire si<br />

facesse alle predette ordinationi, patti, conventioni, capituli per il santissimo domino<br />

nostro summo pontifice pro tempore vel per <strong>la</strong> sede apostolica overo suoi legati<br />

overo altre persone che havessero da loro overo altronde ordinaria o delegata facultà<br />

o giurisditione per qualsivoglia causa etiam urgentissima et efficacissima etiam<br />

per motuproprio a favore et instantia di qualsivoglia persona in qualsivoglia modo<br />

qualificata, non vaglia né s’intenda valere se non sarranno prima citati nel<strong>la</strong> città<br />

di Spoleti li signori priori che saranno pro tempore et <strong>la</strong> communità di Spoleti, nel<br />

general conseglio congregata et intese le ragioni di essa communità overo in sua<br />

legitima contumacia et se altramente sarrà fatta tal derogatione, sia nul<strong>la</strong> e non<br />

giovi alcuna cosa et ipso iure, s’intenda et sia annul<strong>la</strong>ta et revocata. Et che li<br />

signori priori et cettadini del Numero sopra ciò eletti e da eleggersi per li tempi,<br />

sotto pena di cento scudi d’oro per ciascheduno come di sopra da applicarsi, siano<br />

obligati mandare uno o più ambassadori a Roma, in nome del<strong>la</strong> detta comunità, a<br />

nostro signore a revocare tutti privilegii, derogationi et altre cose in contrario impetrate<br />

o da impetrarsi et possino pigliar denari da ogni luogo et da persone in<br />

qualsivoglia modo reservato e prohibito per questo negotio e quelli spendere ex<br />

nunc prout ex tunc et e contra sia deliberata <strong>la</strong> bolletta et decretata per havere a<br />

spendere li detti denari.<br />

Item, per osservatione di quanto di sopra è scritto, si debbia il tutto confirmare<br />

et ottenere da nostro signore in forma et possansi aggiungere tutte le c<strong>la</strong>usule<br />

massime circa alle pene e censure plenissime solite in simil cose et a conseglio di<br />

qualsivoglia savio e sapiente del<strong>la</strong> corte di Roma.<br />

Onde il suddetto molto magnifico et illustre signor governatore volendo<br />

sicome se li conviene esseguir con ogni diligenza quando li viene ordinato da<br />

sua beatitudine, per il presente pubblico banno ordina, prohibisce et espressamente<br />

commanda che non sia alcuna persona di qualsivoglia stato, grado o<br />

conditione, ardisca né in alcun modo presuma contravenire alli detti ordini,


Spoleto<br />

719<br />

statuti e capituli ma si debbiano invio<strong>la</strong>bilmente osservare ad litteram nel modo<br />

che stanno sotto le pene in essi contenute et delle censure ecclesiastice et altre<br />

ad arbitrio di sua signoria illustrissima. Notificando che contra li trasgressori e<br />

contraventori si procederà con ogni rigore all’essegutione et si dechiararanno<br />

scommunicati secondo l’autorità e facultà concessali da nostro Signore nel sudetto<br />

breve. In fede di che et cetera. Del<strong>la</strong> rocca di Spoleto il dì VIIII di<br />

dicembre 1570.<br />

Iohannes Baptista Baiardus gubernator<br />

Thomas Sinibaldus arcis cancel<strong>la</strong>rius.<br />

29. 1573, febbraio 13<br />

Riformanze<br />

Rego<strong>la</strong>mentazione del<strong>la</strong> dote ed elemosine alle monache<br />

In unum congregati magnifici domini priores populi in auditorio novo eorum<br />

popu<strong>la</strong>ris pa<strong>la</strong>tii una cum civibus de Numero 24 in valido et sufficienti<br />

numero congregato et vacantes super negotiis eis commissis et praesertim super<br />

moderationem dotium et arredium monialium, habito inter eos maturo colloquio<br />

ac misso solemni partito, eoque obtempto per palluctas quindecim repertas in<br />

bussu<strong>la</strong> affermativa, nul<strong>la</strong> in negativa restituta decreverunt, consulente eximio<br />

utriusque iuris doctore domino Laureto P<strong>la</strong>nciano uno ex dictis civibus, quod<br />

scribatur oratoribus che vedano ottenere che <strong>la</strong> dote overo elemosina da darsi<br />

alle monache di qualsivogli grado, conditione, o preminenza tanto di quelle si<br />

farranno nel<strong>la</strong> città, quanto quelle di fuora, sotto qualsivoglia colore o pretesto,<br />

non passi <strong>la</strong> somma di cento scudi di moneta per ciascuna et che l’arredio<br />

vestimoniali et qualsi voglia altri bieni mobili da darsi alle sudette monache parimenti<br />

non passi <strong>la</strong> somma di scudi 50 simili. Dechiarando che detti 50 scudi<br />

se debbano spendere in utilità commodo et benefitio di essa monecha et non<br />

del monasterio, da estimarsi per dua homini da eleggersi et deputarsi ogn’anno<br />

dal magnifico conseglio et dal fattore del monasterio.<br />

Item che le mancie non se debbano fare altrimenti eccetto quelle se farranno<br />

a essa monacha mentre se veste, et che tutti altri presenti et mancie che sin qui<br />

son state date dalle giovane accettate, padre, madre, fratelli, sorelle et altri parenti<br />

di detta accettata alle monache fatturi, servitori o qual si voglia altri ministri et<br />

sacerdoti del monasterio, s’intendano et siano prohibiti di qualsivogli sorte, valore<br />

et importanza sotto pena di cento scudi da incorrersi da esso monasterio, et<br />

anche da qualsi vogli persona partico<strong>la</strong>re che controvenesse, et trattasse in qualsi<br />

vogli modo di contravenire. Nel<strong>la</strong> qual pena incorrano etiam li sudetti dua huomini<br />

da eleggersi assieme col fattore ad estimare il sudetto arredio, vesti monacali<br />

et bieni mobili di qualsi voglia donna monacha da applicarse secondo l’ordine<br />

delli capitoli delle doti delle donne maritate al secolo spediti a tempo del<strong>la</strong> felice


720 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

memoria de Pio quinto et tanto quelli che contraverranno come anche esse monache<br />

et menzani incorrano, ipso iure, nel<strong>la</strong> scommunica del<strong>la</strong> quale non possano<br />

in qual si voglia modo essere assoluti se non dal Papa et in articulo mortis,<br />

constrengere questi capitoli con tutte quelle c<strong>la</strong>usule e con quel<strong>la</strong> strettezza che<br />

et furno ottenuti gl’altri capitoli delle donne maritate al tempo del sudetto pontificato<br />

con cercare anche di privare le sudette monache da qualsi voglia successione<br />

come le maritate.<br />

Item quod sit decreta bullecta pro tribus iuliis dandis ser Iosepho Sil<strong>la</strong>no<br />

pro eius mercede copiarum bannimentorum.<br />

30. 1573, maggio 26<br />

Breve<br />

Conferma delle disposizioni suntuarie emanate il 9 dicembre 1570<br />

Gregorius papa XIII<br />

Ad perpetuam rei memoriam. Cum ea sit praesentis saeculi malitia, ut nullo<br />

unquam tempore abusus aliquis una tantum possit tolli constitutione, a Romani<br />

pontificis benignitate, non est absurdum eas sic multoties editas constitutiones<br />

etiam multiplicatis vicibus confirmare. Sane alias cum dilecti filii priores populi<br />

civitatis nostrae Spoletanae, cupientes diversis abusibus dictae civitatis providere,<br />

nonnul<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong>, ordinationes et statuta ad excessivas dotium summas et inordinatos<br />

vestium ac ornamentorum sumptus moderandos edidissent, felicis recordationis<br />

Pius papa quintus praedecessor noster omnia il<strong>la</strong> ut firma perpetuo et<br />

illibata persisterent apostolica auctoritate approbavit et confirmavit, prout in dicti<br />

praedecessoris et nostris il<strong>la</strong>rum confirmatoriis de super confectis literis plenius<br />

continetur. Cum autem sicut iidem priores exponi nobis nuper fecerunt, ipsi<br />

experientia rerum magistra docente agnoverint, ipsa capitu<strong>la</strong> publicae intentioni<br />

ob eorum defectum in multis non satisfacere, illis addendo, eaque dec<strong>la</strong>rando ad<br />

alia de novo facienda impulsi sunt sub infrascripto tenore videlicet. Quod omnes<br />

et singu<strong>la</strong>e inventiones, machinationes et caute<strong>la</strong>e hactenus excogitatae et quae in<br />

futurum quomodolibet excogitari poterunt contra et adversus capitu<strong>la</strong> et ordinationes<br />

huiusque quomodolibet emanatas, omni prorsus effectu careant et nullius<br />

sint roboris, vel momenti, nec eisdem ordinationibus sive capitulis, aut eorum<br />

aliquo possit quovis quesito colore vel ingenio etiam poenis, vel uno aut pluribus<br />

iuramentis intervenientibus ac aliis quibuscunque modis renuntiari, sed omnis<br />

renunciatio quibusvis iuramentis et poenis, nec non amplioris formae Camerae<br />

subsidio ac munimine roborata, praesumatur dolosa, simu<strong>la</strong>ta et in fraudem facta<br />

ex praesumptione iuris et de iure. Item quod praedictae ordinationes et capitu<strong>la</strong><br />

ita et taliter intelligantur concepta et promulgata ut personae subiectae etiam si<br />

extra territorium civitatis Spoleti contraxerint, in illis intelligantur comprehensae<br />

et si ea quomodolibet vio<strong>la</strong>verint, poenas omnes in eisdem capitulis et ordinationibus<br />

contentas, ipso facto incurrant, sicut caeteri, qui in ipsa civitate Spoleti


Spoleto<br />

721<br />

contraxerint vel contrafecerint. Item quod is, qui ultra summam taxatam aliquid<br />

dederit, promiserit, cesserit vel concesserit omne id ac totam possit repetere in<br />

iudicio quacunque obligatione etiam duplici iuramento val<strong>la</strong>ta non obstante. Et<br />

nihilominus ad abundantiorem caute<strong>la</strong>m etiam postquam sub spe dicti excessus<br />

consumasset matrimonium, possit se ab omnibus obligationibus et iuramentis liberari<br />

facere et absolvere sive absolutum et liberatum fore et esse dec<strong>la</strong>rare. Ac<br />

insuper ab omni poena intelligatur liberatus, dummodo tamen porrexerit petitionem<br />

antequam fiscus caeperit experiri; quod si postquam fiscus caepisset agere,<br />

eidemque fisco vellet adherere, ante tamen quam fiscus intentionem suam probaverit,<br />

non solum hoc ei sit permissum, verum etiam ab omni poena ipso iure<br />

censeatur immunis; et praeterea concurrat in lucro poenae ab altera parte exigendo<br />

pro medietate cum fisco. Item quod contra imputatos, sive diffamatos de<br />

praemissis possit procedi per viam accusationis, denunciationis et inquisitionis ac<br />

alias omni meliori modo et prout procedisset in maleficiis iuxta constitutiones,<br />

statuta et consuetudines civitatis Spoleti. Ita ut in contumaciam banniti et condemnati<br />

habeantur pro confessis, iuxta formam eorundem statutorum et contra<br />

ipsos ita ut praemittitur condemnatos, in contumaciam incontinenti possit fieri<br />

executio, quae non obstante quavis appel<strong>la</strong>tione interposita retardari non debeat,<br />

nec ad executionem revocandam admittetur, nisi ipso bannito in carceribus constituto<br />

et praestita idonea fideiussione in forma depositi de solvendo condemnationem.<br />

Item quod occasione praemissorum accusati, de<strong>la</strong>ti sive inquisiti non<br />

audiantur extra carceres per procuratorem, sive quemvis excusatorem, sed teneantur<br />

omnino personaliter comparere et se in carceribus constituere. Item quod<br />

ad detegendas fraudes et contraventiones quascunque possint examinari omnes et<br />

singuli de familia ipsorum contrahentium ac etiam domestici, coloni, mediatores<br />

et omnes alii quicunque sint tam mares quam feminae qui de praemissis notitiam<br />

quomodolibet abere possent et examinati plenam fide faciant idem quod, ad<br />

eruendam veritatem et detegendas fraudes et contraventiones praedictas possit<br />

deveniri ad torturam legitimis praecedentibus inditiis ac atiam de contraventione<br />

suspectis iuramentum veritatis de ferre. Etiam quod in eventum in quem unus<br />

ex principalibus recusaret suscipere vel referre iuramentum praedictum coram<br />

iudice sive magistratu aut praedictis ac deputantis super eo quod non intervenerit<br />

aliqua fraus et contraventio nihilque datum, promissum sive receptum fuerit<br />

ultra summam taxatam eo ipso abeatur pro confesso et convicto de contraventione<br />

et fraude et possit contra ipsum ad omnes et singu<strong>la</strong>s poenas in ipsis ordinationibus<br />

et capitulis contentas. Et sicut eadem petitio subiungebat ipsi priores,<br />

qui praemissa omnia matura deliberatione et consilio adhibito etiam ad hoc dilectorum<br />

filiorum communitatis dictae civitatis et hominum ad id deputatorum<br />

assensu decreverunt cupiant praemissa omnia et singo<strong>la</strong> nostra et apostolica sedis<br />

monimine roborari iidem priores, communitas et homines nobis humiliter supplicari<br />

fecerunt ut in praemissis opportune providere de benignitate apostolica dignaremur.<br />

Nos qui onestis fidelium votis libenter annuimus eaque favoribus prosequimur<br />

opportunis, eosdem priores, communitates et homines et eorum singulos<br />

a quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti aliisque ecclesiasticis


722 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

sententiis, censuris et poenis a iure vel ab homine quavis occasione vel causa<br />

<strong>la</strong>tis. Si quibus quomodolibet innodati existunt ad effectum praesentium duntaxat<br />

consequendum harum serie absolventes et absolutes fore censentes huiudmodi<br />

supplicationibus inclinati, nec non dilecti filii Guidonis Tituli sanctorum Viti<br />

et Modesti praesbiteri cardinalis Vercellensis numcupati, dictaeque civitatis gubernatoris<br />

id enixe desiderantis votis satisfacere volentes omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong>,<br />

ordinationes, statuta et reformationes omnes tam quae in praesentibus quam etiam<br />

quae in Pii praedecessori huiusmodi et nostris il<strong>la</strong>rum confirmatoriis literis de<br />

super alias confectis inseruntur et in eis contenta quaecumque apostolica auctoritate<br />

tenore praesentium approbamus et confirmamus ac illis perpetuae, plenariae<br />

et invio<strong>la</strong>bilis firmitatis robur adiicimus omnesque et singulos tam iuris quam<br />

facti defectus si qui forsan intervenerint quomodolibet in eisdem supplemus il<strong>la</strong>que<br />

omnia et singu<strong>la</strong> valida et efficacia fuisse esse et perpetuo fore ac suos<br />

plenarios et integros effectus sortiri et obtinere nec non ab omnibus et singulis<br />

supradictis utriusque sexus personis ac quos praemissa quomodolibet concernunt<br />

et pro tempore concernerent invio<strong>la</strong>biliter ad unguem etiam sub poenis in capitulis,<br />

ordinationibus, statutis et reformationibus praedictis appositis nec non<br />

excommunicationis exceptis tamen iis qui capitulis de vestium ornamentis loquentibus<br />

transgressi fuerint, <strong>la</strong>tae sententiae poena, ac etiam aliis arbitrio nostro<br />

imponendis, perpetuo servari debere ac personas huiusmodi ad observationem<br />

predictam omnino teneri et ad id etiam invitas cogi et compelli posse sicque in<br />

praemissis ab omnibus censeri ac ita per quoscumque iudices et commissarios<br />

quavis auctoritate fungentes sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi<br />

et interpretandi facultate et auctoritate iudicari et diffiniri debere ; et si secus<br />

super his a quoquam quavis auctoritate, scienter vel ignoranter attentari contigerit,<br />

irritum et inane decernimus. Quo circa eidem Guidoni cardinali moderno et<br />

pro tempore existente dictae civitatis nostrae Spoleti gubernatore seu eius locumtenenti,<br />

per apostolica scripta mandamus, quatenus ipse, si et postquam dictae<br />

literae sibi presentatae fuerint per se vel alium seu alios faciat, auctoritate nostra,<br />

capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta, reformationes et additiones huiusmodi iuxta illorum<br />

tenorem et continentiam ab omnibus quos il<strong>la</strong> quomodolibet concernunt et<br />

concernent in futurum perpetuo et firmiter observari contradictores quoslibet et<br />

rebelles ac praemissis non parentes per censuras et poenas ecclesiasticas aliaque<br />

opportuna iuris et factis remedia appel<strong>la</strong>tione posposita compesciendo, invocato<br />

etiam ad hoc si opus fuerit auxisilio brachii secu<strong>la</strong>ris. Non obstantibus praemissis<br />

ac felicis recordationis Bonifacii papae octavi praedecessoris nostri de una et<br />

concilii generalis de duabus dictis dummodo quis, vigore praesentium ultra tres<br />

dietas ad iudicium non trahatur ac dictae civitatis Spoletanae iurimanto confirmatione<br />

apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus, privilegiis<br />

quoque indultis et literis apostolicis etiam eidem civitati illiusque civibus<br />

et incolis ac quibusvis aliis personis sub quibuscunque tenoris et formis ac cum<br />

quibuscumque c<strong>la</strong>usulis et decretis in genere vel in specie etiam motu proprio,<br />

et consistorialiter ac alias in contrarium quomodolibet concessis confirmatis et innovatis.<br />

Quibus omnibus etiam si pro illorum sufficienti derogatione de illis eoru-


Spoleto<br />

723<br />

mque totis tenoris specialis, specifica, expressa et individua non autem per c<strong>la</strong>usu<strong>la</strong>s<br />

<strong>generale</strong>s idem importantes mentio seu quaevis alia expressio habenda aut<br />

quaevis alia exquisita forma ad hoc servanda foret illorum tenores. Ac, si de<br />

verbo ad verbum insererentur praesentibus pro sufficienter expressis habentes<br />

illis alias in suo robore permansuris ac vice dumtaxat specialiter et expresse<br />

derogamus contrariis quibuscunque. Aut si aliquibus communiter vel divisim a<br />

dicta sit sede indultum quod interdici, suspendi vel excommunicari non possint<br />

per litteras apostolicas non facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum<br />

de indulto huiusmodi mentionem.<br />

Datum Romae apud Sanctum Peterum, sub anulo piscatoris, die XXVI maii<br />

MDLXXIII, pontificatus nostri anno secundo.<br />

Caesar Glorierius subscriptor.<br />

31. 1576 gennaio 20<br />

Bando<br />

Obblighi per i sarti sul rispetto delle norme suntuarie<br />

previste nello statuto<br />

Al nome di Iddio Amen<br />

Il molto magnifico et eccellente signore, dell’una e l’altra legge dottore, il<br />

signor Alcherigio Alcherigi dal<strong>la</strong> Città di Castello, nell’honorato governo del<strong>la</strong><br />

magnifica città de Spoleti luogotenente <strong>generale</strong>, volendo con ogni oportuno remedio<br />

provedere all’osservanza dei capitoli et ordini già fatti per ordine et decreto<br />

del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga et consiglio publico del<strong>la</strong> sudeta città, sopra <strong>la</strong> riforma<br />

et moderatione delle doti et vestir delle donne et altre superfluità et cetera,<br />

confirmati primamente dal<strong>la</strong> felice memoria di Pio quinto et successivamente dal<br />

santissimo signor nostro signor Gregorio papa XIII, si come si può vedere per li<br />

brevi apostolici sopra ciò espediti et altre volte pubblicati in essa città, per il<br />

presente pubblico banno ordina, proibisce et expressamente commanda che non<br />

sia alcuna persona, di qualsivogli stato, grado, conditione o sexo, ardisca, né in<br />

modo alcuno presuma da qui inanti contravenire alli detti ordini, statuti et capitoli,<br />

ma si debbano invio<strong>la</strong>bilmente osservare ad litteram nel modo che stanno<br />

sotto le pene in essi contenute et altre ad arbitrio di sua signoria magnifica. Et<br />

de più vieta et prohibisce a tutti et singuli sarti, capimaestri, <strong>la</strong>voranti et coscitori<br />

et altre simile persone di qualunche conditione del<strong>la</strong> città sudetta o habitanti<br />

in essa che non ardischino in alcun modo fare alcuno <strong>la</strong>voro o vestimento contro<br />

le forme di detti ordini sotto pena et al<strong>la</strong> pena de venticinque scudi d’oro<br />

d’applicarse al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica et executore per ugual parte et di<br />

tre tratti di corda da darseli publicamente nel giorno del mercato. Notificando<br />

che, contro li trasgressori et contraventori si procederà con ogni rigore all’executione<br />

et per ovviare alle fraude che fanno i detti sarti si manderanno, dopo <strong>la</strong>


724 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

publicatione del presente banno, li executori per le botteghe et case de sarti<br />

acciò faccino diligenza di trovar le contraventioni che saranno nelle vesti le quali<br />

trovate s’haveranno per convinti senza altra dechiaratione et si procederà all’executione<br />

irremissibilmente. In fede di che etcetera. Dato nel<strong>la</strong> rocca de Spoleti ai<br />

XX di gennaro 1576.<br />

Algherigius locumtenens<br />

Ioannes Corona cancel<strong>la</strong>rius<br />

32. 1576, giugno 25<br />

Breve<br />

Conferma delle disposizioni suntuarie emanate il 9 dicembre 1570<br />

Gregorius papa XIII<br />

Ad perpetuam rei memoriam. Cum alias dilecti fili priores populi civitatis<br />

nostrae Spoletanae, cupientes diversis abusibus dictae civitatis providere, ex decreto<br />

generalis arenghae et generalis consilii dictae civitatis, matura delibratione<br />

praecedente nonnul<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong>, ordinationes et statuta, ad excessivas dotium et<br />

arrediorum summas et inordinatos vestium et ornamentorum sumptus moderandos<br />

edidissent ac nonnul<strong>la</strong>s poenas contra transgressores et contravenientes in<br />

eisdem capitulis, ordinationibus et statutis constituissent. Felicis recordationis Pius<br />

papa V, praedecessor noster, eorundem priorum supplicationibus inclinatus, ea<br />

omnia ut perpetuo firma et illibata persisterent, apostolica auctoritate appobabit<br />

et confirmavit pro ut in dicti praedecessoris, sub data Romae apud Sanctum<br />

Petrum sub annulo piscatoris, die VIIII novembris MDLXX et nostris il<strong>la</strong>rum confirmatoriis<br />

literis plenius continetur. Cum vero postea iidem priores, experientia<br />

docti, agnovissent ipsa capitu<strong>la</strong>, ordinationes et statuta publicae intentioni ob<br />

eorum defectum in multis non satisfacere ac propterea illis addendo eaque dec<strong>la</strong>rando<br />

ad alia de novo facienda impulsi fuissent. Nos itidem, eorundem priorum<br />

supplicationibus iclinati, omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta et reformationes,<br />

tam quae prius edita et stabilita et in praedicti praedecessoris literis<br />

inserta fuerant quam quae posterius addida, dec<strong>la</strong>rata et de novo edita et facta<br />

et in aliis nostris posterioribus literis expressa et inserta fuerunt, apostolica auctoritate<br />

per literas ipsas approbavimus et confirmavimus ac illis perpetuae plenariae<br />

et invio<strong>la</strong>bilis firmitatis robur adiecimus omnesque et singulos tam iuris quam<br />

facti defectus si qui forsan intervenissent quomodolibet in eisdem supplevimus<br />

il<strong>la</strong>que omnia et singu<strong>la</strong> valida et efficacia fuisse, esse et perpetuo fore ac suos<br />

plenarios et integros effectus sortiri et obtinere nec non ab omnibus et singulis<br />

utriusque sexus personis quas praemissa quomodolibet concernerent invio<strong>la</strong>biliter<br />

ad unguem etiam sub poenis in capitulis, ordinationibus, statutis et reformationibus<br />

ipsis appositis nec non excommunicationis <strong>la</strong>tae sententiae, exceptis tamen<br />

iis qui in capitulis de vestium ornamentis loquentibus trangressi fuissent ac etiam<br />

aliis arbitrio nostro imponendis, perpetuo servari debere decrevimus pro ut in


Spoleto<br />

725<br />

praedictis nostris posterioribus literis sub data Romae apud Sanctum Petrum sub<br />

annulo piscatoris, die XXVI maii MDLXXIII plenius continetur. Licet autem nemo<br />

tam ex legis atque effraenati animi esse deberet qui praedictis tam salubribus<br />

capitulis, ordinationibus, statutis et reformationibus metu saltim poenarum in ipsis<br />

ac in praedicti praedecessoris et nostris praesertim vero excommunicationis<br />

<strong>la</strong>tae sententie in posterioribus nostris literis praedictis constitutarum contravenire<br />

auderet. Tamen, cum sicut iidem priores proxime nobis exponi curaverunt<br />

valde ipsi timeant aliquos reperiri posse qui spe veniae et gratiae de poenis ipsis<br />

atque absolutionis a censuris praefatis a superiore aliquo seu quavis alia persona<br />

ad id potestatem habente faciliter impetrandae capitulis, ordinationibus, statutis<br />

et reformationibus praedictis contravenire et contrafacere non formidaturi sint<br />

atque ideo nobis humiliter supplicari fecerint ut in eo de aliquo opportuno remedio<br />

providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos qui salubri civitatum<br />

nostrarum regimini in resecandis praesertim pernetiosis abusibus libenter intendimus,<br />

eorundem priorum supplicationibus inclinati, ipsosque priores a quibusvis<br />

excommunicationis, suspensionis et interdicti aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris<br />

et poenis a iure vel ab homine quavis occasione vel causa <strong>la</strong>tis si quibus<br />

quomodolibet innodati existunt ad effectum praesentium duntaxat consequentum<br />

harum serie absolventes et absolutos fore censentes de caetero quod nul<strong>la</strong>e cuiusvis<br />

sexus, gradus et conditionis personae quae capitulis, ordinationibus, statutis<br />

et reformationibus praedictis iis tantum quae de dotium atque arrediorum summis<br />

loquuntur, quoquomodo contrafecerint ipsaque capitu<strong>la</strong>, ordinationes, statuta<br />

et reformationes in hac parte plene atque ad unguem non observaverint, caeterarum<br />

poenarum incursarum veniam et gratiam ullo unquam tempore aut modo<br />

excommunicationis vero <strong>la</strong>tae sententiae absolutionem praeterquam in mortis articulo<br />

a quoquam alio quavis auctoritate etiam a sede apostolica quovismodo<br />

delegata et attributa fungente praeterquam a nobis et successoribus nostris romanis<br />

pontificibus pro tempore existentibus duntaxat consequi omnino valeant. Per<br />

praesentes apostolica auctoritate statuimus et ordinamus veniasque gratias et absolutiones<br />

aliter quam sic ut praemictitur obtentas nul<strong>la</strong>s et invalidas ac nullius<br />

prorsus roburis et momenti fore et nemeni omnino suffragari debere sic que per<br />

quoscunque iudices et commissarios quavis auctoritate fungentes etiam sacri pa<strong>la</strong>tii<br />

auditores et Sanctae Romanae Ecclesiae cardinales, sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet<br />

quavis aliter iudicandi et interpretandi facultate et auctoritate iudicari et<br />

diffiniri debere; et si secus super his a quoquamquavis auctoritate scienter vel<br />

ignoranter attentari contigerit irritum et inane decernimus. Quocirca dilecto filio<br />

moderno et pro tempore existenti dictae civitatis gubernatori sive eius locuntenenti,<br />

per apostolica scripta mandamus, quatenus ipse si et postquam hae nostrae<br />

literae sibi praesentatae fuerint per se vel alium seu alios faciat auctoritate<br />

nostra literas ipsas et in eis contenta quaecumque iuxta il<strong>la</strong>rum tenorem et continentiam<br />

ab omnibus quos il<strong>la</strong> quomodolibet concernunt et concernent in futurum<br />

perpetuo et firmiter observari contradictores quoslibet et rebelles ac praemissis<br />

non parentes per censuras et penas ecclesiasticas aliaque opportuna iuris<br />

et facti remedia appel<strong>la</strong>tione posposita compescendo, invocato etiam ad hoc si


726 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

opus fuerit auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris. Non obstantibus praemissis ac dictae civitatis<br />

iuramento confirmatione apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis<br />

et consuetudinibus, privilegis quoque indultis et literis apostolicis etiam eidem<br />

civitati illiusque civibus et incolis ac quibusvis aliis personis sub quibuscunque<br />

tenoribus et formis ac cum quibusvis c<strong>la</strong>usulis et decretis in genere vel in specie<br />

etiam motu proprio et consistorialiter ac alias in contrarium quomodolibet concessis,<br />

confirmatis et innovatis quibus omnibus etiam si pro illorum sufficienti<br />

derogatione de illis eorumque totis tenoribus specialis, specifica, expressa et individua,<br />

non autem per c<strong>la</strong>uso<strong>la</strong>s <strong>generale</strong>s idem importantes mentio seu quaevis<br />

alia expressio habenda aut quaevis alia exquisita forma ad hoc servanda foret<br />

illorum tenores ac si de verbo ad verbum insererentur praesentibus pro sufficienter<br />

expressis habentes illis alias in suo robore permansuris hac vice duntaxat<br />

specialiter et expresse derogamus contrariis quibuscunque. Aut si aliquibus communiter<br />

vel divisim a dicta sit sede indultum quod interdici suspendi vel excommunicari<br />

non possint, per literas apostolicas non faciente plenam et expressam<br />

ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi mentionem.<br />

Datum Romae apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris, die XXV iunii<br />

MDLXXVI, pontificatus nostri anno quinto.<br />

Caesar Glorierius subscriptor.<br />

33. 1576, luglio 21<br />

Bando<br />

Notifica del<strong>la</strong> conferma delle disposizioni suntuarie<br />

Al nome di Iddio et cetera.<br />

Il molto magnifico et eccellente signore del’una et l’altra legge dottore messer<br />

Sertorio Petrucci da Amelia, nel’honorato governo del<strong>la</strong> città de Spoleti luogotenente<br />

<strong>generale</strong> et li molto magnifici signori priori del popolo del<strong>la</strong> suddetta<br />

città, per il presente pubblico banno, fanno intendere a ogni persona come <strong>la</strong><br />

santità di nostro signore Gregorio papa tertio decimo, per un suo breve sotto <strong>la</strong><br />

data in Roma, a dì 25 de giungio 1576, ha di nuovo confirmato <strong>la</strong> legge, ordini<br />

et capitoli fatti dal<strong>la</strong> città sopra le doti, arredi et vestir delle donne, et aggiunto<br />

de più che, quelle persone che contravverranno alli capitoli delle doti et arredi<br />

et che non l’haranno osservati ad unguem delle pene et censure incorse dell’excommunicatione,<br />

<strong>la</strong>tae sententiae, non posseno mai per alcun tempo haver<br />

perdono, assolutione et gratia salvo in articolo de morte da qualsi voglia persona<br />

etiam delegata dal<strong>la</strong> sede apostolica in qualsi vogli modo. Il qual perdono, assolutione<br />

et gratia, Sua Santità riserva a se et suoi successori romani pontifici per li<br />

tempi, dechiarando che tutte assolutioni, perdoni et gratie che altrimente si otterranno<br />

da qualsi voglia giudice commissario che habbi auctorità etiam da auditori<br />

del sacro pa<strong>la</strong>zzo et cardinale del<strong>la</strong> Santa Romana Chiesa, nulle, invalide et<br />

di nessun momento si come più ampiamente in esso breve si contiene al quale


Spoleto<br />

727<br />

vogliono s’ habbi re<strong>la</strong>tione et se deduce a notitia acciò nessuno ne possa pretendere<br />

ingioranza. In fede di che et cetera. Data in Spoleti ai XXI de luglio 1576.<br />

Sertorius Petruccius locumtenens.<br />

Bernardino Leoncilli cancelliere<br />

34. 1582 novembre 26<br />

Bando<br />

Bando del governatore di Spoleto e dei priori sul rispetto<br />

delle disposizioni emanate<br />

Al nome d’Iddio amen.<br />

L’illustrissimo et reverendissimo monsignore il signor Horatio Martiario, dell’una<br />

et l’altra legge dottore, prothonotario apostolico di quest’ illustrissima città<br />

meritissimo governatore, volendo con ogni opportuno rimedio provedere all’osservanza<br />

dei capitoli et ordini già fatti per ordine et decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga<br />

et conseglio pubblico del<strong>la</strong> sudetta città, sopra <strong>la</strong> reformanza et moderatione<br />

delle doti et vestire delle donne et altre superfluità, confirmate primamente dal<strong>la</strong><br />

felice memoria di Pio V et successivamente dal santissimo signor nostro Gregorio<br />

papa XIII, si come si può vedere per li brevi apostolici sopra ciò espediti et altre<br />

volte publicati in essa città, per il presente publico bando non recedendo perhò<br />

dagli altri bandi publicati per il passato, anzi quelli in tutto e per tutto confirmando,<br />

prohibisce, ordina et espressamente comanda, etiam ad instanza del<strong>la</strong><br />

<strong>generale</strong> arenga ultimamente celebrata 23 et dal Numero deputato sopra le doti et<br />

capitoli predetti che non sia alcuna persona di qualsivoglia stato, grado, conditione<br />

o sesso che ardisca né in modo alcuno presuma contravenire alli detti ordini,<br />

statuti et capitoli ma si debbano invio<strong>la</strong>bilmente osservare ad litteram nel<br />

modo che stanno, sotto le pene in essi contenute et altre ad arbitrio di sua<br />

signoria illustrissima et reverendissima. Et de più vieta et prohibisce a tutti singoli<br />

sarti, capi maestri, <strong>la</strong>voranti et coscetori et altre simili persone de qualunche<br />

conditione del<strong>la</strong> città sudetta o habitanti in essa che non ardischino in nesuno<br />

modo fare alcuno <strong>la</strong>voro o vestimento contro <strong>la</strong> forma di detti ordini sotto pena<br />

et al<strong>la</strong> pena di 25 scudi d’oro da applicarsi al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica et<br />

esecutore per ugual parte et de tre tratti de corda da darseli publecamente nel<br />

giorno del mercato. Notificando che contro li trasgressori tanto huomini quanto<br />

donne si procederà con ogni rigore all’esecutione et per obviare alle fraudi che<br />

fanno detti sarti si manderanno dopo <strong>la</strong> pubblicatione del presente bando li<br />

esecutori per le botteghe et case de sarti acciò faccino deligenza de trovare le<br />

23 L’arenga si era tenuta il 18 ottobre ed aveva incaricato i componenti del Numero<br />

delle Doti a recarsi dal governatore perché emanasse un bando sul rispetto dei capitoli<br />

fissati dal<strong>la</strong> città a seguito dei brevi pontifici.


728 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

contraventioni che seranno nelle veste, le quale trovatesi haveranno per convenuti<br />

senz’altra dec<strong>la</strong>ratione et si procederà all’esecutione irremissibilmente. Et il medesimo<br />

si farà contro quelle donne che si vedranno portare vesti et altri abegliamenti<br />

contro li sopradetti ordini et capitoli. In fede. Dato nel<strong>la</strong> rocca de Spoleti<br />

li 26 di novembre 1582.<br />

Horatius Martiarius gubernator<br />

F<strong>la</strong>vio Gelosio cancel<strong>la</strong>rio<br />

35. 1584 luglio 7<br />

Bando<br />

Bando del governatore di Spoleto sul rispetto delle disposizioni emanate<br />

Al nome di Dio Amen<br />

L’illustre et reverendissimo monsignore il signor Costantino Arigone dell’una<br />

et l’altra legge doctore prothonotario apostolico di questa illustre città meritissimo<br />

governatore, volendo con ogni opportuno rimedio provedere all’osservanza<br />

di capitoli et ordini già fatti per ordine et decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga et consiglio<br />

publico del<strong>la</strong> soddetta città sopra <strong>la</strong> reformanza et moderationi delle doti<br />

et vestire delle donne et altre superfluità confirmate primamente dal<strong>la</strong> felice<br />

memoria di Pio quinto et successivamente dal santissimo signor nostro Gregorio<br />

decimo tertio si come si può vedere per li brevi apostolici sopra ciò espediti et<br />

altre volte publicati in essa città, per il presente publico bando, non ricedendo<br />

però da li altri bandi publicati per il passato, anzi quelli in tutto e per tutto<br />

confirmando, prohibisce, ordina et expressamente comanda etiam ad instanza del<br />

Numero deputato sopra le doti et capitoli predetti, che non sia qual si voglia<br />

persona di qual si voglia stato, grado, conditione o sesso, tanto cittadini quanto<br />

contadini, tanto maschi quanto femine che ardiscano né in modo alcuno presumano<br />

contravenire alli detti ordini, statuti et capitoli, ma li debbiano invio<strong>la</strong>bilmente<br />

osservare ad litteram, nel modo che stanno sotto le pene in essi contenute<br />

et altre ad arbitrio di sua signoria illustre et reverendissima. Et perchè si è<br />

inteso che molte donne ardiscono portare vesti de color cremesino o di paonazzo<br />

cremesino tanto de drappo come de panno il che viene de dietro contra gli<br />

ordini sopradetti. Però sua signoria reverendissima volendo anche a questo provedere<br />

avertisce chi haverà dette veste che non l’usi in modo alcuno perché se<br />

procederà con ogni rigore alle pene contenute in detti capitoli et ordini et de<br />

più ad altre pene pecuniare ad arbitrio de sua signoria reverendissima d’applicarse,<br />

<strong>la</strong> metà all’accusatore qual serà tenuto segreto. Et per levare l’occasioni di simili<br />

trasgressioni ordina, vieta et proibisce a tutti et singoli sarti, capi mastri, <strong>la</strong>voranti<br />

et coscetori et altre simile persone di qualunche conditione del<strong>la</strong> città sudetta<br />

et habitanti in essa et alle donne o altre che racamassero o coscissero che non<br />

ardischino in nessun modo fare alcuno <strong>la</strong>voro o vestimento contro <strong>la</strong> forma di<br />

detti ordini sotto pena et al<strong>la</strong> pena di 25 scudi d’oro d’applicarsi al<strong>la</strong> reverenda


Spoleto<br />

729<br />

Camera apostolica per un terzo, per l’altro terzo all’accusatore qual serà tenuto<br />

segreto et per l’altro terzo all’executore et de tre tratti de corda da darseli publicamente<br />

nel giorno del mercato et de esser cacciati dal<strong>la</strong> città senza che mai vi<br />

possino tornare sotto pena del<strong>la</strong> frusta. Notificando che contro li trasgressori si<br />

procederà tanto contro gli homini quanto donne con ogni rigore. Et per obviare<br />

alle fraudi che fanno detti sarti si manderanno dopo <strong>la</strong> publicatione del presente<br />

bando l’esecutori per le botteghe et case de sarti acciò faccino deligenza de trovare<br />

le contravventioni che seranno nelle vesti; le quale trovate se haveranno per convenuti<br />

senza altra dechiaratione et se procederà all’esecutione irremisibilmente et il<br />

medesimo se farà contro quelle donne che si vedranno portare veste et altri abegliamenti<br />

contro li sopradetti ordini et capitoli. Et perchè se intende che li contadini<br />

ancor essi vanno trasgredendo detti ordini sotto pretesto di poter fare et dire<br />

per esser cittadini de privilegio. Però sua signoria reverendissima avertisce detti<br />

contadini et anco contadini fatti cittadini che debbano ad unguem osservare detta<br />

legge tanto nelle doti come anche nell’aredi, vesti, mancie, pasti etiam altre cose<br />

che par<strong>la</strong>no detti capitoli sotto le pene in essi contenute et altre da imporsi a suo<br />

arbitrio. Certificando ogniuno che contro li inobedienti si procederà con ogni rigore<br />

per denunzia, accusa, inquisitione, quere<strong>la</strong> et ogni altro meglior modo. In fidem.<br />

Dato in Spoleti nel<strong>la</strong> Rocca li 7 di luglio ’84<br />

Constantinus Arrigonius gubernator<br />

F<strong>la</strong>vio Gelosi cancel<strong>la</strong>rio<br />

Se fa fede per me Andrea Conversino trombetta del<strong>la</strong> illustre città di Spoleto<br />

d’aver bandito il soprascritto bando secondo il solito per <strong>la</strong> detta città questo<br />

dì 7 de luglio 1584. Io Andrea Conversino de mano propria.<br />

36. 1587<br />

Riformanze<br />

Decreti dell’arenga riguardanti <strong>la</strong> moderazione delle doti delle donne<br />

del contado di Spoleto e dei banchetti<br />

(...)<br />

Dominus P<strong>la</strong>cidus Lilius.<br />

Che per autorità del<strong>la</strong> presente arenga se dichiara et dechiarato se intenda<br />

intorno al<strong>la</strong> tassa et ordine fatto circa le doti per le donne del contado di Spoleti<br />

di fiorini duicento, essere sottoposto al<strong>la</strong> detta legge ognuno che sia originario<br />

di qual si voglia luogo del contado del<strong>la</strong> città di Spoleti, habitante familiarmente<br />

in qual si voglia luogo di esso contado etiam che fusse cittadino per<br />

privilegio overo descritto tra cittadini, di modo che quelli che stanno nel contado<br />

familiarmente et non godono tutti officii del<strong>la</strong> città secondo li cittadini habitanti,<br />

se intendano essere stati et essere sottoposti, tanto chi dà quanto chi piglia<br />

al<strong>la</strong> detta tassa et ordine delli detti duicento fiorini per dote cioè in non potere<br />

eccedere detta somma sotto le pene, conditioni et ordini sì come nel<strong>la</strong> pragmati-


730 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ca, capitoli, constitutioni et legge sopra ciò fatte et confirmate se contiene. Dechiarando<br />

che tutto questo se intenda detto in confirmatione et dechiaratione<br />

semplice et non per additione et solo per levare il pensiero ad ognuno di transgredere<br />

detta legge et ordini già fatti talmente che, qualunque li havesse transgrediti<br />

se intenda incorso per quel<strong>la</strong> autorità che ha <strong>la</strong> presente arenga in tutte<br />

le pene statuite contra transgressori quali si debbano punire secondo che in essi<br />

capitoli et ordini si contiene.<br />

Item che intorno alle col<strong>la</strong>tioni che si fanno, nelle quali si doveriano servare<br />

li ordini chiari sopra ciò fatti, per li quali si vede non essere licito dare mostaccioli,<br />

strufoli e più di quattro sorti di confetti per evitare le superflue spese che<br />

sopra ciò si faceano, se ricordi a tutti per <strong>la</strong> presente consulta ,che ognuno si<br />

guardi et guardare si debba da simili transgressioni et servino quanto nelli ordini<br />

sopra ciò fatti si contiene et anche intorno alli pasti, conviti, banchetti overo<br />

nozze, esortando chi ha da dare di sopravanzo lo debba dare ai poveri et non<br />

spenderlo vanamente con scandalo et mal’esempio, monstrando di non stimare<br />

patrie leggi et quel che più importa censure ecclesiastice.<br />

Item che l’illustri signori che saranno per li tempi debbano osservare li ordini<br />

dati intorno all’osservanza di dette leggi et che si debba congregare il Numero<br />

sopra ciò eletto almeno quattro volte per magistrato cioè dui volte il mese et<br />

basti un terzo per trattare <strong>la</strong> manutentione et osservanza predetta et per tenere a<br />

freno chi volesse transgredere et li transgressori siano puniti poiché altrimente <strong>la</strong><br />

legge andaria in oblivione. Ricordando ai signori cittadini che <strong>la</strong> città è molto<br />

lodata da convicini che habbi fatte queste leggi, le quali non si servando sarria<br />

poco honore al<strong>la</strong> città oltre il danno et che nell’intrata di ogni magistrato li<br />

priori novelli debbano semplicemente giurare di fare detta congregatione etiam<br />

che non bisognasse. Et che quelli del Numero che non saranno legitimamente<br />

impediti, rechiesti <strong>la</strong> sera inanti, non comparendo al suono del<strong>la</strong> campana, caschi<br />

ognuno in pena di un fiorino, se specchi et scriva al libro di specchio et sia<br />

applicato al Monte del<strong>la</strong> Pietà et non se li possi fare gratia se non dall’arenga; et<br />

non se specchiando subito, li contumaci debbano pagare detta pena. Ognuno de<br />

signori priori et il cancelliero, subito et incontinenti et se intendano essere debitori<br />

di questo al Monte del<strong>la</strong> Pietà et li montisti in fine di ogni magistrato se ne<br />

informino et faccino sequestrare <strong>la</strong> bolletta delli transgressori (...).<br />

37. 1589, luglio 1<br />

Bando<br />

Bando del governatore di Spoleto sul rispetto delle disposizioni<br />

di cui sopra<br />

Al nome di Dio amen.<br />

Il molto illustre et reverendissimo monsignor Francesco Liparolo vescovo de<br />

Capri, di questa illustre città et meretissimo governatore, volendo con ogni op-


Spoleto<br />

731<br />

portuno remedio provedere all’osservanza de capitoli et ordini già fatti per ordine<br />

et decreto del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga et consiglio pubblico del<strong>la</strong> subdetta città, sopra <strong>la</strong><br />

riformanza et moderatione delle doti et vestire delle donne et altre superfluità,<br />

confirmate da Pio Quinto et successivamente da Gregorio XIII de felice memoria<br />

si come si può vedere per li brevi apostolici sopra ciò espediti et altre volte<br />

publicati in essa città, per il presente pubblico banno non ricedendo perhò dall’altri<br />

banni publicati per il passato anzi quelli in tutto et per tutto confirmando,<br />

prohibisce, ordina et espressamente comanda, etiam ad istanza del Numero deputato<br />

sopra le doti et capitoli predetti, che per l’advenire non sia qual si voglia<br />

persona di qual si voglia stato, grado, conditione o sesso, tanto cittadini quanto<br />

contadini, tanto maschi quanto femine, che ardischino ne in modo alcuno presumino<br />

contravvenire alli detti ordini, statuti et capitoli ma li debbiano invio<strong>la</strong>bilmente<br />

osservare ad litteram nel modo che stanno sotto le pene in esse contenute<br />

et altre ad arbitrio di sua signoria illustre et reverendissima. Et perché si è inteso<br />

che molte donne ardiscono portare veste di colore cremisino o di paonazzo cremisino<br />

tanto di drappo come di panno, veste di drappo foderate di drappo, bosti<br />

giopponi di broccati de oro, di te<strong>la</strong> de oro o di argento et maniche di detti<br />

broccati et tele, pendenti all’orecchie et maniglie et perle, catene de oro fuor<br />

dell’ordine, cappelli ornati contra l’ordine del<strong>la</strong> legge et altri ornamenti prohibiti,<br />

il che viene di diretto contro l’ordini sopradetti. Però sua signoria illustre et reverendissima<br />

volendo anche a questo provvedere, advertisce chi haverà dette veste<br />

bosti, maniche, giopponi, pendenti, maniglie, perle, catene fuor dell’ordine, cappelli<br />

ornati contra l’ordine et altri ornamenti contro l’ordini de dette leggi non le<br />

usi in modo alcuno perché si procederà con ogni rigore alle pene contenute in<br />

detti capitoli et ordini. Et de più ad altre pene pecuniarie ad arbitrio di sua<br />

signoria reverendissima d’aplicarsi <strong>la</strong> metà all’accusatore quale sarrà tenuto segreto.<br />

Et per levare l’occasioni de simili trasgressioni, ordina vieta et prohibisce a<br />

tutti et singuli sarti, capi mastri, <strong>la</strong>voranti et coscitori et altre simile persone di<br />

qualunche conditione del<strong>la</strong> città subdetta et habitanti et a donne o altri che racamassero<br />

o, cuscissero che non ardischino in nisun modo fare alcun <strong>la</strong>voro o vestimento<br />

contra <strong>la</strong> forma di detti ordini sotto pena et al<strong>la</strong> pena de venticinque scudi<br />

de oro, d’applicarsi al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica per un terzo et per l’altro<br />

terzo all’accusatore, quale sarrà tenuto segreto et per l’altro terzo all’esecutore et<br />

li tre tratti de corda da darselli irremissibilmente et publicamente nel giorno del<br />

mercato et di essere cacciati del<strong>la</strong> città senza che mai vi possino tornare sotto<br />

pena del<strong>la</strong> frusta. Notificando che contro li transgressori si procederà tanto contro<br />

li huomini quanto donne con ogni rigore et per obviare alle fraude che fanno<br />

detti sarti si manderanno, dopo <strong>la</strong> publicatione del presente banno, l’esicutori per<br />

le botteghe et case de sarti acciò faccino diligenza di trovare le contravenzioni che<br />

sarranno nelle vesti, lequali si haveranno per conventi senza altra dechiaratione et<br />

si procederà all’esecutione irremississibilmente et il medemo si farrà contro queste<br />

donne et si vedranno portare vesti et altri abigliamenti contro li sopradetti ordini<br />

et capitoli. Et perché si intende che li contadini ancor essi vanno trasgredendo<br />

detti ordini sotto pretesto di poter fare et dire per essere cittadini exprivilegio.


732 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Però sua signoria reverendissima avertisce detti contadini et anco contadini<br />

fatti cittadini, che debbano ad unguem observare detta legge tanto nelle dote<br />

come anche nelli arredii, veste, mance, pasti et altre cose che parlino detti capitoli<br />

sotto pene in essi contenute et altre da imporsi a suo arbitrio. Certificando<br />

ogniuno che contro li inobedienti se procederà con ogni rigore per denuntia,<br />

accusa, inquisitione, quere<strong>la</strong> et in ogni altro meglior modo. In fede et cetera.<br />

Datum ex arce Spoleti die septima iulii 1589.<br />

Franciscus episcopus et gubernator.<br />

Nicolò Benedetti cancelliere<br />

38. 1598, novembre 17<br />

Riformanze<br />

Capitoli sull’osservanza del<strong>la</strong> prammatica delle doti e dei corredi<br />

Congregato Numero dotium coram prefatis illustrissimis dominis prioribus,<br />

in valida quantitate, in quo ego cancel<strong>la</strong>rius legi decretum generalis arenghe 24 .<br />

Magnificus et excellens dominus Solon Campellus iuris utriusque doctor<br />

dixit: che l’illustrissimi signori chiamino tre o 4 del presente Numero a formare<br />

un capitolo per esporlo a nostro signore sopra l’osservanza del<strong>la</strong> parmatica<br />

delle dote et arredii nel quale si metta in consideratione a Sua Santità l’inosservanza<br />

di detta parmatica dopo che a sua beatitudine è piaciuto levar via <strong>la</strong><br />

scomunica et che, considerando questa città lo stato suo et quanto torni inutile<br />

pubblico et universale di tutti <strong>la</strong> osservatione di questa legge desidera, da Sua<br />

Santità modo con il quale si habbia da osservare et, giudicando <strong>la</strong> Santità sua<br />

che questa somma sia poco rispetto alli tempi che corrono, ne i quali il valor<br />

delle cose generalmente è cresciuto, proporre a tassare <strong>la</strong> dote fino al<strong>la</strong> somma<br />

di mille et cinque cento fiorini di moneta di Marcha con una veste o più di<br />

drappo che non passino il valore di cento fiorini de moneta simile da darseli<br />

dal padre o da altri dotanti. Con questo che si havessero a tor via tutte le<br />

co<strong>la</strong>tioni et fazzoletti che si sogliono dare escetto per lo sposo et per li suoi<br />

familiari di casa che habitano con esso et tor via anche tutte altre veste festive<br />

et ornamenti soliti a darsi da padri, fratelli et altri che dotano <strong>la</strong> donna. Et<br />

giudicando <strong>la</strong> Santità sua che questa provisione sia bona, si degni darce<strong>la</strong> per<br />

legge con quelle pene contro li trasgressori et altri ordini che piacerà al<strong>la</strong> Santità<br />

sua. Et formato che sia questo capitolo si debbia leggere nel presente<br />

Numero acciò che ogniuno ve possa aggiungere et minuire et dirci il suo parere<br />

ma prima il presente decreto si debbia riportar nell’illustrissimo conseglio al<br />

cui più sano parere il presente Numero se ne porta.<br />

24 Si tratta dell’arenga del 2 ottobre del 1598.


Spoleto<br />

39. 1598, dicembre 6<br />

Capitoli<br />

Capitoli sopra le doti inviati al papa per l’approvazione<br />

733<br />

Alli signori ambasciatori.<br />

Expurre a nostro signore <strong>la</strong> necessità che questa città ha havuta in ogni<br />

tempo porre una rego<strong>la</strong> per le dote et arredii delle donne da non potersi trasgredere<br />

da qualunque si sia et che, dopo che al<strong>la</strong> Santità sua piacque, con<br />

molta prudenza levar via <strong>la</strong> scomunica dal<strong>la</strong> nuova parmatica contra li trasgressori<br />

senza alcuno timore de altre pene contenute in quel<strong>la</strong> pubblicamente essersi<br />

da molti et molti venuto al<strong>la</strong> trasgressione non pare del<strong>la</strong> quantità delle doti ma<br />

anche di quel che apparisce intorno al vestire et co<strong>la</strong>zioni. Però desiderarsi dal<strong>la</strong><br />

Santità sua modo con il quale si habbi invio<strong>la</strong>bilmente a servare una tal riforma<br />

et perché l’attioni humane sonno tutte variabili et, quel che in un tempo si è<br />

giudicato convenienti, in un altro tempo è molto disconveniente et per vedersi<br />

generalmente accresciuto il valore di tutte le cose, essersi pensato che <strong>la</strong> detta<br />

dote che secondo <strong>la</strong> detta riforma era mille fiorini di Marca, si accresca che il<br />

tutto arrivi al<strong>la</strong> somma di mille et cinquecento fiorini simili. Et che il padre,<br />

fratelli o altri dotanti non possano spendere per vestire <strong>la</strong> donna da marito, per<br />

vesta di drappo, se non <strong>la</strong> somma di cento altri fiorini simili si ché in tutto, tra<br />

<strong>la</strong> dote et il vestire, non passi mille et seicento fiorini. Con questo che si levin<br />

via tutte co<strong>la</strong>zioni tanto per li homini come per le donne et fazoletti salvo che<br />

lo sposo una sol volta che andarà a vedere <strong>la</strong> sua sposa possa condur seco<br />

padre, fratelli, nepoti et altri che cohabitanno seco sotto un istesso foco et non<br />

altra persona for di casa ancorché fussero fratelli carnali. Et il simile se intenda<br />

delle donne et ove anco vi sia l’abuso introdotto dalle donne di dare oltre all’arredio<br />

tassato canestri piene di panno di lino et di <strong>la</strong>na et altri mobili.<br />

Et così accrescere <strong>la</strong> dote per le donne del contado, che ove era tassata di<br />

duicento fiorini di Marca, sia di fiorini trecento. Et piacendo al<strong>la</strong> Santità sua<br />

questa riforma se degni, per conservazione di questa città, da darci per legge<br />

con quelle pene contra li trasgressori che parerà al<strong>la</strong> prudenza sua per stabilimento<br />

et manutenzione di esso. Et nel rimanente insino al vestire et ornamenti,<br />

confirmare <strong>la</strong> detta riforma di prima.<br />

40. 1599, luglio 3<br />

Riformanze<br />

Proposta di riforma delle disposizioni suntuarie<br />

Primo capitulo: sopra le tasse delle doti. Che per l’avvenire per qualsivoglia<br />

donna del<strong>la</strong> città di Spoleto ovvero habitante, di qualunque conditione, dignità,


734 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

grado, età et preminenza si sia che si maritasse o dovesse maritarsi nel secolo,<br />

non si possa dare, promettere o convenire ne pigliare ne ricevere per dote altro<br />

che <strong>la</strong> somma di mille et cinquecento fiorini correnti di Marca. Et per le donne<br />

del contado di Spoleto fiorini trecento simili intendendo le donne del contado<br />

esser quelle che continuamente habitano nel contado et li loro padri et fratelli<br />

habitano in contado esercitando li mistieri rusticali ancorché ex privilegio fussero<br />

cettadini.<br />

Secundo capitolo: sopra il vestire delle donne. Item che il padre, madre, avi,<br />

avia, fratello, zii o altre persone attinenti al<strong>la</strong> donna da maritarsi, al<strong>la</strong> detta somma<br />

non possano fare se non una veste et una zimarra di drappo le quali arrivino<br />

al<strong>la</strong> somma di cento altri fiorini simili et che le dette donne non possino<br />

portare più di una veste et una zimarra di drappo di qualsi voglia sorte ma che<br />

non sia di velluto rosso o pavonazzo cremesino ne di te<strong>la</strong> d’oro o d’argento; a<br />

qual veste non si possino fare finimenti alcuni salvo una pistagna simplice del<br />

medesmo drappo ovvero trina di seta.<br />

Et il padre o altri che dotarà <strong>la</strong> donna oltre alle dette veste de drappi non<br />

possa farli più di una veste di panno purchè non sia di rosato o pavonazzo oltre<br />

alle veste cotidiane.<br />

Et che <strong>la</strong> zimarra si possa ornare anco con un passamano oltre al<strong>la</strong> pistagna<br />

predetta, con l’abbottonatura di seta.<br />

Al capitolo di ovviare che non si possano far fraude che ogni donatione<br />

propter nuptias o in altra maniera che si facesse, tanto avanti al matrimonio, nel<br />

trattato quanto nel contratto di esso, dal marito o sposo, padre, fratelli ovvero<br />

altri parenti dello sposo o marito al<strong>la</strong> sposa o moglie, se intenda nullo e di<br />

veruno valore; et il notaro che se ne rogasse et li contrahenti caschino nelle<br />

pene contenute nel<strong>la</strong> presente constitutione come tal donatione fatta in fraude<br />

del<strong>la</strong> legge et per conoscere <strong>la</strong> bona fede del padre, fratelli o altri che costituiscono<br />

<strong>la</strong> dote, oltre al<strong>la</strong> somma tassata.<br />

Al capitolo del<strong>la</strong> tassa dell’arredio. Che le madri, ave et altri parenti così<br />

maschi come femine dotanti <strong>la</strong> donna da maritarsi oltre all’arredo tassato nelli<br />

capitoli, non possano in modo alcuno, sotto le pene contenute in essi, dare al<strong>la</strong><br />

donna che si maritarà mobili d’alcuna sorte né biancherie che si portano nel<br />

canestro et che onninamente si intenda levato l’abuso del detto canestro introdotto<br />

con <strong>la</strong> forma delli presenti capitoli.<br />

Al capitolo delli fazzoletti et co<strong>la</strong>zioni. Che lo sposo o marito <strong>la</strong> prima volta<br />

che andarà a visitare <strong>la</strong> sposa, non vi possa manare altri se non li familiari di<br />

casa che con lui habitano et vivono in communione ad un pane et un vino<br />

ancorchè fussero padri et fratelli dello sposo et non se li possa dare se non un<br />

fazzoletto et <strong>la</strong> co<strong>la</strong>tione contenuta nelli capitoli et non se vi possano menar più<br />

<strong>la</strong> prima volta.


Spoleto<br />

APPENDICE<br />

CASTAGNOLA<br />

INDICE DELLE FONTI<br />

735<br />

Sec. XVI<br />

Statuti<br />

SASS, ASCS, Statuti, n. 8.<br />

Del<strong>la</strong> pena di quelli che piangeranno drieto al morto per <strong>la</strong> strada ad<br />

alta voce (c. 73v)<br />

FONTI<br />

Sec. XVI<br />

Statuti<br />

Del<strong>la</strong> pena di quelli che piangeranno drieto al morto<br />

per <strong>la</strong> strada ad alta voce<br />

Item stabilimo et ordinamo che quando accascasse che alcuna persona del<br />

detto castello o destretto moresse nessuna persona ardisca o presuma andare né<br />

stare fuor di casa del morto senza cappello né cavarse capelli dal capo né batter-


736 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

se con le mani, eccetto il padre per il figlio et il figlio per il padre et il fratello<br />

per il fratello et altri morti sino in terzo grado. Né nessuna donna ardisca ne<br />

presuma andare drieto al morto se non quanto dura lo spatio di detta casa e di<br />

due altre case a quel<strong>la</strong> contigue et contrafaciendo paghi in nome di pena vinti<br />

soldi et nessuno che andarà doppo il morto per <strong>la</strong> strada al<strong>la</strong> chiesa o nel<strong>la</strong><br />

chiesa possa né deva piangere ad alta voce in modo che sia sentito, sotto pena<br />

di vinti soldi. Et il podestà sia tenuto ricercare delle cose predette et punire li<br />

colpevoli et contrafacienti.


Spoleto<br />

CERRETO DI SPOLETO<br />

INDICE DELLE FONTI<br />

737<br />

1. 1380 (in copia riformata del 1509)<br />

Statuti<br />

Cerreto di Spoleto, Archivio storico comunale, Statuto e capitoli, n. 30.<br />

De modo et ordine tenendo in exequiis mortuorum. Lib. 4, Rub. 47 (cc.<br />

155v-156r)<br />

De ordine servando in nuptis. Lib. 4, Rub. 56 (c. 159rv)<br />

2. 1539, luglio 22<br />

Riformanze<br />

SASS, ASCS, Miscel<strong>la</strong>nea B (1539-1599), b. 2.<br />

Decreti del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga di terra di Cerreto sui funerali, sulle doti e<br />

sui banchetti nuziali (fasc. 12)<br />

3. [1570]<br />

Capitoli<br />

Cerreto di Spoleto, Archivio storico comunale, Statuto e capitoli, n. 35.<br />

❑ Capitoli delle doti che assegna <strong>la</strong> città di Spoleto alle donne. Vedi<br />

Spoleto n. 28, 1570, dicembre 9. Bandi, Sopra <strong>la</strong> reforma e moderazione<br />

delle doti e vestir delle donne et altre superfluità


738 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

FONTI<br />

1. 1509<br />

Statuti<br />

De modo et ordine tenendo in exequiis mortuorum<br />

Item statuimus et ordinamus quod nul<strong>la</strong> persona tempore luctus alicuius defuncti<br />

vel defunctorum, audeat, vel presumat scapigliare, raschare, vel graffire ita<br />

quod sanguis de facie, vel pectore exeat vel emanet exceptis consanguineis et<br />

affinibus usque in tertium gradum secundum ius canonicum pena XX solidorum<br />

pro quolibet et vice qualibet. Item quod aliquis pro aliquo mortuo vel mortua<br />

non possit, vel valeat se induere de aliquo panno lugubri nigro, visidi vel bruno<br />

nisi uxor pro viro, filii pro patribus, fratres carnales, nepotes pro avis patruis vel<br />

aunculis, filie sorores et nepotes et uxores predictorum pena centum solidorum<br />

pro quolibet et vicequalibet, nec aliquis ire debeat ad comedendum ad domum<br />

defunti dumtaxat hiis exceptis pena XX solidorum a quolibet contrafaciente et<br />

vice qualibet. Item quod nul<strong>la</strong> mulier tempore luctus debeat ire post portum ad<br />

eccelesiam plorando vel aliter pena XX solidorum pro qualibet nisi quatuor vel<br />

sex mulieres defuncto tantum attinentes que ire valeant non tamen plorando sed<br />

pro sepeliendo corpus defuncti. Item quod nullus extra domum nisi prima die<br />

luctus valeat, vel debeat plorare, vel luctum facere pena XX solidorum pro quolibet<br />

et vice qualibet et quod quomodocumque fieret luctus in terra Cerreti, vel<br />

burgo unus ex officialibus capitanei predicti accedere debeat cum famiglia et bayulo<br />

ad videndum perquirendum et intimandum de predictis pena centum solidorum<br />

et predicta vendicent sibi locum in quolibet castrorum et vil<strong>la</strong>rum dicte terre<br />

et quilibet sit legitimus accusator et teneatur secretus. Item addicimus quod quotiens<br />

contigerit aliquem mori extra terram Cerreti ipsius corpus non possit introduci<br />

intus terram pena XXV librarum heredibus ipsius defunti et in hoc capitaneus<br />

et alii officiales taliter se opponant ne intus introducatur pena XXV librarum.<br />

De ordine servando in nuptis<br />

Item statuimus et ordinamus quod nullus de terra Cerreti vel eius destrictus<br />

audeat vel presumat in aliquibus nuptiis fiendis fieri, seu fieri facere aliquas<br />

expensas pro carnibus recensibus, vel sa<strong>la</strong>tis vel aliquo, sub certa pena centum


Spoleto<br />

739<br />

solidorum. Volumus tamen quod liceat unicuique nuptias facienti die nuptiarum,<br />

vinum tantum dare ad bibendum venientibus ad nuptias pro ut de sui processerit<br />

voluntate. Item quod nullus masculus vel femina possit mictere, vel passare,<br />

seu micti, vel portari facere aliquod canestrum, vel ensenium, neque pizzam farinei<br />

sponsalibus seu sponsatis sub dicta pena. Item quod nullus possit, vel debeat<br />

nec ad donum sponsi, vel sponse ad comedendum infra octo dies tempore nuptiarum<br />

per modum convivii sub dicta pena. Item quod nullus debeat facere aliquam<br />

strennam, vel manciam dictis sponsalibus, vel alicui ipsorum in aliquo loco,<br />

sub dicta pena et de predictis quilibet sit legitimus accusator et habeat quartam<br />

partem banni et teneatur secretus et si acciderit aliquam nuptui se tradere que<br />

habuerit alium virum teneatur ire ad virum honesto modo post nuptias ad hoc<br />

ut differentia sit inter puel<strong>la</strong>m virginem et viduam.<br />

2. 1539 luglio 22<br />

Riformanze<br />

Decreti del<strong>la</strong> <strong>generale</strong> arenga del<strong>la</strong> terra di Cerreto sui funerali, sulle<br />

doti e sui banchetti nuziali<br />

Jehsus<br />

In Dei nomine amen. Infrascripta sunt quedam reformationes, sanciones et<br />

decreta ordinata inita et obtenta per arengum <strong>generale</strong> comunis et hominum<br />

terrae Cerreti celebrato in presenti anno 1539, indictione duodecima, sedente<br />

Paulo tertio pontifice maximo, die vero XXII mensis iulii dicti anni, super evidenti<br />

publica utilitate eiusdem generalis arengi prima proposita more solito et servatis<br />

servandis consulentibus nonnullis probis viris, per me Antonium notarium et<br />

cancel<strong>la</strong>rium infrascriptum scripta quarum tenor talis est videlicet.<br />

(...) Item ad tollendum abusiones in funeralibus, legem in futurum perpetuam<br />

ac perpetuo duraturam sanciri, visum fuit et reformatum extitit quod mulieribus<br />

quibuscumque cuiuscunque gradus et conditionis existant vetitum ac<br />

prohibitum sit associare defuntum ad ecclesiam cuius sepolturae traditur et ad<br />

seppelliendum portatur. Item quod redeuntes ad terram Cerreti minime queant<br />

adire aliam domum preter propriam causa renovandi luctum defunti etiam sibi<br />

attinentis in quovis gradu sed tamen prefatis redentibus liceat et licitum sit reiterare<br />

luctum ob mortem defunti qui una cum ipso permanebat in eadem domo<br />

ad unum panem et ad unum vinum et non aliter neque alio modo.<br />

Item quod mulieres cuiusvis conditionis non valeant nec possint ferre seu<br />

eorum caput ornare seu onerare, facendo viduanzam nisi dumtaxat pannis bommacinis<br />

nec eisdem mulieribus liceat vestire se vestibus vidualibus. Nisi dumtaxat<br />

ob mortem eorum mariti per annum e non ultra, sub pena et ad penam in<br />

quolibet dictorum casuum et pro qualibet et vice qualibet unius scuti auri applicandi<br />

comuni Cerreti et pro quarta executori de ea actualem facienti executio-


740 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nem et ad manum camerarii pervenire facienti.<br />

(...) Item bonum esse censuerunt in dotibus mulierum modum dari ac legem<br />

fieri in futurum perpetuo observaturam quod in dotem et pro dote cuiusvis mulieris<br />

nemini liceat dare ultra centum sexdecim ducatos dotales computato fulcimento<br />

et ex nunc ducatus dotalis valere inteligatur in bolonenis octuaginta duobus cum<br />

dimidio sub pena et ad penam centum florenorum Marchiae solvendorum de facto<br />

et incurrendorum tam per promictentes ultra dictam dotem quam per capientem<br />

et applicandorum pro dimidia Camerae magnificae civitatis Spoleti, pro altera Camerae<br />

comunis Cerreti et pro quarta executori de ea facienti inventionem et (exequetionem)<br />

cum ad hoc ut presens reformatio omni prorsus fraude invio<strong>la</strong>biliter<br />

observetur quod servatur et servari debeat ordo quem in huiusmodi dotibus promictenti<br />

observanti cives dictae magnificae civitatis Spoleti, sed quod non habeat<br />

locum in dotibus mulierum quae nuptui traduntur alicui doctori tam legis, quam<br />

medicinae.<br />

Item quod non liceat alicui tam mari quam feminae asportare ad domum<br />

alicuius defunti eo die quo defuntus traditur sepolturae alias res nisi panem et<br />

vinum, carnem decoctam et his similes quae possint illico commedi sub pena<br />

unius scuti ut supra applicandi camerae comunis Cerreti et pro quarta executori.<br />

Item reformaverunt et legem perpetuo duraturam sancierunt et abusiones in<br />

moderatasque impensas quae quottidie fiunt in conviviis nuptiarum tollendas esse<br />

censuerunt et propterea quod nemini cuiscunque gradus et conditiones existat<br />

liceat in futurum convitare filiam, sororem et aliam suam attinentem traductam<br />

ad domum mariti cum aliis personis nisi dumtaxat cum illis qui permanent in<br />

domo sui mariti ad unum panem et ad unum vinum et si dicta nupta non<br />

haberet in domo mariti aliquas feminas quod in isto casu tamen liceat ad convivium<br />

sui patris, fratris et adire cum quatuor mulieribus per eam convocandis in<br />

suam societatem et non ultra. Contrafacientes vero incidant in penam decem<br />

scutorum applicandorum pro ut supra videlicet: Camerae magnificae civitatis Spoleti<br />

et Camerae comunis Cerreti equis portionibus detracta quarta pro officiali<br />

facenti inventionem et exequtionem actualiter.<br />

3. [1570]<br />

Capitoli<br />

Capitoli delle doti che assegna <strong>la</strong> città di Spoleto alle donne 1<br />

1 Vedi Spoleto n. 28, 1570, dicembre 9. Bandi, Sopra <strong>la</strong> reforma e moderazione delle<br />

doti e vestir delle donne et altre superfluità.


TODI<br />

a cura di Nicoletta Paolucci


INTRODUZIONE<br />

Le serie che compongono l’archivio storico del comune, che è il fondo<br />

più importante per antichità e consistenza, permettono di ricostruire<br />

le vicende del<strong>la</strong> città 1 a partire dal 1208, epoca a cui risale <strong>la</strong> più antica<br />

pergamena del Diplomatico contenente l’atto di sottomissione del comune<br />

di Amelia 2 : a tale data l’istituzione comunale tuderte, già avviata dal<strong>la</strong><br />

seconda metà del XII secolo con un regime di tipo conso<strong>la</strong>re 3 , appare<br />

ormai consolidata per <strong>la</strong> presenza del podestà e del<strong>la</strong> sua curia 4 .<br />

L’anno 1208 segna dunque per Todi un capitolo fondamentale con<br />

l’affermarsi del<strong>la</strong> sua supremazia su Amelia cui seguiranno in rapida<br />

successione l’alleanza con Perugia nel medesimo anno 5 , <strong>la</strong> sottomissione<br />

di Terni nel 1217 6 , il riconoscimento da parte del<strong>la</strong> vicina Orvieto<br />

1 Per <strong>la</strong> storia politica ed istituzionale del<strong>la</strong> città di Todi nei <strong>secoli</strong> XIII e XIV resta<br />

fondamentale l’opera di G. CECI, Todi nel Medioevo, Todi 1897, cui si aggiungono G. CECI -<br />

U. BARTOLINI, Piazze e pa<strong>la</strong>zzi comunali di Todi, a cura di M. PERICOLI, Todi 1979; Le cronache<br />

di Todi (<strong>secoli</strong> XIII-XVI), a cura di G. ITALIANI, C. LEONARDI, F. MANCINI, E. MENESTÒ,<br />

C. SANTINI, G. SCENTONI, Firenze 1979; il testo di F. MANCINI, Todi e i suoi castelli, Perugia<br />

1986, ed il più recente contributo di L. ANDREANI, Todi al tempo di Iacopone, in Iacopone da<br />

Todi. Atti del XXXVII Convegno storico internazionale (Todi, 8-11 ottobre 2000), Spoleto<br />

2001, pp. 21-45. La ricerca condotta presso il locale Archivio Storico Comunale ha avuto<br />

come principale riferimento l’inventario compi<strong>la</strong>to nel 1860 da Lorenzo Leoni, poi ripreso ed<br />

ampliato da Giulio Peusi nel 1934 ed ancora oggi essenziale strumento di consultazione.<br />

2 ASCT, Diplomatico, Arm. I, Cas. I, n. 1.<br />

3 Cfr. E. MENESTÒ, Omaggio a Todi: <strong>la</strong> città tra alto e basso medioevo, in Spazi, tempi,<br />

misure e percorsi nell’Europa del bassomedioevo. Atti del XXXII Convegno storico internazionale<br />

(Todi, 8-11 ottobre 1995), Spoleto 1996, p. 37.<br />

4 Cfr. J. C. MAIRE VIGUEUR, Comuni e Signorie in Umbria, Marche e Lazio, Torino<br />

1987, p. 132.<br />

5 Sul patto più volte rinnovato tra le due città cfr. A. BARTOLI LANGELI, Codice Diplomatico<br />

del Comune di Perugia. Periodo conso<strong>la</strong>re e podestarile (1139-1254), I (1139-1237),<br />

Perugia 1983, pp. 94-95, doc. 43 e p. 193, doc. 75.<br />

6 ASCT, Diplomatico, Arm. I, Cas. I, n. 2.


744 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

del dominio sopra il castello di Montemarte, a lungo conteso dai due<br />

comuni in strenue lotte belliche e giudiziarie dalle sorti alterne 7 , infine<br />

<strong>la</strong> spontanea sottomissione dei nobili signori di Alviano nel 1232 8 .<br />

Tali avvenimenti costituiscono le tappe principali del<strong>la</strong> formazione di<br />

un comitatus ampio al punto da rendere <strong>la</strong> città dominante nel centro-sud<br />

del<strong>la</strong> Valle del Tevere: del<strong>la</strong> sua vastità e dell’impianto del<strong>la</strong><br />

sua struttura amministrativa interna ed esterna narrano i dati contenuti<br />

nei Catasti, nei Confini Diversi ed in partico<strong>la</strong>r modo nel Liber<br />

Foco<strong>la</strong>rium compi<strong>la</strong>to nel 1292, che forniscono l’immagine di un contado,<br />

originariamente suddiviso in senate, plebati, ville e castelli, rimasto<br />

sostanzialmente immutato, nonostante perdite e acquisizioni, fino<br />

in età moderna.<br />

La ricca documentazione offerta dalle oltre 790 pergamene del Diplomatico,<br />

in cui è inserito tra l’altro il Registrum Vetus Instrumentorum,<br />

fornisce utilissime informazioni anche in merito alle vicende di<br />

politica interna ed estera dei <strong>secoli</strong> XIII e XIV che videro <strong>la</strong> città<br />

coinvolta nel conflitto tra le contrapposte fazioni guelfa e ghibellina e<br />

nel loro alternarsi al potere 9 , che videro l’avvento di vari governi popo<strong>la</strong>ri<br />

segnati dal<strong>la</strong> presenza, a partire dal 1255 pur se ad intermittenza,<br />

di una magistratura di vertice come il capitano del popolo, dei consilia<br />

populi e dei consoli delle arti 10 , come pure videro i delicati equilibri<br />

nel rapporto con lo Stato del<strong>la</strong> Chiesa 11 . La serie, che si conclude nel<br />

1620, è una fonte imprescindibile per un lungo arco cronologico punteggiato<br />

di eventi importanti, come l’insediamento di un governatore<br />

pontificio nel 1368 a segnare il dominium del<strong>la</strong> Sede romana, e l’alternarsi<br />

di signori e regimi signorili che, in contrasto o in accordo<br />

7 Per <strong>la</strong> questione con i Montemarte, re<strong>la</strong>tiva agli anni 1229-1257, si veda ASCT,<br />

Diplomatico, Registrum Vetus Instrumentorum, cc. 145r-152v.<br />

8 Ibid. c. 39r e c. 51r.<br />

9 G. CECI, Todi nel Medioevo ... cit., p. 152 e ss.; J. C. MAIRE VIGUEUR, Comuni e<br />

Signorie in Umbria ... cit., p. 170.<br />

10 G. CECI, Potestà, capitani e giudici di Todi nel secolo XIII, in BDSPU, III (1897);<br />

E. PAOLI, Il purgatorio degli artigiani. Le corporazioni medievali di Todi tra economia, politica,<br />

religiosità e devozione, in “Itinerarium” Università, corporazioni e mutualismo ottocentesco:<br />

fonti e percorsi storici. Atti del Convegno di studi (Gubbio, 12-14 gennaio 1990), a<br />

cura di E. MENESTÒ e G. PELLEGRINI, Spoleto 1994 (Quaderni del « Centro per il collegamento<br />

degli studi medievali e umanistici nell’Umbria», 35), pp. 159-202.<br />

11 E. PAOLI, I Comuni umbri e il nascente Stato del<strong>la</strong> Chiesa: una difficile coesistenza,<br />

in Dal Patrimonio di San Pietro allo Stato Pontificio. La Marca nel contesto del potere<br />

temporale. Atti del Convegno di studio (Ascoli Piceno, 14-16 settembre 1990), a cura di<br />

E. MENESTÒ, Ascoli Piceno 1991, pp. 67-89.


Todi<br />

745<br />

con <strong>la</strong> Chiesa, <strong>la</strong>sciarono comunque tracce sensibili sull’apparato istituzionale<br />

del comune 12 .<br />

Fondamentali per <strong>la</strong> comprensione dell’assetto istituzionale sono le<br />

serie delle Riformanze e Decretali, i Memoriali dei Priori e l’Archivio<br />

Priorale, da cui si deduce il funzionamento delle varie magistrature che<br />

si sono succedute nel governo del<strong>la</strong> città dal periodo aureo dell’autonomia<br />

comunale, in cui le figure del podestà, del capitano del popolo e<br />

del consiglio <strong>generale</strong> godevano del<strong>la</strong> massima autorità politica ed amministrativa,<br />

per giungere al secolo XVI quando, malgrado <strong>la</strong> grande varietà<br />

di uffici e cariche istituzionali, esse finirono per perdere il loro peso<br />

politico soprattutto difronte ad una sempre più invadente ingerenza del<strong>la</strong><br />

Chiesa e in presenza di una “signoria di fatto” come quel<strong>la</strong> venutasi a<br />

creare quando Angelo degli Atti, sbaragliati dopo una lunga faida familiare<br />

i propri parenti-rivali, all’inizio del 1533 prese in mano, senza più<br />

alcuna opposizione, l’effettivo governo del<strong>la</strong> città 13 . La serie delle Riformanze<br />

copre più o meno continuativamente gli anni 1278-1809, con un<br />

vuoto di soli venti anni, dal 1370 al 1388, corrispondenti all’avvio del<strong>la</strong><br />

soggezione allo Stato del<strong>la</strong> Chiesa 14 . Altrettanto significativi sono infine<br />

gli statuti, l’insieme delle disposizioni prodotte dal comune a partire dal<br />

1275, dal constitutum che riunisce per <strong>la</strong> prima volta in un unico corpus<br />

vecchie consuetudines frammentarie e disposizioni preesistenti, per arrivare<br />

a raccolte sempre più artico<strong>la</strong>te, organiche e complete.<br />

Dunque, ai fini del<strong>la</strong> presente ricerca sono state prese in considerazione<br />

quelle serie che, sia cronologicamente che per contenuti, potevano<br />

condurre a risultati utili, cioè 776 pergamene sciolte, 9 registri di statuti,<br />

186 registri di riformanze e 13 buste di editti, precetti e bandi. Lo spoglio<br />

ha fornito 25 informazioni, di cui una soltanto proviene dal Diplomatico,<br />

ovvero un breve di Gregorio XIII emanato nel 1575 nel quale si<br />

conferma una riforma « del vestire et ornare le donne et moderare le<br />

tante spese superflue se fanno in far pasti » redatta da tre uomini appositamente<br />

scelti dal consiglio segreto e dai caporioni del<strong>la</strong> città su ordine<br />

del consiglio <strong>generale</strong> per « evitare et fugire il gran disordine che evidentemente<br />

si vede che sequitando tale superfluità per alcun tempo <strong>la</strong> città<br />

12 Sull’argomento si veda La cronaca todina di Ioan Fabrizio degli Atti, a cura di F.<br />

MANCINI, in Le cronache di Todi, cit., pp. 132-214. Cfr. anche J. C. MAIRE VIGUEUR, Comuni<br />

e Signorie in Umbria ... cit., pp. 192-195.<br />

13 Per un inquadramento <strong>generale</strong> delle vicende storiche tuderti nel Cinquecento si<br />

veda, oltre a La cronaca todina di Ioan Fabrizio degli Atti ... cit., anche A. BIAGETTI, La<br />

comunità di Todi ai tempi di Paolo III, a cura di R. ROSSELLI, Spoleto 1980.<br />

14 Il registro n. 49 è datato 1369 mentre il successivo, n. 50, reca <strong>la</strong> data 1389.


746 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

va con effetto in ruina; <strong>la</strong> decisione « di elegere tre huomini che essi tre<br />

da deputarsi siano quelli da far <strong>la</strong> riforma» e di mandar<strong>la</strong> a Roma « accompagnata<br />

da ambasciatori ... et se ce impetri sopra un breve con quelle<br />

pene che faceranno espedienti pecuniarie a detti reformatori ... Et se ce<br />

facci poner pene de scommuniche e censure » trova riscontro in una<br />

deliberazione consiliare registrata nel medesimo anno, in data 20 marzo,<br />

ed ancora è ripetuto in vulgari sermone italico in un bando datato 25<br />

marzo 1581 con il quale il governatore del<strong>la</strong> città dà esecuzione a quanto<br />

stabilito dal pontefice qualche anno prima con <strong>la</strong> dichiarata intenzione di<br />

morigerare « le pompe e le spese superflue che tuttavia si fanno negli<br />

ornamenti delle donne, nelle nozze, nei conviti, ne’ funerali et altre occasioni<br />

simili », evidenziando quanto ciò sia « utile e necessario all’honesto<br />

e quieto vivere » dell’intera comunità.<br />

All’esiguità del<strong>la</strong> documentazione pergamenacea supplisce quel<strong>la</strong> tratta<br />

dagli statuti cittadini, che costituiscono il corpus più rilevante del<strong>la</strong> raccolta,<br />

con 14 testi individuati: a proposito del<strong>la</strong> suddetta serie 15 occorre<br />

fare alcune precisazioni, dal momento che quanto emerso nel corso dell’indagine<br />

non coincide pienamente con quanto indicato nell’inventario<br />

Leoni-Pensi. Entrambi i redattori infatti, in tempi diversi, sembrano aver<br />

interpretato correttamente gli estremi cronologici dei pezzi solo per il<br />

volume n. 1, datato 1275 e contenente il Constitutum communis Tuderti,<br />

ed i volumi n. 5 e n. 6, due copie identiche dello statuto datato 1337<br />

con tutta probabilità destinate rispettivamente al podestà e ai magistrati.<br />

Il volume n. 2, che riporta il titolo Compi<strong>la</strong>tio omnium et singulorum<br />

decretorum statutorum et ordinamentorum factorum et editorum per officia<br />

dominorum Duodecim ... et per officia dominorum Octo conservatorum et<br />

defensorum status pacifici dicte civitatis, datato dai due studiosi tuderti al<br />

1335, contiene in realtà disposizioni statutarie aggiunte tra gli anni 1325<br />

e 1335; lo Statuto n. 4 del<strong>la</strong> serie, che nel suddetto inventario è datato<br />

al 1337 con <strong>la</strong> dicitura « con aggiunte fino al 1447 », risale, come giustamente<br />

segna<strong>la</strong>to nel Repertorio degli statuti comunali umbri 16 , al 1346 con<br />

15 Essa risulta composta da 9 volumi di statuti cittadini propriamente detti, numerati<br />

da 1 a 7b ai quali si aggiungono alcuni statuti di corporazioni, due statuti di confraternite,<br />

uno statuto re<strong>la</strong>tivo al vicino castello di Canale, un volume di Ordinamenti e Statuti<br />

sui danni dati, più altri registri fra cui il Libro dell’Accaval<strong>la</strong>ta e due copie del Liber<br />

Foco<strong>la</strong>rium Communis Tuderti.<br />

16 Repertorio degli statuti comunali umbri, a cura di P. BIANCIARDI e M. G. NICO<br />

OTTAVIANI, Spoleto 1992 (Quaderni del « Centro per il collegamento degli Studi medievali<br />

e umanistici nell’Umbria », 28), pp. 274-275.


Todi<br />

747<br />

aggiunte e riforme dal 1347 al 1520. Al 1337 risalgono come si è detto,<br />

gli Statuti nn. 5 e 6 del<strong>la</strong> serie, il cui contenuto normativo, seppur consistente,<br />

appare limitato rispetto allo Statuto n. 3 del<strong>la</strong> serie, genericamente<br />

attribuito ad un periodo posteriore al 1335 e anteriore al 1346, in cui<br />

<strong>la</strong> numerazione discontinua dei capitoli e <strong>la</strong> presenza di frequenti cancel<strong>la</strong>ture<br />

e annotazioni permette di confermare l’ipotesi, già avanzata da Leoni-Pensi<br />

e ribadita nel Repertorio 17 , che si tratti di una minuta dello<br />

Statuto n. 4 del<strong>la</strong> serie. È per questo motivo che, pur essendo cronologicamente<br />

posteriore, si è scelto di editare per intero proprio quest’ultimo<br />

che tra l’altro conserva ancora gli originali battici in legno collegati ad<br />

una pesante catena in ferro tramite <strong>la</strong> quale il volume, probabile copia<br />

ufficiale a disposizione pubblica, veniva fissato ad un supporto onde evitarne<br />

l’asportazione. Un’altra partico<strong>la</strong>rità da segna<strong>la</strong>re è inoltre il fatto<br />

che le due copie a stampa dello statuto datate da Leoni-Pensi al 1549, <strong>la</strong><br />

7a (su carta) e 7b (su pergamena), oltre ad essere state in realtà stampate<br />

nel 1551, come si legge nel<strong>la</strong> premessa sul verso del frontespizio, non<br />

sono altro che <strong>la</strong> riproduzione fedele in caratteri mobili di una parte<br />

delle rubriche e delle reformationes contenute nello statuto del 1347. Lo<br />

Statuto n. 7 del<strong>la</strong> serie archivistica, infine, è una copia del XV secolo<br />

acefa<strong>la</strong>, muti<strong>la</strong> e <strong>la</strong>cunosa, ancora dello Statuto n. 4, del quale a volte<br />

vengono riportati i titoli delle rubriche senza <strong>la</strong> trascrizione del testo<br />

re<strong>la</strong>tivo: in essa sono comunque contenute riforme e aggunte dal 1358 al<br />

1426 insieme ad altre non datate, tutte di una certa importanza perché<br />

uniche testimoni per quegli anni, alcuni dei quali, privi di Riformanze.<br />

L’unica fonte edita tra tutte quelle esaminate è lo statuto comunale<br />

del 1275, pubblicato da Getulio Ceci e Giulio Pensi nel 1897 18 ; allo<br />

stesso statuto e nello stesso anno Oscar Scalvanti 19 dedicò uno studio<br />

privilegiandone gli aspetti istituzionali e giuridici con partico<strong>la</strong>re riferimento<br />

al<strong>la</strong> presenza di elementi di diritto romano 20 .<br />

17 Ivi, p. 273, nota 1.<br />

18 G. CECI - G. PENSI, Lo statuto di Todi del 1275, Todi 1897.<br />

19 O. SCALVANTI, Lo statuto di Todi del 1275, in BDSPU, III (1897), pp. 325-372.<br />

20 Il più antico degli statuti tuderti è stato inoltre studiato dal punto di vista morfologico<br />

da Laura Andreani in occasione del recente convegno organizzato per il centenario del<strong>la</strong><br />

promulgazione dello Statuto comunale di Spoleto: L. ANDREANI, Per una morfologia del<strong>la</strong><br />

statutaria medievale umbra: lo statuto di Todi del 1275, in Gli statuti comunali umbri. Atti del<br />

Convegno di Studi (Spoleto, 8-9 novembre 1996), a cura di E. MENESTÒ, Spoleto 1997,<br />

pp. 43-66. Ulteriori studi esaurientemente segna<strong>la</strong>ti nel già citato Repertorio degli statuti comunali<br />

umbri, hanno preso in considerazione lo statuto non come documento in se stesso<br />

ma come fonte per <strong>la</strong> storia socio-politica ed economica del<strong>la</strong> città fra XIII e XIV secolo.


748 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Fra le altre fonti consultate, tutte inedite, le Riformanze hanno restituito<br />

un interessante numero di informazioni, sebbene ad iniziare solo<br />

dal 1398, ma con <strong>la</strong> possibilità di confronto con le additiones statutarie<br />

dell’anno corrispondente: è questo il caso del decretum prohibitionis ornamentorum<br />

del 1398, dell’additio capitulorum factorum pro ornamentis mulierum<br />

del 1401 e del decretum super signo Ebreorum del 1436 21 .<br />

Alcune disposizioni sono state infine tratte dal<strong>la</strong> serie Editti, Precetti<br />

e Bandi che ha inizio nel 1487: <strong>la</strong> ricerca è stata nello specifico resa più<br />

difficoltosa a causa dell’eterogeneità e mole del materiale, una raccolta di<br />

fogli sciolti contenenti «bandi, precetti, suppliche e carte diverse amministrative<br />

», secondo <strong>la</strong> definizione che ne dà lo stesso Inventario, firmate<br />

dal governatore, delegati del<strong>la</strong> provincia e priori, raccolte in 13 fascicoli<br />

purtroppo mancanti di indice ed ordine cronologico. Purtuttavia è stato<br />

possibile rintracciare tre testi che si riferiscono all’argomento del<strong>la</strong> ricerca,<br />

ascrivibili al<strong>la</strong> seconda metà del Cinquecento: un bando del giugno<br />

1558 emesso dal magnifico magistrato per volontà del consiglio <strong>generale</strong><br />

il cui contenuto, pur con altra forma, corrisponde al testo di una riformanza<br />

del medesimo anno, un editto emanato il 14 marzo del 1564 in<br />

cui i permessi e le « prohibitioni per obviare a i lussi, correggere, affrenare,<br />

modificare e reformare tutte le superfluità, eccessi et abusi» sono<br />

aval<strong>la</strong>te dal<strong>la</strong> « voluntà e assenso del<strong>la</strong> santità di nostro signore Pio papa<br />

quarto », infine il già citato bando del 1581.<br />

La testimonianza documentaria più antica contenente norme di carattere<br />

suntuario è appunto lo statuto del 1275 che presenta poche e semplici<br />

disposizioni re<strong>la</strong>tive ai banchetti, ai doni nuziali, al comportamento<br />

del<strong>la</strong> sposa ed una più artico<strong>la</strong>ta rego<strong>la</strong>mentazione in merito ai funerali,<br />

nel<strong>la</strong> quale si prescrive quali e quante persone possano essere presenti e<br />

ciò che debbono fare, mentre nelle compi<strong>la</strong>zioni statutarie trecentesche<br />

subentrano prescrizioni re<strong>la</strong>tive all’abbigliamento da osservarsi sia dalle<br />

donne del<strong>la</strong> città che da quelle del contado: si tratta di limitazioni e<br />

proibizioni in occasione delle nozze re<strong>la</strong>tive al comportamento del<strong>la</strong> sposa<br />

e dello sposo, al numero degli invitati, ai banchetti, ai doni, con una<br />

iniziale distinzione tra le cittadine e le comitatenses, le quali de predictis<br />

possint facere pro eorum velle sine pena, distinzione che si perde nei<br />

provvedimenti successivi che si arricchiscono nel tempo di ulteriori specificazioni<br />

riguardo <strong>la</strong> lunghezza delle vesti e dei mantelli, <strong>la</strong> foggia e<br />

21 Il decreto del 1436 è frutto di una compiuta e<strong>la</strong>borazione legis<strong>la</strong>tiva che raccoglie<br />

interventi sporadici ma noti per i quali cfr. A. TOAFF, Gli ebrei a Città di Castello dal<br />

XIV al XVI secolo, in BDSPU, LXXII (1975), p. 34, nota 60.


Todi<br />

749<br />

l’ampiezza delle scol<strong>la</strong>ture, i tipi di tessuti da utilizzare, <strong>la</strong> tipologia, <strong>la</strong><br />

quantità e il valore dei gioielli da indossare. Le disposizioni riguardano<br />

anche il modo di vestire degli uomini, sia cittadini che abitanti del contado,<br />

fatta eccezione per i milites, cui è consentito portare impune qualsiasi<br />

ornamento sui copricapi, indossare mantelli foderati di qualsiasi tessuto<br />

o pelliccia e portare altri capi di abbigliamento senza alcuna limitazione<br />

nelle misure e nel<strong>la</strong> foggia, possibilità quest’ultima riconosciuta anche<br />

a tutti coloro che superano i sessanta anni di età oltre che a iudices,<br />

iurisperiti et medici, i quali ad predictorum observantiam nolumus obligari.<br />

Molto dettagliata continua ad essere <strong>la</strong> normativa circa i funerali in<br />

cui, accanto alle preoccupazioni re<strong>la</strong>tive al<strong>la</strong> dignità del comportamento<br />

esteriore ed interiore da osservarsi tempore mortis alicuius sia dagli uomini<br />

che dalle donne, si accompagna l’interesse al contenimento delle spese<br />

pro funere alicuius persone civis vel comitatensis. Le eccezioni riguardano<br />

anche in questo caso milites, iudices, iurisperiti e le rispettive mogli oltre<br />

che presbiteri sive clerici in sacris ordinis constituti, ai quali è consentito<br />

essere portati in chiesa e sepolti in una cassa, mentre nobiles, magnates,<br />

iudices, iurisperiti, le loro mogli ed i loro figli hanno il diritto di avere al<br />

proprio funerale ultra duos torticcios qui esse possint quanticumque ponderis<br />

(...) p<strong>la</strong>cuerit, a differenza dei popu<strong>la</strong>res, cui non liceat tenere vel portari<br />

facere ultra duos torticcios cere (...) ponderis triginta librarum ad plus,<br />

e dei milites, che possint portari et haberi quotcumque torticci et quanticumque<br />

ponderis prout voluerint.<br />

Un elemento interessante emerge dai documenti nn. 7 e 8 (si tratta<br />

del testo di una riformanza poi confluito in un’addizione statutaria del<br />

1398) in cui, al momento di ribadire e specificare divieti e permessi a<br />

proposito degli ornamenti muliebri, viene effettuata una distinzione tra le<br />

mogli dei nobili, dei militi e dei giudici civitatis et comitatus Tuderti e le<br />

mogli dei novi homines popu<strong>la</strong>res civitatis et comitatus predicti, così come<br />

nel<strong>la</strong> stessa fonte vengono introdotti divieti partico<strong>la</strong>ri per le famu<strong>la</strong>e seu<br />

concupine alicuius civis Tudertini et comitatensis ac habitatoris continue in<br />

civitate Tuderti. In ogni caso le regole tendono a coinvolgere e colpevolizzare<br />

anche gli artefici (sartores seu sutores) degli abiti e degli ornamenti<br />

illegali (artifices seu aurifices), come pure coloro che vorranno acquistare<br />

aliquod genus dictorum ornamentorum prohibitorum extra civitatem et comitatum<br />

Tuderti. Da sottolineare <strong>la</strong> costante e quasi ossessiva attenzione<br />

all’attività del podestà, del capitano e degli ufficiali preposti che sono<br />

tenuti ad indagare d’ufficio, a perseguire i contrafacientes e il cui corretto<br />

assolvimento dei compiti sarà verificato all’epoca del proprio sindacato.<br />

Nel<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> quattrocentesca gli argomenti continuano<br />

ad essere i medesimi degli anni precedenti: vi si aggiungono soprattutto


750 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

sempre maggiori partico<strong>la</strong>ri sui comportamenti permessi e non permessi<br />

ai diversi ceti sociali, sulle spese da farsi e da non farsi nei conviti, nei<br />

matrimoni e nei funerali, sulle misure, sulle quantità, sul<strong>la</strong> tipologia dell’abbigliamento.<br />

A questo fenomeno non sembra essere estraneo il passaggio<br />

a Todi di Bernardino da Siena attestato nel 1426 22 , le cui prediche<br />

veementi ed il cui impegno moralizzatore dovettero avere qui come<br />

altrove una parte non secondaria nel programma comunale di limitazione<br />

degli sprechi e delle ostentazioni confluendo in un’addizione statutaria<br />

circa il lusso eccessivo nelle vesti e negli ornamenti emanata proprio nel<br />

medesimo anno. L’unico tema del tutto nuovo è costituito da un decretum<br />

super signum Ebreorum nel quale si sottolinea <strong>la</strong> necessità di distinguere<br />

con un marchio rotondo e di colore giallo, del quale si forniscono<br />

anche le misure ed il disegno, da portare in pectore destro, tutti gli Ebrei<br />

maschi aventi più di dieci anni abitanti nel<strong>la</strong> città e nel suo comitato,<br />

obbligando contemporaneamente tutte le donne Ebree aventi più di dieci<br />

anni ed abitanti nel<strong>la</strong> città e nel contado ad indossare ad entrambe le<br />

orecchie un anulum seu circulum vel circiglium.<br />

Nel passaggio al secolo successivo <strong>la</strong> normativa <strong>suntuaria</strong> si accresce<br />

di nuovi provvedimenti, documentati non tanto dallo statuto pubblicato<br />

al<strong>la</strong> metà del secolo, che è in realtà una copia parziale di un testo ormai<br />

vecchio di più di due <strong>secoli</strong>, come si è precedentemente sottolineato,<br />

quanto da riformanze e bandi, dai quali si possono ricavare alcuni fattori<br />

di novità rispetto alle epoche precedenti: le proibizioni e le concessioni,<br />

soprattutto in merito ad abbigliamento e ornamento, vengono diversificate<br />

non tanto per ceto sociale quanto per circoscrizione urbana: quelli<br />

« de <strong>la</strong> città sopra », da intendersi gli abitanti <strong>la</strong> zona circostante <strong>la</strong> piazza<br />

racchiusa entro <strong>la</strong> prima cerchia di mura, « di qualsivoglia grado, conditione,<br />

dignità e preminenza », vengono distinti dai borghigiani cioè dagli abitanti<br />

delle zone sviluppatesi dall’età medioevale tra <strong>la</strong> seconda e <strong>la</strong> terza<br />

cerchia muraria, « di qualsivoglia grado, preminenza e facultà », ed infine<br />

dai contadini, con <strong>la</strong> so<strong>la</strong> esclusione delle « creature che andassero a battesimo<br />

e finchè saranno d’età d’anni cinque ». L’obbligo dell’osservanza delle<br />

regole suntuarie rivolto a « ciaschun homo et donna del<strong>la</strong> città e del contado<br />

di qualsivoglia stato, grado e conditione » è ribadito nel bando del<br />

1581 che a sua volta conferma il contenuto del breve pontificio emanato<br />

nel 1575: in tali documenti si esprime anche l’intenzione di distinguere le<br />

donne di ma<strong>la</strong>ffare, « cortigiane e pubbliche meretrici », da quelle bone<br />

22 M. BIGARONI, San Bernardino a Todi, in “Studi Francescani”, 73 (1978), pp. 109-125.


Todi<br />

751<br />

fame mediante il divieto di indossare determinate vesti o gioielli oltre che<br />

tramite rigide disposizioni di comportamento. Nelle medesime fonti si<br />

evidenziano inoltre dettami re<strong>la</strong>tivi al<strong>la</strong> cerimonia del battesimo, con <strong>la</strong><br />

raccomandazione al<strong>la</strong> massima semplicità ad removendam pompam et superfluitatem<br />

que fieri consuevit quando infantes tam masculi quam femine<br />

ad baptismum deferuntur.<br />

Ancora re<strong>la</strong>tivamente al materiale cinquecentesco si può mettere in<br />

rilievo un altro fattore di novità <strong>la</strong>ddove il denaro ricavato dalle multe<br />

viene in parte destinato al Monte di Pietà, sottolineando <strong>la</strong> volontà dei<br />

legis<strong>la</strong>tori di indirizzare una porzione delle risorse dei ceti privilegiati<br />

verso i meno abbienti « per soventione de le povere persone» 23 .<br />

L’elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />

∗ Statuti cittadini: ASCT, nn. 1-7b (1275-1551).<br />

∗ Riformanze: ASCT, nn. 1-186 (1278-1599).<br />

∗ Bandi: ASCT, Editti, Precetti e Bandi, bb. nn. 1-13 (1487-1599).<br />

∗ Altre serie: ASCT, Diplomatico, pergamene e carte diverse dal 1208 al 1599.<br />

∗ Statuti del territorio: Canale: Statuto di Canale confrontato con i testi di Porchiano<br />

e Giove, a cura di G. SCENTONI, Perugia 1984 (Quaderni del « Centro<br />

per il Collegamento degli Studi medievali e umanistici nell’Università di Perugia<br />

», 10); Marsciano: Lo statuto di Marsciano del 1531, a cura di G. SCEN-<br />

TONI, Spoleto 1992 (Quaderni del « Centro per il Collegamento degli Studi<br />

medievali e umanistici in Umbria », 26); Poggio Aquilone: Statuto del castello<br />

di Poggio Aquilone, a cura di G. SCENTONI, Perugia 1985 (Archivi dell’Umbria.<br />

Inventari e ricerche, 6).<br />

23 Cfr. Per soventione de le povere persone. Aspetti del credito a Perugia da Monte di<br />

Pietà al<strong>la</strong> cassa di Risparmio, a cura di C. CUTINI con saggio introduttivo di A. GROH-<br />

MANN, Perugia 2000.


1. 1275<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 1.<br />

INDICE DELLE FONTI<br />

Ed.: G. CECI - G. PENSI, Lo Statuto di Todi del 1275, Todi 1897.<br />

Quod nullus promittat nisi unum lectum (P. I, Rub. 71, c. 6v)<br />

De conviviis sive de numptis (P. I, Rub. 97, c. 8v)<br />

De consuetudine mortuorum (P. II, Rub. 69, cc. 11v-12r)<br />

2. 1325-1335<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 2.<br />

De pena mulierum aurum vel argentum vel <strong>la</strong>pides pretiosas portantium<br />

(cc. 40v-41r)<br />

3. 1337<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 5.<br />

De modo servando tempore mortis alicuius (Dist. IV, Rub. 146, cc. 150v-<br />

152r)<br />

De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum portantium ornamenta<br />

prohibita (Dist. IV, Rub. 175, cc. 162r-163v)<br />

4. 1337<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 6.


754 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

❑ De modo servando tempore mortis alicuius (Dist. IV, Rub. 146, cc.<br />

152v-153v). Vedi n. 3, 1337. Statuti, Rub. 146.<br />

❑ De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum portantium ornamenta<br />

prohibita. (Dist. IV, Rub. 175, cc. 164r-165v). Vedi n. 3, 1337. Statuti,<br />

Rub. 175.<br />

5. post 1335-ante 1346<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 3.<br />

❑ De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii et<br />

nuptiarum (Dist. III, Rub. 225, cc. 68v-69v). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />

Rub. 231.<br />

❑ De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam<br />

(Dist. III, Rub. 226, cc. 69v-70r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub.<br />

232.<br />

❑ De certis vestibus et ornamentis non deferendis per masculos (Dist. III,<br />

Rub. 227, c. 70rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 233.<br />

❑ De pena portantis mantellum contra formam infrascriptam vel aliud<br />

vestimentum (Dist. III, Rub. 228, cc. 70v-71r). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />

Rub. 234.<br />

❑ De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium contra<br />

capitu<strong>la</strong> suprascripta (Dist. III, Rub. 229, c. 71rv). Vedi n. 6, 1346.<br />

Statuti, Rub. 235.<br />

❑ De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />

officialibus ad praedicta deputandis (Dist. III, Rub. 230, cc. 71v-72r).<br />

Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 236.<br />

❑ De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius, et de<br />

pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus<br />

(Dist. III, Rub. 231, cc. 72r-74r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub.<br />

237.<br />

6. 1346<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 4.<br />

De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii et nuptiarum<br />

(Dist. III, Rub. 231, cc. 156v-157r)<br />

De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam<br />

(Dist. III, Rub. 232, c. 157rv)


Todi<br />

755<br />

De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos (Dist. III,<br />

Rub. 233, c. 157v)<br />

De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam vel aliud vestimentum<br />

(Dist. III, Rub. 234, cc. 157v-158r)<br />

De pena sartorum et eorum discipulorum et artificum facentium contra<br />

capitu<strong>la</strong> infrascripta (Dist. III, Rub. 235, c. 158rv)<br />

De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis officialibus<br />

ad praedicta deputandis (Dist. III, Rub. 236, cc. 158v-159r)<br />

De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius, et de<br />

pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus<br />

(Dist. III, Rub. 237, cc. 159r-160v)<br />

7. 1398, dicembre 12<br />

Riformanze<br />

ASCT, Riformanze e Decretali, n. 52 (1398-1404).<br />

Decretum prohibitionis ornamentorum (cc. 25r-26r)<br />

8. 1398<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 4.<br />

De ornamentis mulierum (Addictiones 1398, cc. 59r-60r). Vedi n. 7. Riformanze,<br />

1398, dicembre 12<br />

9. 1400, aprile 28<br />

Riformanze<br />

ASCT, Riformanze e Decretali, n. 52 (1398-1404).<br />

Decretum ne quis induat vestimenta lugubria contra formam stabilitam<br />

(cc. 57v-58r)<br />

10. 1401, agosto 31<br />

Riformanze<br />

ASCT, Riformanze e Decretali, n. 52 (1398-1404).<br />

Additio capitulorum factorum pro ornamentis mulierum (cc. 79v-80r)


756 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

11. 1401, agosto 31<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 4.<br />

Contra aurifices facientes ornamenta prohibita et cetera (Addictiones 1401,<br />

c. 60rv). Vedi n. 10. Riformanze, 1401, agosto 31<br />

12. sec. XV<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 7.<br />

❑ De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii et<br />

nuptiarum (Dist. III, Rub. 231, c. 100v). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />

Rub. 231.<br />

❑ De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam<br />

(Dist. III, Rub. 232, c. 100v). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 232.<br />

❑ De certis vestibus non portandis per masculos (Dist. III, Rub. 233,<br />

c. 100v). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 233.<br />

❑ De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />

officialibus ad praedicta deputandis (Dist. III, Rub. 236, cc. 100v-<br />

101r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 236.<br />

❑ De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius, et<br />

de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus<br />

(Dist. III, Rub. 237, c. 101rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />

Rub. 237.<br />

❑ Ordinamenta super ornamentis mulierum. Reformatio facta per dominos<br />

priores Tuderti sub anno Domini MCCCLXXXXVIII manu ser Laurentii<br />

de Reate. (Addictio statutorum, cc. 133r-134r). Vedi n. 8, 1398.<br />

Statuti, Addictiones.<br />

❑ Addictio facta dictis reformationibus per dominos priores sub anno<br />

Domini MCCCCI tempore domini Bonifatii pape noni, manu dicti ser<br />

Laurentii (Addictio statutorum, cc. 134r-135r). Vedi n. 11, 1401. Statuti,<br />

Addictiones.<br />

13. 1426<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 7.<br />

Alia reformatio facta in anno Domini MCCCCXVI manu ser Luce de Urbevetere<br />

(Addictio statuti, c. 135rv)


Todi<br />

757<br />

Additio et correptio statuti de pena vaghigiantum positi in quarta disctintione<br />

(Addictio statuti, Rub. 33, c. 148v)<br />

De pena facentium convivia in nuptis contra formam infrascriptam (Addictio<br />

statuti, Rub. 34, c. 148v)<br />

14. 1429<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 4.<br />

Ordinamenta circa funera mortuorum et de pena contrafacentium (Addictiones<br />

1429, c. 6 bisrv)<br />

15. 1436, giugno 19<br />

Riformanze<br />

ASCT, Riformanze e Decretali, n. 62 (1435-1439).<br />

Decretum super signo Ebreorum (cc. 134v-135v)<br />

16. 1436<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 4.<br />

Contra Iudeos signum in pectore non portantes et Iudeas anulos ad<br />

aures (Addictiones 1436, c. 110rv). Vedi n. 15. Riformanze, 1436, giugno<br />

19.<br />

17. 1509, aprile 1<br />

Riformanze<br />

ASCT, Riformanze e Decretali, n. 113 (1509).<br />

Provvedimenti sul comportamento delle donne (c. 22r)<br />

18. 1551<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 7a.<br />

❑ De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii et<br />

nuptiarum (Dist. III, Rub. 231, c. 99rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />

Rub. 231.


758 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

❑ De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam<br />

(Dist. III, Rub. 232, cc. 99v-100r). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />

Rub. 232.<br />

❑ De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos (Dist. III,<br />

Rub. 233, c. 100r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 233.<br />

❑ De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam vel aliud<br />

vestimentum (Dist. III, Rub. 234, c. 100rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />

Rub. 234.<br />

❑ De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium contra<br />

capitu<strong>la</strong> infrascripta (Dist. III, Rub. 235, c. 100v). Vedi n. 6, 1346.<br />

Statuti, Rub. 235.<br />

❑ De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />

officialibus ad praedicta deputandis (Dist. III, Rub. 236, cc. 100v-<br />

101r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 236.<br />

❑ De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius, et<br />

de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus<br />

(Dist. III, Rub. 237, cc. 101r-102r). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />

Rub. 237.<br />

19. 1551<br />

Statuti<br />

ASCT, Statuti, n. 7b.<br />

❑ De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii et<br />

nuptiarum (Dist. III, Rub. 231, c. 99rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub.<br />

231.<br />

❑ De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam<br />

(Dist. III, Rub. 232, cc. 99v-100r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub.<br />

232.<br />

❑ De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos (Dist. III,<br />

Rub. 233, c. 100r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 233.<br />

❑ De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam vel aliud<br />

vestimentum (Dist. III, Rub. 234, c. 100rv). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />

Rub. 234.<br />

❑ De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium contra<br />

capitu<strong>la</strong> infrascripta (Dist. III, Rub. 235, c. 100v). Vedi n. 6, 1346.<br />

Statuti, Rub. 235.<br />

❑ De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />

officialibus ad praedicta deputandis (Dist. III, Rub. 236, cc. 100v-<br />

101r). Vedi n. 6, 1346. Statuti, Rub. 236.


Todi<br />

759<br />

❑ De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius, et<br />

de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus<br />

(Dist. III, Rub. 237, cc. 101r-102r). Vedi n. 6, 1346. Statuti,<br />

Rub. 237.<br />

20. 1558, giugno 12<br />

Riformanze<br />

ASCT, Riformanze e decretali, n. 147 (1558).<br />

Decretum quod pro funeralibus non possint ferri palia longa (cc. 81v-<br />

84v)<br />

21. 1558, giugno<br />

Bando<br />

ASCT, Editti, Precetti e Bandi, b. 2 (1557-1558).<br />

Provvedimenti suntuari (c. 265r)<br />

22. 1564, marzo 14<br />

Bando<br />

ASCT, Editti, Precetti e Bandi, b. 4 (1561-1566).<br />

Provvedimenti suntuari (cc. 9r-12r)<br />

23. 1575 marzo 20<br />

Riformanze<br />

ASCT, Riformanze e decretali, n. 164 (1575).<br />

Facultas eligendi homines super reforma facenda nuptiis et ornamentis<br />

(cc. 28v-29v)<br />

24. 1575, settembre 1<br />

Breve<br />

ASCT, Diplomatico, I, XIV, 732.<br />

Breve Gregorii pape XIII in quo confirmat pragmaticam civitatis Tuderti<br />

super ornamentis mulierum, convivis et pompis baptismorum


760 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

25. 1581, marzo 25<br />

Bando<br />

ASCT, Scritture diverse di più anni, n. 1.<br />

Provvedimenti suntuari (cc. 27r-40r)


Todi<br />

FONTI<br />

1. 1275<br />

Statuti<br />

Quod nullus promittat nisi unum lectum<br />

761<br />

Item nullus de civitate Tuderti det vel dari promittat marito, filio vel nepoti<br />

vel alteri persone pro ea recipienti, nisi unum lectum et unam mutaturam pannorum<br />

lini, et qui contrafecerit et quotiens in X libris puniatur, de quibus medietatem<br />

habeat accusator, et dicta promissio non valeat et hoc vindicet sibi locum in<br />

preterito et in futuro; et vadat sponsa pedes tantum, ad quam sponsam possint ire<br />

IIII domine et non plures ex parte viri, et quicumque contrafecerit solvat nomine<br />

pene X librarum, de quibus medietatem habeat accusator, et hoc locum habeat in<br />

civitate deducendo sponsa, nisi iret sponsa in comitatu vel veniret de comitatu.<br />

Et hoc potestas faciat banniri per civitatem infra unum mensem post initium<br />

sui regiminis.<br />

De conviviis sive de numptis<br />

Item statuimus quod nullus cives Tuderti facere debeat aliqua convivia sive<br />

numptias et quod nullus sponsus commedere debeat cum socero vel socera vel<br />

suo consanguineo nec solus tantum et quod nul<strong>la</strong> persona que mittit sponsam<br />

aliquam ad suum virum nec altera aliqua persona mittere debeat canistrum, cassetum<br />

vel scrineum cum aliquibus rebus intus, et qui contrafecerit in predictis<br />

vel aliquod predictorum et infrascriptorum in X libris puniatur, et quod nullus<br />

facere debeat aliquod insennium et quod potestas teneatur banniri facere quolibet<br />

mense et inquisitionem facere.<br />

Et hoc capitulum sit precisum et quilibet possit accusare et habeat medietatem<br />

banni accusator.<br />

De consuetudine mortuorum<br />

Teneatur potestas facere conservari omnes consuetudines infrascriptas, videlicet<br />

quod nul<strong>la</strong> mulier amantaturam specialem habeat propter funus, nisi fuerit


762 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

vel esset uxor pro marito, et omnes homines teneant, posito mortuo ecclesiam,<br />

reverti ab ecclesia, excemptis illis qui portaverint funus ad ecclesiam, qui possint<br />

remanere ad corpus sepelliendum et postquam revertuntur ad domum defuncti<br />

nullus ibi remaneat, nisi esset predicatio et postea nullus vadat ad luctum faciendum<br />

nisi venerit extra civitate.<br />

Et nul<strong>la</strong> mulier vadat ad ecclesiam, nisi ipsa mulier esset viçaca et que<br />

contrafecerit in XL solidis puniatur, et quando homines revertuntur ab ecclesia ad<br />

domum defuncti, nul<strong>la</strong> mulier exeat domum ad p<strong>la</strong>ntum vel luctum faciendum<br />

cum eis, set in domo possint p<strong>la</strong>ngere, set non conputare et ab il<strong>la</strong> die in antea,<br />

qua erit mortuus et sepultus, nul<strong>la</strong> vadat ad domum ipsius ad p<strong>la</strong>ngendum, nisi<br />

veniret de comitatu; contrafaciens et quotiens in XX solidis puniatur in omnibus<br />

et singulis supradictis.<br />

Et si moriretur aliquis parvus qui non esset portandus in lecto, possit<br />

illum vel il<strong>la</strong>m portare una mulier ad ecclesiam et potestas teneatur mittere baiulos<br />

ad hoc discutiendum, ut dicant quod non cadant in banno, et hoc locum<br />

habeat in civitate tantum et bandiatur per civitatem quolibet mense sui regiminis,<br />

et nul<strong>la</strong> persona faciat septimam inter convicinos et non debeat aliquis ad<br />

funus aregnare nisi esset clericus, contrafaciens in XX puniatur.<br />

Et teneatur potestas mittere de sua familia ad funus, qui denuntiet contrafacientes<br />

et nullet ecclesiam, nisi funus portantes, et nullus audeat di<strong>la</strong>niare sibi<br />

faciem et pannos neque depi<strong>la</strong>re sibi capillos nec percutere se cum palmis vel<br />

pugillis nec percutere sibi faciem, caput vel pectus, et qui contrafecerit et quotiens<br />

in XL solidis puniatur et locum habeat inter cives.<br />

Et postqaum homines reversi fuerint ab ecclesia ad domum defuncti, unde<br />

cadaver exivit, nul<strong>la</strong> persona debeat remanere et mulieres non debeant ad aliquem<br />

mortuum computare post primum diem, et nul<strong>la</strong> mulier ad domum defuncti<br />

ad p<strong>la</strong>ntum faciendum nul<strong>la</strong>tenus revertatur postquam mortuus sepultus fuerit<br />

et domum exiverit sub dicta pena, de quibus bannis medietatem habeat accusator<br />

et teneatur in credentia, et supra predictis et quolibet predictorum possit<br />

potestas procedere cum accusa et sine accusa et quilibet possit accusare et teneatur<br />

in credentia, et predicta bandiantur singulis mensibus.<br />

Et nul<strong>la</strong> persona faciat aliquod exennium ad domum defuncti, nec ibi illo<br />

die, quo mortuus fuerit, comedet sub dicta pena, nisi esset pater in domo et<br />

econverso, et frater vel soror in domo fratris vel sororis carnalis et econverso, et<br />

congnata carnalis, et potestas teneatur illo die mictere baiulos ut sciant si aliquis<br />

contrafecerit in predictis.<br />

Et in supra in predictis accusationibus et denuntiationibus ponantur<br />

duo homines per quamlibet regionem, qui teneantur dictum officium exercere,<br />

et si fuerint negligentes in dicto officio exercendo, potesats auferat eis et<br />

cuilibet eorum nomine pene C soldorum, qui custodes habeant medietatem<br />

banni, et heredes defuncti vel eius consanguinei teneantur denuntiare et denuntiari<br />

facere potestati, quando alicui morirentur, quod idem potestas mittat<br />

nuntios ad videndum si contrafactum fuerit in predictis vel aliquod predictorum.


Todi<br />

2. 1325-1335<br />

Statuti<br />

De pena mulierum aurum vel argentum<br />

vel <strong>la</strong>pides pretiosas portantium<br />

763<br />

Parsimonia est ars vitandi cultus supervacuos et rebus familiaribus cum moderamine<br />

uti quod respicientes sapientes viri domini octo conservatores status pacifici<br />

communis Tuderti in anno Domini millesimo trecentesimo trigesimo secundo providerunt<br />

quod nos cum dec<strong>la</strong>rationibus et correctionibus infrascriptis confirmando<br />

sanamus, et pro utilitate communi statuimus quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis vel comitatus<br />

Tuderti audeat vel presumat portare in capite vel dorso aurum vel argentum,<br />

pernas, gemmas vel <strong>la</strong>pides pretiosas sub pena decem librarum denariorum vice<br />

qualibet qua contrafecerit, quam penam maritus solvere teneatur de dotibus ipsius<br />

mulieris. Possint autem anulos, scagialia et alias centuras fornitas auro vel argento<br />

et buctones aureos vel argenteos solum causa aboctonandi et etiam frenectos valoris<br />

ad plus XL solidorum pro quolibet frenecto sine aliqua pena deferre.<br />

Et quod nul<strong>la</strong> mulier deferat in dorso aliquos pannos quorum <strong>la</strong>borerium<br />

faciat quod <strong>la</strong>borerium et sutura constiterit seu constet ultra decem libras denariorum<br />

ad dictam penam.<br />

Et nullus sartor seu sutor aliquem pannum sarceat seu suat seu aliquod <strong>la</strong>borerium<br />

faciat quod <strong>la</strong>borerium et sutura constare possit ultra decem libras, ad<br />

penam pro quolibet sartore seu sutore contrafaciente et pro qualibet vice vigintiquinque<br />

librarum.<br />

Et quod potestas et capitaneus semel in mense ad minus inquirant sollepniter<br />

de contentis in dicto capitulo et rimari faciant per eorum familias et repertos<br />

culpabiles punire teneantur secundum formam predictam, ad penam vigintiquinque<br />

librarum de eorum sa<strong>la</strong>rio et vinculo iuramenti et teneantur singulis kalendis<br />

dictum ordinem banniri facere publice per civitatem Tuderti.<br />

3. 1337<br />

Statuti<br />

De modo servando tempore mortis alicuius 1<br />

Item teneatur potestas et capitaneus facere servari infrascriptas consuetudines<br />

quod nul<strong>la</strong> mulier induat se de nigro propter funus, nisi esset uxor mortui et<br />

homines vero teneantur, posito morto in ecclesia, reverti et ipsum statim dimicte-<br />

1 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 4, 1337. Statuti, De modo servando tempore mortis alicuius.


764 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

re exceptis portantibus ipsum corpus mortui qui possint remanere ad seppelliendum<br />

ipsum corpus et postea nullus revertatur ad ipsum funus, nisi qui venerint<br />

de comitatu vel qui esset absens quando ipsum fuerit portatum ad ecclesiam.<br />

Item quod nullum cadaver vel corpus mortui hominis qui fuerit etatis supra<br />

sex annos possit vel debeat ad ecclesiam sive seppultura portari, nisi prius notificatum<br />

fuerit pro parte coniunctorum defuncti sive defuncte curia domini potestatis<br />

seu capitanei civitatis Tuderti et nisi familiares et officiales alterius ipsorum<br />

rectorum astiterint et statim, facta notificatione, potestas et capitaneus vel alter<br />

eorum cuius curia fuerit requisita teneatur sine mora temporis unum de notarius<br />

malleficiorum cum berovariis ad locum predictum trasmittere cum effectu et talis<br />

officialis et familiares a domo unde defunti corpus extrahitur usque ad ecclesiam<br />

corpus assotient et cum gentibus funeris redeant usque ad domum predictum, et<br />

quando corpus mortum extrahitur de domo, ante vel post, nul<strong>la</strong> mulier debeat<br />

domum exire vel extra domum aliquos stridores vel funere quomodolibet celebrare.<br />

Et nullus civis vel comitatensis Tuderti vel forensis in aliquo loco, in domo<br />

vel extra, quando corpus mortuum portatur ad ecclesiam, ante vel post, debeat<br />

se decapil<strong>la</strong>re, stridere vel c<strong>la</strong>mare vel sibi <strong>la</strong>cerare carnes vel pannos aut manus<br />

invicem vel pectus concutere aut capputeum extrahere de capite vel barrectam.<br />

Item ea occasione non fiant nec recipiant aliqua ensenia nec convivia ultra quattuor<br />

homines et sex mulieres, nisi venerint de extra civitatem Tuderti vel nisi<br />

inter coniunctos usque in secundum gradum tali defuncti.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier in aliquo funere debeat cantare vel repotare nec ante<br />

quam portetur mortus ad ecclesiam fiat aliqua predicatio <strong>la</strong>icorum, et notarius et<br />

officialis qui fuerit ad predicta scribat contrafacientes sint propendere poterit. Si<br />

non corpus mortuum preterquam corpora minora etatis prescripte portatum fuerit<br />

ad ecclesiam sine presentia talis officialis curie Tudertine, puniatur heres seu<br />

heredes universales defunti in soldis centum cortonensium et pro quolibet et<br />

qualibet qui vel que contrafecerit in predicta vel aliquo predictorum.<br />

Item nul<strong>la</strong> mulier postquam corpus mortuum portatum fuerit ad ecclesiam et<br />

homines rediverunt ad ecclesia et facta predicatione, ipsis mulieribus non debeant<br />

stare scapig<strong>la</strong>te set facta predicatione debeant eorum capita ve<strong>la</strong>re et vultus<br />

seu facies eorum non <strong>la</strong>cerare et manus ad invicem concutere, pectus non <strong>la</strong>cerare<br />

et non gridare, stridere nec aliquod funus facere et pannos de capite non<br />

elevare, pena et banno centum soldorum pro qualibet contrafaciente et qualibet<br />

vice, quam pena dominus potestas vel capitaneus communis Tuderti et eorum<br />

officiales contrafacientibus confecere teneantur, et teneantur et debeant dicti officiales<br />

vel alter eorum procedere contrafacientes et ipsas repertas culpabiles vel<br />

aliquam earum punire et condempnare secundum formam dictorum ordinamentorum<br />

et quod de hiis, ipsi vel alter eorum qui requisitus fuerit ad ipsum funus<br />

modo supradicto teneantur facere inquisitionem et veritatem exquirere a quatuor<br />

proximioribus convicinis, et repertas vel repertam culpabiles condempnare et<br />

punire ut dictum est, et ad dictam penam solvendum teneatur maritus pro uxore,<br />

pater pro filia et frater pro sorore, aliquo statuto, iure vel ordinamento non


Todi<br />

765<br />

obstante. Item nullus consanguineus ipsius mortui predicto tempore possit se<br />

induere de nigro sub pena decem librarum cortonensium.<br />

Item nullum corpus alicuius mortui possit vel debeat portari in cassa ad<br />

ecclesiam, nisi esset milex vel iudex, sub pena vigintiquinque librarum.<br />

Item quod illi qui sunt extra portas civitatis veteris, si non possent intrare<br />

civitatem ad notificandum curie communis Tuderti quod talis est mortuus ante<br />

quam portetur ad ecclesiam, ad dictam penam minime teneantur dummodo dicant<br />

custodibus portarum seu porte illius burgi in quo habitaret vel esset mortuus,<br />

qui custodes talem denumptiationem facere teneantur ad dictam penam.<br />

Item quod infra tertia diem post humationem defuncti dominus potestas<br />

vel dominus capitaneus Tuderti cuius fuerit notarius qui interfuerit funeri, debeat<br />

et teneatur sollepnem inquisitionem facere et super ea examinare saltim<br />

quatuor homines proximiores vicinos ipsius defunti si in predictis vel aliquo<br />

predictorum fuerit contrafactum et, repertos culpabiles, punire et condempnare<br />

ut prefatur, et sic in omnibus et per omnia potestas et capitaneus teneatur<br />

servari facere et hoc capitulum potestas et capitaneus totum legi faciant alta<br />

voce in consilio generali ubi esse debeant ad minus duecentum consiliarii et<br />

ipsi domini potestas et capitaneus predicta banniri faciant quolibet die calendarum<br />

per civitatem Tuderti in locis consuetis ad duas tubas et voce precona<br />

divulgari, et si potestas vel capitaneus in hiis vel aliquo predictorum fuerit<br />

negligens, perdat de suo sa<strong>la</strong>rio ducentas libras cortonensium et de hiis debeant<br />

sollempniter scindicari et stetur re<strong>la</strong>tioni notarii curie de predictis contrafacientibus<br />

et habeatur pro plena probatione, cuius pene medietas sit communis<br />

Tuderti et alia medietas sit domini potestatis vel domini capitanei vel alterius<br />

eorum qui de predictis cognosceret. Si vero aliquis requiri fecerit per aliquem<br />

suum numptium aliquem officialem potestatis vel capitanei seu familiarem ut<br />

iret ad aliquod funus vel mictaretur secundum formam dicti capituli et aliquis<br />

officialis non iret ad penam aliquam non teneatur et de requisitione stetur<br />

iuramento numptii.<br />

De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum<br />

portantium ornamenta prohibita 2<br />

Item statuimus quod nul<strong>la</strong> sponsa de civitate Tuderti vadat eques sed pedes<br />

ad maritum, cum qua possint ire quatuor vel quinque domine ad plus ex parte<br />

mariti, et qui contrafecerit in viginti soldis puniatur pro qualibet vice, de quibus<br />

medietatem habeat accusator, nisi iret de civitate in comitatum et de comitatu ad<br />

civitatem, et potestas predicta faciat bandiri primo mense sui regiminis.<br />

2 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 4, 1337. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum<br />

portantium ornamenta prohibita.


766 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item nullus recipiat aliquam sponsam ab ecclesia nisi illi de domo sui viri.<br />

Item panni sponsarum non portentur ad domum viri pa<strong>la</strong>m, set private, et qui<br />

contrafecerit in viginti soldis puniatur et requisitio dominarum non fiat, exceptis<br />

dominabus de domo sponse, et nul<strong>la</strong> det vel dari faciat aliquem denarium alicui<br />

sponse vel alteri pro ea, et qui contrafecerit in decem libris cortonensium<br />

puniatur.<br />

Item quando narratur aliqua mulier cum iudice et çito, non intrent domum<br />

ultra sex homines et nullus tunc extrahat capputeum vel aliquod de capite alicuius<br />

nec percutiat, et qui contrafecerit in decem libris puniatur.<br />

Item nul<strong>la</strong> persona civitatis Tuderti possit commedere in domo illius qui<br />

maritaret aliquam feminam tempore quo ipsam maritaret, nisi tantum maritus<br />

cum duabus personis que non sint de ipsa domo. Item nullus consanguineus<br />

ipsius mulieris maritate possit facere aliquod convivium ipsa de causa, nisi tantum<br />

maritus ipsius cum duobus sociis et non pluribus.<br />

Item nul<strong>la</strong> persona possit ad domum mulieris eo tempore aliquod insenium<br />

facere, nec illi de domo mulieris possint recipere. Item maritus ipsius,<br />

tempore quo ducit eam, nec aliquis consanguineus possint facere aliquod convivium<br />

nec invitare ad comedendum, nisi quatuor personas ad plus, silicet<br />

duos ex parte mulieris et duos ex parte sua. Item nul<strong>la</strong> persona debeat facere<br />

aliquod ensenium ad domum mariti nec illi de domo eius possint recipere,<br />

ad dictam penam decem librarum; et pena predicta decem librarum intelligatur<br />

in quolibet dictorum casuum ubi non est determinata, et predicta locum<br />

habeant inter cives tantum; comitatenses de predictis possint facere pro eorum<br />

velle sine pena. Item nul<strong>la</strong> persona possit eo tempore aliquid de rebus<br />

consuetis donare nec aliqua persona donum aliquod recipere ad dictam penam<br />

nec recipi facere, et potestas teneatur observari facere predicta ad penam<br />

quinquaginta librarum. Item non possit fieri convivium aliquod octo diebus<br />

ante nec octo post narrationem alicuius mulieris et qui contrafecerit pena<br />

decem librarum puniatur, in quo convivio sint persone ad comedendum ultra<br />

numerum supradictum.<br />

Item nul<strong>la</strong> mulier possit in capite portare vel in dorso aurum vel argentum,<br />

pernas, gemmas vel <strong>la</strong>pides pretiosos sub pena decem librarum vice qualibet qua<br />

contrafecerit, quam penam maritus de dotibus ipsius mulieris solvere teneatur.<br />

Possit tamen quelibet mulier anulos, scagialia et alias centuras fornitas auro vel<br />

argento et buctones aureos vel argenteos causa aboctonandi et etiam frenectos<br />

valoris ad plus quadraginta soldorum pro quolibet frenecto sine pena deferre. Et<br />

quod nul<strong>la</strong> mulier deferat in dorso aliquos pannos quorum <strong>la</strong>borerium et sutura<br />

constiterit seu constet ultra decem libras ad eandem penam decem librarum,<br />

quam penam maritus de dotibus uxoris solvere teneatur.<br />

Et nullus sartor seu sutor aliquem pannum sarteat seu suat vel aliquod <strong>la</strong>borerium<br />

faciat quod <strong>la</strong>borerium et sutura constare possit ultra decem libras, ad penam<br />

pro quolibet sartore seu sutore contrafaciente et pro qualibet vice vigintiquinque<br />

librarum cortonensium. Item non possint aurifices civitatis Tuderti aliquod ex<br />

predictis ornamentis prohybitis veteribus <strong>la</strong>borare ad penam predictam.


Todi<br />

767<br />

Et potestas et capitaneus omnia in hoc statuto contenta singulis kalendis per<br />

civitatem Tuderti in locis solitis bandiri facere teneatur et ea omnia integraliter<br />

faciat observari, et si fuerit negligens perdat de suo sa<strong>la</strong>rio quinquaginta libras<br />

denariorum.<br />

Et quilibet possit de predictis omnibus et quolibet predictorum accusare, et<br />

habeat medietatem banni et teneatur in credentia nomen eius et stetur de predictis<br />

iuramento accusatoris cum unico teste de fama.<br />

Item teneantur potestas et capitaneus quolibet die dominico et festivo mictere<br />

suam familiam et unum ex notariis per civitatem ad ecclesias principales ad<br />

inquirendum de mulieribus facientibus contra pedicta vel aliquod predictorum.<br />

Item teneantur domini priores populi eligere duos bonos homines pro qualibet<br />

parrochia quos faciant iurare et denumptiare facientes contra predicta.<br />

4. 1337<br />

Statuti<br />

De modo servando tempore mortis alicuius 3<br />

De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum portantium ornamenta<br />

prohibita 4<br />

5. post 1335-ante 1346<br />

Statuti 5<br />

De prohibitis viris et sponsis<br />

et aliis personis tempore matrimonii et nuptiarum 6<br />

De pena mulierum portantium indumenta<br />

contra formam infrascriptam 7<br />

3 Vedi n. 3, 1337. Statuti, De modo servando tempore mortis alicuius.<br />

4 Vedi n. 3, 1337. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et pena mulierum portantium<br />

ornamenta prohibita.<br />

5 Come si è specificato nell’Introduzione il presente documento è <strong>la</strong> minuta dello statuto<br />

pubblicato nel 1346: si è preferito editare quindi <strong>la</strong> versione ufficiale piuttosto che il suo<br />

testo preparatorio.<br />

6 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />

matrimonii et nuptiarum.<br />

7 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />

infrascriptam.


768 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

De certis vestibus et ornamentis non deferendis per masculos 8<br />

De pena portantis mantellum contra formam infrascriptam<br />

vel aliud vestimentum 9<br />

De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium<br />

contra capitu<strong>la</strong> suprascripta 10<br />

De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />

officialibus ad praedicta deputandis 11<br />

De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius,<br />

et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam<br />

materiam pertinentibus 12<br />

6. 1346<br />

Statuti<br />

De prohibitis viris et sponsis<br />

et aliis personis tempore matrimonii et nuptiarum 13<br />

Pro evidenti comodo hominum civitatis Tuderti et ut sumptus superflui,<br />

onerosi et indecentes evitentur et cessent, statuimus quod nul<strong>la</strong> mulier civis Tu-<br />

8 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non deferendis per masculos.<br />

9 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena portantis mantellum contra formam infrascriptam<br />

vel aliud vestimentum.<br />

10 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum<br />

facentium contra capitu<strong>la</strong> suprascripta.<br />

11 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et<br />

de certis officialibus ad praedicta deputandis.<br />

12 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis<br />

alicuius, et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.<br />

13 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />

matrimonii et nuptiarum.<br />

n. 12, Sec. XV. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii<br />

et nuptiarum.<br />

nn. 18-19, 1551. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii<br />

et nuptiarum.


Todi<br />

769<br />

dertina que nuberet alicui civi Tudertino vadat eques tempore nuptiarum ad<br />

virum suum movendo se de una domo dicte civitatis sive ipsius burgorum vel<br />

suburgorum et eundo ad aliam domum existente in eisdem civitate, burgis sive<br />

subburgis, et quod in eius comitiva ultra quam quattuor seu quinque domine<br />

que sint ex parte ipsius viri non vadant, et si plures accederent puniatur vir qui<br />

eas dicta de causa in comitiva talis sue uxoris ire fecerit seu permiserit in viginti<br />

soldis cortonensium pro qualibet domina que iverit ultra numerum supraddictum.<br />

Et quod nul<strong>la</strong> persona recipiat aliquam mulierem que de proximo ad<br />

virum suum ivisset de aliqua ecclesia civitatis, burgorum vel suburgorum Tuderti,<br />

exceptis illis personis que simul cum eius viro in eadem domo morarentur,<br />

et quod nul<strong>la</strong> domina invitetur vel requiratur causa vel occasione alicuius<br />

mulieris que tunc de proximo nupta fuerit, exceptis dominabus que<br />

sint de domo vel consanguinitate ipsius mulieris, et quod quando tradendus<br />

est anulus alicui mulieri per eius virum seu quando aliqua mulier subbarranda<br />

est, non intrent cum ipso viro seu tunc de proximo ante vel post ipsum<br />

virum in domum vel locum ubi talis mulier esset ultra quam octo homines,<br />

et quod tunc nullos extrahat alicui capputeum vel aliquid aliud de capite seu<br />

percutiat ibi quemquam, et panni alicuius mulieris nupte antequam ad suum<br />

viruum vadat non deferrantur ad eam ex parte ipsius viri publice et pa<strong>la</strong>m,<br />

sed c<strong>la</strong>m ac secrete.<br />

Et quod nul<strong>la</strong> persona de civitate Tuderti commedat in domo habitationis<br />

illius qui maritaret aliquam mulierem tempore ipsius matrimoni contracti, exceptis<br />

viro et duabus aliis personis ad plus non computatis in dicto numero aliquibus<br />

in ipsa domo habitantibus, et quod nullus consanguineus talis mulieris possit<br />

dicto tempore facere dicta de causa seu occasione aliquod convivium alicui persone<br />

preterquam viro talis mulieris cum duabus aliis personiis ad plus, et quod<br />

ad domum talis mulieris eo tempore nullum ensenium mictatur, et si micteretur<br />

nullus de domo talis mulieris ipsum recipiat.<br />

Et quod vir tempore nuptiarum et ad ipsas nuptias invitare seu habere non<br />

possit cum eius uxore ultra quam quatuor dominas ad plus, duas videlicet ex<br />

parte sua et duas ex parte ipsius uxoris, et quod ad domum talis viri tempore<br />

ipsarum nuptiarum seu earum occasione nullum ensenium mictatur, et si micteretur<br />

nullus ipsum recipiat. Et quod nul<strong>la</strong> persona tali mulieri nupte vel alteri<br />

pro ea recipienti tempore matrimoni contracti et ea occasione donec seu donari<br />

faciat pecuniam vel rem aliam, et quod occasione alicuius matrimoni contracti<br />

vel contrahendi non possit in dictis civitate, burgis vel suburgis infra octo dies<br />

ante vel post ipsum matrimonium contractum seu infra octo dies ante vel post<br />

ipsas nuptias aliquod convivium fieri aliquibus personis ultra numerum supradictum,<br />

et quod in quolibet predictorum casuum in quo pena supra in presenti<br />

capitulo expressim determinata non est quelibet persona, contrafaciens pena librarum<br />

decem cortonensium ipso facto incurrat. Ad quorum observationem solum<br />

cives Tuderti ac etiam comitatenses Tuderti continue cum suis familiis in<br />

dicta civitate habitantes volumus obligari.


770 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

De pena mulierum portantium indumenta<br />

contra formam infrascriptam 14<br />

Item statuimus quod nul<strong>la</strong> mulier possit deferre in aliqua vel super aliqua<br />

parte suae personae aliquod ornamentum de auro, argento, pernis, gemmis vel<br />

<strong>la</strong>pidibus pretiosis, exceptis anulis, scaialibus et aliis cinturis fulcitis sive fornitis<br />

auro vel argento et maspillis sive boctonibus quos deferre possint causa aboctonandi<br />

de auro vel argento prout eis p<strong>la</strong>cuerit et exceptis frenectis quorum quilibet<br />

non excederet valorem et estimationem librarum 15 quadraginta corthonensium,<br />

nec etiam aliquam vestem cuius <strong>la</strong>borerium et cuscitura constet ultra decem<br />

libras corthonensium nec etiam aliquam vestem excepto mantello cuius longitudo<br />

protendatur sive protendi possit ultra quam usque ad pedes ipsius mulieris<br />

inclusive, neque aliquod rempiectum in aliqua sua veste cuius altitudo excedat<br />

mensuram sexte partis unius passetti, et quod nul<strong>la</strong> mulier aetatis duodecim<br />

annorum vel ab inde supra deferat in dorso aliquam vestem scol<strong>la</strong>tam et contra<br />

infrascriptam formam et mensuram, videlicet quod quelibet scol<strong>la</strong>tura talis mulieris<br />

sit et esse debeat rotunda, ita quod ipsa rotunditas conrespondeat et conformetur<br />

busto persone ipsius mulieris et quod taliter fiat dicta scol<strong>la</strong>tura quod<br />

utraque parte tam dextra quam sinistra sit et remaneat ipsa vestis mensurando<br />

ipsam a puncta orchae sive a custura quae sit super ipsa orcha versus collum<br />

ipsius mulieris amplitudinis ad minus sexdecim partis unius brachii ad mensuram<br />

brachii cum quo panni <strong>la</strong>nei venduntur et mensurantur in civitate Tuderti. Contrafaciens<br />

vero in quolibet casuum praedictorum penis librarum decem cortonensium<br />

incurrat vice qualibet ipso facto.<br />

Et quod nul<strong>la</strong> talis mulier deferre possit aliquam vestem habentem boccalia<br />

manicarum maioris longitudinis quam usque ad puntas digitorum manus ipsius<br />

mulieris inclusive, sub pena soldorum centum cortonensium pro qualibet contrafaciente<br />

et qualibet vice. Et quod in quolibet casuum praedictorum ad dictas<br />

penas solvendas cogatur et cogi possit vir talis mulieris si virum habet, ita tamen<br />

quod quicquid ipse vir dicta de causa solverit detrahatur et detrahi possit de<br />

dote talis mulieris, et si virum non haberet ad dictarum penarum solutionem<br />

cogatur et cogi possit pater eius, sive avus paternus si eos vel alterum eorum<br />

haberet et cum eis vel altero eorum moretur et habitaret. Ac etiam cogi possit et<br />

debeat ad dictas penas solvendas quaelibet alia persona in cuius vel sub cuius<br />

14 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra<br />

formam infrascriptam.<br />

n. 12, Sec. XV. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />

infrascriptam.<br />

nn. 18-19, 1551. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />

infrascriptam.<br />

15 librarum] soldorum n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.


Todi<br />

familia esset talis mulier delinquens et quae una secum in eadem domo tunc<br />

temporis habitaret.<br />

De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos 16<br />

771<br />

Item statuimus quod nullus masculus civis vel comitatensis Tuderti deferat<br />

capucium longum ultra mensuram unius brachii ad mensuram brachii communis<br />

Tuderti cum quo panni <strong>la</strong>nei venduntur et mensurantur, nec amplum ultra mensuram<br />

unius brachii et quarti ad dictam mensuram, mensurando in dicta amplitudine<br />

buchum 17 ipsius capucii. Neque aliquod aurum vel argentum massiccium<br />

seu <strong>la</strong>boratum sive aliquod frescium auratum vel argentatum vel pernas in aliquo<br />

vel super aliquo capucio quod deferret in capite. Contrafaciens vero in quolibet<br />

dictorum casuum in soldis centum cortonensium vice qualibet puniatur, exceptis<br />

militibus quibus liceat omne ornamentum in capuciis et super capuciis suis impune<br />

deferre.<br />

De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />

vel aliud vestimentum 18<br />

Item statuimus quod nullus civis seu comitatensis Tuderti deferat aliquem<br />

mantellum logniorem guarnachia quam in dorso portaret, neque aliquem mantellum<br />

cuius capucium computato eius bucho 19 sit longius uno brachio et quarto<br />

ad mensuram brachii communis Tuderti cum quo panni <strong>la</strong>nei venduntur et mensurantur;<br />

neque aliquem mantellum frateschum apertum et fessum ex parte anteriori,<br />

neque aliquem mantellum foderatum fodera panni <strong>la</strong>nei vel linei seu pellis<br />

vel guarnelli, exceptis militibus, iudicibus, iurisperitiis, medicis et omnibus aliis<br />

16 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non deferendis<br />

per masculos.<br />

n. 12, Sec. XV. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non deferendis per masculos;<br />

nn. 18 e 19, 1551. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non deferendis per masculos.<br />

17 buchum] biccum n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.<br />

18 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De pena portantis mantellum contra infrascriptam<br />

formam vel aliud vestimentum.<br />

n. 12, Sec. XV. Statuti, De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam vel<br />

aliud vestimentum.<br />

nn. 18-19, 1551. Statuti, De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />

vel aliud vestimentum.<br />

19 bucho] bicco n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.


772 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

etatis sexaginta annorum vel ab inde supra, quibus deferre liceat mantellum qualibet<br />

fodera foderatum. Contrafaciens in aliquo dictorum casuum pena centum<br />

soldorum cortonensium ipso facto vice qualibet incurrat.<br />

Nec etiam deferat aliquam guarnachiam seu coctarditam qua distet seu altiata<br />

sit a terra ultra medium brachium ad dictam mensuram, neque aliquam tunicam<br />

distantem seu altiatam a terra ultra duos tertios bracchii ad dictam mensuram,<br />

nec boccalia seu buchos 20 guarnachie que seu qui protendantur ultra longitudinem<br />

suorum brachiorum et manuum. Ita tamen quod praedicta locum non<br />

habeant in guarnachiis, coctarditis et tunicis iam factis sed solum in fiendis, nec<br />

etiam locum habeant in tunicis de <strong>la</strong>çço colorato vel non colorato. Nec etiam<br />

deferat aliquis de predictis manicas alicuius tunice vel coctardite longas ultra<br />

longitudinem sui brachii, videlicet usque ad eius manum exclusive 21 ita quod<br />

ipsa manus in longitudine dicti sui brachii nul<strong>la</strong>tenus comprehendatur. Contrafaciens<br />

vero in aliquo dictorum casuum vice qualibet in soldis centum cortonensium<br />

puniatur.<br />

Nec etiam deferat aliquod aurum vel argentum sive pernas vel frescios <strong>la</strong>boratos<br />

seu compositos cum auro vel argento in aliquo vel super aliquo suo vestimento,<br />

sub pena librarum decem cortonensium pro quolibet contrafaciente et<br />

qualibet vice. Liceat tamen cuilibet deferre pro abboctonatura cuiuslibet sue vestis<br />

usque ad quinquaginta maspillos ad plus argenteos etiam deauratos si sibi<br />

p<strong>la</strong>cuerit, exceptis militibus, iudicibus, iurisperitiis, et mediciis quos ad praedictorum<br />

observantiam nolumus obligari.<br />

De pena sartorum et eorum discipulorum et artificum 22 facentium<br />

contra capitu<strong>la</strong> infrascripta 23<br />

Item statuimus quod nullus sartor incidat seu tagliet aut suat sive sui faciat<br />

aliquem pannum pro aliqua veste sive aliquam vestem contra formam suprascriptorum<br />

capitulorum de dicta materia loquentium sive alicuius eorum, sub pena<br />

decem librarum cortonensium pro quolibet contrafaciente et qualibet vice, nec<br />

20 buchos] biccos n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.<br />

21 manum exclusive] manus inclusive nn. 18-19, 1551. Statuti.<br />

22 artificum] aurificum n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti; n. 12, sec. XV. Statuti;<br />

nn. 18-19, 1551. Statuti.<br />

23 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et artificum<br />

facentium contra capitu<strong>la</strong> infrascripta.<br />

n. 12, Sec. XV. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et artificum facentium<br />

contra capitu<strong>la</strong> infrascripta.<br />

nn. 18-19, 1551. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et artificum facentium<br />

contra capitu<strong>la</strong> infrascripta.


Todi<br />

773<br />

etiam aliquam vestem cuius <strong>la</strong>borerium et sutura constet seu constare possit ultra<br />

decem libras cortonensium, sub pena vigintiquinque librarum cortonensium pro<br />

quolibet contrafaciente et qualibet vice, ad quorum observationem etiam ipsorum<br />

discipulos volumus obligari.<br />

Addicientes quod ipsi sartores teneantur et cogi possint et debeant cum effectu<br />

ad solvendum dictas penas pro eorum discipulis facientibus contra praedicta<br />

vel aliquod praedictorum, cum mandato vel sine mandato 24 seu ipsis scientibus<br />

et non contradicentibus.<br />

Et quod quilibet sartor habeat apud se dictam mensuram sextedecimae partis<br />

brachii cum quo panni <strong>la</strong>nei venduntur et mensurantur in civitate Tuderti ad<br />

hoc ut non erret, circa scol<strong>la</strong>turas vestium mulierum.<br />

Et quod consules 25 ipsorum sartorum teneantur vinculo iuramenti et ad penam<br />

viginti solidorum cortonensium saltem semel tempore cuiuslibet prioratus 26<br />

iurare facere omnes sartores sue artis et eorum discipulos consuetos de observando<br />

omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> de hac materia loquentia quatenus ad eos pertinent.<br />

Et quod nullus artifex 27 faciat vel fieri faciat aliquod de predictis ornamentis<br />

prohibitis sub pena vigintiquinque librarum cortonensium pro quolibet contrafaciente<br />

et qualibet vice.<br />

De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />

officialibus ad praedicta deputandis 28<br />

Item statuimus quod potestas et capitaneus civitatis Tuderti teneantur ed<br />

debeant sub vinculo iuramenti et ad penam vigintiquinque librarum cortonensium<br />

pro quolibet eorum contrafaciente, quibuslibet diebus dominicis et festivis<br />

mittere aliquem ex suis notariis cum aliquibus de sua familia ad ecclesias civitatis<br />

Tuderti et eius burgorum et suburgorum et ad alia loca ad que ipsis videbitur<br />

24 cum mandato vel sine mandato] de ipsorum mandato n. 5, post 1335-ante 1346.<br />

Statuti.<br />

25 consules] consules artis n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.<br />

26 prioratus] consu<strong>la</strong>tus n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.<br />

27 artifex] aurifex n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti; n. 12, Sec. XV. Statuti; nn. 18 e<br />

19, 1551. Statuti.<br />

28 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo<br />

et de certis officialibus ad praedicta deputandis, che aggiunge et de processibus et<br />

sententiis predictis fiendis et promulgandis et aliis ad dictam materiam pertinentibus, depennato.<br />

n. 12, Sec. XV. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de<br />

certis officialibus ad praedicta deputandis.<br />

nn. 18-19, 1551. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de<br />

certis officialibus ad praedicta deputandis.


774 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

expedire ad perquirendum et perscrutandum de facientibus contra predicta vel<br />

aliquod predictorum, et quod cum ipsis notario et familia qualibet vice vadat<br />

unus sartor vel alia persona provida et honesta qui vel qua per dominos priores<br />

populi Tuderti, qui pro tempore fuerint ad hoc specialiter deputati, que sive<br />

quam idem domini priores possint et debeant deputare cum eo sa<strong>la</strong>rio et pro eo<br />

tempore 29 de quo et pro ut ipsis dominis prioribus videbitur convenire, per<br />

quem quidem sartorem seu aliam praedictam personam mensurentur indumenta<br />

et scol<strong>la</strong>tura mulierum.<br />

Et quod in predictis casibus et quolibet predictorum stetur et credatur re<strong>la</strong>tioni<br />

dictorum notarii et sartoris seu alterius persone ad predictum officium per<br />

dictos dominos priores ut predicitur deputate et ipsorum re<strong>la</strong>tio pro legitima et<br />

sufficienti probatione habeatur. Et quod ipse dominus potestas seu capitaneus<br />

habeat quartam partem totius eius quod ipse dictis de causis vel aliqua earum in<br />

camera dicti comunis cum effectu fecerit devenire ex inventione et re<strong>la</strong>tione predicta,<br />

quam quartam partem camerarius dicte camere sine aliqua appodissa propterea<br />

facienda eidem ad eius requisitionem solvere teneatur. Et quod quilibet<br />

possit contrafacientes quemlibet in dictis casibus vel aliquo eorum denunciare et<br />

accusare et habere debeat medietatem banni quod dicta de causa ex eius denumptiatione<br />

vel accusatione devenerit in camera communis predicti, et eius nomen<br />

in credentia teneatur, cuius iuramento in quolibet dictorum casuum cum<br />

uno teste de visu credatur et stetur.<br />

Et quod ipsi potestas et capitaneus et quilibet eorum de et super omnibus<br />

et singulis suprascriptis contra quemlibet in aliquo de dictis casibus delinquentem<br />

procedere et cognoscere possint et debeant breviter, summarie et de p<strong>la</strong>no<br />

ac sine strepitu et figura iudicii diebus quibuslibet etiamsi in honorem Dei fuerint<br />

feriati per formam iuris seu statuti dicti communis, et quod ab eorum processibus<br />

et sententiis dicta de causa fiendis et promulgandis appel<strong>la</strong>ri seu recurri<br />

non possit nec etiam de nullitate opponi statuto seu ordinamento aliquo dicti<br />

communis seu etiam iure communi in contrarium loquentibus non obstantibus,<br />

teneantur etiam dicti potestas et capitaneus suprascripta omnia et singu<strong>la</strong> contenta<br />

in capitulis suprascriptis de hac materia loquentibus quolibet mense banniri<br />

facere per civitatem Tuderti in locis consuetis ac etiam de ipsis inquirere, et si in<br />

predictis vel aliquo predictorum aliquis eorum fuerit negligens, penam quingentarum<br />

30 librarum corthonensium ipso facto incurrat; teneantur quoque dicti domini<br />

priores qui pro tempore fuerint singulis annis de mense ianuarii et februarii<br />

eligere duos bonos viros in qualibet parrochia civitatis Tuderti qui denuncient 31<br />

ipsis dominis potestati vel capitaneo omnes et singulos quos noverint aliquid<br />

facere contra predicta vel aliquod predictorum.<br />

29 tempore] sa<strong>la</strong>rio n. 12, Sec. XV. Statuti.<br />

30 quingentarum] quinquaginta n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.<br />

31 n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti e n. 12, Sec. XV. Statuti aggiungono et denunciare<br />

iurent.


Todi<br />

De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius et de pena<br />

contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus 32<br />

775<br />

Item statuimus quod nul<strong>la</strong> persona induat se de aliquo panno coloris nigri<br />

propter mortem alicuius persone, excepta uxore talis defuncti, et quod homines<br />

euntes ad ecclesiam ad quam aliquod corpus mortuum deferretur, teneantur deposito<br />

ipso corpore mortuo in ecclesia statim inde discedere, exceptis illis tantum<br />

qui ipsum corpus ad ipsam ecclesiam detulissent, et quod postquam predicatum<br />

fuerit apud domum de qua extractum fuerit ipsum corpus, nullus revertatur<br />

ad ipsam domum, nisi illi qui venerint de comitatu Tuderti vel qui fuissent<br />

absentes quando ipsum corpus portatum fuerit ad ecclesiam.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier vadat ad ecclesiam quando ad eam defertur aliquod<br />

corpus mortuum nisi esset bizzocha; possint tamen alique mulieres interesse ad<br />

seppelliendum quodlibet corpus cuiuslibet femine mortue quae in dicta prohibitione<br />

minime includantur; contrafaciens vero in aliquo dictorum casuum in quadraginta<br />

soldis cortonensium puniatur.<br />

Item nullum cadaver vel corpus mortuum alicuius persone que fuisset aetatis<br />

maioris sex 33 annorum possit vel debeat seppelliri, nisi prius notificetur pro parte<br />

heredis vel patris talis defuncte persone curie domini potestatis vel capitanei<br />

civitatis Tuderti, quod mittat unum de notariis maleficiorum sue curie vel saltem<br />

duos de suis berrovariis ad domum in qua esset tale corpus mortuum, et nisi<br />

prius talis notarius et berrovarii venerint ad domum predictam, quos quidem<br />

notarium et berruarios ipse potestas sive capitaneus cuius curie talis notificatio<br />

fuerit facta statim ad dictam domum mictere teneatur. Qui notarius et berrovarii<br />

ire debeant statim ad domum predictam et ab ipsa domo usque ad ecclesiam ad<br />

quam portaretur, et de inde cum gente quae tale cadaver assotiaverit redeant<br />

usque ad ipsam domum et ibi tunc temporis respiciant et investigent diligenter<br />

si aliquid fieret vel factum esset contra formam presentis capituli. Et si tale<br />

corpus mortuum de<strong>la</strong>tum fuerit ad ecclesiam antequam talis notificatio facta fuerit,<br />

puniatur heres talis defunctae personae, si quem habet, in soldis centum<br />

corthonensium, alias puniatur pater eius, si superest, in pena predicta.<br />

Ad hanc autem notificationem teneri nolumus 34 illos qui habitant extra portas<br />

civitatis veteris, si ipsam notificationem commode facere non potuerint dicte<br />

32 Col<strong>la</strong>zionato con:<br />

n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore<br />

mortis alicuius et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.<br />

n. 12, Sec. XV. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius<br />

et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.<br />

nn. 18-19, 1551. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius<br />

et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.<br />

33 sex] sexdecim nn. 18-19, 1551. Statuti.<br />

34 nolumus] volumus nn. 18-19, 1551. Statuti.


776 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

curie antequam corpus ipsum mortuum ad ecclesiam deferatur, dummodo ipsam<br />

notificationem faciant alicui de custodibus porte illius burghi in quo esset tale<br />

corpus defunctum, quo casu talis custos dictam notificationem dicte curie statim<br />

facere teneatur sub pena predicta.<br />

Verum si aliquis per suum nuntium fecerit talem notificationem fieri dicto<br />

potestati vel capitaneo sive curie alicuius ipsorum et deinde dicti officiales et<br />

beruarii congruo tempore non venerint ad domum predictam, eo casu tale corpus<br />

postquam dicti officiales et berrovarii fuerint tempore debito expectati, licite<br />

et impune valeat sepelliri, et si de dicta requisitione fuerit dubium, stetur et<br />

credatur iuramento talis nuntii.<br />

Et quod tempore alicuius funeris seu eius occasione nul<strong>la</strong> persona extra domum<br />

in qua esset seu in qua tunc de proximo extractum esset aliquod corpus<br />

mortuum possit vel debeat aliquos c<strong>la</strong>mores, stridores vel ulu<strong>la</strong>tus facere vel<br />

emictere alta voce aut se decapil<strong>la</strong>re vel carnem <strong>la</strong>cerare vel manus invicem concutere<br />

sive faciem vel aliam partem sui corporis percutere seu pannos sibi di<strong>la</strong>niare<br />

aut capputeum vel birretum sibi de capite extrahere, ita 35 quod occasione<br />

alicuius funeris non recipiantur aliqua ensenia, nec fiant aliqua convivia in quibus<br />

intersint ultra quatuor homines et sex mulieres, nisi venerint de extra civitatem<br />

Tuderti vel nisi fierent inter coniunctos talis defuncte persone usque in secundum<br />

gradum inclusive.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier propter aliquod funus debeat cantare sive repotare.<br />

Item quod tempore alicuius funeris vel eius occasione non fiat aliqua predicatio<br />

alicuius <strong>la</strong>icalis et secu<strong>la</strong>ris persone.<br />

Item postquam corpus mortuum portatum fuerit ad ecclesiam et homines<br />

rediverint ab ecclesia et facta predicatione ipsis mulieribus, nul<strong>la</strong> mulier debeat<br />

stare scapig<strong>la</strong>ta, sed suum caput debeat coperire et ve<strong>la</strong>re ac ve<strong>la</strong>tum tenere, nec<br />

faciem suam <strong>la</strong>ceret nec manus ad invicem percutiat nec alta voce stridores,<br />

c<strong>la</strong>mores vel ulu<strong>la</strong>tus aliquos faciat vel emictat, nec sibi pannos di<strong>la</strong>niet sub pena<br />

centum soldorum corthonensium pro quolibet contrafaciente et ad dictam penam<br />

solvendam teneatur maritus pro uxore, pater pro filia et fratre pro sorore.<br />

Item quod nullum corpus mortuum possit vel debeat portari in cassa ad<br />

ecclesiam vel sepulturam, nisi esset miles vel iudex iurisperitus vel uxor alicuius<br />

eorum vel presbiter sive alius clericus in sacris ordinibus constitutus ad penam<br />

quinquaginta librarum Corthonensium.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> persona de civitate vel comitatu Tuderti audeat vel presumat<br />

pro funere alicuius persone civis vel comitatensis Tuderti tenere vel portari<br />

facere cereos vel torticcios de cera ultra infrascriptum numerum atque pondus,<br />

sub pena decem librarum cortonensium, videlicet pro funere alicuius nobilis et<br />

magnatis sive alicuius iudicis iurisperiti vel alicuius eorum uxoris sive filii ultra<br />

duos torticcios qui esse possint quanticumque ponderis heredi sive coniuncto<br />

35 ita] item n. 5, post 1335-ante 1346. Statuti.


Todi<br />

777<br />

talis defuncte persone p<strong>la</strong>cuerit; pro funere vero alicuius popu<strong>la</strong>ris civitatis vel<br />

comitatus Tuderti tenere vel portari facere non liceat ultra duos torticcios cere<br />

quae cera esse possit ponderis triginta librarum ad plus; pro funere autem alicuius<br />

militis portari et haberi possint quotcumque torticci et quanticumque ponderis<br />

prout voluerint heredes sive coniuncti ipsius militis defuncti; liceat quoque<br />

cuilibet heredi sive coniuncto cuiuscumque persone defuncte impune tenere et<br />

portari facere ad eius funus unum torticcium eius ponderis cuius voluerit pro<br />

domino episcopo Tudertino.<br />

Item quod infra tertiam diem postquam corpus aliquod traditum fuerit sepulture,<br />

dictus potestas sive capitaneus cuius notarius et berrovarii tali funeri<br />

interfuerint, teneantur sollempnem inquisitionem facere et super ea examinare<br />

saltem quatuor homines proximiores vicinos ipsius defuncte persone, et ab eis<br />

querere et investigare an in predictis vel aliquo predictorum fuerit contrafactum<br />

et repertos culpabiles in dictis penis debeat condempnare. Quodque in dictis<br />

casibus et quolibet eorum re<strong>la</strong>tio dicti notarii maleficiorum et dictorum duorum<br />

berrovarorium pro plena et legitima probatione habeatur.<br />

Et quod dictus potestas sive capitaneus habere debeat medietatem totius eius<br />

quod ex inventione et re<strong>la</strong>tione dictorum suorum notarii et berrovariorum in<br />

aliquo dictorum casuum in cameram dicti communis pervenerit, postquam de<br />

pena que soluta fuerit ratione de<strong>la</strong>tionis facte de aliqua defuncta persona in<br />

aliqua cassa, quo casu solum decimam partem dicte pene habeat ipse potestas<br />

sive capitaneus ex inventione et re<strong>la</strong>tione predicta. Ac etiam exceptis penis solutis<br />

sive solvendis occasione cereorum sive torticciorum qui de<strong>la</strong>ti fuissent ultra<br />

numerum et pondus predictum, de quibus penis idem potestas et capitaneus in<br />

nullo casu aliquam partem debeat percipere vel habere et quod dictus potestas<br />

sive capitaneus cui predicta incumberent ut predicitur, super predictis investigandis,<br />

discutiendis, terminandis et exequendis breviter, summarie et de p<strong>la</strong>no ac<br />

sine strepitu et figura iudicii et absque aliqua iuris solempnitate procedere teneatur,<br />

et hoc capitulum dicti potestas et capitaneus totaliter de verbo ad verbum<br />

vulgari sermone saltem semel tempore sui regiminis legi faciant alta voce in consilio<br />

generali dicti communis, in quo intersint ad minus ducenti consiliarii ipsius<br />

consilii, ac etiam omnia in presenti capitulo contenta banniri faciant quolibet die<br />

kalendarum per civitatem Tuderti in locis consuetis ad duas tubas, et si dictus<br />

potestas vel capitaneus in predictis vel aliquo predictorum negligens fuerit, puniatur<br />

in ducentis libris corthonensium, et de hiis omnibus debeant sindicari.<br />

7. 1398 dicembre 12<br />

Riformanze<br />

Decretum prohibitionis ornamentorum<br />

Magnifici et potentes domini domini priores populi et communis Tuderti<br />

invicem et in unum congregati et cohadunati in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite


778 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

residentie pro eorum officio <strong>la</strong>udabile exercendo, animadvertentes quod cives<br />

Tudertini et eius comitatenses defectu et pretestu ornamentorum qui per eorum<br />

uxores portantur ultra eorum possibilitates adgravantur et ob id eorum propriis<br />

bonis et rebus ut plurimum depauperantur, volentes ad hec salubriter oviare ut<br />

mulierum protervia obprimatur, habitis super hiis pluribus et pluribus colloquiis<br />

in cernis et aliis contionibus ad id congregatis, missoque et facto sollempni et<br />

diligenti partito ad bussu<strong>la</strong>s et palluctas more solito, et obtento per omnes decem<br />

dantes et redentes eorum palluctas in bussu<strong>la</strong> alba del sic, decreverunt,<br />

ordinaverunt et reformaverunt super ipsis ornamentis portandis in hunc modum<br />

videlicet.<br />

In primis decreverunt, ordinaverunt et statuerunt quod nul<strong>la</strong> mulier seu<br />

femina civitatis et comitatus Tuderti qui uxor sit vel erit hominum nobilium<br />

militum et iudicum civitatis et comitatus Tuderti possit nec debeat de cetero<br />

portare in se et super se per civitatem et comitatum predictum aliquod ornamentum<br />

auri, argenti et per<strong>la</strong>rum, nisi solummodo octo uncias argenti in centura<br />

sua tantum et non alibi. Uxor novorum hominum popu<strong>la</strong>rium civitatis et<br />

comitatus predicti non possit nec sibi liceat portare aliquod predictorum ornamentorum,<br />

nisi in sua centura et non alibi sex uncias argenti tantum et non<br />

ultra, sub pena et ad penam perditionis ornamenti cuiuslibet mulieris predictarum<br />

inventi ultra ordinem predictum et decem librarum denariorum perusinorum<br />

pro qualibet ipsarum mulierum. Quod ornamentum sic inventum perveniat<br />

in communi Tuderti et pena pecuniaria predicta sit et esse debeat officialis<br />

invenientis et exequentis.<br />

Voluerunt tunc quod predicte mulieres possint et eis liceat portare anulos in<br />

manibus eorum tam auri et argenti quoscumque voluerint sine pena aliqua.<br />

Item ordinaverunt, decreverunt et statuerunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et<br />

comitatus Tuderti cuiuscumque conditionis existat, possit nec debeat portare vel<br />

se induere aliquod vestimentum velluti, drappi auri vel argenti seu purpure, ad<br />

penam perditionis vestimenti et decem librarum denariorum pro qualibet contrafaciente<br />

quod vestimentum ut supra veniat in communi Tuderti et pena pecunie<br />

sit et esse debeat officialis invenientis et exequentis.<br />

Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis<br />

et comitatus Tuderti possit nec debeat portare in eorum vestimentis aliquod genus<br />

varorum, nisi ille mulieres qui uxores sunt et erunt militum et iudicum dicte<br />

civitatis et comitatus eiusdem. Mulieres autem uxores nobilium et popu<strong>la</strong>rium<br />

hominum dicte civitatis et comitatus possint portare in eorum vestimentis solummodo<br />

pro ornatura varium <strong>la</strong>rgitudinis duorum digitorum et ultra non, sub pena<br />

et ad penam perditionis vestimenti aliter inventi et decem librarum denariorum.<br />

Quod vestimentum veniat in communi Tuderti et pena pecunie sit officialis invenientis<br />

et exequentis.<br />

Item decreverunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et comitatus<br />

Tuderti possit nec debeat portare in eorum vestimentis aliquod genus grisciorum,<br />

nisi solummodo in foderatura pellium eorum quas portare possit secundum modum<br />

et ordinem consuetum. Et in eorum mantellinis, coctis, sacchis et c<strong>la</strong>miti-


Todi<br />

779<br />

bus possint portare solummodo armellinaturam et non ultra, ad penam perditionis<br />

vestimenti aliter inventi et decem librarum denariorum, quod vestimentum et<br />

qua pena ut supra applicentur. Et quod in dictis vestimentis non possit fieri de<br />

cetero aliqua racamatura auri vel argenti, ad penam predictam applicandam ut<br />

supra dictum est.<br />

Item decreverunt et reformaverunt quod mulieres nupte et in posterum nubende<br />

qui accedent ad domum eorum mariti non possint nec debeant portare<br />

vel portari facere, pa<strong>la</strong>m vel occulte, ad domum dicti eorum mariti aliquod genus<br />

panni lini, cannape vel cuiuscumque alterius donamenti nec aliquod donare<br />

vel donari facere, secrete vel pa<strong>la</strong>m, alicui consanguineo vel consanguinee dicti<br />

eorum mariti. Nec etiam dicte mulieres sic accedende et nupte ac nubende possint<br />

nec debeant recipere vel recipi facere aliquod donum cuiuscumque conditionis<br />

existat ab aliquo consanguineo vel consanguinea aud actinente dicti eorum<br />

mariti. Nec aliquis vel aliqua persona predictis mulieribus possit nec debeat aliquid<br />

donare vel donari facere quoquo modo sub pena et ad penam illius quod<br />

donabit et decem librarum denariorum, que pene debeant ut supra applicari.<br />

Nec etiam possint nec debeant portare vel portari facere dum ad domum eorum<br />

mariti accedent aliquid ante se vel post ad penam predictam.<br />

Voluerunt tunc quod dicte mulieres ut supra accedende possint et eis liceat<br />

portare vel portari facere in eorum cofanis sive cassis unam tubaleam et unam<br />

guardatubaleam, quatuor tubaglectos, quatuor sciucchatorios, unum par linteaminum<br />

et camisias quascumque voluerint pro eis tam et aliter non.<br />

Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> famu<strong>la</strong> seu concupina<br />

alicuius civis Tudertini et comitatensis ac habitatoris continue in civitate<br />

et comitatu Tuderti possit nec debeat portare super se nec induere se aliquem<br />

mantellum nec aliquod vestimentum panni <strong>la</strong>ne cuiuscumque coloris existat ultra<br />

extimationem trium ducatorum auri pro quolibet vestimento predictorum sub<br />

pena et ad penam centum librarum denariorum, cuius pena medietas sit communis<br />

et alia medietas sit officialis invenientis et exequentis.<br />

Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod quilibet officialis civitatis<br />

Tuderti presens et futurus possit et sibi liceat ac teneatur et debeat inquirere<br />

super predictis et quolibet predictorum et intrare ad perquirendum in qualibet<br />

domo civitatis et comitatus Tuderti in qua fieret aliquod cortigium vel alique<br />

nuptie et per civitatem et comitatum rimare et, repertos culpabiles, punire sine<br />

processu et sine strepitu et figura iudicii in penis predictis solummodo veritate<br />

inspecta.<br />

Quequidem omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> supradicta, specificata et narrata magnificus<br />

et potens dominus dominus Iohannes Tomacellus miles, dux et rector ac<br />

dominus Tudertinus videns ea ad utilitatem civium Tudertinorum et eius comitatensium<br />

redundare supplicationibus predicti communis inclinatus et omni modo<br />

et cura confirmavit, roboravit et ea valere voluit et mandavit ac invio<strong>la</strong>biliter<br />

observari prout iacent, mandans messer Laurentio cancel<strong>la</strong>rio infrascripto ut ipsa<br />

capitu<strong>la</strong> scriberet et publicaret et in volumibus statutorum communis Tuderti<br />

apponeret ut omnibus sit eorum amp<strong>la</strong> notitia.


780 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

8. 1398<br />

Statuti<br />

De ornamentis mulierum 36<br />

In nomine Domini, amen. Anno Domini millesimo trecentesimo nonagesimo<br />

octavo, indictione sexta tempore sanctissimi in Christo patris et domini nostri<br />

domini Bonifatii pape noni, mense decembris, die duodecimo dictis mensis.<br />

Magnifici et potentes domini domini priores populi et communis Tuderti<br />

invicem et in unum congregati et cohadunati in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite<br />

residentie pro eorum officio <strong>la</strong>udabile exercendo, animadvertentes quod cives<br />

Tudertini et eius comitatenses defectu et pretestu ornamentorum qui per eorum<br />

uxores portantur ultra eorum possibilitates adgravantur et ob id eorum propriis<br />

bonis et rebus ut plurimum depauperantur, volentes ad hec salubriter oviare ut<br />

mulierum protervia obprimatur, habitis super hiis pluribus et pluribus colloquiis<br />

in cernis et aliis contionibus ad id congregatis, missoque et facto sollempni et<br />

diligenti partito ad bussu<strong>la</strong>s et palluctas more solito et obtento per omnes decem<br />

dantes et redentes eorum palluctas in bussu<strong>la</strong> alba del sic, decreverunt, ordinaverunt<br />

et reformaverunt super ipsis ornamentis portandis in hunc modum videlicet.<br />

In primis decreverunt, ordinaverunt et statuerunt quod nul<strong>la</strong> mulier seu femina<br />

civitatis et comitatus Tuderti qui uxor sit vel erit hominum nobilium militum<br />

et iudicum civitatis et comitatus Tuderti possit nec debeat de cetero portare<br />

in se et super se per civitatem et comitatum predictum aliquod ornamentum 37<br />

auri, argenti et per<strong>la</strong>rum nisi solummodo octo uncias argenti in centura sua tantum<br />

et non alibi. Uxor novorum hominum popu<strong>la</strong>rium civitatis et comitatus predicti<br />

non possit nec sibi liceat portare aliquod predictorum ornamentorum nisi<br />

in sua centura et non alibi sex uncias argenti tantum et non ultra, sub pena et<br />

ad penam perditionis ornamenti cuiuslibet mulieris predictarum inventi ultra ordinem<br />

predictum et decem librarum denariorum perusinorum pro qualibet ipsarum<br />

mulierum. Quod ornamentum sic inventum perveniat in communi Tuderti<br />

et pena pecuniaria predicta sit et esse debeat officialis invenientis et exequentis.<br />

Voluerunt tunc quod predicte mulieres possint et eis liceat portare anulos in<br />

manibus eorum tam auri et argenti quoscumque voluerint sine pena aliqua.<br />

Item ordinaverunt, decreverunt et statuerunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et<br />

comitatus Tuderti cuiuscumque conditionis existat, possit nec debeat portare vel<br />

se induere aliquod vestimentum velluti, drappi auri vel argenti seu purpure ad<br />

penam perditionis vestimenti et decem librarum denariorum pro qualibet contra-<br />

36 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 12, sec. XV. Statuti, Addictio statutorum, Ordinamenta super<br />

ornamentis mulierum. Reformatio facta per dominos priores Tuderti sub anno Domini<br />

MCCCLXXXXVIII manu ser Laurentii de Reate.<br />

37 ornamentum] ordinamentum n. 12, sec. XV. Statuti.


Todi<br />

781<br />

faciente quod vestimentum ut supra veniat in communi Tuderti et pena pecunie<br />

sit et esse debeat officialis invenientis et exequentis.<br />

Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis<br />

et comitatus Tuderti possit nec debeat portare in eorum vestimentis aliquod genus<br />

varorum nisi ille mulieres qui uxores sunt et erunt militum et iudicum dicte<br />

civitatis et comitatus eiusdem. Mulieres autem uxores nobilium et popu<strong>la</strong>rium<br />

hominum dicte civitatis et comitatus possint portare in eorum vestimentis solummodo<br />

pro ornatura varium <strong>la</strong>rgitudinis duorum digitorum et ultra non, sub pena<br />

et ad penam 38 perditionis vestimenti aliter inventi et decem librarum denariorum.<br />

Quod vestimentum veniat in communi Tuderti et pena pecunie sit officialis<br />

invenientis et exequentis.<br />

Item decreverunt et ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et comitatus<br />

Tuderti possit nec debeat portare in eorum vestimentis aliquod genus grisciorum<br />

nisi solummodo in foderatura pellium eorum quas portare possit secundum modum<br />

et ordinem consuetum. Et in eorum mantellinis, coctis, sacchis et c<strong>la</strong>mitibus<br />

possint portare solummodo armellinaturam et non ultra ad penam perditionis<br />

vestimenti aliter inventi et decem librarum denariorum, quod vestimentum et<br />

qua pena ut supra applicentur. Et quod in dictis vestimentis non possit fieri de<br />

cetero aliqua racamatura auri vel argenti ad penam predictam applicandam ut<br />

supra dictum est.<br />

Item decreverunt et reformaverunt quod mulieres nupte et in posterum nubende<br />

qui accedent ad domum eorum mariti non possint nec debeant portare<br />

vel portari facere pa<strong>la</strong>m vel occulte ad domum dicti eorum mariti aliquod genus<br />

panni lini, cannape vel cuiuscumque alterius donamenti nec aliquod donare vel<br />

donari facere secrete vel pa<strong>la</strong>m alicui consanguineo vel consanguinee dicti eorum<br />

mariti. Nec etiam dicte mulieres sic accedende et nupte ac nubende possint nec<br />

debeant recipere vel recipi facere aliquod donum cuiuscumque conditionis existat<br />

ab aliquo consanguineo vel consanguinea aud actinente dicti eorum mariti.<br />

Nec aliquis vel aliqua persona predictis mulieribus possit nec debeat aliquid donare<br />

vel donari facere quoquo modo sub pena et ad penam illius quod donabit<br />

et decem librarum denariorum que pene debeant ut supra applicari. Nec etiam<br />

possint nec debeant portare vel portari facere dum ad domum eorum mariti<br />

accedent aliquid ante se vel post ad penam predictam. Voluerunt tunc quod<br />

dicte mulieres ut supra accedende possint et eis liceat portare vel portari facere<br />

in eorum cofanis sive cassis unam tubaleam et unam guardatubaleam, quatuor<br />

tubaglectos, quatuor sciucchatorios, unum par linteaminum et camisias quascumque<br />

voluerint pro eis tam et aliter non.<br />

Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> famu<strong>la</strong> seu concupina<br />

alicuius civis Tudertini et comitatensis ac habitatoris continue in civitatis<br />

et comitatus Tuderti possit nec debeat portare super se nec induere se 39 aliquem<br />

38 n. 12, sec. XV. Statuti aggiunge in utroque casuum predictorum.<br />

39 n. 12, sec. XV. Statuti elimina nec induere se.


782 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

mantellum nec aliquod vestimentum panni <strong>la</strong>ne cuiuscumque coloris existat ultra<br />

extimationem trium ducatorum auri pro quolibet vestimento predictorum sub<br />

pena et ad penam centum librarum denariorum, cuius pena medietas sit communis<br />

et alia medietas sit officialis invenientis et exequentis.<br />

Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod quilibet officialis civitatis<br />

Tuderti presens et futurus possit et sibi liceat ac teneatur et debeat inquirere<br />

super predictis et quolibet predictorum et intrare ad perquirendum in qualibet<br />

domo civitatis et comitatus Tuderti in qua fieret aliquod cortigium vel alique nuptie<br />

et per civitatem et comitatum rimare et repertos culpabiles punire sine processu<br />

et sine strepitu et figura iudicii in penis predictis solummodo veritate inspecta.<br />

Quequidem omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> supradicta, specificata et narrata magnificus<br />

et potens dominus dominus Iohannes Tomacellus miles, dux et rector ac<br />

dominus Tudertinus videns ea ad utilitatem civium Tudertinorum et eius comitatensium<br />

redundare supplicationibus predicti communis inclinatus et omni modo<br />

et cura confirmavit, roboravit et ea valere voluit et mandavit ac invio<strong>la</strong>biliter<br />

observari prout iacent, mandans messer Laurentio cancel<strong>la</strong>rio infrascripto ut ipsa<br />

capitu<strong>la</strong> scriberet et publicaret et in volumibus statutorum communis Tuderti<br />

apponeret ut omnibus sit eorum amp<strong>la</strong> notitia.<br />

9. 1400, aprile 28<br />

Riformanze<br />

Decretum ne quis induat vestimenta lugubria<br />

contra formam stabilitam<br />

Magnifici et potentes domini domini priores communis et populi Tuderti<br />

invicem et in unum congregati in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie pro<br />

rebus communis utilitate peragendis habentes ad infrascripta omnia specialem<br />

consensum et auctoritatem a magnifico et potenti milite domino Herico Tomacello<br />

locumtenente et circa mandato mei cancel<strong>la</strong>rii infrascripti, animadvertentes<br />

quod cives Tudertini imminente peste occasione pannorum lugubrium qui induuntur<br />

tempore funeris defuntorum ut plurimum terrore quassantur, salubre nimium<br />

forma in huiusmodi indumentis et circa talia funera honestam ponere<br />

metam ne ipsi cives ex eis totaliter expavescant, atque ideo matura deliberatione<br />

perhabita in predictis, facto et misso inter eos solempni et diligenti partito ad<br />

bussu<strong>la</strong>s et palluctas more solito et obtento per omnes decem dantes et reddentes<br />

eorum palluctas in bussu<strong>la</strong> alba del sic, nul<strong>la</strong> pallucta reperta in contrarium<br />

in bussu<strong>la</strong> rubea del non, ex omni auctoritate arbitrio et baylia eis concessis,<br />

tam per formam statuti Tuderti quod etiam a dicto domino locumtenente, et<br />

omni modo via, iure et forma quibus melius fieri potuit.<br />

Ad refrenandam audaciam aliquorum qui ultra honestum modum et contra<br />

formam statuti et ordinis civitatis Tuderti audent in predictis extendere formam,<br />

decreverunt, ordinaverunt, statuerunt et reformaverunt quod nul<strong>la</strong> persona civitatis


Todi<br />

783<br />

et comitatus Tuderti et quivis alius habitans in eisdem, cuiuscumque conditionis et<br />

status existat, audeat vel presumat se induere vel indui facere aliquam personam<br />

aliquo panno lugubri et nigri colori vel alicuis alterius panni ex quo possit aliqua<br />

lugubritas apparire tempore funeris alicuius defunti in posterum presentem modum<br />

et ordinem infrascriptum videlicet comes, barones, milites, doctores legum et<br />

medici doctorati de civitate et comitatu Tuderti seu illi de domo eorundem tempore<br />

funeris adveniendi quod deus aboleat, possint et eisdem liceat indui facere pannis<br />

lugubribus quatuor personas de domo eorum vel alias quascumque voluerint<br />

dum tamen non excedant dictum numerum quatuor personarum.<br />

Et nobiles de dicta civitate et comitatus dicto tempore possint et eis liceat<br />

indui facere dictis pannis lugubribus tres personas modo preditco, et popu<strong>la</strong>res<br />

dicte civitatis et comitatus duas personas indui facere possint et non ultra, sub<br />

pena et ad penam cuiuslibet predictorum contrafacienti perditionis indumenti<br />

presentem dictum ordinem facti et vigintiquinque librarum denariorum, cuius<br />

pene quarta pars sit officialis exequentis et residuum perveniat in communi et<br />

quod nullus predictorum audeat vel presumat petere vel peti facere licentia ultra<br />

dictum ordinem faciendum ab aliquo officiale civitatis Tuderti ad penam superius<br />

adnotatam. Et si aliquis officialis dicte civitatis alicui predictorum super nominatorum<br />

ipsam licentiam concesserit, incidat in penam centum librarum denariorum<br />

pro quolibet et qualibet vice quam penam solvere teneatur et debeat ipso<br />

facto camerario Tuderti omni condictione remota.<br />

Et quod nul<strong>la</strong> mulier ad dictum funus concurrens audeat vel presumat stare<br />

extra domum huiusmodi defunti ad plorandum, ad penam XXV librarum denariorum<br />

solvendam ut supra.<br />

Tollentes ex nunc et cassantes dicti domini priores omne statutum, ordinamenta<br />

sive reformationes in consilium loquentia in omnibus casibus supradictis.<br />

Decernentes etiam quod quilibet officialis Tuderti teneatur et possit pro predictis<br />

et impredictis inquirere, procedere et receptos culpabiles punire summarie et de<br />

p<strong>la</strong>no sine stripitu et figura iudicii. Et quod quilibet possit contrafacientes denunptiare<br />

et accusare et nomen eius teneatur secretum.<br />

10. 1401, agosto 31<br />

Riformanze<br />

Additio capitulorum factorum pro ornamentis mulierum<br />

Magnifici et potentes domini domini priores communis et populi civitatis<br />

Tuderti in unum congregati in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie pro eorum<br />

officio <strong>la</strong>udabile esercendo, animadvertentes quod effrenata licentia mulierum<br />

Tudertinarum quarum circa ornamenta vestium earum gerunt de facili posset<br />

cives et comitatum civitatis Tuderti ad immensam penuriam cohibere, nisi ea<br />

modo refrenatio compel<strong>la</strong>tur, atque ideo matura deliberatione previdentes habitis<br />

super hiis pluribus et pluribus colloquiis intra cives habentes etiam ad hec om-


784 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nia commissionem et plenariam auctoritatem statuendo, decernendo et ordinando<br />

omne id quod oportunum est ad dictam licentiam refrenandum a magnifico milite<br />

domino Herico Tomacello locumtenente Tudertino, qui infrascripta omnia et<br />

singu<strong>la</strong> ratificavit, omologavit et confirmavit ex omni auctoritate, arbitrio et baylia<br />

eis concessis et omni modo via, iure et forma quibus melius fieri potest, facto<br />

primo inter eos ac misso sollempni et diligenti partito ad bussu<strong>la</strong>s et palluctas<br />

more solito et obtento communiter per omnes decem dantes et reddentes eorum<br />

palluctas in bussu<strong>la</strong> alba del sic, nul<strong>la</strong> pallucta in contrarium reperta in bussu<strong>la</strong><br />

rubea del non, decreverunt, ordinaverunt et statuerunt additiones et ordinamenta<br />

infrascripta videlicet.<br />

I. In primis addiderunt et additum esse decreverunt primo ordinamento super<br />

posito quod incipit: in primis decreverunt quod nullus aurifex vel aliqua alia<br />

persona in dictis civitate et comitatu existens possit vel audeat <strong>la</strong>borare seu <strong>la</strong>borari<br />

facere aliquod genus ornamentorum in dicto primo capitulo comprehensorum<br />

de quibus est facta prohibitio in ordinamento predicto alicui civi vel comitatensi<br />

dicte civitatis seu habitantibus in eisdem, ad penam quinquaginta librarum denariorum<br />

pro qualibet vice et quolibet ipsorum contrafacentium in predictis, cuius<br />

pene medietatem officialis invenientis et exequentis et aliam medietatem cammere<br />

Tudertine esse penitus statuerunt, et quilibet possit et sibi liceat contrafacientes in<br />

predictis vel aliquo predictorum denumptiare et accusare et stetur et credatur iuramento<br />

denumptiantis et accusantis cum uno teste de visu, et iste talis denumptians<br />

et accusans modo predicto habeat et habere debeat medietatem pene applicate<br />

officiali predicto invenienti et exequenti ut supra, et aliam medietatem ipsius pene<br />

habeat et habere debeat officialis cui dicta talis denumptiatio et accusatio facta<br />

foret, ita quod medietas totius dicte pene quinquaginta librarum perveniat et venire<br />

debeat in cammera communis Tuderti ut decretum esse.<br />

Et quod nullus de dictis civitate et comitatu Tuderti seu alia persona habitans<br />

in eisdem possit de cetero emere vel alio modo acquirere extra civitatem et<br />

comitatum Tuderti aliquod genus dictorum ornamentorum prohibitorum et in<br />

dicto primo capitulo contentorum, nec ipsum taliter emptum vel aliter acquisitum<br />

penes se tenere ad penam vigintiquinque librarum denariorum et perditionis<br />

ornamentorum predictorum, cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis<br />

et alia medietas sit communis Tuderti, et quilibet possit denumptiare et<br />

accusare contrafacientes in predictis et habeat quartam partem dicte pene pecuniarie<br />

et eius nomen teneatur secretum.<br />

Decernentes et dec<strong>la</strong>rantes ex nunc dicti domini priores quod quilibet civis<br />

et comitatensis Tudertinus, cuiuscumque conditionis existat, teneatur et debeat<br />

vendere et a se ac eius domo removere omnia et singu<strong>la</strong> predicta et in dicto<br />

capitulo primo specificata videlicet ea qua sunt contra formam descriptam in<br />

dicto et in presenti capitulo, hinc ad terminum decemotto mensium proximum<br />

vencturorum, sub pena et ad penam predictam et perditionis ornamentorum<br />

inventorum post terminum supradictum contra formam et ordinem supradictum,<br />

cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis et alia medietas sit<br />

communis Tuderti ut superius est expressum.


Todi<br />

785<br />

II. Item addiderunt, decreverunt et ordinaverunt dictis capitulis et ordinamentis<br />

esse additum quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et comitatus Tuderti, cuiuscumque<br />

conditionis et status existat, possit nec debeat portare vel induere super se<br />

aliquod vestimentum cuius maniche sint in aliqua parte ipsarum manicharum<br />

<strong>la</strong>rgitudinis ultra unum bracchium panni <strong>la</strong>ne ad mensuram communis Tuderti,<br />

et quod non possit portare in aliquo dictorum vestimentorum et indumentorum<br />

intaglia in quibus intaglis sit ultra unum bracchium panni <strong>la</strong>ne ad mensuram<br />

communis Tuderti, ad penam decem librarum denariorum et perditionis dicti<br />

vestimenti et indumenti, cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis<br />

et alia medietas sit communis Tuderti.<br />

Et si quo tempore aliquod dubium oriretur in predictis voluerunt et statuerunt<br />

quod stetur dec<strong>la</strong>rationi consulum sutorum civitatis Tuderti cum iuramento<br />

de dictis intaglis et quantitatibus panni dictorum intaglorum, et quod nullus sutor<br />

possit suere aliquid ex dictis vestimentis contra formam dictorum ordinamentorum,<br />

ad penam decem librarum pro quolibet contrafaciente et qualibet vice<br />

applicandam ut supra et quilibet possit denumptiare et accusare ut supra.<br />

III. Item addiderunt, decreverunt et ordinaverunt quod dominus capitaneus<br />

civitatis Tuderti in principio sui offici et quolibet mense sui officii teneatur et<br />

debeat publice bandiri facere dicta ordinamenta superius enarrata, ad penam<br />

quinquaginta librarum denariorum de suo sa<strong>la</strong>rio retinendam tempore sui sindicatus,<br />

et quod dictus dominus capitaneus teneatur et debeat per se et suos officiales<br />

observare et observari facere predicta omnia et singu<strong>la</strong> ordinamenta et<br />

contenta in eis et repertos culpabiles punire penis predictis absque processu fiendo.<br />

Et si negligens fuerit vel sui officiales remissi forent in puniendo inventos<br />

seu denumptiatos vel accusatos coram eis, contrafacientes in predictis vel aliquo<br />

predictorum secundum formam et modum in dictis ordinamentis contentum incidant<br />

in penam quinquaginta florenorum auri qualibet vice de eorum sa<strong>la</strong>rio retinendam<br />

tempore sindacatus per camerarium Tudertinum.<br />

11. 1401<br />

Statuti<br />

Contra aurifices facientes ornamenta prohibita et cetera 40<br />

In nomine Domini amen. Anno Domini millesimo quatricentesimo primo,<br />

indictione nona tempore santissimi in Cristo patris e domini nostri domini Bonifatii<br />

divina providentia pape noni, mense augusti, die ultimo.<br />

40 Col<strong>la</strong>zionato con: n. 12, sec. XV. Statuti, Addictio statutorum, Addictio facta in<br />

dictis reformationibus per dominos priores sub anno Domini MCCCCI, tempore domini<br />

Bonifatii pape noni, manu dicti ser Laurentii.


786 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Magnifici et potentes domini ser Ciccholus B<strong>la</strong>xii, Gaycarius domini Machtei,<br />

Mannes Cole Cupi, ser Bartholomeus Menotutii, Carolus Angelerii, ser Corradinus<br />

ser Petri et ser Iohannes Ciccholi Paraventi, domini priores communis et<br />

populi civitatis Tuderti in unum congregati in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie<br />

pro eorum officio <strong>la</strong>udabile esercendo, animadvertentes quod effrenata licentia<br />

mulierum Tudertinarum quarum circa ornamenta vestium earum gerunt de<br />

facili posset cives et comitatum civitatis Tuderti ad immensam penuriam cohibere,<br />

nisi ea modo refrenatio compel<strong>la</strong>tur, atque ideo matura deliberatione previdentes<br />

habitis super hiis pluribus et pluribus colloquiis intra cives habentes etiam<br />

ad hec omnia commissionem et plenariam auctoritatem statuendo, decernendo et<br />

ordinando omne id quod oportunum est ad dictam licentiam refrenandum a<br />

magnifico milite domino Herico Tomacello locumtenente Tudertino, qui infrascripta<br />

omnia et singu<strong>la</strong> ratificavit, omologavit et confirmavit ex omni auctoritate<br />

arbitrio et baylia eis concessis et omni modo via, iure et forma quibus melius<br />

fieri potest facto primo inter eos ac misso sollempni et diligenti partito ad bussu<strong>la</strong>s<br />

et palluctas more solito et obtento communiter per omnes decem dantes et<br />

reddentes eorum palluctas in bussu<strong>la</strong> alba del sic, nul<strong>la</strong> pallucta in contrarium<br />

reperta in bussu<strong>la</strong> rubea del non, decreverunt, ordinaverunt et statuerunt additiones<br />

et ordinamenta infrascripta videlicet.<br />

I. In primis addiderunt et additum esse decreverunt primo 41 ordinamento<br />

super posito quod incipit: in primis decreverunt quod nullus aurifex vel aliqua<br />

alia persona in dictis civitate et comitatu existens possit vel audeat <strong>la</strong>borare seu<br />

<strong>la</strong>borari facere aliquod genus ornamentorum in dicto primo capitulo comprehensorum<br />

de quibus est facta prohibitio in ordinamento predicto alicui civi vel comitatensi<br />

dicte civitatis seu habitantibus in eisdem, ad penam quinquaginta librarum<br />

denariorum pro qualibet vice et quolibet ipsorum contrafacentium in predictis,<br />

cuius pene medietatem officialis invenientis et exequentis et aliam medietatem<br />

cammere Tudertine esse penitus statuerunt, et quilibet possit et sibi liceat<br />

contrafacientes in predictis vel aliquo predictorum denumptiare et accusare et<br />

stetur et credatur iuramento denumptiantis et accusantis cum uno teste de visu,<br />

et iste talis denumptians et accusans modo predicto habeat et habere debeat<br />

medietatem pene applicate officiali predicto invenienti et exequenti ut supra et<br />

aliam medietatem ipsius pene habeat et habere debeat 42 officialis cui dicta talis<br />

denumptiatio et accusatio facta foret, ita quod medietas totius dicte pene quinquaginta<br />

librarum perveniat et venire debeat in cammera communis Tuderti ut<br />

decretum esse.<br />

Et quod nullus de dictis civitate et comitatu Tuderti seu alia persona habitans<br />

in eisdem possit de cetero emere vel alio modo acquirere extra civitatem et<br />

comitatum Tuderti aliquod genus dictorum ornamentorum prohibitorum et in<br />

41 n. 12, sec. XV. Statuti aggiunge capitulo et.<br />

42 n. 12, sec. XV. Statuti omette habere debeat.


Todi<br />

787<br />

dicto primo capitulo contentorum, nec ipsum taliter emptum vel aliter acquisitum<br />

penes se tenere ad penam vigintiquinque librarum denariorum et perditionis<br />

ornamentorum predictorum 43 , cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis<br />

et alia medietas sit communis Tuderti, et quilibet possit denumptiare et<br />

accusare contrafacientes in predictis et habeat quartam partem dicte pene pecuniarie<br />

et eius nomen teneatur secretum 44 .<br />

Decernentes et dec<strong>la</strong>rantes ex nunc dicti domini priores quod quilibet civis<br />

et comitatensis Tudertinus, cuiuscumque conditionis existat, teneatur et debeat<br />

vendere et a se ac eius domo removere omnia et singu<strong>la</strong> predicta 45 et in dicto<br />

capitulo primo specificata videlicet ea qua sunt contra formam descriptam in<br />

dicto et in presenti capitulo 46 , hinc ad terminum decemotto mensium proximum<br />

vencturorum, sub pena et ad penam predictam et perditionis ornamentorum inventorum<br />

post terminum supradictum contra formam et ordinem supradictum 47 ,<br />

cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis et alia medietas sit<br />

communis Tuderti ut superius est expressum.<br />

II. Item addiderunt, decreverunt et ordinaverunt dictis capitulis et ordinamentis<br />

esse additum 48 quod nul<strong>la</strong> mulier civitatis et comitatus Tuderti, cuiuscumque<br />

conditionis et status existat, possit nec debeat portare vel induere super se<br />

aliquod vestimentum cuius maniche sint in aliqua parte ipsarum manicharum<br />

<strong>la</strong>rgitudinis ultra unum bracchium panni <strong>la</strong>ne ad mensuram communis Tuderti,<br />

et quod non possit portare in aliquo dictorum vestimentorum et indumentorum<br />

intaglia in quibus intaglis sit ultra unum bracchium panni <strong>la</strong>ne ad mensuram<br />

communis Tuderti, ad penam decem librarum denariorum et perditionis dicti<br />

vestimenti et indumenti, cuius pene medietas sit officialis invenientis et exequentis<br />

et alia medietas sit communis Tuderti.<br />

Et si quo tempore aliquod dubium oriretur in predictis voluerunt et statuerunt<br />

quod stetur 49 dec<strong>la</strong>rationi consulum sutorum civitatis Tuderti cum iuramento<br />

de dictis intaglis et quantitatibus panni dictorum intaglorum et quod nullus<br />

sutor possit suere aliquid ex dictis vestimentis contra formam dictorum ordinamentorum,<br />

ad penam decem librarum 50 pro quolibet contrafaciente et qualibet<br />

vice applicandam ut supra et quilibet possit denumptiare et accusare ut supra.<br />

III. Item addiderunt, decreverunt et ordinaverunt quod dominus capitaneus<br />

civitatis Tuderti in principio sui offici et quolibet mense sui officii teneatur et<br />

43 predictorum] sic emptorum et acquisitorum n. 12, sec. XV. Statuti.<br />

44 secretum] in credentia n. 12, sec. XV. Statuti.<br />

45 predicta] ornamenta proibita n. 12, sec. XV. Statuti.<br />

46 et in presenti capitulo] ex forma statuti predicti et presentium capitulorum n. 12,<br />

sec. XV. Statuti.<br />

47 n. 12, sec. XV. Statuti omette da contra a supradictum.<br />

48 n. 12, sec. XV. Statuti omette da dictis a additum.<br />

49 n. 12, sec. XV. Statuti aggiunge et credatur.<br />

50 n. 12, sec. XV. Statuti aggiunge denariorum.


788 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

debeat publice bandiri facere dicta ordinamenta superius enarrata, ad penam<br />

quinquaginta librarum denariorum de suo sa<strong>la</strong>rio retinendam tempore sui sindicatus<br />

et quod dictus dominus capitaneus teneatur et debeat per se et suos officiales<br />

observare et observari facere predicta omnia et singu<strong>la</strong> ordinamenta et<br />

contenta in eis, et repertos culpabiles punire penis predictis absque processu<br />

fiendo. Et si negligens fuerit vel sui officiales remissi forent in puniendo inventos<br />

seu denumptiatos vel accusatos coram eis, contrafacientes in predictis vel aliquo<br />

predictorum secundum formam et modum in dictis ordinamentis contentum incidant<br />

in penam quinquaginta florenorum auri qualibet vice de eorum sa<strong>la</strong>rio retinendam<br />

tempore sindacatus per camerarium Tudertinum.<br />

Et ego Laurentius Iannis Laurentii de Pilliccionibus de Reate, publica et<br />

imperiali auctoritate notarius et nunc cancel<strong>la</strong>rius Tudertinus dum predicta omnia<br />

sic acta fuerit presens sive ideo ea scripsi et publicavi et meo solito signavi.<br />

12. sec. XV<br />

Statuti<br />

De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />

matrimonii et nuptiarum 51<br />

De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam 52<br />

De certis vestibus non portandis per masculos 53<br />

De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />

officialibus ad praedicta deputandis 54<br />

De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius,<br />

et de pena contrafacentium et de multis aliis<br />

ad ipsam materiam pertinentibus 55<br />

51 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />

matrimonii et nuptiarum. Di questa, come delle due seguenti rubriche, manca il testo.<br />

52 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />

infrascriptam.<br />

53 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis vestibus non portandis per masculos.<br />

54 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et<br />

de certis officialibus ad praedicta deputandis.<br />

55 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis<br />

alicuius, et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.


Todi<br />

Ordinamenta super ornamentis mulierum. Reformatio facta<br />

per dominos priores Tuderti sub anno Domini MCCCLXXXXVIII<br />

manu ser Laurentii de Reate 56<br />

Addictio facta dictis reformationibus per dominos priores sub anno<br />

Domini MCCCCI tempore domini Bonifatii pape noni,<br />

manu dicti ser Laurentii 57<br />

13. 1426<br />

Statuti<br />

Alia reformatio facta in anno Domini MCCCCXXVI manu<br />

ser Luce de Urbevetere<br />

789<br />

Est alia reformatio facta in anno Domini MCCCCXVI manu ser Luce de Urbevetere<br />

cuiusquidem reformationis tenor talis est videlicet.<br />

Item confirmaverunt et adprobaverunt et invio<strong>la</strong>biliter observari voluerunt<br />

certas reformationes positas in volumine statuti civitatis Tuderti editas in anno<br />

Domini MCCCLXXXXVIII, indictione sexta et de mense decembris et in MCCCC, primo<br />

de mensis augusti et in MCCCCII, de mensis Iunii, pro ut de dictis reformationibus<br />

appositis manu ser Laurentii Iannis de Pilliccionibus de Reate, tunc camerario<br />

communis Tuderti, tractantibus de ornamentis mulierum et de penis contrafacientibus<br />

cum infrascriptis additionibus et conrectionibus et quod in dictis reformationibus<br />

cavebatur.<br />

Quod nul<strong>la</strong> mulier de civitate vel comitatu Tuderti, cuiuscumque conditionis<br />

et status existat, possit nec debeat portare vel supra induere aliquod vestimentum<br />

cuius manice sint in aliqua parte ipsarum manicarum <strong>la</strong>rgitudinis unius brachii<br />

panni <strong>la</strong>ne ad mensuram comunis Tuderti, et in dicta parte dictas reformationes<br />

correxerunt: decernentes quod cuilibet mulieri liceat portare et se induere<br />

vestimenta simplicis panni <strong>la</strong>ne in quo non sint ultra XII bracchia panni ad bracchium<br />

comunis tuderti et de dicto panno manicas et intaglos facere pro ut supra<br />

videbitur.<br />

Item addiderunt dictis reformationibus quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare<br />

aliquam iorneriam alicuius panni vel guarnelli, et quod nul<strong>la</strong> mulier possit portare<br />

vel se induere aliquod vestimentum sirici, et quod nul<strong>la</strong> mulier possit trasinare<br />

per terram de pannis alicuius vestimenti ultra unum semmissum, et quod<br />

56 Vedi n. 8, 1398. Statuti, Addictiones. De ornamentis mulierum.<br />

57 Vedi n. 11, 1401. Statuti, Addictiones. Contra aurifices facientes ornamenta prohibita<br />

et cetera.


790 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

nul<strong>la</strong> mulier possit portare in capite vel in alia parte sue persone aliquod genus<br />

sirici seu sete, sub pena X librarum denariorum et perditionis vestimenti<br />

seu alterius ornamenti ubi dicte res adfixe essent pro qualibet vice, que pena X<br />

librarum sit offitialis invenientis et exequentis pro ut in dictis reformationibus<br />

continetur.<br />

Liceat tunc dictis mulieribus portare quatuor uncias sirici seu sete in capite<br />

sine aliqua mistura auri, argenti, per<strong>la</strong>rum vel aliorum <strong>la</strong>pidum pretiosorum et<br />

aliorum ornamentorum, et etiam eis liceat habere frectas sirici sine aliqua mistura<br />

auri vel argenti, et similiter possint portare in col<strong>la</strong>ribus et manichectis<br />

francias de sirico et etiam cum mistura fili auri vel argenti, dummodo dictum<br />

filum auri vel argenti non transcendat decimam partem dicti sirici et dummodo<br />

francie predicte que ponitur ad col<strong>la</strong>re non sint maioris ponderis media uncia.<br />

Et liceat habere occhiectos et maspillos in eorum vestimentis et manichettis<br />

de sirico sutos et compositos et hoc intelligatur tam de vestimentis factis quam<br />

fiendis, et pro predictis teneatur maritus pro uxore et pater pro filia que maritus<br />

non habet, si cum dictis filiabus et uxore et viro eius patre in eadem<br />

domo habitaret. Si autem pater vel maritus cum filiabus vel uxore non habitaverit,<br />

teneantur ad dictam penam fratres dicte uxoris et omnes cum quibus<br />

dicte mulieres familiariter habitarent. Liceat tunc marito qui predicta sua uxore<br />

penam solverit et eius heredibus excomputare et retinere de dote ipsius sue<br />

uxoris in causa dotis restituende quarintitia, non obstante illud quod dicta de<br />

causa solverit.<br />

Et teneatur dictus capitaneus unum ex offitialibus suis, maxime in diebus<br />

festivis et quando nuptie alique in civitate Tuderti celebrarentur vel fierent, ad<br />

rimandum et perquirendum pro facentibus contra predicta, sub pena quinquaginta<br />

librarum tam domino capitaneo quam offitialibus qui negligentes fuerint in<br />

predictis vel aliquo predictorum. Teneatur etiam dictus capitaneus sub dicta pena<br />

infra tres dies postquam aliqua inventa fuerint contra predicta commictere scribi<br />

facere nomen et prenomen illius seu il<strong>la</strong>rum que invente fuerint contra predicta<br />

facere, diem et locum et vestimentum seu ornamentum quod inventum fuerit<br />

contra formam predictam in libris notarii extraordinarii comunis Tuderti et etiam<br />

in camera comunis Tuderti in quodam libris cartarum pecudarum qui ad hoc in<br />

dicta camera debeat esse deputatus. Et persona inventa facere contra predicta et<br />

ille qui pro ea secundum formam superius notatam penam solvere teneretur et<br />

teneatur solvere dictam penam in X dies postquam [...] actum est scripta fuerit,<br />

sub pena XXV librarum ultra dictas penas et nichillominus talis non solvens in<br />

dictos X dies non audiatur in civilibus et criminalibus causis nec possit habere<br />

aliquod benefitium vel offitium in civitate vel comitatu Tuderti donec dictam<br />

penam solverit cum effectu.<br />

Teneatur etiam predictus capitaneus et quicumque alius offitialis contra<br />

predictos et predictas delinquentes facere et fieri facere executionem realem<br />

et personalem, sub dicta pena quinquaginta librarum, et re<strong>la</strong>tio offitialis ad<br />

hoc deputati pro plena et legitima probatione habeatur cum iuramento dicti<br />

offitialis.


Todi<br />

Additio et correptio statuti de pena vaghigiantium positi<br />

in quarta distinctione<br />

791<br />

(...) Et simili pena 58 puniantur omnes et singule mulieres que in dictis ecclesiis<br />

dum divinum ufficium celebratur vel predicatur staret seu starent cum capite<br />

discoperto, non habentes in capite sciucchatorium, c<strong>la</strong>midem vel velum aut alium<br />

pannum.<br />

Et teneatur maritus pro uxore et pater pro filia que maritum non haberet, si<br />

pater in eadem domo cum filia habitaret, et illud quod maritus solveret pro<br />

dicta sua uxore retinere possit de dotibus dicte sue uxoris, aliquo in contrarium<br />

non obstante.<br />

Et teneatur capitaneus civitatis Tuderti mittere unum ex officialibus suis ad<br />

rimandum de predictis, et credatur re<strong>la</strong>tioni dicti officialis cum iuramento, et<br />

possit et debeat penas exigere contra delinquentes in predictis de facto, sub<br />

pena XXV librarum denariorum dictis officialibus negligentis in predictis.<br />

De pena facientis convivia in nuptiis contra formam infrascriptam<br />

Item decreverunt, ordinaverunt et reformaverunt quod nullus in aliquo convivio<br />

vel cortigio quod fieret ratione alicuius matrimonii vel nuptiarum possit<br />

dare carnes, nisi unius modi videlicet assatas tantum lissas tantum prout sibi<br />

videbitur, et qui in eodem convivio daret carnes lissas et assatas pena XXV librarum<br />

denariorum cortonensium pro quolibet contrafaciente et qualibet vice puniatur.<br />

Et teneatur capitaneus sub pena XXV librarum denariorum mittere unum ex<br />

offitialibus suis ad rimandum pro predictis, et credatur re<strong>la</strong>tioni dicti offitialis<br />

cum iuramento, et possit de facto contra dictos delinquentes penas exigere.<br />

Capitaneus, vero, et quilibet alius offitialis qui in predictis negligens fuerit,<br />

pena XXV librarum vice qualibet puniatur.<br />

14. 1429<br />

Statuti<br />

Ordinamenta circa funera mortuorum et de pena contrafacentium<br />

Quamvis et per statuta communis Tuderti super modis tenendis et observandis<br />

in funere cuiuslibet sit bene provisum et ordinatum, tamen propter quorun-<br />

58 Ovvero: quinque libre denariorum.


792 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

dam trasgressorum impunitate dictorum statutorum vilescit auctoritas et illud quod<br />

salubriter pro communi utilitate ordinatus est dum interrupitur tendit in omnium<br />

detrimentum et quod penis est unus exemplo cetera ordinamenta vilescunt, quo<br />

nichil in civitate post deterius evenire cum ex impunitate improbi facile ad peiora<br />

profileant, qua re ne de cetero hec eveniant, supradicti magnifici domini domini<br />

priores populi et communis civitatis Tuderti ad consilium residentes in secretario<br />

pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie in numero sufficienti colligialiter adunati, una cum<br />

eorum consilio opportuno pro negotiis rei publice Tudertine utiliter peragendis ut<br />

moris est, volentes circa huiusmodi providere habentes ad infrascripta potestatem,<br />

arbitrium et bailiam a consilio generali populi et communi civitatis Tuderti die et<br />

mense predictis, vigore prefate auctoritatis et de consensu auctoritate et voluntate<br />

reverendissimi in Christo patris et domini domini Antonini episcopi Montisf<strong>la</strong>sconis<br />

pro Sancta Romana Ecclesia et sanctissimo in Christo patre et domino domino<br />

Martino divina providentia pape quinto locumtenentis civitatis et comitatus Tuderti,<br />

dato primo misso et celebrato partito in secreto scrutinio inter eos ad bussu<strong>la</strong>s<br />

et palluttas et demum obtento per palluctas vigintiunam datas et immissas et repertas<br />

in bussu<strong>la</strong> alba pro sic, duabus aliis in bussu<strong>la</strong> rubea del non repertis in<br />

contrarium premissorum, deliberaverunt, statuerunt, ordinaverunt et decreverunt<br />

quod statuta et reformationes communi edite super modis tenendis in funere alicuius<br />

defunti pro ut loquitur et iacet, invio<strong>la</strong>biliter observetur.<br />

Addicientes quod domini priores populi et communis civitatis Tuderti nec<br />

aliquis offitialis civis, cuiuscumque auctoritate existat, possit dare aliquam licentiam<br />

nec statuere, decretare vel ordinare quod aliqua licentia detur alicui persone<br />

propter quam aliquo modo, dirette vel indirette, contra predicta statuta fiat,<br />

sub pena vigintiquinque librarum denariorum pro qualibet vice camere Tudertine<br />

applicanda absque aliquo processu exinde fiendo.<br />

Capitaneus vero aut alius offitialis forensis non possit dare licentima alicui<br />

persone per quam directe vel indirecte contra predicta quomodolibet fiat, sub<br />

pena librarum centum pro quolibet contrafaciente et nichilominus dicta licentia<br />

sit ipso iure nul<strong>la</strong> et nullius roboris vel momenti.<br />

Et teneatur dominus capitaneus mictere unum ex suis offitialibus ad funus<br />

cuiuslibet civis dum funeralia fiunt ad prescruptandum et videndum an per aliquem<br />

contra predicta ordinamenta fiat, et etiam teneatur dominus capitaneus et<br />

quilibet alius officialis forensis [...] exigere pena a facientibus contra predicta vel<br />

aliquo predictorum, sub pena librarum vigintiquinque pro quolibet et qualibet<br />

vice quo in predictis vel predictorum aliquo fuerunt negligentes quam ipso facto<br />

incurrant et dictus capitaneus et quilibet alius offitialis forensis [...] omnium qui<br />

contra predicta quomodolibet fecerint. Ita quod tempore sindicatus ipsorum non<br />

possint nec valeant aliquam ingnorantiam ad ipsorum seu alicuius ipsorum excusationem<br />

allegare et nullus civis civitatis Tuderti vel comitativus vel habitator in<br />

civitate vel comitatus Tuderti, cuiuscumque condictionis existat, possit petere seu<br />

peti facere ab aliquo domino vel ab aliquo officiali aliquam licentiam per quam<br />

contra predicta ordinamenta vel aliquo predictorum, dirette vel indirette, quomodolibet<br />

fiat, sub pena quinquaginta librarum denariorum pro quolibet contra-


Todi<br />

793<br />

faciente et qualibet vice, et in dictam penam incidat propter so<strong>la</strong>m petitionem<br />

licentie esto quod dictam licentiam non habuerit vel habuerint et ea usus fuerit.<br />

Mulier vero que contra predicta ordinamenta quomodolibet fecerit, in penis<br />

in dictis ordinamentis appositis ipso facto incurrat et si talis mulier maritum<br />

habet, maritus ad dictam penam pro muliere solvendam cogatur quam si solverit<br />

ipso iure de dote talis mulieris soluta dicatur et de dicta dote in casu restitutionis<br />

dotis dicta pena per maritum vel eius heredes vel aliam quamcumque personam<br />

dotem restituere deberet retineatur non ostante aliqua giuramenta quam<br />

mulier talis vel eius heredes pro dotibus repetendis haberet. Si vero talis mulier<br />

maritum non haberet, ad dictam penam solvendam teneatur eius pater, si vero<br />

patrem non haberet, ad dictam penam teneatur fratres carnales talis mulieris una<br />

cum dicta mulier habitantes.<br />

Addicientes quod nullus comitativus vel habitans in comitatu Tuderti tempore<br />

quo alicuius civis funeralia fiunt, possit venire ad civitate Tuderti ad talia<br />

funeralia nec in dicti funeribus c<strong>la</strong>mare vel plorare vel alias <strong>la</strong>mentationes facere,<br />

sub pena librarum quinquaginta pro qualibet vice si contra predicta quomodolibet<br />

fecerit, et predicta non vendicent locum in comitativis qui congiunti essent<br />

tali defunte persone usque in tertium gradum congnationis vel agnationis et usque<br />

in secundum gradum affinitatis, nec etiam locum habeant in famulis qui familiariter<br />

habitassent cum tali defunta persona tempore mortis ipsius. Si vero contingeret<br />

quod aliquis civis extra civitatem obiret et corpus talis defunte persone<br />

sepelliretur in aliqua ecclesia prope civitatem Tuderti vel quod uxor vel alii consanguineis<br />

talis defunte persone que extra civitate obiisset ad civitatem reverterentur,<br />

liceat cuilibet muliebri ire ad sotiandum consanguineas talis defunte persone,<br />

dummodo per civitatem Tuderti nulli liceat exc<strong>la</strong>mare vel fortiter plorare<br />

vel genas <strong>la</strong>cerare aut se decapil<strong>la</strong>re vel manus ad invicem percuotere, sub pena<br />

librarum decem denariorum pro qualibet contrafaciente. Extra civitate vero <strong>la</strong>menta<br />

faciant pro ut de ipsarum processent voluntate, dummodo ad dictum funus<br />

comitativi venire non possint, nisi pro ut supra dictum est, sub dicta pena<br />

librarum quinquaginta et contrafacientes contra predicta ordinamenta et etiam<br />

supradicta quomodolibet possit inquiri, procedi et conosci absque aliqua iura vel<br />

statutorum solempnitate per quamlibet offitialem communis Tuderti, omni tempore<br />

nul<strong>la</strong> prescriptione ostante et non ostante quod predicta commissa essent<br />

pro duos menses ante principium offitii talis offitialis congnoscentis.<br />

15. 1436, giugno 19<br />

Riformanze<br />

Decretum super signo Ebreorum<br />

In Dei nomine amen. Anno Domini millesimo quatrocentesimo trigesimo sexto,<br />

XIIII indictione, tempore sanctissimi in Cristo patris et domini domini Eugenii<br />

divina providentia pape quarti, die XVIIII iunii.


794 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Magnifici domini priores populi et communis civitatis Tuderti videlicet Bartholomeus<br />

Iutii, Polellus ser Francisci, ser Iohannes Ysac, Leorsus Peri, ser<br />

Nallutius Bartholomei, Battista Alberti, Galeoctus Ufredutii, Franciscus Anthonii<br />

Iohannis, Antonius Mactutii et Arcangelus Iohannis Cantutii collegialiter<br />

stantes in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie una cum conscilio opportuno<br />

sive secreto et dictum conscilium una cum dicti dominis prioribus eodem<br />

in secretario adgregatum ad sonum campane ut moris, volentes exequtioni tradere<br />

remissionem in eos domini priores et dictum eorum conscilium super ordinatione<br />

et modo signi portandi per Ebreos in dicta civitate habitantes, factam<br />

per conscilium <strong>generale</strong> ut plene patet libro reformationum manu mey cancel<strong>la</strong>rii<br />

infrascripti sub die decima octava iunii dicti anni, suadente eius canone<br />

diferentem variamque esse turmam ebraicam rebellem, adversam et omni esperte<br />

pernitiosam a sanctissima nostra christiana religione quam in Christo fideles<br />

procul dubio indiferenter inmitantur in quantum possunt et christiane religionis<br />

fideles iussu ecclesiastico et secu<strong>la</strong>ri debeant actendere ac diligenter ystituere<br />

ut Ebrey sua in lege, moribus, vita, apparatibus, signis et distintionibus<br />

omnino indubieque cognoscantur ne cognita pro incognitis habeamus quod<br />

eorum vitium ymmo et discrimen non permissum summo studio divinitus et<br />

humanitus fugere scriptum est id certe et omnino fugere omnes debemus, igitur<br />

omni modo, via, iure, causa et forma quibus melius fieri potest et vigore<br />

dicte remissionis consilii generalis, ut supra die XVIII mensis iunii plene patet<br />

libro reformationum manu mey cancel<strong>la</strong>rii infrascripti, constituerunt, sanciverunt<br />

et decreverunt ut magister Emanuel, magister Angelus et Solomon Ebrey<br />

habitantes in civitate Tuderti et quilibet alter Ebreus habitans ea in civitate vel<br />

suo comitatu ab etate decenni supra incepta teneantur et debeant omnino ferre,<br />

hinc in posterum, per civitatem et comitatum Tuderti, unum signum rotundum<br />

infrascripte magnitudinis et forme coloris ialdi in pectore destro, sed ita<br />

ut bene ac pa<strong>la</strong>m sit omnibus et ab omnibus c<strong>la</strong>re videatur quod eis signum<br />

inteligatur in masculis Ebreis, sub pena quinquaginta librarum denariorum de<br />

facto exigenda per officiales dicti communis contra quemlibet dictorum Ebreorum<br />

et qualibet vice repertorum sine dicto signo et sine modis et formis predictis,<br />

que pena applicata sit camere dicti communis ea consuetudine et disctintione<br />

quibus pene malleficorum distribuntur.<br />

Et ut maius robur predictum decretum teneat, liceat cuyque officialium<br />

dicti communis et civibus et comitativis dictos Ebreos sine dicto signo repertos<br />

conducere eos ad capitaneum, pro qua conductione aut captione qui ceperint et<br />

conduxerint lucrentur medietatem dicte pene.<br />

Teneatur esse et debeat sub dicta pena quicumque Ebreus forensis qui<br />

venerit ad dictam civitatem et suum comitatum ultra duos dies quibus steterit<br />

in dicta civitate aut comitatu ferre dictum signum modis predictis et condicionibus.<br />

Femine autem Ebree a decennibus supra inceptis teneantur et debeant in<br />

posterum ferre ad utramque aurem unum anulum vel circulum sive circiglium<br />

immissum more aliarum Ebrearum simile ferentium, sub dicta pena pro qualibet,


Todi<br />

795<br />

et qualibet vice reperta sine dicto anulo aut circulo vel circilglio senper tamen<br />

expresso ut repertor aut investigator modis predictis tam contra Ebreos habitantes<br />

quam forenses et feminas, secundum predictorum tenorem lucretur medietatem<br />

dicte pene et alia medietas applicata sit ut supra.<br />

Decreventes et ut urbanius, quietius et moralius cum dictis Ebreis vivatur,<br />

ut nullus audeat cuiuscumque status aut vice quovismodo vel colore<br />

molestare dictos Ebreos vel aliquem ipsorum in rebus et personis, sub pena<br />

statutorum dicti communis teneatur tamen per inde pater pro filio et frater<br />

pro fratre ad dictam penam, nec non vigore dicte remissionis in dicti communis<br />

domini priores et supradictum conscilium opportunum concesse per<br />

conscilium <strong>generale</strong> dicti communis ut supra, approbaverunt et omnino reconfirmaverunt<br />

dictis Ebreis omnia capitu<strong>la</strong> qua manu ser Iacobi de Camerino<br />

tunc cancel<strong>la</strong>rio plene constant pro tempore et spatio in dictis capitulis<br />

contentis incipiendo a die finis temporis dictorum capitulorum et ut sequitur<br />

finiendo cum c<strong>la</strong>usulis, conditionibus et formis quas dicta continent capitu<strong>la</strong>.<br />

Mandantes eximitur[!] omnibus officis dicti communis presentibus et futuris<br />

et eis quorum interest et interesse poterit ut dictam confirmationem et<br />

alia predictam indeminute[!] observent et observari faciant absque aliqua contradictione<br />

aut exceptione de iure vel de facto, tamen scripta c<strong>la</strong>re ut in<br />

dicta confirmatione non inteligatur particu<strong>la</strong> posita in dictis capitulis manu<br />

dicti ser Iacobi patentibus que tractat ut dicti Ebrey non debeant cogi ad<br />

portandum signum cuy particule dicti Ebrey sponte et specialiter renumptiaverunt<br />

et cetera.<br />

Misso sollepniter partito de predittis fuit victum per decem et novem, nullo<br />

contra.<br />

Die XX Iunii<br />

Bandimentum de signo Ebreorum.<br />

Supradicti magnifici domini priores ad notitiam dicti decreti imposuerunt et<br />

mandaverunt Mactiutio publico preconi dicti communis et Trombectino Sotio<br />

tubicini presentibus et inteligentibus coram dictis magnificis dominis prioribus in<br />

secretario pa<strong>la</strong>tii eorum residentie simul stantibus quatenus vadant personaliter<br />

ad loca publica et consueta dicte civitatis et ibidem alta voce banniant et preconizent<br />

omnia et singu<strong>la</strong> in dicto decreto contenta et asserta et alia dicant et<br />

faciant qui tenetur et debent.<br />

Qui publici precones immediate post factam dictam commissionem yverunt<br />

ad dicta loca et ibidem retulerunt mihi notario infrascripto dixisse et fecisse ut<br />

habuerunt in mandatis et secundum dictam eorum commissionem 59 .<br />

59 Segue il disegno di un cerchio di 9 centimentri di diametro con <strong>la</strong> didascalia: Quantitas<br />

signi Ebreorum portanda ut supra.


796 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

16. 1436<br />

Statuti<br />

Contra Iudeos signum in pectore non portantes<br />

et Iudeas anulos ad aures<br />

In Dei nomine amen. Anno Domini millesimo quatrocentesimo trigesimo sexto,<br />

XIIII indictione tempore sanctissimi in Cristo patris et domini domini Eugenii<br />

divina providentia pape quarti, die XVIIII iunii.<br />

Magnifici domini priores populi et communis civitatis Tuderti videlicet Bartholomeus<br />

Iutii, Polellus ser Francisci, ser Iohannes Ysac, Leorsus Peri, ser Nallutius<br />

Bartholomei, Battista Alberti, Galeoctus Ufredutii, Franciscus Anthonii<br />

Iohannis, Antonius Mactutii et Arcangelus Iohannis Cantutii collegialiter stantes<br />

in secretario pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie una cum conscilio opportuno sive<br />

secreto et dictum conscilium una cum dicti dominis prioribus eodem in secretario<br />

adgregatum ad sonum campane ut moris, volentes exequtioni tradere remissionem<br />

in eos domini priores et dictum eorum conscilium super ordinatione et<br />

modo signi portandi per Ebreos in dicta civitate habitantes, factam per conscilium<br />

<strong>generale</strong> ut plene patet libro reformationum manu mey cancel<strong>la</strong>rii infrascripti<br />

sub die decima octava iunii dicti anni, suadente eius canone diferentem<br />

variamque esse turmam ebraicam rebellem, adversam et omni parte pernitiosam<br />

a sanctissima nostra christiana religione quam in Christo fideles procul dubio<br />

indiferenter inmitantur in quantum possunt et christiane religionis fidelis iussu<br />

ecclesiastico et secu<strong>la</strong>ri debeant actendere ac diligenter ystituere ut Ebrey sua in<br />

lege, moribus, vita, apparatibus, signis et distintionibus omnino indubieque cognoscantur<br />

ne cognita pro incognitis habentur quod eorum vitium ymmo et discrimen<br />

non permissum summo studio divinitus et humanitus fugere scriptum<br />

est id certe et omnino fugere omnes debent, igitur omni modo, via, iure, causa<br />

et forma quibus melius fieri potest et vigore dicte remissionis consilii generalis ut<br />

supra die XVIII mensis iunii plene patet libro reformationum manu mey cancel<strong>la</strong>rii<br />

infrascripti constituerunt, sanciverunt et decreverunt ut magister Emanuel,<br />

magister Angelus et Solomon Ebrey habitantes in civitate Tuderti et quilibet alter<br />

Ebreus habitans ea in civitate vel suo comitatu aut in futurum habitaturus ab<br />

etate decenni supra incepta teneantur et debeant omnino ferre hinc in posterum<br />

per civitatem et comitatum Tuderti, unum signum rotundum infrascripte magnitudinis<br />

et forme coloris ialdi in pectore destro, sed ita ut pene ac pa<strong>la</strong>m sit<br />

omnibus et ab omnibus c<strong>la</strong>re videatur quod eis signum inteligatur in masculis<br />

Ebreis, sub pena quinquaginta librarum denariorum de facto exigenda per officiales<br />

dicti communis contra quemlibet dictorum Ebreorum et qualibet vice repertorum<br />

sine dicto signo et sine modis et formis predictis, que pena applicata<br />

sit camere dicti communis ea consuetudine et disctintione quibus pene malleficorum<br />

distribuntur.<br />

Et ut maius robur predictum decretum teneat, liceat cuyque officialium dicti<br />

communis et civibus et comitativis dictos Ebreos sine dicto signo repertos con-


Todi<br />

797<br />

ducere eos ad capitaneum, pro qua conductione aut captione qui ceperint et<br />

conduxerint lucrentur medietatem dicte pene.<br />

Teneatur esse et debeat sub dicta pena quicumque Ebreus forensis qui venerit<br />

ad dictam civitatem et suum comitatum ultra duos dies quibus steterit in<br />

dicta civitate aut comitatu ferre dictum signum modis predictis et condicionibus.<br />

Femine autem Ebree a decennibus supra inceptis teneantur et debeant in<br />

posterum ferre ad utramque aurem unum anulum vel circulum sive circiglium<br />

immissum more aliarum Ebrearum simile ferentium sub dicta pena pro qualibet,<br />

et qualibet vice reperta sine dicto anulo aut circulo vel circilglio senper tamen<br />

expresso ut repertor aut investigator modis predictis tam contra Ebreos habitantes<br />

quam forenses et feminas, secundum predictorum tenorem lucretur medietatem<br />

dicte pene et alia medietas applicata sit ut supra.<br />

Decreventes et ut urbanius, quietius et moralius cum dictis Ebreis vivatur, ut<br />

nullus audeat cuiuscumque status aut condictionis quovismodo vel colore molestare<br />

dictos Ebreos vel aliquem ipsorum in rebus et personis sub pena statutorum<br />

dicti communis teneatur tamen per inde pater pro filio et frater pro fratre<br />

ad dictam penam.<br />

Misso autem sollempni et diligenti partito per me cancel<strong>la</strong>rium infrascriptum<br />

super predicitis ad lupinos albos et nigros ut moris est inter dictos magistratos<br />

dominos priores et eorum conscilium secretum fuit dictum, partitum, victum et<br />

obtentum per decem et novem lupinos albos de sic, nullo nigro reperto de non.<br />

Et sic fuit reformatum et deliberatum.<br />

17. 1509 aprile 1<br />

Riformanze<br />

Provvedimenti sul comportamento delle donne<br />

(...) bannum quod nul<strong>la</strong> mulier a XII annis supra ferat aliquod genus vezzi<br />

nec detecto capite procedat ad Beatam Virginem sub pena unius ducati; tertia<br />

pro Beata Maria Conso<strong>la</strong>tioni, terzia comunitati, tertia officiali.<br />

18. 1551<br />

Statuti<br />

De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii<br />

et nuptiarum 60<br />

60 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />

matrimonii et nuptiarum.


798 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam 61<br />

De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos 62<br />

De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />

vel aliud vestimentum 63<br />

De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium<br />

contra capitu<strong>la</strong> infrascripta 64<br />

De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />

officialibus ad praedicta deputandis 65<br />

De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius,<br />

et de pena contrafacentium et de multis aliis<br />

ad ipsam materiam pertinentibus 66<br />

19. 1551<br />

Statuti<br />

De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore matrimonii<br />

et nuptiarum 67<br />

De pena mulierum portantium indumenta contra formam infrascriptam 68<br />

61 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />

infrascriptam.<br />

62 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos.<br />

63 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />

vel aliud vestimentum.<br />

64 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum<br />

facentium contra capitu<strong>la</strong> infrascripta.<br />

65 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et<br />

de certis officialibus ad praedicta deputandis.<br />

66 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis<br />

alicuius, et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.<br />

67 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De prohibitis viris et sponsis et aliis personis tempore<br />

matrimonii et nuptiarum.<br />

68 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena mulierum portantium indumenta contra formam<br />

infrascriptam.


Todi<br />

De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos 69<br />

De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />

vel aliud vestimentum 70<br />

De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum facentium contra<br />

capitu<strong>la</strong> infrascripta 71<br />

De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et de certis<br />

officialibus ad praedicta deputandis 72<br />

De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis alicuius,<br />

et de pena contrafacentium et de multis aliis<br />

ad ipsam materiam pertinentibus 73<br />

20. 1558, giugno 12<br />

Riformanze<br />

Decretum quod pro funeralibus non possint ferri palia longa<br />

799<br />

Publico ac generali consilio convocato, congregato et cohadunato ad sonum<br />

campane vocemque tubarum et preconum in sufficienti numero in secretario<br />

magnificorum dominorum priorum pa<strong>la</strong>tii et in quo similia fieri solet, habita<br />

oratione cum invocatione per me Melchiorem de Trigintaquatuor de Tuderto,<br />

vicegerentem nomine Scipionis Stephanucii vicecancel<strong>la</strong>rii communis Tuderti. (...)<br />

Specatabilis vir ser Crisogonus Roberti alter consultor, more solito ex commissione<br />

(...) secundum proseguendo et ulterius super bono publico similiter dixit:<br />

perché li buoni ordini son quelli che mantengono le città e le casate in esser et<br />

in abundantia et vedendo le spese grande quali fanno li poveri eredi quando si<br />

69 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis vestibus et ornamentis non ferendis per masculos.<br />

70 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena portantis mantellum contra infrascriptam formam<br />

vel aliud vestimentum.<br />

71 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De pena sartorum et eorum discipulorum et aurificum<br />

facentium contra capitu<strong>la</strong> infrascripta.<br />

72 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De hiis que incumbunt dominis potestati et capitaneo et<br />

de certis officialibus ad praedicta deputandis.<br />

73 Vedi n. 6, 1346. Statuti, De certis moribus et actibus prohibitis tempore mortis<br />

alicuius, et de pena contrafacentium et de multis aliis ad ipsam materiam pertinentibus.


800 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

muore alcuno in far mantelli longhi et altre pompe funerali, al che volendo per<br />

util pubblico e partico<strong>la</strong>re dar rimedio, per tanto dico che per autorità del presente<br />

consiglio s’intenda ordinato, stabilito e decretato che per l’avvenire sia levata<br />

via a fatto tale consuetudine et non si possino né debbiano far simili mantelli<br />

et quelli che l’han fatti al presente non li possin portare più che il presente<br />

mese, sotto <strong>la</strong> pena de L scudi d’oro da pagarsi subito, et super quibus decretis<br />

seu consultis omnibus tam in secretariolo per magnificos dominos priores et eorum<br />

conciliarios secretos quam in generali fuerunt victa, ostenta et reformata per<br />

sufficientia suffragia.<br />

21. 1558, giugno<br />

Bandi<br />

Provvedimenti suntuari<br />

Il magnifico magistrato del<strong>la</strong> magnifica città di Todi volendo esequire l’ordine<br />

del consiglio <strong>generale</strong> fatto alli dodici dell’istante mese per il presente pubblico<br />

bando, ordina decreta et comanda a tutti i singoli e persone di qualsivoglia<br />

stato et conditione che dopo il presente pubblico bando ardischa né presumi<br />

nel<strong>la</strong> morte di alcuno, o padre o madre o moglie e fratelli o altra persona, nelli<br />

fonerali fare né portare mantelli longhi et che quelli che l’anno fatti al presente<br />

non lo possano né debbiano portare più che il presente mese di giugno, sotto<br />

pena et al<strong>la</strong> pena di cinquanta scudi d’oro da pagare subito.<br />

22. 1564, marzo 14<br />

Bandi<br />

Provvedimenti suntuari<br />

Desiderosi i deputati dalli magnifici signori priori del<strong>la</strong> città di Todi videlicet<br />

li magnifici messere Aurelio Petrucci, messere Emilio Bonalingua, gli spettabili<br />

homini ser Rosato Leonio, Giovansimone Compagni, Giovambattista Sardole et<br />

ser Pietro Pentio per ordine e pubblico decreto del consiglio <strong>generale</strong> di essa<br />

città celebrato sotto il XIIII marzo 1564 per pubblica utilità in esecutione delle<br />

facultà sopra di ciò date loro da esso <strong>generale</strong> consiglio, obviare a i lussi, correggere,<br />

affrenare, modificare e reformare tutte le superfluità, eccessi et abusi,<br />

che si sono introdotti nel<strong>la</strong> città e contado di essa et ogni di più dishonestamente<br />

con maggior disordine, danno e quasi diso<strong>la</strong>mento di essa città e suo contado<br />

e si augmentano tanto sopra gli ornamenti pomposi, vestimenti sfrenati, banchetti<br />

e pasti quanto anco altri comuni abusi, ordinano, statuiscono, decretano e,<br />

respettivamente procedendo, permettono e prohibiscono nell’infrascritto modo e


Todi<br />

801<br />

forma accendendovi però <strong>la</strong> voluntà ed assenso del<strong>la</strong> santità di nostro signore<br />

Pio papa quarto.<br />

Reforma per <strong>la</strong> città sopra.<br />

In primis dechiarano, prohibiscono e respettivamente permettono e concedono<br />

che le donne di essa città di qualsivoglia grado, o conditione, dignità o<br />

preminenza se sia, non sia licito, né permesso portare in testa et havere per<br />

uso suo si non un cappello di drappo non prohibito, senza piume, medaglie,<br />

puntali, cordoni d’oro o d’argento o altri ornamenti ma solo con un cordone<br />

di seta conveniente a esso cappello ad arbitrio di essa donna. Item che non<br />

sia licito a qualsivoglia donna come di sopra per l’avvenire potere havere et<br />

usare per cuffia et ornamento del<strong>la</strong> testa se non una cuffia d’oro o te<strong>la</strong> d’oro<br />

o de argento di valore di scudi due d’oro permettendo però possino havere et<br />

usare a loro benep<strong>la</strong>cito per uso dil<strong>la</strong> testa altre cuffie di seta, curtine e tele,<br />

purché in tutto non eccedano il valore di scudi tre d’oro e non vi possino<br />

usare altro ornamento né in fronte né in testa n’allorecchie che passi <strong>la</strong> somma<br />

predetta.<br />

Item che a dette donne non sia licito haver, usare né tenere si non una<br />

col<strong>la</strong>na o vezzo a loro benep<strong>la</strong>cito per ornamento del collo che non ecceda il<br />

valore di scudi sei non essendo loro però licito in detto vezzo intromettervi<br />

perle né altre gioie pure o finte.<br />

Item che per ornamento delle mani e dita ditte donne non possino usare se<br />

non anelli tre di valore di scudi quattro in tutto et una gorgiera rembustatoia,<br />

vellicel<strong>la</strong> over colletto di valore di scudi dui. Item che non sia licito a dette<br />

donne havere, tenere et usare per cingersi si non una so<strong>la</strong> cintura senza oro o<br />

argento puro o finto purché non trascenda il prezzo di scudo uno d’oro.<br />

Item che non sia licito né permesso a dette donne havere, tenere et usare<br />

per loro uso si non una veste di drappo non prohibito, et una di paonazzo<br />

di grana senza però alcuna guarnigione, listamento, racamo o frappamento<br />

permettendosi però possino havere altre veste di panno di qualesivoglia colore<br />

ad arbitrio d’esse donne et un cimisino, saie et buratti per ornamento<br />

delle quali non se intenda essere permesso posservisi mettere per fasciare,<br />

assistare o altro ornamento di esse più di due braccia e mezzo di drappo<br />

non prohibito purché non sia intagliato, scaccato, sfi<strong>la</strong>to o in qualsevoglia<br />

modo levato del suo naturale, senza racammenti, trine passamani, fittuccia,<br />

sagane o altri ornamenti.<br />

Item che sia lecito e intendasi esser permesso a dette donne havere, tenere<br />

et usare una zimaria di panno et una sbernia simile per ornamento delle quale<br />

per ciascheduna non vi si possa usare mettare né porre più di braccia due et<br />

mezzo di drappo non prohibito senza altra guarnigione di recami, passamani,<br />

cordoni o altre superfluità con le bottonature honeste.<br />

Item che non sia lecito a dette donne per uso loro havere, tenere et usare<br />

un par di pianelle di drappo non prohibito, senza passamano d’oro o d’argento<br />

concedendoglisi però haverne et usarne di ogni altra sorte di panno o corame<br />

purché non vi sia oro né argento, né altro superfluo ornamento.


802 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Per li homini di <strong>la</strong> città<br />

Item ordinano, similmente decretano, statuiscono et prohibitive commandano<br />

che nessuna persona di detta città o suo contado o in essi abitante, anchorché<br />

facultosissima fosse, possi in qualsivoglia modo fare né farsi fare né usare calze<br />

gonfie al<strong>la</strong> napolitana o vero al<strong>la</strong> guascona ma modeste et retirate con una fodera<br />

et sopra detta fodera non vi si possa per ornamento et gonfiamento mettervi<br />

né usarvi più de dui bracce et mezzo de taffettà, et di fuori per li cosciali sia<br />

licito usare per dette calze drappo non prohibito et panno d’ogni sorte a benep<strong>la</strong>cito<br />

d’ogniun che non li fosse per altri capitoli espressamente prohibito, purchè<br />

per ornamento e guarnigione de dette calze non vi si possi usare racami,<br />

passamani, fittuccie, sagane né altri ornamenti superflui.<br />

Item che non sia licito ad alcuno portare, havere, tenere berrette, cappelli di<br />

drappi prohibiti, et che nessun nelle berrette et cappelli di drappo non prohibito,<br />

panno, rascie, et d’altre sorte permesse, per ornamento di esse vi possa porre<br />

né usare puntali d’oro o d’argento, medaglie, gioie, col<strong>la</strong>ne, fibbie e altri ornamenti<br />

d’oro o d’argento tanto puro quanto finto ma solo con buratti e cordoni<br />

convenienti.<br />

Item che sia licito e permesso a ciascheduno havere, tenere et usare saii,<br />

colletti et giopponi di drappo non proibito, panni, saie, rascie senza listamento,<br />

frappamento, squarciamento, sfi<strong>la</strong>mento o altre superfluità, eccetto che a saii di<br />

panno, rascie o saie per loro ornamento si possa mettervi et usare passamani,<br />

fittuccie, sagane, francie di seta et altri ornamenti honesti.<br />

Item si permette che sia licito havere, tenere, et usare cappe, tabarri, ferragiuoli<br />

et cappe d’acqua, purché per ornamento di ciascuna d’esse non vi si possa<br />

porre più di braccia due e menzo di drappo non prohibito semplicimente<br />

senza trine, squarci, tagli, racami et altre superfluità.<br />

Item che sia licito a ciascheduno come di sopra portare scarpe, pianelle et<br />

pianelloni di drappo non prohibito senza però trine, passamani o altri ornamenti.<br />

Per li borghisciani<br />

Item dechiarano, decretano, prohibiscono, et comandano che nessuna persona<br />

di qualsivoglia grado, preminenza et facultà essere se sia di qualsivoglia borgo<br />

di essa città ardisca ne presuma per qualsivoglia donna fra di loro per l’avvenire<br />

da maritarsi dare, promettere et consegnare né respettivamente ricevere né accettare<br />

maggior somma et quantità di dote di scudi centocinquanta di moneta a<br />

ragione di diece giulii per scudo e per arriedo et altre cose solite darse et donarse<br />

a modo loro omnibus computatis di scudi quindici.<br />

Item che sia licito a donne di essi borghi et in essi maritate per ornamento dil<strong>la</strong><br />

testa usare si non una cuffia di valore e prezzo d’uno scudo purché non sia d’oro o<br />

d’argento vero o finto et al collo un vezzo di bottoni o altro ornamento al modo<br />

loro di prezzo di dua scudi purché similmente non vi sia oro o argento vero o finto.<br />

Item una centura di prezzo di carlini diece et un colletto o gorgiera medesmamente<br />

di prezzo di carlini diece.<br />

Item che sia licito a dette donne havere, tenere, et usare per ornamento delli<br />

dita anel<strong>la</strong> dua d’oro di prezzo di un scudo per ciascheduno.


Todi<br />

803<br />

Item che sia licitio a dette donne havere, tenere et usare una veste di panno<br />

di grana senza ornamento alcuno et una o due di panno di colore et saia a loro<br />

benep<strong>la</strong>cito per ornamento delle quali non vi si possa mettere più di un braccio<br />

et mezzo di drappo non prohibito et una sbernia di panno di colore a loro<br />

benep<strong>la</strong>cito senza però alcuno ornamento et pianelle di corame et panno a loro<br />

benep<strong>la</strong>cito.<br />

Per li homini dei borghi<br />

Item che nesun homo dei borghi et in essi habitanti possi usare alcuna sorte<br />

di drappo per qualsivoglia vestimento né scarpe né pianelle de essi drappi et che<br />

a loro non sia licito fare calze al<strong>la</strong> napolitana gonfie ma honeste et retirate per<br />

ornamento delle quali non vi possino usare né mettere più de dua braccia di<br />

taffeta.<br />

Per li contadini<br />

Item vietano, ordinano, decretano, prohibiscono et respettivamente permettono<br />

che nessun contadino habitante in detta città o suo contado possi né<br />

voglia dare, permettere, consegnare, obligarsi né respettivamente ricevere, accettare<br />

per qualsivoglia donna da maritarsi per l’avvinire tra loro per dote et<br />

in nome di dote magior somma et quantità di scudi trentacinque et per l’amido<br />

et altre cose solite et consuete fra essi a modo loro darsi computatoci ogni<br />

cosa scudi dieci.<br />

Item che dette donne non possino usare né havere si non una camecia di<br />

panno di qualsivoglia colore purché non passi il valore et prezzo di scudi sei et<br />

un guarnello di qualsivoglia colore a loro elettione et altre veste di te<strong>la</strong> solite a<br />

loro modo usarsi senza però alcuno ornamento.<br />

Item che sia licito a dette donne havere per loro uso un par di maneche di<br />

drappo non prohibito, et altre maneche di panno di colore a loro arbitrio purché<br />

similmente non vi sia si non una banda di drappo non prohibito di quattro<br />

dita al più.<br />

Item che non sia licito a dette donne havere, tenere, né usare più di due<br />

anel<strong>la</strong> d’argento di prezzo al più di giulii sei et una benna da cingere di prezzo<br />

e valor di mezzo scudo et per ornamento dil collo bottoni o moriche o altri<br />

ornamenti non prohibiti che non eccedano al valore di carlini dieci.<br />

Item vogliono, dechiarano, et decretano che li drappi prohibiti si intendano<br />

gli infrascritti videlicet broccati, tocca d’oro, tocca d’argento, broccatelli,<br />

al<strong>la</strong>cel<strong>la</strong>ti, velluti in cremisino, fioriti, scaccati, rigati, ricci alti et bassi, drappi<br />

spanciati, damaschi et trippe di qualsivoglia sorte, rasi et damaschi tinti in<br />

cremisino.<br />

Item dichiarano et vogliono che nelle sopradette prohibitioni et vieti non se<br />

intendano essere compresi creature che andassero al battesemo et finché seranno<br />

d’età d’anni cinque.<br />

Item vogliono, dechiarano et decretano che ciascheduna persona che per l’avvenire<br />

contraverrà alle sopradette prohibitioni, ordini et moderationi di qualsivoglia<br />

grado, stato, conditione, dignità, preminenza esser si voglia se intenda ipso<br />

iure cascare nel<strong>la</strong> pena dil<strong>la</strong> perdita dille veste, ornamenti, somma et quantità


804 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

oltre sopradette et permesse di scudi cinquanta d’oro d’applicarse per <strong>la</strong> metà<br />

al<strong>la</strong> Reverenda Camera apostolica, per un quarto al venerando Monte del<strong>la</strong><br />

Pietà di detta città et l’altro equalmente a l’esecutore et accusatore, notificandosi<br />

che si darà fede e per qualsivoglia corte di detta città a l’accusatore con<br />

un testimonio degno di fede et che delle sopradette non si possin fare grazia a<br />

qualsivoglia persona che contravenisse senza uno espresso decreto ottenuto nel<br />

consiglio generalissimo di essa città da congregarsi, ragunarsi et stabilirsi secondo<br />

il solito.<br />

Item dechiarano, prohibiscono, vietano et dechiaranno comandano a tutti et<br />

singuli sarti, orafi, calsettari, calzo<strong>la</strong>ri et altre arte finché sotto le sopradette pene<br />

ipso fatto da ciascheduno di loro che contravenisse da esseguirsi et applicarsi<br />

come di sopra che ad instantia di qualsivoglia persona di città e suo contado o<br />

in essi habitante non possino né vogliano secondo <strong>la</strong> loro professione tagliare,<br />

cugire, fabricare in qualsivoglia modo cosa come di sopra prohibita spettante a<br />

detta loro professione et non permessa da usarsi o portarsi per l’avvenire, notificandosi<br />

in oltre che ogni persona pubblica et notaro o altre persone particu<strong>la</strong>re<br />

che diretto o indiretto facessi instrumenti pubblici, scritture private o intervenissi<br />

per testimonio ad alcune scritture o promissione, anchorché fusse per via di<br />

donatione delle cose come di sopra prhoibite, vietate et non permesse incorrano<br />

nelle sopradette pene da esigiarsi et applicarsi nel modo et forma sopra detta.<br />

Prohibitioni di pasti o banchetti<br />

Item prohibiscono, decretano, ordinano et comandano che sia licito per l’avvenire<br />

a qualsivoglia persona di essa città et contado di qualsivoglia grado, preminenza,<br />

dignità o conditione nel<strong>la</strong> città, suo distretto e contado spendere per<br />

fare conviti, ritolte, pasti, banchetti o altrimenti per qualsivoglia recreatione più<br />

di scudi otto per qualsivoglia pasto, cavatone però le cose ordinarie quali ciaschedun<br />

havesse in casa che non vi havesse apporre né spendere danari idest<br />

pane et vino.<br />

Item dichiarano, vogliono, decretano et statuiscono che per osservantia delle<br />

sopradette prohibitioni et pene sopradette da incorrersi et essigersi modo et forma<br />

sopradette s’intendono esserne esecutori l’illustrissimo reverendissimo legato e<br />

suo vicelegato che pro tempore seranno nel<strong>la</strong> provincia monsignor reverendissimo<br />

governatore il signore governatore, il reverendo signore vicario di monsignor<br />

vescovo di questa città et il capitano che saranno pro tempore in detta città et<br />

altri nostri superiori ad arbitrio dilli accusatori quale serà tenuto secreto.<br />

Item che se intenda essere dichiarato, statuito et ordinato che ogni e qualunche<br />

persona di essa città et suo contado o in esso et suo distretto habitante di<br />

qualsivoglia grado, preminenza, dignità o conditione esser si sia, tanto maschio<br />

quanto femina, che fra spatio e termine di dui anni prossimi a venire da cominciarsi<br />

dal dì dil<strong>la</strong> publicatione delle presenti moderationi debba tutte veste, gioie,<br />

col<strong>la</strong>ne et altri ornamenti come di sopra prohibiti et non permessi alienare, distrahere<br />

et levarsili di casa et convertirli in altro uso secondo li serrà suo espediente<br />

per utilità di essi sotto le predette pene d’applicarse come di sopra, senza<br />

però haverli in modo alcuno ad usare per l’avvenire.


Todi<br />

23. 1575 marzo 20<br />

Riformanze<br />

Facultas eligendi homines super reforma facienda super nuptiis<br />

et ornamentis<br />

805<br />

Generoso consilio, per haver sentite le spaventevoli minacce fatteci dal predicatore<br />

in nome del Signore Iddio intorno alle tante superfluità nel vestire et<br />

nel far nozze et ancorchè non se c’offendesse esso signore Iddio quanto se ce<br />

offende, per evitare et fugire il gran disordine che evidentemente si vede che<br />

sequitando tal superfluità per alcun tempo <strong>la</strong> città nostra va con effetto in ruina<br />

et quando non se vedesse <strong>la</strong> ruina che se ci vede, considerato il dispiacere che<br />

esso signor Iddio ne riceve, deve questo magnifico consiglio, in quanto può,<br />

remediare et per questo dico che per anco del presente general conseglio s’intende<br />

decretato che i magnifici signori priori li consiglieri del consiglio secreto et<br />

li caporioni debbino elegere tre huomini che essi tre da deputarsi siano quelli da<br />

far <strong>la</strong> riforma del vestire et ornare le donne et moderare le tante superflue spese<br />

se fanno in far pasti et fatta detta reforma se mandi a Roma accompagnata o da<br />

ambasciatori o da lettera diretta all’illustrissimo canceliere Cesis et se ce impetri<br />

sopra un breve con quelle pene che faceranno espedienti pecuniarie a detti reformatori<br />

o a esso cancelliere et che se ce facci poner pene de scommuniche e<br />

censure a ciò che se non se temono le pene del<strong>la</strong> robba, s’habino da temere le<br />

pene dell’anima et quando nascesse <strong>la</strong> difficultà in tal’eletione di vincere detti tre<br />

huomini se facerà una scelta di 20 o 21 huomini et quelli scutrinarli et quei che<br />

hanno più lupini s’intendino venti et deputati.<br />

24. 1575, settembre 1<br />

Breve<br />

Breve Gregorii pape XIII in quo confirmat pragmaticam civitatis<br />

Tuderti super ornamentis mulierum, convivis et pompis baptismorum<br />

Gregorius papa tredicesimus. Ad futuram rei memoriam. Exposuit pastoralis<br />

officii debitum ut circa civitatum et locorum quorumlibet presertim nobis et sedi<br />

apostolicae immediate subiectorum illorumque civium et inco<strong>la</strong>rum statum salubriter<br />

et prospere dirigendum paternis studiis intendentes ea que propterea processisse<br />

dicuntur, ut firma et illibata persistant libenter cum a nobis petitur apostolico<br />

numine roboremus sane pro parte dilectorum filiorum communitatis et hominum<br />

civitatis nostrae Tudertinae. Nobis exhibita petitio continebat quod nuper<br />

ipsi superfluis et excessivis sumptibus et impensis ac abusibus in dicta civitate et<br />

illius comitatu tam circa modum vestimentorum et ornatu mulierum quam celebrationem<br />

nuptiarum et conviviorum catenus fieri solitis ex quibus tum offensa


806 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Altissimi tum etiam ipsius civitatis paupertas et ruina resultare cernebatur salubriter<br />

obviare et opportunum remedium atque moderamen et reformationem adhibere<br />

cupientes, congregato sub die vigesima mensis martii, anni Domini millesimi<br />

quingentesimi septuagesimi quinti generali et generoso eiusdem civitatis consilio,<br />

auctoritate eiusdem consilio decreverunt a prioribus et dominis consilii secreti ac<br />

capitibus regionum dicta civitatis tre homines eligendos et deputandos fore, qui<br />

tre homines sic electi et deputati modum vestiendi et ornandi mulieres reformare<br />

et super tot ac tantas superfluas expensas que in conviviis fiebant moderari deberent,<br />

factaque huiusmodi reformatione il<strong>la</strong> ad hanc almama Urbem nostram<br />

transmitteretur pro eius confirmationis a nobis obtinenda in qua etiam pena excomunicationis<br />

et aliae censurae infliggi in contravenientes seu non observantes infligerentur<br />

ad hoc ut si homines ipsi penas temporales non curarent, penam<br />

animae timerent et deinde prefati priores nec non domini consilii secreti ac capita<br />

regionum sub die vigesimaquinta dicti mensis martis devotos vestros Ioannempaulum<br />

Bentivengha et Ioannembaptistam Sardolum ac Grisogonum Valentini,<br />

omnes Tudertini, ad effectum premissum elegerunt et deputarunt ac successive<br />

dicti tres deputati, considerata diligeneter qualitate ipsius civitatis et illius comitatus<br />

ac abito desuper colloquio et informatione cum et a variis personis sapientibus<br />

et discretis, cum omni maturitate et diligentia infrascripta statuta seu ordinationes<br />

pro reformatione condiderunt tenoris iuxta traditionem et vulgari sermone<br />

italico in <strong>la</strong>tinum subsequentis videlicet.<br />

In primis in universalis ordinatur, prohibetur et espresse mandatur ne aliqua<br />

mulier civitatis Tudertine vel forensis seu estranea in ipsa civitate coniugata vel<br />

domiciliata seu habitans cum firmo domicilio, cuiuscumque gradus, qualitatis,<br />

dignitatis et preminentiae, possit uti nec deferire in civitate Tudertina nec eius<br />

comitatu et districtu, domi neque foris, bireta, pilea, vestes interiores et exteriores,<br />

togas, zimarras vulgo nuncupata, thoraces seu gipponos aut cuiusvis alterius<br />

generis habitum, tam longum quam breve, ex auro, argento sodo, tracto, fi<strong>la</strong>to<br />

vel texto, bono aut falso in toto vel in parte, puro aut mixto, per<strong>la</strong>s, gemmas et<br />

<strong>la</strong>pillos pretiosos, veros nec fictos, neque pastas profumorum, te<strong>la</strong>s ex auro vel<br />

argento neque contextum ex ipsis nec broccatum, proibendo penitus quodlibet<br />

genus racamorum magnorum et parvorum, non solum per viam designationis et<br />

trapunti in te<strong>la</strong>rio sed nec etiam cum acu factorum.<br />

Sit autem licitum mulieribus civitatis Tudertine deferire unam col<strong>la</strong>nam puram<br />

seu simplicem absque gemmis, smaltis et aliis ornamentis que simul cum<br />

manifattura ascendat solum ad valorem viginti scutorum in totum cum dec<strong>la</strong>ratione<br />

espressa quod aurum debeat esse purum et non fictum vel falsum. Ultra<br />

hoc remittitur arbitrio et voluntati earundem mulierum ponere vel non ponere<br />

smaltum vel gemmas pretiosas, veras aut fictas, in anulis, dummodo uno et<br />

eodem tempore non deferant plusque tres anulos quorum valor computatis <strong>la</strong>pillo,<br />

auro et factura, ad quindecim scuta in totum ascendere non possit, permettendo<br />

etiam quod pro ornatu colli possint uti uno vezzetto per<strong>la</strong>rum cum<br />

pendentibus et tubercolis, vulgo buttonis, dummodo non excedat in totum valorem<br />

quindecim scutorum et si qua non velit aut non possit uti perlis prout


Todi<br />

807<br />

supra, ei licitum sit deferire unum vezzum alterius mixturae, dummodo non<br />

excedat dictum pretium.<br />

Non possint habere nisi unum ornamentum solum pro collo ultra dictam<br />

col<strong>la</strong>nam auri, pro ut supra permissum, dec<strong>la</strong>mando quod uno et eodem tempore<br />

non possint deferire ad collum aliud quam unum ornamentum solum, videlicet<br />

aut col<strong>la</strong>nam aut vezzum pro ut supra, et pro cingulo seu zona possint<br />

deferire dictam col<strong>la</strong>nam vel unam cinturam alterius generis, videlicet ex taffeta<br />

vel serico absque ornamento auri nec argenti neque per<strong>la</strong>rum et talis cintura non<br />

excedat valorem duorum scutorum, item quod corone non possint fulciri seu<br />

muniri auro nec argento sed sint simplices vel ex ambra aut corallo, dummodo<br />

pretium non excedat quatuor scuta pro qualibet corona.<br />

Item quod non liceat cuique persone pro ut supra deferire crepidas, pianelle<br />

vulgariter nuncupatas, nec calceos aut chirotecas cum ornamentis ex auro vel<br />

argento, sed sint simplices sive ex panno alias drappo nuncupato, sive ex quacumque<br />

alia materia existant, il<strong>la</strong>s sive illos ornando passamanis ex serico, si ornari<br />

voluerint; item quod mulieres antequam nubant non possint uti nec deferire vestes<br />

ex drappo cuiuscumque generis nec thoraces seu gippones sed solummodo<br />

possint apponere in earum vestibus listas ex drappo, dummodo non ultra duo<br />

brachia ex drappo pro qualibet veste et si voluerint possint uti uno par manicarum<br />

ex drappo; item non possit aliqua mulier, tam coniugata quam non coniugata,<br />

deferire in capellis medaglia, puntalia nec ex auro nec ex argento vel cuiusvis<br />

alterius generis gemmas nec plumas sed solummodo unum cordonem ex serico<br />

aut unum velum simplex.<br />

Item quod mulieres in futurum non possint deferire nec uti plusque una<br />

veste so<strong>la</strong> ex veluto cuiuscumque coloris semplici absque ornamento ex auro vel<br />

argento, sed si velint possint huiusmodi vestis fulciri seu munire passamanis vel<br />

trinis et serico solum cum tribus lineis circum et in ornamentis bustorum et<br />

tempore estatis possint uti arminsino seu burattis loco vestium seu togarum vel<br />

zimarrarum cum fulcimento seu munimento pro ut supra, et tempore hiemis<br />

possint uti et deferire vestes ex panno vel rascia dummodo non sint ex drappo<br />

ac etiam zimarras absque ornamento ex auro vel argento sed eis liceat il<strong>la</strong>s fulciri<br />

cum trinis et passamanis ut supra et etiam ex drappo dummodo non excedant<br />

quatuor brachia drappi pro qualibet veste, dec<strong>la</strong>mando espresse et vetando quod<br />

dicte vestes, tam ex drappo quam ex panno vel alterius generis, non possint<br />

habere vezziculum, trascino vulgariter nuncupatum, seu caudam, sed honeste conficiantur.<br />

Item quod mulieres comitatus ipsius civitatis Tudertine non possint uti nec<br />

deferire aliquam rem ex drappo preterquam unum par manicarum et quod possint<br />

vestes quas conficient fulcire ex razo cum duabus listis circum <strong>la</strong>titudinis<br />

quorum digitorum, et similiter pro ornata bustorum possint uti dicto razo nec<br />

possint uti plusque uno anulo aureo pretii unius scuti et non ultra et duobus<br />

annulis argenteis, ac ad collum possint deferire unam filzam corallorum cum<br />

tuberculis seu bottonis argenteis desuper deauratis, dummodo valorem unius scuti<br />

non excedat et circa vestes non possint uti pannis gravatis cuiuslibet generis et


808 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

minus drappis et circa ornamentum capitis non possint excedere unum scutum<br />

cum dimidio.<br />

Item quod mulieres curiales et publicae meretrices non possint deferre pannum<br />

ex auro nec argento neque ex serico cuiuscumque generis nec scar<strong>la</strong>ttum<br />

vel aliud drappum cremesinum, subtus nec supra, neque gemmas nec per<strong>la</strong>s cuiuscumque<br />

generis neque cingulum seu cintam aut col<strong>la</strong>nas ex auro nec aliquam<br />

aliam rem prohibitam mulieribus dicte civitatis pro ut supra dictum est, proibendo<br />

etiam illis ne domum exeant absque birreto in capite, quod birretum continuo<br />

gestare teneantur etiam interim dum stant in ecclesia ubi non audeant se<br />

immiscere inter alias mulieres sub pena, in casu contraventionis cuiuslibet premissorum,<br />

pro prima vice scutorum decem pro qualibet, applicandorum Montis<br />

Pietatis dicte civitatis et permanendi in carceribus per unum mensem, et pro<br />

secunda vice scutorum viginti et fustigationis vel bannimenti a civitate et territorio<br />

Tudertino, dec<strong>la</strong>rando quod contra inobedientes procedetur ad exequtionem<br />

dicte pene realiter e personaliter.<br />

Item, considerato danno quod afferunt familiis graves et immoderate expense<br />

que fieri ceperunt ab aliquo seu aliquot annis citra in ea civitate in commensationibus<br />

et conviviis tam nuptiarum quam etiam aliis temporibus ac aliis occasionibus<br />

fieri solitis, ordinatur et prohibetur principaliter quod in quolibet pastu seu convivio<br />

pro ut supra non possint apponi ultra duo genera tostorum inter vo<strong>la</strong>tilia et<br />

quadrupedia ac duo genera elixorum et unum genus orthocrearum, vulgo pasticiorum,<br />

ac duo genera confectarum ac duo genera p<strong>la</strong>centarum, vulgo tortarum, prohibendo<br />

expresse ne in dictis conviviis, nuptiis et banchettis possint apponi pavones,<br />

fasiani, pulli indiarum, apri seu porci salvatici, capri seu caprioli, pernices seu<br />

starne et tempore carnium non possit apponi aliquod genus piscium sub pena<br />

contrafacientibus scutorum viginti; coquis vero et scalchis ac aliis provisionatis seu<br />

sa<strong>la</strong>riatis decem scutorum pro quolibet et qualibet vice, applicandorum pro una<br />

camere apostolice et pro alia eidem Montis Pietatis et pro alia exequutori et pro<br />

reliqua quartis partibus accusatori qui secretus tenebitur.<br />

Item in immissione annuli et in visitationibus fieri solitis tam ante quam post<br />

subarrationem, non possit fieri aliquod munus valoris plusque unius scuti, tam a<br />

muliere quam a viro, et a parte sponse non possit donari plusque unum par<br />

sudariolorum, fazzolettorum vulgariter nuncupatorum, pro qualibet persona etiam<br />

quantumvis graduata, que etiam sint simplicia et absque auro, argento et serico<br />

<strong>la</strong>borata seu confecta quodque in dictis casibus non possint apponi pro ientaculo<br />

seu merenda, col<strong>la</strong>tione vulgariter nuncupata, aliud quam biscottini, ciambelle,<br />

uvapasse, amigdo<strong>la</strong>, et duo genera confectarum ac fructus iuxta tempora sub<br />

dicta pena ut prefertur applicanda.<br />

Item ordinatur et stabilitur ad tollendam omnem superfluitatem in dandis<br />

arrediis fieri solitam quod in dictis arrediis non fiat nec detur aliquid fulcitum<br />

vel <strong>la</strong>boratum cum auro vel argento et quod arredium inter cives in totum non<br />

possit excedere valorem quadraginta scutorum computatis in eo capsis seu scrineis,<br />

vulgariter forseriis, et inter comitativos non possit excedere summam quindecim<br />

scutorum.


Todi<br />

809<br />

Insuper etiam, considerando dannum et desturbationem quod et que causantur<br />

in funeralibus in dandis birretis quodque boni ordines civitatem et familias<br />

conservant, idcirco ordinatur et expresse prohibetur quod in futuro nemo cuiuscumque<br />

gradus vel conditionis exsistat in dandis birretis primum et secundum<br />

gradum et servitores et <strong>la</strong>boratores sub eadem pena supradicta ut prefertur applicanda<br />

excedat et ut presentes ordinationes invio<strong>la</strong>biliter observentur et pena<br />

il<strong>la</strong> astringat; qui contravenire ausi fuerint statuitur pena contrafacientibus amittendi<br />

totum id quod reperti fuerint gestare contra formam istarum ordinationum<br />

et ulterius solvendi scuta viginti quinque pro prima vice, et pro secunda duplicabitur<br />

pena applicanda, ut supra, et pro maiori reformationum huiusmodi observatione<br />

precipitur et ordinatur aurificibus, sartoribus, racamatoribus ac quibusvis<br />

aliis magistris et artificibus, tam viris quam mulieribus, ne possint modo aliquo<br />

publice vel secrete incidere, fabricare, <strong>la</strong>borare, suere vel designare aliquam rem<br />

contra supradictas prohibitiones et presentes ordinationes sub pena viginti quinque<br />

scutorum pro qualibet re quam fecerint et si non habeant modum sint privati<br />

tali exercitio et pro secunda vice pena sit duplicata, sintque banniti a civitate<br />

e territorio tudertino dec<strong>la</strong>rando quod dicta <strong>la</strong>boritia non possint fieri pro uso<br />

dicte civitatis Tudertine et illius comitatus.<br />

Item ad removendam omnem pompam et superfluitatem que fieri consuevit<br />

quando infantes tam masculi quam femine ad baptismum deferuntur, ordinatur<br />

quod in huiusmodi actu non liceat uti nec deferre coopertinas vel mantinel<strong>la</strong>s<br />

neque succatoria fulcita vel <strong>la</strong>borata auro nec argento, sed pure et sempliciter.<br />

Utque supradicte ordinationes invio<strong>la</strong>biliter observentur et manuteneantur ad<br />

<strong>la</strong>udem Dei omnipotentis et gloriose semper virginis Marie ac omnium sanctorum<br />

curie celestis, ordinatur quod priores dicti civitates Tudertine qui nunc sunt<br />

et erunt pro tempore, quando in principio eorum officii iurabunt iuxta solitum,<br />

debeant etiam iurare et cum iuramento promittere in visitatione quam faciunt ad<br />

gubernatorem ipsius civitatis deducere ad eius gubernatoris notitiam et ei intimare<br />

dictas ordinationes et constitutiones illum deprecando ut eas, cum sue auctoritatis<br />

et potestatis brachio, observari facere ac trasgressores in penis in ibi contentis<br />

punire et castigare, illum certificando quod si cum veritate data ei fuerit<br />

aliqua informatio alicuius trasgressoris, et ipse gubernator illum non puniverit, de<br />

hoc eidem gubernatori in eius sindicatu dabitur petitio et is solvet de suo il<strong>la</strong>m<br />

penam ad quam incidet transgressor pro ut in dictis statutis, ordinationibus et<br />

reformationibus continetur, qua re pro parte earundem communitatis et hominum<br />

nobis fuit humiliter supplicatum statutis et ordinationibus ac aliis premissis<br />

pro illorum subsistentia firmiori robur apostolice confirmationis adiicere aliasque<br />

in premissis opportune providere de benignitate apostolica dignaremur.<br />

Nos igitur, qui civium nostrorum illorumque civitatum et locorum felicem<br />

statum salubremque directionem sinceris desideramus affectibus, prefate comunitatis<br />

singu<strong>la</strong>res personas a quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti<br />

aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris et penis a iure vel ab homine quavis<br />

occasione vel causa il<strong>la</strong>tis si quibus quomodolibet innodati exsistunt ad effectum<br />

presentium dumtaxtat consequentia harum series absolventes et absoluta fore cen-


810 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

sentes huiusmodi supplicationibus inclinati, omnia et singu<strong>la</strong> statuta, ordinationes<br />

et reformationes huiusmodi apostolica auctoritate tenore presentium confirmamus<br />

et approbamus omnesque et singulis tam iuris quam facti defectus si qui intervenerint<br />

quomodolibet in eisdem supplemus il<strong>la</strong>sque et il<strong>la</strong> suos plenarios et integros<br />

effectus sortiri et obtinere nec non ab omnibus et singulis supradictis ac<br />

quibusvis aliis quos ea quomodolibet concernunt et pro tempore concernent invio<strong>la</strong>biliter,<br />

non solum sub penis supradictis aliisque gravioribus temporalibus ac<br />

etiam corporalibus eo ipso si et quoties contrafactum fuerit et per quemlibet<br />

contravenientem incurrentis perpetuo observari debere eosque ad oservationem<br />

huiusmodi etiam invitos etiam per huismodi penas etiam iteratis vicibus aggravandas<br />

aliaque opportuna iuris et facti remedia appe<strong>la</strong>tione postposita invocato<br />

etiam ad hoc auxilio brachii secu<strong>la</strong>ris omni et quacumque appe<strong>la</strong>tione, recursu et<br />

rec<strong>la</strong>matione postpositi penitus et semotis cogi et compelli neque a premissis<br />

resilire aut contra ea se tueri vel excipere aut opponere seu excusare sicque in<br />

premissis ab omnibus censeri et ita per quoscumque iudices et commissarios<br />

sub<strong>la</strong>ta eis et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et interpretandi facultate,<br />

iudicari et diffiniri debere ac quicquid secus super his a quoque quavis auctoritate<br />

scienter vel ignoranter contigerit attentari irritum et inane decernimus.<br />

Non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis nec non civitatis<br />

Tudertine et illius comitatus huiusmodi iuramento, confirmatione apostolica<br />

vel quavis firmitate alia roboratis statutis legibus etiam municipalibus, privilegis<br />

quoque indultis et litteris apostolicis sub quibuscumque tenoribus et formis etiam<br />

motu proprio ac ex certa scientia et consistorialiter ac alias in contrarium quomodolibet<br />

concessis, approbatis et confirmatis quibus omnibus etiam si de illis<br />

eorumque totis tenoribus specialis specifica individua et expressa ac de verbo ad<br />

verbum non autem per c<strong>la</strong>uso<strong>la</strong>s <strong>generale</strong>s idem importantes mentio et quevis<br />

alia expressio abenda aut aliqua alia exquisita forma ad hoc servanda feret tenores<br />

huiusmodi pro sufficenter expressis habentes illis alias in suo robore permansuris<br />

hac vice dumtaxat specialiter et expresse erogamus ceterisque contrariis<br />

quibuscumque.<br />

Datum Rome apud Santum Petrum, sub annulo piscatoris, die prima septembris<br />

MDLXXV, pontificatus nostri anno quarto.<br />

25. 1581, marzo 25<br />

Bandi<br />

Provvedimenti suntuari<br />

Conoscendo l’illustrissimo signore Andrea Longo da Parma governatore del<strong>la</strong><br />

magnifica città di Todi quanto sia utile e necessario all’honesto e quieto vivere<br />

di detta città <strong>la</strong> riforma delle pompe e delle spese superflue che tuttavia si fanno<br />

negli ornamenti delle donne nelle nozze, ne’ conviti, ne’ funerali et in altre occasioni<br />

simili et volendo exeguire quanto se contiene negli infrascritti capitoli già


Todi<br />

811<br />

fatti e stabiliti da questa magnifica comunità e confermati da papa Gregorio<br />

decimoterzo per un suo breve partico<strong>la</strong>re dato in Roma sotto il dì primo di<br />

settembre 1573 74 conforme al decreto di nuovo fatto dal consiglio <strong>generale</strong> di<br />

Todi et per ordine espresso sopra ciò datoli dall’illustrissimo e reverendissimo<br />

cardinale Sforza legato <strong>generale</strong> di Santa Chiesa come ne appaiono lettere di sua<br />

Eminenza illustrissima.<br />

Per il presente bando ordina, prohibisce et espressamente comanda a ciaschun<br />

homo et donna del<strong>la</strong> città e contado di Todi di qualsivoglia stato, grado e<br />

condizione che da quì innanzi et dopo <strong>la</strong> pubblicazione del presente banno debbiano<br />

osservare totalmente quanto se contiene negli infrascritti capitoli et minima<br />

persona ardisca sotto qualunque pretesto per qualsivoglia quesito contravvenire<br />

in alcuna parte a detti capitoli sotto le pene che in essi se ne contengono et<br />

altre pene comminate in detto breve ed altre riservate ad arbitrio di esso signore<br />

governatore, notificando che all’esecutione di dette pene si procederà con ogni<br />

rigore.<br />

Et prima che niuna donna del<strong>la</strong> città di Todi o forestiera maritata o per<br />

altra occasione habitante in detta città o suo contado, di qualsivoglia grado,<br />

dignità o preminenza, possa usare né portare in detta città e distretto, in<br />

casa né fuori di casa, berette, cappelli, vesti, sottane, zimarre, gipponi o altra<br />

sorte di vestimento et abito, tanto corto quanto longo, che sia fatto d’oro o<br />

d’argento solo tirato, fi<strong>la</strong>to, tessuto buono o fatto in tutto o in parte o misto,<br />

né con perle, gioie e pietre preziose vere o finte né con paste di profumi<br />

né con tele d’oro, d’argento né con broccato, prohibendo in tutto ogni<br />

sorte di ricami grandi e piccoli o fatti per modo di disegno e di trapunto<br />

inte<strong>la</strong>to o con aco.<br />

Item che niuna donna come di sopra possa portare al collo più di una so<strong>la</strong><br />

col<strong>la</strong>na d’oro e che però sia schietto ovvero non finto o falzo e non altrimente<br />

et semplice senza gioie et senza smalti et altri ornamenti, <strong>la</strong> qual col<strong>la</strong>na fra<br />

l’oro e <strong>la</strong> manifattura non vaglia più de vinti scudi, ma se alcuno non volesse o<br />

non potesse portare le perle possa portare un vezzo o filo di graniti o bottoni o<br />

coralli o d’altra mistura purché non vaglia più di quindici scudi. E chi non<br />

volesse o non potesse portare le perle possa portare un vezzo o filo di granati o<br />

bottoni o coralli o d’altra mistura purché non vaglia più di quindici scudi, ma in<br />

tal modo in un medesimo tempo non si possa portare al collo più di un solo<br />

ornamento cioè o <strong>la</strong> col<strong>la</strong>na so<strong>la</strong> o il vezzo delle perle solo o altro vezzo solo<br />

come di sopra et non più insieme. Possa bene in un medesimo tempo portare al<br />

collo il vezzo delle perle o d’altro et per centura <strong>la</strong> detta col<strong>la</strong>na del<strong>la</strong> sopradetta<br />

qualità et valuta et de più sia lecito per centura usare una benda di taffetà o<br />

altro drappo di seta ma senza alcun ornamento d’oro o d’argento o di perle et il<br />

cui valore non passi due scudi.<br />

74 La data è errata. Da correggere in 1575. Vedi n. 24, 1575, settembre 1. Breve.


812 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item negli anelli sia lecito di poner ornamenti di smalto et pietre preziose<br />

vere o finte ad arbitrio di esse donne ma non possino in un medesimo tempo<br />

portare più di tre anelli i quali fra le pietre e l’oro et <strong>la</strong> fattura in tutto non<br />

passino il valore di quindici scudi.<br />

Item non si possa portare alcuna corona fatta né ornata d’oro o d’argento<br />

ma sia semplice o d’ambra o di coralli, purché il suo prezzo non passi scudi<br />

quattro.<br />

Item non si possano portare pianelle né scarpe o scarpini né guanti con<br />

ornamenti d’oro o d’argento ma semplici di panno o di drappo o d’altra materia<br />

fornita so<strong>la</strong>mente di passamaneria.<br />

Item che le donne inanzi che siano maritate non possino usare né portare<br />

veste di drappo di alcuna sorte né anco gipponi ma so<strong>la</strong>mente possino poner<br />

nelle lor vesti alcune liste di drappo, purché non ve ne entri tanto che passi due<br />

braccia di drappo per ciascuna veste e volendo possino usare un paro di maniche<br />

di drappo.<br />

Item che niuna donna, tanto maritata quanto non maritata, possa portare<br />

nelli cappelli medaglie né puntali d’oro o d’argento o d’altra sorte né gioie né<br />

piume ma so<strong>la</strong>mente un cordone di seta o un velo semplice.<br />

Item che niuna donna come di sopra, possa portare né usare più che una<br />

so<strong>la</strong> veste di velluto di qualche valore ma semplice senza ornamento d’oro o<br />

d’argento, ma volendo si possa ben fornire di passamanerie di seta so<strong>la</strong>mente<br />

con tre liste d’intorno et per li busti et nel tempo d’estate possino usare zimarre<br />

fornite di seta et non altro come di sopra et l’inverno possino portare vesti de<br />

panno, purché non siano di drappo et ancho le zimarre senza ornamento d’oro<br />

o d’argento ma so<strong>la</strong>mente di trine o passamaneria di seta ovver con liste di<br />

qualche drappo che non passin quattro braccia di panno per veste.<br />

Dichiarando e vietando espressamente che le dette vesti o zimarre di qualunque<br />

sorte non possino avere trascino, o come altri dicono coda, ma sieno fatte<br />

honestamente, sicché facendosi più lunga <strong>la</strong> parte dietro che quel<strong>la</strong> dinanzi un<br />

palmo comune non habbia veste a trascinare <strong>la</strong> terra.<br />

Item che le donne del contado di Todi non possino usare né portare alcuna<br />

cosa di drappo eccetto che un paro di maniche, ma ben possino le vesti che<br />

faranno fornire di raso con due liste <strong>la</strong>rghe due dita e così anche per ornamento<br />

dei busti. Non possino usare più di un anello d’oro al prezzo di uno scudo,<br />

d’argento due anelli et al collo possino portare una filza di coralli con bottoni<br />

d’argento sopra indorati purché tal filza non valga in tutto più di uno scudo et<br />

circa le vesti non possino usare panni di grana d’alcuna sorte né drappi.<br />

Item che circa gli ornamenti del capo non possino essere tali che passino il<br />

valore di uno scudo e mezzo.<br />

Item che le cortigiane e pubbliche meretrici non possino portare panni d’oro<br />

o d’argento né di seta di alcuna sorte ma scar<strong>la</strong>tto né altro panno cremisino<br />

sotto né sopra né gioie né perle di qualunque sorte né centure o col<strong>la</strong>ne d’oro<br />

né altra cosa simile che como di sopra è vetata alle donne di detta città et<br />

ancioché tali femmine meretrici siano ricognosciute dall’altre qualunque volta esca-


Todi<br />

813<br />

no di casa, debbano portare in testa una berretta continuamente anche mentre<br />

esse stanno in chiesa et non possino uscir di casa senza detta berretta. Et stando<br />

in chiesa non ordiscano mesco<strong>la</strong>rsi con le altre donne sotto pena, in caso che<br />

contravvenghino nelle predette cose, per una volta di scudi dieci da applicarsi al<br />

Monte di Pietà di Todi e di star in prigione un mese et per <strong>la</strong> seconda volta de<br />

scudi vinti et del<strong>la</strong> frusta o pur del bando dal<strong>la</strong> città et territorio di Todi alle<br />

quali fine si procederà realmente et personalmente.<br />

Item per provvedere all’abuso delle disordinate spese che tal’ora si fanno ne’<br />

conviti e banchetti, tanto per le nozze quanto per altra occasione, si ordina et si<br />

prohibisce che in un pasto o conviti non si possa ponere più di due torte d’arrosti<br />

fra pe<strong>la</strong>ti ed altre carni d’animali et una sorta de pasticcio et due sorti de<br />

torte et due sorti de confetti. Prohibendo expressamente che in detti pasti conviti<br />

e banchetti non si possino mettere né usare pavoni, fagiani, polli d’India,<br />

cingnali, cervi, capri o caprioli, pernici o starne et facendosi in tempo in tempo<br />

che si mangi carne non ve si possa porne alcuna sorte de pesce, sotto pena a<br />

che contraffarrà in alcun di detti casi de scudi 20 per ciaschuno et ciaschuna<br />

volta d’applicarsi per un quarto al<strong>la</strong> Camera apostolica, per un quarto al detto<br />

Monte di Pietà, per un quarto all’esecutore et l’altro quarto all’accusatore che si<br />

terrà segreto.<br />

Item per provvedere alle eccessive spese che sogliono farsi ne’ doni sponsaliti<br />

si ordina et prohibisce che nel metter dell’anello et nelle visite solite a farsi<br />

tanto inanzi quanto dopo che <strong>la</strong> sposa sia narrata, né homo né donna possa fare<br />

né dare alcun presente che vaglia più di uno scudo et per <strong>la</strong> parte del<strong>la</strong> sposa<br />

non si possa donare o dare più che un paro di fazzoletti per ciaschuna persona<br />

quantunque graduata, i quali però siano semplici e fatti e <strong>la</strong>vorati senza oro o<br />

argento e seta, et che in detti casi, facendosi col<strong>la</strong>zione o altro simile invito, non<br />

vi si possa apponere né usare altro che biscottini, ciambelle, uva passa, amandole<br />

et due sorti de confetti et frutti, secondo i tempi, sotto <strong>la</strong> pena sopradetta ne’<br />

conviti d’applicarsi come sopra.<br />

Item circa gli arredi, ovvero mobili che si danno alle spose, si ordina et<br />

prohibisce che in tali arredi non si faccia né dia alcuna cosa fornita o <strong>la</strong>vorata<br />

con oro o con argento e che fra cittadini il valore di detto arriedo non passi in<br />

tutto scudi 40 computate le casse ovvero forzieri et tra contadini non passi scudi<br />

quindici.<br />

Item che quando venivano maschi o femmine si portano al battesimo, in tal<br />

atto non si possano usare né portare copertina o mantel<strong>la</strong> né sciugatori forniti o<br />

<strong>la</strong>vorati con oro o con argento ma semplici.<br />

Item per moderare le superflue spese che alcuni fanno nelle pompe funerali<br />

si ordina et prohibisce che le berrette di scorruccio si possino dare so<strong>la</strong>mente ai<br />

parenti stretti cioè nel primo et secondo grado et non più altri et ancho a<br />

servitori di casa et al cadavere del morto et non ad altri sotto <strong>la</strong> pena detta di<br />

sopra da applicarsi come ne’ sopradetti capitoli.<br />

Et qualunque persona ordirà de contrariare a quanto di sopra è stato ordinato<br />

debba perdere tutto quello che sarà provato portare contra dette riforme et


814 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

de più cada in pena de venticinque scudi per <strong>la</strong> prima volta et per <strong>la</strong> seconda<br />

del doppio d’applicarsi come di sopra.<br />

Et nessun orefice, sarto, ricamatore, cappel<strong>la</strong>ro o qualsivoglia altro maestro<br />

et artigiano di qualunque sesso in alcun modo pubblico o secreto possa tagliare,<br />

fabbricare, <strong>la</strong>vorare, cucire o disegnare alcuna cosa contra <strong>la</strong> forma di sopradetti<br />

capitoli, sotto <strong>la</strong> pena di venticinque scudi per ciascuna cosa nel<strong>la</strong> quale contravvenissero,<br />

et non havendo modo de pagare per una volta siano privati dell’arte<br />

et <strong>la</strong> seconda siano banditi dal<strong>la</strong> città et territorio de Todi et de più <strong>la</strong> parte<br />

pecuniaria sia duplicata dichiarando però che tali non possino farsi in Todi o nel<br />

contado.<br />

In fede dal pa<strong>la</strong>zzo 25 marzo 1581.


TERNI<br />

a cura di Elisabetta David


INTRODUZIONE<br />

La storiografia moderna ha prestato limitata attenzione al periodo<br />

medievale e comunale di Terni, privilegiando <strong>la</strong> storia contemporanea,<br />

legata all’industrializzazione che ha determinato i caratteri propri e l’originalità<br />

del<strong>la</strong> città rispetto ad altri centri umbri. Nonostante ciò, il panorama<br />

degli studi sull’epoca medievale e moderna si è andato ampliando<br />

in questo ultimo decennio con una rinnovata attenzione alle fonti documentarie<br />

1 .<br />

L’Archivio del comune è depositato presso l’Archivio di Stato, ad<br />

eccezione dello statuto e del fondo diplomatico custoditi presso <strong>la</strong> biblioteca<br />

comunale 2 . Tra le serie più importanti e complete si evidenzia quel<strong>la</strong><br />

1 Per <strong>la</strong> storia di Terni in tale periodo si rimanda a: Il regesto di Farfa di Gregorio di<br />

Catino, a cura di I. GIORGI e U. BALZANI, Roma 1879-1914; F. ANGELONI, Historia di Terni,<br />

Roma 1946; L. SILVESTRI, Le antiche riformanze del<strong>la</strong> città di Terni, Rieti 1856; E. ROSSI<br />

PASSAVANTI, Interamna Nahars, Roma 1932; ID., Interamna dei Naarti, Orvieto 1933; ID.,<br />

Terni nell’età moderna, Roma 1939; L’Umbria. Manuali per il territorio. Terni, Roma 1980;<br />

La storia illustrata delle città dell’Umbria. Terni, a cura di M. GIORGINI, Mi<strong>la</strong>no 1993;<br />

C. PERISSINOTTO, Contributo al<strong>la</strong> definizione del sistema di difesa del corridoio bizantino nel<br />

territorio dell’Umbria meridionale, in Il Corridoio bizantino e <strong>la</strong> via amerina in Umbria nell’Alto<br />

medioevo, a cura di E. MENESTÒ, Spoleto 1999, pp. 219-158; V. CORONELLI, Terni dal<br />

grande scisma a Martino V. La città, le istituzioni e i cittadini dal<strong>la</strong> libertà comunale al<strong>la</strong><br />

piena soggezione allo Stato Pontificio, tesi di <strong>la</strong>urea, a.a. 1998-1999, Università degli Studi<br />

del<strong>la</strong> Tuscia, re<strong>la</strong>tore prof. Anna Esposito; M. SENSI, Il secondo ordine francescano nell’Umbria<br />

Meridionale: l’esempio di Terni, in Il Beato Antonio da Stroncone. Atti delle giornate di<br />

studio (Stroncone, 27 marzo 1999 e 25 novembre 2000), Perugia 2002, pp. 227-261; Braccio<br />

da Montone e il Comune di Terni, a cura di V. CORONELLI, Terni 2002; Andrea Castelli<br />

magnificus miles de Interamna, a cura di V. CORONELLI, Terni 2003.<br />

2 Il fondo Diplomatico comprende ca. 1000 pergamene (secc. XIII-XVIII) tra cui si<br />

annoverano documenti pubblici provenienti dal<strong>la</strong> cancelleria pontificia, convenzioni, trattati,<br />

alleanze con le comunità limitrofe e atti privati di natura diversa. Il fondo è stato<br />

poco studiato e l’unico strumento di consultazione è l’indice delle pergamene fino al


818 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

delle Riformanze, composta da 119 volumi dal 1387 al 1816. La serie<br />

presenta alcune <strong>la</strong>cune nelle registrazioni, <strong>la</strong> prima delle quali riguarda il<br />

periodo che va dal 28 marzo 1393 al 1 novembre 1399, una seconda dal<br />

7 marzo 1399 al 1 giugno 1402, una terza, partico<strong>la</strong>rmente consistente,<br />

dal 2 settembre 1408 al 1 dicembre del 1413 e infine una quarta dal 1<br />

gennaio 1420 al 18 febbraio 1421. I volumi cartacei che raccolgono i<br />

quaderni dei notai-cancellieri, furono rilegati, talora in modo disordinato<br />

e scomposto, presumibilmente al<strong>la</strong> fine del Cinquecento, poiché si trovano<br />

descritti nell’attuale confezione già in un indice manoscritto databile<br />

al<strong>la</strong> prima metà del Seicento 3 . La documentazione giudiziaria dei Processi<br />

coram potestate (1405-1560) 4 è molto <strong>la</strong>cunosa e saltuaria: i fascicoli, legati<br />

in volumi, non sono stati ordinati cronologicamente e consentono<br />

raramente di ricostruire l’iter processuale completo.<br />

Lo Statuto del comune è pervenuto in un’unica redazione databile al<br />

1524, tramandata in copia in un codice membranaceo del 1546, esemp<strong>la</strong>to<br />

poi più volte nei <strong>secoli</strong> successivi. È costituito di cinque libri dei<br />

quali i primi due sono scritti in <strong>la</strong>tino, mentre gli altri tre in volgare.<br />

Descritto nel Repertorio degli statuti comunali umbri, è stato pubblicato<br />

nel 1999 a cura di Lido Pirro e Paolo Rossi 5 . L’unica rubrica che disciplina<br />

doti, vesti e corredi, contenuta nel Liber secundus super causis civilibus,<br />

riporta le disposizioni stabilite nel<strong>la</strong> riformanza approvata nel 1507,<br />

mentre quel<strong>la</strong> re<strong>la</strong>tiva ai funerali, contenuta nel Liber quartus straordinariorum,<br />

non trova precedenti riscontri negli atti consiliari.<br />

Quanto al<strong>la</strong> normativa <strong>suntuaria</strong>, il censimento sistematico delle fonti<br />

ternane è stato avviato già nel 1994 e si è avvalso dell’opera di regestazione<br />

delle riformanze di Ludovico Silvestri che, a proposito del<strong>la</strong> Prammatica<br />

delle doti e vesti muliebri, segna<strong>la</strong> le leggi del 1444, con <strong>la</strong> revisione del<br />

1446, e le successive riforme del 1507, del 1531 e del 1554, mentre le<br />

disposizioni del 1549 sono indicate nell’indice tra le Leggi penali.<br />

1500 (pz. 523), compi<strong>la</strong>to da Elia Rossi Passavanti e pubblicato in appendice al volume<br />

sul<strong>la</strong> storia di Terni nel Medioevo. Attualmente è stata avviata <strong>la</strong> schedatura informatizzata<br />

e <strong>la</strong> digitalizzazione del materiale, ancora coservato nelle cassette metalliche in cui lo<br />

descrive il Passavanti.<br />

3 Archivio di Stato di Roma, Biblioteca, Ms. n. 354.<br />

4 C. CARMI, Criminalità e giustizia a Terni nel<strong>la</strong> prima metà del XV secolo, tesi di<br />

<strong>la</strong>urea, a.a. 1998-1999, Università degli Studi del<strong>la</strong> Tuscia, re<strong>la</strong>tore prof. Anna Esposito.<br />

5 P. BIANCIARDI e M. G. NICO OTTAVIANI, Repertorio degli statuti comunali umbri, Spoleto<br />

1992, pp. 267-269; L. PIRRO e P. ROSSI, Statutum Interamnae divo Valentino Urbis<br />

patrono dicatum, Terni 1999.


Terni<br />

819<br />

I risultati di quel primo <strong>la</strong>voro di ricerca furono pubblicati in un<br />

saggio breve 6 che teneva conto anche dell’unica fonte edita, lo statuto<br />

suntuario di frate Giacomo del<strong>la</strong> Marca, pubblicato nel 1959 da padre<br />

Alberto Ghinato in appendice al saggio sull’attività del santo francescano<br />

7 . La trascrizione di Ghinato contestualizza <strong>la</strong> normativa non trascurando<br />

le fasi del dibattito e le procedure consiliari, ma risulta talvolta<br />

incerta e <strong>la</strong>cunosa; in partico<strong>la</strong>re tra<strong>la</strong>scia <strong>la</strong> norma re<strong>la</strong>tiva ai funerali,<br />

deliberata separatamente, e l’emendamento al<strong>la</strong> nona rubrica a proposito<br />

dei gioielli e delle cinture preziose, approvato insieme ad altri nel gennaio<br />

del 1446.<br />

Lo spoglio del<strong>la</strong> documentazione dell’Archivio storico del comune ha<br />

riguardato in partico<strong>la</strong>re lo Statuto e <strong>la</strong> serie delle Riformanze, di cui<br />

sono stati esaminati 59 volumi dal 1387 al 1602. Sondaggi sono stati<br />

effettuati anche nel<strong>la</strong> serie dei Processi coram potestate dove sono registrati<br />

in modo saltuario e disordinato i Bandi del podestà, ma non vi<br />

risultano processi o sentenze in materia <strong>suntuaria</strong>.<br />

In questa sede sono stati ripercorsi e trascritti tutti i documenti censiti,<br />

selezionando le disposizioni re<strong>la</strong>tive a doti, matrimoni, abbigliamento<br />

femminile, banchetti e funerali, tra<strong>la</strong>sciando le rubriche che vietavano il<br />

gioco, <strong>la</strong> bestemmia, i contratti usurari, i rapporti con gli Ebrei, quelle<br />

che obbligavano il rispetto delle festività religiose e rego<strong>la</strong>mentavano le<br />

procedure del<strong>la</strong> giustizia civile e penale.<br />

La legis<strong>la</strong>zione di Giacomo del<strong>la</strong> Marca, promulgata nel novembre<br />

del 1444, è <strong>la</strong> più antica conservata, anche se dai bandi del podestà si<br />

evince che già prima del 1431 erano presenti nello statuto del<strong>la</strong> città<br />

disposizioni riguardanti i matrimoni, i banchetti e i doni offerti al<strong>la</strong> sposa<br />

per le nozze. Delle ventuno rubriche che compongono tale rego<strong>la</strong>mento<br />

e trattano molti aspetti del<strong>la</strong> vita sociale del<strong>la</strong> città (dal commercio delle<br />

olive e dell’uva, ai rapporti con gli Ebrei, al gioco, al<strong>la</strong> bestemmia, al<br />

rispetto delle feste) solo dieci si riferiscono alle doti e al lusso.<br />

Le successive tornate legis<strong>la</strong>tive in materia <strong>suntuaria</strong> faranno riferimento<br />

per tutto il secolo fino al successivo, allo statuto del 1444. Nel<br />

6 E. DAVID, Leggi suntuarie a Terni tra XV e XVI secolo, in “Memoria storica”, 6<br />

(1995), pp. 49-59.<br />

7 A. GHINATO, Aposto<strong>la</strong>to religioso e sociale di s. Giacomo del<strong>la</strong> Marca a Terni, in<br />

“Archivum Franciscanum Historicum”, XLIX (1956), pp. 106-142 e 352-390. A tale documentazione<br />

rimanda anche Ariel Toaff a proposito del<strong>la</strong> limitazione del lusso nel<strong>la</strong> società<br />

cristiana ed ebraica di Terni, anticipando<strong>la</strong> al 1443; cfr. A. TOAFF, La prammatica<br />

degli ebrei e per gli ebrei, in La legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> in Italia e in Europa tra Medioevo<br />

ed Età moderna, a cura di M.G. MUZZARELLI e A. CAMPANINI, Roma 2003 pp. 101-105.


820 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

corso del XV e del XVI secolo si susseguono sei riforme dei costumi,<br />

precisamente nel 1489, nel 1507, nel 1531, nel 1548, nel 1554 e infine<br />

nel 1573, riforme che risultano costantemente influenzate, se non decisamente<br />

dettate, dai predicatori francescani, prima Osservanti e poi Cappuccini,<br />

presenti in città nei tempi forti dell’anno liturgico: Avvento, Quaresima,<br />

Pentecoste, Ognissanti. I frati partecipavano in prima persona al<strong>la</strong><br />

redazione delle disposizioni e al<strong>la</strong> composizione delle commissioni incaricate<br />

di redigerle, in alcuni casi convocate presso i conventi dove erano<br />

ospitati. Non sempre sono esplicitati i loro nomi, ma è stato possibile<br />

identificarli con una certa sicurezza in base a riferimenti contenuti nel<strong>la</strong><br />

documentazione immediatamente precedente o successiva.<br />

Nel 1489 Francesco da Mi<strong>la</strong>no propone una normativa che si occupa<br />

essenzialmente di giustizia civile, ma un capitolo in partico<strong>la</strong>re è riservato<br />

alle scol<strong>la</strong>ture degli abiti femminili, che non potevano essere più profonde<br />

di quelle in uso trent’anni prima, mentre per il resto si rimanda agli<br />

statuti di s. Giacomo del<strong>la</strong> Marca.<br />

A frate Giacomo Ongarelli può essere attribuita <strong>la</strong> riforma del 1507,<br />

poi confluita nello statuto del<strong>la</strong> città, che riguarda esclusivamente il valore<br />

delle doti e <strong>la</strong> foggia e i tessuti degli abiti femminili, descritti con<br />

dovizia di partico<strong>la</strong>ri. In essa per <strong>la</strong> prima volta si introduce <strong>la</strong> distinzione<br />

di ceto tra cives e popu<strong>la</strong>res, consentendo alle donne dei primi il<br />

doppio del<strong>la</strong> dote e qualche lusso in più rispetto alle altre. Inoltre, per i<br />

trasgressori, alle pene pecuniarie si aggiunge <strong>la</strong> scomunica. Nel 1531 si<br />

abolisce <strong>la</strong> distinzione di ceto e si ritorna per il valore delle doti e del<br />

corredo alle disposizioni di fra’ Giacomo del<strong>la</strong> Marca.<br />

Un cappuccino, Francesco da Soriano, propone nel 1548 una riforma<br />

del costume di ampio respiro che promuove il culto del S.S. Sacramento<br />

e l’adesione al<strong>la</strong> confraternita sotto questo titolo; affronta il problema<br />

dell’usura e del<strong>la</strong> riorganizzazione del Monte di Pietà; richiama le prescrizioni<br />

contro il gioco d’azzardo e <strong>la</strong> bestemmia; ribadisce il rispetto<br />

delle feste, esentando le macellerie, le panetterie, le pizzicherie, le spezierie<br />

e le osterie; si occupa di gratuito patrocinio; innalza il valore delle<br />

doti a 300 ducati, <strong>la</strong>sciando immutata <strong>la</strong> percentuale del 15% per il<br />

corredo, rego<strong>la</strong>menta dettagliatamente l’abbigliamento femminile indicando<br />

gioielli, tessuti e fogge, con attenzione partico<strong>la</strong>re a maniche e colli,<br />

per le donne a partire dall’età di dodici anni, ma riservando «alle mogliere<br />

de cavalieri, doctori et capitani» <strong>la</strong> possibilità di usare veli di seta,<br />

una cinta di raso o taffetà e un anello in più delle altre; limita infine <strong>la</strong><br />

spesa e <strong>la</strong> pompa per i funerali. Questi capitoli vengono inoltrati a Roma<br />

per ottenere l’approvazione del papa con l’esplicita richiesta di esigerne il<br />

rigoroso rispetto da parte dei governatori e dei podestà per i quali, in


Terni<br />

821<br />

caso di inadempienza, si sollecitano sanzioni pari al doppio delle pene<br />

non applicate.<br />

A distanza di soli cinque anni, nel 1554, Giovanni da Pontremoli,<br />

predicatore dell’ordine dei Minori, presenta in consiglio di credenza una<br />

memoria scritta in cui sono annotate nuove leggi sulle doti, le vesti delle<br />

donne, i conviti di nozze e i funerali. In esse si introduce un’altra distinzione,<br />

tra città e contado, elevando il valore del<strong>la</strong> dote a quattrocento<br />

ducati per gli abitanti del<strong>la</strong> città, mentre per i « comitatini » o « distrectuali»<br />

si fissa il limite a settanta ducati. Per <strong>la</strong> prima volta si par<strong>la</strong> di<br />

cosmetici vietandone l’uso, si aumenta il numero dei convitati nei banchetti<br />

di nozze fino a venti, mentre per i funerali si stabilisce un tariffario<br />

meticoloso e artico<strong>la</strong>to per le elemosine a preti, frati e confrati, secondo<br />

le funzioni svolte durante il rito funebre. Il testo di questi capitoli<br />

è registrato nel<strong>la</strong> copia del breve di conferma di papa Giulio III, datato<br />

24 settembre 1554, e dopo quindici giorni si legge <strong>la</strong> re<strong>la</strong>zione del bando<br />

proc<strong>la</strong>mato nei luoghi pubblici del<strong>la</strong> città. Copia del medesimo breve<br />

con <strong>la</strong> trascrizione dei capitoli è stata trovata all’interno di un protocollo<br />

notarile appartenente al notaio Iubileus Venturini. Il fascicoletto, costituito<br />

di poche carte di formato più piccolo rispetto al resto del volume,<br />

non datato, ma inserito tra gli atti del 1558 e quelli del 1559, doveva<br />

probabilmente servire come promemoria per l’attività del notaio 8 .<br />

Il 24 agosto 1573 è di nuovo all’ordine del giorno del consiglio comunale<br />

<strong>la</strong> discussione sulle doti e il lusso. La commissione incaricata di<br />

provvedere al<strong>la</strong> revisione del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione in merito riceve il mandato di<br />

informarsi sulle disposizioni vigenti a Spoleto e nel novembre successivo<br />

riferisce in consiglio, al<strong>la</strong> presenza e con l’assistenza del vescovo Bartolomeo<br />

Ferri e del padre guardiano dei Cappuccini. Il dibattito è vivace ed<br />

in partico<strong>la</strong>re alcuni consiglieri, pur accettando le limitazioni per gli ornamenti<br />

femminili ed i banchetti, rec<strong>la</strong>mano <strong>la</strong> libertà di dotare e fare<br />

testamento a favore delle figlie femmine come meglio credono. I capitoli,<br />

approvati non senza difficoltà a stretta maggioranza, non sono stati trascritti<br />

nel registro delle riformanze ma ne è stata trovata copia nel fascicolo<br />

di una miscel<strong>la</strong>nea che contiene anche i capitoli modello di Spoleto,<br />

a loro volta in copia da un testo stampato a Terni nel 1626 da Tommaso<br />

Guerrieri. La legis<strong>la</strong>zione ternana del 1573 si conserva in duplice versione:<br />

una in lingua volgare e una in <strong>la</strong>tino, redatta per l’approvazione con<br />

gli emendamenti e le aggiunte apportate dai Superiori. Si stabilisce che le<br />

doti possano raggiungere i cinquecento ducati per le donne del<strong>la</strong> città e<br />

8 AST, Notarile di Terni, notaio Iubileus Venturini, vol. 248, cc. 300r-303r.


822 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

duecento ducati per quelle del contado e si fissa a sessanta ducati il<br />

valore del corredo delle prime e a venti ducati quello delle seconde,<br />

compreso l’abito di nozze e i doni per il parto o qualsiasi altra occasione<br />

a partire dal fidanzamento. Nell’incontro delle famiglie in tale circostanza<br />

il fidanzato poteva donare al<strong>la</strong> promessa sposa solo un fazzoletto semplice,<br />

senza ricami preziosi, e si poteva consumare una sobria co<strong>la</strong>zione con<br />

biscotti, ciambelle, confetti e frutta di stagione, ma erano vietati marzapane,<br />

pinoccate, torte e altri dolci. Per i trasgressori erano previste multe<br />

fino a cinquecento ducati, l’esclusione dai catasti cittadini e l’interdizione<br />

dai pubblici uffici. Per le donne che osavano indossare vesti e gioielli<br />

proibiti si richiedeva <strong>la</strong> scomunica con tutte le conseguenze del caso, ma<br />

i Superiori annul<strong>la</strong>rono integralmente quest’ultima disposizione.<br />

Nel 1588 il valore delle doti fu innalzato a seicento ducati per consentire<br />

matrimoni più consoni alle famiglie del<strong>la</strong> città, ma il provvedimento non<br />

bastò ad accontentare i notabili che nel 1595 ottennero l’abolizione del<strong>la</strong><br />

pragmatica con l’approvazione del vescovo. Il regime di liberismo provocò<br />

una sfrenata corsa al rialzo delle doti e comportò tali e tanti problemi economici<br />

e sociali che in un verbale del consiglio di credenza del 1602 si legge<br />

« Si vede al<strong>la</strong> giornata andare inanti le dote delle donne a grosso numero di<br />

doi millia, 2500 e 3000 ducati et si è redutto in un termine che ognuno<br />

pretende questa dote non avendo riguardo né a facultà, né a qualità di<br />

persone (...) pertanto non sarebbe, se non bene, de remediare a tale pernicioso<br />

eccesso et ridurre le dote predette a 1500 ducati, essendo numero che<br />

ci può stare quello che marita et chi piglia moglie (...)» 9 . Ma <strong>la</strong> preoccupazione<br />

dei consiglieri non sembra aver avuto seguito, poiché non si trova<br />

traccia di delibere restrittive o determinazioni successive in materia <strong>suntuaria</strong>.<br />

L’ elenco delle fonti consultate è il seguente:<br />

∗ Statuti cittadini: Biblioteca comunale, Ms. 260, Statutum Interamnae Divo<br />

Valentino Urbis Patrono dicatum.<br />

∗ Riformanze: AST, ASC I, Riformanze, voll. 1641-1699 (1444-1596).<br />

∗ Bandi: AST, ASC I, Processi coram potestate, voll. 1881-1885 (1431-1438).<br />

∗ Statuti del territorio: Acquasparta: ACQUASPARTA, ARCHIVIO STORICO COMUNA-<br />

LE, Statuti, 1; Arrone: SASS, ASCS, Statuti, 6; Collescipoli: TERNI, BIBLIOTECA<br />

COMUNALE, Ms. 257; Sangemini: SAN GEMINI, ARCHIVIO STORICO COMUNALE,<br />

Statuti, A1 , del sec. XVI; Stroncone: STRONCONE, ARCHIVIO STORICO COMUNA-<br />

LE, frammenti statutari.<br />

9 AST, Archivio storico comunale, Riformanze, vol. 1699, c. 224v.


Terni<br />

INDICE DELLE FONTI<br />

1. 1431, aprile 29<br />

Bando del podestà<br />

AST, ASC I, Processi coram potestate, vol. 1885 (1431-1438).<br />

Commissio bandimenti quod de observatione nuptiarum (c. 9v)<br />

2. 1434, gennaio 10<br />

Bando del podestà<br />

AST, ASC I, Processi coram potestate, vol. 1885 (1431-1438).<br />

Bannimentum quod nullus det manciam (c. 401v)<br />

823<br />

3. 1444, novembre 11<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />

Ed.: A. GHINATO, Aposto<strong>la</strong>to religioso e sociale di s. Giacomo del<strong>la</strong> Marca in Terni,<br />

in “Archivum Franciscanum Historicum”, XLIX (1956), pp. 106-142 e 352-390.<br />

Secunda proposita de superfluitatibus expensarum mulierum (cc. 70v-72r)<br />

4. 1444, novembre 16<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />

Ordinamenta et statuta (cc. 73v-77v)<br />

5. 1444, novembre 19<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />

5 a preposita de expensis funeralium (cc. 79r-81v)


824 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

6. 1445, dicembre 20<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />

Decretum super correctione capitulorum fratris Iacobi (c. 201r)<br />

7. 1445, dicembre 30<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />

Provvedimenti del consiglio di cerna sulle pene e sui corredi nuziali (cc. 204v-<br />

205v)<br />

8. 1445, dicembre 31<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />

Electio super correctione capitulorum fratris Iacobi (cc. 205v-206r)<br />

9. 1446, gennaio 28<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1649 (1444-1447).<br />

Capitulorum fratris Iacobi correctio (cc. 214r-215r)<br />

10. 1489, aprile 20<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1659 (1486-1490).<br />

Revisione del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> riguardo alle scol<strong>la</strong>ture (cc. 38v-40v)<br />

11. 1507, maggio 30<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1662 (1505-1514).<br />

Prima proposita de capitulis super dotibus et vestibus mulierum (cc. 124v-<br />

126r)


12. [1524]<br />

Statuti<br />

Terni<br />

825<br />

Terni, Biblioteca comunale, Ms. 260<br />

Ed.: Statutum Interamne divo Valentino urbis patrono dicatum, a cura di L. PIRRO<br />

e P. ROSSI, Terni 1999, pp. 194-195, 253-254.<br />

Capitu<strong>la</strong> de dotibus et vestibus et mobilibus mulierum (Lib. II, Rub.<br />

XLVIII, c. 45rv)<br />

Del modo da servare alli morti (Lib. IIII, Rub. XXI, cc. 84v-85r)<br />

13. 1531, marzo 26<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1667 (1530-1534).<br />

Secunda proposita de exsuberantia dotis et vestium mulierum (cc. 127r-<br />

128r)<br />

14. 1531, aprile 2<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1667 (1530-1534).<br />

Consultum super remissione facta per consilium <strong>generale</strong> cerne super<br />

dotibus et vestimentis (cc. 132v-133v)<br />

15. 1548, dicembre 28<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />

Nuove leggi sui costumi (cc. 212v-215r)<br />

16. 1548, dicembre 29<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />

Proposite plurimarum rerum reformandarum (cc. 215r-216r)


826 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

17. 1548, dicembre 30<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />

Delibera per l’elezione di una commissione incaricata di redigere, insieme con<br />

il frate predicatore, i capitoli in materia di riforma dei costumi (cc. 216r-<br />

220v)<br />

18. 1548, dicembre 31<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />

Electio deputatorum ad reformandum res supra contentas, iuxta ordinem<br />

supradicti consilii generalis (c. 220v)<br />

19. 1549, gennaio 4<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />

Remissio facta in credentia per dominos priores et banderarios de deliberando<br />

in reformationibus civitatis (cc. 221v-231v)<br />

20. 1549, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />

Electio oratorum ad Urbem pro confirmatione rerum reformatarum desuper<br />

ad bonum vivere civitatis (cc. 231v-232r)<br />

21. 1549, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1673 (1548-1550).<br />

Copia del<strong>la</strong> lettera consegnata dai priori agli oratori mandati a Roma per<br />

l’approvazione del<strong>la</strong> nuova legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> (cc. 548r-549r)<br />

22. 1554, marzo 2<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1675 (1553-1556).<br />

Riforma delle doti, dell’abbigliamento femminile e di altre consuetudini in<br />

occasione dei matrimoni (cc. 165v-167v)


Terni<br />

23. 1554, settembre 23<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1675 (1553-1556).<br />

Capitu<strong>la</strong> super dotibus, vestitu mulierum, conviviis, funeralibus a domino<br />

nostro papa confirmata (cc. 413r-417v)<br />

24. 1573, agosto 24<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1685 (1573-1574).<br />

Proposite pacificorum (c. 25rv)<br />

25. 1573, novembre 22<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1685 (1573-1574).<br />

Capitoli sulle doti (cc. 43v-45r)<br />

26. 1573, dicembre 1<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Carteggio, b. 1957 (1573-1869).<br />

Copia dei capitoli sulle doti approvati nel consiglio dei pacifici e nel consiglio<br />

<strong>generale</strong><br />

27. [1573]<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Carteggio, b. 1957 (1573-1869).<br />

Capitoli da confermarsi da nostro signore per <strong>la</strong> città di Terni<br />

28. 1587, giugno 18<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1692 (1587-1589).<br />

Norme sui funerali (cc. 103r-104r)<br />

827


828 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

29. 1588, settembre 5<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1692 (1587-1589).<br />

Proposta di innalzare il valore delle doti (cc. 305v-306r)<br />

30. 1589, febbraio 6<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1692 (1587-1589).<br />

Norme sui funerali (c. 404r)<br />

31. 1595, marzo 4<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1696 (1595-1596).<br />

Lettera dell’illustrissimo signore cardinale Aldobrandino sopra <strong>la</strong> prematica<br />

de doti (c. 37v)<br />

32. 1595, luglio 30<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1696 (1595-1596).<br />

Proposta di abolizione del<strong>la</strong> pragmatica delle doti (cc. 48v-51r)<br />

33. 1595, agosto 10<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1696 (1595-1596).<br />

La plecmatica se lievi (cc. 53r-54r)<br />

34. 1595, agosto 13<br />

Riformanze<br />

AST, ASC I, Riformanze, vol. 1696 (1595-1596).<br />

Approvazione dell’abolizione del<strong>la</strong> pragmatica delle doti (c. 55rv)


Terni<br />

FONTI<br />

1. 1431, aprile 29<br />

Bando del podestà<br />

Commissio bandimenti quod de observatione nuptiarum<br />

829<br />

Supradictus dominus potestas ut supra sedens pro tribunali etcetera, commisit,<br />

imposuit et mandavit dicto Petro Ianni presenti, audienti et intelligenti quod,<br />

ex ipsius domini potestatis parte et mandato, vadat et se personaliter conferat ad<br />

dicta loca ubi fieri solent bandimenta et publice, pa<strong>la</strong>m et alta voce, sono tube<br />

premisso, dicat et bandiat quod omnes qui sunt aliquod matrimonium contracturi<br />

vel facturi nuptias et convivium debeant sequi et observare omnia singu<strong>la</strong> que<br />

sunt in statuto de nuptiis 1 , ad penam in dicto statuto contentam pro quolibet<br />

qui contrafecerit et quotiens contrafecerit. Et omnia alia dicat et faciat secundum<br />

formam sue commissionis etcetera.<br />

2. 1434, gennaio 10<br />

Bando del podestà<br />

Bannimentum quod nullus det manciam<br />

Supradictus dominus potestas, sedens ut supra, commisit, imposuit et mandavit<br />

Petro Ianni, publico bannitori comunis civitatis Interapnis, presenti, audienti<br />

et intelligenti, quod ex ipsius domini potestatis parte et mandato, vadat et se<br />

personaliter conferat ad columpnam p<strong>la</strong>tee columpnarum et per alia loca publica<br />

et consueta ipsius civitatis, ubi similia bannimenta fieri solent et ibidem pa<strong>la</strong>m,<br />

publice et alta voce, sono tube premisso, preconizet et banniat quod nul<strong>la</strong> perso-<br />

1 Segue quod est in libro quarto depennato.


830 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

na, cuiuscumque conditionis vel status existat, audeat vel presumat dare mancias<br />

alicui sponse, ad penam et sub pena in statuto contenta et quilibet possit accusare<br />

et habeat partem pene prout patet in statuto.<br />

3. 1444, novembre 11<br />

Riformanze<br />

Secunda proposita de superfluitatibus expensarum mulierum<br />

Secundo cum in sposalitiis et nuptiis in mulieribus disponsatis et que disponsantur<br />

fiant maxime superfluitates expensarum et sumptuositates ac dispendia in<br />

bonis, iocalibus, parafrenalibus, indumentis, vestibus, conviviis, manciis et aliis multis<br />

irregu<strong>la</strong>ribus et inhonestis expensis, tam per patrem et consanguineos a <strong>la</strong>tere<br />

sponse, quam etiam a <strong>la</strong>tere viri et sponsi mulierum nubentium et que nupte sunt,<br />

propter que plurima damna et paupertates exurgunt et propter dictas multas expensas,<br />

tempora nubendi mulieribus et viris uxorandi differuntur, ob quas di<strong>la</strong>tiones<br />

innumerabilia scelera ac nefaria scanda<strong>la</strong> oriuntur, similiter p<strong>la</strong>ceat providere.<br />

(...) Facundissimus vir Iohannes Martali (...) consuluit quod, super omnibus<br />

prepositis superius scriptis et lectis in presenti consilio et connexis in eis ac<br />

dependentibus et emergentibus ab eisdem, magnifici domini priores eligant quattuor<br />

vel sex homines, qui una cum venerabili fratre Iacobo de Marchia et dictis<br />

magnificis dominis prioribus, habeant plenam auctoritatem, arbitrium et baliam,<br />

prout et sicut habet totum presens et dictum consilium, ordinandi, statuendi,<br />

faciendi, disponendi et reformandi super prefatis prepositis et connexis, dependentibus<br />

et emergentibus ab eisdem. Et quicquid per dictos dominos et homines<br />

una cum prefato fratre Iacobo fuerit deliberatum, ordinatum, statutum, reformatum,<br />

factum et gestum, valeat et plenam roboris obtineat firmitatem ac si per<br />

totum dictum consilium factum, statutum, reformatum fuisset sive gestum, ita et<br />

taliter quod de iure valeat et teneat. Et si dicti domini cum dictis hominibus<br />

eligendis, propter aliquam passionem vel aliquam causam, non essent simul in<br />

reformando super predictis concordes et venirent in aliquam differentiam vel<br />

dissensionem, quod liceat prefato venerabili fratri Iacobo ipsos concordare facere<br />

et ex se addere dicto numero, si voluerit, quattuor vel sex alios homines, prout<br />

sibi videbitur et p<strong>la</strong>cebitur. Et si tandem dicti domini cum dictis hominibus<br />

nequamquam fuerint concordes in predictis ordinamentis fiendis, fiat tandem<br />

quicquid voluerit, consuluerit et deliberaverit dictus frater Iacobus ut consultor;<br />

et quicquid per dictum fratrem Iacobum circa predicta fuerit consultum et ordinatum,<br />

valeat similiter et plenam obtineat roboris firmitatem. Et si etiam fuerit<br />

necesse pro autenticatione dictorum ordinamentorum fiendorum esset necesse<br />

facere aliquas expensas, quod ex nunc, auctoritate presentis consilii, liceat mittere,<br />

ponere et inde extrahere de quocumque introitu dicti communis pro autenticatione<br />

et confirmatione predictorum.


Terni<br />

831<br />

Doctissimus atque eruditissimus vir Galienus Palmerii, alius consiliarius (...)<br />

in omnibus et per omnia confirmavit consilium et sententiam redditam per dominum<br />

Iohannem consiliarium supradictum, cum hac additione quod magnifici<br />

domini eligant super predictis ordinamentis sex cives et sex banderarios, qui una<br />

cum dictis dominis et fratre Iacobo habeant super predictis ordinare et reformare<br />

prout dictum est, et quicquid per ipsos factum fuerit, valeat et teneat. Item<br />

quod etiam fiat aliquod ordinamentum pro mitigatione penarum damnorum datorum.<br />

La proposta è approvata con 108 voti favorevoli e 4 contrari.<br />

4. 1444, novembre 16<br />

Riformanze<br />

Ordinamenta et statuta<br />

Infrascripta sunt ordinamenta, capitu<strong>la</strong>, statuta et reformationes communis<br />

et populi civitatis Interamnis facta per dictum commune super omnibus supradictis,<br />

pro bono communis et populi dicte civitatis et totius rei pubblice Interamnensis,<br />

secundum infrascriptum modum et ordinem, videlicet: sub annis Domini<br />

MCCCCXLIIII, indictione VII, tempore domini Eugenii pape quarti, mense<br />

novembris, die XVI.<br />

(...) Item quod nullus vir, maritus sive sponsus dicte civitatis vel eius districtus,<br />

cuiuscumque status, gradus et conditionis existat, audeat vel presumat facere<br />

ex <strong>la</strong>tere suo seu fieri facere sponse seu uxori sue inter vestimenta et iocalia<br />

ultra valorem tertie partis dotis, dummodo non possint excedere dicta vestimenta<br />

et iocalia ultra summam sexaginta sex ducatorum auri; et si dictus sponsus vel<br />

maritus habuerit patrem, pater dicti sponsi seu viri teneatur ad penam quinquaginta<br />

ducatorum auri si contrafecerit, et si non habuerit patrem, teneatur sponsus<br />

ad dictam penam applicandam pro medietate camere, pro quarta parte officiali<br />

facienti executionem et alia quarta parte accusatoribus.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier dicte civitatis vel eius districtus que nuptui tradita<br />

fuerit vel tradenda, ullo modo audeat super se portare vestimenta seu iocalia<br />

valoris ultra sexaginta sex ducatorum auri ratione nuptiarum vel sponsalitiorum;<br />

et predicta intelligantur de qualibet alia muliere cuiuscumque gradus et conditionis<br />

existat, dummodo non excedant tertiam partem dotis ut supra, et quecumque<br />

contrafecerit, teneatur ad penam X ducatorum auri pro qualibet et qualibet<br />

vice ut supra applicandam.<br />

Item quod nullus sponsus sive vir, aliquo modo, per se vel alium, audeat vel<br />

presumat facere seu fieri facere sponse vel uxori sue circa vestimenta vel iocalia,<br />

dare, donare, vel portari facere ultra valorem dicte quantitatis sexaginta sex ducatorum,<br />

omnibus computatis, sub pena quinquaginta ducatorum applicandorum<br />

ut supra pro qualibet vice.


832 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item quod nullus pater, frater, mater, vel quecumque alia persona que maritaverit<br />

et nuptui tradiderit aliquam mulierem, possit, audeat vel presumat facere seu fieri<br />

facere dicte sponse, inter vestimenta et iocalia, omnibus computatis, ex <strong>la</strong>tere suo,<br />

ultra valorem ad rationem quindecim ducatorum pro centinario dotis quam habuit<br />

dicta sponsa, dummodo dicta vestimenta et iocalia ex <strong>la</strong>tere patris, fratris vel matris<br />

non excedant summam triginta ducatorum auri, ad penam quinquaginta ducatorum<br />

ut supra applicandorum. Excipiantur tamen hi qui ante publicationem dictorum ordinamentorum<br />

aliter promisissent de mobilibus sponsarum ex <strong>la</strong>tere dictarum sponsarum,<br />

dummodo non possit portare nisi secundum ordinamenta supradicta.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier dicte civitatis vel habitatrix eiusdem possit, audeat<br />

vel presumat super se portare aliquod genus velluti, drappi vel sirici, preterquam<br />

manicas vestium foderatas de serico, et manichettos de velluto, dummodo non<br />

excedant supradictum valorem tertie partis dotis, ad penam vigintiquinque ducatorum<br />

auri pro qualibet vice, applicandam ut supra.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier cuiusvis status, gradus et condicionis existat possit<br />

facere et portare in capite supra valorem trium ducatorum auri aut portare çonam<br />

supra pondus octo unciarum argenti, ad penam duorum ducatorum pro<br />

qualibet, et vice qualibet, ut supra applicandam.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier dicte civitatis vel habitatrix eiusdem possit portare<br />

p<strong>la</strong>nel<strong>la</strong>s altiores IIII digitis secundum mensuram que sculpetur in ecclesia Sancte<br />

Marie, in capel<strong>la</strong> Sancti Anextasii, ad penam medii ducati auri pro qualibet et<br />

vice qualibet, ut supra applicandam.<br />

Item quod singulis annis magnifici domini priores presentes et qui pro tempore<br />

fuerint, in Nativitate domini nostri Iesu Christi eligant duos cives et homines<br />

pro qualibet regione, quorum officium duret per unum annum, qui cives,<br />

videlicet quilibet duo de sua regione cum officiali extraordinario, sint extimatores<br />

dictarum vestium, indumentorum et iocalium ex <strong>la</strong>tere sponsarum et sponsorum,<br />

et debeant deferre sacramentum patris et matris sponse et sponsi de pretio<br />

et valore dictarum rerum, iocalium et vestimentorum; qui extimatores vinculo<br />

iuramenti teneantur et debeant referre potestati prout invenerint, et conficere<br />

libros de omnibus extimationibus cuiuscumque sponse vel sponsi prout invenerint,<br />

videlicet quilibet duo de regione sua, ad penam vigintiquinque ducatorum<br />

ut supra applicandorum, et similiter teneantur sponsi non mittere ad domum<br />

sponse ante traductionem eius ad virum, vestes et iocalia, nisi fuerint primo visa<br />

per infrascriptos extimatores, et similiter sponse prius quam nuptui eant, teneantur<br />

ostendere res, vestes, et iocalia infrascriptis extimatoribus.<br />

Et ex nunc elegerunt pro presenti anno infrascriptos ad predicta, quorum officium<br />

durare voluerunt pro uno anno, et tanto diutius quantum distat a presenti die<br />

ad festum Nativitatis, quorum civium electorum nomina sunt infrascripta, videlicet:<br />

ser Iohannes ser Luce 2 et Bartholomeus magistri Petri, de regione Adulterinorum,<br />

2 Sul margine sinistro: mutatus ser Iacobus eius filius de voluntate statuentium.


Terni<br />

833<br />

ser Andreas Ci<strong>la</strong>moris et Mattaeus ser Marini, de regione Castelli,<br />

Archangelus ser Francisci et Angelus Stephanelli, de regione Amingonum,<br />

Teseus ser Antonii et Federicus Ioannis Cassantini de regione Fabrorum,<br />

Paulus Macthioli et ser Paulus Sfortie de regione Riconum,<br />

Franciscus Ugolini et Contemessere de regione de Subtus.<br />

Item statuerunt et ordinaverunt quod non possit fieri aliquod encenium vel mancia<br />

dicte sponse tam dum steterit subarrata in domo patris, quam etiam postquam<br />

traducta fuerit nuptui ad domum viri, excepto quod quando dicta sponsa peperit,<br />

ex <strong>la</strong>tere patris possit donari sibi usque in valorem unius ducati. Et qui contrafecerit<br />

teneatur ad penam vigintiquinque ducatorum auri, ut supra applicandam. Et quod<br />

non possit accedi ad visitandum dictam sponsam domum mariti cum pluribus decem<br />

dominabus et totidem hominibus, ad dictam penam semel tantum.<br />

Item statuerunt, ordinaverunt et providerunt supradicti statuentes, quod tempore<br />

traductionis sponse ad domum mariti, tam ex <strong>la</strong>tere sponse, tam ex <strong>la</strong>tere<br />

sponsi, non possint fieri nisi duo convivia tantum, videlicet de mane et de sero<br />

quo sponsa traducitur viro, in quibus conviviis convivans possit recipere otto homines<br />

tantum pro quolibet dictorum conviviorum, cum duobus sive duabus aliis<br />

de domo et familia dictorum convivatorum. Et si in dictis conviviis plures reciperet<br />

et dictum numerum excederet, solvat faciens convivium duos ducatos auri pro<br />

qualibet persona quam reciperet supra numerum prelibatum, et qualibet vice, que<br />

pena applicetur ut supra. Et potestas dicte civitatis non possit aliquo modo dare<br />

licentiam alicui faciendi contra predicta, ad penam XXV ducatorum auri de suo<br />

sa<strong>la</strong>rio auferendorum in ipsius sindacatione, et camere applicandorum. Qui potestas<br />

in introitu sui offici teneatur de predictis solemnem inquisitionem facere, et<br />

tempore dictarum nuptiarum vel post; et repertos culpabiles punire et condemnare<br />

ad dictam penam. Et sindici dicti domini potestatis teneantur de predictis ipsum<br />

dominum potestatem, si negligens fuerit condemnare ad dictam penam ut supra<br />

applicandam, statutis vel reformationibus in contrario facientibus non obstantibus.<br />

Et predicta de convivatis non intelligantur de personis a duodecim annis infra.<br />

(...) Die XVII novembris<br />

Publicata, preconizata et bandita fuerunt omnia supradicta ordinamenta et<br />

statuta de mandato dictorum statuentium per Petrum Iohannem publicum bannitorem<br />

et preconizatorem, notificantem omnibus et singulis quod ab hodie in<br />

posterum unusquisque caveat faciendi contra predicta.<br />

5. 1444 novembre 19<br />

Riformanze<br />

5 a proposita de expensis funeralium<br />

Quinto cum in funeralibus mortuorum potius ad pompas mundi quam animo<br />

dandi elymosinam amore Dei fiant maxime superfluitates expensarum in cera


834 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

et aliis, p<strong>la</strong>ceat igitur his maturo consilio recto, honesto ac moderato modo providere.<br />

(...) Sapientissimus vir Angelus de Iocosis unus ex predictis consiliariis (...)<br />

Super 5 a preposita de funeribus.<br />

Item in eodem loco manens dixit et consuluit super 5 a proposita quod nullus<br />

in funeribus possit facere maiores expensas sive sumptus quam in duobus<br />

cereis tantum de cera, qui duo cerei non possint esse pluris ponderis quinque<br />

librarum et de duobus aliis cereis pro fraternitate. Item quod non possint dari<br />

nisi duo candele pro quolibet religioso, nisi esset prior vel alicuius alterius dignitatis<br />

cui possint dari usque in numerum quatuor cande<strong>la</strong>rum inclusive et non<br />

plus, ad penam XXV ducatorum auri solvendorum per illum ad quem pertinet<br />

dicta funeralia et applicandorum pro quarta parte presenti potestati. Item quod<br />

nul<strong>la</strong> mulier tempore funerum possit accedere ad ecclesiam ad penam XXV ducatorum<br />

auri pro qualibet. Et si potestas fuerit negligens in procedendo teneatur<br />

ad eandem penam. (...)<br />

Brunoctus Giannotti alius consiliarius (...)<br />

Item super proposita mortuorum et causarum confirmavit dictum et consilium<br />

Angeli superioris consultoris, ab eius dicto et sententia nul<strong>la</strong>tenus discrepando<br />

(...)<br />

La proposta è approvata con 97 voti favorevoli e 4 contrari.<br />

6. 1445, dicembre 20<br />

Riformanze<br />

Decretum super correctione capitulorum fratris Iacobi<br />

Magnificus dominus Dottus de Dottis de Padua, Interamnis et Reatis gubernator<br />

et locumtenens pro Sancta Romana Ecclesia et sanctissimo domino nostro<br />

papa etcetera, asserens oraculo vive vocis sibi a reverendissimo in Christo patre<br />

et domino Ludovico cardinale Aquilegiensi, domini nostri pape camerario, apostolice<br />

Sedis legato de <strong>la</strong>tere commissum ut corrigere posset et faceret corrigere<br />

certa capitu<strong>la</strong> facta in communi civitatis Interamnis, sive statuta condita tempore<br />

quo venerabilis pater frater Iacobus de Massa de Marchia in hac civitate munus<br />

predicationis exhibuit, de anno Domini MCCCCXLIIII sub die XVI mensis novembris,<br />

prout constat manu ser Bartholomei ser Iohannis de Tuscanel<strong>la</strong> tunc notarii<br />

reformationum et cancel<strong>la</strong>rii communis Interamnis, eo quia ipsa capitu<strong>la</strong> sive statuta<br />

videntur habere certas superfluitates huic populo non gratas et potius scandalosas,<br />

iccirco, vigore dicte commissionis et omnibus melioribus via, iure et<br />

forma quibus potuit, commisit et mandavit magnificis dominis prioribus dicte<br />

civitatis tam presentibus quam futuris quatenus eligant et eligere possint et debeant<br />

sex cives, unum scilicet pro regione, et totidem banderarios vel popu<strong>la</strong>res,<br />

unum scilicet pro regione, et quos ipse ex nunc prout ex tunc eligebat, omnes


Terni<br />

835<br />

doctores dicte civitatis, cum quibus ipsi domini priores habeant examinare dicta<br />

capitu<strong>la</strong>, mitigare et corrigere prout eis utilius pro communi videbitur, et quicquid<br />

erit per ipsos factum, habeat plenam firmitatem ac si per suam dominationem,<br />

commune et populum dicte civitatis esset factum.<br />

7. 1445 dicembre 30<br />

Riformanze<br />

Provvedimenti del consiglio di cerna sulle pene e sui corredi nuziali<br />

Attento quod aliqui cives et popu<strong>la</strong>res dicte civitatis dicuntur detenti a presenti<br />

domino potestate occasione certarum penarum in quas asseruntur incurrisse<br />

vigore capitulorum factorum tempore fratris Iacobi de Marchia, dictique popu<strong>la</strong>res<br />

comparuerunt in presenti cerna petentes et supplicantes ut presens consilium<br />

et commune ipsos dignetur suscipere recommissos, quid videtur presenti consilio<br />

super predictis providere, ordinare et reformare (...).<br />

Prudens vir Iohannes Martali (...) dixit et prudenter consuluit super dicta<br />

proposita quod Matheo Nardoli, uni ex numero banderariorum presenti et intelligenti,<br />

pro subsidio dictorum detentorum dentur pro commune floreni quinque<br />

ad quinquaginta bolonenos pro floreno, quos idem Matheus possit distribuere<br />

prout sibi videbitur pro dicto subsidio et dentur per commune hoc modo videlicet<br />

quod de ipsis quinque florenis fiant sibi bullecte et eos excomputet in datis<br />

suis et omnium eorum qui eidem dictam quietationem vel partem eiusdem mutuarent<br />

pro commune dicte civitatis in futurum, imponendis usque ad integram<br />

dictorum quinque florenorum satisfactionem.<br />

La proposta è approvata con 29 voti favorevoli e 11 contrari.<br />

Dicta die<br />

Cives super extimis iocalium<br />

Supradicti magnifici domini priores omnes et in pleno numero in sa<strong>la</strong> magna<br />

pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie in sufficienti numero congregati et cohadunati,<br />

scientes quod, ex tenore capitulorum factorum tempore religiosi viri fratris Iacobi<br />

de Marchia ordinis Minorum, in eos est remissum eligere dominos duos cives<br />

pro quolibet regione dicte civitatis super extimis iocalium, vestium et aliorum<br />

similium que mulieres secum deferunt cum nuptui traduntur prout continetur in<br />

undecimo capitulo dictorum capitulorum, omnes concordes etcetera, nemine discrepante,<br />

eligerunt cives infrascriptos quorum nomina sunt ista videlicet: Philippus<br />

Petri Luce, Petrus Pauli Crisanti de regione Avulterinorum; Coradus Urigutii,<br />

Campius Pauli Antonii de regione Castello; Antonius Bartolicti, Valens Nerii<br />

de regione Amingonum; Iohannes Angelus Iohannis Admire, Nicho<strong>la</strong>us Luchesini<br />

de regione Fabrorum; Andreas Floris, Nico<strong>la</strong>us Thomassoni de regione Riconum;<br />

ser Marcus de Ceretanis, Antonius Falconis de regione de Subtus.


836 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

8. 1445, dicembre 31<br />

Riformanze<br />

Electio super correctione capitulorum fratris Iacobi<br />

Supradicti magnifici domini priores videntes quod per commissionem magnifici<br />

domini Docti de Doctis de Padua, Interamnensis etcetera, gubernatoris etcetera, in<br />

eos est remissum eligere unum civem et unum banderarium vel popu<strong>la</strong>rem pro qualibet<br />

regione super correctione capitulorum in communi dicte civitatis conditorum<br />

tempore predicationis religiosi viri fratris Iacobi de Marchia, ordinis Minorum, prout<br />

constat ex decreto ipsius magnifici domini gubernatoris posito supra, manu mei notarii<br />

et cancel<strong>la</strong>rii infrascripti, sub die XX presentis mensis, vigore dicte commissionis<br />

eligerunt cives et popu<strong>la</strong>res infrascriptos quorum nomina sunt: Iohannes Angelus<br />

Nicole magistri Marini, Matheus Poli Ciccori de regione Avulterinorum, Brunoctus<br />

Iannocti, Baptistas Lance de regione Castelli, Archangelus Simonicti, Iohannes Bencivenute<br />

de regione Amingonum, Iohannes Montis, Bartholomeus Azacaroni de regione<br />

Riconum, Iohannes Martali, Baptista Capocii de regione de Suptus.<br />

9. 1446, gennaio 28<br />

Riformanze<br />

Capitulorum fratris Iacobi correctio<br />

In Dei nomine domini amen. Anno a nativitate eiusdem MCCCCXLVI, indictione<br />

VIIII, tempore pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini<br />

Eugenii divina providentia pape quarti, die vero XXVIII ianuari. Magnifici domini<br />

priores populi civitatis Interamnis, una cum pluribus doctoribus legum dicte<br />

civitatis per magnificum dominum gubernatorem dicte civitatis Doctum de Doctis<br />

de Padua etcetera electis, et una cum uno cive et uno banderario pro quolibet<br />

regione 3 dicte civitatis, in sa<strong>la</strong> inferiori pa<strong>la</strong>tii eorum solite residentie super<br />

correctione capitulorum sive statutorum conditorum in communi tempore venerabilis<br />

patris fratris Iacobi de Marchia prout supra constat ex forma decreti dicti<br />

domini gubernatoris per me registrati sub die XX mensis decembris proxime preteriti<br />

in sufficienti numero congregati et cohadunati, volentes in Dei nomine vacare<br />

circa correctionem ipsorum capitulorum vigore commissionis per dictum<br />

decretum in eos facte, visis primo inter eos et discussis dictis capitulis, datoque<br />

inter eos et misso partito ad fabas nigras et albas ut est moris, et victo legitime<br />

et optento per quindecim ex eis restituentes fabas albas del sic, non obstante<br />

quattuor restituentes nigras del non.<br />

3 Ghinato rione.


Terni<br />

837<br />

Super IIII°<br />

Super quarto capitulo dictorum capitulorum incipente: « Item, quod nullus<br />

vir, maritus sive sponsus » providerunt, ordinaverunt, correxerunt et reformaverunt,<br />

quod pena que ponitur ducatorum quinquaginta contrafacientibus in contentis<br />

in eodem mitigetur et reducatur, mitigaverunt et reduxerunt ad decem<br />

ducatos auri.<br />

Super V° et VI°<br />

Simili modo dato et misso partito ut supra, optento per decem et septem ex<br />

eis restituentes eorum fabas albas del sic, non obstantibus duobus restituentibus<br />

nigras del non, quod pena quinquaginta ducatorum que ponitur in duobus capitulis<br />

post dictum quartum capitulum immediate sequentibus reducatur et reduxerunt<br />

ad decem ducatos auri.<br />

Super X°<br />

Item, dato et misso partito ut supra et optento per XVII ex eis restituentes<br />

eorum fabas albas del sic, non obstantibus duobus restituentibus nigras del non,<br />

quod capitulum X, incipiens: « Item quod nul<strong>la</strong> mulier » loquens de p<strong>la</strong>nellis<br />

mulierum que non debent deferri altiores IIII or digitis, provideretur ordinari, reformaretur,<br />

cassetur et annulletur totaliter, cassaverunt et annul<strong>la</strong>verunt.<br />

Super XI°<br />

Item simili modo dato et misso partito ut supra et optento per omnes, numero<br />

XVIIII restituentes eorum fabas albas del sic, non obstante aliqua nigra del non,<br />

providerunt, ordinaverunt et reformaverunt super undecimo capitulo dictorum capitulorum,<br />

incipiente: « Item, quod singulis annis » quod estimationes rerum iocalium<br />

et vestimentorum fiendorum tam ex <strong>la</strong>tere sponsi quam ex <strong>la</strong>tere sponse, in<br />

ipso capitulo contente, indifferenter fiant et fieri possint et debeant ante traductionem<br />

sponse ad sponsum in quocumque loco, dum tamen fiant sine aliqua pena.<br />

Item super X°<br />

Item simili modo stato et misso partito et optento per XV ex eis restituentes<br />

eorum fabas albas del sic non obstante quatuor dantes nigras del non, providerunt,<br />

ordinaverunt et reformaverunt quod capitulum decimum loquens de iocalibus<br />

portandis per mulieres in capite et de zonis earundem, quod zona ponderis<br />

octo unciarum intelligatur sine fiecta vel texuto.<br />

Item simili modo, dato et misso partito, et optento per tresdecim ex eis<br />

restituentes eorum fabas albas del sic, non obstantibus sex restituentibus nigras<br />

del non, in contrarium providerunt, ordinaverunt, et reformaverunt super tertiodecimo<br />

capitulo dictorum capitulorum, incipiente: « Item statuerunt etcetera », videlicet<br />

quia correxerunt et mitigaverunt ubi in ipso capitulo dicitur de conviviis<br />

et numero personarum ad eadem receptandarum quod in ipsis conviviis possint<br />

interesse decem homines cum duabus sive duobus de domo convivatorum, [pro<br />

q] 4 uolibet dictorum conviviorum, cum sex servitoribus ad cultellum [et] 5 sex<br />

4 Così Ghinato, illeggibile sul manoscritto.<br />

5 c. s.


838 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

servitoribus in coquina; quodque nullum 6 ensenium sive donum mitti possit nec<br />

debeat hinc neque ex <strong>la</strong>tere sponsi ad <strong>la</strong>tus sponse, neque a <strong>la</strong>tere sponse ad<br />

<strong>la</strong>tus sponsi, pena decem ducatorum auri, tam mictenti quam recipienti huiusmodi<br />

ensenium sive donum, Camere apostolice applicanda; et officiales teneantur<br />

dare iuramentum super predictis donis omnibus de domo dictarum partium ut<br />

dicant veritatem.<br />

10. 1489, aprile 20<br />

Riformanze<br />

Revisione del<strong>la</strong> legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong> riguardo alle scol<strong>la</strong>ture<br />

Secundo cum ordinata et facta sunt quedam statuta et reformationes per<br />

cives et banderarios deputatos et reverendam paternitatem fratris Francisci de<br />

Medio<strong>la</strong>no ordinis Observantie sancti Francisci super causis civilibus et super<br />

scol<strong>la</strong>tura vestium mulierum, proponuntur presenti consilio quid sibi videtur an<br />

sint approbanda vel repudianda que de verbo ad verbum lecta et vulgariçata<br />

fuerunt in dicto consilio per me cancel<strong>la</strong>rium.<br />

Eximius illustris doctor dominus Antonius de Rusticis alter consiliarius surgens<br />

(...) dixit, consuluit et arrengavit quod, cum ipse bene intellexerit supradicta<br />

statuta et tenores ipsorum lecta et dec<strong>la</strong>rata per cancel<strong>la</strong>rium quia bona et<br />

<strong>la</strong>udabilia sunt, quod auctoritate presenti concilii generalis, omnia il<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> et<br />

statuta confirmentur (...) et queratur confirmatio illorum a gubernatore et ponantur<br />

in volumine statutorum comunis Interamne (...)<br />

La proposta viene approvata all’unanimità.<br />

Capitu<strong>la</strong> enim que facta fuerunt super causis civilibus et que lecta et confirmata<br />

fuerunt in supradicto consilio sunt ista videlicet<br />

Cives et banderari deputati etcetera (...)<br />

Item statuimus et ordinamus quod quilibet qui vestes novas mulierum noviter<br />

inciserit sive fecerit debeat il<strong>la</strong>s incidere et facere altas in pectore ad<br />

similitudinem vestium quas retroactis temporibus a triginta annis ultra mulieres<br />

Interamnenses solite sunt portare et non cum maiori scol<strong>la</strong>tura, sub pena et ad<br />

penam trium ducatorum ad bolonenos quatraginta octo veteres per ducatum,<br />

pro qualibet contrafaciente et qualibet veste, applicanda pro quarta parte comuni<br />

Interamne, pro alia quarta parte Monti Pietatis, pro alia quarta parte<br />

accusatori cuius nomen teneatur secretum et pro alia quarta parte officiali effectualiter<br />

exequenti dictam penam et in predictis penis incurratur ipso facto<br />

absque alio processu.<br />

6 Ghinato nummum.


Terni<br />

839<br />

Item statuimus et ordinamus quod omnia et singu<strong>la</strong> statuta edita tempore<br />

predicationis fratris Iacobi de Marchia et eius consilio in civitate Interamna invio<strong>la</strong>biliter<br />

observentur per officiales dicte civitatis et faciant per alios observari<br />

sub pena prestiti iuramenti et sub pena in eis contenta.<br />

Et presertim statuta de illis qui vadunt de nocte, de b<strong>la</strong>sfemantibus, et de<br />

ludentibus.<br />

11. 1507 maggio 30<br />

Riformanze<br />

Prima proposita de capitulis super dotibus et vestibus mulierum<br />

Primo, cum ad exhortationem venerabilis fratris de Observantia fratris [...]<br />

predicatoris excellentissimi, qui his diebus predicavit verbum et doctrinam Dei<br />

in hac civitate et inter cetera redarguerit in honorem Dei et utilitatem hominum<br />

istius civitatis sumptus inordinatos, damnosos et inhonestos indumentorum et<br />

vestium mulierum Interamnensium, et numerum inordinatum dotium qui interdum<br />

ultra vires promictitur, videntes domini priores quod ea que predicaverat<br />

erant utilia omnibus Interamnensibus, congregaverunt concilium cerne in quo fuit<br />

super hoc reformatum quod deputarentur cives et banderari ad providendum et<br />

reformandum super predictis, qui deputati una cum prefato predicatore fecerunt<br />

et composuerunt super premissis nonnul<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> que in presenti concilio proponuntur,<br />

quid videbitur et p<strong>la</strong>cebit presenti concilio ita exequantur, consulite.<br />

Que capitu<strong>la</strong> in ipso concilio lecta fuerunt et apparebunt et notabuntur infra.<br />

(...) Capitu<strong>la</strong> de quibus fit mentio in prima proposita videlicet de dotibus et<br />

vestibus mulierum.<br />

Laudabile reputandum est quotiens secundum conditiones temporum consilia<br />

et ordines variantur humani si matura et gravi consideratione reformantur in<br />

melius. Cives siquidem Interamnenses gubernari sub civili et modesta regu<strong>la</strong> affectantes,<br />

suasione predicationum venerabilis fratris [...] doctrinam honeste vivendi<br />

in civitate Interamne predicantis commoti, certam emendationem et alicuius<br />

inepti moris et consuetudinis damnose correptionem facere decreverut; ad que<br />

ordinanda et conficienda et corrigenda electi et ordinarie infrascripti cives et<br />

banderari una cum prefato fratre [...] deputati fuerunt videlicet dominus Vincentes<br />

de Paradisis, dominus Alfonsus de Federicis, Ardingherius de Camporeali,<br />

Agabitus de Castello, Franciscus domini Angelini, Loritus de Raneriis, Tascilus<br />

Cole Oddi, Rosatus Angeli Antonii, Stefanus Schifi, Antonius Lancie, Bartomeus<br />

Mariani Vanne et Franciscangelus Lencii, qui congregati cum prefato reverendo<br />

predicatore infrascripta capitu<strong>la</strong> statuta et ordinationes fecerunt et ordinaverunt.<br />

Imprimis statuerunt et ordinaverunt quod dotes, que promictuntur et dantur<br />

mulieribus, cuiuscumque conditionis qualitatis et gradus existat ille qui dat sive<br />

promictit ipsas dotes, non possint excedere summam ducentorum ducatorum ad


840 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

rationem decem carlenorum pro quolibet ducato nec dare vel promictere ipse<br />

dotans pro mobilibus ultra valorem quindecim ducatorum similium pro quolibet<br />

centinario dotis. Et popu<strong>la</strong>res dotantes non possint excedere summam centum<br />

ducatorum ad supradictam rationem pro dote et pro mobilibus quindecim per<br />

centinarium promictere et dare possint.<br />

Item ordinaverunt quod nul<strong>la</strong> mulier dicte civitatis vel habitans in ea, nec<br />

comitatina ipsius civitatis, possit portare in vestibus, nec in manicis, nec in dorso<br />

aliquod genus imbroccati de auro, nec de argento, nec in capite capel<strong>la</strong>m auri<br />

vel auratam, sed tantum in centuris, possint autem portare per<strong>la</strong>s mulieres predicte.<br />

Item ordinaverunt quod liceat dictis mulieribus portare vestes de setanino<br />

vel damaschino raso et non de alio genere sirici vel velluti vestes, liceat tamen<br />

portare manicas et parapectum de velluto, dum tamen non habeant nisi unam<br />

vestem tantum de dicto setanino vel damaschino; liceatque habere et portare<br />

vestes de terçanello vel ciambellotto.<br />

Item ordinaverunt quod dicte mulieres, cuiuscumque conditionis qualitatis et<br />

gradus sint, non possint ferre sbernias alicuius coloris aliquo modo.<br />

Item ordinaverunt quod vestes mulierum fiant honeste et nimis aperte in<br />

pectore, nec in spatulis scol<strong>la</strong>te adeo quod non videatur pettus nec spatule ex<br />

parte posteriori.<br />

Item quod mulier, que nuberet extra civitatem Interamne, non possit habere<br />

nec extra ipsam civitatem ferre, nisi tantum dotem valoris supradicti, sed residuum<br />

patrimonii remaneat cippo domus, nisi in casu ubi filii masculi non extarent,<br />

quia tunc parentes possint relinquere in testamento totam eorum hereditatem, si<br />

voluerint.<br />

Item quod ille mulieres, que nunc habent vestes a supradictis ordinationibus<br />

et capitulis prohibitas, non possint illis uti ab hinc imposterum, nec il<strong>la</strong>s aliquo<br />

modo portare, sub penis infrascriptis ac censuris.<br />

Item quod si quis recurret pro aliquo istorum casuum ad superiorem pro<br />

dispensatione, sine licentia comunis Interamne, incidat in penas et censuras infrascriptas.<br />

Item quod notarius, qui se rogaverit de dote ascendente dictas summas et de<br />

aliis prohibitis per supradictas ordinationes et statuta, incidat in penam decem<br />

ducatorum, et testes, qui predictis interessent, incidant in penam quinque ducatorum.<br />

Et casu quo aliquis notarius forensis se rogaret de aliqua promissione<br />

prohibita et faciente contra ipsa capitu<strong>la</strong> sive statuta, il<strong>la</strong> promissio non teneat et<br />

scripture illius notarii forensis non adhibeatur aliqua fides, et notarius Interamnensis,<br />

qui de predictis se rogaret, sit privatus omni officio comunis Interamne.<br />

Item quod quicumque contrafecerit vel venerit contra aliquod dictorum capitulorum<br />

sive statutorum incurrat in penam ipso facto vigintiquinque ducatorum<br />

auri et excomunicationis, ubi non esset pena determinata per supradicta capitu<strong>la</strong>,<br />

quarum penarum quarta pars sit officialis facientis executionem, quarta pars sit<br />

accusatoris et due alie parte sint comunis Interamne.<br />

I capitoli sono approvati con 79 voti favorevoli e 31 contrari.


Terni<br />

12. [1524]<br />

Statuti<br />

Capitu<strong>la</strong> de dotibus et vestibus et mobilibus mulierum<br />

841<br />

Item statuimus et ordinamus quod dotes que mittuntur et dantur mulieribus,<br />

cuiuscumque conditionis et qualitatis et gradus existat ille qui dat sive promittit<br />

ipsas dotes, non possint excedere summam ducentorum ducatorum ad rationem<br />

decem carolenorum pro quolibet ducato et non dare nec promittere possit ipse<br />

dotans pro mobilibus ultra valorem quindecim ducatorum similium pro quolibet<br />

centenario dotis, et popu<strong>la</strong>res dotantes non possint excedere summam centum<br />

ducatorum ad dictam rationem pro dote vero et pro mobilibus quindecim ducatos<br />

similes per centonarium promittere et dare possint.<br />

Item quod nul<strong>la</strong> mulier dicte civitatis vel habitans in ea, nec comitiva ipsius<br />

civitatis possit portare in vestibus, nec in manicis, nec in dorso aliquod genus<br />

imbroccati de auro nec de argento, nec in capite capel<strong>la</strong>m auri vel auratam, sed<br />

tantum in centuris autem portare dicte mulieres per<strong>la</strong>s.<br />

Item quod liceat dictis mulieribus portare vestes de setanino vel damaschino,<br />

raso et non de alio genere sirici vel velluti vestes, liceat tamen portare manicas<br />

et parapectum de velluto, dum tamen non habeant nisi unam vestem tantum de<br />

dicto setanino vel damasco; liceat tantum habere et portare vestes de terzanello<br />

vel ciambellotto.<br />

Item quod dicte mulieres cuiuscumque conditionis, qualitatis et gradus sint,<br />

non possint ferre sbernias alicuius coloris aliquo modo.<br />

Item quod vestes mulierum sint honeste et non nimis aperte in pectore, nec<br />

in spatulis scol<strong>la</strong>te, quod videatur pectus seu spatule ex parte posteriori.<br />

Item quod mulier que nuberet extra civitatem Interamne non possit habere,<br />

nec extra ipsam civitatem ferre, nisi tantum dotis valoris suprascripti, sed residuum<br />

patrimonii remaneat cipo domus, nisi in casu ubi filii masculi non extarent,<br />

quia tunc parentes possint relinquere in testamento totam eorum hereditatem si<br />

voluerint.<br />

Item quod ille mulieres, que nunc habent vestes a supradictis ordinationibus<br />

et capitulis prohibitis, non possint illis uti ab hinc in posterum, nec il<strong>la</strong>s aliquo<br />

modo portare sub penis infrascriptis ac censuris.<br />

Item quod si quis recurreret pro aliquo istorum casuum ad superiorem pro<br />

dispensatione, sine licentia comunis Interamne, incidat in penas et censuras infrascriptas.<br />

Item quod notarius, qui se rogaret de dote excedente dictas summas et de<br />

aliis prohibitis a supradictis ordinationibus et statutis, incidat in penam decem<br />

ducatorum; et testes qui predictis interessent incidant in penam quinque ducatorum,<br />

et casu quo aliquis notarius forensis se rogaret de aliqua promissione prohibita<br />

et faciente contra ista capitu<strong>la</strong> sive statuta, il<strong>la</strong> promissio non teneat et scripturis<br />

illius notarii forensis non adhibeatur aliqua fides, et notarius Interamnensis,<br />

qui de predictis se rogaret, sit privatus omni officio comunis Interamne.


842 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item quod quicumque contrafecerit vel venerit contra aliquod dictorum capitulorum<br />

sive statutorum, incidat in penam ipso facto viginti quinque ducatorum<br />

auri et excommunicationis, ubi non esset pena determinata per supradicta capitu<strong>la</strong>,<br />

quarum penarum quarta pars sit officialis facientis executionem, quarta pars<br />

sit accusatoris, et due alie sint comunis Interamne.<br />

Del modo da servare alli morti<br />

Statuemo che nul<strong>la</strong> donna per caggione de corrupto debbia exc<strong>la</strong>mare o<br />

vero fare alcuno segno de mestitia percotendose pecto, battendo <strong>la</strong> mano et<br />

tenendo ’l capo discoperto, né uscire fuora de casa, né stare o vero dimorare<br />

appresso de ditta casa nel<strong>la</strong> quale sta ’l corpo morto o vero in qualunque casa<br />

se facesse lutto et pianto; et nul<strong>la</strong> de ditte donne se possa, né debbia vestire<br />

d’alcuno panno vedovile fuora de casa in presentia delle genti al<strong>la</strong> pena di un<br />

fiorino per ciasch’una et ciasch’una volta; et nul<strong>la</strong> donna vada né andar possa de<br />

reto al corpo morto quando se porta a sepellire; et nul<strong>la</strong> donna possa né debbia<br />

ritornare a casa del morto di poi il dì che sarà sepellito, per caggione de piangere<br />

o per mestitia, eccepto le parenti et affine fino in terzo grado et le vicine<br />

et se alcuna contrafarà sia punita in fiorini doi, al<strong>la</strong> qual pena sia costretto il<br />

marito de fatto per <strong>la</strong> moglie. Et gl’homini alli quali è licito l’andare et accompagnare<br />

ditto morto non possano né a ipsi sia licito piangere, né fare alcuno<br />

atto de mestitia; et il podestà sia tenuto mandare a ogni morto et far summarie<br />

et diligente inquisitione de tutte et singule dette cose al<strong>la</strong> pena de fiorini doi da<br />

retenerse del suo sa<strong>la</strong>rio; et l’heredi del defunto o qualunque altro farà portare<br />

alcuno morto al<strong>la</strong> sua sepoltura altramente che al modo predetto sia punito in<br />

fiorini doi; et dal podestà sia ipso fatto punito in detta pena et habbia il quarto<br />

come di sopra.<br />

13. 1531, marzo 26<br />

Riformanze<br />

Secunda proposita de exsuberantia dotis et vestium mulierum<br />

Secundo cum sit quod ob excessiones dotis et vestimentorum mulierum nostre<br />

civitatis, civitas ipsa dipauperetur, non obstante quod sit Deo displicere,<br />

ergo provideatur per presentem consilium quid est utilius etc.<br />

(...) Consultum super bono publico<br />

Excellentissimus illustris doctor dominus Salustius Fadulfus unus ex dictis<br />

consiliariis in dicto consilio existentibus surgens datoque corporali iuramento<br />

(...)<br />

Item suum continuando sermonem super 2 a proposita de correctione et


Terni<br />

843<br />

moderatione dotis dande et vestium mulierum, quod, auctoritate presentis generalis<br />

arrenge, osserventur statuta super his condita per fratrem Iacobum de<br />

Marchia cum aditione vel diminutione, prout visum fuerit consilio cerne, cui<br />

sit data amp<strong>la</strong> facultas, ac si presens consilium faceret et quicquid in dicto<br />

cerne consilio fuerit stabilitum sit in viridi observantia, sub penis prout dicto<br />

consilio videbitur et excomunicationis sancti Eleuterii que debeat a santissimo<br />

domino nostro impetrari.<br />

La proposta è approvata con 147 voti favorevoli e 2 contrari<br />

14. 1531, aprile 2<br />

Riformanze<br />

Consultum super remissione facta<br />

per consilium <strong>generale</strong> cerne super dotibus et vestimentis<br />

Proponitur quod, cum per consilium <strong>generale</strong> magnifici populi civitatis Interamne<br />

sit remissum consilio cerne, non sine confidentia, capitu<strong>la</strong> fratris Iacobi et<br />

Oncaretti augere et diminuere, et predicto consilio videbitur ergo cum sit gloria<br />

Dei et honor et utilitas nostre civitatis quid agendum etcetera et, ut melius possit<br />

consulere, fuerunt lecta supradicta capitu<strong>la</strong> in supradicto consilio cerne, omnibus<br />

astantibus super quo et omnibus connexis etcetera.<br />

Dittum consultoris super zonis mulierum.<br />

Nobilis civis Philyppus ser Cristofari, unus ex dictis consiliariis in dicto consilio<br />

existentibus, acepto corporali iuramento etcetera, solitam arrengeriam ascendens<br />

et facta divina invocatione, dixit et consuluit quod possit per mulieres infrascriptas<br />

portari in zonis seu centuris decem et octo oncie argenti et non plus<br />

et hoc dixit in substantia et in verbis super zonis et centuris.<br />

La proposta è approvata con 41 voti favorevoli e nessuno contrario.<br />

Dittum super dotibus et vestimentis mulierum<br />

Dominus Marcus Antonius de Rusticis, miles auratus, unus extra ordinem<br />

dicti consilii cerne, vocato tamen acceptoque iuramento et solitam arrengeriam<br />

ingrediens ac divino auxilio implorato, dixit et consuluit quod auctoritate presentis<br />

consilii, vigore suprascripti consilii arrenge suprascripte et circha dotes constituendas<br />

et dandas mulieribus Interamne eiusque comitatus etcetera, videlicet quod<br />

ipse dotans seu dotes constituens non possit excedere summam ducentorum ducatorum<br />

de carulenis aliquo modo, non obstante quod sit nobilis seu cuiuscumque<br />

conditionis existat, et pro mobilibus dandis dictis mulieribus non possit<br />

excedere valorem quindecim ducatorum similium per centinarium etcetera; circha<br />

vero vestimenta, quod nul<strong>la</strong> mulier predicta, quavis fulgens preheminentia, possit<br />

et valeat portare in dorso aliquod genus brochati, velluti, sete, rasi, damasci, seu


844 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

drappi, exceptis quinque brachiis velluti seu seta aut damasci vel rasi ad earum<br />

benep<strong>la</strong>citum in vestium ornamentis; et quod omnes perle, iocalia vel ioie auri<br />

vel aurate vel de argento sint prohibite portare exceptis tribus anulis auri ad<br />

plus pro qualibet muliere sub pena excomunicationis sancti Eleuterii a summo<br />

pontifici impetrande et pecuniarie prout videbitur presenti fratri reverendi [...] 7<br />

predicatori nostro ac etiam aplicande ut supradicto predicatori reverendo visum<br />

erit etcetera.<br />

La proposta è approvata all’unanimità.<br />

15. 1548, dicembre 28<br />

Riformanze<br />

Nuove leggi sui costumi<br />

Primo se propone a questo magnifico Numero de credensa, qualmente per<br />

istigatione de più et diverse persone amatrici de li boni, salutiferi et honorevoli<br />

ordini de <strong>la</strong> ciptà de Terani, che per <strong>la</strong>ude et honore de Idio, et anchora per il<br />

iusto et modesto vivere di epsa ciptà, se divenga ad una <strong>la</strong>udevole reformatione<br />

universale de epsa ciptà, tanto in cose spirituali, quanto anchora temporali, al<br />

che anchora concorrere et suadere come in opera santissima et meritevole il<br />

reverendo patre, frate Francisco de Suriano de frati Cappuccini de san Francesco,<br />

al presente predicante in questa ciptà de Terani, per il che se ordinino et<br />

elegano, per epso reverendo patre predicatore, per li magnifici signori priori, et<br />

per li prudenti banderari, tanti deputati quanti a loro pareranno, tanto de li<br />

homini de <strong>la</strong> credensa quanto de li homini fora de credensa, quali deputati<br />

electi habiano arbitrio, auctorità et facultà, tanta quanta ha il presente conseglio,<br />

di possere ordinare, reformare, redurre et capitu<strong>la</strong>re, ogni et qualunche cosa di<br />

epsa ciptà, che le paresse che tendesse al bene universale et modesto vivere de<br />

<strong>la</strong> ciptà prefata, et ciò che per dicti deputati serrà ordinato, reformato, capitu<strong>la</strong>to<br />

sia sempre valido et fermo come se lo facesse il presente consiglio, con auctorità<br />

et facultà che dicti deputati per observatione de le cose premisse, possano in<br />

dicte reformationi, ordini, adiunctioni, reductioni et capitu<strong>la</strong>tioni per ipsi deputati<br />

facte, imponere quelle pene li parrendo expedienti; et per fortificatione et<br />

confirmatione de le cose per loro reformate, ordinate, capitu<strong>la</strong>te, adioncte et<br />

reducte, possano elegere et mandare imbasciadori a Sua Santità, al reverendissimo<br />

legato et a qualunche altro superiore fosse de bisognio, et possano impetrare et<br />

7 Omesso il nome del frate, forse Francesco da Iesi citato nel consiglio del 1548.


Terni<br />

845<br />

fare venire commissarii per tale effecto, con auctorità et potestà de possere spendere<br />

de li denari de <strong>la</strong> communità per dicta causa, et de quello se spendesse, se<br />

ne possa fare bollecta.<br />

(...) Quod eligantur octo deputati ad intelligendum a patre predicatore que<br />

velint reformare et deinde referant in credentia.<br />

Ornatissimus legum doctor dominus Camillus Paradisius unus de consiliariis<br />

in dicto consilio existentibus, stans pro rostris etcetera super prima proposita<br />

dixit et consuluit quod, auctoritate presentis credentie, eligantur more solito octo<br />

deputati videlicet quattuor de civibus et totidem de banderariis, qui deputati<br />

deinde se conferant ad reverendum patrem predicatorem et ab eo intelligant que<br />

velit ordinare et reformare in civitate Interamne, quibus intellectis, per dictos<br />

deputatos deinde referatur in credentia.<br />

La proposta viene approvata con un solo voto contrario.<br />

(...) Electio deputatorum ad intelligendum a patre predicatore ea que vult<br />

reformare in civitate et ea deinde referendum in credentia.<br />

Peractis premissis per dominos priores et banderarios in valido numero congregatos<br />

pro executione reformatorum de supra, super prima proposita electi<br />

fuerunt infrascripti in deputatos ad intelligendum a patre predicatore ea que vult<br />

reformare et ordinare in civitate Interamne et postquam intellexerint referendum<br />

in credentia, quorum deputatorum nomina sunt ista videlicet:<br />

dominus Camillus de Paradisis<br />

magister Sebastianus Valtarinus<br />

magister Rodulphus Riccardus<br />

Bertus Scarmiglie<br />

Robertus Gazole<br />

ser Cesar Busonius<br />

Altinangelus ser Laurenti et<br />

ser Iustinianus Voctus<br />

Accessus dictorum deputatorum ad patrem predicatorem et eorum reditus et<br />

re<strong>la</strong>tio in credentia.<br />

Postquam statim et incontinenti adhuc supradicto consilio cernite in numero<br />

suo existente, nec recedente, supradicti deputati ut supra proxime electi<br />

contulerunt se ad patrem predicatorem, ad intelligendum ab eo ea que vult et<br />

redeuntes retulerunt in dicta credentia qualiter ipse pater predicator non intendit<br />

aliquid de novo reformare de dotibus et vestibus mulierum, sed bene<br />

tamen vellet videre capitu<strong>la</strong> iam edita et condita per fratrem Franciscum de<br />

Esio; quapropter per dominos priores et banderarios et alios in dicta credentia<br />

existentes fuerunt electi et confirmati suprascripti deputati ad ostendendum<br />

dicto patri predicatori dicta capitu<strong>la</strong> fratris Francisci predicti de Esio,<br />

nec non ad estendendum eidem quascumque alias reformationes et capitu<strong>la</strong><br />

existentes et existentia in archivio et cancelleria civitatis Interamne, premissis<br />

de causis ad bonum regimen civitatis Interamne conditas et condita in preteritis<br />

temporibus (...)


846 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

16. 1548, dicembre 29<br />

Riformanze<br />

Proposite plurimarum rerum reformandarum<br />

Primo, se propone se le dote se hando da reformare sì o no.<br />

Secundo, se se hando da reformare et redurre li vestimenti et portature de<br />

donne tanto sumptuose.<br />

Tertio, actente le extreme usure se fando in <strong>la</strong> ciptà hando da levar via si<br />

o no.<br />

Quarto, actento che in tucti casi de morti ce nascono con li preti e frati<br />

sempre contentioni per le loro propine vogliono et dimandano, che mai perfectamente<br />

se possono contentare, se se hando da reformare si o no.<br />

(...) Quod supradicte quinque proposite super reformationibus ponantur ad<br />

partitum singu<strong>la</strong>riter etc.<br />

Iuris utriusque doctor, eximius dominus Camillus de Paradisis, unus de<br />

consiliariis in dicto consilio existentibus, surgens et ascendens solitum orandi<br />

locum, suscepto prius consueto iuramento et divini Numinis implorato presidio,<br />

super dictis quinque propositis de reformationibus in civitate, dixit et consuluit<br />

quod, auctoritate presentis credentie, dicte quinque proposite ponantur<br />

ad partitum singu<strong>la</strong>riter et quelibet proposita de per se et vincantur per duas<br />

tertias fabarum, et deinde ille proposite que erunt victe, proponantur in consilio<br />

generali.<br />

Le proposte, votate singo<strong>la</strong>rmente, vengono tutte approvate con votazioni diverse.<br />

17. 1548, dicembre 30<br />

Riformanze<br />

Capitoli in materia di riforma dei costumi<br />

Primo quod super bono publico, utilitate et beneficio communis Interamne,<br />

unicuique liceat dicere et consulere.<br />

Secundo, reverendus pater frater Franciscus de Suriano, ordinis fratrum Cappuccinorum<br />

sancti Francisci, ad presens predicans in hac nostra civitate, ut amator<br />

salutis animarum nostrarum ac modesti et <strong>la</strong>udabilis vivere civitatis Interamne,<br />

proposuit communi nostro, quod communitas nostra suscipiat resolutionem<br />

in se, si vult aliquod reformare et ad bonum reducere pro cattholico vivere<br />

predicto, offerendo se ipsum operaturum in premissis verbum Dei et omne suum<br />

opus pro beneficio et ad beneficium generalis et particu<strong>la</strong>ris civitatis prefate,<br />

quibus ob<strong>la</strong>tionibus tam gratis consilium credentie dando et prestando aures,<br />

considerato et bene discusso et ponderato, quod in civitate sunt plurima refor-


Terni<br />

847<br />

manda et ad bonum esse reducenda, que omnia satis lucide fuerunt in dicta<br />

credentia scrutinata, dicta credentia ordinavit et decrevit [quod] infrascripta proponerentur<br />

in presenti generali consilio videlicet.<br />

Proposita de dotibus reformandis et moderandis.<br />

Primo <strong>la</strong> ciptà de Terani et suo contado, secundo li gradi, non ha in sé<br />

facultà tali, che possa resistere più al<strong>la</strong> alteratione de le dote quali, secundo se<br />

vede, ogni dì crescono de male in pegio, di modo è uno exterminio et total<br />

ruina de qualunche facultà et poderi ce siano in <strong>la</strong> ciptà, et tanto più a quelle<br />

persone che sono carche non de una so<strong>la</strong> figlio<strong>la</strong> femina, ma de più summa.<br />

Per il che succede a chi ha carico tale, una disperatione et povertà visibile, et<br />

perchè tal cosa ha necessità vera et aperta de reparatione, reductione et reformatione,<br />

il presente generoso consiglio proveda et remedii, come meglio li parerà<br />

expediente.<br />

Proposita de vestitu mulierum reformando.<br />

Secundo se vede, tanto in <strong>la</strong> ciptà, quanto nel suo contado per grado,<br />

che oltra <strong>la</strong> alteratione de le dote ce è un altro inconveniente non pocho<br />

biasimevole, perché gran parte delle dote se ricevono se ne spende et opera<br />

in lo vestir sumptuoso, pomposo et superbo de le donne, come a tucti è<br />

noto, cioè in imbroccati, velluti, sete, et altri drappi et cuffie d’oro, cathene<br />

d’oro, anel<strong>la</strong> d’oro, perle et altre cose simili, per il che a chi lo fa, li ne<br />

risulta povertà et dannatione de anima, et perché tal cosa enorme et tanta<br />

pompa merita degna reformatione per fugire il vitio de <strong>la</strong> superbia, tanto<br />

dispiacevole et odioso a Dio et per non cascare in lo pricipitio et damnatione<br />

perpetua de le povere anime nostre, et per non venire in mendicità, ca<strong>la</strong>mità<br />

et miseria, voglia il presente generoso conseglio in ciò sanamente remediare<br />

et provedere come li parerà.<br />

(...) Proposita de sumptibus quod fiunt in nuptiis reformandis.<br />

Quarto che se reformino et se dia ordine alle spese et sumpti se fando in le<br />

noze, ad ciò se viva moderatamente et con regu<strong>la</strong> in <strong>la</strong> ciptà.<br />

Proposita de reformando quod mulieres incedant tecto capite cum eorum<br />

velis.<br />

Quinto perché secundo par<strong>la</strong> san Paulo, vaso de electione, che le donne<br />

vadano con lo capo coperto, che se reformi nel presente conseglio che le donne<br />

vadano con li loro veli con li capi coperti.<br />

(...) Proposita de reformatione facienda in funeralibus ad removendum contentiones<br />

presbiterorum et fratrum.<br />

Nono perché in li funerali se fando, come a tucti è notissimo, nascono contentioni<br />

et screzi con li preti et frati per [...] de le loro propine in li funerali se<br />

fando quando se portano li morti, cosa certo de reformatione, piaccia adunque a<br />

questo ornato conseglio imponerce silentio et stabile fine.<br />

(...) Vir magnificus dominus Marchus Antonius de Rusticis, unus de consiliariis<br />

existentibus in dicto generali consilio, surgens et ascendens (...)<br />

Quod eligantur deputati ad suprascriptas causas reformationum in civitate et<br />

ad reducendum eas reformationes in scriptis.


848 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item suum continuando sermonem super aliis novem propositis subsequentibus<br />

seriatim in reformationibus agendis in civitate Interamne prout superius proxime<br />

dixit et consuluit quod, auctoritate presentis consilii generalis, eligantur per<br />

dominos priores et banderarios duodecim homines in deputatos, videlicet unus<br />

de civibus et unus de popu<strong>la</strong>ribus pro et de quolibet regione, qui deputati ex<br />

ordine et auctoritate presentis consilii debeant insimul et semel cum prefato reverendo<br />

patre predicatore ponderare, videre, discutere, limitare et reducere omnes<br />

et singu<strong>la</strong>s novem propositas antescriptas circa reformationes agendas et faciendas<br />

in civitate Interamne et deinde propositis bene limitatis et discussis, prelibatis<br />

debeant dictas propositas dicti deputati reducere in capitu<strong>la</strong> et capitu<strong>la</strong>tiones<br />

in scriptis infra terminum trium dierum proxime futurorum, que capitu<strong>la</strong> et<br />

capitu<strong>la</strong>tiones dicti deputati debeant deinde infra dictum tempus et terminum,<br />

dicto tempore et termino dictorum trium dierum non e<strong>la</strong>pso, reducere ac proponere<br />

in consilio generali seu credentie ad arbitrium dominorum priorum et banderariorum<br />

et dicti deputati pro debito eorum officii et pro onere conscientie<br />

et eorum anime debeant et teneantur bis in die se congregare et cohadunare<br />

coram prefato reverendo patre predicatore pro resolutione rerum ipsis deputatis<br />

commissarum ut supra (...)<br />

Le proposte, votate singo<strong>la</strong>rmente, sono tutte approvate con votazioni diverse.<br />

18. 1548, dicembre 31<br />

Riformanze<br />

Electio deputatorum ad reformandum res supra contentas,<br />

iuxta ordinem supradicti consilii generalis<br />

Peractis premissis per dominos priores et banderarios in valido et sufficienti<br />

numero congregatos, infrascripti nobiles et spectabiles viri electi fuerunt in deputatos<br />

prout ordinavit consilium desuper proxime celebratum ad reformationem<br />

rerum contentarum in dicto consilio et in dicto consilio propositarum quorum<br />

deputatorum nomina sunt ista videlicet:<br />

dominus Marchus Antonius de Rusticis<br />

magister Sebastianus Valtarinus<br />

Mattheus Franciscus de Manasseis<br />

ser Darius Spata<br />

Bertus Scarmiglie<br />

Perus Mallius Mansueti<br />

Mattheus Taliani<br />

Robertus Gazole<br />

ser Cesar Busonius<br />

Augustinus Lancie<br />

Pucciuccius Finocchii


Terni<br />

19. 1549, gennaio 4<br />

Riformanze<br />

Remissio facta in credentia per dominos priores et banderarios de<br />

deliberando in reformationibus civitatis<br />

849<br />

Viri spectabiles Iulius de Castello, Emilius Galeantis Teste et Rodulphus<br />

Androtii magnifici domini priores nec non providi viri Perus Mallius Mansueti,<br />

Salustius Peculi, Mattheus Taliani, Rubeus ser Iohannis, ser Cesar Busonius,<br />

Robertus Gazole, Iohannes Mazecchie, Cristophorus Pelusi, Iohannes Maria<br />

Campii, Augustinus Lancie, Antonius Gasdie, Bastianus Or<strong>la</strong>ni, ser Iustinianus<br />

Voctus, Eusebius Carosi, Pirramus Tramazoli, Iohannes Latinus Vitelli, Altinangelus<br />

ser Laureti, Samulius Tassini et Antonius Percontrarii de numero banderariorum,<br />

congregati in pa<strong>la</strong>tio solite residentie ipsorum dominorum priorum,<br />

et rebus publicis incumbentes, et visa auctoritate eis concessa a consilio <strong>generale</strong><br />

desuper proxime celebrato de remictendo deliberationem faciendam in et<br />

super reformationibus civitatis aeditis per deputatos ad premissa electos, ad<br />

<strong>la</strong>udem Dei et bonum esse civitatis Interamne per eos deputatos reductis et<br />

confectis, sive ad consilium <strong>generale</strong> sive ad consilium credentie, unanime eorum<br />

consensu, pro celeriori expeditione rerum, dictas reformationes et deliberationes<br />

super eis faciendam remiserunt ad dictum consilium credentie cum<br />

omnimoda auctoritate, arbitrio et potestate, iuxta tenorem dicti consilii generalis<br />

ut supra celebrati.<br />

Dicta die quarta ianuarii 1549<br />

Consilium cerne<br />

(...) Octavo, proponuntur capitu<strong>la</strong> et reformationes editas et in scriptis reductas<br />

per deputatos ad premissa electos, super quibus capitulis et reformationibus<br />

confectis et reductis ad <strong>la</strong>udem summi Dei et ad bonum et morigeratum<br />

vivere civitatis nostre Interamne et eius comitatus, videatur quid sit agendum et<br />

quid sit super eis deliberandum, quorum capitulorum et reformationum tenor est<br />

prout infra sequitur videlicet.<br />

Tenor capitulorum et reformationum editarum ad bonum esse et vivere civitatis<br />

Interamne.<br />

Al nome et <strong>la</strong>ude de lo omnipotente Idio et sua gloriosissima et semper<br />

Virgine Matre et tucti Sancti et Sancte del cielo.<br />

Li providi et circumspecti homini messer Marchantonio de Rustici, magnifico<br />

cavaliero aurato, mastro Bastiano Valtarino, mastro Galeasso Lilio, Mattheo Francesco<br />

Manassei, ser Dario Spata, Berto Scarmiglia, Pierumallo Mansueto, Mattheo<br />

de Taliano, Roberto de Gazo<strong>la</strong>, ser Cesare Busone, Agustino de Lancia et<br />

Picciuccio de Finocchio, incumbendo a l’honore de Idio et bene, commodo et<br />

utilità publica de <strong>la</strong> magnifica communità de Terani et populo de epsa, et a<br />

tollere et delere le inlicite abusioni et inmoderati excessi circa le dote de donne<br />

et indumenti et altri pravi usi circa le cose infrascripte, per lo peso impostoli<br />

sopto il maturo concilio del reverendodo patre Francisco Suriano de l’ordine de


850 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

san Francesco de li Cappuccini, al presente predicatore in dicta ciptà, quale a<br />

così reformare et provedere devotamente ha mossa epsa comunità et animi de<br />

homini de epsa, han facte et ordinate le infrascripte reformationi, legi, et ordinationi<br />

et proposerno doverle reformare per legi publice da observarse in epsa<br />

ciptà invio<strong>la</strong>bilmente per li perpetui tempi da venire. (...)<br />

2. Item che a nisciuno de dicta ciptà, oriundo, adventitio o habitante sia<br />

licito né qual si voglia in epsa uno o più coniunctim o separatim fra tucti possa<br />

per dote di qual si voglia donna promectere o dare o in ultima voluntà <strong>la</strong>ssare<br />

ultra ducati trecento ad bolognini quarantaocto vecchi per ducato, et mobili per<br />

ducati quindici simili per ciasche cento ducati de dote, computati tucti et singoli<br />

mobili se daessero, et computati et per <strong>la</strong> presente lege computato esserse intenda<br />

tucte et singule rascioni, quantità et cose che dimandar potesse o haver dovesse<br />

dicta donna de li bieni paterni, materni o di qual si voglia predefuncto,<br />

delli bieni del quale ab intestato o per testamento alcuna cosa li competesse,<br />

salvo però le rascioni che havesse nanzi questa sanzione de lege per testamento<br />

o successione o permissione o datione avanti questo facta, al che non si possa<br />

altro adiongere per nova promissione o datione che dicte summe de dota et<br />

mobili excedesse et se alcuno contrafacesse o le predicte cose excedesse tacitamente<br />

overo expressamente directamente o indirectamente o sopto qual si voglia<br />

paliamento de donatione o ve<strong>la</strong>mente o quesito colore tanto il donante et dante,<br />

quanto il recipiente et lo notario o privata persona che scrivesse in le cose che<br />

questo excedessero per ciasche uno et ciasche volta caschi in pena de ducati<br />

cento de oro in oro in li excedenti sino in ducati venticinque et da quello in<br />

giù, ma da quello in sù, caschi in <strong>la</strong> pena de ducati doicento de oro, da incurrerse<br />

ipso facto et exigerse sensa altra dec<strong>la</strong>ratione, et applicarsi al<strong>la</strong> cammera de<br />

Terani, al Monte de <strong>la</strong> Pietà de epsa ciptà et allo executore per equal parte et<br />

de excommunicatione papale dalle quali non se possa havere et godere absolutione<br />

o remissione se da epsa communità in concilio publico non haverà impetrata<br />

venia et ad convincere le fraudi che ve se potesseno commictere, che se<br />

alcuna cosa se dagesse per dota o in conto de dota, se debba quello che se<br />

daesse extimare per li extimatori de <strong>la</strong> communità, quali a questo per <strong>la</strong> credensa<br />

se debbano eligere quanto li parerà et imbusso<strong>la</strong>re come li altri officiali et<br />

cavarse de anno in anno; et chi altramente facesse, caschi in pena come se<br />

havesse exceduto et nondimeno tal contracto excessivo in quanto excedesse sia<br />

de epsa rascione nullo, et per quel più fra le parte non dia actione né obligatione,<br />

quanto facto non fosse, et li comitatini et districtuali de dicta città non<br />

possano in li modi predicti excedere per dota, ducati septanta simili, et mobili<br />

secundo <strong>la</strong> consuetudine del loco, sopto le pene et excommunicatione predicte<br />

da applicarse, exigerse et non remecterse come de sopra.<br />

3. Item ad ciò più facilmente se veda <strong>la</strong> observantia de dicte cose et chi<br />

trasgredesse et non observasse, che de tucte et singule scripture de obligatione o<br />

datione de dote se habiano da fare per un solo notario a questo effecto da<br />

elegerse uno o doi per volta per <strong>la</strong> credenza predicta, et dopo come li altri<br />

officiali de epsa communità et per quello parerà ad epsa credensa et quali se


Terni<br />

851<br />

habiano da inbussu<strong>la</strong>re et cavare come li altri officii, et con li soliti pagamenti et<br />

mercede et a nisciuno altro sia licito scriverce sopto pena de ducati vinticinque<br />

de oro per ciascheuno et ciasche volta, da applicarse ut sopra.<br />

4. Item sopra li vestimenti de donne che a nisciuna maritata o non di<br />

qualsivoglia età sia licito, né qualsivoglia donna possa ad suo habito et ornato<br />

portare oro, argento, perle, coralli, broccato, velluto, damasco, raso , tabì, armasin,<br />

taffectà, ciambellocto o qualsivoglia generatione de drappo, né fronzale in<br />

testa, excepto anelli tre, una binna per centura, velo de taffectà al collo et pecto,<br />

coralli sino al<strong>la</strong> età de dece anni finiti, et in tucto al più braccia cinque de<br />

velluto o raso o damasco, ciambellocto o taffectà per maniche o collecto o ornato<br />

de veste fra tucte, quali havesse o altramente come più li piacesse, non però<br />

frappato mancho in pianelli o scarpe. Ciascheduna de età sopra anni dudici<br />

debba andare for de casa, non però intendendo per transito de casa in casa<br />

vicina, col capo coperto de veli, non però de seta, o de sciuccatori o come<br />

altramente più honesto li parerà et piacerà et vestita de vestimenti non aperti o<br />

scol<strong>la</strong>ti, ma accol<strong>la</strong>ti o alti talché le carni de pecto o spalli non appaiano, excepto<br />

le spose novamente maritate quale possano per insino andarando a marito<br />

andare come de sopra, ma con veli o sciuccaturi de seta et tanto possano usare<br />

per sei mesi dopoi che andarando a marito, dopo però dicto tempo habiano da<br />

servare come le altre, sopto <strong>la</strong> pena de ducati cento de oro per ciascheuna et<br />

ciasche volta che contravenesse alli predicti ordini, et de excommunicatione come<br />

de sopra, et de perditione de quel che, oltra quanto de sopra se li concede,<br />

portasse quale a ciascheuno officiale sia licito levarli per executione et observantia<br />

delli ordini predicti, da applicarse dicte pene et cose et da non remecterse ut<br />

supra. Et le mogliere de cavaleri, doctori et capitani possano usare veli de seta<br />

in testa, una binna de raso o taffectà al collo et uno anello più de le altre sensa<br />

pena alcuna, et excedendo incorrano in <strong>la</strong> pena predicta. (...)<br />

8. Item sopra li funerali de li morti, de qua in poi se debbano seppellire il<br />

medesemo dì che morerando, et quanto più presto poterase sensa pompa funerale<br />

se non solo che ve intervengano in accompagnarli se vorrando li heredi del<br />

defunto, al più <strong>la</strong> fraternita de <strong>la</strong> Madonna, quelli de <strong>la</strong> Misericordia et lo rectore<br />

de <strong>la</strong> ecclesia parrocchiale del defunto, et al più quattro del capitulo de <strong>la</strong><br />

ecclesia episcopale, quattro del convento de San Francesco et quattro del convento<br />

de San Pietro; alli quali al più se habia da dare libra una de cera <strong>la</strong>vorata,<br />

al parrocchiale una, una alli [quattro] del capitulo, et una per convento de predicti,<br />

se ce intervenerando come de sopra, et se habiano da ricerchare dicti relligiosi et<br />

lochi se vogliono esser contenti a questo et così intervenire con dicta elemosina et<br />

in evento che non concordasseno in questo come de sopra et sopto che se habia<br />

da recorrere da loro superiori o da nostro Signore et procurare se levino et<br />

motino con altri sacerdoti de simili o altre relligioni come meglio o più piacerà<br />

ad epsa communità; non di meno se observi come de sopra, et che habia da<br />

sonare <strong>la</strong> campana picco<strong>la</strong> o grande come vorrando li heredi del defunto, cioè<br />

del<strong>la</strong> ecclesia parrocchiale del<strong>la</strong> quale serrà il morto et anche de <strong>la</strong> ecclesia dove<br />

se ha da seppellire, et debia incominciare a sonare quando se inviarando da casa


852 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

del morto col corpo et sonare sino a tanto il corpo serrà posto in <strong>la</strong> ecclesia de<br />

<strong>la</strong> sepultura, et per elemosina de ciò selli habbi a dare al più carlino uno per <strong>la</strong><br />

campana picco<strong>la</strong> et iulio uno per <strong>la</strong> grande, et in accompagnarlo non vi possano<br />

andare delli coniuncti al morto in primo et secundo grado, de li altri dopoi<br />

dicto grado, quattro homini et quattro donne al più, et de li altri poi a benep<strong>la</strong>cito<br />

di quelli per acto de charità, non ad pompa, vorrando andarce; et che<br />

le donne actinenti al morto in primo, secundo et terzo grado se non quanto de<br />

sopra non vi possano andare, né uscire del limine de casa, né descendere alli<br />

homini che sonno in lucto de tal morto, in lo fare però delle exequie, chi vorrà<br />

farlo, possa servare il rito è solito in dicta città, salvo che donne in modo<br />

alcuno non vi possano andare, et per le messe se dirrando ad dicte exequie per<br />

elemosina se li possa dare baiocchi tre per ciasche sacerdote che ce dirrà messa<br />

et non più, et al<strong>la</strong> fraternita de <strong>la</strong> Madonna et del<strong>la</strong> Misericordia se habia da<br />

dare quel<strong>la</strong> elemosina che li parerà alli heredi del defunto, et al portare del<br />

morto per <strong>la</strong> confessione baiocchi tre, et per <strong>la</strong> fossa baiocchi cinque, per lo<br />

pilo baiocchi tre, et tucti de qual se voglia ordine et qualità possano intrare in<br />

<strong>la</strong> ecclesia de <strong>la</strong> sepultura del defunto volendo, et in lì stare al<strong>la</strong> confessione se<br />

ce <strong>la</strong> vorrando, et in questo acto non se habia da usare prediche, et qualunche<br />

in alcuna de dicte cose contraverrà o farrà per ciasche uno et ciasche volta<br />

caschi in pena de ducati cinquanta de oro da applicarse, et de excomunicatione<br />

come de sopra. (...)<br />

12. Item per observantia et diligente cura de observatione de decte legi et<br />

ordini et executioni de pene se incurressino circa dicte cose o alcuna de quelle,<br />

se habiano da elegere per lo concilio de <strong>la</strong> credensa, mo’ et per li tempi da<br />

venire sì come li altri officiali de epsa communità et imbussu<strong>la</strong>re et cavare per<br />

tempo quanto parerà ad decta credensa, deputati dudici, cioè doi per regione,<br />

uno ciptadino et uno de popu<strong>la</strong>ri quali habbino da haver cura et habbiano auctorità<br />

ad nome de epsa communità de fare observare li ordini facti et da farse per<br />

honore del sanctissimo Corpo de Cristo, dicte legi et cose in epse ordinate, et le<br />

pene se commectesseno secundo li soprascripti ordini farle exequire et exigere et<br />

ancho far agumentare et manutenere dicto Monte et fare observare l’honesto<br />

vivere et levare lo pravo et illicito et ad Dio dispiacevole, et se in ciò commectesseno<br />

fraude alcuna, caschino in pena quelli che <strong>la</strong> commectesseno in lo duppio<br />

di quello fraudasseno et de excommunicatione sopradicta.<br />

13. Item che in tucte et singule cose predicte si possa procedere per inquisitione,<br />

accuse et a ciascheuno sia licito lo accusare et in li casi dove interverrà<br />

lo accusatore quello habia <strong>la</strong> quarta parte delle pene pagarà lo accusato et li<br />

altri tre quarti siano de <strong>la</strong> communità, Monte et executore come de sopra.<br />

14. Item che in tucte et singule cose predicte con ogni et exacta diligentia<br />

se procuri <strong>la</strong> confirmatione et roboratione apostolica, con soppletione de defecto<br />

che vi fusse et <strong>la</strong> excommunica de sua Sanctità, in quelli contravenissero, da non<br />

posserse absolvere se non da sua Sanctità. Et dicte reforme se scrivano in lo<br />

volume de statuti de dicta ciptà, da observarse firmamente per li tempi da venire.<br />

(...)


Terni<br />

853<br />

Sanctionis iustiniane vir peritissimus dominus Camillus Paradisius unus ex<br />

dictis consiliariis (...)<br />

Consulta et reformata de reformationibus superius propositis faciendis in civitate.<br />

Item suum continuando sermonem super octava proposita de reformatione<br />

proposita de reformationibus et capitu<strong>la</strong>tionibus faciendis in civitate in supradicto<br />

consilio propositis, lectis et publicatis, dixit et consuluit quod auctoritate<br />

presentis consilii, approbentur omnia et singu<strong>la</strong> supradicta capitu<strong>la</strong> edita, condita<br />

et facta per soprascriptos providos et circumspectos deputatos ut supra, in omnibus<br />

et singulis partitis ipsorum capitulorum ad bonum vivere et esse civitatis<br />

conditorum, superius in presenti consilio lectorum et publicatorum, et si hoc<br />

dictum et consultum perderetur – quod equidem impium et nephas esset – auctoritate<br />

presentis consilii de supradictis capitulis ut supra propositis et lectis fiat<br />

positio ad partitum et palluctatio de eis, de capitulo in capitulum, videlicet unumquodque<br />

capitulum ponatur ad partitum singu<strong>la</strong>riter et de per se et il<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong><br />

que erunt victa, demandentur observantie et executioni; et ad effectum dicte<br />

observantie et observationis ac executionis premissarum, mictantur oratores Romam<br />

pro confirmatione capitulorum prefatorum sive in toto sive in parte victorum<br />

et obtemptorum, qui oratores eligantur per dominos priores et banderarios<br />

et de omni eo et toto, quod erit expensum premissa de causa, possint fieri<br />

mandata et bullecte in forma solita et consueta, et deinde postquam fuerit habita<br />

de predictis confirmatio et approbatio ab urbe Roma a summo pontifice, de<br />

premissis omnibus et singulis obtemptis, impetratis et confirmatis, fiant bannimenta<br />

et publica proc<strong>la</strong>mata in civitate in cunctis locis solitis et consuetis per<br />

precones et bannitores civitatis Interamnae, ad c<strong>la</strong>ram et notitiam publicam omnium<br />

et singulorum hominum et personarum utriusque sexus, tam de civitate<br />

quam etiam eius comitatu et districtu, et ad notitiam etiam omnium inco<strong>la</strong>rum<br />

in dicta civitate et districtu et comitatu habitantium.<br />

La proposta è approvata con 34 voti favorevoli e 14 contrari.<br />

20. 1549 gennaio 9<br />

Riformanze<br />

Electio oratorum ad Urbem pro confirmatione rerum reformatarum<br />

desuper ad bonum vivere civitatis<br />

Domini priores et banderari in numero sufficienti congregati in pa<strong>la</strong>tio solite<br />

residentie ipsorum dominorum priorum et vacantes negociis comunis, memorieque<br />

tenentes habere eligere oratores ad Urbem ad summum pontificem pro confirmatione<br />

capitulorum et rerum reformatarum desuper ad bonum esse et vivere<br />

civitatis prout desuper in suprascripto proxime consilio cerne, unanimi eorum<br />

consensu in dictos oratores elegerunt dominum Galeatium de Rusceptis, domi-


854 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

num Charolum de Rhosatis, dominum Angelinum de Lutiis ad presens in Urbe<br />

pro oratoribus comunis morantes et Robertum Gazole in partiarum (!) Interamne<br />

existentem, quibus oratoribus confecta fuerunt per prefatos dominos priores<br />

et banderarios capitu<strong>la</strong> et littere memoriales, quorum et quarum tenor est in<br />

presenti libro ad chartas 516.<br />

Robertus discessit ex Interamna X ianuari 1549, rediit Interamna vero die XX<br />

dicti mensis.<br />

21. 1548, gennaio 9<br />

Riformanze<br />

Copia del<strong>la</strong> lettera consegnata agli oratori mandati a Roma<br />

per l’approvazione del<strong>la</strong> nuova legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Require supra ad cartam 199.<br />

Priores populi civitatis Interamnae.<br />

Ad voi molto reverendo messer Galeasso Roscetti et molto magnifico messer<br />

Charlo Rhosati, messer Angelino Lutii et messer Roberto Gazo<strong>la</strong>, nostri dilecti<br />

concivi et oratori, di quanto harrete da negociare per dicta nostra communità in<br />

Roma, questa notu<strong>la</strong> vi damo.<br />

In primis sianno venuto iqui a richiesta de <strong>la</strong> nostra ciptà, scriptone al reverendissimo<br />

patre <strong>generale</strong> de li frati Cappuccini, il reverendo patre frate Francesco<br />

de decto ordine de <strong>la</strong> terra de Suriano a predicare et ce ha predicato molti<br />

et molti dì, et anchora non è partito da noi et le prediche sue abundantissime<br />

ce hando facto recognoscere Idio et noi medesemi, et reductice a devotione di<br />

reformarce in miglior vita cristiana et però per ordine publico facte reformationi,<br />

sopra <strong>la</strong> honoranza del Corpus Domini; item sopra <strong>la</strong> restauratione del Monte<br />

de <strong>la</strong> Pietà, item sopre <strong>la</strong> reductione de le dote, item sopra <strong>la</strong> regu<strong>la</strong>tione de li<br />

vestimenti de le donne, item sopra le usure, item sopra li funerali et sopra alcune<br />

altre cose, sì come in li capituli et reformationi prefate vederite, però per<br />

<strong>la</strong>ude de Idio et per utile et bene de <strong>la</strong> ciptà nostra procurarite appresso Sua<br />

Santità il reverendissimo Farnese, et appresso a chi altri bisognarà per <strong>la</strong> confirmatione<br />

de dicti capituli, con <strong>la</strong> suppletione di qualsivoglia defecto che vi fusse,<br />

et de più con commandamento expresso gagliardo alli governatori, potestà et<br />

altri officiali de <strong>la</strong> ciptà per li tempi che serrando ricerchati sopra ciò debiano<br />

assistere et favorire per <strong>la</strong> observantia di quelli et exequire et far pagar le pene<br />

se incurressero secundo <strong>la</strong> continentia delli capituli sopto <strong>la</strong> pena del doppio de<br />

le dicte pene che non facissero exigere, da retenerse del loro sa<strong>la</strong>rio o da farli<br />

pagare nel tempo del loro sindacato.<br />

Item procurarite de havere <strong>la</strong> excommunica papale in li transgressori secundo<br />

<strong>la</strong> forma de epsi capituli et nel modo più gagliardo che si possa.<br />

Item <strong>la</strong> confirmatione et tucto sopra ciò lo farrite o per via di breve o bol<strong>la</strong><br />

o come più efficace et più valido se possesse havere.


Terni<br />

855<br />

Item quanto ve damo in questa nostra istructione et memoriale non mancharite<br />

per quello poterite di expedirlo per quanto desiderate l’honore et <strong>la</strong>ude de<br />

<strong>la</strong> maiestà de Idio et far cosa grata al<strong>la</strong> patria vostra et nostra et questo con più<br />

celerità possibile.<br />

In ceteris supplerite con <strong>la</strong> prudentia et diligentia vostra in <strong>la</strong> quale ultra<br />

modum speramo.<br />

In quorum fidem etcetera. Datum in civitate Interamne in pa<strong>la</strong>tio nostre<br />

solite residentie sub fide nostri consueti sigilli. Die VIIII ianuarii MDXLVIIII.<br />

Locus sigilli<br />

Angelus cancel<strong>la</strong>rius de mandato<br />

22. 1554, marzo 2<br />

Riformanze<br />

Riforma delle doti, dell’abbigliamento femminile<br />

e di altre consuetudini in occasione dei matrimoni<br />

Primo super petitione reverendi magistri fratris Iohannis de Pontremulo predicatoris<br />

tam verbo coram nobis et civibus ac banderariis factis super reformatione<br />

dotium et in ornatu mulierum, vestitu ac aliis expensis in conducendo<br />

uxores ad domum viri et domum paternam reconducendo ad octavam diem et<br />

aliis in eiusdem expositione factis.<br />

(...) C<strong>la</strong>rissimus tum ponctificii tum cesarei iuris doctor facundissimus, servatis<br />

omnibus de more servatis hactenus solitis, super prima consuluit quod auctoritate<br />

presentis credentie fiant deputati ad faciendum capitu<strong>la</strong> et reformationes<br />

super dotibus, vestitu mulierum et aliis in folio reverendi patris predicatoris adnotatis<br />

et eligantur per dominos priores et officium, quibus delectis per <strong>generale</strong><br />

confirmentur.<br />

(...) Deputati ad compi<strong>la</strong>ndum capitu<strong>la</strong> super dotibus in ornatu, vestitu mulierum,<br />

conviviis, funeralibus et aliis in folio prefati reverendi magistri Iohannis<br />

de Pontremulo predicatoris datis videlicet 8 .<br />

Martii IIII 1554.<br />

Frequenti in circulo assistente senatu seu concilio generali comunis et hominum<br />

magnifice civitatis Interamne, heri sero de mandato domini gubernatoris et<br />

priorum, tubarum cantu premisso, per loca publica et consueta, servato more<br />

bandito, et hodie trino campane sonitu previo, congregato in pa<strong>la</strong>tio residentie<br />

prefati domini gubernatoris, ad vocem preconiam, in numero sufficienti et vali-<br />

8 Omessi i nomi dei deputati.


856 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

do, adimpletis solemnitatibus omnibus hactenus solitis de mandato prefatorum<br />

domini gubernatoris et priorum ac annuente reverendo magistro Ioanne de Pontremolo<br />

predicatore, previa divi Numinis invocatione, per me Pervincentium cancel<strong>la</strong>rium<br />

prepositum fuit quid providendum videretur in et super premissis in<br />

precedenti credentiali concione discussis pariter et examinatis.<br />

Primo super capitu<strong>la</strong>tione et capitulorum initorum confirmatione per homines<br />

ad id electos super dotibus, vestitu mulierum, convivis et funeralibus.<br />

Super quibus omnibus et singulis dominus Carolus Rosatus iuris tum ponctificis<br />

tum cesarei consumatissimus et mira facundia decoratus, unus de numero<br />

concionis prefate, celestium implorato patrocinio, nihilo omisso quod intersit concionantis<br />

his verbis, primordia cepit censuitque ut auctoritate presentis concilii<br />

generalis et cum interventu predicti magistri Ioannis cui ob suam virtutem et<br />

bonitatem infinitam civitas obligationem et memoriam non vulgarem habet, visis<br />

et auditis omnibus predictis capitulis decretis et ordinationibus factis tamque iustis,<br />

honestis et utilibus ac pro civitate sanctis, confermari singu<strong>la</strong>riterque paluctari<br />

et prout per publicum concilium obtentum fuerit, confirmari seu exequi<br />

superiorumque roburis firmitate et decreto muniri ad effectum quia futuris temporibus<br />

observentur, cum auctoritate et officio credentie expendendi pro confirmatione<br />

eorumdem capitulorum usque ad perfectionem, quod partitum ad suffragia<br />

positum et de primo ad ultimum canonice comprobata fuere.<br />

Eodem consultore censente, super ultimo capitulo de funeralibus decretum<br />

fuit ut, stante materia eorum spectare reverendissimo episcopo, predicti deputati<br />

habeant iterum revidere capitu<strong>la</strong> super funeralibus eaque mature considerare et<br />

addere ac delere eorum iudicio et prefati reverendissimi cura confirmentur et<br />

quicquid per eos actum fuerit, teneat huius auctoritate.<br />

23. 1554 settembre 23<br />

Riformanze<br />

Capitu<strong>la</strong> super dotibus, vestitu mulierum, conviviis, funeralibus a domino<br />

nostro papa confirmata<br />

Iulius papa III.<br />

Ad perpetuam rei memoriam. Salubri civitatum nobis et Romane Ecclesie<br />

subditarum directioni, quantum cum Deo possumus invigi<strong>la</strong>ntes assidue iis que<br />

propterea facta fuisse dinoscuntur ut firmiter et invio<strong>la</strong>biliter observentur, robur<br />

apostolice confirmationis, cum a Nobis petitur, libenter aducimus. Sane pro parte<br />

dilectorum filiorum comunitatis Interamne nobis nuper exhibita petitio continebat<br />

quod alias ipsi seu certi ad id ab eis deputati cives civitatis nostre Interamne,<br />

volentes abusibus que circa dotes et convivia ac funeralia et pleraque alia<br />

in dicta civitate in dies introducebantur occurrere, certas reformationes materno<br />

sermone conscriptas ediderunt sub hoc tenore videlicet.


Terni<br />

857<br />

Al nome de Dio e del<strong>la</strong> gloriosa vergene matre Maria e de tutta <strong>la</strong> corte del<br />

celo, li providi e circumspecti homini, messer Camillo Paradiso, messer Sebastiano<br />

Voltarino, Hi<strong>la</strong>rion Camporeale, Gabriel de Raneri, Ioanne Roscitto, Prosper<br />

de Ciucio, Melchior de Donna Meo<strong>la</strong> et Ioanne Maria de Campio, vacando all’honor<br />

de Dio al bene, comodo et utilità publica del<strong>la</strong> magnifica comunità di<br />

Terni e populo de essa et a togliere e cancel<strong>la</strong>re l’illiciti abusi et immoderati<br />

eccessi circa le molte cose per il peso a loro imposto per il conseglio de credenza<br />

de dicta ciptà sotto il dì due di marzo 1554, et confirmato per il conseglio<br />

<strong>generale</strong> de essa nel dì quattro de dicto mese con <strong>la</strong> presentia, consenso et<br />

auctorità di messer Horatio Nuco<strong>la</strong> e compagni magnifici signori priuri del<strong>la</strong><br />

ciptà di Terni sotto il maturo conseglio del reverendo patre fratre Iohanne da<br />

Pontremoli dell’ordine Minore di sancto Francisco al presente predicatore in decta<br />

ciptà, il quale accosì riformare e provedere divotamente ha incitato il populo et<br />

cusì ha ordinato l’infrascripte reformationi, leggi et ordinationi con fermo preposito<br />

che tutte l’infrascripte cose s’habbino da riformare et osservare per leggi et<br />

ragion municipali in dicta ciptà e destretto nelli perpetui tempi da venire.<br />

Sopre le dote capitulo 1.<br />

Imprima che a nisciun de dicta ciptà, oriundo, aventitio o habitante sia licito<br />

o qualsivoglia in essa uno o più congionti o separati tra tutti possan per dote di<br />

qualsivoglia donna promectere o dare o in ultime voluntà <strong>la</strong>ssare oltra ducati<br />

quatrocento a bolognini 48 vechi per ducato et mobili per ducati quindici simili<br />

per ciascuno centinar de ducati di dote e chi con mobili non potesse ascendere<br />

a dicta summa possa supplir in dinari, computati tutti e singoli mobili si dessero<br />

computati, e per <strong>la</strong> presente legge computati esser s’intendano tutte e singule<br />

ragiune, quantità e cose che dimandar potesse o haver dovesse dicta donna delli<br />

beni paterni, materni o di qualsivoglia predefunto, delli beni del quale ab intestato<br />

o per testamento alcuna cosa li competesse reservato a dicte donne, ogne<br />

sucessione che lor potesse venire et il patre et matre possan loro <strong>la</strong>ssare nel<strong>la</strong><br />

morte quello li parerà, dummodo che non li sia promesso quel tanto si <strong>la</strong>ssasse<br />

in testamento nel maritar<strong>la</strong>, sotto l’infrascripte pene applicande come di sotto,<br />

salve però le ragioni havessero avanti dicta sanctione di legge per testamento,<br />

sucessione, promissione, donatione che dette somme di dote excedesse et mobili<br />

avanti questo facte, al che non si possa altro adgiongere per nova promissione o<br />

donatione che ciò come di sopra eccedesse; e s’alcuno contrafacesse o le predicte<br />

cose eccedesse tacite vel expresse, directe vel indirecte o sotto qualsivoglia<br />

palliamento di donatione, ve<strong>la</strong>mento o altro quesito colore, tanto il dotante e<br />

dante <strong>la</strong> dote o sia patre, matre, fratelli o altra congionta persona o qualsivoglia<br />

altro estraneo dotante, quanto quello receverà dicta dote et il notario o altra<br />

privata persona scrivesse instrumento o scrittura sopra detta dote eccedendo oltre<br />

<strong>la</strong> somma contenta nel presente capitulo in alcuna quantità oltre <strong>la</strong> somma<br />

de ducati XXV, incorra in pena de ducati cento d’oro in oro, da applicarsi al<strong>la</strong><br />

reverenda Camera apostolica per <strong>la</strong> terza parte, per un’altra terza parte al<strong>la</strong> magnifica<br />

camera di Terni e per <strong>la</strong> restante terza parte al venerabile hospitale de<br />

Sancto Iacobo dell’Incurabili di Roma et eccedendo li ducati XXV oltra <strong>la</strong> summa


858 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

del<strong>la</strong> dote contenta nel sopradicto capitulo, ancorché in minima quantità eccedesse,<br />

incorra in pena de ducati ducento d’oro in oro da applicarse como di<br />

sopra irremisibiliter, ipso facto ipsoque iure, et qualunque cercasse per via de’<br />

superiori impetrare cosa che potesse contravenire alli presenti ordini e capituli<br />

sian chiamati et ex nunc s’habiano per rebelli et exuli de dicta ciptà, territorio e<br />

destretto d’essa per anni diece e non di meno sian tenuti al<strong>la</strong> pena de ducati<br />

ducento d’oro in oro, applicanda come di sopra et a convincer le fraude che si<br />

potesser commettere che s’alcuna cosa si desse per dote o in conto di dote si<br />

debba quel che si desse extimare per l’extimator de <strong>la</strong> comunità quali a questo<br />

per <strong>la</strong> credenza se debiano eligere et inbussu<strong>la</strong>re come l’altri offitiali e cavarse<br />

d’anno in anno, e chi altrimenti facesse caschi in pena come havesse ecceduto e<br />

nondimeno tal contratto eccessivo in quanto eccedesse sia de essa ragione e de<br />

quel più alle parte non dia actione né obligatione quanto facto non fosse. E li<br />

comitatini e districtuali de dicta ciptà non possan nelli modi sopradicti eccedere<br />

per dote ducati sectanta simili e de mobili secondo <strong>la</strong> consuetudine del luogo<br />

sotto le pene predette d’applicarsi, exigersi e non rimmettersi come di sopra;<br />

item acciò più facilmente si veda l’osservanza de decte cose chi trasgredesse e<br />

non osservasse che de tutte e singule scritture obligationi e donation di dote<br />

s’habian da fare per un sol notario a quello effecto d’eligersi uno o dui per<br />

volta per <strong>la</strong> credenza supradicta e de poi come l’altri offitiali de dicta communità<br />

e per quel tempo parerà ad essa credenza li qual s’habian d’imbusso<strong>la</strong>r e<br />

cavar come l’altri offitii e con li soliti pagamenti e mercede e a nisiun altro sia<br />

licito scrivere sotto pena de ducati XXV d’oro per ciascuno e ciascuna volta applicandi<br />

come di sopra, in <strong>la</strong> qual pena incorra medesimamente il notario che se<br />

ne rogarà o n’harrà notitia de dicta transgressione e medesimamente quelli che<br />

trattassero il parentato e transgredessero.<br />

Sopra li vestimenti di donne capitulo 2°.<br />

Item sopra li vestimenti di donne non possan le spose o qualsivoglia maritata<br />

haver veste di nisiuna sorte di teletta d’oro o argento o di qualsivoglia altro<br />

drappo, che ve siano raccami d’oro o argento o seta ma li sia permesso potersi<br />

far una veste di drappo di seta secondo li parerà semplice e una solo e non più<br />

sotto <strong>la</strong> pena supradicta e d’applicarsi come di sopra. Item che non sia licito a<br />

qualsivoglia sposa o maritata portar fronzali, centure, col<strong>la</strong>ne, né maniglie d’oro<br />

o d’argento né de pietre preziose eccetto in anelli in deto quali debian esser tre<br />

e non più sotto <strong>la</strong> pena supradicta e d’applicarsi come di sopra. Item che non<br />

sia licito a qualsivoglia sposa o maritata o altra donna di qualsivoglia grado usar<br />

alcuna sorte di concimi, come acque, biache, solimati e altre cose destil<strong>la</strong>te per<br />

imbellirsi, sotto <strong>la</strong> pena de ducati diece per ogne volta che se c’encorresse et<br />

al<strong>la</strong> medesima pena incorrano quelle persone che facessero dicti concimi per<br />

donar o per vendere.<br />

Noze e conviti capitulo III.<br />

Item a tor via li sfrenati usi nuptiali s’ordina e statuisce che non sia licito a<br />

qualsivoglia convivio o nozze da farsi dal<strong>la</strong> parte del sposo o ver del<strong>la</strong> sposa non<br />

possano esser più de venti persone tra homini e donne quali habian da magnare


Terni<br />

859<br />

a dicto pasto, cioè al<strong>la</strong> prima tau<strong>la</strong> sotto <strong>la</strong> pena supradicta e d’applicarsi come<br />

di sopra. Item che in <strong>la</strong> seconda tau<strong>la</strong> non possan esser più de venti persone<br />

come di sopra, computate in dicto numero quelli di casa del sposo o ver del<strong>la</strong><br />

sposa che farrà il pasto sotto <strong>la</strong> pena sopradicta e d’applicarsi come di sopra.<br />

Item all’andar del<strong>la</strong> sposa al domo over chiesa <strong>la</strong> prima volta si cavarà di casa<br />

sia in libertà del padre o altri che hanno in podestà <strong>la</strong> sposa di farli far quel<strong>la</strong><br />

compagnia che vogliono, però quanto alli convivanti non exceda il numero delli<br />

convitati come di sopra sotto le pene supradicte d’applicarsi come di sopra.<br />

Item che nisiuno maritando figlioli o nepoti o in altro grado attinenti possa far<br />

pasto eccetto al sposo o due de sui attinenti come li piacerà e cusì dal canto del<br />

sposo al<strong>la</strong> sposa sotto dicte pene applicande come di sopra; e ritrovandosi andarcene<br />

in magior numero per ogn’una caschi in pena de ducati venticinque<br />

d’applicarsi e non remettersi come di sopra; e similmente quelli che in conviti<br />

eccedessero il numero come di sopra, volendo che quilli sono del numero permesso,<br />

che siano nominati per principali chi tal cosa fa o manda, altrimenti tutti<br />

sian tenuti a dicta pena. Item accadendo che alcun de dicta ciptà o contado che<br />

pigliasse mogliere fuor del<strong>la</strong> ciptà, che nel menar del<strong>la</strong> sposa, possa ricever lei<br />

con suoi parenti a modo suo non obstante dicto capitulo.<br />

Funerali capitulo IIII.<br />

Item se statuisce sopre li funerali e prima che al clero cioè a cannonici et<br />

altri preti tra tutti s’habia a dare in candele libre dui in dinari, baiochi trenta o<br />

ver baiochi dui e candel otto per cannonico e <strong>la</strong> metà per l’altri preti sacri, il<br />

che sia in election di quel che fa l’elemosina. Per quelli diranno le messe in <strong>la</strong><br />

chiesa del<strong>la</strong> sepultura baiochi tre, per l’offitio al morto baiochi tre, il dì di festa<br />

baiochi quatro, per quilli cantaranno il prefatio baiochi tre, per <strong>la</strong> confession<br />

baiochi tre, per il sonar del<strong>la</strong> campana grossa baiochi diece, per <strong>la</strong> picco<strong>la</strong> un<br />

carlino, per <strong>la</strong> fossa e pilo baiochi cinque, per il salterio baiochi trenta e di<br />

candele libra una. Alli fratri de Sancto Pietro come di San Francesco, per ciascuno<br />

de dicti conventi candele libra una o ver baiocho uno e candel quatro per<br />

ciascuno fratre da messa e l’altri dui candel per uno, in electione di quel che fa<br />

l’elemosina. Per sonar di campane de dicte chiese di San Francesco e San Pietro,<br />

sonando come di sopra <strong>la</strong> grossa baiochi sette e mezzo, <strong>la</strong> picco<strong>la</strong> baiochi<br />

cinque. Al<strong>la</strong> fraternita del<strong>la</strong> Misericordia dui torcette di meza libra l’una, al<strong>la</strong><br />

fraternita del<strong>la</strong> Madonna dui torcette, al<strong>la</strong> sacrestia del<strong>la</strong> chiesa parrochiale del<br />

defunto libra una di candele, portandosi al<strong>la</strong> sepoltura in altra chiesa col corpo<br />

del defunto se possan usare sino a torce otto e non più d’una libra l’una, eccetto<br />

in funerali di docturi o graduati come cavaleri e capitani, si possa dupplicar<br />

l’elemosina di sopra. Chi vol far le chiame secondo il solito e far sonar <strong>la</strong> campana<br />

grossa secondo il solito habia iulii dui in tutto, con sonar <strong>la</strong> matina <strong>la</strong><br />

picco<strong>la</strong> carlin dui a chi fa <strong>la</strong> chiama, il te<strong>la</strong>ro sia a tutti prohibito e chi vuol far<br />

l’essequie una torcia so<strong>la</strong> al<strong>la</strong> sepultura col panno negro e una libra di candele.<br />

Tenor brevis.<br />

Quare iidem comunitas nobis umiliter supplicari fecerunt ut reformationibus<br />

predictis ac omnibus et singulis in eis contentis capitulis ut de cetero perpetuis


860 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

futuris temporibus invio<strong>la</strong>biliter observentur, robur nostre approbationis adiicere<br />

eaque observari mandare ac alias in premissis opportune providere de benignitate<br />

apostolica dignaremur. Nos igitur supplicationibus huiusmodi inclinati, reformationes<br />

predictas ac omnia et singu<strong>la</strong> in eis contenta capitu<strong>la</strong>, apostolica<br />

auctoritate tenore presentium, approbamus et confirmamus ac illis plenum et<br />

perpetuum firmitatis robur adiicimus, supplentes omnes et singulos iuris et facti<br />

defectus, si qui forsan intervenerint in eisdem; eaque omnia et singu<strong>la</strong> suos<br />

plenarios effectus sortiri et ab omnibus quos il<strong>la</strong> concernunt sub penis in illis<br />

contentis et sententia excomunicationis perpetuis futuris temporibus firmiter et<br />

invio<strong>la</strong>biliter observari debere, nec illis ullo unquam tempore quavis occasione<br />

vel causa dirette vel indirette quovis quesito colore contraveniri posse decernimus,<br />

non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis ac dicte civitatis<br />

etiam iuramento, confirmatione apostolica aut quavis firmitate alia roboratis,<br />

statutis et consuetudinibus, privilegiis quoque, indultis et litteris apostolicis<br />

sub quibuscumque tenoribus et formis ac cum quibusvis consiliis et decretis<br />

quomodolibet concessis ac etiam iteratis vicibus approbatis et innovatis quibus<br />

illorum tenores ac si insererentur presentibus pro expressis habentes hac vice<br />

dumtaxat spetialiter et expresse derogamus contrariis quibuscumque aut si aliquibus<br />

comuniter vel divisim ab apostolica sit Sede indultum quod interdici,<br />

suspendi vel excommunicari non possint per litteras apostolicas non fatientes<br />

plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto huiusmodi mentionem.<br />

Datum Rome, apud Sanctum Petrum, sub anulo piscatoris, die XXIIII septembris<br />

MDLIIII, pontificatus nostri anno quinto.<br />

Ioannis Larinensis<br />

Die decima octubris 1554.<br />

Bandimenta de dictis capitulis.<br />

Supra seu antescripta publica decreta et reformationes, magnificis dominis<br />

prioribus ita iubentibus per omnia et singu<strong>la</strong> loca publica et consueta dicte civitatis<br />

Interamne proc<strong>la</strong>mata, aperta, bandita et publicata fuere, alta et intellegibili<br />

voce, ad omnium quorumcumque notitam c<strong>la</strong>riorem, tubarum cantu previo, ut<br />

moris est, per Thomam et Trolium tubicines omnes comunis Interamne pariter<br />

et iuratos presentes et referentes prout ego Pervincentius cancel<strong>la</strong>rius ea omnia<br />

de verbo ad verbum in quolibet locorum predictorum legi illis preconizantibus.<br />

24. 1573, agosto 24<br />

Riformanze<br />

Proposite pacificorum<br />

(...) 2 Che vedendosi li disordini ne quali è trascorsa <strong>la</strong> città nostra et tutti<br />

dì trascorre nel dare le doti escessive, lo sforgio et somptuoso vestire che fanno


Terni<br />

861<br />

le donne et le smesurate spese si fanno nelle nozze et conviti, se pare di pigliare<br />

qualche provisione.<br />

Magnificus dominus Statius Donatus (...)<br />

Ordo pro compi<strong>la</strong>tione capitulorum dotium.<br />

Super secunda dixit che li magnifici signori priori et rego<strong>la</strong>tori eleggano quattro<br />

deputati del numero del<strong>la</strong> credenza quali habbiano autorità di mandare per i<br />

capitoli fatti a Spoleto et altri luoghi circa l’assetto delle dote, vestire di donne,<br />

pasti et col<strong>la</strong>tioni che si fanno per le nozze et regu<strong>la</strong>rsi secondo a loro parerà,<br />

considerate le qualità del<strong>la</strong> città nostra et le qualità di essa città et facti li capitoli<br />

et asettamenti se riportino al consiglio <strong>generale</strong>.<br />

La proposta è approvata con 30 voti favorevoli e uno contrario.<br />

Dicta die.<br />

Electio hominum ad moderationem dotium.<br />

Magnifici domini priores et infrascripti regu<strong>la</strong>tores videlicet: Cesar Barbarasa,<br />

Natalitius Androtius et ser Hippolitus Peroctus, absente Iulio Francisco Castelli,<br />

eorum collega, elegerunt infrascriptos videlicet:<br />

dominus Statius Donatus,<br />

Iacobus ser Christofori,<br />

Silvius Marcutii,<br />

Andreas Tuccioli alias Corsetto,<br />

ad moderationem dotium et alia contenta in prima proposita.<br />

Rogatus ser Hippolitus Peroctus ad referendum.<br />

25. 1573, novembre 22<br />

Riformanze<br />

Capitoli sulle doti<br />

Si fa intendere alle signorie vostre che nel consiglio dei pacifici si è ordinato<br />

che vedendosi li disordini ne quali è trascorsa <strong>la</strong> città nostra et tutti dì trascorre<br />

nel dare le escessive doti, lo sforgio et smesurato vestire che fanno le donne et<br />

parimente le superflue spese si fanno nelle nozze et conviti, si eleggessero quattro<br />

deputati del numero del<strong>la</strong> credenza, quali havessero autorità di mandare per<br />

i capitoli fatti a Spoleto et altri luoghi circa l’assetto delle doti, vestire di donna,<br />

pasti et col<strong>la</strong>tioni che si fanno per le nozze et rego<strong>la</strong>rsi secondo loro parerà<br />

considerate le qualità del<strong>la</strong> nostra città et fatti li capitoli et assettamenti se riportino<br />

al consiglio <strong>generale</strong>, et essendo fatti et accomodati detti capitoli per essi<br />

signori deputati con l’intervento delli molto magnifici signori priori, al<strong>la</strong> presenza<br />

del reverendissimo monsignor vescovo nostro et del reverendo padre guardiano<br />

dei Cappuccini et visto et rivisto tutto con maturo discorso, cristiana deliberatio-


862 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

ne, a salute e beneficio publico del<strong>la</strong> città per effettuare quanto li è stato imposto,<br />

propongono li detti capitoli in questo <strong>generale</strong> consiglio se pare di confermarli.<br />

Confirmatio capitulorum dotium, vestimentorum et convitium.<br />

Magnificus dominus Statius Donatus, iurans, super primo dixit che se intendano<br />

confirmati li capitoli fatti circa le doti, vestire et conviti et che se veda<br />

ottenere da signori superiori <strong>la</strong> confirmatione di essi con imponere pena di scommunicatione<br />

contra quelli che contraverranno et li magnifici signori priori et<br />

rego<strong>la</strong>tori habbiano autorità eleggere uno o più ambasciatori a nostro Signore<br />

per confirmatione di essi et spendere quanto bisogna et del tutto se ne faccia<br />

bolletta.<br />

La proposta è approvata al<strong>la</strong> seconda votazione con 68 voti favorevoli e 33<br />

contrari.<br />

Dominus Paulus de Filiis, iurans, super prima dixit che, essendo che si veda<br />

per isperientia che <strong>la</strong> città ha statuito altre volte sopra le cose delle doti, né si è<br />

mantenuta in osservanza, anzi però passando l’ordine non si sonno curati incorrere<br />

etiam nelle scommuniche et essendo che, statuendo hora sopra le dote,<br />

fusse per causare effetto che una sorte di gente parentasse da una banna, l’altra<br />

dall’altra, et se indurria divisioni in noi et correria pericolo turbare <strong>la</strong> pace publica<br />

et universale et essendo che nelli capituli letti si trattino anco le cose del<br />

contado, il che potria turbare l’animo loro et moverli a revolutione come han<br />

fatto li Papignesi et ne potriano nascere altri inconvenienti, però dico che quanto<br />

al numero delle doti si <strong>la</strong>ssi et resti in arbitrio et libera voluntà di chi vuol<br />

maritare di dare quel numero di dote che li piace et pare et congiungersi di<br />

parentado con chi più li va a cuore et a sangue; quanto poi alli sfoggi, ornamenti<br />

et vestimenti delle donne et pasteggiare, escettuato però il contado, al quale<br />

non si intenda metter leggi, che s’osservino sopra ciò li capitoli fatti et letti li<br />

quali li signori priori et rego<strong>la</strong>tori et deputati sopra ciò habbiano autorità moderarli<br />

et correggerli.<br />

La proposta ottiene 66 voti favorevoli e 35 contrari.<br />

Magnificus dominus Iohannes Cittadinus, iuris utriusque doctor, super prima<br />

dixit che per autorità del presente consiglio si intendano dechiarati li capitoli<br />

che par<strong>la</strong>no del<strong>la</strong> donatione, del<strong>la</strong> successione, de <strong>la</strong>sciti e de legati, che <strong>la</strong><br />

donna non possa havere più de cinquecento scudi del<strong>la</strong> robba paterna et materna,<br />

se altri prima o dopo il matrimonio havesse o volesse donare, ne sia<br />

capace, restringendo <strong>la</strong> facoltà di poter donare fino a tre scudi di moneta et<br />

non più, et sia lecito al<strong>la</strong> donna di potere havere una veste di velluto senza<br />

però alcuno ornamento, et che non passi <strong>la</strong> valuta di trenta scudi et <strong>la</strong> fraude<br />

et presontione se intenda ogni volta che ecceda il numero di tre scudi, ma che<br />

resti a ciascuno <strong>la</strong> libera facoltà di testare, dichiarando ancora che, quando<br />

qualche donna per presomptione se convincesse che lo fa in fraude de <strong>la</strong> legge,<br />

non solo non possa redimandarlo ma caschi nel<strong>la</strong> pena si contiene ne’ capitoli,


Terni<br />

863<br />

per li quali capitoli non s’intenda esser data autorità nessuna di mandare ambasciatori<br />

se prima non se risolva in consiglio <strong>generale</strong>, et nel restante di detti<br />

capitoli siano confermati.<br />

La proposta ottiene 60 voti favorevoli e 41 contrari.<br />

Ser Ausonius Fundatus, iurans, super prima dixit che per autorità del presente<br />

consiglio, li capitoli letti et publicati in quanto all’ornamenti et pasti si<br />

habbiano da approbare et si tengano rati et fermi secundo sonno letti; quanto<br />

poi alle doti, a buon fine, si habbiano per adesso a suspendere et acciò ognuno<br />

meglio s’informi et ancora moderandosi li vestimenti et li pasti, le doti da loro<br />

stesse se modereranno.<br />

La proposta ottiene 63 voti favorevoli e 38 contrari.<br />

Iacobus ser Christofori, iurans, super prima dixit che confirma quanto è<br />

stato detto per messer Giovanniandrea subdens che li padri possano nel loro<br />

testamento et fine di sua morte <strong>la</strong>ssare alle figliuole quel che gli pare.<br />

La proposta ottiene 41 voti favorevoli e 60 contrari.<br />

26. 1573, dicembre 1<br />

Riformanze<br />

Copia dei capitoli sulle doti approvati nel consiglio dei pacifici<br />

e nel consiglio <strong>generale</strong><br />

Capitu<strong>la</strong> dotium<br />

In Dei nomine, amen. Anno domini ab eiusdem salutifera nativitate 1573,<br />

indictione prima, tempore pontificatus santissimi in Christo Patris et domini nostri<br />

domini Gregorii divina providentia pape XIII, die prima decembris supradicti<br />

anni; hec est quedam copia sive transumptus quarundam prepositarum factarum<br />

in consilio et numero pacificorum ac generalis consilii magnifice civitatis Interamne<br />

ac decretorum factorum et obtemptorum tam in dicto numero pacificorum,<br />

quam dicti consilii generalis extractorum ex libris publicis cancellerie dicte<br />

magnifice comunitatis, rogatorum per me ser Hippolitum Perottum notarium<br />

publicum dicte civitatis et ad presens vicecancel<strong>la</strong>rium loco ser Matthei Tignosini<br />

de Fulgineo cancel<strong>la</strong>rii substitutum quorum omnium tenor est prout infra<br />

videlicet.<br />

Magnifici domini priores videlicet: Iohannes Franciscus Pelucche, Iohannes<br />

Angelus Constantini, Sempronius Gubernarii et Hieronimus Caputosti 9 nec non<br />

9 In interlinea Iohannes ... Caputosti soprascritto su et regu<strong>la</strong>tori videlicet Iohannes<br />

Martius Vanne, Iucius Manassei, Bendictus Chioppe et ser Petrus Carolus depennati.


864 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

domini regu<strong>la</strong>tores videlicet Cesar Barbarasa, Natalitius Androcii et ser Hipolitus<br />

Perottus, absente Iulio Francisco Castello 10 , vacantes circa exigentia rei publice<br />

Interamnensi inter alia proposita facta in supradicto Numero pacificorum legitime<br />

congregato in pleno et suficienti numero, de presenti anno 1573 sub die 24<br />

mensis augusti dicti anni, hanc proposuerunt che vedendosi disordini ne quali è<br />

trascorsa <strong>la</strong> cittadinanza et tutto dì trascorre nel dare le dote eccessive, lo sfoggiato<br />

et suntuoso vestire che fanno le donne et le smisurate spese si fanno nelle<br />

nozze et conviti, se pare pigliare qualche provvisione.<br />

Quequidem proposita lecta publice in dicto Numero pacificorum ac intellecta,<br />

magnificus dominus Statius Donatus iuris utriusque doctor civitatis Interamne<br />

et unus de Numero dictorum pacificorum, surgens, accepto prius iuramento<br />

eaque utilia sunt ac expediunt rei publice recte consulere, ascendens locum<br />

ubi solent eaque espedienda sunt consulere, altissimi Numine prius invocato,<br />

dixit che li magnifici signori priori et rego<strong>la</strong>tori eleggano quattro deputati del<br />

Numero del<strong>la</strong> credenza quali abbiano autthorità mandare per i capituli fatti alle<br />

città di Spoleti et altri luoghi circa lo assetto delle dote, vestire di donne, pasti<br />

et col<strong>la</strong>tioni che si fanno per le nozze et rego<strong>la</strong>rsi secondo a loro parerà considerate<br />

le qualità del<strong>la</strong> città nostra et fatti li capitoli et assettamenti si riportino al<br />

consiglio <strong>generale</strong>.<br />

La proposta è approvata con 34 voti favorevoli e 1 contrario<br />

Dicta die, magnifici domini priores et regu<strong>la</strong>tores supradicti, volentes executioni<br />

demandare ea que legitime obtente fuerunt in dicto numero pacificorum<br />

seu credentie, una cum supradictis dominis regu<strong>la</strong>toribus elegerunt in deputatos<br />

ad supradicta peragenda videlicet:<br />

dominum Statium Donatum<br />

Iacobum ser Christofori<br />

Silvium Marcutii et<br />

Andreassum Tuccioli alias Corsettum<br />

qui deputati, habita notitia capitulorum factorum in civitate Spoleti ac aliis<br />

in locis super dotibus ac aliis supradictis et inter ipsos pluries et pluries habito<br />

colloquio et consideratis his que considerari debebant circa conditiones et qualitates<br />

ac mores civitatis Interamne, intervenientibus magnificis dominis prioribus<br />

dicte civitatis, una cum presentia et assistentia reverendissimi domini Bartholemei<br />

Ferri episcopi Interamnensi ac reverendi patris fratris [...] guardiani Cappuccinorum<br />

conventus civitatis predicte, condiderunt ac confecerunt infrascritta capitu<strong>la</strong>,<br />

ordinationes ac sanctiones que sic confecta in manibus mei notarii et cancel<strong>la</strong>rii<br />

substituti ut supra tradiderunt, que omnia magnifici domini priores ad presens<br />

10 In interlinea Cesare ... Castello soprascritto su Palmerius Gregorii, Patritius Tramazoli,<br />

Iohannes Desiderus Simonetti, deficiente Ciccantonius Ciccantonii defuncto depennati.


Terni<br />

865<br />

infrascripti mandaverunt mihi ut in libris cancel<strong>la</strong>rie registrarentur, quorum omnium<br />

tenor talis est ut infra videlicet:<br />

Hic infra describantur capitu<strong>la</strong>.<br />

Magnifici domini priores Iohannes Martius Vanne, Iucius Manasseus, Benedictus<br />

Chioppe e dominus Paulus Carolus causidicus Interamnensis, et domini<br />

regu<strong>la</strong>tores ad presens videlicet Iohannes Desiderus Simonetti, Palmerius Gregori,<br />

Petrutius Tramazzoli, deficiente Cicco Antonio Ciccantoni eorum socio defunto,<br />

videntes capitu<strong>la</strong> et ordinationes esse confecta et cognoscentes nihil super<br />

esse addendum nisi ea omnia in publico generali consilio proponere et referre<br />

iuxta ea omnia obtempta in numero pacificorum seu credentie ut supra dictum<br />

fuit et exequi volentes, ut par est, omnia sic preordinata de licentia illustrissimi<br />

domini Grifonis Bultrini de Offida, ad presens gubernatoris magnifice civitatis<br />

predicte, mandaverunt Fracasse, Cesari et Petro, publicis tubicinibus dicte civitatis<br />

[...] ut moris est, bandirent per loca solita dicte civitatis publicum et <strong>generale</strong><br />

consilium per diem immediate seguentem congregandum.<br />

Die 22 mensis novembris supradicti anni 1573. Convocato, congregato et<br />

coadunato publico et generali consilio in pa<strong>la</strong>tio residentie dicti illustrissimi domini<br />

gubernatoris in sa<strong>la</strong> magna consiliorum generalium dicte civitatis sito in<br />

regione Fabrorum iuxta p<strong>la</strong>team magnam comunis et alia <strong>la</strong>tera, in pleno et<br />

suficienti numero ubi similia consilia congregari et coadunari solent heri vesperi<br />

bannito per supradictos tubicines publicos dicte civitatis retulerunt etcetera et ad<br />

sonum campane ter hoc mane pulsate ut moris est de commissione et mandato<br />

dicti illustrissimi gubernatoris 11 et dominorum priorum supradictorum inter alia<br />

que in eo preposita fuerunt hec preposita fuit videlicet.<br />

Si fa intendere alle signorie vostre che nel consilio de pacifici si è ordinato<br />

che vedendosi li disordini ne quali è trascorsa <strong>la</strong> città nostra et tutto dì trascorre<br />

nel dare l’eccessive dote et lo sforgio et smesurato vestire che fanno le donne et<br />

parimenti le superflue spese si fanno nelle nozze et conviti, si elegessero quattro<br />

deputati del numero del<strong>la</strong> credenza quali havessero autthorità di mandare per i<br />

capituli fatti a Spoleti et altri luochi circa l’assetto delle dote, vestire di donne,<br />

pasti et col<strong>la</strong>tioni che si fanno per le nozze, et rego<strong>la</strong>rsi secondo loro parerà,<br />

considerate le qualità del<strong>la</strong> nostra città, et fatti li capituli et assettamenti, si riportino<br />

al consilio <strong>generale</strong> et essendo fatti et accommodati detti capitoli per essi<br />

signori deputati con l’intervento delli molti magnifici signori priori, al<strong>la</strong> presentia<br />

del reverendissimo monsignor vescovo nostro e del reverendo padre guardiano de’<br />

Cappuccini, et visto et rivisto tutto con maturo discorso, christiana deliberatione, a<br />

salute et benefitio publico del<strong>la</strong> città, per effettuare quanto li è stato imposto,<br />

propongono li detti capituli in questo [gen]eral consilio se pare di confirmare.<br />

Perché conviene al buono et pacifico stato et reggimento d’una città dare<br />

ordine et modo alle attioni et vivere di ciaschuno che in essa si reggie che sia<br />

11 In interlinea gubernatoris soprascritto su Grifoni Bultrini depennato.


866 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

santo, honesto et utile, dal qual poi resulti quel bene che più universalmente<br />

apporta giovamento; però li magnifici signori priori et regu<strong>la</strong>tori a quali spetta,<br />

volendo provedere alle escessive et immoderate doti et arredi et giocali che si<br />

danno, vano et ricco vestire delle donne, delle qual tutte cose ben spesso ne<br />

causano le rovine, povertà et altri disordini più grandi delle case, non senza<br />

offesa d’Iddio, per ordine del Numero de’ pacifici et general consiglio del<strong>la</strong><br />

magnifica città di Terni, fanno l’infrascritti capitoli, decreti et ordinationi, quali<br />

habbiano da durare perpetuamente et da osservarsi invio<strong>la</strong>bilmente senza fraude<br />

et secondo il tenore et continenza di esso, in modo che non sia lecito a qual si<br />

voglia persona di stato, grado, dignità, [...], preheminentia di dare altra dechiaratione<br />

et interpretatione a detti capitoli et ordini, a ciaschuno di essi, che mostrano<br />

l’istesse parole et quando nascesse alcuno dubio sopra l’intelligenza di essi, se<br />

riserva et se intenda riservata <strong>la</strong> dichiaratione de parole et senzo al conseglio<br />

<strong>generale</strong> di detta città, come anco nascendo alcuno dubio in qual si voglia modo<br />

circa questo, se intenda rimessa <strong>la</strong> dechiaratione al detto general consiglio, né si<br />

possa in altro modo fare, ancorché alle parole di essi capitoli si potessero dare<br />

più sensi et che tutti gli convenissero.<br />

1. Che per l’avvenire per qual si voglia donna di grado, stato o conditione<br />

o età che sia del<strong>la</strong> città de Terni o habitante in essa, che si maritasse o dovesse<br />

maritare nel secolo, non possa dare, promettere o convenire, né pigliare, né ricevere<br />

per dote o in nome di dote o per qualunque altra paro<strong>la</strong> o promessa che<br />

virtualmente importasse tacitamente o espressamente, dirette o vero indirectamente,<br />

più di ducati cinquecento di moneta a giuli X per ducato et per le donne<br />

del contado più di ducati ducento a 48 bolognini.<br />

2. Item che per li mobili o arredo che si suol dare alle donne si maritano,<br />

non si possa dare più di valuta che sessanta ducati di moneta a giuli X per<br />

ducato, [con] dechiaratione che tutti panni di lino, canepa, stoppa, <strong>la</strong>na et altre<br />

cose che per tale arredo o mobili <strong>la</strong> donna che si marita ha et che se gli danno<br />

del loro, anco quelli si porta indosso, si debbano in detta somma [comp]utare<br />

et, a fine che manco in questo si possa commettere fraude, che detti mobili si<br />

debbano stimare e apprezzare da due o vero più persone e[...] et pratiche da<br />

eleggersi dalli magnifici signori priori, quale persone debbano giurare in mano<br />

del notaro, che di ciò si rogarà, iustamente stimare sotto pena di escomunicatione<br />

et siano tenuti li parenti o altri a chi spetta dal<strong>la</strong> parte del<strong>la</strong> donna da<br />

maritarse, notifica[ndo] alli detti signori priori, acciò si possa fare tale elettione<br />

et stima, et per le donne del contado non si possa dare più di mobile o arredo<br />

che di valore di ducati XX di moneta, et tale stima si faccia quando <strong>la</strong> donna va<br />

a marito et si comprenda in questa somma quello arredo o mobile che si suol<br />

dare per <strong>la</strong> cul<strong>la</strong>, quando <strong>la</strong> donna partorisce, et il marito o parenti di esso<br />

siano tenuti accettare detti mobili et arredo senza replica.<br />

3. Item che le donne per lo advenire non possano portare più di una veste<br />

et una zimarra di drappo di qualsivoglia sorte eccetto di velluto cremisino et<br />

rosso o pavonazzo cremisino, né di te<strong>la</strong> d’oro o d’argento, a quali vesti non si<br />

possano fare finimenti alcuni salvo una pistagna semplice del medesimo drappo,


Terni<br />

867<br />

qual veste o zimarra facendoli il padre o altri che dotaranno <strong>la</strong> donna non possa<br />

farle più di una veste di panno purché non sia di rosato o pavonazzo oltre le<br />

altre vesti quotidiane dechiarando che <strong>la</strong> zimarra si possa ornare di un passamano<br />

con l’abbottonatura di seta oltre al<strong>la</strong> pistagna detta di sopra et le vesti che<br />

portaranno dette donne tanto vedove come maritate o da maritarse si portino et<br />

faccino senza trascino o coda et il vestire sia modesto.<br />

Item che il vestire pomposo, superfluo et vano non solo apporta danno alle<br />

case et famiglie ma anco quello che è più et contra l’honore de Iddio et suoi<br />

santi commandamenti poiché vole le donne vadino in habito et ornato modesto<br />

et condecente, per questo si ordina che le vesti di panno, rascia, buratto, ciambellotto<br />

et mochaiale pure che non siano con onde, non si possano ornare o<br />

raccamare etiam nelle maniche né di oro né di argento né de ricami né di perle<br />

né di giemme o <strong>la</strong>pilli ancorché finte et non vere, ma si possano finire di drappo<br />

so<strong>la</strong>mente da piedi et nelli busti et nelle maniche et sopra il detto drappo<br />

non si possano mettere cordelline, passamani, frangiette overo altre cose simili et<br />

similmente non possano portare zimarre di panno che siano ornate come di<br />

sopra, escetto dinanzi et da piedi et possano havere so<strong>la</strong>mente dui para di maniche<br />

di drappo come di sopra et si possano anco listare et ornare le bernie di<br />

drappo come di sopra purché non passi dua braccia per bernia et possano anco<br />

usare cappelli di drappo semplice, et per più chiarezza del sopradetto capitolo si<br />

dichiara che non si possano mettere drappi sopra drappi nelle vesti e zimarre et<br />

maniche sopradette; e che ancora [ne] le presenti ordinationi et decreti non si<br />

possano fare o escogitare macchinationi, cautele o fraude per le quali tacita o<br />

espressamente, diretta vel indirettamente, publica vel occultamente si contravenisse<br />

alle dette ordinationi et al<strong>la</strong> mente et parole loro et tutto quello che si pensasse,<br />

facesse o macchinasse contra le sopradette cose et per il che si venisse ad<br />

eccedere dette somme, s’intendano et siano tutte nulle et invalide et per non<br />

fatte, né scritte ipso iure, senza alcuna dechiaratione et per presumptionem iuris<br />

et de iure, di modo che non si admetta prova in contrario, s’intenda et sia il<br />

tutto etiam il giuramento ancora simu<strong>la</strong>to et fraudolente et fatto et machinato<br />

per fraude et per fraudare <strong>la</strong> forma, <strong>la</strong> somma, le parole et mente delli presenti<br />

ordini et decreti.<br />

4. Item acciò non si possa commettere fraude nel dare le dote, sebene li<br />

contraventori senza altro havranno Iddio vendicatore tentando guastare li ordini<br />

introdutti a honore di esso Iddio et beneficio publico, et quanto alle pene spirituali<br />

che qui di sotto si notaranno si dechiara che alcuno ancora che fosse padre,<br />

avo o bisavo, madre, ava o bisava o più sù, figliuoli, fratelli, sorelle, nepoti<br />

o qualsivoglia attinente di consanguinità o affinità, né da qualsivoglia altra persona<br />

amico o non attinente, non possa dare, promettere o convenire in qualsivoglia<br />

modo, né innanzi al matrimonio, né doppo nel matrimonio, sponsali, fede o<br />

trattato di esso, né per dote o per elemosina o per duplicatione di dote o per<br />

dotar<strong>la</strong> un’altra volta o augmento di dote, né per darli dua o tre o più dote o<br />

vero elimosine, né per dono, prestito, pegno, cessione, liberatione o per qualsivoglia<br />

altro modo, causa, titolo, via, <strong>la</strong>rgissimo sumpto vocabulo, né dinari, né


868 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

beni di qualsivoglia sorte che esce dalle dette somme, né meno ricevere o pigliare<br />

come di sopra, et se alcuna cosa più de <strong>la</strong> detta somma o che ecceda il<br />

valore delle dette somme da qualsivoglia persona sarà promessa, data o convenuta<br />

o ricevuta <strong>la</strong> cosa o <strong>la</strong> promissione di essa, non vaglia, né tenga in alcuno<br />

modo et si presumino insieme con il giuramento dolose fatte et simu<strong>la</strong>te et fatte<br />

in fraude come di sopra. Et non di meno chi l’havesse promesso non sia obligato<br />

ad osservarlo, et chi l’adomandasse li sia in tutto denegata l’ audienza, et di<br />

quanto fosse eccesso, non se li possa administrare giustitia, né siano intesi et<br />

quel più che sarà dato o promesso sia et s’intenda applicato al fisco apostolico<br />

et al governatore pro tempore per egual parte, et quanto sia in favore loro<br />

vaglia. Dechiarando che non si possa né debba fare fraude né machinatione<br />

contra il detto ordine, dando et promettendo le cose di maggiore prezzo per<br />

minore prezzo di quello vagliono; dechiarando ancora che non si possano né<br />

debbano fraudare né machinare contra detto ordine con promettere in detti<br />

matrimoni o vero inanzi o doppo o vero nelli trattati o conclusioni di essi, oltra<br />

le somme tassate, di <strong>la</strong>ssare <strong>la</strong> donna o suoi figliuoli o il marito, parente del<br />

marito o vero alcuno altro herede o farli sustitutione, <strong>la</strong>ssiti o legati di alcuna<br />

sorte o vero di non fare testamento o di morire ab intestato o vero che debba<br />

havere parte o tutto doppo <strong>la</strong> morte ab intestato o per testamento, codicilli,<br />

donatione causa mortis vel inter vivos o per qualsivoglia ultima volontà o altra<br />

dispositione altramente s’intenda contravenuto come di sopra. Dechiarando ancora<br />

che il padre o vero altra persona che havesse l’usufrutto o vero altre raggioni<br />

conditionali in alcuni beni non possa promettere, né dare alcuna cosa oltra <strong>la</strong><br />

detta somma ad alcuna figliuo<strong>la</strong>, nipote o altra donna che havesse <strong>la</strong> nuda proprietà<br />

o vero per fideicommesso o vero altre ragioni conditionali non purificato<br />

in alcuni beni ancorché le desse o promettesse sotto pretesto di accordo, transattione<br />

o che per tal somma eccedente <strong>la</strong> donna cedesse o renunzasse alle sue<br />

ragioni o per qualsivoglia altro modo, via, titolo o caute<strong>la</strong>.<br />

5. Item che <strong>la</strong> donna havendo <strong>la</strong> dote in qual se sia modo <strong>la</strong>ssatali, promessali<br />

o in qual se sia modo altronde che da quelli a chi spetta a maritar<strong>la</strong>,<br />

che in tal caso li obbligati a maritar<strong>la</strong> o darli <strong>la</strong> dote non siano tenuti, ma che si<br />

contenta di quel<strong>la</strong> quando però ascenda al<strong>la</strong> integra somma sopradetta datali o<br />

consegnatali o <strong>la</strong>ssatali in qual si sia modo et basti che sia dotata da uno ancora<br />

che fusse estraneo, acciò vengha esclusa da tutti da quali potesse pretendere che<br />

se gli dovesse dare <strong>la</strong> dote. Dechiarando ancora se <strong>la</strong> donna da maritarsi havesse<br />

altri beni donati, <strong>la</strong>ssiti, crediti o raggioni o heredità non di meno non se li<br />

possa dare, né promettere più come di sopra, né a lei, né al suo marito o vero<br />

ad altri per loro, se non quel tanto che mancasse sino al<strong>la</strong> somma sopradetta,<br />

ma li detti beni se intendano per rata essere in nome di dote e se detti beni<br />

escedessero 12 <strong>la</strong> detta somma sopra tassata s’intendano essere beni sopra dotali<br />

12 In interlinea escedessero soprascritto su ascendessero depennato.


Terni<br />

869<br />

di essa donna maritata al secolo et che <strong>la</strong> donna da maritarsi debba stare contenta<br />

al<strong>la</strong> detta dote et che non possa domandare, né havere parte né per dote<br />

né per supplimento di dote né per legitima o di congrua dote o suoi supplimenti,<br />

et basti che <strong>la</strong> detta dote <strong>la</strong> habbia da un solo o per altra via, acciò che<br />

sia esclusa, non possa haver più né per testamento ab intestato o per <strong>la</strong>ssiti o<br />

per fideicommisso o per promissione o donatione di dote, stando il maschio in<br />

pari grado o vero tal maschio che parimenti succedesse con detta donna, legitimo<br />

et naturale et de altri o del<strong>la</strong> heredità d’altri che di colui che <strong>la</strong> dota.<br />

Dechiarando ancora che non si possa fare fraude né macchinatione contra il<br />

detto ordine, né alterare detta somma sotto pretesto di alcuno trafico, mercantia,<br />

arte, esercitio, compagnia, monte, censo, banco, officio et altro pretesto et<br />

de frutti di esse, né si possa promettere o dare, ricevere dote con frutti suoi o<br />

che sia alterata o cresciuta per via de frutti per dette cause o per altre vie o<br />

cagioni, con dire che sia stata constituita <strong>la</strong> dote secondo li ordini et poi posta<br />

in censi, monti, offici, esercitii, arte, compagnia, trafichi o vero altri guadagni et<br />

poi cresciuta; ma se <strong>la</strong> dote fosse constituita secondo il detto ordine et poi per<br />

frutti accresciuta inanzi <strong>la</strong> consumatione del matrimonio li frutti siano et pertengano<br />

a chi l’harà posta, et <strong>la</strong> donna et il marito non possa havere né perdita<br />

né guadagno.<br />

6. Item che ogni promessa, conventione, dotatione per qualsivoglia modo<br />

come di sopra etiam col giuramento di più di quanto è detto di sopra fatta et<br />

da farsi con conditione et in evento che detto ordine si levasse, revocasse, abrogasse<br />

et se li derogasse, se potesse ottenere derogatione per li superiori o non se<br />

osservasse, sia et s’intenda nul<strong>la</strong> et fatta in fraude delle presenti ordinationi.<br />

7. Item che il marito pigliando più per dote di quello che qui di sopra è<br />

detto, oltra le altre pene che qui sotto si contengono, perda ogni commodo che<br />

potesse sperare o havere in qual sia modo che se gli <strong>la</strong>ssasse dal<strong>la</strong> moglie in<br />

testamento et anco quello che gli è dal<strong>la</strong> leggie dato, cioè che havendo ricevuto<br />

in dinari <strong>la</strong> dote, non possa essere astretto restituir<strong>la</strong> se non passato l’anno, ma<br />

in questo caso sia tenuto restituire il tutto subito doppo <strong>la</strong> morte del<strong>la</strong> detta sua<br />

moglie.<br />

8. Item per evitare le fraudi che si potranno fare s’ordina e statuisce che<br />

alcuno matrimonio, sponsali, patti, conditioni et promissioni, pegni, arte, sponsalitii,<br />

dationi di beni, dare di fede, o che siano fatte secondo li ordini o contra<br />

gli ordini, non si possa rogare, né si possa provare se non per instrumenti publici<br />

rogati per notaro matrico<strong>la</strong>to nel colleggio et matrico<strong>la</strong> di Terni et assignati al<br />

cancelliere del<strong>la</strong> comunità, quali detti notari sotto le pene infrascritte siano tenuti<br />

assegnare et dare in nota al detto cancelliere fra XV dì doppo sarà rogato cioè: il<br />

dì, l’anno, le persone et nomi de contrahenti, <strong>la</strong> somma et li patti, et il detto<br />

cancelliere tra XV dì sia obligato notificare il tutto nel consiglio publico o vero<br />

numero sopra deputato et in tal caso non si dia fede alcuna né in iudicio né<br />

fuora ad instrumenti de notarii non matrico<strong>la</strong>ti, né confessioni delle parti etiam<br />

giurate né testimonii, ancorché fussero in grandissimo numero, né a mezzani né<br />

a preti, né a frati, né a religiosi, né a polise, né a memorie, né a libri, ancorché


870 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

fossero fatti secondo <strong>la</strong> forma delle constitutioni o delli statuti o del<strong>la</strong> ragione<br />

commune et con tutte forme et cautele, né ad instrumenti de notarii forastieri et<br />

fatti fuora del territorio di Terni, quando havessero havuta commodità fare l’instrumento<br />

o vero venire a farlo o rinovarlo in Terni, ma siano nulli et di nessuno<br />

valore et fede et questo capitolo non si intenda quanto alli matrimonii, dote,<br />

et sponsalitii del contado, dominio et distretto di Terni.<br />

9. Item che non sia lecito per l’avenire al marito o vero sposo et suoi<br />

attinenti, né quando si va a vedere <strong>la</strong> sposa, né per tempo che sta <strong>la</strong> sposa in<br />

casa del padre o del fratello o di altri inanzi <strong>la</strong> consumatione del matrimonio et<br />

in essa consumatione o nozze, dare o fare o mandare o far dare o mandare al<strong>la</strong><br />

sposa o moglie o vero padre, fratelli o parenti suoi alcuni presenti o mance o<br />

donationi che esce da <strong>la</strong> somma di uno ducato di moneta per ciasche parente,<br />

et e converso non sia anco lecito al<strong>la</strong> sposa o vero suo padre, madre, fratelli o<br />

attinenti dare, fare o mandare alcuni presenti o mancie o donationi allo sposo o<br />

marito, a suoi attinenti o vero alcuno di essi che ecceda più del<strong>la</strong> detta somma<br />

di uno ducato.<br />

10. Item che nel<strong>la</strong> prima et altre visitationi che fa il marito o sposo a casa<br />

del<strong>la</strong> sposa et quando anco mena con seco li parenti et amici a visitare <strong>la</strong> sposa,<br />

sia lecito so<strong>la</strong>mente dare et recevere un fazoletto di cortina so<strong>la</strong>mente per qual<br />

si voglia persona, ancorché graduata et di qual si voglia conditione o preheminentia<br />

o qualità, purché non sia tal fazoletto <strong>la</strong>vorato o vero ornato d’oro et<br />

d’argento et di seta di qualsivoglia sorte o con <strong>la</strong>voro disfi<strong>la</strong>to; et più oltre<br />

alcuna cosa non si possa dare o ricevere da alcuna banda; oltra di ciò non si<br />

possano fare, dare o ricevere col<strong>la</strong>tioni solite in dette visitationi di marzapane,<br />

pinnochiati o di torte o di altra sorte di zucchero, ma solo si possano fare, dare<br />

et ricevere dette co<strong>la</strong>tioni so<strong>la</strong>mente con ciambelle, biscotti et quattro sorte di<br />

confetti, cioè anisi, coriandoli, trasea et seme comune et frutti che porteranno i<br />

tempi ad arbitrio.<br />

11. Item perché <strong>la</strong> superfluità del banchettare et fare nozze causa ben spesso<br />

disordine quanto all’offendere Iddio et danni alle case et famiglie et il modesto<br />

et honesto convivare suole causare conciliationi di animo, recognitione di<br />

parenti et amici, per questo, volendosi provedere sì all’uno come all’altro, si<br />

dechiara che si possa fare solo un convito o nozze dal<strong>la</strong> parte del marito et uno<br />

dal<strong>la</strong> parte del<strong>la</strong> moglie et non più, il quale sia honesto, moderato et senza<br />

superfluità.<br />

12. Item che le putte minori di dodici anni non possano usare drappi se<br />

non per listare et per maniche.<br />

13. Item che sia lecito al<strong>la</strong> sposa ornarsi <strong>la</strong> testa con fettucce di seta et<br />

altre legature purché l’ornamento del<strong>la</strong> testa non sia con oro, argento, gemme<br />

preciose, perle et altre gioie ancora che fossero apparenti et finite, come a dire<br />

di rami o altro metallo indorato o inargentato et perle finte.<br />

14. Item che non possano portare pendenti alle orecchie in qual sia modo.<br />

15. Item che non si possa usare né portare più di tre anelli d’oro, né che si<br />

possa usare né portare maniglie d’oro o argento o seta, né d’altra sorte o materia.


Terni<br />

871<br />

16. Item per cegnere non possa usarsi [...] cose, né cosa d’oro, de argento,<br />

di smalto, di vetro, d’a<strong>la</strong>bastro né d’altro metallo, né coralli, né reticelli di seta,<br />

ma solo cente napolitane o di taffettane cremesino o di altro drappo purché non<br />

siano ornate d’oro o di argento, che le corone di paternostri che portano le<br />

donne non possano essere d’oro né di argento o indorate o sopra indargentate,<br />

ma sia lecito portare corone di coralli, hebbano o ambra o altra mistura, purché<br />

non passi il valore di esse però di tre ducati per ciaschuna, dechiarandosi che<br />

non possa havere più d’una corona per sposa nel modo sopra detto.<br />

17. Item che sia lecito usare pianelle di qual si voglia drappo, purché non<br />

siano ornate d’oro o di argento o di gemme o di perle o di te<strong>la</strong> d’oro o di<br />

argento, et che il marito, suocero, prosocero, socera, prosocera, padre et avo,<br />

madre et ava, mentre le donne staranno nelle case loro, siano tenuti alle pene et<br />

censure infrascritte, se le donne che con loro habitano contraverranno alli detti<br />

ordini.<br />

18. Item che le spose non possano portare col<strong>la</strong>na al collo d’oro, di argento,<br />

né manco di metallo indorate o inargentate, ma solo possano portare un vezzo<br />

semplice di coralli, perle et altra mistura che non passi <strong>la</strong> somma di ducati diece<br />

di moneta per ciasche vezzo et non ne possa havere più di uno per sposa.<br />

19. Item che qualunche persona contraverrà in qualsivoglia modo et a qualsivoglia<br />

capitolo o parte delli presenti ordini, tanto le parti che accedessero,<br />

dessero, promettessero, pigliassero o vero usassero contra <strong>la</strong> forma loro et tanto<br />

mezzani quanto alcun’altra persona che le trattasse, consigliasse o che consentisse<br />

et li notari che ie ne rogassero et li testimonii che fossero presenti di qual si<br />

voglia autthorità, dignità, preheminentia, incorrano nel<strong>la</strong> pena di ducati cinquecento<br />

d’oro per ciaschuno et ciaschuna volta, che non se ne possa fare gratia, da<br />

applicarsi per un quarto al<strong>la</strong> reverenda Camera apostolica, per un quarto al signor<br />

governatore o luogotenente pro tempore residenti, per un quarto all’accusatore<br />

o inventore o de<strong>la</strong>tore et per l’altro al bargello et priori che ne faranno o<br />

faranno fare effettuare le esecutione, et se alcuno priore nun facesse il suo debito<br />

accresca a gli altri. Et inoltre li cittadini che in qual si voglia modo contravenessero<br />

siano ipso iure et facto et incontinente senza altra dechiaratione privati<br />

di civiltà del<strong>la</strong> città di Terni et da suoi cittadini al tutto segregati et privati et<br />

loro catasti et beni si debbano ponere et descrivere nelli catasti de contadini et<br />

per contadini in tutto et per tutto si debbano havere, tenere et reputare et mai<br />

possano havere alcuno honore o vero officio nel<strong>la</strong> città di Terni et che mai per<br />

nessun tempo si possano restituire al<strong>la</strong> civiltà et all’essere cittadino se non sarà<br />

ottenuto et vinto in diece consigli generali di detta città et che li notari perdano<br />

l’offitio del notariato et non possano più essercitarlo et siano anco privati del<br />

colleggio et cassati dal<strong>la</strong> matrico<strong>la</strong> de notari.<br />

20. Item che le donne che nell’uso et portare delle vesti et altre cose prohibite<br />

contravenessero oltre le pene sopradette, si debbano subito da tutte essere<br />

fuggite et evitate et come scomunicate publice debbano essere cavate delle chiese<br />

incontinenti come non degne stare fra le altre donne, et se intendano ipso<br />

facto essere incorse nel<strong>la</strong> escomunicatione <strong>la</strong>te sententie.


872 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

Item che tutti testimonii, notarii et mezzani trattanti et consulenti et consentienti<br />

che reve<strong>la</strong>ssero fra termine di un mese li contravenienti siano assoluti et<br />

liberati da ogni et qualunque pena.<br />

Item che li magnifici signori priori pro tempore siano obligati sotto pena di<br />

perdere <strong>la</strong> bolletta, il primo giorno che vanno a visitare il signor governatore o<br />

luogotenente intimarli et ricercare sua signoria magnifica che si degni fare osservare<br />

et mantenere li presenti ordini et punire li trasgressori et li detti magnifici<br />

signori priori siano tenuti <strong>la</strong>ssarne il memoriale alli successori per <strong>la</strong> loro osservanza.<br />

Item che li magnifici signori priori et gl’huomini del Numero sopra ciò deputati<br />

subito che intenderanno che alcuno in qualsivoglia modo harrà contravenuto<br />

debbano sotto pena del<strong>la</strong> perdita del<strong>la</strong> bolletta andare al signor governatore<br />

o vero luogotenente pro tempore et mandare alli superiori di Roma et instare<br />

et solecitare continuamente che si debba procedere all’esecutione delle pene<br />

predette contra li trasgressori et talmente portarsi et procedere circa a questo<br />

che li presenti ordini et capituli si habbino da osservare invio<strong>la</strong>bilmente.<br />

Item che tutti li presenti ordini siano et s’intendano fatti et inhiti et stipu<strong>la</strong>ti<br />

per patti, conventioni et stipu<strong>la</strong>tioni intervenienti et giurati fra tutti li cittadini et<br />

habitanti nel territorio di Terni et habbino forza et valore di patti et conventioni<br />

iurate veramente fatti et non per fittione o prosuntione.<br />

Item che ogni derogatione <strong>la</strong> qual forse per l’avvenire si facesse alle predette<br />

ordinationi, patti, conventioni, capitoli per il santissimo signore nostro sommo<br />

pontefice pro tempore o vero per <strong>la</strong> Sede Apostolica o vero suoi legati o vero<br />

altre persone che havessero da loro o vero altronde ordinaria o delegata facultà<br />

o giurisdittione per qual si voglia modo qualificata non vaglia né si intenda<br />

valere se non saranno prima citati nel<strong>la</strong> città di Terni li signori priori pro tempore<br />

et <strong>la</strong> communità di Terni nel general conseglio congregata et intese le ragioni<br />

di essa communità o vero in sua legitima contumacia et se altramente sarà<br />

fatta tal derogatione sia nul<strong>la</strong> et non giovi alcuna cosa et ipso iure s’intenda et<br />

sia annul<strong>la</strong>ta et revocata et che li signori priori et cittadini del Numero sopra ciò<br />

eletti et da eleggersi per li tempi, sotto pena di cento scudi d’oro per ciaschuno<br />

come di sopra da applicarsi, siano obligati mandare uno o più ambasciatori a<br />

Roma in nome del<strong>la</strong> detta comunità a nostro Signore a revocare tutti privilegi,<br />

derogationi et altre cose in contrario impetrate o da impetrarsi et possino pigliare<br />

denari da ogni luogo et da persone in qual si voglia modo reservato et prohibito<br />

per questo negotio et quelli spendere ex nunc prout ex tunc et e contra sia<br />

deliberata <strong>la</strong> bolletta et decretata per havere a spendere li detti denari.<br />

Item per osservatione di quanto di sopra è scritto si debba il tutto confirmare<br />

et ottenere da nostro signore in forma et possansi aggiungere tutte le c<strong>la</strong>usole<br />

massime circa alle pene et censure plenissime solite in simil cose et a conseglio<br />

di qualsivolglia savio et sapiente del<strong>la</strong> corte di Roma.<br />

Que omnia et singu<strong>la</strong> capitu<strong>la</strong> ordinationes ac sanctiones supradicta de verbo<br />

ad verbum alta et intellegibili voce fuerunt mandantibus dicto illustrissimo<br />

domino gubernatore ac magnificis dominis prioribus supradictis, per me cancel<strong>la</strong>-


Terni<br />

873<br />

rium substitutum suprascriptum et infrascriptum lecta, explicitis verbis, ac publicata<br />

omnibus et singulis in dicto generali consilio congregatis et coadunatis modo et<br />

forma et propriis verbis prout facta et composita fuerunt audientibus et audire<br />

possentibus supradictis omnibus de dicto generali consilio coadunatis congragatis<br />

ac assistentibus et sedentibus in sa<strong>la</strong> magna supradicta quibus sicut premittitur<br />

lectis, magnificus ac excellentissimus dominus Statius utriusque iuris doctor, supradictus<br />

unus de dicto Numero pacificorum et consilii credentie, surgens et accedens<br />

ad arrengam, accepto prius iuramento prestito sibi eidem per me notarium et<br />

cancel<strong>la</strong>rium substitutum, supradictus adscendens locum predictum, bendicto Dei<br />

Numine, ut sui moris est, ex corde invocato, consulendo dixit che se intendano<br />

confirmati li capituli fatti circa le dote, vestire et conviti et che si veda ottenere da<br />

signori superiori <strong>la</strong> confirmatione di essi con imponere anco pena di scomunicatione<br />

contra quelli contraverrando et li magnifici signori et rego<strong>la</strong>tori habbino autthorità<br />

eleggere uno o più ambasciatori a nostro signore per confirmatione di essi et<br />

spendere quanto bisognarà et del tutto se ne facci bolletta.<br />

La proposta è approvata con 68 voti favorevoli e 30 contrari.<br />

27. [1573]<br />

Riformanze<br />

Capitoli da confermarsi da nostro signore per <strong>la</strong> città di Terni<br />

1. Dos pro quacumque non superet C scuta monete.<br />

Quod in futurum pro quacumque muliere cuiuscumque gradus, status, conditionis<br />

vel etatis existat civitatis Interamnensis vel habitante in ipsa civitate, que<br />

maritabitur vel maritari debeat in seculo, non possit dari, promitti aut conveniri,<br />

neque accipi neque recipi pro dote aut nomine dotis, vel quocumque alio vocabulo<br />

seu promissione quod vel que virtualiter importet, tacite vel expresse, directe<br />

vel indirecte, ultra quingenta scuta monete de iuliis decem pro scuto, et<br />

pro mulieribus comitatus ultra ducatos ducentos ad quadraginta otto.<br />

2. Parapherna.<br />

Item quod pro mobilibus seu ariedo vulgariter nuncupato que solent dari<br />

mulieribus nubentibus non possit dari ultra valorem sexaginta scutorum monete<br />

ad iulios decem pro scuto, cum dec<strong>la</strong>ratione quod omnes panni ex lino, canapa,<br />

stuppa, <strong>la</strong>na et aliis rebus quas pro tali ariedo seu mobilibus mulier nubens<br />

habet et qui sibi dantur a suis, etiam illi quos ipsa secum seu super se defert,<br />

debeant in dicta summa computari; et ut minus in hoc possit fraus committi,<br />

predicta bona mobilia debeant extimari et appretiari a duabus vel pluribus personis<br />

expertis et praticis per priores eligendis que persone debeant 13 iuxte exti-<br />

13 Segue iurare in manu notarii qui de hoc rogabitur depennato.


874 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

mare sub pena 14 centum scutorum applicandorum, teneanturque parentes vel alii<br />

ad quos spectat ex parte mulieris nubende id notificare dictis prioribus ad hoc<br />

ut possit fieri talis electio et extimatio; et pro mulieribus comitatus non possit<br />

dari pro mobilibus seu ariedo ultra valorem viginti scutorum monete et talis<br />

extimatio fiat quando mulier 15 traducitur ad domum mariti et comprehendatur<br />

in ista summa illud ariedum seu mobile quod solet dari pro cunabulis quando<br />

mulier parit et maritus seu eius parentes teneantur acceptare dicta mobilia et<br />

ariedo absque replicatione.<br />

3. De veste.<br />

Item quia vestitus pomposus, superfluus et vanus non solum adfert damnum<br />

domibus et familiis sed etiam quod plus est contra Dei honorem et eius sancta<br />

precepta tendit, cum ipse Deus velit quod mulieres incedant in habitu et ornatu<br />

modesto et condecenti, propterea ordinatum est quod vestimentum ex panno,<br />

rascia, buratto, camelotto et mocaiale dummodo non sint cum undis, non possint<br />

ornari vel raccamari etiam in manicis neque ex auro, neque ex argento, nec<br />

ex ricaminibus, neque perlis, nec gemmis vel <strong>la</strong>pillis, etiam fictis et non veris,<br />

sed possint finiri ex sirico 16 solum a pedibus et in bustis ac in manicis et super<br />

dictum pannum non possint apponere cordule, passamania noncupata, frangie<br />

aut alie res similes et pariter non possint deferri vestes, cimarre noncupate, ex<br />

panno que sint ornate prout supra, preterquam a parte anteriori et a pedibus<br />

possintque habere duo paria manicarum ex panno prout supra, et possint etiam<br />

listari ac ornari bernie ex panno prout supra, dummodo non excedant duo brachia<br />

pro qualibet bernia, possintque etiam uti pileis ex panno simplici; et pro<br />

maiori dec<strong>la</strong>ratione huius capituli dec<strong>la</strong>ratum fuit quod non possint apponi panni<br />

super pannis in vestibus et cimarris et manibus supradictis. Quodquia contra<br />

presentes ordinationes et decreta non possint fieri vel excogitari machinationes,<br />

cautele vel fraudes per quas tacite vel expresse, directe vel indirecte, publice vel<br />

occulte, contraveniatur dictis ordinationibus ac earum menti et verbis; et omne<br />

illud quod excogitaretur vel fieret et machinaretur contra premissa et per quod<br />

dicte summe excederentur, intelligatur et sit totum nullum et invalidum ac pro<br />

non facto, nec scripto, ipso iure, absque aliqua dec<strong>la</strong>ratione ac per presumptionem<br />

iuris et de iure, adeo quod non admittatur probatio in contrarium ac intelligatur<br />

et sit totum etiam iuramentum pariter simu<strong>la</strong>tum et fraudulentum ac<br />

machinatum per fraudem et fraudandum formam, summam, verba et mentem<br />

harum ordinationum et decretorum.<br />

4. Pene.<br />

Item ne possint committi fraudes nec dari dotes, quamvis contravenientes absque<br />

alio Deum ultorem habituri sint tentando devastare ordinationes 17 ad bene-<br />

14 Segue excommunicationis depennato.<br />

15 Segue vadit ad maritum depennato.<br />

16 Corretto su panno.<br />

17 Segue ad ipsius Dei honorem et depennato.


Terni<br />

875<br />

ficium publicum introductas 18 , quod aliquis etiam si sit pater, avus vel bisavus,<br />

mater, avia seu bisavia vel supra filii, fratres, sorores, nepotes vel quicumque<br />

attinentes consanguinitatis vel affinitatis, nec quevis alia persona, amicus vel non<br />

attinens, non possit dare, promittere vel convenire quocumque modo, intuitu et<br />

contemp<strong>la</strong>tione dotis et ut fraus fiat predictis ordinationibus 19 , nec ante nec post<br />

matrimonium, sponsalia, fides, nec tractatum ipsius, nec pro dote vel pro elemosina<br />

aut pro duplicatione dotis vel pro il<strong>la</strong> dotanda, alia vice aut pro augmento<br />

dotis, nec pro dando duas vel tres aut plures dotes seu elemosinas, nec pro<br />

dono, prestito, pignore, cessione, liberatione aut quocumque alio modo, causa,<br />

titulo, via, <strong>la</strong>rgissime sumpto vocabulo, nec pecunias nec bona cuiuscumque generis<br />

que dictam summam excedant, nec etiam recipere vel accipere prout supra,<br />

et si aliquis ultra dictam summam vel quod excedat valorem dictarum summarum<br />

a quacumque persona promissum, datum vel conventum aut receptum fuerit,<br />

res seu eius promissio non valeat nec teneat aliquo modo et presumantur<br />

unacum iuramento dolose ficte et simu<strong>la</strong>te ac facte in fraudem ut supra; et nihilominus<br />

qui id promiserit non teneatur ad illius observationem, et qui illud peteret<br />

sibi in totum denegetur audientia; et pro quanto excessum foret non possit<br />

administrari iustitia nec tales audiantur; illud plus quod datum vel promissum<br />

fuerit et intelligatur applicatum fisco apostolico et gubernatori pro tempore existenti<br />

pro equali portioni et quantum sit 20 in eorum favorem valeat; dec<strong>la</strong>rando<br />

quod non possint nec debeant fieri fraudes nec machinationes contra dictum<br />

ordinem dando et promittendo res maioris pretii [pro] minori pretio quam valeant;<br />

dec<strong>la</strong>rando etiam quod non possint nec debeant fraudari nec machinari contra<br />

dictum ordinem promittendo in dictis matrimoniis seu ante vel post aut in<br />

eorum tractatibus vel conclusionibus ultra summas taxatas de relinquendo mulierem<br />

seu uxorem vel eius filios aut maritum, patrem mariti vel aliquem alium<br />

heredem aut faciendo illis substitutiones, relicta vel legata cuiuscumque generis<br />

aut de non faciendo testamentum vel decedendo ab intestato aut quod debeat<br />

habere partem aut totum post mortem ab intestato vel per testamentum, codicillos,<br />

donationes causa mortis vel inter vivos seu per quamcumque ultimam voluntatem<br />

vel aliam dispositionem, alias intelligatur contraventum prout supra; dec<strong>la</strong>rando<br />

etiam quod pater vel alia persona usumfructum vel alia iura conditionalia<br />

in aliquibus bonis non possit promittere, nec dare aliquid ultra dictas summas<br />

alicui filie, nepoti vel alie mulieri habenti nudam proprietatem seu per fideicommissum<br />

vel alia iura conditionalia non purificato in aliquibus bonis, quamvis ei<br />

vel eis daret seu promitteret sub pretextu accordii transactionis vel quod propter<br />

talem summam excedentem mulier seu uxor cederet vel renunciaret suis iuribus<br />

aut quocumque alio modo, via, titulo vel caute<strong>la</strong>.<br />

18 Segue et quo ad penas spirituales hic inferius annotatas dec<strong>la</strong>ratum est depennato.<br />

19 intuitu ... ordinationibus aggiunto sul margine sinistro.<br />

20 In interlinea quantum sit soprascritto su quicquid fuerit depennato.


876 Legis<strong>la</strong>zione <strong>suntuaria</strong><br />

5. Obligati ad dotem non teneantur ad il<strong>la</strong>m prestandam si aliunde dos<br />

proficiscitur.<br />

Item quod muliere seu uxore habente dotem quocumque modo sibi relictam,<br />

promissam vel quovis modo aliunde quam ab illis ad quos eam dotare<br />

spectat, tali causa obligati ad il<strong>la</strong>m dotandam vel ei dotem assignandam non<br />

teneantur, sed sit contenta tali dote dummodo tamen ea ascendat ad integram<br />

summam supradictam sibi datam seu consignatam vel relictam quocumque modo,<br />

et sufficiat quod sit dotata ab uno etiam si sit extraneus ad hoc ut excludatur<br />

ab omnibus a quibus posset pretendere quod sibi dos dari deberet; dec<strong>la</strong>rando<br />

pariter quod si mulier nuptui tradenda 21 haberet alia bona donata, relicta, ereditata<br />

aut iura vel hereditates, nihilominus non possit sibi dari nec promitti plus<br />

quam supra, nec sibi nec eius marito aut alteri pro eis, nisi illud tantum quod<br />

deficeret usque ad summam supradictam; sed bona predicta intelligantur pro<br />

rata esse nomine dotis et si dicta bona excederent dictam summam superius<br />

taxatam, intelligantur esse bona supradotalia ipsius mulieris maritate in seculo.<br />

Et quod mulier nubenda 22 debeat esse contenta dicta dote neque possit petere<br />

nec habere partem, neque pro parte dotis neque pro supplemento dotis neque<br />

pro legitima vel congrua dote aut eius supplementis et sufficiat quod dictam<br />

dotem habeat ab uno solo aut alia via ad hoc ut sit exclusa, nec possit plus<br />

habere [...] 23 .<br />

Augmentum dotis non pervenit ex negotiatione aut fructibus ratione exercitii,<br />

montis etcetera 24 .<br />

Dec<strong>la</strong>rando etiam quod non possit fieri fraus nec machinatio contra dictum<br />

ordinem, nec alterari dicta summa sub pretextu alicuius trafici, mercantie, artis,<br />

exercitii, societatis, montis, census, banchi, offici vel alio pretextu et fructuum<br />

eorundem, neque possit promitti dos seu [dar]i, nec recipi dos cum suis fructibus<br />

vel que sit alterata seu aucta per viam fructuum ex dictis causis vel per alias<br />

vias aut occasiones dicendo quod fuerit constituta dos iuxta ordines et postmodum<br />

posita in censibus, montibus, officiis, exercitiis, artibus, societatibus, traficis<br />

vel aliis lucris ac postea aucta, sed si dos foret constituta secundum dictum<br />

ordinem et postea ex fructibus aucta ante consumationem matrimonii, fructus<br />

sint et pertineant ad eum qui il<strong>la</strong>m posuerit ac mulier et maritus non possint<br />

habere nec damnum nec lucrum.<br />

21 In interlinea nuptui tradenda soprascritto su maritanda depennato.<br />

22 In interlinea nubenda soprascritto su maritanda depennato.<br />

23 Foro sul<strong>la</strong> carta. Segue ab intestato, sed dote data sit contenta existente, neque ex<br />

testamento, neque ab intestato aut per relicta seu legata aut fideicommissum vel per promissionem<br />

aut donationem dotis, existente masculo in pari grado aut talis masculus existeret<br />

qui pariter succederet cum dicta muliere legitimo et naturali et de aliis vel de<br />

hereditate aliorum quam illius qui eam dotat depennato.<br />

24 Augmentum ... montis etc. aggiunto sul margine sinistro.


Terni<br />

877<br />

6. Prohibitio derogationis.<br />

Item quod omnis promissio, conventio, dotatio, quocumque modo ut supra,<br />

etiam cum iuramento, ultra id quod supradictum est, facta et facienda cum conditione<br />

et in eventum, quod dictus ordo tolleretur, revocaretur, abrogaretur et ei<br />

derogaretur aut posset obtineri derogatio per superiores vel non observaretur, sit<br />

et intelligatur nul<strong>la</strong> et facta in fraudem presentium ordinationum.<br />

7. Pena plus accipientis et tempus intra quod restitui debeat dos.<br />

Item quod maritus accipiens pro dote plus quam supradictum est, ultra alias<br />

penas hic inferius contentas, amittat omne commodum quod posset sperare vel<br />

habere quocumque modo sibi relinqueretur ab uxore in testamento et etiam illud<br />

quod sibi a lege datum est, videlicet quod si receperit in pecuniis dotem,<br />

non possit astringi ad il<strong>la</strong>m restituendam, nisi transacto anno, sed in isto casu<br />

teneatur restituere totum statim post mortem dicte sue uxoris.<br />

8. Modus contractus dotium.<br />

Item ad evitandum fraudes que fieri possent ordinatum et statutum est quod<br />

aliquod matrimonium, sponsalia, pacta, conditiones et promissiones, pignora, arre,<br />

sponsalitia, dationes bonorum, dationes fidei, aut quod sint facte iuxta ordines vel<br />

contra ordines, non possint rogari, nec possint probari, nisi per instrumenta publica<br />

rogata per notarium matricu<strong>la</strong>tum in collegio et matricu<strong>la</strong> Interamnensi et assignata<br />

cancel<strong>la</strong>rio comunitatis, que dicti notarii sub penis infrascriptis teneantur<br />

assignare et dare in notam dicto cancel<strong>la</strong>rio infra quindecim dies postquam rogatus<br />

fuerit, videlicet diem, annum, personas et nomina contrhaentium, summam et pacta;<br />

dictusque cancel<strong>la</strong>rius intra quindecim dies obligatus sit notificare omnia in consilio<br />

publico seu Numero superius deputato et in tali casu non adhibeatur aliqua<br />

fides, nec in iudicio nec extra, instrumentis notariorum non matricu<strong>la</strong>torum, nec<br />

confessionibus partium etiam iuratis, nec testibus, etiam quod essent in maximo<br />

numero, nec mediatoribus, neque patribus, neque fratribus, neque religiosis, nec<br />

apochis seu cedulis, nec memoriis, neque libris, etiam quod essent facti secundum<br />