Untitled

arnold Ciqobavas saxelobis
enaTmecnierebis instituti
etimologiuri
Ziebani
VII
eZRvneba
akad. qeTevan lomTaTiZis
dabadebidan 100 wlisTavs
gamomcemloba `dedaena~
Tbilisi
2010

UDC(uak)81'373.6(051.2)
e-871
`eti mo lo gi u ri Zi e ba ni~ qar Tu li da sxva qar Tve lu ri ene bis leq sikis
is to ri ul-eti mo lo gi u ri kvle vi sad mi miZ Rvni li Te ma tu ri kre bu lia,
rom lis 6 no me ri 1987-1997 wleb Si da i beW da.
kre bu li da fuZ nda akad. qe Te van lom Ta Ti Zis ini ci a ti viT da mi si ve
re daq to ro biT mzad de bo da da ga mo i ce mo da.
ni San dob li via, rom, akad. ar nold Ci qo ba vas sa xe lo bis enaT mec ni e re bis
in sti tu tis sa mec ni e ro sab Wos ga daw yve ti le biT, kre bu lis ga mo ce ma ga-
nax lda akad. qe Te van lom Ta Ti Zis sa i u bi leo wli saT vis.
kre bul Si war mod ge ni lia ga mok vle ve bi, rom leb Sic qar Tve lur ena Ta
leq si ku ri ma sa lis ana li zi sas mox mo bi lia ro gorc mo na Te sa ve, ise ara mona
Te sa ve ena Ta sa Ta na do ma sa la.
saredaqcio kolegia:
avTandil arabuli (mTavari redaqtori)
nana maWavariani
murman suxiSvili
medea Rlonti (redaqtori)
vaJa Sengelia
iza CantlaZe
merab Cuxua
aleqsi WinWarauli
zurab WumburiZe
kompiuteruli uzrunvelyofa da dizaini
paata mamforiasi
ISSN 1987-9946

av Tan dil ara bu li
`eSu~ da ` Sua~ leq se ma Ta ur Ti er Tmi mar Te bi saT vis
sul xan-sa ba or be li a ni kbil- sit yvis bu dob ri vi gan mar te bi sas
iZ le va mis se man ti kur na ir sa xe o bebs, maT So ris _ Su a ni for ma sac:
kbi li (4, 2 qe ba) pi lo Ta, Ror Ta da mis Ta na Ta did Ta kbil Ta
ewo de bi an R o j i da Ro ris(a) kbil Ta, Ro jis sa le sav Ta g o rango,
lo mi sa da mPec Ta did Ta kbil Ta _ Su a n i da sxva yo vel Ta
kbi li ZA.
Sem deg sa Ta na do sta ti a Si Cans, rom mi Ti Te bu li for ma sa bas
fsal mun Ta wig nis sa fuZ vel ze aqvs Se mo ta ni li; xo lo gan mar teba
Ta re daq ci u li va ri an te bi iZ le va sa fuZ vels vi va ra u doT, rom
sit yva leq si kog ra fis Tvis mxo lod am er Ti ga mo ye ne biT ar un da
yo fi li yo cno bi li:
Su a ni (57, 7 fsalm.) mPec Ta da ZaR lTa ma gar ni da did ni
kbil ni ZA. Zval ni ma gar ni, did ni kbil ni mPec Ta ni B. Zva li
ma ga ri, gi na di di kbil ni (+ uka na ker Zo Ta Cab) CD. Su a ni
pi lo sa da lo mi sa da did Ta kbil Ta ewo de bis E.
`fsal mun Ta~ mi Ti Te bu li Ta vi da mux li (57, 7) ase ikiT xe ba:
`Rmer Tman Se mus rnes kbil ni maT ni pir sa Si na maT sa, da
Su a ni (Su va ni, So a n i V ) lom Ta ni Sef qu na (Sefqvnes)
ufal man~.
sul xan-sa bas gan mar te bis kva lo ba ze Zve li qar Tu lis leq si koneb
Si sit yvis Zi ri Tad mniS vne lo bad aRe bu lia `di di ( Sua) kbi li~;
ama ve dros, sa bas gan mar te bi dan ve Cans, rom es er Te u li un da ga vigoT
ro gorc mrav lo bi Tis for ma: Sua-n-i.
sit yvis mi Ti Te bu li Si na ar siT ga mo ye ne bis mxo lod es er Ti Sem-
Txve va rom das tur de bo des, Se saZ le be lia is mig veC nia elif si sis
Ta vi se bur Sem Txve vad: Su a ni kbil ni → Su a ni. am Sem Txve va Si is un da
gag ve go Cve u leb ri vi zed sar Ta u li Si na ar siT (` Sua~), rac leq si-
3

kog raf Ta zog gan mar te ba Sic Sem Txve viT ar Cans win wa mo we u li 1 , da
ma Sin sa Zi e be lic aRa ra fe ri iq ne bo da.
mag ram sit yvis (for mis) ga mo ye ne bis sxva ram de ni me sa gu lis xmo
ma ga li Tic das tur de ba bib li ur wig neb Si (Zi ri Ta dad) Tu sxva gan:
Sev mus ren Su a n i cru Ta ni da So ris kbil Ta maT Ta nata
ce bi ga mo u Re (iob. 29, 17).
na So bi sa uke Tu ri sa ni, vi Tar ca Prmal ni, le sul ari an
kbil ni mis ni da Su a n i mis ni, vi Tar ca mku e cel ni, Se musrvad
da SeW mad mda bal Ta qu e ya ni sa Ta da kac Ta gla xak Ta
(igav Ta 30, 14).
ba ge ni Sen ni _ sa bel Zo we u li sa, xo lo ub no baY Se ni _
Su e ni er ra bam, mro we u li sa na qur cen sa mim sgav se bul Su a ni
Sen ni ga re Se du mi li sa (qe ba qe ba Ta, 6, 6).
da mo arTKs oq roY da vec xli da an Tra ki wax na ge bu li da
uT le li da Su vaY pi loYsa (III mef. 10, 26 O [ Sua pi lo TaY,
mcx.].).
kbil ni mis ni kbil ni lo mi sa ni da Su a n i lek Ksa mi si sa ni
(io vel. 1, 6).
da qmna me fe man say da ri pi los Zu a li sa Su a Ta di di da
Se mo sa igi oq ro Ta rCe u li Ta (II neSt. 9, 17).
er Tgzis sam sa wel sa mo vi do da na vi Tar Sad me fi sa solo
mo ni si sav se oq ro Ta da vec xli Ta da Su a Ta pi lo sa Ta,
ya pu zu na Ta da far Sa man geb Ta (II neSt. 9, 21).
da aRe les nes maxKlni maT ni da aRe ma xu nes, vi Tar ca Su a-
n i mZKnva re Ta ni (sin. mr. 224, 3-4).
da gan ma ri nen Cu en bil wTa maT gan Su a T a mPe ci sa (rifs.
da ga i an.).
vi Tar ca So ri el Ta lom Ta aRuk ren Su a n i STag de bulman
jur Rmul sa Si na (anan. azar. mis., kon da ki).
1
il. abulaZes, rogorc Cans, arc miuCnevia is leqsikonSi Sesatanad.
4

Sef qven, Se le wen uk ve an da ma ti sa mkve riT Sem Wam ni Cven ni
lom Ta Su a n i (bes. ga baSv.).
ro gorc ilus tra ci e bi dan Cans, sit yvis (for mis) yve la ga mo yene
ba, er Ti Sem Txve vis gar da, nar Ta ni an mrav lo biTs ga ne kuT vne ba da
mniS vne lo bac Zi ri Ta dad er Tgva ria: `kbi le bi, eS ve bi~. amas ve adastu
rebs sa va ra u do sa Targmn wya ro eb Tan Se da re ba 1 :
`fsal mun Ta~ mi Ti Te bul kon teq stSi eb ra u li gviC ve nebs
malətā»āh sit yvas, rac `eSvs~ aR niS navs. ase ve gar Ce viT war mog vidgens
am kon teq stSi `kbil sa~ da `eSvs~ Zve li ber Znu li:
sxva Sem Txve veb Si Su a ni-s Se sat yvi sad eb ra ul Si er Tgan `kbile
bis~ aR mniS vne li šin najík' sit yva das tur de ba (qe ba qe ba Ta 6,
6), me o re gan _ `spi los Zvlis~ ga mom xat ve li šen'hāhb (II neSt. 9,
21). `spi los Zva li~ rom eS vebs un da gu lis xmob des, amas ber Znuli
re daq cia adas tu rebs: (neSt. 9, 21) da
(neSt. 9, 17).
aR niS nu li dan ga mom di na re, mar Tlac un da vi va ra u doT, rom
Zvel qar Tul Si ar se bu la `kbi lis~ (`eS vis~) aR mniS vne li leq si kuri
er Te u li Sua, xo lo mi si dam Txve va ama ve JRe ra do bis zmni sarTzed
sar Tav Tan (` Sua~) or gva rad Se iZ le ba iq nes ga az re bu li:
a) es aris omo ni mi is Sem Txve va (Sdr. qve moT: g. kar to zi as am
mniS vne lo ba Ta mi mar Te ba po li se mi is faq tad mi aC nia);
b) dam Txve va Sem Txve vi Tia da es ukav Sir de ba imas, rom /u/ da
/Ÿ/ Zvel qar Tul Si gra fi ku lad eT na i rad ga mo i sa xe bo da. ro gorc
vi ciT, Sua zmni sarT-zed sar Tav Si u xmo va nia. Tu vi va ra u debT, rom
` kbil~- leq se ma Si /Ÿ/ fo ne ma gvqon da, anu gvqon da SŸa, ma Sin is
da mo u ki de be li (ara o mo ni mu ri) sit yva ga mo dis (struq tu ru li analo
gi i saT vis Sdr. qŸa, sxŸa, sŸe, SŸa vi da sxv.).
ras iZ le va qar Tve lu ri idi o me bis Cve ne ba?
1
saTanado masalis mowodebisaTvis madlobas movaxsenebT q-n l. biniaSvils.
5

g. kli mo vi qarT. eSŸ _ ` eS vi~ da u kav Si ra megr. o-sq-u (* o-asqŸ-u)
(`sa Ro re~) sit yvas (kli mo vi 1964, gv. 81), xo lo b. qo ba la vam eS vi
Se a pi ris pi ra megr. Cqva-sTan (qo ba la va, 1958).
T. gam yre li Zem Se a fa sa es Se pi ris pi re be bi:
qarT. e-Sv-i for mis Se sat yvi sad meg rul Si das tur de ba Cqva (sq.:
qo ba la va 1958, 71). aqac ar mom xda ra /Sqv/ kom pleq sis mo sa lodne
li ga si si ne ba, rac, sa fiq re be lia, za nur for ma Si war mod ge ni li
Tav ki du ri /S/ fo ne mis ad re u li af ri ka ti za ci iT un da aix sne bo des.
amis gan gan sxva ve biT, ama ve /Sqv/ kom pleq sma, qar Tu li e-Sv-i formis
Se sat yvi sad war mod ge nil ma za nur Si, os qu ← *o-squ-u `sa Rore~
for ma Si ka non zo mi e ri ga si si ne ba ga ni ca da (Sdr. Zv. qarT. eSK
`ga re u li Ro ri, ta xi~, e. i. os qu\*sa-e- SŸ-e [eti mo lo gia ekuT vnis
g. kli movs] (gam yre li Ze 1959, gv. 73) 1 .
g. kar to zi am sa eW vod Se rac xa qarT. eS Ÿi:
megr. Cqva da kav Si re ba.
ama ve dros, da ma je reb lad mi iC nia megr. os qu sit yvis Se pi ris pire
ba eSv-Tan (g. kli mo vi). mkvle var ma megr. Cqva ` eS vi~ da u kav Si ra
Zv. qarT. Sua-s. mi si mi Ti Te biT, So va / Sua / Su va Zvel qar Tul Si
po li se mi u ri sit yvaa. gar da Zi ri Ta di, Cve u leb ri vi, mniS vne lo bi sa
(`sa Su a lo, So ris, Su a Si~), igi aR niS nav da `wels (sxe u lis na wils)~
da `na di ris kbils~.
aqe dan ga mom di na re, am sit yva Ta sa er To qar Tve lu ri gan vi Ta reba
ur Ti er Tkav Sir Si aris ga az re bu li: megr. *Sqo va / *Squa → Sqa
` Sua~ (T. gam yre li Ze). ama ze day rdno biT g. kar to zia aR niS navs:
`ro gorc Cans, * SqŸa da Sqa for me bi za nur Si er Tma ne Tis gver diT
ar se bob da. am po li se mi u ri sit yvis mniS vne lo ba Ta er Ti na wi li erT
va ri an tul for mas da u kav Sir da, me o re na wi li _ me o res. ker Zod,
Sqa for mas Ser Ca mniS vne lo be bi: ` Sua, sa Su a lo~ da `we li~, Sqva
ki `eS vis, na di ris kbi lis~ aR sa niS na vad iq na ga mo ye ne bu li. pir ve li
1
gamyreliZe-ivanovis monografiaSi ŠW `Rori~ da ŠW`Soba~ aris
Zireulad erTmaneTTan dakavSirebuli da mas saerTo-indoevropul * ŠỬ
ZirTan eZebneba analogia (gamyreliZe, ivanovi, II, gv. 597 [sq. q.].
6

for ma Ta vi si mniS vne lo be biT ori ve za nur ma di a leq tma Se mo i na xa,
me o re ki mxo lod meg ruls da u cavs, oRond fo ne ti ku rad cvli li
sa xiT _ spi ran tis af ri ka ti za ci iT: * Sqva → Cqva (g. kar to zia 1984,
gv. 133). sqo li o Si g. kar to zia sxvag var va ra ud sac uS vebs: Se iZ le ba
Sqa fu Zes af ri ka ti za ci as Tan er Tad xe lax la ga ne vi Ta re bi na v labi
a li (ana lo gi ad iye nebs: la Si _ laz. leS qi, megr. leC qvi `tu Ci~).
m. Cu xu am Su an-i, ro gorc er Ti a ni fu Ze, da u kav Si ra megr. Cqval-
( Cqva ` eS vi~, Cqval-ef-i) da svan. (bqv.) CqŸar- ( Cqva ` eS vi~, CqŸar-r)
fu Ze ebs. igi sa er To qar Tve lu ri saT vis * CŸal- ar qe tips va ra u dobs,
`rad ga nac C → S spi ran ti za cia qar Tul ma ga ni ca da~; xo lo ibe riul-kav
ka si u ris do ne ze, av to ris az riT, `sa Ta na do Zi ri * cŸal- saxe
o bi sa un da yo fi li yo (Cu xua 2002-2003, gv. 310-311).
vfiq robT, ueW ve lia da kav Si re ba megr. Cqva: qarT. Sua, ro gorc
for ma lu rad, ise se man ti ku rad, oRond Zv. qarT. for ma un da ga vigoT
ro gorc SŸa 1 . ama ve dros, es ar un da niS nav des imas, rom Se sa piri
pi re bel sit yva Ta kom pleq si dan ka te go ri u lad ga mov ric xoT ima ve
se man ti ki sa 2 da msgav si fo no lo gi u ri struq tu ris sit yva eSŸ- 3 .
1
vfiq robT, es ar qa u li sit yva da mi si gax mo va ne bis mdgo ma re o ba Se na xu li
iyos leC xu mur si no ni mur kom po zit Si Svar Zva li `bar klis an be Wis Zvali~:
Sva + Zva li; r gan vi Ta re bu lia, Sdr. rTxme la (imer. leCx.), rca `ca~
(leCx.), rcme li `fen Txi~ (leCx.), rwbo li `Cir qi~ (leCx. imer.), rwme la `Rero
pu ri sa~ (gur.-aWar.), for Cxi `foc xi~ (imer.), foT qvi (ja vax.) _ for Tqvi
(z. imer.) da misT.
2
ze mo gan xi lul Sem Txve veb Si eSv-i aRe bu lia Zvel qar Tu li mniS vne lo biT:
`ta xi~. mag ram TviT es mniS vne lo ba un da iyos se man ti ku ri ga da we vis (tabu
i re bis?) Se de gi da pir van de li se man ti ka `kbi li~ un da yo fi li yo. mar-
Ta lia, ami si ma ga li Te bi Zvel qar Tul Si jer ara Cans, mag ram `vis ra mi an Si~
rom das tur de ba, es si ax le ar un da iyos: `ku la mo uP da Ro ri, moh kra eSui
mker dsa da upem dis ga u po (`visr.). cxa dia, Se iZ le ba sxvag va ri va ra u dic: SŸa
sit yvis se man ti ka Sem deg ga da vi da eSŸ-ze.
3
Sdr.: fenrixi, sarjvelaZe 2000, gv. 192, 557.
7

vfiq robT, am ori for mis ( SŸa da eSŸ-) ur Ti er Tmi mar Te ba naTlad
war mo a Cens eSŸ- fu Zis xmo van Tav sar Tul war mo mav lo bas. am
Tval saz ri siT es sit yva gver dSi da ud ge ba iseT aRi a re bul faq tebs,
ro go ri caa: er qvan-i, eW v-i, i-day vi, i-Rlia, i-sar-i da sxva (To fu ria
1947, gv. 455-456). iva ra u de ba, rom leq si ku ri Zi ria SŸ-, ro mel mac
mog vca or gva ri war mo e ba: su fiq su ri ( SŸ-a) da pre fiq su li (e- SŸ).
rac Se e xe ba zan. Sqv- kom pleq sis af ri ka ti za ci as, uf ro swo rad,
mis na ir gvar war mod ge nas, es faq tia da mi si ax snis is Se saZ leb loba,
ro me lic li te ra tu ra Sia Se mo Ta va ze bu li, ar se bi Tad da mak ma yofi
le be lia (ix. T. gam yre li Ze, da sax. naSr., g. kar to zia, da sax. naSr.).
vfiq robT, ni San dob li via, rom es pro ce si Zi ri Ta dad kom pleq seb Si
gvxvde ba (uf ro Wa nur Si): leS qi → leC qvi `tu Ci~, Sqa → Cqa ` Sua~
(ma ri 1910, gv. 208), Sxu → mCxu `msxvi li~ da misT. aS ka raa, rom am
Sem Txve veb Si jer ki dev bo lom de amo ux sne li kom bi na to ru li wese
bi moq me debs 1 .
li te ra tu ra:
gam yre li Ze 1959: T. gam yre li Ze, si bi lan tTa Se sat yvi so ba ni da
qar Tve lur ena Ta uZ ve le si struq tu ris zo gi sa kiT xi, Tbilisi.
gam yre li Ze, iva no vi 1984: Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс.,
Индо евро пейский язык и индоевропейцы, т. II, Тб.
To fu ria 1947: v. To fu ria, qar Tve lur ena Ta sit yva war mo e bi dan,
IX, xmo van Tav sar To va ni sa xe le bi. _ Tsu Sr. XXX/I, Tbilisi.
kar to zia 1984: g. kar to zia, si bi lan tTa Se sat yvi so bis dar Rveva
Ta ax sni saT vis qar Tve lur eneb Si. _ mac ne.
1
ar gamovricxavT, rom megr. geSqvafa (`SerWoba~) zmnaSi Ziris pirvandeli
Sqva varianti iyos SemorCenili, anu es iyos iseTive nasaxelari zmna, rogo
ri caa ` rqena~.
8

kli mo vi 1964: Г. Климов, ЭСКЯ, М.
ma ri 1910: Н. Марр, Грамматика чанского (лазского) языка с
хрестоматиею и словарем, С-Пб.
fenrixi, sarjvelaZe 2000: h. fenrixi, z. sarjvelaZe, qarTvelur
enaTa etimologiuri leqsikoni, Tbilisi.
qo ba la va 1958: i. qo ba la va, af ri ka ti za ci i sa da de zaf ri ka tiza
ci is pro ce se bi ibe ri ul-kav ka si ur eneb Si. _ ike, IX-X, Tbilisi.
Cu xua 2000-2003: m. Cu xua, qar Tve lur ena-ki lo Ta Se da re bi Ti
leq si ko ni, Tbilisi.
Avtandil Arabuli
Toward the interrelation of ešw and šua lexemes
Summary
In different times the Megrelian kva ‘tooth” was assimilated with ešw-
(Old Georg. ‘pig’, New Georg. ‘big tooth’) and Old Georgian šua (‘big
tooth’) stems.
On the basis of the analytical material I concider, that the second word
can be read as šwa and as a result of comparing these two stems, ešw
stem must be considered to be the stem with e- prefi x: e-šw.
9

na na ma Wa va ri a ni
an Tro po mor ful ar se ba Ta sa xel wo de ba ni
3. af xa zu ri ajnˆS´ ,,sa ta na, eS ma ki~ leq se mis
war mo mav lo bi saT vis
af xa zur Si ajnˆS´ ,,sa ta nis, eS ma kis~ erT-er Ti sa xel wo de baa. aRniS
nu li leq se ma un da mom di na re ob des af xa zur Si ve da das tu re buli
ja hanˆm ,,jo jo xe Ti~ sit yvi sa gan, ro me lic, Ta vis mxriv, am ena Si
na ses xe bi un da iyos Tur qu li dan: jah nam // ja ha nam ,,jo jo xe Ti~.
jah nam > a- jnˆS´ ,,eS ma ki~, ah mar cvlis Ca var dniT, bo lo ki du ri
m-s ga u a Ci na re bi Ta da S´ fo ne mis da ma te biT. es - S´ fo ne ma, Cve ni azriT,
un da iyos am Ja mad gaq va ve bu li, myo fa di me o ris ma war mo e be li
su fiq si S´a > S´. Sdr.: san caS´a ,,ro ca un da wa vi de~, sit yvis war mosax
vi Ti mniS vne lo ba un da iyos ,,jo jo xe Ti sa, sa jo jo xe Te~.
am kon teq stSi yu rad Re bas iq cevs ag reT ve Zve li qar Tu lis leqsi
ku ri er Te u li me ma ja ni ,,Tav zar dam ce mi~, ro me lic qar Tul Si aRmo
sav lu ri enob ri vi sam ya ro dan Cans mox ved ri li.
es sit yva ,,vef xis tya o san Si~ gvxvde ba sam jer:
,,isi min dors aro ni nebs tan sa mWev rsa, me ma jan sa~ (261, 2)
,,igi xel mwi fe ma Ra li, meb rZol Ta me ma ja nia~ (1603, 2)
,,dia did Ta da maj ne ba uS ma go man viT ga a go!~ (1606, 1)
ius ti ne abu la Zis gan mar te biT, es sit yva ,,vef xis tya o san Si~ niSnavs
,,ma Za bu ne bels, Tav zar dam cems, ga sa o cars~.
sit yvis es mniS vne lo ba uc xo ar un da iyos arc af xa zu ris Cve nebis
mi xed viT: af xa zur Si aja Sa ra niS navs ,,gak vir ve bas~. Se saZ loa es
leq se mac jah nam // ja ha nam ,,jo jo xe Ti~ sit yvi sa gan mom di na re ob des.
Cven vfiq robT, rom af xa zur sa da qar Tul Si aR mo sav lu ri enobri
vi sam ya ro dan mox ved ri li es leq se me bi: ajnˆS´, ja hanˆm, me ma ja ni
10

_ gar kve u li se man ti ku ri cvli le be bis gaT va lis wi ne biT, un da momdi
na re ob des er Ti sa er To wya ro dan da es wya roa jah nam // ja ha nam
,,jo jo xe Ti, jan da ba~.
li te ra tu ra:
af xa zur-qar Tu li leq si ko ni 1954: b. ja na Sia, af xa zur-qar Tu li
leq si ko ni, Tbi li si.
an dro ni kaS vi li 1966: mzia an dro ni kaS vi li, nar kve ve bi ira nulqar
Tu li enob ri vi ur Ti er To bi dan, I, Tbi li si.
rus Ta ve li 1951: So Ta rus Ta ve li, `vef xis tya o sa ni~, Tbi li si.
Nana Matchavariani
Anthropomorphic names
3. Towards the origin of the Abkhazian
aǯnēš ‘satan, devil’
Summaru
In Abkhazian aǯnēš is one of the names of ‘satan, devil’. The mentioned
lexeme should be originated from the word ǯahanēm ‘hell’ evidenced
in Abkhazian. In its turn, this word should be borrowed from Turkish:
ǯahnam //ǯahanam ‘hell’.
My attention is also focused on Old Georgian lexical entry memaǯ
ani “shoked’ that seems to be entered in Georgian from the oriental
languages.
The supposition expressed in the paper according to which these
lexemes that entered in Abkhazian and in Georgian from the oriental
languages: aǯnēš, ǯahanam, memaǯani – taking into account certain
semantic changes, should be originated from one common source and
this source is ǯahnam // ǯahanam ‘hell’.
11

u su dan ra miS vi li
`ru su da ni a nis~ leq si ki dan
Cve ni mi za nia, gan vi xi loT `ru su da ni an Si~ da mow me bu li ori
sit yvis ( zar ba bi da qam xa) war mo mav lo ba.
zar ba bi _ (zar ba bi sa) [spars. zar baф `oq ros qso vi li] Zv. ab re-
Su mis Zvir fa si qso vi li, oq rom ke diT na ke ri, Zvir fa si far Ce u li.
erT maT gans ec va zar ba bis axa lu xi (a. furc.). [cxens] Rar das mul
ga va ze sqe li zar ba bis asa li axu ravs (S. dad.). aq ve mi Ti Te bu lia
zar ba bis win da _ `er Tgva ri Wre li win da (qegl IV, 100).
zar ba bi ar gvxvde ba sa bas Tan, xo lo `ru su da ni a nis~ teqsts
dar Tul leq si kon Si Sem deg na i ra daa gan mar te bu li: `Zvir fa si abre
Su mis qso vi li, oq roq so vi li, oq rom ke diT na ke ri far Ca~ (ru sud.
leqs.). da viT Cu bi naS vi lis qar Tul-ru sul leq si kon Si das tur de ba
zar ba bi, zar bab Ti va ri an te bi, mi Ti Te bu lia mi si spar su li war momav
lo ba da gan mar te bu lia, ro gorc `far Ca~, `zar ba bis xa ver di~
(Cu bi naS vi li 1984).
leq si ku ri er Te u li zar ba bi da mow me bu lia qar Tul we ri lo biT
Zeg leb Si:
`dia la maz gva rad eba cxe ne bi: sul zar ba bi exu raT da ab re Su mis
To ke bi eba~ (ru sud. 212,15).
`iqiT TeTrs qa la qam di sul pa ti o sa ni zar ba bi ufi nes, muS ki da
an ba ri uk mi es da Tav sa TeT ri aya res~ (ru sud. 477,18).
`...iqid gan qa la qam dis sul mZi me zar ba bi da e fi naT da iqiT-aqeT
id ga did Za li ka ci da qa li da scem des buk sa da dab dab sa~ (ru sud.
391,7).
`aris... ola ri TeT ri iez dis zar ba bi at las bab Tis er Ti~ (samarT.
III. 683,7-8).
12

`aris fi lo ni wiT li Ta da yviT liT Caq su li zar ba bi~ (sa marT.
III. 687, 2) (1712).
`sar tye li zar ba bi sa yir mi zi, Tu Cve ni Ta vi gin da, es Ca ic viT~
(qarT. epist. 37,10) (1707).
gvxvde ba ad reT ve Sal- zar ba bi: `aris Se sa mos lis ia ra Ri... fi loni
Caq su li iez dis Sal-zar ba bi sa Ta vis Se fe re bu lis aSi i Ta er Ti~
(sa marT. III. 682,3) (1712).
sa a na li zo sit yva das tur de ba ru sul Sic. rus. зарбав, изарбав
< Turq. zar baf. Tur qul Si ki Se su lia spar su li dan (fas me ri, II,
1967, 80).
zar ba bi qar Tul Si spar su li eni dan aris na ses xe bi. spars. zarbaft
spar su li enis gan mar te biT leq si ko neb Si gan mar te bu lia, rogorc
`far Ca, mo oq ro vi li qso vi li~ (ru bin Ci ki 1983; bor ha ni 1983).
spars. zar-baft kom po zi tia da Sed ge ba ori kom po nen ti sa gan: zar
`oq ro~ + baft aw myo dro is fu Ze zmni dan baf tan 1. `qso va~, 2. `Sekvra~,
3. `da Zax va, dag rex va~.
qam xa (qam xi sa) [spar. kam kha] ab re Su mis fe ra di qso vi li. `Sen sa
da sa wa iy va nen Svi di wlis sa val gza sao, Se uk vren xel sa da fexsa,
Se a cur ve ben zRva sao..., imi si qam xis sar tye li gars Se mo ur tyams
zRva sao~ (xalx.). adi, qa lo, maR la xe sa, Ca mo ya re bro we u li, Ca mo di
da gverds mo mi jeq, qam xa mog ce da we ri li (xalx.) (qegl. VII, 251).
qeg lSi gvxvde ba, ag reT ve, qam xa-at la si ( qam xa-at la si sa), qam xa da
at la si. `raT ar na xav Sen dar baz sa Te mur xa nis age bul sa, qam xa-at-
lass raT ar na xav, in do e TiT mo ta nil sa~ (xalx.) (qegl. VII, 252).
qam xa `sa xe e bi a ni qso vi lia ab re Su mi sa~ (ru sud. leqs.). sul xan-saba
or be li a nis leq si kon Si gvxvde ba qam xa: qam xa `naq so via, aq ve mi Ti-
Te bu lia xam xa va ri an ti: `oq roq so vi li qam xa zed~ (sa ba). sa a na li zo
sit yva gvxvde ba d. Cu bi naS vi lis qar Tul-ru sul leq si kon Si da
gan mar te bu lia, ro gorc `ab re Su mis naq so vi~ (Cu bi naS vi li, 1984).
qam xa das tur de ba qar Tul li te ra tu rul Zeg leb Si:
13

`...Zvir fa si stav ra, nax li, qam xa, at la si aki des oras sa spi lo sa...~
(ru sud. 71,12).
`...go rad da go rad eya ra Tval-mar ga li ti, stav ra, qam xa da atla
si~ (ru sud. 89, 80).
`...das ces sa xel mwi fo kar ve bi stav ri sa da mra va li sxva qam xi sa
da at la si sa~ (ru sud. 220, 32).
`iyo sa pal ne naq so vi
mis ca at la si, qam xa ra...~ ( io seb-z. 117, 2).
`ah ki des as sa aq lem sa, jo reb sa sa qo ne lia:
stav ra, qam xa da at la si, _ srul an ga ri Si Zne lia~ (S.na me, 267,2).
qam xa qar Tul Si na ses xe bia spar su li sit yvi dan kamkha, ro melic
m. mo i nis spar su li enis gan mar te biT leq si kon Si gan mar te bulia,
ro gorc mo xa tu li da fe ra di qso vi li, ro mel sac pa ta ra xao
aqvs ( Mo ‘in, 1996).
spar su li kam kha kom po zi tia da Sed ge ba ori kom po nen ti sa gan:
spars. kam `co ta~, `mci re~ + spars. xab `xao, bew vi~.
zar ba bi da qam xa qar Tul Si axa li spar su li eni dan Cans Se mosu
li.
14

li te ra tu ra:
Cu bi naS vi li 1984: d. Cu bi naS vi li, qar Tul-ru su li leq si ko ni,
Tbilisi.
Bor han 1983: Bor han-e Qa te`, III, Teh ran.
Mo ‘in 1996: M. Mo ‘in, Far hang-e far si.
sa ba 1993: s. s. or be li a ni, leq si ko ni qar Tu li, II, Tbilisi.
qegl. 1695: qar Tu li enis gan mar te bi Ti leq si ko ni, to mi IV.
qegl. 1962: qar Tu li enis gan mar te bi Ti leq si ko ni, to mi VII.
fas me ri 1967: М. Фасмер, Этимологический словарь Русского
языка, М.
ru bin Ci ki 1983: Персидско-русский словарь, под редакцией
Ю. А. Рубинчика, М.
Se mok le ba Ta gan mar te be bi:
ru sud.: ru su da ni a ni, ilia abu la Zi sa da iva ne gi gi ne iS vi lis redaq
ci iT, Tb., 1957.
S. na me: Sah-na mes anu me fe Ta wig nis qar Tu li ver si e bi, to mi I.
teq sti ga mos ca, wi na sit yva o ba da leq si ko ni da ur To ius ti ne abula
Zem. Tb., 1916.
qarT. epist.: qar Tu li epis to lu ri wya ro e bi (XVsa u ku ne _
1762w.): qar Tu li epis to lu ri wya ro e bis kor pu si, I. Se ad gi na, ga mosa
ce mad mo am za da, ga mok vle ve bi da Se niS vne bi da ur To ma mi sa ber-
ZniS vil ma. Tb., 1989.
io seb-z.: g. ja ko bia, io seb-zi li xa ni a nis qar Tu li ver si e bi (kriti
ku li teq sti leq si ko ni sa da sa Zi eb le bis dar TviT), pir ve li nawi
li (teq ste bi). tfi li si, 1927.
sa marT. III: qar Tu li sa mar Tlis Zeg le bi, to mi III. sa ek le sio saka
non mdeb lo Zeg le bi. teq ste bi ga mos ca, Se niS vne bi da sa Zi eb le bi
da ur To prof. i. do li Zem. Tb., 1970.
15

Rusudan Ramishvili
Some words from the lexicon of “Rusudaniani”
(zarbab and kamkha)
Summary
The article discusses the origin of two words (zarbab and kamkha).
The Georgian language verifi es the versions zarbabi, zarbabti defi ned
as “precious cloth, brocade, golden fabric”. Georgian zarbabi has been
borrowed from the Persian language. Pers. zarbaft is a composite
word comprising two components: Pers. zar “gold” + Pers. baft Present
tense base form of the verb baftan 1. to knit, 2. to tie, 3. thread, to spin.
kamkha in Georgian has been borrowed from the Persian language.
We encounter kamkha, xamxa forms defi ning “silk fabric”. Persian
kamkha is a composite which comprises two components: Pers. kam
“little, small” = Pers. xab “nap”, “fur”.
Supposedly zarbabi and kamxa in Georgian have been borrowed from
the new Persian language.
16

medea saRliani
erTi uZvelesi svanuri sakulto terminis
( æiTin/ uTin/ iTin/ Y é Tin/ é Tin/ l é Tin)
warmomavlobisaTvis
(struqturul-semantikuri analizi
eTnografiuli masalebis safuZvelze)
sva neT Si, ro gorc eT nog ra fi u li li te ra tu ri da naa cno bi li,
Cve nam de moR we uli war mar Tu li xa si a Tis sam loc ve los mi wis ze da
na ge bo bis erT-erT Zi ri Tad tips æi i Ti ni| iTi ni war mo ad gens, romel
sac ageb dnen ro gorc sa kul to ad gil ze, ase ve mTis uRel texi
leb sa da ga da sas vle leb ze, sa na di ro eb Si, sax leb Si da a. S. (ma kala
Tia 1977, 32).
ase Ti sa lo ca vi ni Se bi dRem dea Se mor Ce ni li sva ne Tis TiT qmis
mTel ter ito ri a ze, ro mel Ta ga nac zo gi war mar To bis dro in de li
un da iyos, zo gi ki Se da re biT axa li, anu qris ti a nob is Sem dgom
dro in de li.
qris ti a nul ek le si a Ta di di na wi li, cno bil mkvle var Ta Tvalsaz
ri siT (iv. ja va xiS vi li, n. ber Ze niS vi li, g. Cu bi naS vi li...), age bulia
war mar Tul sam loc ve lo Ta ad gil ze, ra zec met yve lebs sva ne-
Tis zo gi erT Tem Si (uS gul Si, mu lax Si, wvir mi Si, eli Si, adiS Si...)
qris ti a nul sam loc ve lo Ta gver dze Se mor Ce ni li ze mo da sa xe lebu
li uZ ve le si war mar Tu li sam loc ve lo æi i Ti ni| iTi ni, ro me lic
sva nu ri enis di a leq teb Si sxva das xva fo ne ti ku ri va ri an te biT dastur
de ba:
bz. æi i Tin/ iTin/ ÎéTin, bq. éTin/
léTin, lSx. uTin, æi i Tin, éTin,
lnt. æi i Tin, Col. uTin, æi i Tin, iTin `niSi salocav adgilze, bor-
17

Zi kiT aSe nebuli seniani Senoba, ro melSic asvenebdnen jvars an
xa tebs~. mag.:
balszemouri
niSgæëÎ so fe lis ga ií ru lðmzér æi i Tin lég `Cvens so fel Si
ori sa lo ca vi ni Si dgas~
al lðmzér æi i Tin gun jæi nel li `es sa lo ca vi ni Si Za li an
Zve lia~
lðmzér æi i Tinðrs aTxëÎ agemx Sæanðr `sa lo cav ni Sebs ax lac
aSe ne ben sva ne bi~
laSxuri
am Sa Cuqæên æi i Tin lïgên i eCa fëdÎas xæag médad mu si mîry
ryæams
(sv. qrest., gv. 238, 28) `amis qveS sa lo ca vi ni Si id ga da mas Tan
(`imis~) ax los va Se neb diT (`v-a-g-eb-d-i-T~) Tov lis koSks~
cacxæ... Cuqæên æiTin
lïgên... (sv. e. qr.) `cacxvis qveS sa loca
vi niSi idga~
ame Cuì æi i Tin lïgên (sv. qrest., gv. 238, 31) `aqac sa lo ca vi niSi
id ga~
jgérêgi gi say dri na gem Ji aT xe uTin lïg (lSx. 50) `wmin da gi orgis
na say dral ze (`a-na-g-eb-ze~) ax la sa lo ca vi ni Si dgas~
lentexuri
e eC qad ame Cu æi i Tin légda
`ma nam de aq sa lo ca vi ni Si id ga~
æi i Tin Ji xæaS
æed mutæðrs
`sa lo cav niS ze van TebT san Tels~
Coluruli
u l æi i Tins amëÎ igemx Ca mo sax le bul Sæa nar `sa lo cav niSs aqac
aSe ne ben (`i-g-eb-en~) Ca mo sax le bu li sva ne bi~
æi i Tins xo Sa na Rald cxe ki pil Ji igemx `sa lo cav niSs uf ro metad
tyis pi ras (` pir-ze~) aSe ne ben (`i-g-eb-en~).
18

al sqve mo sva neT Si ki, ram de na dac Cven Tvis cno bi lia, æi i Tini sakul
to na ge bo bi sa da sa lo ca vi ni Sis fun qci iT ar gvxvde ba, Tum ca
ter mi ni éTin| léTin
ga mo ye ne bu lia ni Si sa da sa ma nis aR sa niS na vad,
e. i. es aris ma Ra li qva, mi wa Si Ca so bi li ise, rom ka cis si maR li sa
Cans mi wis ze moT. ase Ti niS ebi, ro gorc am bo ben, uf ro ga da sas vleleb
zea (ma Ral mTeb sa da uRel te xi leb ze) ga keT ebu li. uT vi ris
ga da sas vlel ze sa mi ase Ti ni Si fiq sir de ba, ris ga moc am ga da sasvle
lis aR mo sav le TiT mde ba re erT-erT ula ma zes mTas sa xe lad
éTnðr dar qme via.
1993 wels svan eT Si eq spe di ci a Si yof nis dros Cven mi er sofel
nak ra Si ve ne ra vib li a nis gan Ca we ril erT-erT teq stSi kes riS
léfðSd
(` ke isr-is na qe ba ri~) da va fiq si reT léTnðr ter mi nic. mag.:
kes riS léfðSd
ðdgils xaS xa. ame Cu jæi nel nðlzig li. So ma
ame Cu dæi siS lig ne ox bi na, eC qas ax qe fax lðlzi lzi gald Ji. eC xen Cu,
léTnðrxen Cu, lébne Sdéxir Te Cu, Tix iS milðr lémðr, al milðrTeÎ
sga sga lémgæe Sinx naSgæs i Sdéxir Te Cu Cu lémfiS
ædinx.
eji milðr aT xeÎ Cu lix `ke is ris na qe ba ri ad gils hqvia. aq Zve li
na mo sax la ria. rod esac aq TrTvi lis da de ba (`dg-om-a~) da uw yia, ma-
Sin iqi dan ay ri lan (`sa mo sax lod~). iqi dan, luT in ebi dan, daw ye bu li
Sdi xi ram de, Ti xis mi le bi yo fi la, am mi leb Si Ca as xam dnen Tur me
(`Ca nas xa man~) rZes (`naw vels~) da Sdi xi ram de Ca uS veb dnen xol me
(`Ca naS ve ban~). is mil ebi ax la caa (`qe ari an~)~.
Ca na we ri dan Cans, rom éTnðr ter mi nis pa ra le lu rad léTnðr-ic
das tur de ba. es uka nas kne li ter mi nia gav rce le bu li so fel cxumar
Sic da iqac igi ve mniS vnel oba aqvs.
ro gorc Cans, cxu mar Si erT-er Ti cno bi li mTis ` léTler~ Tler~-is
sa xel wo de bas swo red éTin| léTin
da e do sa fuZ vlad, rad ga nac im
mTa Si ram de ni me ase Ti ni Sia bu neb ri vad aR mar Tu li. ro gorc So Ta
saR li a nis gan Ca vi we reT:
léTler laxæs xaS xa, am xaæ so fel xen qa masðrd xo zi. ame Cu li
ba Cem laâæmÎðS xun ðr, jgérðgiS giS laâ æmi lémgen. eC xen nðâid xðt
19

laf syaldðS Tðrglez riS laâ æmiÎ sga zi, Ji xðÎra laxæ léTler
_ luT le ri mTas hqvia, sof li dan iqam de (`aqeT~) di di man Zi lia
(`blo mad u-Z-ev-s~). aq aris qvis sa lo ca vis sa Zir kve li (`sa Zir kvlebi~),
wmin da gi or gis sa xe lo bis ek le sia (`sa lo ca vi~) mdga ra. iqi dan
wa mo Re bu li xa ti laf syal dis mTa v aran ge lo zis ek le si a Si brZan deba
(`Z-ev-s~), awe ria `mTa luT le ri~.
laxæ léTlers baC ðrJi li nax taæ ðrSal kalxmðr. is ko rex, ere
eS xu dreæ qa al ðdgil Ji zuR æa a lémðr i ejis oT cæi ra mi Ca nazæ
baC ðrJi. me ur ne o bas ame Cu æeTx
æmal xor da am zaæ xen qa qa mi zald.
laxæ léTlers masðrd Wye ru wæa i xo Ca laT xæar
ðdg
Î ðr r lix
_ mTa luT ler Si qveb ze aris ga mo sa xu li (`na-xat-eb-iv-iT~) Tevze
bi. fiq rob en, rom erT dros am ad gi las zRva yo fi la da imas
da u to ve bia Ta vi si kva li (`na va li~) qveb ze. me ur ne o bas aq sa qo ne li
(`oTx-ma-val-i~) hyav da zaf xu li dan Se mod go mam de. mTa luT ler Si
bev ri kir qva mo i po ve ba (`iSo ve ba~) da kar gi sa na di ro ad gi le bia.
mox se ne bis Zi ri Ta di mi za nia aR niS nu li sa kul to ter mi nis rogorc
struq tur ul-se man ti ku ri ana li zi, ase ve mi si ge ne zi sis garkve
va.
ro gorc cno bi lia, io seb yif Si Zem jer ki dev ga su li sa u ku nis
da saw yis Si (Кипшидзе 1914, 240) erT ma neT Tan Se a pi ris pi ra qar Tuli
Ten-eb-a; gan- Ten-a (`ga Ten da~) da meg ru li Tan-af-a (`Ten eba;
gan Ti a di; aR dgo ma); go-Tan-d-u (`ga Ten da~); go-Tan-el-i (`ga Tene
bu li~) for me bi, xo lo ar nold Ci qo ba vam ga mo av li na la zu ri
eq vi va len ti Tan-af-a (`na Te ba; Te ne ba~); Tan-u-n (`ana Tebs~); qo-dolo-Tan-u
(`ga a na Ta~); m-Tan-ur-a (`ci ci na Te la~); do-lo-Tan-er-i
(`ga na Te bu li~); do-Tan-ur-i (`gan Ti a di~) (Ci qo ba va 1938, 277). Semdgom
Si qar Tul-zan ur Se pi ris pi re bul ma sa las, mi u xe da vad qar Tuli
da sva nu ri fu Ze e bis se man ti ku ri sxva ob isa, gi or gi kli mov ma
da u ma ta sva nu ri enis mo na ce me bic: li- Tn-e (`da ba de ba; ga C ena~); a-x-
Ten-an (`ga uC nda~); lé- Tn-e (`ga Ce ni li~; Seq mni li~); li- Ten/ li- Tn-e
(`ga mo Ce na~); o-x- Ten-i (`ga mov Cnde bi~); qa i- Tn-e (`ga mo i Cens~); le-
20

Tn-e (`ga mo sa Ce ni~...) (ЭСКЯ, 92). man ve * Ten- (ЭСКЯ, 92) da * Ten-/ Tn-
(Kli mov 1998, 68) ar qe ti pe bi aRad gi na sa er To qar T vel uri fu Ze-enis
do nis Tvis, xo lo qar Tul-za nu ri er Ti a no bis xa ni saT vis * Ten- ar qet
ipi (ЭСКЯ, 92) da * Ten-eb-a (Kli mov 1998, 68).
io seb yif Si Zis, ar nold Ci qo ba va sa da gi or gi kli mo vi se u li
da kav Si re ba sa e naT mec ni e ro li te ra tu ra Si dRem de da ma je reb la daa
miC ne u li.
am ram de ni me wlis win sa mec ni e ro mi moq ce va Si war mod ge nil iq na
gans xvav eb uli da kav Si re ba: sva nu ri lë-T
(bz., lSx.), le-T (bq., lnt.)
`Ra me~, lë-T-i
(bz., lSx.), le-T-i (bq., lnt.) `wu xel~: qar Tu li
T-ev-, T-en-, m- T-en-i, sa- T-ev-i : za nu ri T-an- `Ten eba~, o- T-an-unan-s
`Ra mes aTevs~, g-i-f- T-an-e `Ra me va Tie~, T-an-af-a `aR dgo ma~
(Cu xua 2000-2003, 106), ro me lic, av to ris Tval saz ri siT, ar ga moric
xavs qarT. T-ev-/ T-en- : zan. T-an- : svan. T-aæ- `ga Ce na~ fu Ze Ta
er Ti a no bas (sar jve la Ze 2000, 231-233). igi mxo lod mis Se saZ lo
eti mo lo gi ur kav Sir ze mi u Ti Tebs sva nur lë-T/
lë-T-i
`Ra me, wuxel~
leq sem eb Tan _ svan. T- `Te va~ → lë-T(i) `sa Te vi~ → `Ra me~
(Cu xua, iq ve).
Cve ni dak vir ve biT, re kon stru i re bul * Ten- * Ten-/ Tn- Zir Tan unda
iyos da kav Sir eb uli sva nur Si sa yo vel Ta od gav rce le bu li uZve
le si sa kul to na ge bo bis, sa lo ca vi niS is, sa xel wod eb iT cno bi li
ter mi ni æi i Tin/ uTin/ iTin/ éTin/
ÎéTin/
léTin, ro mel Sic - Tin Zi ri
ga mo i yo fa da se man ti ku rad igi vea, rac mi Ce ni li, mi Ti Te bu li adgi
li.
sva nur Si gav rce le bul sxva das xva di a leq tur na ir sa xe o be bidan
amo sa val for mad mig vaC nia bal sqve mo u ri ga sub stan ti ve bu li
lé- Tin, ro me lic, Cve ni az riT, mom di na re obs nam yo mim Re o bis
for mis gan lé- Tn-e `da ba de bu li, ga Ce ni li, mi Ce ni li, mi Ti Te bu li~,
rom lis ga nac Cans na war mo e bi da nar Ce ni sa a a na li zo va ri an te bi sxvadas
xva fo ne ti ku ri sa fe xu reb is gav liT.
21

o gorc cno bi lia, sva nur Si nam yo mim Re o bis sa war mo eb lad ramde
ni me afiq si das tur de ba: lé- _ -e, mé- _ *-e, na- _ -{a}. amaT gan
`lé- _ -e Cve u leb riv gvev li ne ba nam yo wyve til Si -e-Ti na war mo eb
da Tan xmo van-xmov nis an xmo van-Tan xmov ni sa gan Sem dgar fu Ze eb Tan
( lémê/are
`mom za de bu li~; léTe,
qs. léTie'lSx.
léTii
`mom ki li~;
bz. qa lugæeh,
ecer. qa légeh, lnt. lug æe `daf qu li~), magram
nam yo wyve til Si III p. -e mok ve cil da Tan xmo van kom pleq si an
fu Ze eb Tan lé- gvxvde ba, su fiq si -e met wi lad da kar gu li Cans,
rac um la u tiT das tur de ba. II jgu fis moq me de bi Ti gva ris fu Ze-
Ta i grZel de ba ( lé-dgðr/ ar `mkvda ri~, `mok lu li~; léSix| léSxe
`dam wva ri~; létìx,
létix
`dab ru ne bu li~)~, Tum ca gvxvde ba pa rale
lu ri for me bic: zs. lélfa lfa re|zs., lSx. lélfðr/ ar ← lnt.
lélafðr{e} `da fa re bu li~ (To fu ria 2002, 197). sa e naT mec ni e ro
li te ra tu ra Si mim Re o bis Ta na med ro ve sis te mis Tval saz ri siT unika
lu ri e. w. nam yos mim Re o ba ar qa u li niS ne bis Sem cve la daa miC neu
li (ara bu li 2001, 178).
ro gorc ze moT iT qva, sa a na li zo leq se ma léTin < lé- Tn-e -e
su fiq sis da kar gvis Se de gad. aR niS nu li su fiq sis da kar gvis Sem deg
fu Ze Si Tav moy ril Tan xmo van Ta So ris gaC nda i, ro me lic sru li ad
mo u lod ne li iyo. léTen
for mis ma giv rad mi vi ReT léTin
(Sdr.
lnt. léTe ne). sa in te re soa ub ra lod (e/i) xmo van Tmo nac vle o bas Tan
gvaqvs saq me, Tu asi mi la ci as Tan?
Se saZ loa, Zi re u li i wi na ma val i' sTan asi mi la ci is Se de gic iyos,
Tum ca léTin
for mis ar se bo ba am Se xe du le bas dab rko le bas uq mnis.
rac Se e xe ba bal sze mo ur di a leq tSi da das tu re bul Îé- Tin leqse
mas, igi mi Re bu li Cans léTin
for mis gan l → Î (Sdr. qarT.
lurj-i → svan. ÎérJi, qarT. (qarT.) las-a → svan. ÎénSi, ix.
m. Cu xua, qar Tve lur ena-ki lo Ta Se da re bi Ti leq si ko ni, Tbi li si,
2000-2003), xo lo bal sqve mo ur-laS xu ri é- Tin ki mi Re bu lia l's
fo ne ti ku ri da kar gvis Se de gad.
22

sa a na li zo fu Ze Ta fo ne ti ku ri tran sfor ma cia Sem de gi sa xiT
Se iZ le ba war mo vid gin oT:
lé- Tin
bz. Îé- Tin > bq., lSx. é- Tin er Ti mxriv
* lu- Tin > lSx., Col. u- Tin > bz., lSx., lnt. æi-
Tin >
bz., Col. i- Tin me o re mxriv
vfiq robT, so fel cxu mar Si da fiq si re bu li erT-er Ti cno bili
mTis sa xel wo de ba léTler-s swo red sa er To-qar Tve lu ri rekon
stru i re bu li * Ten- * Ten-/ Tn- Zi ri un da das de bo da sa fuZ vlad,
ra zec met yve lebs is faq ti, rom aR niS nul mTa Si ram de ni me ase-
Ti ni Sia bu neb ri vad aR mar Tu li da iq ve gvxvde ba na ek le si a ric _
jgérðg léTler
`luT le ris wmin da gi or gi~, ro me lic uf ro amya
rebs Cvens va ra uds.
li te ra tu ra:
To fu ria 2002:
To fu ria 2002: v. To fu ria, Sro me bi, II, Tbi li si.
To fu ria, qal da ni 2000:
To fu ria, qal da ni 2000: v. To fu ria, m. qal da ni, sa nu ri leq siko
ni, Tbi li si.
li par te li a ni 1994:
li par te li a ni 1994: a. li par te li a ni, sva nur-qar Tu li leq si koni
(Co lu ru li ki lo), Tbi li si.
ma ka la Tia 1977:
ma ka la Tia 1977: m. ma ka la Tia, sva ne Ti, I, ma sa le bi ma te ri a lu ri
da su li e ri kul tu ris Ses wav li saT vis, war mar Tu li xa si a Tis zo gier
Ti sa kul to Zeg li sva neT Si, Tbi li si.
Ci qo ba va 1938:
Ci qo ba va 1938: arn. Ci qo ba va, Wa nur-meg rul-qar Tu li Se da re bi Ti
leq si ko ni, Tbil isi.
Cu xua 2000-2003:
Cu xua 2000-2003: m. Cu xua, qar Tve lur ena-ki lo Ta Se da re bi Ti
leq si ko ni, Tbil isi.
23

fen ri xi, sar jve la Ze 2000: h. fen ri xi, z. sar jve la Ze, qar Tve lur
ena Ta eti mo lo gi uri leq si ko ni, Tbi li si.
Кипшидзе 1914: И. Кипшидзе, «Грамматика мингрельского
(ивер ского) языка с хресто матией и словарем»: «Материалы по
яфе тическому языкознанию», VII, Санкт-Петерсбург.
Климов 1964: Г. А. Климов, Этимологичекий словарь картвельских
языков, Москва.
Kli mov 1998: G. Klimov, Etimological Dictionary of the Kartvelian
Lan gu a ges, Ber lin/New-Vork.
Medea Sagliani
Towards the origin of one ancient Svan cultic term
(witin// utin//itin//jˆtin//ˆtin // lˆtin)
(structural-semantic analysis in the
ethnographic material basis)
Summary
As it is well known from the ethnographic literature in Svan one of the
basic type of a heathen praying-house survived till our time is witini//
itini that was used to build on a cult place as well as on mountain
passes, on hunting places, in houses, etc.
According to viewpoints of outstanding researchers (Iv. Javakhishvili, N.
Berdzenishvili, G. Chubinashvili…) the great part of Christian churches
are built on the places of heathen praying-houses. These viewpoints
are supported by the abovementioned ancient heathen praying-house
witini along with the Christian praying-houses in some Svan villages
(Ushguli, Mulakhi, Tsvirmi, Eli, Adish…). and which is attested in Svan
dialects in the form of different phonetical variants.
24

The point of the paper is to investigate a structural-semantic analysis as
well as the genesis of the mentioned cultic term.
According to my observation the well-known term (witin// utin//itin//
jˆtin//ˆtin//lˆtin) which is the name of an ancient cultic building, a
praying-house spread in Svan, must be connected with *ten- *ten-/
tn- root reconstructed by outstanding researchers and in which a root
-tin is distinguished and semantically it is the same as ‘an assigned,
indicated place’.
25

murman su xiS vi li
26
er Ti dar gTa So ri si ter mi nis Se sa xeb
sa mec ni e ro li te ra tu ra Si aR niS nu lia, rom qar Tu li leq si kis
mniS vne lo va ni na wi li dar gob li vi mi mo xil vis obi eqts war mo ad gens
(foC xua 1974, 213). bev ri ase Ti leq si ku ri er Te u li Cve ni yo fi Ti da
su li e ri cxov re bis re a li ebs war mo a Cens da sa nam ama Tu im dar gis
sfe ro Si dam kvid rde bo da gar kve u li gza aqvs gav li li sit yvi dan
ter mi nam de. amaT gan zo gi er Ti dar gTa So ris ter mi na dac mo i az reba.
ase Ti leq si ku ri er Te u li Cans wken t a _ wveT-wve Tad ri sa me
Jon va: mu wu kis wken ta `mu wu kis ga moPmo ba~ (sa ba).
`sit yvis ko na Si~ wken t a -s xel na wer Ta re daq ci e bis mi xed viT
or gva ri (Tum ca Si na ar sob ri vad msgav si) gan mar te ba ax lavs: m u wukis
ga moPmo ba ZA, mu wu kis ga mok vne sa BCD. leq si kon Si
sa bas da mow me bu li aqvs ama ve fu Zis wken t i for mac: rZe Zvirad
mde ni ZAB, rZe wve TiT mde ni CD. wken ta, sa bas
gan mar te bi dan ga mom di na re, s a me di ci no sfe ros ga ne kuT vne ba,
wken ti _ me sa qon le o bis leq si kis kuT vni le ba Cans.
sa ba se u li wkent-i/ wken t a leq se ma Ta ori ve mniS vne lo ba gaer
Ti a ne bu li sa xiT ga da su lia ni ko da da viT Cu bi naS vi le bis leqsi
ko neb Sic: wken ta (vswkent) wve la fu ri sa, ro mel sac rZe wve Tad
mos di o des. || ( hswkents) mu wu kis ga mo ku ne sa ga sas qdo mad (n. Cu bi naSvi
li 1961).
wken ta (vhwkent)... vhswkentT, viw ve le bi naw yvet-naw yve tad
(iT qmis fu ris Zu Zus Tvis); О корове: доится с перерывом; сочить,
hswkents muwuki, рана налившись кровью хочет прорваться (d.
Cu bi naS vi li 1984).
isic un da vTqvaT, rom d. Cu bi naS vi li, ise ro gorc n. Cu bi naS vili,
wken t a sit yve biT gan mar tavs Cqme t a -sac da am gan mar te biT

wkent _ fu Zis amo sa val mniS vne lo ba sac mi a niS ne ben. Sdr., Cqmet
a _ vsCqmet, brwke na, wken ta щипать, ущиплять (n. Cu bi naS vi li
1961).
Cqme t a (vhsCqmet, -te), z.m. vup rwken, vhswkent ущипнуть (d.
Cu bi naS vi li 1984).
wken ta Se ta ni lia `qar Tu li enis gan mar te biT leq si kon Sic~
_ `wveT-wve Tad ri sa me Jon va~. mu wu kis wken t a war mod ge ni lia
ro gorc idi o mi sa ba se u li gan mar te biT da axa li or Tog ra fi iT:
mu wu kis ga mox mo ba. da mow me bu lia ag reT ve: Ca mow ken ta...
kuTx. (qarTl.) Zro xis Ca mow ve la xel me o red mo ge ri se bis Sem deg
(qegl VIII).
wken t a da mis gan na war mo e bi for me bi das tur de ba qar Tu li
enis sxva di a leq teb Sic da mas Zi ri Ta dad mow ve lis, ga mowve
lis mniS vne lo be bi udas tur de ba: Tum ca da fiq si re bu lia sxva
mniS vne lo be bic.
sa Ta na do ma sa las war mo vad genT pir vel rig Si `qar Tlu ri di a-
leq tis leq si ko nis~ (1981) mi xed viT:
mow ken tavs: ga mow ve lis (Zro xas). Zro xa mow ken t e da me re
sa ca gin da, iq wa di (mer.).
mow ken ti li: qi la Si co ta mow ken ti l i rZea da aa du Re
(mer.).
mo saw ken ti: er Txel mo saw ken t i dam rCa Ce mi Zro xa, me o re
dRes uk ve aRar mi ka reb da.
iw ken te ba: Za li an co tas iw ve lis (Zro xa). ma Su a ma, co tas Ra
iw ken te b a da Cem bav Sveb ar hyof niT. ara maq ga sa yi di (ig.). dRe Si
or Ca req sRa iw ken te ba, ro ca cxra Ca re qas iw ve li da; ag reT ve
br., ka ral., mejvr., wilk.
Ca mow ken tavs: wveT-wve Tad Ca mow ve lis, Ca mo wu ravs, ro ca
co ta rZe ud gia da mo saw ve lad arc ki Rirs, it yvi an Ca mow kenteo
(tyv.). ax lo ar mi ka refs, ro ori o de wve Ti rZe Ca mov wkent
o (mer.).
27

Ca mo iw ken te ba: co ta Ca ma iw ken ta wu xe li sa, ar vi kar qa
ar aZo ves, Tu ra aris? (er Tawm.).
Ca mow ken ti li: ka me Ci C a mow ken ti lia, Ro re bi naW me bi
ari an, ra Ra ga va ke To? wa val zeiTa (ka ral.); ag reT ve tyv.
ga mo iw ken te b a _ ga mo i wu re ba, ga mo i wo ve ba. m u wu ki ro
ga moS re ba, su ga mo va Cir qi, it yvi an ga mo iw ken tao (br.) (qarTl.
1981, 110).
qar Tlur Si wken ta ix ma re ba ro gorc `ga mow ve lis~, ase ve
mu wu kis wken tis mniS vne lo bi Tac.
xev su ru li:
`mew ve li sa qo ne li Se iZ le ba ud ga mi iyos _ rZe hqon des, mag ram
ar iZ le o des. sa qo ne li ro gaS ro bas da a pi rebs da co ta rZes rom
iZ le va, `zis var aRar ud gas, iw ken te bis~-o it yvi an (WinWarauli
2005, 234).
Ca ma- s-wken t a v -s _ Ca mow ve lis co ta rZis mqo ne Zro xas
(cxvars...)... amas Tan, xev su rul Si [s] wken tavs sa me di ci no leq si kasac
ga ne kuT vne ba: pe ri o de u lad, feT qvis msgav sad stki v a (mag.
Ta vi) (WinW. 2005, 1088). Sdr.: wken tva (xevs., fS., TuS.) Cxvle ta, Cu mad
tki vi li, mwken tavs, `Zar Rvi swkents~ (mox.) (Sa ni Ze 1984, 453).
mTi u lu ri:
s-wken tav-s _ mew vel sa qo nels uka nas knel rZes ga mow ve lis
(ka iS. 1967, 248);
i-wken te b a _ Zro xa Za li an co ta rZes iZ le va (ka iSauri 1967,
209).
mo xe u ri:
mow ken t a 1. sa ub. damc. mow ve la; co ta, um niS vne lo rZis mi Reba:
`er Tai Zro xai mov swkin te~. 2. mo So re ba, ga yid va (qav Ta ra Ze
1985, 285, Sdr. a. yaz be gi, III, 662).
28

wken t a 1. Cxvle ta, Cqme ta 2. damc. sa ub. wve la (n. mow ken ta...).
uw kents _ uC xvlets, uC qmets: `mklav ze miw kin t a (qavT.
1985, 380); fi gur. `ma gis da nax va ze g u li miw kents~ (qavTaraZe
1985, 394).
fSa u ri:
wken tva 1. `Cxvle ta, Cu mad tki vi li. mwken tavs `Zar Rvi
swkents~ (a. Sa ni Ze), 2. bo lom de Ca mow ve la. ise Tis Za lis Za lad
wve la, ro me lic co tas iw ve lis.
wken t i _ wve Ti, wve lis dros cot co tad ga mo na de ni (xor na u-
li 2000). pa ra le lu rad fSa ur Si ama ve mniS vne lo biT da mow me bu lia
cqen T i for mac: (wk>cq). cqenT-i _ Zro xis , cxvris wve lis dros
bo lo wve Te bi (xornauli 2000).
Tu Su ri:
wken tvaY 1 (swken tavs) snek va sa viT ra i me or ga nos bwke nia
tki vi li. kbil-m wken tva da miw yod da Si ne bulm ima Siv amo awvde{v}.
wken tvaY 2 (swken tavs) gaS ro ba ze mim dga ri fu ris wve la.
`aRa ras iw ve leb, dil-di li a‡ ra‡ sam vswken tav~ _ aRa ra fers
iw ve le ba, di la o biT Ra ra Ra cas vwve li co tas (co ca ni Ze 2000).
gu da may ru li:
wkne t a _ cxvri saT vis Zu Zu ze Ti Te bis mos ma _ rZis Ca mo saSve
bad (a. beq., 223) (Rlon ti 1984).
gu da may ru lis for ma fo ne ti ku ra daa sa xec vli li, Tu amo sav lad
sxva di a leq tis wken tas vi va ra u debT, ma Sin gu da may rul Si reg resu
li me ta Te zi sia gan xor ci e le bu li: wken ta > wkne ta.
ka xu ri:
wken tva _ yru tki vi li, Cxvle ta (gul Si, Ti Tis wve reb Si, fexis
gu leb Si). `Ti Teb Si ise Ti sa Si ne li wken tva maq, ra mis gu li
29

ga miw vril deY~ || wkmen tva (wkmen tav-s) _ `Ti Teb Si mwkmen tams~
(sax lTxu ciS vi li 2003).
in gi lo u ri:
wken t …aY ( wken tavs, iw ken ta, uw ken tni, naw kent)
ia ris yru tki vi li, Ta nac qa vi li... (ros ti aS vi li 1978).
da sav lu ri di a leq te bi dan fo ne ti ku rad sa xec vli li wk kompleq
sis bger we ru li cq va ri an ti a ni (mkveT ri wk > fSvin vi e ri cq)
da ab la u ti ze bu li cqint _ fu Ze gu rul Si das tur de ba:
cqin tva (gur.) _ co ta, wveT-wve Tad mow ve la. `Zro xa ic qinte
bao it yvi an, ro ca Zro xa Za li an co ta rZes iZ le va~ (g. Sa raS.)
(Rlon ti 1984).
cqni t i _ Za li an pa ta ra, ri sa me pa ta ra na We ri `Zro xa icqni
te b a da cqni ti... yve lic mi to aris, er kacs ar eyo fa (mam.)
(ja ja ni Ze 1977).
Sdr. fS. cqen Ti, TuS. ga moC xen tvaY (ga moS Cxen tavs)
rZe ga mo le u li Zro xis an cxvris ga mow ve la (co ca ni Ze 2002).
ro gorc vxe davT, wken ta Zi ri Ta dad qar Tu li enis aR mo savlur
di a leq teb Si das tur de ba ar se bi Tad ori mniS vne lo biT 1. g a -
mow ve la / ga mo wur va (Za liT) rZi sa (mu wu ki sa), 2.
yru tki vi lis Seg Zne ba. pir ve li mniS vne lo biT is me sa qonle
o bis dar gis spe ci a lu ri sit yvac aris ([ga mo] wken ta rZi sa...) da
sa me di ci no dar gi sac (ga mow ken tva mu wu ki sa). me o re mniS vne lo biT
(yru tki vi lis Seg rZne ba) ki me di ci nis sfe ros spe ci a lu ri sit yvaa.
zo gi erT di a leq tSi, ar se bu li ma sa lis mi xed viT, ori ve es mniSvne
lo ba Cans (xev su ru li, Tu Su ri)... zog Si mxo lod er Ti mniS vnelo
baa (yru tki vi lis Seg rZne ba) da das tu re bu li (ka xu ri,
in gi lo u ri; mTi u lur Sic mxo lod er Ti mniS vne lo ba fiq sir de ba
_ Za lad ga mow ve la). am ori ve mniS vne lo bis ga ma Su a leb lad
Se iZ le ba wken t a leq se mis gu da may ru li mniS vne lo ba Cav Tva loT:
30

aq moq me de bis pro ce sis mim di na re o bis aR we ra zea ga max vi le bu li yurad
Re ba da ara _ mi zan ze (rZis Ca mow ve la):
wkne t a (gu da mayr.) _ `cxvri saT vis Zu Zu ze Ti Te bis mos ma _
rZis Ca mo saS ve bad (a. beq. 223) (Rlon ti 1984).
da sav lur di a leq teb Si, ker Zod, gu rul Si, ro gorc uk ve aR vniSneT,
`mow ve lis~ mniS vne lo biT wken t a zmnis bger we ru lad
da ab la u tis Se de gad sa xec vli li cqin tva, ic qni te b a (meta
Te zi re bu li) va ri an te bi gvxvde ba; ze mo i me re ul Si das tur de ba
mow ken tva, mag ram sul sxva mniS vne lo biT, Sdr.:
mow ken tva _ sar ze mik vris win cic qas ler wis
mo Run va da mux lSi Ses re sa. ve na xis mox ve va or na i ria:
mow ken tva da mo ka ve ba (ix.). mow ken tvaa, ro ca ga davwi
kavT xel Si da lerws Se va Si nebT _ mov Jen JavT da mi va bamT me re;
cic qas Wir de ba mow ken tva T , var Se va Si neT mux Si, na yofs ar moqvcems
da amo na yars da kar qavs (fu Ti) (Zo we ni Ze 1974).
am gan mar te bis mi xed viT, ve na xis mox ve v a (ax ve va, sar ze ak vra)
ori da mo u ki de be li pro ce sis Ses ru le bas mo iT xovs _ m o ka ve bas
da mow ken tvas. mo ka ve ba va zis ler wis m o Run vas niS navs,
sar ze mi sak ra vad, mow ken tva _ ler wis mux lSi Ses re sas,
mo Jen JRva mow ken tvis si no ni mia (mo Jen JRva _ ned li wne lis
dag re xa..., Jen JRva _ tri a liT gre xa wne li sa) (Rlon ti 1984). zemo
i me rul Si wken ta me ve na xe o bis le qi kis spe ci a lu ri
ter mi nia.
mow ken tva zmnis ze mo i me rul Si ga mov le ni li es mniS vne lo be bi
(`mux lSi Ses re sa~, `tri a liT gre xa~ ler wi sa) bu neb ri vad ukav Sirde
ba qar Tu li enis aR mo sav lu ri di a leq te bis sa Ta na do mo na ce mebs:
wken ta, mow ken t a `wve la, mow ve la~, Sdr., gu da mayr. wknet
a `cxvri saT vis Zu Zu ze T i Te bis mos m a _ rZis Ca mo saS vebad~.
mow ken t a zmniT ga mo xa tu li mniS vne lo be bi ze mo i me rul sa
da aR mo sav lur di a leq teb Si er Tgva ro van pro cess gu lis xmobs _
Ses re s a (Ti Te bis Ca mos ma) `oRond {mo} wken ta zmnis obi eq te bia
31

(de no ta te bi) gan sxva ve bu li: ze mo i me rul Si _ va zis ler wi, aR mo savlur
di a leq teb Si _ Zro xis, cxvris _ cu ri, ada mi a nis _ mu wu ki...
wken t a zmnu ri fu Zis Zi ri Ta di mniS vne lo baa `Ses re sa~,
`tri a liT gre xa~ (ra Ra ci sa) (ze mo im.), `Ti Te bis Ca mosma~
(ra Ra ca ze) (gu da mayr.), ` Cqme ta~ (mox.). sxva mniS vne lo be bi _
`mow ve la (cxvris, Zro xis)~, `ga mo ku ne sa~ (ga mor wyva mu wu kis) _ am
pro ce sis Se de gis da fiq si re baa. Zi ri Ta di mniS vne lo bis gaT va lis wine
biT, mo ti vi re bu li Cans wken ta, mow ken ta fu Ze e bis ze mo dasa
xe le bu li sxva mniS vne lo be bic: mox. `Cxvle ta~; ga dat. `mo So re ba,
ga yid va~, fS. `Cxvle ta; Cu mad tki vi li~, in gil. `ia ris yru tki vi li,
Ta nac qa vi li~, TuS. `snek va sa viT ra i me or ga nos bwke nia tki vi li~...
mniS vne lo ba Ta sxva o ba zmnis mor fo lo gi ur da sin taq sur
struq tu ra Sic ai sa xa: `mow ve lis~ mniS vne lo biT zmna gar dama
va lia: `ax lo ar mi ka refs, ro ori o de wve Ti rZe Ca mov wkento~
(qarTl.) obi eq tu ri wyo bis (vi nis ri gis) for me bi am zmnas
mxo lod im Sem Txve va Si eq ne ba, Tu pir da pir obi eq tad vin jgu fis
sa xe li Se ew yo ba.
gam kra vi, yru tki vi lis mniS vne lo biT wken t a zmna mxolod
obi eq tu ri wyo biT gvxvde ba; Sdr.: xevs. s- wken tavs `peri
o du lad, feT qvis msgav sad stki va (mag. Ta vi) (WinWarauli 2005,
1088); aq su bi eq ti (qvem de ba re _ T a v i an sxe u lis sxva or ga no)
se man ti ku rad ra jgu fis sa xe li, na wi lis rol Si, xo lo pir da piri
obi eq ti (pir da pi ri da ma te ba) se man ti ku rad vin jgu fis sa xe li
(nac val sa xe li) mTe lis rol Si gvev li ne ba. es mi mar Te ba na wi li sa da
mTe li sa bu neb ri vad iw vevs zmnis su bi eq tu ri wyobis struq tu ris
cvli le bas _ in ver si as da gar da ma va li zmna gar da u va li, in ver si u-
li, oden obi eq tu ri wyo bis, sta ti ku ri zmna xde ba:
m-wken tav-s me Ta vi
g-wken tav-s Sen Ta vi
s-wken tav-s mas Ta vi
aq Se iZ le ba mTe lis na wi li (Ta vi) da i kar gos :
swken tavs mas Ta vi > swken tavs mas.
32

ana lo gi u ri se man ti ku ri da struq tu rul-sin taq su ri cvli lebe
bi fiq sir de ba Cxvle t a zmna Si, Sdr.:
Cxvlet-s... grdm. wve ti a ni sag niT wvri lad xvrets (kans, qa-
Ralds da sxv); wve ti an ras me asobs, ur Wobs... `xan da xan ise Ti tki vile
bi da miv lis, ase mgo nia lur smne biT mCxvle ten mTel sxe uls
(s. Tav...)... 2. (mxo lod nak vTTa aw myos wye ba Si) grduv. stat. Cxvletis
mag var tki vils grZnobs sxe ul Si. gver dSi mCxvlets.
Cxvle t a v -s... `yo vel amo sun Tqva ze [fer dSi] ra Ra ca mCxvletav
da~ (qegl VIII).
ram de ni me sit yva wkent_ fu Zis mor fo lo gi u ri ra o bis Se sa xeb:
`sa xel zmnu ri fu Ze e bis leq si kon Si~ (1991) wken t a war mod geni
lia ro gorc xmo van mo nac vle zmnu ri fu Ze: wkent- / wkint-,
Tum ca Ta vad am leq si ko nis wya ro _ qeg li, am in for ma ci as ar
adas tu rebs, wkint- fu Ze aq araa da mow me bu li (qur da Ze 2005,
176-177).
wkent- fu Zis xmo van mo nac vle o bis ver sia ey rdno ba st. men-
Te SaS vi lis 1943 wels al ge Tis xe o ba Si Ca we ril ma sa las: ma sa la Si
vne bi Tis for ma i w kin te b a _ co tas iw ve lis ilus tra ci is gare
Sea da mow me bu li; gan mar te ba araa Cas mu li brWya leb Si, rac imas
niS navs, rom es gan mar te ba ar ekuT vnis in for ma tors, ar ax lavs
Ca we ris ad gi lis (sof lis) mi Ti Te ba, rac imas gve ub ne ba, rom sit yva
yve la so fel Sia da das tu re bu li~ (men Te SaS vi li 1970, 252).
e.i. iw kin te b a for ma am xe o bis met yve le bi saT vis Cve u lebri
vi yo fi la. Ca mow kent-s _ Zliv Zli vo biT Ca mow ve lis (farcx.)
da mow me bi sas ki st. men Te SaS vils Ca we ris ad gi lic aqvs mi Ti Te buli
_ far cxi si; es gvam cnobs, rom Ca mow ken t a arc ise xSi rad
xma re bu li sit yva yo fi la am xe o bis Tvis. gveC ve ne ba, rom aq ra Rac
Se u sa ba mo baa `iw kin te ba~ da `Ca mow kents~ for ma Ta gavrce
le bis six Si ris Tval saz ri siT. sxva Ta So ris, T. sa la ri Zis monog
ra fi a Si `al ge Tis xe o bis qar Tlu ri~ (1978) fu Ze mo nac vle zmnebis
gan xil vi sas wken t a zmna araa da sa xe le bu li, Tum ca, Se saZ loa
imi to mac, rom wig nSi me sa qon le o bis dar gob ri vi leq si ka Se ta ni li
33

ar aris da, Se sa ba mi sad, arc am dar gSi xma re bu li zmnu ri leq si kis
gra ma ti ku li ana li zia war mod ge ni li.
ori o de sit yva 1943 wels Ca ta re bu li di a leq to lo gi u ri eqspe
di ci is Se sa xeb: eq spe di ci is mi za ni ara sit yvis for me bis, ara med
sa bas leq si kon Si da fiq si re bul sit yva Ta mniS vne lo bis Se mow me ba
iyo. es Se mow me ba Ca kiT xviT xde bo da (men Te SaS vi li 1970, 251). sabas
Tan ki mxo lod arax mo van mo nac vle wken ta fu Ze das tur de ba.
qar Tlu ri di a leq tis sxva leq si ko neb Si da mow me bu li for mebi
wken t a zmni sa, yve la arax mo van mo nac vlea: Zro xa mow ken te,
co ta Ra iw ken te ba... (ix. ze moT); mo xe ur Sic wkent- fu Ze, SeiZ
le ba iT qvas, rom arax mo van mo nac vlea; wkint- xmo van mo nac vle
fu Ze mo xe ur Si er Ta der Ti ilus tra ci i Taa war mod ge ni li da aq mas
aqvs ara `mow ve lis~, ara med `Cqme tis~, `Cxvle tis~ mniS vnelo
ba: `mklav ze miw kin ta~ (qav Ta ra Ze 1985, 380); ga mo ric xu li
ar aris, rom ase Ti er Te u li Sem Txve va wkent- fu Zis xmo van Tmonac
vle o bi sa si no ni mu ri xmo van Tmo nac vle Cqmets _ uC qmi ta,
Cxvlets _ uC xvli t a zmna Ta struq tu ru li ana lo gi is Sede
gi iyos. ase Ti Sem Txve ve bi _ arax mo van Tmo nac vle fu Ze e bis xmovan
Tmo nac vled gar daq mna sxvac das tur de ba: Ceks _ ga mo Ce ka,
mag ram: `me re ga moS Ci kams wi wi leb sa~ (qarTl. 1977, 166) (qurda
Ze 2005, 35).
in gi lo ur Si, sa dac wken t a zmnas sxva mniS vne lo ba aqvs: wkentuaY
`ia ris yru tki vi li~, fu Ze ase ve arax mo van mo nac vlea: wkentavs,
iw ken ta, uw ken tni, naw kent (ros ti aS vi li 1978).
Cve ni das kvna ase Tia: wken t a qar Tul Si arax mo van mo nacvle
zmnaa. fu Zis amo sa va li mniS vne lo ba da cu lia ze mo i merul
Si: wken ta _ `Ses re sa~; `tri a liT gre xa~, mo xe ur Si: wken ta _
` Cqme ta~; gu da may rul Si: wkne ta _ `Ti Te bis mos ma~... wken t a zmnis
sxva mniS vne lo be bi _ `mow ve la~, `Za lad mow ve la~ (Zro xi sa, cxvrisa),
` mow ken ta (ga mor wyva) mu wu ki sa~, `Seg rZne ba yru tki vi li sa~ _
zmnis fu Ze Si mom xda ri se man ti ku ri da struq tu rul-sin taq su ri
cvli le be bis Se de gia. Ta vi si mniS vne lo be biT wkent- fu Ze qar-
34

Tul Si dar gTa So ris (me sa qon le o bis, me ve na xe o bi sa
da sa me di ci no dar gis) ter mi nad gvev li ne ba.
qar Tu li wkent- zmnu ri fu Zis Se sat yvi sad gve sa xe ba megr.
wki ton- : wki to nua, wki to na fa _ щипнуть... (yif Si Ze,
1914, gv. 381).
wki to nua _ bwke na (Wa ra ia 1997), wki to n i _ bwke na, wkito
na fa _ Cqme ta, pwke na, wiw kna... (eli a va 1997). fe ri mu uw kito
nuu, na wa ma la Cxo mi ca lo gen wa yo Tu _ ise Ti up wki na, mowam
lu li Tev zi viT wa mo ag do. || ga dat. war Tme va, wag le ja. xe Se
ge vow ki to n i _ xe li dan wav gli je (avaf cqve ni) (qa ja ia III, 2002).
fo ne ti ku ri Se sat yvi so ba Se sa pi ris pi re bel qar Tul da meg rul
fu Ze ebs So ris fu Zi se ul xmov neb Si ai sa xe ba: qarT. e ( wkent-): megr. i
( wki ton-). Se sat yvi so ba qarT. e : megr.-laz. i po zi ci u ria, ro me lic
den ta lur da al ve o la rul Tan xmo van Ta wi na po zi ci a Si re a lizde
ba: qarT. ded-a : megr.-laz. did-a, qarT. ve nax-i : megr.-laz. binex-i,
qarTl. pen tva : megr. pin tua... (me li qiS vi li, 1975, gv. 122-128).
Tan xmov nebs So ris Se sat yvi so ba qar Tul da meg rul fu Ze ebs So ris
iden tu ria. gan sxva ve ba qar Tu li sa da meg ru lis fu Ze eb Si iden tur
Tan xmo van Ta aus la u tis mim dev ro ba Si ga mov lin de ba: qarT. wkent:
megr. wki ton-. meg ru li wki to nua qar Tu li saT vis wkentfu
Zes ar gu lis xmobs.
megr. wki ton- ( wkit-on-u-a) fu Zis Se sat yvi sad qar Tul Si re a lize
bu li wkent- ( wkent-a) da gu da mayr. wknet- (wknet-a) sin tag ma turi
mo de le bi fo ne ti ku ri Se sat yvi so bis Tval saz ri siT Ri re bu li
ver iq ne ba:
qarT. wkent- fu Zis Se sat yvi sad meg rul Si ama ve an msgav si mniSvne
lo bis *wkant- wkant-u-a (qarT. e : megr. a Se sat yvi so biT) unda
gvqon des, Sdr.: qarT. kenk- kenk-v-a megr.-laz. kank-u-a
`ReW va~, `kep va~, `da nay va~... (fen ri xi, sar jve la Ze 2000, 269); wkent_
fu Zis Se sat yvi sad meg rul Si da saS ve bia * wkint- * wkin tua fu-
Zec (qarT. e : megr. i po zi ci u ri Se sat yvi so biT). Sdr., qarT. pentpent-v-a:
megr.-laz. pint- pint-u-a ` pen tva~, svan. pent-
35

li p Š nt-e ` pen tva~ (kli mo vi 1988, 20; kli mo vi 1998, 148). qarT.
RvenT- daR venT-eb-a: megr. RvanT- do- RvanT-af-a: svan.
R …ŠnT- Ru enT-il `wve Ti~ (fen ri xi, sar jve la Ze 2000, 509).
ege ve wkint- fu Ze gveq ne bo da meg rul Si qarT. (gu da mayr.)
wknet- fu Zis Se sat yvi sad. oRond fu Zis in mim dev ro ba am Sem Txveva
Si amo sa va li *n so nan tis ref leq si iq ne bo da, Sdr., qarT. bRnej-
/ bRnij- bRnej-a: megr. Rinjg- iRin jgin-an-s `iR ri jeba~
(gi gi ne iS vi li, 1979, 80; fen ri xi, sar jve la Ze, 2000, 128); qarT.
wnex/ wnix- : megr.-laz. Wi nax- o- Wi nax-u `saw na xe li~, `wne xa~
(fen ri xi, sar jve la Ze 2000, 671).
vfiq robT, rom qarT. wkent-a : megr. wkit-on-u-a zmnu ri leq seme
bi saT vis amo sa va li * wket-n-a un da iyos, CCVC struq tu ris * wket-
Zi re u li mor fe mi Ta da bo lo ki du ri n su fiq siT.
n Zi re u li ele men ti ver iq ne ba, rad gan meg ru li fo no taq ti kis
mi xed viT Cqa mi er Ta mom dev nod so no ri ar gvxvde ba (gu da va, gam yreli
Ze 1981, 230). Tu mses xe bel ena Si Tan xmo van Ta ase Ti mim dev ro ba
gvaqvs, meg ru li mis Tvis da uS ve bel kom pleqss me ta Te zi sis sa Su a lebiT
daZ levs; Sdr., qarT. od nav > megr. on deT...
sa mec ni e ro li te ra tu ra Si am ri gis sxva zmneb Sic bo lo ki du ri
n su fiq sur ele men ta daa miC ne u li, Sdr.:
qarT. krt-/kort_ da-krt-n-a; kort-n-a : megr.-laz. kirt_
kirt-on-u-a : svan. kˆrt_ / kirt_ li-kˆrtˆ ne `kor tna~ (fen rixi,
sar jve la Ze 2000, 293-294).
qarT. brtyvn-a (Zv. qarT. brty…n-a) : megr. bur tyon-u-a da a.S.
(iq ve, 120).
qarT. RrRn-a : megr. Rir Ron-u-a (iq ve, 519-520)
qarT. ZiZgn-a : megr. ZgiZ gon-u-a (iq ve, 617)...
36
am gva rad:
qarT. wkent-a (< *wket na) : megr. wki ton-u-a

sa er To qar Tve lu ri (sa er To qar Tul-za nu ri) ar qe ti pis aR dge na
sa Ta na do zmna Ta aus la ut Si qarT. n da megr. on ele men te bis sarwmu
no kva li fi ka ci a ze iq ne ba da mo ki de bu li.
li te ra tu ra:
be ri Ze 1981: gr. be ri Ze, ja va xu ris sa leq si ko no ma sa la, Tbilisi.
gi gi ne iS vi li 1979: b. gi gi ne iS vi li, eti mo lo gi u ri dak vir ve ba ni
qar Tve lur eneb Si; `mac ne~ (eni sa da lit. se ria), 1, Tbilisi.
gu da va, gam yre li Ze 1981: t. gu da va, T. gam yre li Ze, Tan xmo van-
Tkom pleq se bi meg rul Si, kreb. aka ki Sa ni Zes, Tbilisi.
eli a va 1997: g. eli a va, meg rul-qar Tu li leq si ko ni (ma sa le bi),
mar tvi li-Tbi li si.
ka i Sa u ri 1967: l. ka i Sa u ri, mTi u lu ris dar gob ri vi leq si ka,
Tbilisi.
kli mo vi 1998: G. Klimov, Etymological Dictionary of the Kartvelian
Lan gu a ges, Mo u ton de Gruy ter, Ber lin: New York.
men Te SaS vi li 1943:
st. men Te SaS vi li, qi zi yu ri leq si ko ni,
Tbilisi.
ros ti aS vi li 1978: n. ros ti aS vi li, in gi lo u ri leq si ko ni,
Tbilisi.
sa ba I 1991; II 1993: sul xan-sa ba or be li a ni, leq si ko ni qar Tu li,
t. I, 1991, t.II, 1993, Tbilisi.
sa la ri Ze 1973: T. sa la ri Ze, al ge Tis xe o bis qar Tlu ri, Tbilisi.
sa xel zmnu ri fu Ze e bis leq si ko ni 1991: g. go go la Svi li, c. kvanta
li a ni, d. Sen ge lia, qar Tu li enis sa xel zmnu ri fu Ze e bis leq siko
ni, Tbilisi.
sax lTxu ciS vi li 2003: u. sax lTxu ciS vi li, ga re ka xu ri leq siko
ni, Tbilisi.
fen ri xi, sar jve la Ze 2000: h. fen ri xi, z. sar jve la Ze, qar Tvelur
ena Ta eti mo lo gi u ri leq si ko ni, Tbilisi.
37

foC xua 1974: b. foC xua, qar Tu li enis leq si ko lo gia, Tbilisi.
qav Ta ra Ze 1985: i. qav Ta ra Ze, qar Tu li enis mo xe u ri di a leq ti,
Tbilisi.
qarTl. 1977: g. ia la mi di, ate nis xe o bis qar Tlu ri, kre bu li
`meg zu ri~, 4, Tbilisi.
qarTl. 1981: T. be ro zaS vi li, m. mes xiS vi li, l. no za Ze, qar Tluri
di a leq tis leq si ko ni, Tbilisi.
qa ja ia II, III, 2002: o. qa ja ia, meg rul-qar Tu li leq si ko ni, t. II,
III, Tbilisi.
qegl 1950-1964: qar Tu li enis gan mar te bi Ti leq si ko ni, I-VIII,
arn. Ci qo ba vas sa er To re daq ci iT, Tbilisi.
qur da Ze 2005: r. qur da Ze, xmo van mo nac vle zmne bi Ta na med ro ve
qar Tul Si, Tbilisi.
Rlon ti 1984: a. Rlon ti, qar Tul ki lo-Tqma Ta sit yvis ko na,
II ga mo ce ma, Tbilisi.
yif Si Ze 1914: И. Кипшидзе, Грамматика мингрельского (иверского)
языка, С.-Петербург.
Sa ni Ze I 1984: a. Sa ni Ze, mTis ki lo Ta leq si ko ni, Txzu le ba ni
Tor met to mad, t. I, qar Tu li ki lo e bi mTa Si, Tbilisi.
Cu bi naS vi li 1984: d. Cu bi naS vi li, qar Tul_ru su li leq si ko ni,
Tbilisi.
Cu bi naS vi li 1961: n. Cu bi naS vi li, qar Tu li leq si ko ni ru su li
Tar gma ne biT, Tbilisi.
co ca ni Ze 2002: g. co ca ni Ze, Tu Su ri leq si ko ni, Tbilisi.
Zo we ni Ze 1974: q. Zo we ni Ze, ze mo i me ru li leq si ko ni, Tbilisi.
Wa ra ia 1997: p. Wa ra ia, meg rul-qar Tu li leq si ko ni, sul xan-sa ba
or be li a nis sax. Tbi li sis sa xel mwi fo uni ver si te tis qar Tu li enis
ka Ted ris Sro me bi, 2, Tbilisi.
Win Wa ra u li 2005: a. Win Wa ra u li, xev su ru li leq si ko ni, Tbilisi.
xor na u li 2000: g. xor na u li, fSa u ri leq si ko ni, Tbilisi.
xu bu tia, 1969: p. xu bu tia, Tu Su ri ki lo, Tbilisi.
38

Murman Sukhishvili
On one interdisciplinary term
Summary
The meanings of the Georgian polysemic word ts’kenta (mots’kenta)
are as follows:
‘to use some force for yielding milk’, ‘to squeeze out a pimple’, ‘to pinch’,
‘to rub vine down before staking’ and ‘to suffer gnawing pain’.
The original meaning of this verbal stem has been preserved in the
Gudamakari sub-dialect, ‘stroking down sheep’s udder with a fi nger
for yielding milk’ as well as in the Mokhevian word for pinching and
in Upper Imeretian sub-dialect (a word for rubbing vine down before
staking). The other meanings (using some force for yielding cow’s or
sheep’s milk, squeezing out a pimple, and suffering gnawing pain) are
the results of the semantic and structural-syntactic changes occurred
in the stem of the verb. Considering its meanings the word ts’kenta
appears to be an interdisciplinary term in Georgian used in stockbreeding,
viticulture and medicine.
The correspondence of the Georgian verb ts’kenta (mots’kenta) is
ts’kitonua (to pinch) in Megrelian.
39

medea Rlonti
ufal-is da RmerT-is
leqsikur-semantikuri arGevani qarTulSi
qar Tu li dar gob riv-Te ma tu ri leq si kis Ses wav la, mi si se man tikur-eti
mo lo gi u ri kvle va, mrav lis met yve lad war mo a Cens qar Tvel-
Ta ni San dob liv erov nul fsi qo lo gi as da tra di ci ebs, Cve ni eT nosis
Zve lis Zvel qris ti a nul sa fe xu rebs, rac, Ta vis mxriv, qar Tu li
sit yvis (resp. qar Tu li enis) `su lis~ sfe ros ga ne kuT vne ba.
qris ti a nu li moZ Rvre bis (ka te xi zi su ris, li tur gi ku li sa da
dog ma tu ris) sak van Zo mniS vne lo bis mqo ne qar Tu li leq si kis sa gange
bod war mo e bu li leq si kur-se man ti ku ri ana li zi axa li kuT xiT
war mo a Cens am leq si kis saR vTis met yve lo-enob riv ar Ce vans.
am je rad miv mar TavT qar Tul ufal-s da RmerT-s vi Tar ca sawyis,
amo sa val leq se mebs leq si kur-se man ti ku ri bu di sa ` ufa li da
Rmer Ti~.
bu des Se ad gens ufal-is da RmerT-is Sem cve li, maT gan warmo
e bu li da bu dis ga reT ar se bu li Se sa ba mi si se man ti kis mqo ne
leq si ku ri er Te u le bi. sa xel de ba _ le qi kur-se man ti ku ri _ gan piro
be bu lia bu dis far gleb Si war mo e bu li kvle vis sa gan ge bo we siT,
ker Zod:
a) dgin de ba bu dis leq si ku ri ma ra gi da mi si ode no ba;
b) ga ni saz Rvre ba leq si ku ri ma ra gis se man ti ku ri ve le bi (bu dis
ga reT ar se bu li ama ve se man ti kis mqo ne leq si ku ri er Te u le bis
gaT va lis wi ne biT);
g) ik ve Te ba leq si ku ri ma ra gis ma gis tra lu ri se man ti ku ri mimar
Tu le be bi;
d) kva li fi cir de ba bu dis leq si ku ri po li se mi u ro ba;
40

e) war moC nde ba amo sa va li leq si ku ri er Te u lis an er Te u le bis
gvar-sa xe ob ri vi se man ti ku ri ra o ba, Se sa ba mi si eti mo lo gi u ri mo nace
me bis gaT va lis wi ne biT.
v) yo ve li ve aqe dan ga mom di na re, Se saZ le be li xde ba amo sa va li
leq se me bis sa va ra u do ar qe se man ti kis da ma Ti se man ti ku ri gan vi Tare
bis sa fe xu re bis aR dge na.
leq si kur-se man ti ku ri bu dis far gleb Si ar se bu li leq si ku ri
ma ra gis am gva ri kvle va sa mi sa a na li zo mi mar Tu le biT xor ci el de ba:
1) sa kuT riv leq si kur-se man ti ku ri ana li zi;
2) in for ma cia amo sa va li leq si ku ri er Te u lis an er Te u le bis
eti mo lo gi a sa da se man ti kur di aq ro ni a ze;
3) Se sa ba mi si saR vTis met yve lo ma sa lis mox mo ba ek le si is wmi da
ma ma Ta Tar gma ne ba ze day rdno biT.
I. ufa li
1) leq si kur-se man ti ku ri ana li zi
ufal-is leq si ku ri ma ra gi da ma gis tra lu ri se man ti ku ri
mi mar Tu le be bi:
ufal-is leq si kur ma rags Se ad gens ufal-is Sem cve li da misgan
war mo e bu li, ase ve bu dis ga reT ar se bu li Se sa ba mi si se man ti kis
mqo ne 140-ze me ti leq si ku ri er Te u li, rom le bic ga da la wil da 12
ma gis tra lu ri se man ti ku ri mi mar Tu le biT:
I. `ze ci e ri ba to ni~ _ me uf le, me u fe, me fe, mme fo bi, TKTmflobe
li, ufa li Rmer Ti; de du fa li, de u fa li, me fea, me fia; Rmer Ti, Ze
RmrTi sa, TKTmyo fi, mac xo va ri, mPsne li, Pel mwi fe.
II. `ze ci u ri ba to no ba~ _ me uf le o ba, me u fe ba, me fo ba, me u-
feb ri o ba, sa me u fo o ba, su fe va, se fe; Pel mwi fe ba, TKTmpyro be lo ba.
III. `ze ci u ri sam flo be lo~ _ sa uf lo, sa uf le be li, sa uf loo
baY, uf li sa mi e ri, me u fe ba, me u fo ba, me u feb ri, me fe u li, sa me u feo,
41

sa me u fo, sa me fo, sa me u fo o ba, sa me u fe be li, su fe va, sa su fe ve li, se fe,
Pel mwi fe ba.
IV. `ze ci er ni~ _ uf le ba ni, ufa la ni.
V. `ba ton-pat ro ni~ _ ufa li, uuf lo, uuf lHsi, sax li sa
ufa li, ufa la, de du fa li, de do fa li de u fa li, di o fa li, di o fal-
Tdi o fa li, Svi lis ufa li, Pe li su fa li, Pel Tu fa li, Wi ri su fa li,
na uf la ri, uf lis wu li, sa uf lis wu lo, uf lis-mo yu a re, uf le bu li,
me uf le, me u fe, me fe, me fi saY, me fa, me fea, me fia, mme fo bi, mflobi,
mflo be li, TKTmflo be li, mam fa li, se fe, se fe o ba, se fo ba, sefeS
vi li, se fe wu li, se fe Tu xu ce si, se feT mwig no ba ri, se fe az na ur ni;
mpyro be li, Pel mwi fe, saPel mwi fo, ba to ni, pat ro ni, TKTmpyro be li.
VI. `ba ton pat ro no ba~ _ uf lo, uf le ba, uf lo ba, uf lebu
li, uf le bu le ba, uf le bu lo ba, me uf le o ba, ga uf le ba, da ufle
ba, ufal-yo fa, Pe li suf le ba, flo ba, flo bi le ba, mflo be loba,
TKTmflo be lo ba, me u fe ba, me u fo ba, me fo ba, me fe ba, me fe-yo fa,
me fe yo fi li, me fem yo fe li, sa me u fo o ba, sa su fe ve li, su fe va, se fe,
sa se fo, se fe o ba, se fo ba; ba to no ba, Pel mwi fe ba, Pel mwi fo ba, mpyrobe
lo ba, TKTmpyro be lo ba, Pe li, Pel mwi fe ba-yo fa, Pel-wi fe ba, ne ba.
VII. ` sa me fo-sab rZa ne be li~ _ uf le ba, me u fe ba, me u fo ba, mefe
u li, sa me u feo, sa me u fo, sa me fo, sa me u fo o ba, sa me u fe be li, se fe,
se fe dar ba zi, se fe tax ti, se fed ro Sa, se fe pu ri, se fe san Te li, se fisku
e ri; saPel mwi fo.
VIII. `war Gi ne bu li da war Gi ne bu lo ba~ _ Ta vi su fa li, uflis
wu li, se fe, se fe o ba, se fo ba, me se fe, sa se fo, se fu ri, se fe wu li,
se fe wu lo ba, se fe qa li; na xa ra ri.
IX. `xe lo ba-Ta nam de bo ba~ _ Pe li suf le ba, Pe li suf lo ba, puris(a)
ufa li, Wi ri su fa li, Wi ri suf lo ba, mPe dar Tmflo bi, mPe dar-
Tmflo be li, mPe dar Tmflo be lo ba, se fe qa li, se fis-Re ba, se fis-ce ma;
Wi ris pat ro ni.
X. `rag va ro ba, vi na o ba~ _ uf lis wu li, uf lis Tva li, Ta visu
fa li, TKTu fa li, TKTuf le ba, Wi ri su fa li, Wi ri suf lo ba, uf lis
42

xe, se fe, se fe o ba, se fo ba, me se fe, sa se fo, se fu ri, se fe wu li, se fe wulo
ba, se fe qa li.
XI. ` Ta vi su fa li~ _ Ta vi su fa li, uuf lo, TKTmflo be li,
TKTmflo be lo bi Ti, ume u foY, umefoY TKTPel mwi fe, ne bi e ri, ne bebi
Ti, az na u ri, az na u re bi Ti, uaz no, Tar xa ni.
XII. (gan)Ta vi suf le ba~ _ Ta vi suf le ba, Ta vi suf lo ba, Ta vi sufal-yo
fa, Ta vi su fal qmna, TKTmfo be lo ba; TKTPel mwi fe ba, az na u-
re ba, az na u ro bi Ti.
ufal-is 12 ma gis tra lur se man ti kur mi mar Tu le ba Ta gan ur Tier
Tda pi ris pi re bul pa ra dig mas Se ad gens:
`sa kuT riv ufa li Rmer Tis, yo ve li ve ze ci u ris~ se man ti kis mqo ne
pir ve li oT xi (I._IV.) mi mar Tu le ba `ma Ra li wo de bis, Za la-
uf le bis, pa ti vis, qo ne bis mflo be lis~ se man ti kis mqo ne Sem dgo mi
eq vsi (V._X.) mi mar Tu le ba.
am pa ra dig mis ga reT rCe ba cal ke mdgo mi ori se man ti ku ri mi mar-
Tu le ba: XI. ` Ta vi su fa li~ da XII. `(gan)Ta vi suf le ba~.
uki du re sad mi ni ma lu ria kom po zi tu ri war mo e ba qar Tu li
ufal-isa, rom lis 94 se man ti ku ri ve lis 85%-ze me ti e. w. `sa wu-
Ti sof los~ se man ti kis Sem cve lia da mxo lod 15%-ze mo dis `yo veli
ve ze ci u ris~ se man ti ka.
ufal-is leq si ku ri ma ra gis se man ti ku ri ve le bi:
uaR re sad sa gu lis xmoa ufal-is leq si kur-se man ti ku ri bu dis
leq si ku ri ma ra gi dan aR mo ce ne bu li se man ti ku ri ve lis speq tri: gani
saz Rvra 98 da mo u ki de be li se man ti ku ri ve li:
43

` ufali~
`amqveyniuri mefe~
`patroni~
`ganmgebeli~
`RmerTi~
`amqveyniuri
`patroni (kaci)~
`ganmgebloba~
dedofali~
` ufali RmerTi~
` ufliswuli~
`patroni qali~
`Tanamdebobis
patroni~
`qriste~
` meufe~
`patroni vaJi~
`sardloba~
` uzenaesi
` mefe~
`Svilis patroni
`ufrosi~
mflobeli~
(mama)~
` dambadebeli~
`xelmwife~
`patronoba~
`warCinebuli~
` Semoqmedi~
`amqveyniuri
`dapatronebuli~
`warCinebuloba~
meufeba~
`zecieri meufe~
`amqveyniuri
`patronis
`Tanamdeboba~
mefoba~
moyvare~
`zecieri
`gamefeba~
`patronis
`keTilSobili~
dedofali~
SvilisTvis
gankuTvnili~
`zeciuri
` samefo~
`upatrono~
`xeloba~
meufeba~
`zeciuri mefoba~
` samefo kari~
`floba~
`xelobis mcodne~
`zeciuri
`samflobelo~
` mflobeloba~
`jaris meTauri,
batonoba~
sardali~
` sufeva~
` sameufeo
` ufleba~
` Tavisufali~
(saxli)~
` sameufeo~
`mefuri~
`Zalaufleba~
`(gan)
Tavisufleba~
`zeciuri samefo~
`sabrZanebeli
`Zalauflebis
` Wirisufali~
(mefisa)~
mqone~
`uflisa
`sasaxle~
`dauflebuli~
`Wiris patroni~
(RmerTisaTvis
gankuTvnili)~
` saRmrTo~
`gammefebeli~
`TviTmflobeli~
`Wirispatronoba~
44

`RvTiuri~
`gamefebuli~
`SeZleba~
`moamage~
`sauflo~
`batoni~
`neba~
`mgloviare~
`sauflo puri~
`batonoba~
`nebis micema~
`mgloviaroba~
` sasufeveli~
`gabatonoba~
`sufris Tavi,
maspinZeli~
`kadnieri~
`saiqio cxovreba~
`batonis mamuli~
`mTavari~
`kadniereba~
`angelozTa dasi~
`sabatono~
`xelisufali~
`Zalian lamazi~
`mfarveli
angelozi
(bavSvisa)~
`batonis moyvare~
`mflobeli~
`mqonebeli~
`mbrZanebeli~
`feodaluri~
ufal-is leqsikuri polisemiuroba:
ufal-is leqsikur-semantikur budeSi arsebuli leqsikuri mara
gis TiTqmis ori mesamedi polisemiuria. maTgan polisemiurobis
maRali sixSiriT gamoirCeva:
sakuTriv ufal-i 15 leqsikuri mniSvnelobiT (` ufali~, RmerTi~,
` ufa li RmerTi~, `qriste~, `zecieri meufe~, ` uzenaesi mflobeli~,
` dam badebeli~, ` Semoqmedi~, `batoni~, `patroni~, `patroni vaJi~,
`mflo beli~, `mqonebeli~, `mbrZanebeli~, `feodali~);
13-13 leqsikuri mniSvnelobiT _ sufeva da meufeba;
12-iT _ sameufooba,
11-11-iT _ ufleba da meufoba,
9-9-iT _ meufe da mefoba,
7-7-iT _ sameufeo, sameufo da samefo,
6-6-iT _ mflobeloba, sasufeveli, mefe, mefeuli da uzenaesi
mflobeli da a. S.
45

46
2) ufal-is etimologiuri informacia da
semantikuri ganviTareba
ufal-is etimologiuri informacia:
I. * uf- // * uf + -al (n. mari, s. janaSia, r. gordeziani);
II. * uf- // * f- + -al (fenrixi-sarjvelaZe 2000);
III. * f- (v. Tofuria, g. maWavariani, T. uTurgaiZe);
IV. * fal/ fl- (soselia 2006).
warmodgenili aRdgenili formebisaTvis uTiTeben arqesemantikas
`floba; qona-yola~, ris dasturadac uTiTeben zan. ma-f-un, ga-f-
un `qona, yola~.
V. * uf- > *(s) uf- > sufeva _ arqesemantikiT: `myofoba, arseboba~
> `floba; qona-yola~ (arn. Ciqobava).
kiTxvis niSnis qveS rCeba ufal-is Tavkiduri u-s Tavdapirveli
funqcia da mniSvneloba. gamoTqmulia varaudi, rom u- unda iyos
uqonlobis an uaryofis mawarmoebeli, romelic gvaqvs msgavsi
warmoebis Zv. qarT. u-mwyi `gauxednavi~, aseve u-rCi, u-Sreti,
u-levi, u-kvdavi. aqedan gamomdinare, aRadgenen qarTuli ufal-is
(< *u- fal-) Tavdapirvel mniSvnelobas:
*`is, risi (visi) flobac SeuZlebelia; rac (vinc) miuwvdomelia
da dauuflebelia, Tavad aris yvelafris mflobeli~, saidanac
ufal-ma
miiRo dRevandeli mniSvnelobani: ` uzenaesi mflobeli~
da `mflobeli~ (soselia 2006, 62-63).
amgvarad warmoebuli ufal-i,
uaryofisa Tu uqonlobis
semantikiT, emsgavseba uzenaesis saRmrTo saxelebs: uarsebo, uJamo,
dausabamo, usasrulo, Seuqmneli, univTo, usxeulo, uvnebo, ucvleli,
uxilavi da sxva, romlebiTac, wmida ioane damaskelis ganmartebiT,
gamoixateba uzenaesis miuwvdomloba, misi Seucnobloba, zearsoba,
yovelTas da yovelives zeaRmatebulobis Sinaarsi. wmida mama am
saRmrTo saxelebis ganmartebisas sagangebod aRniSnavs:

` saRmrTo saxelTagan nawili ukuTqmiTad iTqmis, rac cxadyofs
RvTis zearsulobas, rogorc, magaliTad: uarsebo, uJamo, dausabamo,
uxilavi. ase iwodeba igi araTu imitom, rom raimeze naklebia an
raimes moklebulia (radgan misi aris yovelive da misgan da mis mier
Seiqmna, da masSi Semyarda igi), aramed imitom, rom zeaRmatebiT
gamijnulia yvela arsisgan. arsTagan araferi ar aris igi, aramed
uzemoesia yvelafrisa~ (damaskeli 2000, 337).
Tumca aseve SesaZlebelia vivaraudoT, rom odindeli ufroobiTis
u- TavsarTiT gamoixata yovelTa da yovelives myolisa da mqonis
uzeSTaesoba: ufali < *u- f-(al)- `yovelives da yovelTa uzenaesi
meufle, mqoni da myoli; zecieri meufle~.
ufal-is semantikuri safexurebi:
* ufal- __>
__> *`yovelTa da yovelives uzenaesi meufle,
mflobeli (mqoni, myoli)~ __>
__> *`yovelTa da yovelives zecieri batoni da patroni~ __>
__> `yovelTa da yovelives zecieri meufe~
__> `RmerTi~
II. RmerTi
1) leq si kur-se man ti ku ri ana li zi
RmerT-is leqsikuri maragi da magistraluri semantikuri
mimarTulebebi:
RmerT-is leqsikur marags Seadgens RmerT-is Semcveli da
misgan warmoebuli, aseve budis gareT arsebuli Sesabamisi semantikis
mqone 220-ze meti leqsikuri erTeuli, romlebic gadalawilda 8
magistraluri semantikuri mimarTulebiT:
47

I. `ze ci e ri, ufa li Rmer Ti~ _ Rmer Ti, ufa li Rmer Ti, sa me ba
Rmer Ti, Ze Rmer Ti, Ze RmrTi sa, RmerT-ma ma ka ci, Rmer Ta ki, su liw mida
Rmer Ti, wmi da su li, su li RmrTi sa, RmrTa e ba, RmrTe ba, RmrTee
ba, RmerT-mTav ro baY, RmerT-mTav ro ba, Rmer TmTav ro biT; RmrTismSo
be li, de da RvTi sa, sZa li RvTi sa; sa me ba, wmi da sa me ba, sam wmi da,
sa me biT di de bu li, sa me bi sa ga ni,; ufa li, ie so qris te, mac xo va ri,
mPsne li, Ta va di, mwyem si, moZ Rva ri, mas wav le be li; su liw mi da, suliw
min da; TKTmflo be li, TKTmyo fi; ze ci e ri, uze na e si, Se moq me di,
dam ba de be li, gam Ce ni, me u fe, Pel mwi fe.
II. `an ge lo zi, xat-jvar-an ge lo zi, dRe sas wa u li~ _ fSav.
RvTi[s]Svi le bi, RvTi[s]Svil ni, RvTis Svil(n)i `xa te bi, sa lo ca vebi~;
xevs. xvTis Svi li, xvTis Svi lo ba, xTis na ba de bi, xTis na sa xi; xTis
ia sa u li `an ge lo zi~; sax[v]To, sax mTo, sam xTo, sam RTo _ `jvris
epi Te te bia~, RmrTis-ga mo Ci ne baY, xTis kro ba.
III. `ker pTa Rmer Ti~ _ Rmer Ti, Rmer Ta `zRap ru lad kerpTmsa
xurT mded ri Rmer TTa~ (Cu bi naS vi li 1971), Rmer Ta ki, Rmer Tani,
Rmer To ba, RmrTe ba, RmrTe e ba, RvTa e ba; mra val Rmer Ti, mra val-
RmrTe e baY, su le Tis Rmer Ti; ker pi.
IV. `RvTis kuT vni le ba (Se sa fe ri)~ _ saR mrToY ker ZoY, saRmrToY,
saR mToY, sam RrToY, saR mer To, saR mrTo, saR vTo `sam Rvdelo~
(Cu bi naS vi li 1988), sam RvTo, sam RTo, saR To, saR mrTo-sam-
Ped ro, sam RTo-sam Ped ro, saR mrTo-sa e ro, sax[v]To, sax mTo, sam xTo,
samx[v]To, sam RTo, saR mrTo o baY, RmrTi sa mi mar Ti, RmrTi sa mi e ri,
RmrTi sa mi e ro ba; xTis sa uf lo.
V. `Rmer Tad qce va~ _ Rmer To ba, RmrTo baY, gan RmrTo ba, gan-
RmrTo bi li, gaR mer Te ba, gaR mer Te bu li, RmerT-yo fa, Rmer Tmyo feli,
RmerT-qmna, Rmer Tqmnu le baY, RmerT-qmni li, Rmer TSe mo si li.
VI. `Tvi se ba-rag va ro ba~ _ RmrTe ebr(i), RmrTe eb ri o baY, Rmer-
TmTav ro biT(i), Rmer TSe mo si li, gan RmrTo bi li, RmrTi vaR mar Te buli,
RmrTi vaR Zru li, RmrTiv ga naT le bu li, RmrTiv gan brZno bi li,
RmrTiv ga nu yo fe li, RmrTiv pa ti o sa ni, RmrTiv dam ya re bu li, RmrTiv-
48

mor Tu li, RmrTiv da ner gu li, RmrTiv da cu li, RmrTiv ga mor Ce u li,
RmrTiv su li e ri, RmrTiv swav lu li, RmrTiv qa da ge bu li, RmrTivqmnu
li, RmrTiv Sek re bu li, RmrTiv Se mo si li, RmrTiv Sew yna re bu li,
RmrTiv Su e ni e ri, RmrTiv Su e ni e rad, RmrTiv cxe bu li, RmrTi sa ga ni,
RmrTi sebr, RmrTiT swav lu li, RvTis ga re ga ni, ga re ga ni, RvTi re gani,
RmrTis-mo ba Za vi, RmrTis-mbrZo li, RmrTis mo la leY, RmrTis moyu
a reY, RmrTis mo Si Si, RmrTis mo Zu leY, RmrTis msa xu re bis mne bebe li,
RmrTis su li, RmrTis Sem wyna re be li, RmrTis Se mo si li, RmrTis Semwyna
re be li, RmrTis Su e ni e re baY, RmrTis Su e ni e rad, RvTiv mi mad le buli,
RvTiv sa nat re li, RvTiv mad li e ri, RvTi vaR Se ne bu li, RvTis sa Zage
li, RvTi sa saT no, uR mer To e baY, uR mrTo, uR mrTo(e)ba, uR mToY,
uR mrTis mo yu a reY, uR mTis mo yu a re si, uR mTis msa xu re si, uR mTo e baY,
uR mTo ve baY, uR mrTo e bi sa ebr, uR mer To, uR mer To ba, uR vTo, uR To,
uR To e ba, uR Tod. xevs. R[v]Tis mte ri, RmerTsTan wilnayari, xTi a ni,
xTis Svi li a ni, xTis ga ce mu li, xTis ris xvis na win we li, xTis cod vili,
Rmer Tis ga Ce ni li.
VII. `ra o ba-vi na o ba~ _ Rmer TmTav ro baY, RmrTiv Su e ni e rebaY,
RmrTiv(mo)wo de bu lo baY, RmrTiv gKrgKno sa ni, RmrTiv we rili,
RmrTis gan mge be lo baY, RmrTis-ga mo Ci ne baY, RmrTis-kad re baY,
RmrTis mbrZo le ba, RmrTis mbrZo lo baY, RmrTis mga lo be li, RmrTismga
lo be lo baY, RmrTis-met yue li, RmrTis met yu e le baY, RmrTismec
ni e ri, RmrTis-mec ni e re baY, RmrTis mo ki du li, RmrTis msa xu rebaY,
RmrTiv mo ni We bu lo baY, RmrTis mo yu a re baY, RmrTis mo Si Se baY,
RmrTis mo sa ve baY, RmrTis mo qa la qeY, RmrTis mtKrTve li, RmrTis msgavse
baY, RmrTis mqa da ge be lo baY, RmrTis Sem wyna re be lo baY, RmrTis msaxu
ri, RmrTis mSo be li, RmrTis mwo de be li, RmrTis mxil ve li, sa mebis
mga lo be li, sa me bis mqa da ge be li, RvTiv ga mo met yue li, RvTis gange
ba, saR vTo met yve li, qa da gi RvTi sa, RvTiv sas wa u li, saR vTo ni Si,
de da RvTi sa, sZa li RvTi sa, RvTis mim qme li (svi me on mar Ta li), saRvTis
mSob lo, uR mrTod-yo fa, RvTi so//xvTi so (an Tro po ni mi), xevs.
xTis-sul Cad gmu li, xTis brZa ne ba, xTis dad gmu li tab la, RmerTis
49

Tanamdebi, xTis dRis Ta vad, R(v)Tis et li, xTis va li, xTis ka ri, xTis
saw yi na ri (saw yi no), qvey ni e ri Rmer Ti `ke Til msa xu ri me fe~, sa me bis
Pe vi (to po ni mi), xTi So be la, qarTl. Rmer Ti `ca~.
VIII. `da loc va-mi sal me ba, fi ci, Se sit yve ba~ _ Rmer Ti Cve ni
mwya lo be li (< fsal mun ni 114, 5), Rmer Tma ni (< Rmer Tman icis <
2 ko rin Tel Ta mi marT 11, 11), Tu Rmer Ti gwams, Rmer Tia? Rmer To
Ce mo! mad lo ba RmerTs! Rmer Tia mo wa me, Rmer Ti Se ge wi os, Rmer Tma
mog xe dos, Rmer Tma Se gin dos, Rmer Tma da i fa ros, Rmer Tma ga So ros,
Rmer Tma ine bos, RvTis gu li saT vis, Rmer Tma xe li mo gi mar Tos; aWar.:
Sen (da) Se ni Rmer Ti, Rmer Ti da Se ni su li, Rmer Tze mi mi pi re bia
(mi min dvia), TuS.: Rmer Tma giS ve los, in gil.: Rmer Ti(s)ma (< Rmer Tis
mad lma), Rmer Ti ka ris Wi ri men! Rmer Ti kar ga Re vaY, Rmer Ti dRe
`yo vel dRe, cis ma re dRe~; mox.: RmerTs Pe li ar Se e fa re ba; qarTl.
Ta vis RmerTs ga da ud ge ba `sin dis ze xels ai Rebs!~; xevs.: RmerTman(i),
RmerTisma(dli)m, RmerTma ganebas! Rmer Timc da u mad lebs, RmerTs
eba re bo das, xTis ma[dl]m, xTis-madl, xTis wya lo ba, R[v]Tis deda
ga uw yre bis, xTis TvalT aris xebs, xTis ris xva ga max yve bis, xTis
(R[v]Tis) Zals aP se nebs, xTi So be li ma uv[as], R[v]Tis wyro ma bru navs,
RmerTs ga u naw yro mebs, RmerTs ukloobas sTxovs, RmerTma nu Tqvas,
RmerTma Sen Tav nu gagamarTavs! RmerTsamc vin gaRmarjvebiyva!
RmerTi auSobs, RmerTs Saswudebis, RmerTs monad Saswvdebis.
Tval Si sa ce mia RmerT-is Sem cvel kom po zit Ta ma Ra li six Si re.
RmerT-is leq si kur ma rag Si ase ul ze me ti kom po zi tia: Rmer Tka ci,
RmerT-ma ma ka ce ba, Rmer TmTav ro ba, Rmer Tmyo fe li, Rmer Tqmnu le baY,
RmrTiv gan yo fi li, RmrTiv da cu li, RmrTis mSo be li, RmrTis met yu e-
li, RmrTis msa xu ri da sxva; mag ram ga ci le biT da ba lia RmerT-isagan
war mo e bul Ta pro duq ti u lo ba: RmrTe e ba, saR mrTo, uR mrTo da
sxva (ix. da Sdr. I._VII. ma gis tra lu ri se man ti ku ri mi mar Tu le ba ni).
ase ve Se da re biT mci re jgufs Se ad gens RmerT-is Sem cve li daloc
va-mi sal me bis, fi ci sa da sxva fra ze o lo giz me bi: Rmer Ti Cve ni
50

mwya lo be li, Rmer Tma ni, RmerTs eba re bo das, Sen da Se ni Rmer Ti,
Rmer Timc da u mad lebs da sxva (ix. da Sdr. VI._VIII ma gis tra lu ri
se man ti ku ri mi mar Tu le ba ni).
amis gan gan sxva ve biT, wi na uk mo vi Ta re ba iq mne ba ufal-is leq sikur
ma rag Si, ker Zod: ufal-is Sem cve li aTi o de kom po zi ti mogve
po ve ba ( uf lis wu li, uf lis-mo yu a re, de du fa li, Pe li su fa li,
Pel Tu fa li, Wi ri su fa li, pu ris(a) ufa li, TKTu fa li, Ta vi su fa li);
sa ma gi e rod, mra val fe ro va nia da uaR re sad ma Ra lia ufal-isa gan
war mo e bul Ta six Si re (ix. ze moT da Sdr. ufal-is ma gis tra lu ri
mi mar Tu le ba ni).
yu rad Re bas ip yrobs sa kuT riv RmerT-is leq si kur-se man ti ku ri
ar Ce va ni. kom po zi teb Si kom po nen tiT RmerT- TiT qmis uga mo nak lisod
aRi beW de ba `uze na e si Rmer Tis~ an `yo ve li ve ze ci u ris~ se manti
ka. igi ve se man ti kaa Se nar Cu ne bu li RmerT-is gan war mo e bul Ta
mniS vne lo van na wil Si, mag ram ga ci le biT mci rea e. w. `sa wu Ti soflo
(ara ze ci u ris)~ se man ti kis Sem cvel leq se ma Ta ode no ba. aqe dan
ga mom di na re, RmerT-is 8 ma gis tra lur se man ti kur mi mar Tu le ba-
Ta gan ur Ti er Tda pi ris pi re bul pa ra dig mas Se ad gens:
`uze na e si Rmer Tis, yo ve li ve ze ci u ris~ se man ti kis mqo ne (I., II.,
III., IV.,V., VII., VIII.) mi mar Tu le ba ni `kva li fi ci re bis (Tvi se-
ba, Ta vi se bu re ba, ma xa si a Te be li)~ se man ti kis mqo ne VI. mi mar Tu le ba
(ro mel sac frag men tu lad mi er Tvis VII.-VIII. mi mar Tu le ba ni).
RmerT-is leqsikuri maragis semantikuri velebi:
aseve uaRresad sagulisxmoa RmerT-is leqsikuri maragidan
aRmocenebuli semantikuri velis speqtri: ganisazRvra 137
damoukidebeli semantikuri veli:
51

`RmerTi~
`RvTaeba~
`RvTaebrioba~
`Zalian~
` ufali~
`RvTaebrivi~
`RvTaebrivad~
`saSinlad~
` ufali RmerTi~
`RvTis kuTvnili~
`RvTisa~
`RvTis
uarmyofeli~
`qriste~
`RmerTisaTvis
gankuTvnili~
`RvTisagan
cxebuli~
`garewari~
`Ze RmrTisa~
`RmerTis
Sesaferi~
`samadlo~
`boroti~
`suli RvTisa~
` saRmrTo~
`iRbliani~
`avi~
` erTi RmerTi~
`RvTiuri~
`kargi bedisa~
`urCi~
`zecieri meufe~
`xat-salocavis
kuTvnili~
`RvTismoZule~
`saZulveli~
`RmerToba
da kacoba
(orbunebovneba~
`dReobis
kuTvnili~
`RvTismoyvare~
`morwmunoeba~
`wmida sameba~
`saRmTooba~
`ganRmrTobili~
`urwmunoeba~
`samwmida~
`RmerTis
gamocxadeba~
`RvTisagan
amorCeuli~
`urjuloeba~
`samebis
erT- erTi
wevri~
`RmerTad qceva~
`RvTismosavi~
`urjulod
qceva~
`gankacebuli~
`gaRmerTeba~
`RvTismosaoba~
`uwmindureba~
`RvTismSobeli~
`gaRmerTebuli~
`Rrmad
morwmune~
`urwmuno~
`angelozi~
`gamRmerTebeli~
`morwmune~
`saZagloba~
`suli angelozi~
`saRvTo ZaliT
STagonebuli~
`uwmindesi~
`uRvTooba~
`xati, xatebi~
`RmerToba~
`urjulo~
`RvTis winaaRmdeg
mebrZoli~
`jvari~
`RmerTisTvis
damaxasiaTebeli~
`Seubralebeli~
`RvTis winaaRmdeg
brZola~
52

`saklavi, zvaraki~
`RvTis msgavsi~
`uRvTo~
`saRvTo ZaliT
aRZruli~
`dReoba~
`RvTis msgavsad~
`uRmerTo~
`RvTismetyveli~
`saRvTo dasturi,
niSani~
`RvTisnieri~
`umowyalo~
`RvTis dideba~
`kerpi~
`RvTisnieroba~
`daundobeli~
`RvTisadmi
madidebloba~
`kerpTa RmerTi~
`RvTisswori~
`RvTis
aRmsarebeli~
`RvTis
aRmsarebeli~
`RvTis moRvawe~
`RvTis mier
dadginebuli~
`saRvTo
mSveniereba~
`RvTisadmi
mimmarTveli~
`RvTis mteri~
`RvTis mibaZva~
`RvTisagan
Semkuli~
`RvTisagan
wodebuloba~
`saRvTo suliT
moculi~
`RvTis
mimbaZveli~
`RvTisagan
darguli~
`RvTis xeliT
dawerili~
`RvTis mier
ganwmendili~
`RvTivsulieri~
`RvTis sityvis
mqadagebeli~
`RvTisagan
daculi~
`RvTisagan
Semkuli~
`RvTis ZaliT
miRebuli~
`RvTis mimdevari~
`RvTis
naqadagebi~
`RvTis gangeba~
`RvTis
aRmsarebeli~
`RvTis risxva~
`codna RmerTis
Sesaxeb~
`RvTis
ganmgebloba~
`RvTisagan
ganwmendili~
`uaRresad
RvTismoyvare~
`RvTis nebiT
erTiani~
`RvTismsaxuri~
`uSiSari~
`adamiani~
`Zalian mamaci~
`uaRresad
RvTismsaxuri~
`sawyali~
`RvTis Seqmnili~
`RmerTis
sauflo~
`bedi~
`sacodavi~
`RvTis
gaCenili~
`ca~
`iRbali~
`sastiki~
`yoveldRe~
`bednieri~
53

RmerT-is leq si ku ri po li se mi u ro ba:
ufal-isa gan gan sxva ve biT, RmerT-is leq si ku ri ma ra gi mi ni malu
ri po li se mi u ro biT ga mo ir Ce va: po li se mi u ro bis yve la ze ma Ral
six Si res av lens RmrTe e ba po li se man ti kiT: `RvTa e ba~, `Rmer To ba~
da `Rmer Tis da ma xa si a Te be li Tvi se ba an ni Sa ni~.
54
2) RmerT-is eti mo lo gi u ri in for ma cia da
se man ti ku ri gan vi Ta re ba
RmerT-is eti mo lo gi u ri in for ma cia:
qarT. RmerT-

is Se de ga dac iva ra u de ba Rmer T-is
fo ne ti ku ri gan vi Ta re bis
Sem de gi sa fe xu re bi: * x-u-erT- > * x-Ÿ-erT- -erT- > * x-v-erT- > * x-m-erT-//
* R-v-erT- > RmerT-i, mi si Tav da pir ve li mniS vne lo biT `er Ta der Ti
da ga nu yo fe li uze na e si (ze ci e ri RvTa e ba)~ (Win Wa ra u li 2005, 14).
ro gorc vxa davT, ufal-isa da RmerT-is ze moT war mod ge nili
eti mo lo gi ur-se man ti ku ri dak vir ve be biT (ix. ze moT, gv. 45-47;
54-55), ori ves ar qe se man ti kaSi swo red uze na e sis aR ma te bu lo bis
Si na ar si mo i az re ba: Sdr.: ufal-i (< *u-f-al) `da u uf le bu li da
yo ve li ves da yo vel Ta uze na e si me uf le~; `yo ve li ves da yo vel Ta
uze na e si me uf le, mqo ni da myo li~ da RmerT-i (< *x/h-u-erT) `er-
Ta der Ti da ga nu yo fe li uze na e si~.
3) ufal-isa da RmerT-is qris ti a nu li sa ek le sio
Tar gma ne bi dan
` ufa li Ce mi da Rmer Ti Ce mi~
RvTiv bo Ze bu li rju lis pir ve li mcne ba gvi Ra Ra debs: `me var
ufa li Rmer Ti Se ni, da ara iy vnen Sen da Rmer Tni sxu a ni TKni er
Cem sa~ (ga mos lva Ta 20, 2-3).
wmi da mo ci qu li To ma mkvdre TiT aR mdgar qris tes nam sWva lebs
rom ixi lavs, Ses Za xebs: ` ufa li Ce mi da Rmer Ti Ce mi~ (io a ne 20, 28).
di ax, Rmer Ti Cve ni _ aris ufa li Cve ni, rad gan:
`igi Ta va di ars Rmer Ti Rmer TTa da ufa li ufal Ta, Rmer Ti
di di da Zli e ri da sa Si ne li, ro me lic aris mi u ker Zo e bu li, igi
uCens sa mar Tals qvriv sa da obols, uy vars mwi ri da aZ levs mas
purs, sas mels da sa moss~ (2 sju li 10, 17-18).
wmi da io a ne da mas ke li Ta vis `gar da mo ce ma Si~ (da mas ke li 2000,
59-61; 335-338) sa gan ge bod gan mar tavs: ram de na dac Rmer Ti aris
yov li sa da yo vel Ta mi ze zi, im de nad iwo de ba igi yve la ar sis sa-
55

xe liT. Tum ca Rmer Ti mxo lod iwo de ba am sa xe le biT, To rem arc
er Ti maT ga ni ar aris Rmer Ti ar sob ri vad.
wmi da ma ma gvir Cevs: nu ve Zi ebT Rmer Tis ar se bis sa xels! Se uZle
be lia, bu ne bam sru lad Se ic nos mas ze zem de ba re bu ne ba. Rmer Ti,
ro me lic mi uw vdo me lia, igi uTu od usa xe loc iq ne ba, da igi imde
nad aris usa xe lo _ ram de na dac mi uw vdo me li (da mas ke li 2000,
336-337).
mi u xe da vad ami sa, ro gorc vi ciT, Rmer Ti yve la sa xe liT iwo de ba
_ mtki ce bi Ti Tac, ukuT qmi Ti Tac da sa pi ris pi ro Ti Tac.
wmi da io a ne da mas ke lis rwmu ne biT, swo red mtki ce bi Ti sa xe lia
imis das tu ri, rom Rmer Ti aris yo vel Ta mi ze zi: igia ar si da arse
ba, brZe ni da sib rZne, az ri da mo az rov ne, si coc xle da coc xa li
da a. S. (da mas ke li 2000, 337).
ukuT qmi Ti sa xe liT cxad de ba, rom yve laf ris uze mo e si Rmer Ti
ar sTa gan ara fe ri ar aris, ara med aris uar se bo, us xe u lo, uc vleli
da a.S.
sa pi ris pi ro sa xe le bi Tac, ro go ri caa, ma ga li Tad, si naT le da
sib ne le, mSve ni e ri da sa Si ne li _ imas Se vic nobT, rom ar sob ri vad
arc er Ti maT ga ni ar aris Rmer Ti, ara med ze ar sia da, am de nad _
usa xe lo (iq ve).
ima ve `gar da mo ce ma Si~ wmi da io a ne da mas ke li gva uw yebs, rom
Rmer Tis WeS ma ri ti Si na ar sis ga mom xat vel sa xel Ta gan upi ra te si
da um jo be sia ar si `myo fi~, rom li Tac uc xa de sad (`usa kuT re sad~)
war moC nde ba Rmer Tis WeS ma ri ti Si na ar si: `myo fi; ro me li-igi ars~,
anu `is, ro me lic myo fobs, aris (ma ra dis)~, Sdr.:
`da hrqua mo se Rmer Tsa: aha ese ra, me mi vi de Ze Ta is raH li sa Ta
da vrhqua maT: Rmer Tman ma ma Ta Tqu en Ta man mo mav li na me Tqu en da,
da mkiT xvi den, Tu raY ars sa xe li mi si, raY vrhqua maT? da hrqua
Rmer Tman mo ses: me var Rmer Ti, myo fi, ro me li var, da es re ar qu
Ze Ta is raH li sa Ta: ro me li-igi ars, man mo mav li na me Tqu en da~ (gamos
lva Ta 3, 13-14).
56

Rmer Tis me o re upi ra tes sa xe lad wmi da ma ma asa xe lebs sa kuT riv
RmerTs (berZn. Te os). wmi da ma mis swav le biT, es sa xel de ba sa mi mimar
Tu le biT war mo a Cens ar sis, anu Rmer Tis, myo fo bas:
a) Rmer Tis moq me de ba (< berZn. Te e in `srbo la~), yo ve li ves ga remov
la: `ga re Sec vi sa gan iT qu mis Ta nad yo vel TaY sa~;
b) Rmer Tis yo vel Ta mxed ve lo ba, yov lis mWvre te lo ba (< berZn.
Te as Tai `Wvre ta, xed va~), ram de na dac igi Tval mo u ci le be lia da
`xe davs yo vel sa... da ars ze dam xed vel yo vel Ta, ra me Tu ara raY dae
far vis Tu al sa mas yo vel Ta mxed vel sa~;
g) Rmer Ti vi Tar ca nTe ba, wva (< berZn. ai Te in `wva, daw va~), `rame
Tu Rmer Ti Cu e ni cecxl Sem wu vel ars da gan mle vel yov li sa
si bo ro ti sa~ (da mas ke li 2000, 60).
igi ve wmi da ma ma gvi mow mebs, rom ufa li, me u fe, Se moq me di, dam-
ba de be li, mwyem si da amis msgav si sa xe le biT war moC nde ba mTqme lis
(ada mi a nis) da mo ki de bu le ba Rmer Ti sad mi, ker Zod:
Rmer Ti ufa lia imis Tvis, vis mi mar Tac uf le bu lia, anu vis Tvisac
Rmer Ti uze na e si ba ton-pat ro nia _ ufa li Rmer Tia; msgav sad
ami sa, Rmer Ti imis Tvi saa me u fe, vis Tvi sac Rmer Ti uze na e si me fea;
Se sa ba mi sad, Se moq me di ki imis Tvis, vinc Tavs RvTis qmni le bad aRia
rebs; ase ve, Rmer Ti damba de be lia da ba de bul Ta mi marT da mwyem sia
`dam wysil Ta mi marT~ (da mas ke li 2000, 61).
qar Tu li ufal-is da RmerT-is ze moT war mod ge ni li leq si-
kur-se man ti ku ri ar Ce va ni (ix. gv. 43, 46-47; 51; 54-55) sru lad
em Txve va wmi da io a ne da mas ke li se ul mow mo bas, Sdr.:
er Ti mxriv, qarT. RmerT-i: `Rmer Ti; ze bu neb ri vi ar se ba~
(qegl-i); `su li na Te li da u sa ba mo~ (sul xan-sa ba 1991-93); `ar se ba
pir vel sa u ku no~ (Cu bi naS vi li 1988);
me o re mxriv, qarT. ufal-i: `1. igi vea, rac Rmer Ti; 2. (wign.) bato
ni, pat ro ni, mbrZa ne be li~ (qegl-i); `pat ro ni (va Ji), gi na Rmer Ti~
(sul xan-sa ba 1991-93); `sam Ru To we ril Si o½i; Rmer Ti, dam ba de be li,
me u fe, ba to ni, pat ro ni~ (Cu bi naS vi li 1988); `pat ro ni, mflo be li,
57

qris te~ (abu la Ze 1973); `uf ro si, ba to ni, pat ro ni~ (im na iS vi li
1986); `ba to ni Rmer Ti~ (sar jve la Ze 2001); `1. ba to ni, fe o da li,
mbrZa ne be li. 2. mqo ne be li, pat ro ni, mflo be li~ (berozaSvili
2007).
ro gorc aRi niS na, kom po nen ti RmerT- kom po zi teb sa da RmerTisa
gan war mo e bul Ta mniS vne lo van na wil Si TiT qmis uga mo nak li sod
inar Cu nebs `uze na e si Rmer Tis~ an `yo ve li ve ze ci u ris~ se man tikas.
Tum ca ufal-isa da RmerT-is leq si kur-se man ti ku ri ar Ce va nis
Tval saz ri siT, ara nak leb mniS vne lo va nia, rom ase ve TiT qmis uga monak
li sod Znel de ba RmerT- kom po nen tis Ca nac vle ba ufal-iT, Sdr.
gvaqvs:
Rmer Tka ci da ara _ ufal ka ci;
Ze RmrTi sa da ara _ Ze uf li sa;
Rmer Tmyo fe li da ara _ ufal myo fe li;
Rmer Tqmnu le ba da ara _ ufal qmnu le baY;
RmrTis mSo be li da ara _ uf lis mSo be li;
RmrTis met yu e li da ara _ uf lis met yue li;
RmrTis msa xu ri da ara _ uf lis msa xu ri;
Rmer Tka ci da ara _ ufal ka ci.
meg rul-Wa nu ri da sva nu ri ene bis msgav sad, qar Tu li enis di a-
leq teb Sic TiT qmis ima ve leq si kur-se man ti ku ri ar Ce va nis mow me ni
varT _ aq Rmer T-i do mi ni rebs: gvaqvs megr. Ro ron Ti, laz. Ror-
mo Ti, svan. Rer meT, Rer beT, xo lo aRm. mTis di a leq teb sa da zogi
erT das. di a leq tSi RT-/xT- Zi riT war mo e bul ni (mag.: xevs. xTis
ia sa u li `an ge lo zi~ da sxva). ufal-is ga mo ye ne bis six Si re ki am
Tval saz ri siT mi ni ma lu ria, Ti To-oro la ga mo nak li siT (mag.: xevs.
uf lis Tva li `Za li an la ma zi~, qarTl. uf lis xe `bza~ da sxva).
58

ufa li da Ta vi su fa li
sa Zi e be lia ufal- kom po nen tis Tav da pir ve li mniS vne lo ba sa ku-
Ta ri war mo e bis Zvel qar Tul kom po zit Si Ta vis- ufa li.
sa gu lis xmod Se niS na ven (me li qiS vi li 2008, 25-26), rom in divi
du a lu ri Ta vi suf le bis idea ev ro pa Si X-XI sa u ku ne e bi dan Cndeba.
ma nam de ada mi a nis Ri re bu le ba so ci a lu rad iyo gan pi ro be bu li.
mTel rig enob riv mo na ce meb Si cne ba Ta vi su fa li mxo lod so ci a-
lu ri mo ti vi re biT war mod ge ba:
a) ber Znul-ro ma ul enob riv si nam dvi le Si eti mo lo gi u rad fiqsir
de ba Ta vi su fa lis bi o lo gi u ri mo ti vi `zrda~ (la Ti nu ri li ber
< in do ev rop. `amoz rda, aR mo ce ne ba~).
b) qro no lo gi u rad mom dev no xa na Si ger ma ni kul enob riv wre Si
amu Sav da mSvin vi er-fsi qi ku ri `ke Til gan wyo bis~ mo ti vi (in gli su ri
free < in do ev rop. `ke Til gan wyo ba, mSvi do bi a no ba, dac va~).
g) amas mos devs ref leq sur-kuT vni le bi Ti `sa ku Ta ris, Ta vi si a-
nis~ mo ti vi sla vur eneb Si (ru su li свобода < in do ev rop. `свой,
sa ku Ta ri, TviT~).
dad ge ni lia, rom Zve li qar Tu li Ta vi su fa li ` Ta vi su fa li~
do ku men tu rad uk ve X sa u ku ne Si das tur de ba, oden in di vi du a lu ri,
sru li ad ara so ci a lu ri mo ti vi re biT da Tav da pir ve li mniS vne lobiT
`sa ku Ta ri Ta vis ufa li, flo be li~ (me li qiS vi li 2008, 30-31).
Cvens yu rad Re bas am mxriv ip yrobs Zve l qar Tul Si ar se bu li
uuf lo, ro me lic niS nav da ro gorc `upat ro nos~, ase ve `Ta vi su-
fals~.
ufa li Rmer Ti ie re mia wi nas war met yve lis pi riT ga mo xa tavs Tavis
gak vir ve bas, rad gan is ra e li a neb ma ar Se is mi nes uf lis nam cne bi,
mad li e re biT ar mi i Res uf lis wya lo ba da, rac yve la ze Se maZ rwune
be lia _ aRar in do mes ufal Tan yof na:
`ityKs ufa li: nu udab no veq men is ra il sa, anu qu e ya na gan korde
bul miT, ra me Tu Tqua er man Cem man, da uuf lo viy vneT da Sen da
ar Ra ra mo vi deT mer me~ (ie re mia 2, 31).
59

ufa li is ra el ers yve la ze mZi me cod va ze uTi Tebs: uuf lo viy-
vne To, anu uf lis ga re Se ( u- ufal-o-d) viq ne bi To. is ra e li a neb ma
ar Ci es uuf lod yof na. maT ufal ze, ze ci er pat ron ze Tqves ua ri
da Ta vis ne ba ze yof na am jo bi nes (Sdr. am mux lis Zve li ru su li
Tar gma ni: `мы сами себе господа~), rac imas niS navs, rom er ma saku
Ta ri Ta vis uf lad sa ku Ta ri ve Ta vi ga na go.
ie re mia wi nas war met yve lis wig ni dan mox mo bil amo na rid Si qar-
Tu li sit yva uuf lo uaR re sad sa in te re so, Ta vi se bu ri leq si kurse
man ti ku ri fun qci iT war mod ge ba: vis Tvi sac ufa li ar aris ze cie
ri pat ro ni, igi uuf loa `upat ro noa~, vi na i dan sa ku Ta ri ne biT
iTa vi suf lebs Tavs ufa li Rmer Ti sa gan, sa ku Ta ri Ta vis uf lad Tu
pat ro nad Tvi Ton ve rCe ba da am de nad aris uuf lo ` Ta vi su fa li~.
Ta vi suf le bis am gva ri se man ti ku ri ga az re ba ker Zo xa si a Ti saa.
Ta ma mad Se iZ le ba iT qvas, rom qar Tu li sit yva Ta vi su fa li misti
ku rad itevs Ta vi suf le bis nam dvil qris ti a nul Si na arss:
WeS ma ri tad Ta vi su fa li igia, vi sac Ta vis pat ro nad ufa li hyavs
da Ta vis ne ba-sur vi lebs uf lis ne bi sa ebr war mar Tavs.
WeS ma ri ti Ta vi suf le ba RvTiv mo ni We bu li Rir se baa. am Rir se biT
is imo se ba, vinc Ta vis `wa dil Ta ne bas~ da uf le bia da Ta vi si ne biT
da mor Ci le bia ufals da ara _ cod vas. da viT Cu bi naS vi li Ta vis
leq si kon Si gan mar tavs: ` Ta vi su fa li _ ara vi si mo na~ (CubinaSvili
1988). Cven dav Zen diT: Ta vi su fa li ara vi si mo naa _ gar da ufa li
Rmer Ti sa!
ufal ma ie so qris tem xom eS ma ki sad mi mo no bis mra val sa xov no ba
dag va nax va, am sa mar cxvi no mo no bi sa gan ga mog vix sna da gva Cu qa Ta visuf
le ba, anu gan Ta vi suf le ba eS ma ki sa da cod vi sa gan.
Ta vi suf le bis da Ta vi su fa lis qris ti a nu li Si na ar sic es aris:
mxo lod am gvar Ta vi suf le bas zi a re bu li ada mi a nia WeS ma ri tad Ta-
vi su fa li.
amis das tu rad vkiT xu lobT uf lis nam cnebs wmi da sa xa re ba Si:
,,da scnaT WeS ma ri ti, da WeS ma ri te ba man gan ga Ta vi suf lnes Tqu-
en... yo vel man ro mel man qmnes cod vaY, mo naY ars igi cod vi saY...~;
60

`uku e Tu Ze man gan ga Ta vi suf lnes, WeS ma ri tad Ta vi su fal iy-
vneT...~;
`me var gzaY da me var WeS ma ri te baY da cxo re baY: ara vin mo vi des
ma mi sa, gar na Cem mi er~ (ix. io a ne 8, 32-36; 14, 6).
literatura:
abu la Ze 1973:
abu la Ze 1973: ilia abu la Ze, Zve li qar Tu li enis leq si ko ni (masa
le bi), Tbi li si.
axa li aR Tqu ma 2001:
axa li aR Tqu ma 2001: mec ni e ru lad dad ge ni li teq sti wm. eq vTime
da gi or gi mTaw mi del Ta re daq ci e bi sa, Tbi li si, mTaw mi da, wmi da
ni nos ek le sia.
ba si li 1983:
ba si li 1983: ba si li ke sa ri e lis ef Tvi me aTo ne li se u li Tar gma ni,
Tbi li si.
be ro zaS vi li 2007:
be ro zaS vi li 2007: Ta mar be ro zaS vi li, qar Tu li enis sas ko lo
gan ma rey bi Ti leq si ko ni, ga mom cem lo ba `di o ge ne~, Tbi li si.
da mas ke li 2000:
da mas ke li 2000: wmi da io a ne da mas ke li, mar Tlma di deb lu ri sarwmu
no e bis zed mi wev ni Ti gad mo ce ma, Tbi li sis sa su li e ro aka de mi is
ga mom cem lo ba, Tbi li si.
da ne lia 1998:
da ne lia 1998: kor ne li da ne lia, nar kve ve bi qar Tu li sam wer lobo
enis is to ri i dan, I, Tbi li si.
va Jas mci re leq si ko ni 1969:
va Jas mci re leq si ko ni 1969: Sem dge ne li al. Win Wa ra u li, Tbili
si.
im na iS vi li 1982:
im na iS vi li 1982: iva ne im na iS vi li, qar Tuli enis is to ri u li
qres to ma Tia, t. I, naw. I, Tbi li si.
im na iS vi li 1986:
im na iS vi li 1986: iva ne im na iS vi li, qar Tu li oT xTa vis sim fo nialeq
si ko ni, Tbi li si.
ka te xiz mo 1911:
ka te xiz mo 1911: sa xel mZRva ne lo mar Tlma di de b luri ka te xiz mos
Se sas wav lad.
61

me li qiS vi li 2008: iri ne me li qiS vi li, ` Ta vi suf le bis~ cne bis
eti mo lo gi u ri di a pa zo ni: so ci a lu ri dan in di vi du a lu ram de, enaTmec
ni e re bis sa kiT xe bi _ II.
men Te SaS vi li 1943: ste fa ne men Te SaS vi li, qi zi yu ri leq si ko ni,
Tbi li si.
mcxe Tu ri xel na we ri 1981: (mo ses xuT wig ne u li, iso na ve, msa jul-
Ta, ru Ti), teq sti ga mo sa ce mad mo am za da da ga mok vle va da ur To
ele ne do Ca naS vil ma, Tbi li si, 1981. (ek le si as te, sib rZne so lo moni
sa, qe ba qe ba Ta so lo mo ni sa, wi nas war met yvel Ta wig ne bi _ esa ia,
ie re mia, ba ru qi, eze ki e li), `mec ni e re ba~, Tbi li si.
ni Ja ra Ze 1971: S. ni Ja ra Ze, qar Tu li enis aWa ru li di a leq tis
leq si ka, ba Tu mi.
sul xan-sa ba 1991-93: sul xan-sa ba or be li a ni, leq si ko ni qar Tuli,
av tor ga fu li nus xe bis mi xed viT mo am za da, ga mok vle va da ganmar
te ba Ta leq si kis sa Zi e be li da ur To ilia abu la Zem, I da II t.,
`me ra ni~, Tbi li si.
sar jve la Ze 1995: zu rab sar jve la Ze, Zve li qar Tu li enis leq siko
ni, Tbi li sis uni ver si te tis ga mom cem lo ba, Tbi li si.
sar jve la Ze 2001: zu rab sar jve la Ze, Zve li qar Tu li enis sityvis
ko na, sul xan-sa ba or be li a nis sa xe lo bis Tbi li sis sa xel mwi fo
pe da go gi u ri uni ver si te tis ga mom cem lo ba, Tbi li si.
si nu ri 1975: si nu ri mra val Ta vi, ga mok vle va da leq si ko ni da ur-
To iv. im na iS vil ma, Tbilisi.
so se lia 2006: eTer so se lia, * fal-/ fl- Zi ris re kon struq ci as-
Tan da kav Si re biT, enaT mec ni e re bis sa kiT xe bi _ I-II.
fen ri xi-sar jvela Ze 2000: ha inc fen ri xi, zu rab sar jve la Ze,
qar Tve lur ena Ta eti mo lo gi u ri leq si ko ni, Tbi li si.
qav Ta ra Ze 1985: iva ne qav Ta ra Ze, qar Tu li enis mo xe u ri di a leqti,
Tbi li si.
qar Tu li agi og ra fi u li Zeg le bis sim fo nia-leq si ko ni 2005,
2007: Tbi li si, t. I-II.
62

qar Tlis cxov re ba 1973: IV, Tbi li si.
qar Tlu ri 1981: qar Tlu ri di a leq tis leq si ko ni, Tbi li si, 1981.
qegl-i: qar Tu li enis gan mar te bi Ti leq si ko ni (qegl-i), tt.:
V-1958, VI-1960, VII-1962, VIII-1964.
qar Tu li oT xTa vis bo lo ori re daq cia 1979: teq sti ga mos ca da
ga mok vle va daur To iva ne im na iS vil ma, Tbi li si.
qar Tu li sa mo ci qu los sim fo nia-leq si ko ni 2009: Tbi li si.
Ram ba Si Ze 1988: rog ne da Ram ba Si Ze, qar Tu li enis in gi lo u ri
di a leq ti, Tbi li si.
Rlon ti 1984: aleq san dre Rlon ti, qar Tul ki lo-Tqma Ta sityvis
leq si ko ni, Tbi li si.
Rlon ti sa kiTx. 2010: me dea Rlon ti, ufa li da Ta vi su fa li,
ar nold Ci qo ba vas sa kiT xa ve bi, XXI, Tbi li si.
Rlon ti di alqt. 2010: me dea Rlon ti, ufal-is da RmerT-is
leq si kur-se man ti ku ri ar Ce va ni saT vis qar Tul di a leq teb Si _ XXX
res pub li ku ri di a leq to lo gi u ri sa mec ni e ro se si is ma sa le bi, Tbili
si, ba Tu mi.
Rlon ti inst. 2010: me dea Rlon ti, RmerT-is leq si kur-se manti
ku ri bu di saT vis _ arn. Ci qo ba vas sa xe lo bis enaT mec ni e re bis insti
tu tis 69-e sa mec ni e ro se si is ma sa le bi.
Cu bi naS vi li 1840: da viT Cu bi naS vi li, ru sul-qar Tul-fran cicu
li leq si ko ni, s.-pe ter bur gi.
Cu bi naS vi li 1971: da viT Cu bi naS vi li, ru sul-qar Tu li leq si koni,
I, Tbi li si.
Cu bi naS vi li 1988: da viT Cu bi naS vi li, qar Tul-ru su li leq siko
ni, Tbi li si.
cxo re ba 1946: cxo re baY io va ne si da ef TKme si, gi or gi mTaw mi delis
ena, Tbi li si.
Win Wa ra u li 2005: aleq si Win Wa ra u li, sit yva `Rmer Ti~-s war momav
lo bi saT vis, ge la Tis mec ni e re ba Ta aka de mi is Jur na li, # 8, gv.
8-19.
63

Win Wa ra u li xevs. 2005: aleq si Win Wa ra u li, xev su ru li leq si koni,
ga mom cem lo ba `qar Tu li ena~, Tbi li si.
xan me ti leq ci o na ri 1984: I, Tbi li si.
xu bu tia 1969: p. xu bu tia, Tu Su ri ki lo, leq si ka, Tbi li si.
Medea Glonti
Lexical-semantic choice of UPALI ‘the Lord” and
γ MERTI ‘the God’ in Georgian
Summary
A lexical-semantic fi eld of upali and γmerti is the Georgian upal-i and
γmert-i and the lexical entries having the relevant semantics and which
are originated from them and exist apart from the semantic fi eld. They
are being researched towards three analytical points:
1. A lexical vocabulary of upal- was distributed according to 12 basic
semantic directions, 87 semantic fi elds were defi ned. Almost 2/3
of a lexical vocabulary is polysemic. A lexical vocabulary of γmertwas
distributed according to 8 basic semantic directions. About 160
semantic fi elds were defi ned. Polysemicy of a lexical vocabulary of
γmert- is poor.
There are more than hundred composits containing γmert- in Georgian.
In these composits the component γmert- preserves the semantics of
‘the highest God’, ‘everything heavenly”. Substitution of a component
γmert- by upal- is also diffi cult (γmrtismšobeli “the God’s Mother’ and
not uplismšobeli ‘the Lord’s Mother’). Productiveness of blessing and
oathing phraseologisms containing γmert- and the ones originated
from γmert- is poor.
64

Differently from this, we have only two composits containing upal-
(uplisuli “monarch’s child’, uplis-mouare). But the number of the
words originated from upal- is verious and high. Among them about
80% contains the semantics of ‘earthly’, and more then 20% has the
semantics of ‘everything heavenly’.
On the basis of the relevant data of the Megrelian-Chan and Svan
languages as well as Georgian dialects the same lexical-semantic
choice is being investigated.
2. Etymological information and semantic developing stages are also
represented.
3. Relevant theological material based on the Saint Fathers’ (St. Joan
Damaskenos and others ) translations is bought.
65

eTer Sen ge lia
zo gi meg ru li fu Zis eti mo lo gi i saT vis
( musx-i, Tesx-i, Tisx-i...)
meg rul Si das tur de ba leq si ku ri er Te u le bi:
musx-i/ mus xi-i/ mus xe-Y/ mus xe/ mus xel-i `ram de ni(?)~, `bev ri~;
mus xiT/ mus xeYT/ mus xeT/ mus xe liT `ram de nic~; `ram de niT~;
mus xi Sa(x)/ mus xeYSa(x)/musxeSa(x)/musxeliSa(x) `ram den jer~; `ramde
nad~; `ra zo mam de~;
Tesx-i/ Tes xi-i/ Tes xe-Y/ Tes xe/ Tes xel-i `am de ni~;
Tes xiT/ Tes xeYT/ Tes xe liT `am de niT~;
Tes xe Sa/ Tes xi Sa(x)/ Tes xeYSa(x)/ Tes xe li Sa(x) `am de nad~; `am den jer~;
Tisx-i/ Tis xi-i/ Tis xil-i/ Tis xe/ Tis xe-Y/ Tis xel-i `im de ni, im ra o-
de no bi sa;~
Tis xiT/ Tis xeYT/ Tis xe liT `am de niT~;
Tis xi Sa(x)/ Tis xeYSa(x)/ Tis xe li Sa(x) `im de nad~; `im den jer~.
(qa ja ia 2002; qo ba lia 2010).
Se niS vna. da sa xe le bul Ta gan leq si ko neb Si da va das tu reT mxo lod:
musx-i/ mus xi-i; mus xe; mus xeT; Tisx-i/ Tis xi-i/ Tis xil-i; Tesx-i/ Tes xi-i;
musx-i/ mus xi-i; mus xi Sa(x)/mus xe Sa(x).
sa a na li zo fu Ze e bi sxva das xva met yve le bis na wi le bia, ker Zod:
1) musx-i/ mus xi-i/ mus xe-Y/ mus xe/ mus xel-i `ram de ni~, `bev ri~
gvxvde ba ro gorc:
a) (ra o de no bi Ti) ric xvi Ti sa xe li (gan saz Rvru li da ga nu saz-
Rvre li ode no bi sa):
mus xi/ mus xii/ mos xi/ mus xeY/ mus xe/ mus xe li vex ve wi, ma ra iwkma mu-
Tun qu va go mirT `ram de ni (bev ri) vex ve we, mag ram mas Tan ara fe ri ar
ga mi vi da~ (ga nu saz Rvre li ode no bi sa);
66

musxi/ mus xii/ mus xeY/ mus xe/ mus xe li qo To mi qo miun du do ar Zoq
gomWyord `ram de ni (bev ri) qa Ta mi myav da da yve la ga miw yda~ (gansaz
Rvru li ode no bi sa).
b) kiT xvi Ti nac val sa xe li:
mus xi/ mus xii/ mus xeY/ mus xe/ mus xe li ka Ta qord go wos le bar des?
`ram de ni xal xi iyo Sar San le bar de Si?~
2) mus xiT/ mus xeT/ mus xeYT/ mus xe liT `ram de nic~; `ram de niT~
gvxvde ba ro gorc:
a) mi mar Te bi Ti nac val sa xe li:
kur dRel qi mus xiT/ mus xeT/ mus xeYT/ mus xe liT ik va ku, Tis xiT iru-
lua `kur dRel ma ram de nic iki ki na, im de nic ir bi nao~ (qa ja ia 2002);
b)zmni ze da:
a) ode no bis: mus xiT/ mus xeT/ mus xeYT/ mus xe liT uCans mu as qa ni di-
as qans? `ram de niT aris ma ma Se ni de da Sen ze uf ro si?~
3) mus xi Sa(x)/ mus xeYSa(x)/mus xe Sax/mus xe li Sa(x) `ram den jer~; `ramde
nad~ gvxvde ba ro gorc:
zmni ze da:
a) zo ma-ode no bis: sqan(i) ri nas Sxva Sis va mu Zi na na, mus xi Sax eSe
va di ma Ra le `Sen sxvis yof nas ver mo gi ma te ben, ra zo mam dec (ram dena
dac) ar amaR lde (ze viT)~ (qa ja ia 2002);
mus xi Sa(x)/ mus xeYSa(x)/ mus xe Sa(x)/mus xe li Sa(x) re sqa ni ur Ze ni?
`ram de nad aris (ra Rirs) Se ni yur Ze ni?~
b) je ro bis: mus xi Sa(x)/ mus xeYSa(x)/mus xe Sa(x)/mus xe li Sa(x) meb/frTi,
ma ra aka Sa vadob/f/xvad `ram den jer (bev rjer) mi ve di, mag ram arcer
Txel ar dam xvda~;
4) Tesx-i/ Tes xe-Y/ Tes xe/ Tes xel-i `am de ni~ gvxvde ba ro gorc:
Cve ne bi Ti nac val sa xe li: Tes xi/Tes xeY/ Tes xe/Tes xe li uS qu ri mu So
iidiT? `am de ni vaS li ris Tvis iyi deT?~
5) Tes xiT/ Tes xeYT/ Tes xe liT `am de niT~; `am de nad~ gvxvde ba rogorc:
zmni ze da:
67

zo ma-ode no bis:
Tes xiT/ Tes xeYT/ Tes xe liT umo si qo re Cqi mi va na sqa ni Se `am deniT
me ti ki aris Ce mi ya na Sen sa ze.~
Te am be Tes xiT/ Tes xeYT/ Tes xe liT qga nar Rendda, da, Su ro mu Se ni
va mom go reT? `es am ba vi am de nad Tu ganaR vleb da, sa er Tod ra tom
ar mog vi kiT xeT (mog vi Zi eT)?~
6) Tes xe Sa/ Tes xi Sa(x)/ Tes xeYSa(x)/ Tes xe li Sa(x) `am de nad~; `am denjer~
gvxvde ba ro gorc:
zmni ze da:
a) zo ma-ode no bis: Tes xe Sa/ Tes xi Sa(x)/ Tes xeYSa(x)/ Tes xe li Sa(x)/
Tes xi Sa(x) mo pi den qo sqa ni oxors `am de nad mom yi di Sens sa mo saxlos?~;
b) je ro bis: Tes xe Sa/ Tes xi Sa(x)/ Tes xeYSa(x)/ Tes xe li Sa(x) mu Sa mo-
mioni?
`am den jer ris Tvis mo miy va ne?~
7) Tisx-i/ Tis xi-i/ Tis xe/ Tis xe-Y/ Tis xel-i/ Tis xil-i `im de ni~ gvxvde
ba, ro gorc Cve ne bi Ti nac val sa xe li:
si mus xi go ko ni, Tis xi/Tis xii/ Tis xe/Tis xeY/Tis xe li/Tis xi li wa-
nas do i rindas!
Sen ram de nic gin da, im den wels gec xov ros!
8) Tis xiT/ Tis xeYT/ Tis xe liT `im de niT~ gvxvde ba ro gorc:
zmni ze da:
zo ma-ode no bis: Tis xiT/ Tis xeYT/ Tis xe liT me ti rdasni xo lo,
iSe ni va da ar ka `im de niT me tic rom iyos, ma inc ar da ak lo!~
9) Tis xi Sa(x)/ Tis xeYSa(x)/ Tis xe li Sa(x) `im de nad~; `im den jer~
gvxvde ba ro gorc:
zmni ze da:
a) zo ma-ode no bis: Tis xi Sa(x)/ Tis xeYSa(x)/ Tis xe li Sa(x) ve i na le Tes-
xi ga Wi re bulSa
`im de nad ver mo em sa xu re bi im den ga Wir ve buls.~
b) je ro bis: Tis xi Sa(x)/ Tis xeYSa(x)/ Tis xe li Sa(x) du Za xi, ma ra mu-
Tu niT vag ma go nu `ram den jer (bev rjer) da vu Za xe, mag ram ve raf riT
ver ga va go ne.~
68

gan xi lu li er Te u le bi _ mu-sx-i/ mu-sx-i-i/mu-sx-e-Y/mu-sx-e/musx-el-imu-sx-iT/mu-sx-e-T/mu-sx-e-YT/mu-sx-el-iT;
mu-sx-iSa(x)/mu-
sx-e-YSa(x); Te-sx-i/Te-sx-i-i/Te-sx-e-Y/Te-sx-e/Te-sx-el-i/Te-sx-il-i;
Te-sx-iT/Te-sx-e-YT/Te-sx-el-iT;
Te-sx-iSa(x)/Te-sx-e-YSa(x)/Te-sx-e-
Sa/Te-sx-el-iSa(x); Ti-sx-i/Ti-sx-e/Ti-sx-e-Y/Ti-sx-el-i; Ti-sx-iT/
Ti-sx-e-YT/Ti-sx-el-iT; Ti-sx-iSa(x)/Ti-sx-e-YSa(x)/Ti-sx-el-iSa(x) _
age bu le biT rTu li sa xe le bia. Zi ri Ta di kom po nen ti sim rav lis gamom
xat ve li sx- Zi ri un da iyos, pi ve li kom po nen te bi: mu- `ra~kiTxvi
Ti nac val sa xe lia, xo lo Te- `es~ da Ti- `is~ _ Cve ne bi Ti nacval
sa xe le bi.
sa a na li zo ma sa la Si sa in te re soa for me bi: musx-el-i/Tisx-el-i/
Tesx-el-i/Tisx-el-iSa(x)/Tesx-el-iSa(x)/musx-el-iSa(x), sa dac un da
ga mo i yos -el/-il
su fiq se bi.
vfiq robT, ze moT gan xi lu li fu Ze e bis Tvis -el/-il
su fiq si a ni
for me bi un da iyos amo sa va li, rom le bic zo gi erT ki lo-kav Si gacvda,
da i kar ga Tan xmov ni Ti na wi li (mu-sx-e/i(*l)-i; mu-sx-e/i(*l)-iT/;
mu-sx-e/i(*l)-iSa(x); Te-sx-e/i(*l)-i; Te-sx-e/i(*l)-YT; Te-sx-e/i(*l)-
YSa(x); Ti-sx-e/i(*l)-i; Ti-sx-e/i(*l)-YT; Ti-sx-e/i(*l)-YSa(x)), zo gi er-
TSi ki mTli a nad -el/-il
su fiq se bi da i kar ga (mu-sx-(*el/*-il)-i;
mu-sx-(*el/*-il)-iT; mu-sx-(*el/*-il)-iSa(x); Te-sx-(*el/*-il)-i; Te-sx-
(*el/*-il)-iT; Te-sx-(*el/*-il)-iSa(x); Ti-sx-(*el/*-il)-i, Ti-sx-(*el/*-
il)-iT, Ti-sx-(*el/*-il)-iSa(x)).
is mis sa kiT xi meg rul sa a na li zo leq si kur er Te u leb Si ga mo yofi
li -sx- da qar Tu li sim rav lis ga mom xat vel sx- (sxma) Zi re bis
mor fo lo gi ur-fo ne ti ku ri Se sat yvi so bis Se sa xeb.
Zv. qar Tul Si -sx
Zi ris Sem cvel sxma fu Zes Sem de gi mniS vne lo bebi
aqvs ga mov le ni li: So ba; moy va na, mog vra; qo ne ba, ; yo la,
sma; de ba; ac ma, mos xma; , dar gva; ay va na:
So ba: `Ze eb da asu leb is xne~ (II Sj. 28,41);
moy va na, mog vra: `us xneT Ze Ta Tqu en Ta co leb~(ie rem. 29,6);
`ar ca cols is xmi den, ar ca qmris vi do di an (mT. 22,30);
69

g) qo ne ba, : `Tu al gas xen da ara hxe davT~ (mr. 8,16);
yur as xen.
d) yo la, sma: `is xe niT Ta vi sa Tqu e ni sa me go bar ni~ (l. 16,9);
`kac sa vis me es xnes or Ze~ (mT. 21,28);
e) de ba: `yo vel ni, ro mel ni is xnen saf la veb sa, is mi non mi sa mi sisaY~
(i. 5,28); `is xa sim ravlH uZ lur TaY~ (i. 5,3.);
v) ac ma, mos xma: `es xnen san dal ni~ (mr. 6,9);
`es xnes can dal ni oq ro Ru ed ni~ (povn. stef. 658 )
z) , dar gva: `ve nax sa as xmi de da iq mo di~ (II Sj.
28,29);
ara is xa Ta vi sa Se ni sa ser tye bi/ara dah ner go Ta vi sa Se ni sa sertya;
T) ay va na: `as xna igi ni ka ra u leb sa da mo iq ca eg vip ted~(ga mosl.
4,29).
(abu la Ze 1973)
ro gorc cno bi lia, qar Tul s-s Se sat yvi sad meg rul Si S-c Se iZle
ba gvqon des da s-c (ca ga re li 1980; Ci qo ba va 1938, 72, 231, 246),
Cven mi er gan xi lul qar Tve lur Zir Si me o re Sem Txve vas Tan, e. i.
iden tur Se sat yvi so bas Tan, un da gvqon des saq me: qarT. sx-: megr. sx-.
li te ra tu ra:
abu la Ze 1973: il. abu la Ze, Zve li qar Tu li enis leq si ko ni, Tbili
si.
qa ja ia 2002: o. qa ja ia, me gul-qar Tu li leq si ko ni, II, Tbi li si.
qo ba lia 2010: a. qo ba lia me gu li leq si ko ni, Tbi li si.
Ci qo ba va 1938: arn. Ci qo ba va, Wa nur-meg rul-qar Tu li Se da re bi Ti
leq si ko ni, Tbi li si.
Цагарели 1880: Ал. Цагарели, Мингрелские зтюды, Санкт-
Петербург.
70

Eter Shengelia
Towards the ethymology of some Megrelian stems
( musx-i, tesx-i, tisx-i…)
Summary
The article discusses some Megrelian stems:
mu-sx-i/ mu-sx-i-i/mu-sx-e-j /mu-sx-el-i ‘’how many/much”, ”a lot of”;
mu-sx-it/mu-sx-e-it/mu-sx-e-t/mu-sx-el-it “however”, “how many/
much more”;
mu-sx-isha(x)/mu-sx-e-isha(x) “how many times (repeatedly)”; “how
much, to what extant”;
te-sx-i/te-sx-i-i/te-sx-e- j /te-sx-e/te-sx-el-i “so many/much”,”a lot of”;
te-sx-it/te-sx-e- j -t/te-sx-el-it “more than of this certain number”;
te-sx-e-sha(x)/te-sx-e-isha(x)/te-sx-e-isha(x)/te-sx-el-isha(x) “at this
price, for so much, to such an extant”;
ti-sx-i/ti-s-xi-i/ti-sx-il-i/ti-sx-e/ti-sx-e-j /ti-sx-el-i “that many/much, so
many/much”;
ti-sx-it/ti-sx-e-it/ti-sx-el-it “more than of that certain number”;
ti-sx-i-sha(x)/ti-sx-e-jsha(x)/ti-sx-il-isha(x) “so many times”, “so
often”, “that often”.
A core component should denote multiplicity –sx root, the fi rst
components are: mu- interrogative pronoun and te-/ti- – demonstrative
pronouns; The -el/-il suffi xes are evidenced in some roots. To my
opinion these suffi xes should be initial for all stems.
The question arises whether the Georgian –sx (sxma) denoting
multiplicity and the Megrelian –sx are identical correspondences.
71

vaJa Sengelia
72
qarTveluri etimologiebi. XIII-XV
XIII. svanuri bŠl- fuZe
sva nur bŠl- (libŠle) `ga ber va~ fu Zes akav Si re ben qar Tul ber-
(be ravs) da me grul-la zur bar- (megr. ba runs, laz. bars) `ber va~
fu Ze eb Tan (kli mo vi 1964, 50; fen ri xi, sa rjve la Ze 2000, 103...); amas-
Tan, zo gi av to ri sa er To qar Tve lur do ne ze fu Zis grZel xmov ni an
va ri ants (bŠr)
aRad gens (ga myre li Ze, ma Wa va ri a ni 1965, 250).
Se saZ le be lia sva nu ri bŠl- fu Ze qar Tul bevr-s ukav Sir de bodes,
ke rZod, sva nur Si qar Tu li dan iyos Se su li da v-s da kar gvis
Sem deg sva nur Si e. w. sa kom pen sa ci o sig rZe iyos gan vi Ta re bu li:
*bevr- > bŠl-; r → l pro ce si sva nur Si cno bi lia (ma Wa va ri a ni
1965, 15; fe n ri xi, sa rjve la Ze 103, 372; Cu xua 2000-2003, 22-23).
rac Se e xe ba se man ti kur mxa res, aq da brko le ba ar un da gvqon des:
`bevr~-isa da `ga berv~-is se man ti ka Ta da kav Si re ba sir Tu les ar
qmnis (`g a bev re ba~ > `ga ber va~).
XIV. sa er To qar Tve lu ri tatqar
Tu li tat- zmnu ri fu Zea: ai ta tebs `xel Si ay va nils mkerd-
Tan axl os dai Wers~ (qegl 1950, 215), ata te ba `xel Si ay va na da
mkerd Tan da We ra~ (qegl 1950, 632).
qar Tul tat- fu Zes un da ukav Sir de bo des mi si fo ne tik u ri Sesa
tyvi si, me gru li tot- fu Ze, ro me lic warmo dge ni lia sa xel Si ca
da zmna Sic: to ti `to ri, Ta Ti, xe li, di di xe li, xe lis mte va ni~
(Wa ra ia 1997, 129; yif Si Ze 1914, 330; qa ja ia 2002, 37; qo ba lia 2010,
604) da eto te bu `eWi de ba, er ki ne ba~.
sa er To qar Tve lu ri amo sa va li un da iyos sa xe lu ri fu Ze da sa-
Ta na do mniS vne lo ba.

XV. qar Tve lu ri ga/ gan
ga me grul Si mra val mniS vne lo bi a ni si tyvaa da aR niS navs `ferdobs,
sers, borcvs, mxa res~ (Wa ra ia 1997, 46; yif Si Ze 1914, 212;
qa ja ia 2002, 277; qo ba lia 2010, 71). ege ve fu Ze un da gvqon des
zmni sar Teb Si _ gan Se `gan ze, mxa res~, gan- gan Se ` gan-gan ze~, gano bas
`mxa re Si, mxa res~. ga-sa Tvis amo sa va li un da iyos gan (* gan > ga; bolo
ki du ri n-s da kar gva me gru li sa Tvis ucxo ar aris).
me gru li ga qar Tul Si ge-s va ra u dobs (ar aris Se uZ le be li igi
gvqon des qar Tul zmni sar Teb Si ager da eger); qar Tu li gan- fu Zec
TiT qos maT Tan aris da kav Si re bu li (pa ra le lu rad ga- da gu- fu Ze-
Ta ar se bo ba Se saZ le be lia). isic da saS ve bia, rom me grul Si qar Tul
a-s Se sa tyvi sad ege ve a hqo no da (Sdr. am mxriv qarT. Zma _ megr.
ji ma da msgav si Se mTxve ve bi).
qar Tve lur ga/ gan-Tan da kav Si re biT yu ra dRe bas iq cevs afxa zuri
a'ga, rom lis mniS vne lo baa `zRva; zRvis na pi ri; sa mxre Ti; mxa re~
(ja na Sia 1954, 75; Say ri li, kon ja ria 1986, 129; gvan ce la Ze 2003,
169, 198); Se iZ le ba mi si pir van de li mniS vne lo ba `zRvis na pi ri~
iyos imis ga Tva lis wi ne biT, rom afxa zurs mo e po ve ba `zRvis~ mniSvne
lo bis mqo ne sxva si tyva amS´ˆn, ro mel sac Se sa tyvi se bi eZeb ne ba
sxva ibe ri ul-kav ka si ur eneb Si. mi s gan gan sxva ve biT, a'ga-s Se sa tyvi sebi
ar uCans arc Cer qe zul eneb sa da ubi xur Si, arc sxva ro me li me
mTis ibe ri ul-kav ka si ur ena Si.
ze mo aR niS nu lis ga Tva lis wi ne biT, Se saZ le be lia qar Tve lu ri
ga/ gan afxa zur Si a'ga-s sa xiT Se Tvi se bu lad mi viC ni oT (a- afxa zur-
Si zo ga do bis ni Sa nia. verc imas gamo vri cxavT, rom sa er To qar Tvelur-afxa
zur (resp. afxa zur-Cer qe zul) ma sa las Tan gvqon des sa qme.
73

li te ra tu ra
aba e vi 1956: В. И. Абаев, О некоторых осетинских элементах в
грузинском. – Труды Института языкознания АН СССР, т. 6, Москва.
abu la Ze 1944: i. abu la Ze, som xur-qar Tu li li te ra tu ru li ur-
Ti er To ba IX-X sa u ku ne eb Si, Tbi li si.
an dro ni kaS vi li 1966: m. an dro ni kaS vi li, na rkve ve bi ira nul-qar-
Tu li enob ri vi ur Ti er To bi dan. I, Tbi li si.
ga myre li Ze, ma Wa va ri a ni 1965: T. ga myre li Ze, g. ma Wa va ri a ni, sonant
Ta sis te ma da ab la u ti qar Tve lur eneb Si, Tbi li si.
gvan ce la Ze 2009: T. gvan ce la Ze, afxa zu ri da qar Tu li ene bis
Se mswav lel Ta Tvis, t. II, Tbi li si.
kli mo vi 1964: Г. А. Климов, Этимологический словарь картвельских
языков, Москва.
fen ri xi, sa rjve la Ze 2000: h. fen ri xi, z. sa rjve la Ze, qar Tve lur
ena Ta eti mo lo gi u ri leq si ko ni, Tbi li si.
qa ja ia 2002: me grul-qar Tu li leq si ko ni, t. I, Tbi li si.
qo ba lia 2010: a. qo ba lia, me gru li leq si ko ni, Tbi li si.
yif Si Ze 1914: И. Кипшидзе, Грамматика мингрельского (иверского)
языка, Санкт-Петербург.
Say ri li, kon ja ria 1986: k. Say ri li, v. kon ja ria, afxa zu ri enis
leq si ko ni, so xu mi (afxa zur ena ze).
Cu xua 2000-2003: m. Cu xua, qar Tve lur ena-ki lo Ta Se da re bi Ti
leq si ko ni, Tbi li si.
Wa ra ia 1997: p. Wa ra ia, me grul-qar Tu li leq si ko ni, Tbi li si.
ja na Sia 1954: b. ja na Sia, afxa zur-qar Tu li leq si ko ni, Tbi li si.
74

Vazha Shengelia
Kartvelian etimologies. XIII-XV
Summary
XIII. Svan b ē l- stem
Linguists connect the Svan bēl- (libēle) “to infl ate” stem with the
Georgian ber- (beravs “He/she infl ates smth.” and the Megrelian-Laz
bar- ( baruns – “He/she infl ates smth.”). Some authors reconstruct a
long-vowel variant (bēr-) on the Common Kartvelian level.
We believe, that it is possible to associate the Svan bēl- with the
Georgian bevr- “a lot of “: Svan bēl- < *bevr- (a compensative length
after loosing v). There is no semantic pitfall (gabevreba – “make smth.
many/much” > gaberva “to infl ate smth.”). The Georgian bevri “lots of”
is considered to be borrowing from Iranian languages.
XIV. Common Kartvelian t a ttat-
is reconstructed on the Common Kartvelian level on the comparative
basis of the Georgian tat- stem (atateba “to held up smth.”) and Megr.
tot-i “a paw, a hand” (a verb etoteba “He struggles, fi ghts with smb.”).
XV. Megrelian g a
The Megrelian ga ”a hill, a knill, side, a slope” must be connected with
the Megrelian adverbs ganše “aside”, ganobas “in this side”, with the
Georgian gan-, that is represented in adverbs ganze and ganganze
and the Abkhazian ága (“sea, sea-side; south”).
75

aleq si Win Wa ra u li
76
eti mo lo gi u ri Se niS vne bi
I saw mi si
matyls aqvs te nis mi zid vis uni ka lu ri Tvi se ba. es cno bi lia uZve
le si qar Tu li we ri lo bi Ti Zeg le bi dan ve.
[sas je li da si mar Tle uf li sa] `gar da mox des, vi Tar ca wu i maY
saw mis sa ze da da cu a ri raY cu rin qve ya na sa ze da~ (fs. 71, 6);
`aha ese ra, me dav dva saw mi si er Ti mat yli saY ka lo sa ze da da uku e-
Tu iyos cu a ri saw mis s a mas ze da da yo ve li qu e ya naY Pme li iyos,
uw yo di, ra me Tu Pe li Ta Ce mi Ta iP sne Sen is ra e li, vi Tar ca uw yo dis
ufa li~ (msa jul. 6. 37); `da iyo eg re da aRim sTo ge de on gan Tiad
da ga mo wu ra saw mi si s a mis gan da aRiv so fi a li wyli Ta miT~
(msa jul. 6, 38) (1).
mat ylis es Tvi se ba sa qar Tve lo Si odiT gan ve iyo cno bi li: maxsovs,
sab Wo Ta wyo bi le bis dros, fSav-xev su re Tis arag vze mat ylis
da mam za deb lebs am Zvir fa si sa qon liT dat vir Tu li sa bar go manqa
ne bi ma in cda ma inc iq `ufuW de bo daT~, sa dac gza arag vis pir ze
ga di o da da zog jer Ra me sac iq aTev dnen. es afi o ra al baT yve lam
(mZRo li dan ra i ko mis pir vel mdiv nam de) ico da, mag ram xe li xels
ban da, ori ve ki _ pirs.
leq si ko neb Si saw mi sis (da mat ylis) gan mar te be bi mTlad adekva
tu ri ar aris:
` saw mi si (+ 6, 37 msaj.) mat yli, mat yli rCe u li~ (sa ba). ` mat yli
(+ 1, 14 ga mocx.) cxo varT Tma~.
` saw mi si, saw vmi si mat yli cxvri sa tya vi TurT, руно, шерсть~
(d. Cu bin).
` saw mi si, mat yli an msxvi li Sa li, na ba di (msa jul. 6, 37; fsal.
71, 61), руно~ (n. Cu bin.).

es bo lo gan mar te ba imi Tac aris sa in te re so, rom na Tels hfens
erT xev su rul Se sit yve bas: `na badT daS ro bam de ifi cavs~. ro ca undaT
Ta vis mtki ce bas me ti Za la mis cen, it yvi an: `na badT daS ro bam de
vi fi cav, rom esa da es saq me ase da ase ao~ (2).
qeg li: ` saw mi si Zv. 1. mat yli a ni tya vi cxvri sa. borcvs gad vi da
ia so ni, sad saw mi si xes eki da (s. SanS.). 2. ix. mat yli (sa ba)~.
saw mi si am sit yvis war mo mav lo bi sa da mniS vne lo bis sru li ad gauc
no bi e reb lad `Ta ma ri an Si~ ux ma ria Cax ru xa Zes, vi sac di di ilia
po e tad ar Tvli da, xo lo am teq stis ga mom ce mel ni (n. ma ri, iv.
lo laS vi li...) teq stis av tors ge ni o sad Tvli an:
`1 vin Cnda saw mi sad, msgav sad aw mi sad
wi nas war mTqme l i mos wa ve bu lad
2 cad, say drad, Rrub lad, Rawv-brol, vard-Sub lad,
Ta mar, Sen gic nob gan cxa de bu lad,
3. gi wo da Sen Tvis, rok vi da Sen Tvis
pir ve li da viT gan cxa de bu lad.
4. Tva lad Ze mi si, Sen ra emi si,
so lo mon gxmob da s a xel de bu lad~ (3. XV).
ai, am ya i dis xot be bis ga mo wer da di di ilia:
`Cven Si, qar Tve leb Si, di di mwer lis xma aqvs dag de bu li Cax ruxa
Ze sa, mag ram aramc Tu di di, pa ta rac ar brZan de ba is kur Txe u li.
mi si Ta ma ris qe ba mTe li moT xro bis ode nia, zed Se sru liT da iw yo ba
da TiT qmis zed Ses ru liT Tav de ba. ra vai-g la xiT da kis ris mtvreviT
mo go gavs da var dnil cxen sa viT mi si oc-mar cvlo va ni tyvi a sa viT
mZi me leq si. arc az ri, arc su ra Ti, arc mSve ni e re ba, arc Wkua, arc
gu li, araf ris Ta na ara fe ri, gar da zed Ses ru le bis ra xa ru si sa! aba
ax la na xeT, ra sa xe li aqvs Cven Si! sa dac rus Tvels, mag TiT qmis geni
a sa ax se ne ben, gin daT Tu ara, wa mo a kun ku le ben Cax ru xa Ze sac, romel
sac, gvgo nia, fiq ra dac ar hqo nia amis Ta na di de bis ime di~ (iq ve).
ilia mar Ta li aqac cam de mar Ta li iyo!
da vi mow moT e.w. `ab dul me si a nic~:
77

`21. 1. esa mar Ta li, e sa mar Ta li
xes Se iqms Pmel sa wyal mom di na red,
2. aqvs mas tri o ni sa nat ri o ni
saw mi si sa gan sa mo sad ga red~.
iv. lo laS vi li (elin Ta) zRap ro ba ni dan imow mebs fra zas: `trio
ni uwo di an Se sa mo sel sa bal ni sa s a (da yo fa Ce mia, a. W.) sa fi loso
fod gan we se bul sa~ (4. 181) (4. 181). arada, am kon teq stis ` saw mi si~ mi si ve
gan mar te biT aris ` mat yli~ (4. 284) (4. 284) da arc `bal nis saw mi si~
ar se bobs. Tum ca ra un da ga gik vir des mec ni e ris gan, vinc Sa viT TeTrze
wers: [oc da me er Te stro fis] `1 ta e pi war mo ad gens afo rizms.
sa fiq re be lia amis gav le niT Seq mna rus Tvel ma cno bi li Tqma (dayo
fa Ce mia, a. W.): `qmna mar Tli sa sa mar Tli sa xe sa Se iqms xmel sa
ned lad~ (vefx. 542, 40). mi aq ci eT yu rad Re ba: ia kob Se moq me de lis,
me-17 sa u ku nis `rif ma Cis~ (mom wons es ru su li sit yva, a. W.) naT qva mi
afo riz mia, `mi si gav le niT~ me-12 sa u ku nis ge ni o sis naT qva mi ki
Tqma (!!!).
qar Tul Si ar se bobs Se sit yve ba `oq ros saw mi si~, rom lis en ciklo
pe di u ri gan mar te ba ase Tia: `Zv. ber Znul mi To lo gi a Si tya vi
(bew vi) ver Zi sa. r-mac or qo me no sis (ela da) me fis, aTa ma sis, qal-va Ji
he le da friq se ga na ri da av de di nac vals da ai is qve ya na Si, anu kolxeT
Si ga dax ve wa. me fe ai et ma Se iv rdo ma friq se (mi si da he le gza Si
da i Ru pa, Ca var da he les pon tis sru te Si), ver Zi msxver plad Ses wi ra
zevss `dev nil Ta mfar vels~ (fiq si oss) xo lo mi si oq ros bew vi a ni
tya vi, e. w. o. s., are sis Wa la Si Ca moh ki da da da ra jad ma rad fxi zeli,
cec xlis mfrqve ve li ur Cxu li mi u Ci na. o. s. ela da Si da ab ru nes
ar go nav teb ma, r-nic am miz niT gag zav na kol xeT Si iol ko sis me fem,
pe li am~. im tya vis fun qci is Se sa xeb ar se bobs gad mo ce ma: tyavs mdina
ris fsker ze afen dnen, mis mat ylSi ile qe bo da oq ros qvi Sa, uf ro
msu bu qi qvis qvi Sa ki wyals mih qon da. aqe dan mo dis ver Zis oq rosbew
vi a no bac.
78

am `saw mi sis~ Zi ria wmed-, xo lo me o re saw mi si sa _ wu im-. fo neti
ku ri pro ce se bis Se de gad Se mog vrCa sxva das xva se man ti kis mqo ne
ori wm bge raT kom pleq si.
`Ta ma ri ans~ da `ab dul me si as~, n. ma ri dan mo yo le bu li, ma vanni
ge ni a lur qmni le bebs uwo deb dnen. `Ta ma ri ans~, ro gorc vna xeT,
did ma ili am ga mo uy va na wir va. `ab dul me si as~ ra o ba da ro din de loba
XX sa u ku ne Si ga ar kvia mkvle var ma bo ris dar Ci am. me ma inc vsvam
kiT xvas: ro gor Se iZ le ba odad Tu xot bad iq nes miC ne u li Txzule
ba, rom lis Si na ar sis ga ge ba dRe sac uWirT Zve li qar Tu li eni sa
da li te ra tu ris spe ci a lis tebs?! xom faq tia, rom `Ta ma ri a nis~ Sina
ar si mi si ad re sa ti saT vis, me fe-qa li saT vi sac ga u ge ba ri iq ne bo da?
Cax ru xa Zis `qe ba me fi sa Ta ma ri si~-s teq sti saT vis dar Tul leqsi
kon Si iv. lo laS vi li wers: ` saw mi si XV 1. sa wa mi si, rac sa wa mebe
lia, sar wmu noa. mi si mniS vne lo ba da kav Si re bu lia wam- Zir Tan.
aqe dan mi Re bu lia ar se bi Ti sa xe li sa-wam-i, ro me lic fu Ze kum Svad
sa xel Ta jgufs ekuT vnis: saw mis, saw miT, saw mad. am sit yvis na Te sa o-
bi Ti for mi dan na war mo e bia me o re ar se bi Ti sa xe li saw mi si. `vin
Cnda saw mi sad~ niS navs: vinc ga moC nda sa wa meb lad, sar wmu nod. am
Sem Txve va Si Cax ru xa Ze gu lis xmobs qris tes, ro me lic axa li aR Tqmis
mi xed viT, ka cob ri o bas axa li sar wmu no e bis sa wa meb lad mo ev li na~
(4. 261). ne tar ari an mor wmu ne ni!
mag ram ma inc upa su xod rCe ba kiT xva: Zve li qar Tu lis au a re bel
Zeg leb Si ra tom er Txel ma inc ar das tur de ba mec ni e ris mi er na vara
u de vi sit yva-for me bi: saw mi, saw mis, saw mad?
II mat yli
eti mo lo gia sak ma od mar ti via. g. kli mo vi, h. fen ri xi da z. sarjve
la Ze ga ni xi la ven matyl- Zirs. arn. Ci qo ba va ty Zirs ga mo yofs:
ma-ty-l. ← * ma-ty-al bge rob ri vi Se sat yvi so ba yve las kar gad aqvs
ax sni li, ty Zi ris se man ti ka ze ki mar to g. de e terss uT qvams: `ty
`tyavs~ un da niS nav de so~. sar wmu no ax sna Cans: `is, rac tyav ze amodis~.
79

li te ra tu ra
i. abu la Ze, 1973: Zve li qar Tu li enis leq si ko ni, Tbi li si.
al. Win Wa ra u li, 2005: xev su ru li leq si ko ni, Tbi li si.
iv. lo laS vi li, 1957: Zve li qar Tve li me xot be ni, I, Cax ru xa Ze,
qe ba me fi sa Ta ma ri si, Tbi li si.
iv. lo laS vi li, 1957: Zve li qar Tve li me xot be ni, II, io a ne Sav-
Te li, ab dul me si a ni, Ta mar me fi sa da da viT me fis Ses xma, Tbi li si.
Alexi Tchincharauli
Etymological note samisi “fleece”
Summary
1. In Georgian etymological dictionaries the etymology of samisi
is not given.
2. Iv. Lolashvili in the dictionary added to Chakhrukhadze’s “Song
of the King Tamar” samisi is explained as thus: “smth. that is
tormemted’. He “reconstructs” the forms ‘s a m i s, s a m i t,
s a m a d’. According to his viewpoint s a m i s is declined
for the second time and s a m i s i was originated(!). The
samisi in “Abdulmesiani” is ‘wool’ for this author.
3. samisi

o e na Wka dua
guºg … i leq se ma da mas Tan da kav Si re bu li
gra ma ti ku li pro ce se bi sva nur Si
qar Tu li enis gan mar te bi Ti leq si ko nis mi xed viT gul-i ram deni
me mniS vne lo biT das tur de ba: ada mi a nis or ga no, na yo fis Sig ni Ta
na wi li, cen trTan ax los myo fi ad gi li da sxv.
aR niS nul ma sit yvam ad ri dan ve mi ip yro mkvle var Ta yu rad Re ba.
qar Tu li gul- la zur gur-s da u kav Si ra da sxva qar Tve lu ri enebis
(meg ru li sa da la zu ris) eq vi va len tebs Se u da ra g. ro zen ma (ix.
fen ri xi, sar jve la Ze, 2000, 156). n. mar ma, sam Tan xmov ni a no bis Te zadan
ga mom di na re, gul-i * gvl- Zi ris sa xiT war mo ad gi na da amo savlad
hi po Te tu ri *gvel mi iC nia (ma ri 1910, 137). p. us la ris mi xedviT
`...am sit yvis ( a- gu, `gu li~) Zi ri er Ti da ima ve mniS vne lo biT
gvxvde ba da sa er Toa qar Tu li sa, sva nu ri sa, af xa zu ri sa, adi Re u ri sa
da Se iZ le ba, zo gi sxva kav ka si u ri eni saT vis~. arn. Ci qo ba va izi a rebs
p. us la ris am Se xe du le bas da Ta vis mxriv wers, rom `iS vi a Tad sxva
ro mel sa me sityva Si Tu Cans kav ka si ur ena Ta er Ti a no ba ise cxa dad,
ro gorc aq: qarT. g-ul-, megr. g-ur-, Wan. g-ur-, sv. gu º g-…i º
g…i-il-d, af xaz. a-g-u, CaCn. d…o-g, lak. da-k da sxv. (Ci qo ba va 1942,
41). g. ro ga va va ra u dobs, rom sva nur guºg…i mi Re bu lia sa er Toqar
Tve lu ri * g…il- for mi dan de ter mi nan tu li Tan xmov nis mok veciT
(ro ga va 1962, 87). m. Cu xua em xro ba g. ro ga vas Tval saz riss,
da ama ve dros, is to ri ul sva nur ar qe for mad sa xe lo bi Tis g…i…
º gu… fu Zes aRad gens (Cu xua 2008, 311-312). T. gamyre li Ze da g.
ma ya va ri a ni Tvli an, rom sva nu ri gu ← guh* ← guS* ← gul (gamyre
li Ze, ma Wa va ri a ni, 1965, 82). g. kli mo vi sa er To qar Tve lu ri * gul
Zi ris Se satyvi sad sva nur Sic gul-s war mog vid gens. mi si az riT, bolo
ki du ri l-s da kar gvis Sem deg u xmov nis gan ‘ sa fe xu ris gav liT
81

mi vi ReT …i kom pleq si (kli mo vi 1964, 66). v. To fu ria vi Ta re bis gun
`Za li an~ zmni sar TSi -n-s ga moyofs, ro gorc mi ce mi Ti brun vis Zvel
for mants, xo lo gun ← gu `gu li~ Tvlis (To fu ria 2002, 202).
-u xmo van ze da bo lo e bul sa xel Ta rig Si ga ni xi lavs gu º g…i-s
sva nur Si i. Can tla Ze (Can tla Ze 1998, 59).
Ta na med ro ve sva nur Si gvxvde ba ro gorc gu, ase ve g…i for ma.
amaT gan uf ro gav rce le bu lia g…i, Tum ca gaq va ve bul ga moT qmeb sa
da kom po zi teb Si sak ma od gvxvde ba gu-c.
sva nur leq si kon Si (v. To fu ria, m. qal da ni) Zi ri Tad gan sa martav
sit yvad aRe bu lia g…i, rad ga nac ze mos va nur sa da len te xur Si
sa xe lo biT brun va Si gvaqvs g…i (laS xur Si ki _ uum la u to gu).
moT xro biT brun va Si (bal sze mo ur Si) aris ro gorc gu-…-em, ase ve
g…-i-d. bal sze mo el ma x. io se li an ma aR niS nul for meb Tan er Tad
dag vi das tu ra g…i-m-d, g…i-em-d
da ama ve dros aR niS na, rom Zi ri-
Ta dad, dRes moT xro biT brun va Si gvaqvs g…-id; mi ce miT brun va Si,
bal sqve mo ur di a leq tSi, er Tma ne Tis pa ra le lu rad gvaqvs gu, gu-s
da g…i-s. zs-sa da len te xur Si g…-is, laS xur Si ki _ gu-{} {}s. balsze
mo u ris na Te sa o biT Si gvxde ba g…‹ …‹-mi-S
da gu-ŠS for me bi, balsqve
mo ur Si gu-em º gu-eS da g…i-m-i
º g…i-m-iS. ro gorc vxe davT,
sin qro ni ul do ne ze bru ne bis pro ces Si TiT qmis Ta nab rad gvaqvs gu
da g…i leq se me bi.
sa mec ni e ro li te ra tu ra Si aR niS nu lia, rom Zvel qar Tul sa da
qar Tve lur eneb Si gul-i mra val ga moT qma Si mo na wi le obs da mis gan
bev ri axa li fu Zea war moq mni li (rac naT lad Cans qar Tu li enis
gan mar te bi Ti leq si ko ni da nac). sva nur Si gu º g…i xSi rad gvxvde ba
zmnis ar qa ul for meb Tan kom bi na ci a Si:
bz. g…‹ …‹mi
zig; lnt. g…imi zig. bq. gu mi zig `gu lis va ra mi,
ava do ba~ _ gu mi zigs qa de mis mRre
`dards ar ga mo mi lev~. pa rale
lu rad gvaqvs g…im
zig.
bz. g…‹ …‹mi tx, bq. gu mi tx `pa ti e ba, gu lis mob ru ne ba~. ma ra
g…‹ …‹mi tx m‰me me xmeda, eja su ru xo la li `ada mi ans pa ti e ba rom
ar Se uZ lia, is Za li an cu dia~.
82

z. g…‹ …‹mi xp, bq. gu mi xp `jav ri, gu lis skdo ma~. xo la ge zals
di gu mi xplsga gar xo ri `cud Svils de da mu dam `gu lis xeT qva-
Si~ hyavs.
bz. g…‹ …‹mi kvr, bq. gu mi kvr mo yir We ba, gu lis {amo}gde ba~. gu mi
k…r
Ci ladeR qu Ti lizebsi xo xa `mo yir We ba yo vel dRe xa Wa pu ris
Wa ma mac icis~.
sak mao di di ra o de no biT aris sva nur Si na war mo e bi fu Ze e bi, sadac
g…ºg…i aris ga mo ye ne bu li:
bz. g…i-m‰r-a
º gu-m‰r-a, bq. lnt. g…i-mar-a
-lSx. gu-m‰r-a
`sur vi li, ndo ma~ (sityva sity. `gu lis qo na~).
bz. g…i-lˆ-h…ed, bq. g…i-lˆ-hed, lnt. g…i-lu-…ed, lSx. gu-
lˆ-m…od
`mix ved ri li, dak vir ve bu li (gul mi ce mu li)~.
zs. g…i-xo la º gu-xo la qs. gu-xo la `wye na (`gul cu di~)~.
zs. lnt. g…i-wyi lin, lSx. gu-wyli an `gul wrfe li (`gul wylia
ni~).
bq. lnt. g…i-uCi dad `ugu lod (`gul Ca u rev lad~)~.
sva nu ri saT vis bu neb rvia gu-sgan na war mo e bi zmnu ri for me bi:
li- gu-…S-e
-º li-g-Se -Se `mon do me ba, gu liT ga ke Te ba~.
Suk…aS lis yi gun ðmu…Sex `gzis ga ke Te ba Za li an mo in do mes~.
li- g…-xol-e
gu lis mos vla, dam du re ba, gul cu do ba~.
ce ras ji ig…xo lex `mi to ve bas saw ye nad iRe ben~. zs. lnt. g…i-
xo la º gu-xo la, lSx. gu-xo la `wye na~. g…i-xol-ian
`bu tia~.
sa in te re sod gveC ve na qar Tu li gu ne ba-gan wyo bis sva nu ri eq vi valen
tis gu li da bu ne biT gad mo ce ma: bz. g…i--bˆnb, bq. g…i-bˆnb,
lSx. gu i gu neb `gu ne ba-gan wyo ba, xa si a Ti~.
magvr g…i-bˆnbJi bJi antx ke sa qal qqxen?
`ro gor xa si aT ze (gune
ba-gan wyo biT) dab run da ke so qa la qi dan?~
idi o ma tur ga moT qmeb Si guºg…i sxva das xva brun vis for miT
gvxvde ba:
gu la gus xoz `daw yna re bu lia, dam Svi de bu lia, ime di a nad aris
(gu li sa gu les udevs)~.
83

g…i C…es dis gu ne `da a i me da (gu li da a de bi na)~.
g…s xas…ni
`si a mov nebs, surs~.
gu mi liW Txe `mo fe re ba, dayva ve ba (gu lis ata te ba, xel Si ay va na)~.
demaq
g… xoz `cud gu ne ba zea (araf ris Tvis udevs gu li)~.
mi u xe da vad imi sa, rom guº g…i gvxvde ba ro gorc da mo u ki deb lad,
ase ve uam rav ga moT qma sa da fra ze o lo giz meb Si, sva nur Si yvel gan
gvaqvs uTan xmov no aus la u ti a ni for ma. aus la ut Si l-s da kar gvis
ma ga li Te bi sva nur Si sxvac gvaqvs: zs. frf, lSx. farf `farfl-i~.
zs. samrk… ← *sam rekl… `sam rek lo~ da sxv. (saR li a ni, 2005, 42).
g…i º gu for mebs, gu… sa fe xu ris gav liT (sa er To qar Tve lu ri
l: sva nu ri … Se far de bis sa fuZ vel ze) * gul-idan mom di na red mi iCnevs
m. Cu xua (g…ºgugu ← * gu… ← * gul) (Cu xua 2002-2003, 17), rac
Cve ni az riT mar ti vi da ama ve dros mar Te bu li ax sna un da iyos am
leq se mis or fu Zi a no bi sa. sit yvis bo lo Si …-s da kar gva (an pi ri qiT:
ga Ce na) bu neb ri vi pro ce sia sva nu ri saT vis. ase ve bu neb ri via aus laut
Si u-s um la u ti. rac Se e xe ba am for ma Ta di a leq te bis mi xed viT
ga na wi le bas, bal sze mo ur sa da len te xur Si bru ne bi sas met wi lad
g…i gvaqvs; bal sqve mo ur Si ki, gan sa kuT re biT, la xa mu lur Si pa rale
lu rad aris uum la u toc. laS xur Si, ro gorc aR vniS neT, mxolod
gu fiq sir de ba. Co lu rul Si ki _ Zi ri Ta dad um la u ti a ni g…i.
na war mo eb zmnur fu Ze eb sa da fra ze o lo giz meb Si ume te sad uumla
u to for me bia, Tum ca axal gaz rda bal sze mo el ma res po den teb ma
aR niS nul Sem Txve veb Sic um la u ti a ni g…i -for ma dag vi das tu res.
84

li te ra tu ra:
gamyre li Ze, ma ya va ri a ni 1965: T. gamyre li Ze, g. ma Wa va ri a ni, so nantTa
sis te ma da ab la u ti qar Tve lur eneb Si, Tbi li si.
To fu ria 2002: v. To fu ria, Sro me bi II, Tbi li si.
kli mo vi 1964: g. kli mo vi, qar Tve lur ena Ta eti mo lo gi u ri leqsi
ko ni, mos ko vi.
ma ri 1910: n. ma ri, Wa nu ri enis gra ma ti ka qres to ma Ti i Ta da leqsi
ko ni TurT, ma sa le bi ia fe tu ri enaT mec ni e re bi dan, sankt-pe terbur
gi.
ro ga va 1962: g. ro ga va, qar Tve lur ena Ta is to ri u li fo ne ti kis
sa kiT xe bi, I , Tbi li si.
saR li a ni 2005: m. saR li a ni, na ses xo ba ni sva nur ena Si, sa di serta
cio naS ro mi fil. mecn. kan di da tis sa mec ni e ro xa ris xis mo sa poveb
lad, Tbi li si.
Can tla Ze 1998: i. Can tla Ze, qar Tve lo lo gi u ri Zi e ba ni, Tbi li si.
Ci qo ba va 1942: arn. Ci qo ba va, sa xe lis fu Zis uZ ve le si age bu le ba
qar Tve lur eneb Si, Tbi li si.
Cu xua 2002-2003: m. Cu xua, qar Tve lur ena-ki lo Ta Se da re bi Ti
leq si ko ni, Tbi li si.
Cu xua 2008: m. Cu xua, ibe ri ul-iC qe ri ul ena Ta Se da re bi Ti grama
ti ka, I. Tbi li si.
85

Roena Tchkadua
The lexeme gu//gwi and the grammatical
processes related with it
Summary
Tha Svan gu//gwi is a correspondence of the Georgian word gul-i. In
the special literature the Common Iberian-Caucasian origin of these
lexemes is mentioned. It occurs in many expressions in Georgian as
well as Svan and many stems are originated from them. For Svan
earlier form should be gu, that often occurs in combination with archaic
forms, derived veral forms and idiomatic expressions. Though here we
must note, that my young respondents (from Upper Bal and Choluri, as
well) use the form with an umlaut (g-i) even in fuzzilised expressions.
86

fuZeTa da sityvaformaTa saZiebeli
qarTuli
ager 73
arsi 54
atateba 72
*bevr- 72
bevri 72
ber- 72
beravs 72
bRnej- 36
bRnej-a 36
bRnij- 36
brtyvna 36
brty…n-a 36
gamoCeka 34
gamoCxentvaY 30
gamoiwkentao 28
gamoiwkenteba 28
gamoSCikams 34
gan-Ten-a 20
g-ul- 81
gul 81-82, 84, 86
gul-i 81-82, 84, 86
g-wkentav-s 32
da-krt-n-a 36
dambadebeli 44-45, 48, 57
daRvenT-eb-a 36
dedufali 41-42, 51
eger 73
erTi 52, 54, 56-57
eSK 6
eSui 7
eSv-i 7
eSvi 6-7
eSŸ 6,-8
eSŸi 6
venaxi 35
vswkentav 29
zarbabi 12-14, 16
zarbabis winda 12
zarbabTi 12
Tavis 40, 50, 55, 59-60
Tavisufali 42-44, 51, 56-60, 61
Tavisufleba 59, 60, 62
T-ev 21
T-en 21
Ten-eb-a 20-21
TKTufali 42, 51
icqintebao 30
icqniteba 30-31
iwkenta 30, 34
i-wkenteba 28
iwkenteba 27, 34
iwkentebis 28
keisr- 19
kenk- 35
kenk-v-a 35
kort- 36
kortna 36
krt- 36
87

las-a 22
laSi 7
lurj-i 22
*ma-ty-al 79
matyl 79
matyli 76-79
mefe 41-42, 44-45, 50
mefeuli 41-42, 45
mefoba 41-42, 44-45
memajani 10
meufe 41-42, 44-45, 47-48, 52,
57
meufeba 41-42, 44-45
meufoba 41-42, 45
m-T-en-i 21
miwkents 29
miwkinta 29, 34
movswkinte 28
mosawkenti 27
mowkenta 28-29, 31, 32, 34
mowkentavs 27
mowkente 27, 34
mowkentva 31
mowkentili 27
muwukis wkenta 26, 27
mflobeloba 42, 44-45
m-wkentav-s 32
mwyemsi 48, 57
nawkent 30, 34
odnav 36
pent- 35-36
pent-v-a 35
pentva 35-36
pir 18
puris(a)ufali 42, 51
rTxmela 7
rqena 8
rca 7
rcmeli 7
rwmela 7
rwboli 7
*sa-e-S…-e 6
samefo 42, 44-45
sameufeo 41-42, 44-45
sameufo 42, 45
sameufooba 41-42, 45
sa-T-ev-i 21
sasufeveli 42, 45
saRmrTo 44, 46-48, 50, 52
sawvmisi 76
sawmad 79
sawmi 79
sawmis 79
sawmisi 76-79
sufeva 41-42, 44-46
s…e 5
s-wkentav-s 28, 32
s-wkentavs 32
swkents 28-29
sx…a 5
tat- 72
*uf- 46
*uf + -al 46
ufal- 40, 41-43, 45-47, 51, 54,
55, 57-60, 63
*ufal- 47, 59
*u-fal 47
*u-f-(al)- 47
*u-f-al 55
ufali 40, 41-46, 48, 51-52, 55,
57, 59-60, 61
88

ufali RmerTi 41, 44-45, 48, 52,
55, 59
ufleba 42, 44-45
uflis-moyuare 42, 51
uflis Tvali 42, 58
ufliswuli 42, 44, 51
uflis xe 42, 58
u-kudavi 46
u-levi 46
u-mwyi 46
u-rCi 46
uRmrTo 49-50
u-Sreti 46
u-ufal-o-d 60
uuflo 42-43, 59, 60
uwkentni 30, 34
uwkents 29
uzenaesi mflobeli 44-46
*f- 46
*f- + -al 46
*fal- 46, 62
*fl- 46, 62
foTqvi 7
forTqvi 7
forCxi 7
qamxa 12-14
qamxa-atlasi 13
q…a 5
*RarmaT- 54
*RermaT- 54
*RmarT- 54
RmerT- 40, 47, 48, 50-51, 54-55,
57-58, 63
RmerT-i 54-55, 57, 58
*Rm-erT-i 54
RmerTkaci 50, 58
RmerTmyofeli 48, 50, 58
RmerTqmnuleba 58
RmrTeeba 48, 50, 54
RmrTismetyueli 50, 58
RmrTismsaxuri 49-50, 58
RmrTismSobeli 48-50, 58
*RrmaT- 54
RrRn-a 36
RvenT- 36
*R-v-erT- 55
Sal-zarbabi 13
Semoqmedi 44-45, 48, 57
Sova 6
Sua 3-8
Suan 7
Suani 3-5
SuaTa 4
Suva 6
SuvaY 4
SvarZvali 7
SŸ 6, 8
SŸa 5, 7-8
SŸavi 5
Camaiwkenta 28
Cama-s-wkentav-s 28
Camoiwkenteba 28
Camovwkento 27, 32
Camowkenta 27, 33
Camowkentavs 27
Camowkenteo 27
Camowkentili 28
Camowkent-s 33
Ceks 34
Cqmeta 26-27, 29, 32, 34-35
Cxvletav-s 33
Cxvlet-s 33
89

cqenTi 29, 30
cqintva 30-31
cqniti 30
Ze RmrTisa 58
ZiZgn-a 36
wam- 79
wkent- 26-27, 30, 33-36
wkent-a 35-36
wkenta 26-34
wkentavs 28, 30, 32, 34
wkenti 26, 29
wkentva 28-29
wkentvaY 29
wkentuaY 34
wkent…aY 30
wkint- 33-36
wkneta 34-36
wmed- 79
wnex 36
wnix 36
wuim- 79
Wirisufali 42, 44, 51
xamxa 13, 16
xTis iasauli 48, 58
*x-v-erT- 55
*x-m-erT- 55
*x-u-erT- 55
*x-Ÿ-erT- 55
PelTufali 42, 51
Pelisufali 42, 51
hswkents 26
bars (laz.) 72
baruns 72, 75
binex (laz.) 35
burtyon-u 36
ga 73, 75
gan 73, 75
*gan 73
gan-ganSe 73
ganobas 73
ganSe 73
ga-f-un 46
geSqvafa 8
gevowkitoni 35
g-i-f-T-an-e 21
go-Tan-d-u 20
go-Tan-el-i 20
g-ur- 81
gur 81
zanuri
(megrul-Wanuri)
do-lo-Tan-er-i (laz.) 20
do-RvanT-af-a 36
do-Tan-ur-i (laz.) 20
etotebu 72
T-an 21
T-an-af-a 21
Tan-af-a 20
Tan-u-n (laz.) 20
Tesxe 66-67
Tesxel-i 66-67
TesxeliSa(x) 66, 68
TesxeliT 66-68
TesxeSa 66, 68
90

Tesxe-Y 66-67
TesxeYSa(x) 66, 68
TesxeYT 66-68
Tesx-i 66-67
Tesxi-i 66
TesxiSa(x) 66, 68
TesxiT 66-68
Tisxe 66, 68
Tisxel-i 66, 68
TisxeliSa(x) 66, 68
TisxeliT 66, 68
Tisxe-Y 66, 68
TisxeYSa(x) 66, 68
TisxeYT 66, 68
Tisx-i 66, 68
Tisxi-i 66, 68
Tisxil-i 66, 68
TisxiSa(x) 66, 68
TisxiT 66-68
iRinjgin-an 36
kank-u-a (laz.) 35
kurdRelqi 67
leSqi (laz.) 7-8
leCqvi 7, 8
ma-f-un 46
m-Tan-ur-a (laz.) 20
mosxi 66-67
musxe 66-67
musxeT 66-67
musxel-i 67
musxeli 66-67
musxeliT 66-67
musxeliSa(x) 66-67, 67
musxe-Y 66
musxeY 66-67
musxeYSa(x) 66-67
musxeYT 66-67
mu-sx-i 69, 71
musx-i 66, 71
musxi 66-68
musxi-i 66
musxii 66-67
musxiSa(x) 66-67
musxiT 66-67
muuwkitonuu 35
mCxu 8
o-asqŸ-u 6
ondeT 36
*o-sq-u-u 6
osqu 6
o-Winax-u 36
pint- (laz.) 35
pint-u-a (laz.) 35
pintua (laz.) 35
tot- 72
toti 72
qo-do-lo-Tan-u 20
Rinjg- 36
RirRon-u-a 36
*RmorT-(laz.) 54
RormoT- (laz.) 54
RormoTi 58
RoronT- 54
RoronTi 58
RvanT- 36
Sqa 6-8
Sqv- 8
Sqva 6-8
91

*Sqova 6
*SqŸa 6
Sxu 8
Cqa 8
Cqva 6-7
Cqval 7
Cqval-ef-i 7
ZgiZgon-u-a 36
*wkant- 35
*wkantua 35
*wkint- 35
*wkintua 35
wkiton- 35-36
wkitonafa 35
wkit-on-u-a 35-36
wkitonua 35
Winax- (laz.) 36
a-x-Ten-an 20
*gvl- 81
gu 81-86
gu-…-em 82
gu-em 82
gu-eS 82
gu-ŠS 82
guiguneb 83
gul 81
*gul 84
gu-lˆ-m…od 83
gumi 82-84
gu-m‰r-a 83
svanuri
gun 82-83
gu-{Y} 82
gu… 81, 84
*gu… 84
gu-c 82
guS 81
gu-ŠS 82
gu-xola 83
guh 81
g… 82-84
g-…i 81
g…i 81-85
g…i… 81
g…i--bˆnb 83
g…i-bˆnb 83
g…-i-d 82
g…-id 82
g…i-em-d 82
g…i-il-d 81
g…il- 81
g…i-lˆ-h…ed 83
g…i-lˆ-hed 83
g…i-lu-…ed 83
g…i-m-d 82
g…i-m-i 82
g…imi 82
g…i-m-iS 82
g…i-m‰r-a 83
g…-is 82
g…i-s 82
g…i-xola 83
g…i-xol-ian 83
g…‹mi 82, 83
g…‹-mi-S 82
T- 21
T-aæ 21
Tin 21-23
92

i-Tin 23
iTin 17, 21
iTini 17
kirt- 36
kˆrt- 36
YéTin 17
ÎénSi 22
ÎérJi 22
Îé-Tin 22-23
ÎéTin 17, 21
le-T 21
le-T-i 21
lë-T 21
lë-T-i 21
lë-T(i) 21
libële 72
li-g-Se 83
li-gu-…S-e 83
li-g…-xol-e 83
li-kˆrtˆ 36
li-Ten 20
li-Tn-e 20
lipënt-e 36
lugæe 22
lé-dgðr 22
*lu-Tin 23
léTen 22
léTene 22
léTie'lSx 22
léTii 22
léTin 17, 19, 21-22
léTler 19-20, 23
léTnðr 19
lé-Tn-e 20-22
lélfare 22
lélfðr 22
lémê/are 22
létix 22
létìx 22
léSix 22
léSxe 22
o-T-an-un-an-s 21
o-x-Ten-i 20
pent- 36
samrk… 84
*samrekl… 84
u-Tin 23
uTin 17-18, 21
…iTin 17, 21-23
…iTini 17-18, 21
farf- 84
fðrf- 84
qa i-Tn-e 20
qa légeh 22
qa lugæeh 22
RerbeT 54, 56
RermeT- 54, 56
*RmarT- 54
RuenT-il 36
R…enT- 36
CqŸar 7
CqŸar-r 7
jgérðg léTler 23
93

qarTveluri
lakuri
*bŠr
da-k 81
*gul- 79, 81, 84
*gŸil- 81
*Ten- 21, 23
*Ten-/Tn- 20-21, 23
*sa-e-S…-e
*tat- 72
*CŸal 7
*cŸal 7
*wket- 36
*wket-n-a 36
a'ga 73
a-g-u 81
ajaSara 10
ajnˆS´ 10
amS´ˆn 73
sancaS´a 10
S´ 10
S´a 10
jahanam 10-11
jahanˆm 10
jahnam 10-11
afxazuri
d…o-g 81
5
5
5
malətā»āh 5
šen’hāhb 5
šin- najík’ 5
zar-baf 13
liber 59
*ŠỬ 6
ŠW 6
CaCnuri
berZnuli
ebrauli
Turquli
laTinuri
indoevropuli
94

изарбав 13
зарбав 13
свобода 59
rusuli
baft 13
baftan 13
kamkha 13-14
zar 13
zar-baft 13
sparsuli
saRamurToba 54
saRmurToba 54
xaturi
95

sarGevi _ CONTENTS
avTandil arabuli _ `eSu~ da `Sua~ leq se ma Ta ur Ti er Tmi mar Te bi saT vis . . . . . 3
Avtandil Arabuli – Toward the interrelation of ešw and šua lexemes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
nana maWavariani _ an Tro po mor ful ar se ba Ta sa xel wo de ba ni
3. af xa zu ri ajnˆS´ ,,sa ta na, eS ma ki~ leq se mis war mo mav lo bi saT vis . . . . . . . 10
Nana Matchavariani – Anthropomorphic names 3. Towards the origin of the Abkhazian
aǯnēš ‘satan, devil’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
rusudan ramiSvili _ `ru su da ni a nis~ leq si ki dan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
Rusudan Ramishvili – Some words from the lexicon of “Rusudaniani” (zarbab and kamkha) . . . . . 16
medea saRliani _ erTi uZvelesi svanuri sakulto terminis
(æiTin/uTin/iTin/
YéTin/ Tin/éTin/léTin)
Tin) warmomavlobisaTvis . . . . . . . . . . . . . 17
Medea Sagliani – Towards the origin of one ancient Svan cultic term
(witin// utin//itin//jˆtin// tin//ˆtin // lˆtin) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24
murman suxiSvili _ er Ti dar gTa So ri si ter mi nis Se sa xeb . . . . . . . . . . . . . . . 26
Murman Sukhishvili – On one interdisciplinary term . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39
medea Rlonti _ ufal-is da RmerT-is leqsikur-semantikuri arGevani
qarTulSi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Medea Glonti – Lexical-semantic choice of UPALI ‘the Lord” and γMERTI ‘the God’ in Georgian . .64
eTer Sengelia _ zo gi meg ru li fu Zis eti mo lo gi i saT vis
(musx-i, Tesx-i, Tisx-i...) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
Eter Shengelia – Towards the ethymology of some Megrelian stems ( musx-i, tesx-i, tisx-i…) . . . . 71
vaJa Sengelia _ qarTveluri etimologiebi. XIII-XV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Vazha Shengelia – Kartvelian etimologies. XIII-XV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .75
aleqsi WinWarauli _ eti mo lo gi u ri Se niS vne bi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
Alexi Tchincharauli – Etymological note samisi “fl eece” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .80
roena Wkadua _ guºg…i leq se ma da mas Tan da kav Si re bu li gra ma ti ku li
pro ce se bi sva nur Si . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
Roena Tchkadua – The lexeme gu//gwi and the grammatical processes related with it . . . . . . . . .86
96