R

Ayuntamiento de Madrid

R 

91 





E L O G I A V ^ I S C L A 

FÔRVM VIRO^VM IMSGINIBVS 

APPOSITA» 

Q_VB IN MVS;EO IOVIANO 

COMI SPECTANTVR. 

U^DDJT^ JN CWLCE OVERIS 

W D K I ^ N I TONT. ^ ITW. 

1 

1 

R 

I 

8 

'R 

CumPriuiUgio fummi Ponttfìciiy Caroti V. Imperai, "Regif Frandit. 

lllujlrijfmi Senatus Veneti, nec non BxceUenttJfmorum 

Fiorenti^, Ìr Mantua Ducum, 


A 

JLD B'í JJ^, 

avamiDÍb/.i i/iv^c.*: / ' 

G::v,jyoi G'LoVM I.:I ^/v p 

o 

ta 

m 

. - a v T H A ' i i i v : o : 3 ' ' 

oT \ Vl.O it 

' V. . 

> 

' , Â 

; 

... . : .. ' 

4 

^..i/ : 

. .« ; , o 

o. 

" • f 

•iX'''"' • ' • • • '. f'^* .'i 

Ayuntamiento de Madrid 

r • 

i 

i

P A V L V S P A P A I I I , 

Motuproprio Eire, Cumßcutäileilusßlius tiojler Michael Trame:înus li^/ 

hliopola Venetus nobis nuper exponi fecerit ad communem omniumßudiojorumuti 

UtatemJuapropria impenja diuerfa opera LatinaÊrltalicatipfa Italica tarn ex La 

tinoy Hißâno ac Gaüico idiomate translata^quam Italice facereminimeq} tranj 

lata i hatlenus nonimprejfajimprimifacereintendatidubitefqi^ nehuiußnodi opera 

poß niodum ab aliisßne eiuslicentia imprimantur, quod in maximumJuumpraiudM 

dum tenderete nospropterea eius indemnitati conßilereuolentesi motußmiliy E:rcer^/ 

tafcientia eidem Michaeli^nepnedièla opera haäenus noimpreßk,S7'peripJum im^ 

primenda^per decem annospoß eorundem operumuel cuiuslibetipß)rum impreßiont 

aquocunqueßne ipßuslicentiaimprimi autuendiyfeuuenaliateneripoßint, conce^ 

dimus &r indulgemusyinhibentesomnibusy^'ßrigülisChrißifideHbu^ in Italia^ 

quam extra ItaliamexißentibuSypr^ßrtim bibliopolifji:r librorum impreßbrib^ 

excommunicationis lattefententiêi internsuero S.R.E.m^diaieuel immediateJù 

lieSfis etiam duccntorum ducatorum aùrì camerte Apoßolic^ applicandorum/^ 

er infuper amijßonislibroriim^âtotiesipfofailoêr abfquealia declaratione ino 

currenda, quotiesconirauentumßierit neintradeccnnium ab imprcjfione diilorum 

operum^ xielcuiiishhctipJorumyTeßjêttiue cmjn^ tarn Latina^qua 

Italica haitemisnonimprcßay&'peripfuTnM^ ciujdern Mi 

chaelisexprejfalicentia ditlo decennio durante imprimereûcnderefeu uenalia hahei 

reuelproponere audeant i mandantes uniii^rßs uencrdbihhs fiattibus noßris aro 

chiepifcopis, epißopis, eorumq^ uicariisinßîritualibusgenerdjibuSy&rinßatu temo 

porall. S.R.E. etiam legatiSy Gr uidelegatisfedis Apòfìòliaé^ ac ipßusßatus gu^/ 

herna toribusyut quoties proipßus Michaelis partefuerint requißtiy ueleorum aliquis 

juerit requißtufy eidem Michaeli effcacis dênßonisprêßdio äjßßentes pramijfd 

adomnem ditli Michaelis requißtionemy cöntra inobedienteSy^ rebelies per cenßiO 

ras eccleßaßicasedamßctpius aggrauandoy^per alia iuris rm^ avthoritate Apo 

ßolica exequantuninuocato etiam adhocyßopusfuerityauxihöhmhn^ 

obßantibus conßitutionibuSy £r ordination. ApoßoUcisy cêtrriiqji'èorttrariis quibuß> 

cunque : clinßiperquia dijßcile admodum ejfet pr

FRANCOYS Par la gracc dc dieu Roy 

4c France Aux prcuolldc Paris iScncfchal dc Lyon ou leurs licu^ 

tcnans K autres nos iufticiersôC officiers quii appartiendra. Salut 

£L diledion.Scauoir faifons que nous inclinas ala rcquefte que lam 

JbaiTadeur d e noftre faind: pere le Pape refidât auprès de nous, Nos 

us a faide en faueurdc noftre cher ÔC bon amy mesfire Paoul Io? 

uio cuefque dcNocere QC deiîransluy fatisfaireôCgratiffier en ceft 

endroit Pour cescaufesfid autres ace nous mouuans Auonsinlii 

JjeflCdeffenduinhibonsÔCdeffendonsa tous libraires Impris 

meurs de ceftuy noftreRoyaulme quels qui foient que iufqucf au 

temps Si terme dc dix ans prochainement uenanscommcnsans au 

leur fit dadtedc ccfdidlcs prcfentcs Ilsnayent a Imprimer ou fais 

re imprimer lesoeuures compofez parle didt euefquc dc Noccrc 

intitulez les elogeslauie Dadrian Sexte Si les hiftoires que Icels 

luy cuefque a feidl Imprimer par Michel Tramesin libraire ÔC 

Imprimeur demourant a VenizcôCcefur peine dc confifcation de 

tous lefdidti Hures ÔCdamande arbitraire Si uoullons ÔIuous man 

dons ÔC achunde uousficommealuy appartiendra que noz fufdî 

«ÎlcsînhibicionsôCdefcnccs uousfaidtes entretenir garder di obfer 

ucr crier fit publier fie fi aucuns après la publication dicclles fc ti cus 

qens faifans le contraire procédez a lencontredeulx, par les peis 

nés fufdidcs fiCainfi que deraifpn : cartel eft noftre plaifirSt aus 

¿¡(itambaffadeurlauons ainfi ocilroyeK odroyons 8C dece faira 

uous auons fit a ung chunde uous donne fii donnons ylain pos 

poir puiflance au

M D XLVL die XXVIIL AuguÌHinRcgatis, 

Che per auttorita di qucfto confcglio fia conceíTo al fìdcl noftf o 

Michicl Trame2SÌno,chealcun'altrochc lui, per anni dieci prof« 

(imi, fenza Tua permisiìonc non poiTa (lampar, ne far ftampar in 

qucftanoftra citta, ne in alcun luoco del dominio noih-o,nc altro^ 

ucftampati in quelli ucndcr li elogii del uefcouo Giouip claros 

rum uirorum,fottole pcnc,8C li modi nella Tua fupplieationiconte? 

nuti jeflendo obligatodi oiTeruar tutto quello,che per leiezze no? 

ftre e difpofto in materia di ftampe • 

M.Ant. nouello 

Duc»Not» 

_ OSMVS MEDICES, II. FLORENTIIE 

dux: Vniuerlis 6i fingulisj ad quos prsfentcs aduenerint-, lai * 

8Cc.Exponi nobis fecit Michael TramezinusVenetùà librohint 

impreiiorfe nonnulla opera reuerendi Pauli louii epifcopiNuce 

rini elogiorum, ÖCuitacHadriani Ponti • Maxi, necnon 6Í hifto* 

riarum impreiTurummereri tamcn,ne aliorum librarionim aftutia> 

SCcUpiditate alicnum lucrum (ibi aucupantium denuo imprimane 

tur,¿ ab aliis impreíTa uendanturj ac proinde fupplidter petiit in* 

demnitati fux ( quantum ad noftram ducalcm ditionem attinet) 

de oportuno remedio prouidcri. nos igitur, quidodis atquceru? 

ditis uiris pro uirili noftra fcmper fauimus,8C Paulum louium pr« 

didum precipua fcmper dilezione, ob raras egregias uirtutes 

profecuti fumus,cius cumintuitu,tumucro Sí precibus moti,om? 

nibusomnino impreiroribus,librariis,ucnditoribus. Si cxteris no? 

ftra; ducalis ditionis hominibus» diftridius intordicimus,ne quis 

corum aliqua ex opcribusprardicftisabfqj Michaclis ipiius uolun? 

tate proximo decennio imprimere, aut ab aliis imprcflaucnum da 

re audeat. quicunqueucro interdido buie noftrocontrafcccrit,ÖC 

impreiTorumjÖC uenuicxpofitorum librorum amisfione,8Cconfiíca 


done, nccnon 8C quinquagcnorum aurcorumin fingula uolumis 

na ic poena ipfo fad:o muldtandum fciat j qua: Ducali fìfco noftro, 

fii ipfiMichaeli a:qualiter applicabitur.in quorum quidcm omnium 

fidcm has noftras fieri, foliticp noftri plumbei figilli iusfimus ape 

pcnfioncmwniriDat. Florentia: ex noftro ducali palatiodie xxiii, 

^cptembris M D X L V I, 

CpC MedfFlorentias dux • 

lo.Fr* Lotdninus* 

Lxlius Taurellus • 

Her. car.Marg. duchefla tut. del S* duca di Mantoua,STc. 

Facendo monfignor el uefcouo louio {lampare in Vincgia pet 

Michel Tratiìeissinò alcuni, clogii , hi{lorìe,K altri libri, 8£ opre 

fuCjinuirtu di quelle noftre prohibimo, che niuno tanto fuddito^ 

quanto che no , posfi per dicci anni continui prosfimi a ueniro 

ftamparnejo farne ftamparc, uenderne,o farne uendcrecofi in ques 

(la citta, comein tutto el dominio Mantouano,faluo cheeftb Tras 

meszino,© fuoi, che da lui ne haranno la licentia/otto pena a chi 

contrafara, di perdere calibri ,8Cun feudo d'oro per ciafcadun lii 

bro ,8i quefto tante uolte, quante fara ritrouato contraucnire,di 

che la meta habbia da eiTere del fifco, di l'altra dcU'inucntore. 

Dat» in Mantouafotto la fede del maggior ducal figillo lo primo 

diPeccmbre. M D X L V I. 

Fran.TofabcduscancelI.ad man, 

dominorum ex rei mag.domini 

Sabini Calandra: duc.fecr. 


Sabinus«

Errata in libro corrigantur, ut infra. 

PJg.y iuris, ruris 

Vag.^ principium, principum 

fi(it, fuit P4g-J0. 

dejcripius, defcripios P^íg-Í^' 

dtcebat, dccebat 

Pug.ll. antiquitaf, antiquitui Vag^sh 

Pdg-11. odoraits, adorans 

nomcnq;, nomen,q Vag.s4* 

literJTi, literarij Vag.sS- 

Pjg. » 6. domíñipátm, domi Qipatuf t^g S^ • 

ffficerct^ cfficcrcnt Fag.63. 

Piig.l^. ingcnij, ingenijs P4g.tf4. 

pS' mificbatur, 

PJg-^7- Barbaros, 

mifctbatur 

Barbarus 


h o n o r â t 1 Fafitcìii, 

Iâdeùettt IO y IO viri devantes, 

Bonis artibus omnéus pobti y 

Ntedebm l O y lO ekgantUvum 

'Parentiyartihus omnibus polito, 

Qt^tum uix animus c4pcjjac ullus : 

JVcc ùiui modopijui vident;, ainantc^ 

Urbani fents o' fàlem ^ leporcs : 

Sfd (¡uos Imnine adempta auarus Orçus 

Qu^ Jdt pquo ôhibet locò mifellosf 

Namfadt lO V^ tPr S fuis tabellis 

^xcultis lepido fio labpre 

Lethi funerà nonHimere uiuos j ' 

lîtm wWrc mrtuos ferennem. 


PAVLI lOVII NOVOCOMENSIS 

EPISCOPI NVCER.INI 

IMAGINES 

CLAROR.VM VIR.ORVM, 

AD OCTAVIVM FARNESiVM 

VRBIS PR^FECTVM. 

ERILLVSTRI quidcm cxcmpio, 8C ucrc 

morcmaiorumfacis OCTAVI FARNESI 

p Princcps iuucntutis, qui foccro C S A RI fins 

- :•! gul^ris diligentia;, inuid:a;'qj uirtutì's Imperatori ars 

matus comes uel in tanto caftroruni fremitu , incers 

ta dubii ocii momenta Mufisirapcrtis:haccnim imitationc pernos 

bili non modo . C. Cxfaris qui unus fummi iudicii ,fummx'c|juir5 

tutis faftigium tcnuitj fed Antonii, Bruti, Catonis,Odauii mes 

moria recolitur. Qjjando hi, quod legimus, tui fanguinis uerc'q; Ro 

mani Heroes,uel paludati SC canente clasfico nunquam literarum 

ftudia remiferint • Quo fit, ut hanc cxcclfi, gcncrofi'qj ingcnii ins 

dolcm, quam non adulantcr admirari licet,tibi magnopcrc gratus 

lemur: quum e Belgis iucundiore quadamcpiftola,qua:nonincas 

ftris cum pcracri gallo hofte collatis, fed in pracpingui ocio pers 

fcripta uideri posfit, ultimam hiftoriarum mearum partem cfHagis 

tcs jrcpctas'qj item uchcmcnter tanquam promiii'am, ÖC gerendo bel 

lo gallico ualde'opportunam Argentoni uiri grauisfimi hiftoriam, 

quam mihi nupercxpctenti,Nicolaus Rentius uctus,ac humanifs 

fimus amicus mcus c Gallica lingua in Ptälicam j cafta fide tradus 

xit • Ante omnia uerd, tanquam erudita: iucunditatis munus dcfis 

dercs Clarorum uirorum imagines, qua; in MVS iHO noftro ad 

Larium fped;antur,6d cas quidcm per Elogia, quod nifi longo, difs 

ficili'qj labore paruis in tabdlis asfimilanter cxpingi ncqueant,fcilÌ5 

cct ut tantorum ingcniorum dotes admirabili uarietate ftylo defcri 

pta; elegantioris oblectamenti nomine ad animi iudicium tranfmits 

tantur, multo enim grauius , pulchrius'qj uidetur ingentium anis 

morum uirtutes propriis annotatas Elogiis ad admirationem intues 

ri, quam dudias ex uero diligenter efifigies,inani quanquàm iucuns 

da oculis uoluptate fpectauillc . Verum ßC obiter quoq; requiris, 


A quod

quoclnequaquain,raluopiKÌoic, 6¿integra fìdcprarflari poflcuidcs 

tur , ut Muilmun iucundc graphiccq;dcfcribam ,poftquám id tibi 

fccus, ac maxime cupicbas , propcrantc Carfare , adire , fpccftarc'qj 

non licuit. Parebo itaqj lubcntcr honcfta petenti, fed egregia fide 

debitum profcllb, aliquid mihi benigne condonandum exiftimo, fci 

licet ut per partes huius a:ris alieni grauc onus commodisiìmc diííbl 

uatur»Tu uerd fingulari Iiumanitatc iuucnis facile hoc dederis iam 

piane feni ncgroq? pedibus, ac his pra:fcrtim intempeftiuiscaloribus 

circumucnto,quosnobis longo' máximos ab xftuofo Buxeto,dum 

Cxfar belli, quam pacisauidior,ad Algidas Germanix Alpes pros 

peraret, in multo OC puluerulento itinere fubeundos reliquiftis. Mit 

to igitur ante omnia libellum , duld breuitatc periucundum , quo 

Elogia tabulis pidis fuppofita continentur . E'fingulis enim imagi 

nibus, fingulx exemptiles tabellx dependent in membrana,uitx atqj 

operum fummam prxfercntes. Argentonusautem, qui Veneto prx 

locxcuditur jtotiusltalixciuitatedonatus , ad te, acideo libentcr, 

quod ad Belgas fuos redit, poft paucos dies perueniet. Qûod ues 

td ad hiftorias meas pertinet, eas nequaquàm tuto , Tabcllariis com 

mittipoírc putauerim, ne interceptxquorundam ánimos oífendantj 

nunquam cnim uel xquisfimus rerum geftarum Icriptor, uidis pas 

liter , atqueuidloribus latisfecit, quo minus utrinq; gratiam fuam 

cxtenuet, uel odium quxrat, qudd cum facile iir fa

turbct. Sed ego, fi Mufis hofpitibus placet, aurex mediocritatìs 

iTiodum tenebo , ut has fuburbani, literatiqj ocii dclitias itaexpri? 

mam , ut inuidiam eorumiudicio quiharcuiderint, facile deuitcm: 

indc^' mihi fccurior, ac uberior uoluptasobueniat. Qjuando Si hxc 

omnia Donius Ethrufcus Vates mifcellaneo opere edito, ac ob id 

incolumi pudore meo difertisfimc'dccantarit. Neqj enim, quumni 

hilmaius ,SC fupra fortunara meam luculentius exprimi uelim ,uel 

adulantibus , adeo uerecunde fubirafcor, utdifpudeat la:ta fronte 

confiteli id eííc Mufxum/juod elcgantcs,clariqjhofpitesraí:piusiní!. 

uifunt, perpetuo ciues frequentant, ipfeíqp ante alios Alfonfus Da? 

ualus utran^ Laureara meritus, di prnzclarus inchoati, abfoIuti

nihil adulationcmcntitus appdlabat. huncpra-alto ponte, ut nam? 

già, inclinatismalis pcrniccnt,iungcrc cogitamus,fi parta pace mi 

iCTiarum finis oftcndatiir, ut, filubct, ucl inulto Ncptuno , ad in? 

ftitutam pifcinam tranfirc liccat. Ibi cnim ab alto lafciuc proucdi 

pifccs,acin infulampcr oblata, &ccccis anfradibusinfidiofa fora? 

mina pcnctrantcs, crcpto reditu, tanquam latis carceribus ail'eruan? 

tur , utduris tempcftatibus cxclufa pifcatio , niliil expctitum dubiis 

menfis cripiat • Abipfo quoqiinfiila:aducrfolatere,illa immortali« 

uirgo abditaintus, quxDorìca uocatur Echo excitantibus, quum 

Ixto clamore falutatur, celeri, liberali'q; obfequio femper refpondet, 

nam duplicatas reddit uoces,ac hifdemacccntibusrccantat,Ktum 

quidem ex hoc inani , fed dulci ioco,blandisfima capituruoluptas, 

quumcircumuchimur Cymbis > natantesq; pueros ad certamen ad? 

hortamur argenteolosqj nummos audacia: pra:mia urinantibus in 

alto dirpergimus • Altera porro ad occafijm area , minor .quidem, 

fed liberiorecocli facie, Si multa oculis occurrentium montium ua? 

rietateiucundior,quàm npiiiinisueftri merito' FARNESIAM 

uocamus, matutinis opaca.umbris,itapateicit,ut fubpodiotutam 

abEuris ftationem relinquat, finuofos'qj Larii receflus, ac oppida 

apricis promontoriis impofita , innumerabiles item uillas , 86 uelis 

feras commcantium dailes longisfimc profpcòtct. At hi d'leua, dcs 

xtra'qj diuerfi portus, quod opportune ,'dcccntèrqjcucnit,toto in? 

teriacentis Ifthmi fpacio coniunguntur. Sic.utnonabitirciaBimas 

ris Corinthi fimilitudine, dum iocamur, hunc tanquam ab :^gco 

Cenchr^m ,illiim ab Ionio Lecha;um uodtemus, Nam qua terre 

ftris aditus ad Villam patct ,Ifthmus binis ingcntibusmutiitus pors 

tis, oblongo traiilu totius a:difìcii frontem acquate compict,&:exor 

nat, dignùm'qj prorfi.is primaria lanua , 8L perpidlo atrio ucftibu? 

lum prxbct. hinc alix, atq? alia: ex oppofito aperiuntur ualua;,qux 

redisfimo tranfitu, fidualdc grata intro fpedlantibus ferie per con? 

cameratas topiario opere lulianas uites , adhortos,8C ad fyluofos 

niontes ducunt j ab his per ficfliles tubulos falientis aqux pcr^n? 

nem , limpidisfimum fontem duximus in Don'cam porticum , 

magno quidem labore, ficreluélantc facpe Nympha, quod ea tan? 

quam c^: oreadibus egregie fylueftris, opaci 6L filentisocii cupida, 

harcteda frequentia joccurfumq) hominum, timidisfimc deuitaret, 

nuncefteda blandior, fponte afcenditin ftatuamDea: natura: ere? 

dam , fi^ per papillas erumpit, ut inmarmoreum labrum cfiiìinda? 

tur • Hoc uno pulcherrimo fonte mire gaudet Mufaaim,indecnim 

ad 


ad fummum apiccm florcntis cicgantíar pcmcnít, nam interiora con 

clauia porticus, dixtas, acftiua, hibcrnaqjcubiculainftaurail'cmul 

td IiKiilcntius, cximiisi^ pidturis nobilius cxornaíFe , qiiiuis-alius 

opibus, ingcnioqj ualidior facile potuit, nos autem locigenium fc 

cutiardenti quidem ftudio, fed dubia fpe abfoluendi operis, ita 

per partes ícdificauimus, ut fa:pe fera pccnitentia de fortuna: libera 

litate defpcraiTc uideamur • Sed qui uillas a beatioribus, 6C Regu 

lis, acideo fupra ciuilisifortunx cenfum,magnificc a:dificatasnon 

«iderunt, aut bcnigniore iudicio , non infum operis clegantiam, 

parum erudiris fumptibus anteponunt,facilc'miranturprimanxpor 

ticum ab hilari atrio ftatira occurrentcni ,q«am á pidurârguiiicn 

to Pcrfonatam uocamus, quddprifco more hiantes comardoríí per 

fonas per intercolumnia uolitantibus fufpcnfas ftrophiis,dum ocu? 

los moratur, 8C dctinet , intrantibus oftendat, nani inaurata:, per? 

fona:, elegantioris uitx pra:ccpta, Laconica: brcuitatiseíTiíndcrcuí 

dentur • hanc hyeme tcpor eximius commcndat, nam totam colle 

8C-iàlubri fpiritu ,ut fyrium in ccclo ardere non fentiàs,ob 

idqj damantos mcnfes , tanquam uerna temperie mitigatos, non? 

dum uenifle, aut certe filenter effluxííTc, quum nccûes nec pia 

ne fitiasi, prórfuscx-iftimcs • tota enim Villa ante meridiem,quum 

exalto folnrget, obortis Etefiis blandisfimc' uentilatur • In fronte 

quoc;^podium ab infigni proiedura clatris ferrds circumfeptum in 

fubieciias undas prominetyxûo nihil ad profpedum iucundiusex» 

cogitari poteft. Inde enim ad proiedam efcam altóos pifccs ha; 

mata litica cxtrahere iuuat /Si cum fingulari uoluptate innúmeras 

natantiumades intueri , nam Larius ipfc argenteo nitore tranilucia 

dus , duni colores 6¿ fpedes pifcium ad oculos tpanfmittìt, fped:an 

tibus arridete Introrlus autcm Apollo ,Citharaalus, di Mufa; fuis 

inftrudaiorganis , caaiantibus applaudunt Inuitàt cxindc lod 

niutatione gaudentes in proximum cubiculum fuum Minerua ubi 

; A ili Prifcoi 


SANCTVS THOMAS, 

DIVI THOMyE AQ^VINATIS hxc erat facies, 

quum in primis ftudiorum honoribus,clecorciuuentxhylarisuerfa 

retur. Nondum cnim , uti poftea in flexu xtatis cuenit, ilia fubtri? 

His ac omni alia fere durior parcisfimx menfx difciplina , iugesqj 

dcmum lucubrationum uigilix, nobile,ac ideo tcnerum corpus aè 

flixerant. Hie enim plane adolefcens, abdicata antiqua: íHrpis prx 

clara nobilitate,ad quam hodie Alfonfus Daualus inter Cxfaris Du 

CCS longc clarisfimus, Maternum genus refert, dC fpreto demum 

omni patrimonio neqj familix dignitari , ncqj ualetudini unquam 

pepcrcit • ut poíl xdita diuini ingenii monumenta in ccclum,undc' 

uenerat, uitx integer cuolarct « idcirco dcfundum in Volfcis ad 

Amafcnum amnem , quum fupra naturx poteftatcm , multa miras 

cula operum ab co xdita renundarentur, loannes Romanus Pons 

tifex ex Scnatuiconfulto non dubitauit ,quin cum folenni cerimos 

nia inter diuos referrct • Obiit non plane fencx ,quum cum huma 

nx glorix, qux ci ex ftudiis maxima obuenerat, facictas cepiflet, 

fcilicct ut alteram , quam abfoluta pictatc promcrcbat , caium fiu 

fpiciens ccruore uoto fcquerctur, 

JK^ CJ5 JR. ir ^ , 

, I 

I-ÍÍC Thornee ciñeres poftti ¿.cui fata ¿edere 

Ingenium terris ìiiuerep cáelo attimatn. ' . u 

IOANNES SCOTVS. 

NEMO EOR.VM Q^VI noninfanoChriftianxpics 

tatis amore flagrantes,ultrd féfc cocnotìiisin fcruitutcm addixerint 

IOANNE SCOTO in grauisfimis ftudiis, aut acrior, aut 

fubtilior fuit "quum admirandis commcntationum uoluminibus 

xditis,nouam de nomine fuo fcAam conderet, ÖC in Aquinatis feri 

pta non disfimulanter inucheretur . Natus cft in ultima Britannia, 

ad Calydoniam Syluam , ut minus mirum fit, Anacharfim fums 

mx fapientix philofophum apud uccordisfimosScythascraÌro,atq} 

ingeniis cxcolendis importuno codo patriam habuiiTe. Verum hie 

proteruo, captiofoqj diiTcrendi genere Chriftianis dogmatibus ils 

ìufiffe uidctw,quum pasfim induca quxftionc dubitabundus, fas 

crarum 


crarum rerum fidem, nequáquam tenui fîgmentorum calígine con 

fudiíTet. Seuit enim ideo lites immortales , quando eius placita,uel 

gram'ter ab aduerfa: fedx profelToribus oppugnata ex aduerfo ab 

cius difdpulis acerrime defendanturjSed qui aliquot pracciaraeius 

ordinis ingenia ,ad opdmam frugem nata diftorto fdlicet ad uerita 

tem itinere fufpendiíTe, perdidiflcqj uidetur,manifefti aut certe oes 

culti alicuius criminis apoplexia correptus>pccnas perfoluit,itaquí 

dem , ut nimis feílinató funere pro mortuo tumulatus , quum res 

deunte uita, fero morbi impetum natura difcuteret, fruftra ad pes 

tcndam opem miferabili mugitu aîdito , pulfato'cj diu fepulchri las 

pide, clifo tandem capite perierit, ÔC de alio quoque loanne Scoto 

quod ex Gallicis Annalibus Crinitus récitât, uerum effe credides 

rim, cum a coniuratis difcipulis Diui Casliani exemplo , graphiis 

confoiTum, inulta morte conddiíTe, 

I ^ N I J ^ i r W L I S . 

Quoi nulli vnqudm homimm accidit;,ui omnibus Jophi/Iis 

^rgutus mctgis (itcjtic capiiofus * 

DANTHES. 

PRIMV$ ITALORVM DANTHES Aldiges 

tius non inftituto uetuftatis ordine tantum j Sed praicellenti grauis 

ingenii fcccunditate primuni locum inter imagines meritus, optimo 

iure confpicitur, hunc Florenria, fadliofa co fazculo duicas protulit> 

abaltacj mentis indole çognitum Odlouirali fupremx poteftatis 

Magiftratu infignem fedt 5 ut mox fatali conuerfa turbine, 6C fums 

mum ciuem, ficEthrufca: lingua: conditorem ,tanquam facua, 6Cin 

grata patria profcriberet » Sed exilium )Uel toto Ethruria: prindpa 

cu ei maius>dC glorioiius fuit, quum illam fub amara cogitatione 

cxdtatam occulti, diuini'qj ingenii uim exacuerit, ÔC inflammarit» 

Enata fi quidem eft in exilio comccdia triplex Platonica: eruditionis 

lumine perilluftris, ut abdicata patria totius Italia: duiute donares 

tur • Plenus ideo gloria perenni, quum earn quae piis mortalibus 

cxpctitur ,coeicftis aura felidtatem tanto orc,tanto9 fpintu decan? 

B i i tatam 


norumcxcinpla imitanda,aut uitnndapoftcris tradidcrunt3harimi 

imaginum popiilusftupcnda uarictatc niirabilis turn maxime incre 

dibilcm fpcdantibus affcrct uoliiptatcra , quum per Elogia iigilla? 

tim arguta brcuitatc defcribctur» 

PRIM.I LIBRI IMAGINES 

INCIPIVNT. 


ALBER.TVS MAGNVS. 

IT HOC tibi,quanquàmbrcuc,Elogiorumoms 

niumraeritdluculcntisfimum ALBERTE SVE 

s VE ArtobrigcnfiumfandisfimcAntiftcs,poftquam 

doccndo fcribendo'qj Thcologia: Philofophia:qj ton 

tius locos omncs, miris ccliisfimi ingcnii tui lumini; 

bus illuftrafti, ut illud in litcris ncmini adhuc concclFum, QL quod ui 

uo rara felicitate contigit, M A G NI cognomen aíTcquerere. Vi 

xifti quippe cxteris aliquantd bcatius, hoc eft alterum 6C odlogclií 

mum a:tatis annum fcilicct,utimmortalitati tua: iufta glonaplenus 

intcreilcs , accumulato'*^ fcccundisfimi ingcnii merito clarions tis 

tuli muñere , dignus ccnferere . Defcrcbat cnim MAXI MI cof 

gnomcntum, Gymnafiorum omnium confcnfus, nifi publico uos 

to , chriftiana uerccundia reftitiíTes , Sed quid tibi maius Dii itns 

mortales dare potuerunti'quam ut diu intcrrisuiuus,& ¡ncolumis 

inufitat« ncc unquàm, nifi poft fata obucnientis glori« frudhimpcrí 

ciperes^' 

F E R D I N ^ N D l BU'LWMIL 

arem j altrixî uirum Germania ^

tatam contcmplarctur, Nulla adhucobortacanitic Raucnnae mor? 

bo intcriit, adco mentis compos , ut fex uerfus fcpulchro inciden? 

dos componcrct jNec Rauennatcs in apparatu fiineris publico to? 

tius Italia: ciuidcfuerunt, quum enim fepulchrum c marmorecon? 

didiilcnt, non obfcuracexprobata Ethrufcis accrbitace,nouam fibi 

claritatem, gloriofa pietate uendicarunt • 

rPSlJ^S D ^ N T H I S . 

J Jy^ R ^ Monctrcina: j, fuperos Vhlegtthonta 3 Lacus^ 

LuñroJtdo cecini ,uolueruttt fata (juoujque 

Scd ^tiia pars ccsßt melioribits hoßtita ca/hris p 

t^äorcm^fnum pctUt fclicior aßris ^ 

J-iic claudor Dattthcs patriis cxtorris ab oris ^ 

Quern ^cnuitpartii Florcntia mater amoris, 

SED Tumulum uctuflate collabentcm, Bernardus Bembus, 

Petri BembiCardinalis Pater , in ea urbe Pra;tor opere ca:lato 

concamerato additocß hoc epigrammate luculenter cxornauit • 

Bxigua Tumuli Dattthcs hie J'ortc iacebas 

Scpiallenti ntdli cognite pcneßtu* 

K^f nunc marmoreo ßibnixtis condcris arcu » 

Omttibus CT cuUu ßplendidiore nites, 

Mimirtun Bembus Mußs incenfus cthrt^ßis 

H.0C tibi ;> (lue m imprimis ha: colucre ^ dedita 

FFLANCISCVS PETRARCA, 

FRANCISCVS PETRARCA codemciucMa? 

giftro'qj fuo Danthe, Ethrufca; linguae fàcultatem conftitutam pia 

ne,SC certisadornatam numeris flagranter cxcepit, tanta ingenii To 

lertia, duriora moUiendo, 8C iingulari fuauitate, uariis modis fle? 

dendo números, ut cnatam dudum , & uixdum flores oftenden? 

tem cloquentiam, ingenti cultura,ad abfoluta:maturitatis frudhjm, 

fummum'qj ideo cxadx elegantiae faftigium perduxerit, cami^ lau 

dem fit confecutus, ut in eo poefis genere, amatoriocp pra:rcrtim 

caftitate, candore, dulccdinenobiliumpo«arum, & primus,6i ul? 

timus fanis a fcribcndo detcrritis exiftimetur « Sed tanti uiri iudi? 

ciumilludens fortuna grauiter fefellit, quumha:c sterníc felicitatis 

rpiritum habitara,tanquam temporaria defpiceret, ut ex latina A&í 

ca. 


ca , undc ci in capitolio iníignis laurea pracmìum fuit j ccrtioreni,6¿ 

nobilioran gloriain adfcqueretur . Sed dcbcamus plurimum,ingc 

nuo fudore ícmpcr acftuanti, dum literas á multo a:uo mifcrc fcpul 

tas c Gothicis fcpulchris excitarct, modo eum unquám Italica: lin 

gua: conditore,8C Principem,ab incomparabili Diuini ingenii uirtu 

te ucneremur.Conccsfit natura: plane fenex ad Arquatum Patauiní 

agri uicú ubi Tumulus carmine ab íe copoíito nobilisconfpicitur • 

Frigida Francifá lapis hie tegit ojfa Vctrarc

M Y R T E I . 

Si ([uaram ciñeres tuos Bocatí , 

fi ic iacent ^ß ammam ^ petiuit a/lra : 

Si (juagloriaßt tuis léellis 

JSÍnon ego ^ Lydiiis'm Îingucc 

Cultor patria p CT aemulus latina: : 

Sed iudex crii pOUt iocis Cupido p 

tûtgaudens facili l^cnus loquela: 

tûtpcjuem dicere malo ptotus orùis^ 

Cui uiuunt enerespcupidinesî 

Quibus cultior eß tuus Libdlus 

Elegantior otmibus Libellis • 

BARTHOL VS, 

BARTHOLVS Scntini in Vmbria natus magno acumi 

ncpcrfpicacis ingenii lus ciuile profeiTus, in omnibus ItaUa: gyms 

nafiis exada: dodrina: documenta reb'quit. cum aduerfus ftudioí 

rum labores indomitum extitiífe ferunt, confueuiíTe'qj utiin pertes 

nui meníá, certis cibi, potus'q; menfuris ad tuendam ualetudinem* 

Vt quum fa;:pc memoria laberetur, obliuionîs incommoda,asfidua 

commentationc refarciret, Ob id uoluptates omnes adeo feuere'res 

íecerat, ut ne horula quidem extra natura: necesfìcatcm íludíísfubs 

traheretur: Sedcandcm quoqj fcucritatem fupra acquum ìntorqucn 

dis , necandisqj noxiis exercuiÌTe uifus eftjquum rerum capitalium 

iudiciis prxcÌTet, adeo,ut reum flirti, nec rite' confeíTum , ÔCinfons 

tem,pra:cipiti íententia, fupplicioaffeccrit.Exeaacerbitate,quum 

inuidiam populari uoce confiât^ fubiíTet, confpc¿him hominum 

J^ at^ ' pudore uitabundusin arcanum-iunsociumeuoIuendisLibrisfeab? 

didit.equa demum ftudiorum íntentioneauda

liquit hxrcdcs.Dcíuít ci latina:eloquenti« facultas,nefummxglo 

rix faftigium tcncrct,&tamcn eft quod maximemiremur,iJlumin 

perpetuo doccndi muñere occupatum, tot, ÖC tanta uoluminaper? 

rcribcre potuiííc,quum quadrageíimofexto xtatis anno, fato ere? 

ptus, iuftum de inchoatis, fumma felicitate, nee dum pcrfeAis ope 

ribus dcfidcrium poftcris reliqucrit. iSepultus eft ad Aram Maxi? 

in templo diui Francifci. 

MYRTEL 

MIC eß Bartholus iílcîuris ingcns 

Luxp^ commodus explicator y hie eJiy 

Q^m mors ante diem ahßulit maligna p 

fíeu mors inuidap^

Conditur hie Baldus y Frattcifci tcgmine fultüs 

Doäorum Trittceps yVcriißna conditus arce . 

LEONARD VS ARETINVS. IX. 

P RIM VS in Italia Lconardus Arctiinatus grarcarum litera 

rum decusa multis fxculis Barbarorum immani tyrannide proculca 

tum erexit,atq;rcftituit.Eius enim mcomparabili benefìcio morales 

Ariftotclis Libros optima fide tradudos legimus. Hiftorin; quoq? ab 

eo eleganter confcripta: in manibus habentur.hac ingenii facundita 

te florcnteni;Innocentiusfcptimusquanquam plane iuuencm grauif 

fimo muncriparcm,cpiftolarumMagiftrumfccit,Itadcmuni audi? 

tc,atq}integre oft'icio funcihis,ut fuccedentihus quatuor Pontifici? 

busamplificata dignitate operamprícftíterit. Senefcentiopcs creue? 

runt cum aliena liberalitate , tum fua trifti parfimonia cumulatx, 

adeo , ut Arlottus mordaci Tale pcfurbanus , in fabellis , eius ge? 

nium relido corpore in fuga fiticntem ridenter cxprcflcrit j mors 

tuus ,quod ei nullo pudori fuit, furti damnatus cft,qudd Gothi> 

cam.hiftoriam fuppreiTo Procopii nomine pubiicaiVct, accufante 

Chriftophoro Perfona ,qui aliud exemplar nadus Gothicam, 

ÖC Perficam fimul atqj Vandalicam , Grarci auihoris titulum inge? 

nue profitendo trahftulcrìt\=Nouisfìmc'rcuoCTcus in Ethruriam po» 

puli Fiorentini res geftaspcrfcripfit, nec multo poft fenex diuitiis, 

ÖC gloria plenus Florentia: uita fundus eft , dignus uticp hocfepui 

chri titulo acmarmoris omartiento, ,quod in xdc fanda: crucis 

ipedatur. 

CU^ROLI W R E T I N L 

'PoßclUidm Lconardus c uita núgrauit 

fiißoria luget :,elo(¡ucntia muta cß, 

Fertur^ Jylußus tum grtecas tum - = 

Jl/atinas ^ lachrymas tenere non potuijje • 

POGIVS. 

P O GIV S ¿ Terra noua Florentin» ditionis oppido in hac 

luce Romani codi, optimis literis ingenium ita cxpoliuit,utPon? 

tificiis 


tiiîciis fcriniis fub Eugenio 6CNicolao prxficcrctur ,a:quatus fcilís 

cet honore fummis uiris,quiin co muñere fidelis , eruditi'qj inges 

nii operam prxftitiflcnt, In his fuere Leonardus, Mapheus Wc> 

gius, 6C loannes Aurifpa . Erat confilio grauis, ôC quum luberetfa 

cctiaiuni fale pcrurbanus ,ita ut mira,ôC fa:pc' fubita uarietate ad 

cicndum rifum modo pra;textatis uerbis uterctur, modo grauibus 

^ nialignis fcommatibus aliena: fama: nomen perftringeret • Sed 

amarulcnto Libello in Vallam importune inuedus, ab eodem pef 

finie audiendo cumulatas maladiccntia: fua: pccnas luit, quum Val 

la fuo felle turgidus , 6C Facium , & Panhormitam, & Raudcn? 

fem probrofis uoluminibus iugulaiTct. Erat quoq; Pogiusadeo ins 

tempcransobiurgator , ut quum in theatro Pompei, loco , ÔC die 

celebri, ubi buUatorum diplomatum cenfura habebatur, Gcorgio 

Trapcsuntio maledicçret,ab eo acriterduplici colapho ca:derctur. 

Tranftulit dcmum e gra'co Diodorum Siculum : fed nobiles alis 

quotLibcUos de infelicitate Principûœ , Varietatcqjfortuna:,&dc 

Auaritia: peftc 3 Orationesq? item plures compofuit, tanta ingenii 

fa:cunditatc,ut facetias etiam ad cjfcitandum hylaritatem azgris ani 

mis expctcndas confcriberet • Sed quod gratum,flC utile pofteris 

fiat Ciceronis libros de fînibus,6C de Legibus á fe in germania,, des 

icriptosinitaliam primus attulit:ita utôCei quoqj ûintilianum 

in lalfamcntarii taberna repcrtum debcre fateamur^Nouisfime ex 

multaperegrinatione,Romanaq; aula cxa¿líEa:tatis fenex Florens 

tiam reuerfus.jconfumato oratore,acoptimo due dignam patrias 

operam pra:ÍHrit,confcripta latine hiftoria populi Florentini,qu« 

à lacobo demum filio inEthrufcum fermonem uerfalegitur hic iam 

defundo patre, ex PadHano fcclere,ftrangulatus in pra:torii fenes 

ftra , cum cacteris pependit • 

MY KT EL 

Olim Vierid.cs:>oUm Florentia mater 

pîuente rißt Vogio » 

iV/wc tumulum hunc adii donum pro carmine flares 

Fert y pro^ rifu lachrymas p 

Q^ nifi pro uera fat fint pietate p rogahit 

^rnus minifretutfuas* 

C AM. 


AMBR.OSIVS MONACHVS« 

AMBROSiySMONACHVSex ordine Camaldu 

Icníium , qui fupra Florcntiam in opacis Apennini iugis dicatam 

ca-nobio uitam feuere' ducunt, Doclrina: grauitate, ac ingenii pra: 

ftantia a;quales fuos antccesiìt. Grarce' enim,atquc Latine dodisfi? 

mus, complcdcntc Cofmo , 6i mox Eugenio, 8C Nicolao admiran 

tibus, fummuni cius ordinis honorem , qui generalis pra:fe(ílurac 

hodie dicitur,ita adcptus eft,ut cum conftantiiudicio patres purs 

pura:deílinarcnt Dionyfíum enim Areopagitam de Ccelefti Hies 

rarchia , diuino Tpiritu proloquentem, fingulari eloquentia: purità 

te latinis expreíTerat ,atqjitcm Diogenem Laertium j Verum non 

eadem aira, lima'qj pcrpolitum . Sed Oí facris operibus, bibliothc 

cam , qux ad Angeles fpcdatur, cumulate refcrfit,quibus exiftis 

mari potcft, ncquaquam ci uires 8C facultares, fed animum omnis 

no dcfuiffc, ut ad Romanx facundix foftigium pcruenirct:abftraí 

¿tus enim in altitudinem chriftianx contcmplationis, uti piutTi;.fa9 

cratumqj Virum dicebat, totius uitxociumin diuinis literiscons 

fumpfit. Fuit hic uir j quod raro cuenitjfine oris triftitia fandus, 

femper utiq; fuauis, atqj fercnus, ita procul á liuore, contentios 

neq), ut quum Vallx Pogium reconciliare conaretur, eos neqjpla 

ne literator, neqj item chríílianos uideri diceret, qui indtida fis 

multate facrofandum litcrarum decus probroiis Libellis impottus 

ne defccdarent. Excesfìt e uita piane fenex, Tumulatus'^ eft ad 

Angelos , ubi hoc carncn^pius Vates affixit • 

S T I N E L L L 

ionica, mella fapis ^ redóles (ûocjtie neélar uùi(jue 

Tu pi diuino numine pnomcn babes : 

Quod niß dulcé canis rcßrens my/leria diuum y 

Dulcius hoc certe cß neéUrc ^ CTc^mbroßa * 

m y r t b i . 

lîximus K^f mbrofidpßd enim concesßmus orcop 

JSiunc Herum cacio reddituriyf mbroßa • 


ANTO.

ANTONIVS PANHORMÍTA. 

I o 

ANTONI VS PANHORMITA SICVLVS 

Bonoiiia Equcftii faiiiilia natus, qui a Pontano alumno cicgantias 

rum pater appeilatur , rlàtc genùs fuum ab uldmis Britannis^Bcca? 

dclla'qj familia lionqnijì,'Celebri repetcbat, pTa:clarogenti infignium 

argumento , quod ifdem militari in fcuto , depidis alatis uiperis 

uteretur. Scd maiorem prpfec^dfibi, ex laude opdmorum ftudios 

rum nobilitatem compatallc uideri poteft • Moribus cnim ac lite? 

ris pra:ftandbus cxornatps, quum Philippe Mcdiolancnfium Prin 

cipi, fertiJis ingenii induftriam obtulifl'ct, tanta liberalitatc fufces 

ptus eft , ut Piincipcm , nofcenda: hiftorix cupidum familiaritefdoreret, 

SC publicè' odinSends annuis aurcis t legantiores literas 

profìterctur , Hic eft illc 'Philippus , qui fummum clemcntix frus 

cium generofis exoptatum Regibus glorioiìsfimc dcccrpiit ,quum 

Alfonlum Regem naúali pra;liocaptum , non. émifcrit modo , fed 

audum copiis , ac opibusin Rcgnum rcftitucrit. Verum ,eo gra 

uisfimis'bcllis occupato V Panhòrmita Alfonfo adhefit, fccrctioris 

fcfinii Magiftcr, & ftudiorum , cxpcdirionum'qj omnium > terra -, 

mari'qj perpetuus comes . Scripfit Epiftolas candidiorc ftylo , fed 

maxime iucundojuidoris Regis triumphum , ÖC defiidis, didist^ 

optimi eius Regis aureum Libellum , quem Pius Pondfex , exem^ 

plis paribus intertcxtis , nobiliorem reddidiflc uidetur. Scd cum 

Valla dcmum ad exercendum malcdicenda: dentcm natura: acerbi 

tate paradsfimo fimultatcm concepit, co quidcm euentu,utmutuis 

ueludconfíxi tclis,fccde ad modum inimicis rifum cxcitarcnt.Sc? 

ncx Vxorcm duxit Arccilam libi magnoperc diledam, Liberóse^ 

fufcepit, quorum honcfta fobolcs Ncapoli uifitur. Poftremo acger 

uita:qj dimdens,infupremo morbo ,hoc carmen compofuit^quod 

Tumulo infcriberctur » 

IT SI/^S. 

Qîcrite Tierides alium (¡ui plorct amores 

Q^ritc ([ui Regumfirtid faäa cattai* 

hie pater lile ingcns ImtinumJôr paíûe redemptor 

EuocatyO' fcdes donat adire pias, 


C ii Elh

EL IS JI CU" LENT II. 

Qu^ miles Ekgos:,^ Kcgum geßa canebat 

Sacra, VanhortitUa: contegit ojja Lapis 

I ^ N I T ^ i r ^ L I S . 

Mas tibi dot uiolas j immortales^ maranthos 

Ingeniorum altrix;,^' Mortis alumna 'Patthormos, 

JS/on (¡uia torpcnti Mufas excire ueterno;, 

ut Kcgum immenjas potuiß. aßumere curas ^ 

l^trum (juòd CraJJòs ittter étes^ LuculloSp 

Integer ntoni uolu^ uiuere Codrus • 

LAVR.ENTIVS VALLA. 

LAVRENTIVS VALLA RomaniisáGothidstón 

poribus ufqj ad Patrum noftrorum mcmoriam pra:altofcpultos foni 

BOjducs fuos adnobilium litcrarum ftudium cxdtauit. Indignas 

tuscnimtamdiu corrumpi faxulum lcguleorum,6C fophiftarum ims 

mani confpiratione , optiraasjqß artes inculta fermonis barbarie des 

fccdari, elegantiarum Libros edidit, traditis Romanas clocutionis 

prxceptis , ex accurata ueterum fcriptorum obferuatione, quibus 

iuuentusacmulandi íludío ad detergendas corruptarum literarum 

fordes accendereturj eam quoqj illuftrati patrii fermonis laudem gra: 

ca: litera: cumularunt,quum Thucidides, 8¿ Herodotus Hiftoria: 

parcntes ipiius liberali labore e Gra:cia in latium tranfierint. Fuit 

Valla ingenio maxime libero, ob id'qj mordad, contentiofoqj, ut 

pote qui aliena fatyrico dente facile pcrftriogeret, Si lites in Uteris, 

quafiid opus eflct, aduerfus ignorantes acérrimas fercret. Extant 

enim inue¿tiuarum, ÖC recriminationum aliquot Libri erudite fals 

fe'qj pcrfcripti, quibus dum laái nominis femam tueretur , Facium 

Lygurcm, Panhormitam, Pogium,6cRaudenfem iugulafle uides 

ri poteft . Flagellatis qupqj Regionum ludi Magiftris , uti multa 

bile redundans,quoJ nihi in aula Pontificis fibi placcret, Ncapo 

lim ad Alphonfum Ricgem fe contulit, apud quem de Auitis bcllis 

in Hifpania, atqj Sidlia geftis hiftoria perfcripta eft. Sed co ftyli 

charadcrc, ut eius minime uideri posfit ,qui ca:tcris elegantiarum 

prarccpta 


prrcccpta tradidcrit • Ediditctiam opus dc fálía donatione Coníían 

tini, pio , ÖC l'acerdotis nomen profeiTo criminofum , atqj nefàriu, 

ut Pontificii Imperii authoritatem grarcoruni fcriptorum adftipula? 

tionc confìrmatam conuellerc niteretur • Sed mox eadem inconftan 

tia Rcgem deferuit', uel improbante Philelpho,ut necplaneTenex 

in patria moreretur . Sepulchrum cacato ex marmorecum effigie, 

ac Elogio , Catharina mater pientisfimo Filio pofuit,quod in La? 

tcrano(eius cnim templi flamen erat) introéuntibus ad dexteram 

fpcclatur. Obiit anno Chriftiana: lalutis. M» C C C C» L VIL 

Calendis Augufti. 

F.R^NOHlNJr. OrOSENTJNL 

Tritnus cnim dòciiit qtia dccet arte io^ùi . 

F-LAVIVS BLONDVS, 

E^ FORO LIVII Vix Emilia: nota urbe FLA VI VS 

BLON D VS prodiit, rudi adhuc uetcris elegantia: fa:culo Js 

magno aufu , fingulariqj induftria , nec infelici enentu, multorum 

annorum intermorientes res geftas e tenebris cxcitare orfus Deca? 

das confaipfit, quibusab incbnante Romano Imperio, fuiiefia 

tempora, ac ideo ueritatis ]umincorbata,in lucem proferuntur.Dc 

uetuftate quoqj tollapfa: urbis, ac.cius deraum refurgentis dig[nita 

te erudito, pperofo'cp uolurainc publkato , cjùaiicam ¡nec ambitio? 

fé quaiitam cxòptarit, in literis äudfcritatenr'adeptus cft. Vndc 

ci honcÌfcE opcsfeiuore Pontificiim accciTcre.Liberiscpcramdarc, 

quam facris initiarimaluitjSufcepitqj Gafparem filium,qucmuxor 

Margania Romani fanguinis nobilitaffe uifa eft.Sed pofteri,quan 

quam adaudtìs fortunis, conditori familiac minime' refponderunt * 

Fato fundus eft feptuagenarius, Tumulatuscpin Capitolioy extra 

limen templi Deipara: Virginis (id enim louis tonantisolimfuif? 

ieputamus ) quod non fecus ac>antiquit«s rauthote Tacito, cen? 

tum gradibusadeaiijr, . ; 


C iii lANi

• I ^ N l T ^ i r U - L l S . 

E K y IS e ientbris Romatn dum ^ Blonde pfepuUoítíp 

Es nouus ingenio Romulus9atclue Remus: 

Uli yrbcmílruxere rudern ^ celeberrima furgit 

Hiec eadem ßudiis ingeniofe tuis : 

Barbarus illam ho/lis ruituram euer tit p at ißi 

' JûUa unipidm poter mit tempora obeße tuie. 

'Juré triumphalis tibi faäa eß Roma fepulchrunt;, 

Uli ut tu uiuas p uiuat ut illa tibi • 

PETkVS CANDIDVS DECEMBER» 

€ A N D I D V S D E C E M B E R c Viglcbano urbe , 

qux eft inter Padum,SC Ticinum , Laurentii Vällx teftimonio exs 

adisfimx cenfurx grammaticus , Mediolani Grxce, Latineq^ dos 

cuit, prxftanti eruditionis ,accloqucntix fama .Eius extat Appias 

nus Alexandririus.è'grxcò inlàtiiium uqrfüsyid expetente Alphons 

fo Rege , qui ftudiofisiìmum quemqj eius xtatis, ut ad locupletans 

dam làtinam linguam yOcculcoslGracoixxhefauros proferrent,libes 

raliter inuitarat.. ¿íed manci, pasfim'qjcorrupti exemplarisgrxciui 

cio, uellaboriofus interpres in.eo opere fcfe candidum prxftareno 

potuit,quura alia multo', felicius perferipferit. Inuita enim Pliilip? 

pi Vic(xoraitis, qux circunfertur, Suetoniura lepide admodum 

«mulatus, ita quod propofuèrat expresfit, ut aliquanto inuerecun 

dius îquám ÍGripíorem odio uacuum decerci, ftylum cxcrcuiíTe iu 

dicetur ,quum ;uitia hominis ocailta , nec uUi magis,quam ipíius 

pudoiri.nocentiayob id'c^^ uelanda prorfus ^ cupideVnimis , malis 

gne'cp dctcícerit yiñico/pKfcfertim Principe, in quo ííngularis illa, 

diuina:'cp i^mülitoa clementix laus, cum probro multorum Regum 

gloriüTc í-fcfulfit j'Pato funiítus eft odogenarius fenex Mediolani^ 

non mediociis Foritunis a Fráncifcó Sfortia decenter honeftatus, 

meruitqjtnaníibrcum /cpulchruni :cum effìgie e fuggeftu iuuentus 

tem docciitís,;quo(i;in úeíHbuIo Ambroíianx Baíilicx ad leuam in 

troeuntibusôccuhiti^Hoc tudi;carmine infcripto, quod refpons 

dente Rythnio , non minus Inepte , quámridiculc clauditur • 

I i i SCANs 


s .2VD BB^B Sydcrcas uirtus fi nouiû ad or as ^ 

CwÎs/D JD/^S i^fratcnet in tempio numcncdoraus: 

'Pontifici Summo j Regi y Populo^ ^ IDuci^ 

Hic 

Ligurum f creta dédit laiidatus ubiipie : 

Miles eloqtm clàrus ygraiis^ cainocnis 

InUriiâus y Latium jludiis ornauit aj/ianis * 

Mtmdcuiis filJùs curiSjO' in êthere pulchro 

Blatus gelido Linquit fua membra fepulchro. 

DONATVS ACCIAIOLVS. 

DONATVS ACCIAIOLVSAntiquaftírpisFloren 

tinus , quum exortis florentibus ingcniis de dodlrinx laude certa? 

rctur. In utraqj lingua gencrofcadraodum fe fc cxcrcuit, ut ex Mo 

ralibus Ariftotelis luculenter apparct, quibus erudita , 6í pcrcle? 

ganti coinmentatione magnum lumen attuliíl'e iudicatur, cxploíis 

fcilicct fophiftaruminterpretum ineptüs, quum Euftratii Grarci pía 

cita fecutus, ccrtiore utiq^ ueftigio nitcrctur • Vcrtit cdam in Lau? 

num ¿Tlutarcho Clarorum Hcroum aliquot uitas longc omnium 

elcgantisfime • Verum aliquantd nobilior cuafit, quum Carolum 

cognomento Magnum,tanquamaltcrum Florcntiicpatria:condi? 

torcm latino libro celebraíTct. Sed Vir cóníilio grauis , ac ob id 

obeundis Reipublica: muncribus occupatus , ncqj fatis ocii adftu? 

dia literarum furari, ncqj xtatcm , qudd tcnuisfima ualetudinc utc 

rctur , longisíimc proferre potuit • Fato cnim fundus eil Medio? 

lani, quum Legatus, ih Galliam ultériorcm iter habcrct ; ut inde, 

implorata opc,ciuitatem Poiiriíidisarmis uexatam, periculo libe? 

raret, Nihil cnim remiíTo odio, Xyftus, poft uindicatum Padia? 

nx coniuradonis facinus, Laurendum Medicem, ex ca iniuria fir 

miorc dominatu podtum , uchemcntisfímc perfcqucbatur. Donad 

oíTa , ad ucmftum gends Scpulchrum Florendam relata id Carthu 

íiano in templo, hoc Epigrammate infcripto legendbus indicatur» 

Donatus nomen , patria e/l Florentia ^gens mi 

K^cciaiola domus p Clarus er am eloquio. 

Francorum ad Regem spatria: dum orator abirem? 

In DuciSi^'tgtiigeri mocnibus occubui^ 


Sic

Sic uitam impnidi patria y (¡Ute me inde r claim 

Inter maiorum nunc einercs ßpclit. 

PHILELPHVS, 

TOLENTINATES in publica Dccurionum domo 

FR.ANCISCIPHILELPHI Ciuis cfifigicm , cum cqucs 

ftris ordinis balthco, laurcatam , pcrcgrims hofpitibus oftcndunt, 

adfcruantqj ctiam Rcgii, diplomatis mcmbranam ad collata; digni 

tatis argumentum » Is grxcarum literarum amore flagranter incen; 

fus ,ut dc Caballino fonte potaret, Parnafum montcm petiuit, in 

Athenarum'qj ruinis immortalium philofophorum ueftigia pedibus 

calcauit. Pond inde Bysantium profcdus Emanuclis Chryfolos 

rx filiam , uxorcm duxit ,qux gra:cx elocutionis magiftra , quotis 

diano ufu Atticorum accentuum , inepto , fed docili coniugis ori 

dulcedincm inftillarct. Reucrfum indc,K grxcc paritcr, ac latine 

pasfim orantem Italix Principes admiranter exccperunt. Sufcepto 

cnim legationis muñere, Palxologi Impcratoris Conftantinopolis 

tani ,Turcarum infefta armaxgre' fuftinentis preces aíferens openi 

ímplorabat. Faucrc ci ante alios Eugenius Pontifex, Rex Alphon 

fus, ÖC quifingularem iuftiñcc,6¿ bcUicxuirtuds coronam co fxcu? 

lo promeruit, Francifcus Sforna, ab eo Heroico poémate celebras 

tus. Ingenio enim in ftudiisactuante,uario,ambiriofo,quum ne 

minem fibi exxquari literaria laude patercturj Plura quam quifqua 

alius in omni diccndi genere uolumina publicauit, profitendoqj 

iìngulis in urbibus eruditx iuucntutis academias excitauit,nullam 

fpem nobilioris glorix Latinis xmulis de Romana facundia, nuls 

Iam deniq? dc grxca ,uelipiis grxcis reliiflurus, nifi tantus eloquen 

tixfluuius, uti nuUis moderati iudicii ripis caftigams, nimis late 

cxundans, 6C mutato fxpe'alueo,turbulentus OC incertus,dum fc 

fe diducit, 6C abfcedit in paludes, peripicui, pro fluenris dignitate m 

amififlet. Inter grxca opera ladnitate donata , Xenophonds Pxs 

dia Cyri , « ex Plutarcho aUquot heroum uitx 8C dcmum Hips 

pocrates,nonita probantur àgrxcis,quamàLarinis perleguntur. 

Vixit ad exa(ilam xtatem nonagenario proximus , pcriitqj Bonos 

nix adeo disiìparis rei domefticx copiis, ut ad effcrcndum funus, 

fi: cubiculi 6C coqumx inftrumenta uenierint.EtMariusfilius egres 

gic dodus , paternx podus iiirtuds ,quam multx fubftandx hxs 

res 


es relinqucretur« Sed in familia erudita: uidoría: tropha:um per? 

manfit, nobili exceptum rifu, quum Timothéo gra:culo, de ui fyl? 

labx contendenti, uidlo'q?, barbam , ex paétione inexorabili fu? 

perbia derafiíTet, uti lepide Myrteus his carminibusexpresíit, 

M Y R T E L 

N/^ N Q j f ID Sat tibi non fuit 'Philelphc 

Linguíc gloria, nobilis latina: f 

T^t gTiVCas quoíûe pcruagatus urbes 

Dignus coniuge ^ nupíiis^ gra'Cis 

Ferres Timothci ñouum triumphum ? 

Cui ;> dum imaßiper ille di¿lionc 

Tccum pignore certat y atipie Barbatn 

i^bradi ßbi fcrre pollicctur 

lîäusjout poßtam pecuniam abs te 

lîSlor aufcrat ,^bttegaß eadem 

Barbatn pojjc pecunia obtinere 

Tîüor : atipie nouacttla expedita 

Barbam illitis habere maliiißi: 

lam nunc non Jtalx Vhilclphe fcd ßs • 

Grd'CiC gloria nobilis "Palcßra: ^ 

NICOLAVS PEROTTVS. 

SEN TI N V-M; Vmbria: oppidum, cui hodie Saxoferra? 

to nomen eft ^ Ba/cbolo lurcconfuito'ôibile, fceundam á NICO 

L A O P E R. OTTO Claritatem accepit. Huic, quum deeíTent 

opes , corporis Vit«s!munici pali frugalitate, atqj duricia conftitu 

tx, pdpctuis lúcubrationum uigiliis minime defuerunt.Iuucnisin 

ludopueros honeftos docuit tanto concurfu, Vt mox Latinx lin? 

gux rudimenti^ utili compendio ad normam digefta, obidcj faci? 

le' pueris perdifcenda publicarit j Exinde Roma: grxcas literas perti? 

naci ftudioconfédatus, fretusq; BeiTarione generofo Meccenate, 

adeo exade ,fciiciterqj profecit,ut ab eo Polybius grauisfirous hi? 

ftoriarum fcriptop j latinitati donaretur » Non defuere tamen ex 

smulis, qui dus;aU(itoris tradudtìonem antiquisfimamfuiire,fur? 

D to'qj 


to'qj furrcptam cxíftimárint, qudd Thucydidcm, Diodorura, Plus 

tarchum , SC Appianum, clarisiimo ingcniorum rcrtaminc conucr 

fos , VnusPolybius cgrcgiafidc ladn\is,a:quabili,8¿ pra;duldRo 

mam fcrmonis puritate prorfus antcccdat» Comppfuit quoq? uolus 

men coiiimcntarii nomine in Martialem , Cornucopia:, ufurpato 

uctcre gnvco Icmmatc,nuncupatum,pcrudlequidcm ,ac ob id for? 

taííc fcmpiternum 5 Sed auftero pudore fupprcsíit cdidonem, quod 

humili, 66 parum pudico opere, quxfita laus dignitari minime re? 

fponderct, partis cnim opibus, Archiepifcopatum Siponrinum ad? 

fecutus , fcipfo maior Prruiiam , Vmbriani'qj rcgebat. Exccsfit c 

uita fencx apud Sendnum in Villa, Viridariis, SC Fondbus per? 

amana, quam a pingui ocio Fugicuram appcUauit • 

M Y R T E I . 

In Jîlla Fugicura. obit TCrottas, 

O' yîllam nimis p cr nimis bcatam p 

Q^ uiucntis beri Iciuirc curas 

"Poßct ? mine ciñeres tenet ßpulä, 

O' illam domino bcatiorem ^ 

Cui curas moriens reiiquU otrntes • 

PLATINA. 

/. 

SACRATI prxferdm ordinis, boniqj mortales plurimum 

Pladnx manibus debcnt,quando cius ingcnup labore,.adexójíta? 

tarn obfcuri ilrculi ,ncc idpp pcrituramiuceni, Ppñirifidi principas? 

tus adtionum incorrupta ueritas nunciatur: qua: procül cloqiíénria:. 

illeccbris, ud pura, ^Cincömpta fidem prxfert;Ä/cxteris daborasds 

opcribusauget dignitatem •Neqj cnim ueldjalpgide uero bpno^ 

ucra^ nobilitate, ^ 4c opdmo ciuc grauitíj coñfqripd-íucl.hone?'; 

ftx uoluptáds documenta fdie" tradita diu fupcreíTe^jit nifi tiiuaeisht 

llorix latcribus adfixa feliéì focietatc fuccederent,ÖCi communi(quani. 

quam impari ) percnnis uitx fpitííu:frwerenwr * .ls¡piane' cêns, 

Kobfcurus , uno'c^ tantiun ingenio hobilis, Cremona Calixto, 

Pontificc in urbcm viem't j Cognitum Pius, atqj BeíIíirion > erudii 

to iudicio faccrdodismiaPiibuscxprnarunt.« Paulus úcrd Pontiac 

fex 


r ^ 

. - )

fcx pcriníquc , maligncqj dclatiim imnianitcr torfit : Xyftus des 

inum , condita: ab fe in Vaticano Bibliothcca: pracfecit, quum eo 

muñere longc dignisfimus haberetur. In ea nobili cuftodia iam fc 

nex Fato fundus eft j Quirinalem domum cum Laureto ad coros 

nandos poetas Pomponio relinquens, funus in Exquilias ad Mas 

ria: maioris tcmplum ufqj perdudum eft, flebili carmine celebrans 

tibus poetis 5 Sepulchro autem quod a leua ad tertiam columnam 

confpicitur, hoc Epitaphium ab alumno Demetrio infcribi iusfit 5 

quum SC ha'c quoqj carmina amici Ingentes aífixiíTent, 

Q,uif(iuis CS C fi pins') Vlatinam 

Et fuos tic ucxcs ângu/lc 

laccntpCÍTfoli uolunt efe. 

'PROSPERI SPIRITEI, 

Q^ res Vontificum facras p CT geña piorum. 

Qtii^ "Oucum uitas nobile fecit opus : 

Jîuit ad bue Platina : CT (¡uancluam conceßerit orco ; 

/\lil tarnen in Vatem parca fuera poteñ* 

lACOBVS CAR.DINALIS PAPIER 

F VIT hic uir inter facrati ordinis fenatores pari uirtutis, at(j 

Fortunx muñere ledisfimus . Eratenim cum optimarum litcrarum 

ftudio , 8C uigilands ingenii fcrdlitate, turn animi iudicio ftylc

•Thcatri gradìbns federn inuciiiiint. Sed fortaíTc populan coinincn 

dationc contcntus , cam abfolntc fcribendi gloriam uti leuem^Sí a 

dodlisfimis tntitum idccíí^'paucisfiaiis intellcclam fprcuit ,utingcí 

Ilio ad facrarum literarum Ihidia reuocato ,illam quam Dii fupcri 

dcderant perfon;i: dignitatem rcligiofc tuerctur. His cnim moribus 

Tibi itcrfternebat ad ipfum rerum'faftigium , fed illudente Fortus 

na in fummo fere ,deceptus hxíit,quum fatapotiorcmeiuiamad 

lca)lum pcrmunircnt. Pcriit enim nonadhuc fenex in íecefíu adcrys 

ptas laurentianas Vulfiiiicnfis lacus, á circumforaneo medico mis 

fcrabilitcr cnccatus,quum uir in omni negocio pra:tcrquam in tuen 

da: fanitatisrationcprudcntisfimus,ut quartana; fcbris tedium difcu 

tcret, immite ucratrumftulta propinatum manu , fato coadrusebis 

biflTct. Sciipfcrat antea ingcnuxpixq; liberalitatis Tcftamentum , 

fed id Xyftus Pontifex irritum fccit, qudd pecunia fads grandis 

apud mcnfarios occulte dcpoíita tanquam frugi,atq; opcs cótemné 

tis cenfu , amplior leftimationc publica uidcretur . Epigramma tas 

men ex eodem Tcftamento in fifcum non uenit, hxrcdibus utiqj 

rclidum ,ut hoc modo marmorea fcpulchri tabulx infcribcrctur » 

JTSIP^S. 

Luca, ortu p Sena lege fuit miht Patria ], no/neh 

Dum uixi lacobus mens bona pro genere, 

Papa Pius federn Papienfcm detulitpidem 

Cardtuco ornauit muñere gente ? domo : 

Quem colui uiuens non lin(¡uo morimis^hicfum 

Et propefanäa patris filius offa cubo* 

J/îuitc ([ui kgitis :>calejha quierite :>noßra hac 

Jn ciñeres tandem gloria tota redit 4 

DOMITIVS CALDER. IN VS. 

C ALDER. IA VERONE NSI S Agri oppidum calí 

dis aquis nobile D O MljTI VM [protulit 5 Eum acri, flagrans 

tiqj ingenio ad gloriam' anhelantem Beftàrion Cardinalis excepit, 

extulit. Exinde , quum Romx profiteretur, OC obfcurafcnfadu 

riorum poetarum admirabili recondita ledionis tcftimonio dilucii 

daflèt,litcrarii fplendoris aflartor, acomnis obfcuritaris iliuftras 

tor 


,tòr acclamatus eft . Verum cditís intcrprctáoonum 'commentaríisi 

peracerbas jfcd iuucntuti^maxime utiles, cum]a:mulis (ìmultates 

.cxcrcuit • Ambitiofo quidem, ÖCnimis aculeato dicendi genere, ex 

aliena infcitia (dum intemperanter perftringit ,atqi remordet ) no 

men quaerens eo modo,a;tate, laude'^florentem ,fed.imbecilli fto 

machi temperaturam nimiislucubrationibus extcrentemjquum di 

gna mukisUccuIis opera conciperet, rapida febriseripuit» Celebran 

te funus Academia, nobilis iuuentus cum lachrymis ueftem muta 

uit ; mortem ucrd ,uel a:muli ,;Ä.prindpatum aífedaBtis ,Politia? 

nus his carminibus profecutus xift • " . , ;. . 

VOLIT ILTNL^ 

>1 ' 

Hunc Domiti ftccis tumulum (Jui ttctnftocéllis j \ 

T^ci "Pbacìi ignarus ^ ucl màlègrdtus homo ejl, 

'Jntulit hic uatum coccis pia lumina chdrtis , ' 

Obßrußm ad Mafas hic paicfccit iter : 

Hunc Introna tulit ^doék patria illa Catujli: 

hiuic liStumâttlue urnàin Roma dcditiuncni, 

BIJ^SDEM SCWZON: ' 

*^ßpulucrtm'nideS jadruUt^ 

Q^m uerticoß turbat unda-Bcnaci p 

^ • ; > 

JHloc mutai ipßim ßepe lûßt Lécthron y * 

Fontem^ Sijyphiâc 'îretaPermesßj ' 

Qiiippe hoc Domitius uagitt fiió^firimùmy ' 

Jlle yillc doäusîllc ficm pfobc noJH - ^ 

\ \ c 

Disiata dam/k RófàuU iuiietítiití > • " . 

iVftrtf eruentem fcnßa dc.penu vaUtnt* 

uiator pßu oculis tuis debes. 

ANTO NI-V S . C A MP AN y S^. 

q y i s IN P IN G VIS Simia: tidutantáiiiexc 

ccHì,atqj habiUsingeníiindbícm í'lQuis in'fordida'^ftirpe tantam 

. foj-tunam non miretiir í' A N T O N IVM.cnira CAMPA. 

D iii NVM 


Kí V M -Ruftica Mülicr in agro fcíTa opere, (lib Lauro pcpcrit, 

& aliiit |Ñ.icrüm:argutc íoquarcm axiituo faccrdoti in famuJatum , 

«Odifciplinàra tradidit. Ita fclicitcrperccptis literarum rudimcntis, 

Hcapoli mox píedagogus ctudiendo nobili puero mercede quafi? 

tus eíl» Tantosâutem in iludjís latinis quinquennio procefl'us fe? 

cit, ut inde Pctufiam tranfíerit, fcilicct ut in prarclara frequentis 

gymnafii luce profitendo illuftri fama: limen aperiret : nec multo' 

pofta Pcrufinis ciuitate donatus, Pii Secundi Pontificis gratiam 

ftüdioi^ fimilitudinc promcruit,a quo uirtutis honorc Intcramna? 

dum Pra;ful eft crcatus, & á Paub fucceflbre locupIctatus:Sed po 

ftremo cum Xyftus immodicc TiphernatiumTyrannisfauentem, 

quum multis urbibuslntc^ra nominis audoritate prxfúiílct,in exi 

lium cgit. Fato fundus eft apud Senas á Pii memoria fibi gradfs 

finias , Inuidentc non plane fcni longiorcm uitam comidali morbo 

ínter multa oradonum > Sí multipHcisftyli opera, qua: extant ,auÍ5 

disfímc Bracii incliti Ducis uita perlegitur/digna poftcritatc, nifi 

rerum geftarum fidcm adulatiohc poédca corrupiíTct. 

PLU^TINU'E* 

S' Jcfcct íîe httmdi contcäus 

in urttap 

Qtd uaguy dutn uixityjyàcra tranßliU. 

Mifloricus ßripßt : dixit : ceättit^ nec-alter 

Pbilofifhus toto clarior in.Latió* ^ 

Jîl maius natura tulit : mirûÍa cocíi 

Huius in ingenio cimäa ile ter e lîri* 

Deferto lugent Tarnaß fonte Jproresp 

Bt tumulus refugas lucis lite unus bahét* 

OS quibus ingenium eß : en quo contendimns omnes : 

Uirtutis fola f^ß gloria i^ce fupereß, 

VOLITÌ^NI^ 

* 1 • 

Ilk ego Éauìigéros'pCid tìnxitpZy infida crines 

Gampanus Kmx delitium hic iacea * 

Mi ioca diäarunt ch^ritespnigro file Momust 

Mercurius niueo tiifxUptítroque J/'enus* 


Mi

Mi iocapitti rißsppldcuit tttihi titer([uc Ctipidop 

Si ineßespprocul bitte ([Udß) icitor obi. 

EM AN VE L CHR. Y SO LO RAS, 

EMAN VELIS CHRYSOLOR^ Osi primus 

gixcas literas uariis Barbarorum irruptionibus expulfas poft fc? 

ptingcntos annosin Italiam reportauit, tanta fuit indoccndo libes 

ralis ingenii humanitas, ut eius pra:clara facies , prima inter gracs 

corum imagines illuftri merito collocanda uideatur,quanquamnul 

la extent, prxter artis grammatica: Regulas graujoris dodtrinx mos 

numcnta. In doccndo enim nunquàm feilus, facile in fcribendo, 

defidiofus uideri poterat, quum altera pars laudis exoptata noftris 

utili profesfionc peterctur . Is Bysantio emiiTus á loanne Impera 

tore ,ut totius Europx Reges adeuhdo pereunti Grardx niaturam 

opem implorarct, Officium quidaw laboriofa peregrinationc ita 

impicuit, ut in Italia fubfiftcret, Grxcia Sdlicer prxfenti metu lis 

berata ,quum Tamberlanes terror Orientis Baiazetem Othoman 

num à terribili cderitatc fulguris cognomen adeptum , ad ftdlam 

«iontcmuiuum ccpiifet. Itaq; Chryfoloras diro Grxcix hoftefubs 

lato Ixtus , Venctiis primum , Ö6 mox Florcntix, Romx'qj, ac des 

mum Ticini cuocante ingentibus prxmiis loanne GaleatioPrincis 

pc, grxcarum litcrarum ftudium exdtauit, tanta fdidtate uti ex eius 

Ichola fummx , nec ideo interiturx laudis ingenia jsrodierint j In 

qucis fuere Leonardus Aretinus, Francifcus Barbarus, Philelphus> 

Guarinus , Pogius. Poftremo',quum adtOfUeridam pfeudoPon 

tificum controuerfiam , indida iynodus tanriêtìràculi cupidum 

cxciuiflfet, exaudorato BakhafareColTaj Conftantixinteriit ; cut 

ius Tumiüum, P-Ogius his carjoainibuslMorriauitv- • 

Jdic eß Bmanuelßtus tHca: ante recondita * 

Sermatiis decus J^ttici p Res helle ceädit tuis 

Q^,dum([UicrereOpernpatriiC rÔtis'Etttanuelßlo 

x^ffcäa ßudct ; huc ili * Confecutus in Italo ' 

Hes helle cecidit tuis zternum decus es tibi 

pôüs Italia p hic tibi Qü^.^. «P« de^ *• 

Littgua rc/Htuit decus Belio'perdita ¿ra'cia^ 

B E Ss 


t

BESS ARION. 

IN CELEBERRIMO gentium omnium concilio , quo 

Florcntix difccptantibus griccis, dC Latinis, prxfidcntcqj Eugenio, 

chriftiani dogmatis fides, publici confenfijs authoritatc firmata eft, 

BESS A RiO NlS Niccni mirifica uirtus Scnatorii ordinis 

ornamenta promeruit • Datum eft enim honori totius Grxcix ab 

.atítiqua pertinacia difcedcnti, ut duo eius nominis Ifidorus fcilicct, 

atqj BeiTarion in facra purpura confpiccrçntur , fed in Bcílarione 

uirtutes omnes ufqj adeo prxcellenti temperamento, conccntu'q?ad 

pdmirationcm rcfponderuntjutncmo co chriftiana probitatc fpe« 

¿tatior , nemo admirabilior dottrina > ÔC nemo dcniqUc gencrofis 

;moribus ornatior, atqj fplendidior, hoc ipfo a morte eius fexagint 

taannorum curricujo in Senatu confpcdus fit. Senatoriam enim 

grauitatem,ore probo , atqj blandisfimo condicbat,ac ipfam Viri 

optimi famam domi,ôC foris nitida,ac hofpitali difciplina, 6C libera 

Ijp animi bcneficentia luebatur, quumfubadla: Turcharum armisj 

ÔC ideo concidentis grascia: ingenia diu iadata Mari, & tarais apud 

culi) crrtisfimumfalutis jx)ttum jnucnircnt, & qui ili Acadcwno 

nien dareiu j.codcm Patrono atq; hofpitc utercntur. Habitabutfiib 

Qjjirinali , ad Sandios ApoftoloSjcJeducebatiu^ autcm mane ih Va 

ticahum , non,cxcultO 'quidcm^.uùnicix>fò,fcd uno ùirtutis nomi 

ne maxime rdecórò .comitatu, quandoquidcm preclara graxir, La? 

tineqj lingux Lumina percgriiiorum requifita oculis, circa cum in 

;:riuiis ciuium digito naonftrarcntur .In hisenim fxpc confpccli funt 

Tiapcsuntius i-Gáisa yAígyropylus:,'Plcthon, Philclphus,Blon^ 

, Leohàrdus , Pògius, Valla, Sipontinus, Campanus , Piati 

joa, Pomitins.y hiiUo jÎÌQ perituri , quibus Viris dorajftipàtus 

ufqj adeo extràinuidiamgloriofafui foma frucbatiir,, ut Eugenius, 

Nicolaus, & Pius eum fibi fucceiTorem , fi fas eflct,adoptare perì 

cuperent, neqj optimc de República merito , Senatorum ftudia 

deerant^ Scd.Paulo morte fublato,in Comitiis fatalis cafustautaç 

fpei fortunan) aucrut. Fcrunt enim tres fummá: audoritads Car« 

dinalcs, quum eo decretó, ut Çontificcm falutarent, abditum in 

cella conclauis adiÎTcnt, ncç admjtterentur a Nicolao Perotto lani? 

tore, quo4 tum Vir íneptús^Lucubranri "parcendum diceret ,'ûfqî 

adeo ftomachatos,Ut fe fe indighanter auertcntes rcfpondcrcnt. Er? 

gonce pKcnfarid i fice rogand quidcm , fumma dignitas crit incuU 

canda,ut quûm c cóeló fuflfragia cxpcdct, fuperbis dcmum acftos 

^ '< lidis 


lidis latiitonbiis parcamusí'llatimqjfuírragía Xyílo dctuliírc,quo 

repente rcnunciato , adorato^, Beílarion dixiíTe fertur. Ha:ctua, 

Nicolae , lutempeftiua fedulitas,8C Tiaram mihi, 6L tibí galerum 

eripuit. Ncc multo poft cum honore Legationisin Galliameftabí 

legatus,quod Xyftus noua licentia Pontificatum nomine prind? 

patus gerendum ratus, libere', & grauiter, religiofei^ fententias di? 

centis uultum non perferret. Sed BeíTarion, dum e Gallia rediens 

concepto morbo Rauenna: íubftiriíTet, fcptuagefimofeptimo actas 

tis anno moritur. Funus autem Roma: celebratum in templo Apo* 

ftolorum , ubi marmoreum Tumulum, m'uensíibicumhac graaa 

ínfcriptione extruxerat: hanc fie uertit Maioranus Salcntinus» 

Bcjjarton fici hunc Tumulum qui condcret ojja : 

¡yenerat undc dim Jjjíritus añra pctet • 

M ^ r O K ^ N X . 

Jîuens adjmc fici hoc fepulchrum corpóri 

Bcjfarton ad Dcunt remütens fpiritum • 

Xê do¿la.genuit Gra:cia y at honores dedil 

J^rbs Roma píjuíc milñ perpetuo ejl patria » 

I ^ N I JÎTU'LIS. 

jN'on tik ft laudi fiftélum celehraffe Tlatonemp 

Cajl

tuftx patríx nomcn afcifccrc , quam natale folum fatcrí maluít. Is 

Grxcorum fere primus Romxco tum fxculo renafcentibus litcris, 

qui grxca feliciore ftylo in Latinum uertrritexiftimatus eft, «ti Iis 

quidisfime' conftat ex Ariftotelis/acrisqj Eufebii Cxfarienlis operi 

bus, SC ex Rlixtoricis prxccptis Hermogenis . Erat enim ingenio 

ad lucubrandum njaxime ualido, uehementiq^. Sed uti mox appa 

tuit, tetriei liuoris pleno, nam quum fe Peripateticumprofiteretur, 

Vnumqj Ariftotclem extollendo eelcbraret, ufq; adeo fupcrba aus 

re fuit, ut nec diuini quidem Piatonis ingenium laudari patcretur, 

cuius etiam dogmata,8C mores peracerbc,ac infolenter edito famos 

fo uolumine laceraret. Sed Beflarione, generofa eruditione, illus 

ftri'qj facundia Platonem defendente, Georgius uim tanti fluminis 

fuftinere non potuit, quum publica inuidia dcflagraret> quod fums 

mx authoritatis PHilofophum , Magiftrumq? fandioris uitx, ac 

ideo Chriftianx difciplinx proximum, impio acincefto ore profcis 

diffet » Habitauit iuxta Mincruam , honefta domo fibi, pofleris 

extruda , ad Diui Maiiti minores obclifcos, duda uxore , fufces 

ptoq^ filio, fed non eadem felicitate in litcris educato . Is enim nos 

mine Andreas, paternas lites excipicns Thcodoro Gasx,tanquani 

Georgii patris laudi decus maligne' fúbtráhenti rcfcripferät . Sed 

Theodorus cam recriminandi libidineiti, rabicmqj facile contcnis 

pfit • Porro Georgius ad 

Qmd acripZT ttitttium procace lingua 

'Pláíoném fiperts pàrem petiuit • ; " ' 


THEO,

THEODORVS GAZA* 

THEODOR.VS GAZA ThciTalonicx honcfto loco 

natus , Amurathc Gra:ciam omncm uidricibus armis quaticntcin 

Italiam ucnit, acuminc,fcrtilitatc'qj ingcnii ncmini fccundus,quum 

Grxcos omncs lingux pcritia ,cruditoqp iudicio fupcrarct. Vido? 

rino autcm Fcltrenlc Magiftro ufus ufqj adco copioíc , 6C diligent 

ter Latinas literas didicit, ut longc omnium Latinisfimc fcribcrct, 

nec plane dignofci polFct an cxadius, 8C ccrtius ab co latina gra;? 

cc, an ipfa grarca latine ucrtcrentur. Hiftorias enim Ariftotelis de 

Animalibus , 8C Theophrafti, dc Plantis ita latinas fcdt , ut Ro? 

mana: lingux facultatem, quum noua uocabula folerter cfifingcret, 

audaci, fed gcncrofa tranflatione locupletarit. Tanta porro fclidta 

te Librum Marci Tullii de ícncdlute Grxcum reddiderit, ut peri? 

tisfimi pra:tcr ada:quatos fenfus, ipfam quoq^ Ciceronis cloqucn? 

tix Maicftatcm fcitc,Si grauitcr rcpra:fcntatam admircntur j Trans 

ftulit ctiam Problcmata Ariftotdis,S: Hi|yocratis Aphorifínos,ut 

prxftantisfimis authoribus ad pcripicuam fidcm , nec obfcureadfa 

lutcm humani generis fua dignitas reddcrctur. His uigiliis facerdos 

tium in Magna Grxcia,commendante BcíTarione promeruit,qudd 

certe' fatis eíTct moderato,frugi'qj homini, K aduerfusomnis luxu? 

rix uoluptates inuiclo , nifi negleda ratione totius rcdditus rapaci 

bus Gra:culis, Brutiis rd familiariscuramdemandaíTct.Nouisfi 

me quum nobilisfimas lucubrationes in membranis accurate' per? 

fcriptas Xyfto Pontifici dctuliíTet j nec pecunia j uel ipfius Librarii 

premio digna reddcrctur, indignatus fubagrefte indicium, effugc? 

re hinclubct,inquitf'poftquam optima: fcgetes in olfácítu pracpin? 

guibus afinis fordefcunt. Atqj ita in Brutios ad facerdodi facram 

icdem contendit« Nec multo poft plane' fenexFato fian

Sera (ûiäcm ^ tarnen e/l longa parata filies. 

yirtute :,ingettiié^ bonis hoc ipß para/li;, 

yt Cali ajpiccres aurea teäa ßnex. 

Jôs artus terra tcgimus p tu cafe Saccrdos 

Da rc(luieni :ternum iam Theodore Valeri 

P O L I T I ^ N I . 

pi B y Sacrum caput occubuit Theodorus^, e^ hora 

y na obierc omnes relliipuia generis. 

Islcc tamenboc (jtterimurnimis eßpotuiße uideri;, 

Iôn erat hic noßro tempore dignus bonos. 

Hoc dolet heu yipwd neutra patri eil nnnc linguaßuperßes;, 

Qjâ: mittat iißas manibus inferios;, 

BiySDEM. 

C y M Terrain hinc nojßt TheodoruspO* aeralo* undasí 

lam reßant ^ inquit ßdcra p terra y ale. 

ARGYROPYLVS. 

IO ANN ES ARGYROPYLVS Byzandupcodem 

Turcharuin inipctu Giicda cicdus , apud Cofmum Mcdiccm gíó 

riofa libcralitatc litcris feuentcmin honorc fuit,tanta nomimscîfs 

ftiraadonc, ut Pctro filio, ncpodqj Laurcndopra:ccptordatus,lo? 

CO parentis habcrctur. Publicc ucrd Florcndna: iuuentud Graccos 

authores enarraret. Grad idcirco animi erga Medicea: gends pros 

ceres uigiliarum pra:clara extant monumenta, confccrata inca dos 

mo altrice ucra: uirtuds . Ariftotclis cnim naturalia , atq; moralia 

gencrofe tranftulit ; ita applaudente Gaza uetcre fodali, qui diucr 

fas Ariftotclis partes ucrtendo dcfumpfcrat, ut qua:dam ao fc pari 

ter tranflata comburcret, ne amidsfimi hominis crcfccnd fema:ofti 

cer« , fi ad a:mulationcm odiofa comparatione ccrtarctur • Ladna 

cnim 


cnim ubcrtatc faciindíor, fií grxcorum tnodeftisfímus, hoc facile 

dabat elate aíiibitiofo , OC amplioris fortunx percupido , quod ipie 

omnis fcmper lucri ,8Cprxfentis tanquam euanidx laudis contem? 

ptor extitilFet .Argyropyli autan , lermones cum faftidiofi, turn 

graues eruditis auribus eíTent, QC turn maxime', quum Ciceronem 

grxcas ignoraíTe literas illoto ore prxdicaret. PeíHlentia demum 

Ethruriam euaftante, Romam uenit, Profitendoqj grxcc Arifto? 

tclem , ita opimis ilipendiis uitam traduxit, uttotafubftantiaquo 

tidiunis fumptibus xquaretur, SC in extremo uitx adu iocatus,dÍ5 

tiores amicosjxris alieni,condito teftamento hxredesrelinqueret» 

Vini,Sí cibi,xquc auidus 8í capax, dC multo abdomine uentrico? 

fus , immodico JVIelopcponum xfu, autumhalemaccerlíuitfebrem, 

atqj ita fcptuagefimo xtatis anno , ercptus eft . loanncs autem La? 

fcares eundem ciucm , 8C Magiftrum, hoc grxco carmine laudauit, 

quod Maioranus Laicaris dilcipulus fie uertit* 

Hoc ^rgyropyhs ^ patria procul y alta fophüe 

Dogmata qui coluit y conditur in Tumulo : 

Dot patria huic nomcn yfacrum dai Roma fepulchrum p 

JN'eJcio qua: potior huic fucrit patria t 

Jila genus pnomcm^ dedita ucrum inclyta Roma 

Nutriuitp colme ^perpetuo^ tenet, 

MAR.VLLVS TARCHANIOTA. 

MARVLLVS TARCHANIOTA GKJECVS 

Inter Alarios Equifes dcfcríptu¿ , Nicolao Ralla Spartano Duce in 

Italia militauit/ ita labore, ac ftudio duri Martis cum tenerrimis Mu 

fis per Intcruallafcliciter adxquato , ut non grxco tantum , fed lati 

no carmine admirandus euaderet j Nam Thcodori,ac, Argyropyli 

decora ueftigia fubfecutus nihil iam grxce dodum eiTe fatisad lau? 

dem putabat, nifi tota patrii fermonis facultas Romanx facundix 

iungcreturjpropterea.Florentix Alexandram eruditi ingenii pud? 

Iam uxorem duxit, Bartholoma:i Scalx Vexillifcratus honore con 

fpicui filiam » hic cft qui pauldante Grxcorum nomini fauens cum 

Politiano, eius gentis ingeniiiinfefto maledicenti sfimis Epiftolis li? 

E iii tes 


tes extenderat. Verum Marullus inquieto ingenio nullibi fedem fta 

bilem na¿lus in eurfu ftudiorum, ac itincrum femper ftiit j transfer 

rendi'qj munus tanta contcntione ,famaqj ab aliis fufceptum fems 

per contempfit, quafi minime par,aut certe nobilis gloria periculo? 

fo opere pctcretur grauiora idcircomeditantem,poftcditos Epigram 

matum Libellos, quibus Apollo pereleganter arriferat, in Volas 

terrano, Cecina amnis folito inflatior, fallente equum coceo uado, 

uiolenterabripuitjco diequoLudouicusSfortia ab Hcluetiis prodi 

tus, ut Ferrato in carcere mifcrexpiraret, in ulteriorcm galliam eft 

perdudus Xuxere cum pari maftitia Gra:ci, Latini• 

m 

' P O N T I N I . 

Moc uacuum tiU Vieridcs ftatuere fcpuìchrum 

Et Graia ^ O' Latia dare Marulle lyra • 

Jpjc ctmimsônia in fyluapatcjuc Mdiconis in antris 

Latus agcns ^ illic otia grata teris • 

Illic formofa ludunt ad plcára pudla y 

Et tecum ad Choreas carmina leéla canunt • 

Et tibi responfojít fylua y Peneia^ antra p 

Plaudit Ogygio rofcidaripa lacu* 

Nil praeter nomen tumulo ppcr opaca uagaris 

Culta per Elyfium doéle Marulle nemus : 

Hinc tibi ß ad CcftttUftt aditmgU fhrmoßt Corynna p 

Cantatp^ ad calamos Delia eulta tuos; 

Illtc compoßtos cxcrcet Cynthia faltus ^ 

Exercet raros Lesbia blanda Choros • 

Nec Parca eripuit pMuJà rapuere Marullump 

midi ne fier et grata rapina Dea* 

Sisfilix igitur Mufis comes pZ^ tua Muße 

i^mbrofío fòueant membra adamata ßnu^ 

riBU^LDEL 

HIS Situs e/l Celebris cithara pgladio^ Marullus , 

Q^ Thufco ( ben f acinus ) liûit in attme animam * 

Ncptunc 


2\JjptùtteJnùtdtis : meruit ß hícrgkr iUe y ' '! 

Mcrgicriônio fluminc dchucraí, 

zo 

DEMETRIVS CHALCO'NDYLES. 

DEMETRIVS CHALCONDYLES Dílígcns. 

GrammaticuSjSí fupra Gra:corum mores, quum nihil in co falla? 

ciarum .. aut fuci notarctur : Vir utiqj lcnis,6C probus fcholam Fio 

rcntix inftnurauit, dcfcrtam ab Argyropylo , 8L á Politiano dcfi? 

cicntibus Grxcis occupatam j fed ambiriofo,pcracriq? xmulo, muítis 

bonis,malis9 artibus fuggcftus locum,nome defendenti De? 

mctrius ccsíit 5 Latina prxfcrtim facundia inferior , 8C ob id rarel 

fccnte auditorio a luucntute dcftitutus , quandoquidcm ucl appri? 

me dodlus,facile Ieiunus,8C hebcsjlafciuis,& dclicaus auribus ui? 

dcri poterat :qúibüsPólitiáni dccantántis,0C uarios Ipargcna's flo* 

res ,iucunda, arguta q? uox,flC faifa comitas, mira dulccdinc pía? 

euiífct. Sed manfit Demetrio honeftus gradx locus apud Lauren? 

tium, udinfcfto,Si oblique" fcmpcr inceílcnte Politiano, qui quum 

neminem ¿Latinis libi parcm paterctur, Grxdsipíiscruditiorcxi 

ftimari uolebat. Diüifitiddrco muñera Laurentius , ut xmulatio? 

nis lites dirimerci. & Filii prxccptorum contcntione ad difccndum 

acccndcrcntur « Sed co Prindpe uirtutis eximix j morte fublato, 

Demetrius Mediolanum a Ludouico Sfoitia acdtuseft, addudla 

fccum uxore Florcnüa

quam Gallij^ lulii Pontíííds,^ Vcnctorum armis Italia pd? 

Icrentur * 

INCERTI. 

y IV E KÍS Corona nobiìis Iuucntutis 

Circunddbaris uHde(¡uáûc Demetri 

Dum oñcndcrcs iter per tticos campos* 

Certe Beatus fi obtígifet morienti 

Doäajn uidcre tibifuperfitem prolem : 

Oculum^ Claudi languidum d tuis natis p 

I/i hoc fepulchrum lachryma illorum fpargi • 

MARCVS MVSVR.VS. " 

MARCVS MVSVRVS genereCretenfis,cxadar 

diligentix grainmaticus,& rarx felicitatis poeta,in gymnafio Pata? 

uino aliquandiu grxcos authores interprxtatus , fecunda perfpicas 

eis ingenii fama ad integram dodrinx maturitatcm perucnit. Sed 

fxua coniuratione cxternarum gentium, afflicíHs bello Veneris in? 

de exturbatus , ita tranquillum orium quxfiuit, ut grxco carmine 

Diui Platonis laudes decantarrt jextat id poema, 6C in limine ope 

rum Platonis legitur, commendationc publica cum antiquis ele? 

ganda comparandum. Leone aut^ ingeniis illuftribus prxclara 

prxmia proponente, Romam ucnit: nec multo' poft Manilio Rais 

la eruditi iudicii Viro grxco , morte fublato, Archicpifcopus Epi? 

daurenfis cffedus eft » Eam autem fecunda: fortunx ccleritaté,quaii 

ab occultis fads maiora prxmia monftrarentur : Lnmoderato ani? 

mo tulit, lìc ut infana , udianendqj ambidone percitus, nouum 

illud facratx mitrx honorem nequaquam ingenii merito parem du? 

ceret, nullo'qj pudore prxproperus ad purpuram afpiraret, quum 

fxpe quereretur, grxci generis neminem quaí? probro gentis les 

dtum fuiffe, quando Princeps in donanda purpura maxime' libes 

ralis, uno comidalidie,fupra triginta nadonum omnium deleda 

capita , galero purpureo peromaflct • Ab hac intcmpeftiua fiticons 

tabuit corpus adeo celeriter , ut obrepente morbo Intercutc , uix 

oftentads Mitrx InÌignibus cxpirarit j In tempio pads tumulatus 

eft^ 


eft « Amíterninus autem Antonius , fepulchro hoc diftichon in? 

fcripfit • 

MV SJ^ RE Mattfure par urn proper ata ttiUßi 

'^ra:mia : natiquc cito tradita^ rapta cito • 

IOANNES LASCARES, 

IOANNES LASCARES Grccorum fere omnium, 

cjui Othomanicis armis patria pulii in Italiam confugerint, nobi* 

lislimus , atqj dodlisfimus fuit. Stirpcm enim fanguinis Incorrupt! 

ad Imperatoris Conftantinopolitani decus generofis moribus refe? 

rebat, ut pote qui ab ingenua educatione, óptimas literas imbibii? 

fet. Naufragum excepit Laurentius Medices, cui nihil antiquius 

unquam fuit, quam ingenia liberali beneficio deuinxifle. Is , tum 

abfòluenda: Bibliothecx ftudio tenebatur.Ob id Lafcarem, ad con? 

quirenda uolumina Bysantium cum legatione ad Baiasetem bis mi 

fit : nec defiiit horiefta petenti, nufquaniBarbarus Imperator,quip? 

pe qui erat totiüs philófophix ftudiófus , Auerrois'q; fedator exis 

mius, ac de Laurentio priuatim tanquam de Illuftri cultore uirtu? 

tis , optimc fcntirct : cjuum paulo ante Bandinum percullbrem fra 

tris , fuga in Afiam elapfum in cathenis ád fupplicium tradidifletj 

fingulari quidem religionis, atqj iuftidx exemplo j qudd ille imma 

ne fcehisin templo aufus,mcrita poena pkdendus cenferetur.Itaq; 

Lafcares ,tutd abdita Graccix perfcrutatus, quum patria: opes ui? 

doribus cesfiíTent, nobiliora diuitiis antiqua: dignitatis uolumina 

collegit, ut in .Italia feruarentur. Tranfiuit dcmum in Galliam,Lc? 

gatumqj Ludouici Regis apud Vénetos egit : nec multo poft Leo 

ne ueieris amicitix nomine liberaliter attollente, nobiles e' Grxcia 

pueros adduxit, inftituto ludo in Quirinali, ne grxca lingua fcitc 

loquentium foboles interiret. Valebat Latina facundia, ita, ut uer? 

fus , qui extant, perfcriberet 5 Sed adco contumaci fterilitate defi? 

diofus erat, ut in uertendo grxca uix Polybii caftrametationenj 

efflagitantibus amicis expreflbrit, qudd id ftudium ,redo an ma? 

ligno iudicio incertum, penitus damnaret. Verum egregia cum 

laude prxftitit, ut Latini haberent emendatiora , qux minore ipfo 

rum labore uerterentur • Honeftx facultatcs non certo nixx rcddi 

. . , F tu. 


tu, fcd aliena libcralitatc quaJìtx, uel in rem negligenti, 8C fum' 

ptuofe uiuenti nunquam clefuerunt,ut nonagenanus fere'fenex ar* 

ticulari morbo deformatus Romx moreretur. Sepultus eftiniCde 

Gothica Diux Agathxfup ra Suburram ;Fedt^ iibigrxcum Epi 

taphium , quod Maioranus fic uertit • 

Ln^SCi^RIS interra eß aliena terraßpultusp 

iVrc nintis externam (ûod (ûareretur erat, 

Q^m placidam pò hnfpes reperita fed deflet ch

z z 

conftanríaiii indignantcr ufqucquaquc mirabiiiiur , qax tantis cu? 

mulntiitii muncribus , tcrris tantum oftcndcrint, grauiore quidcm 

Injuria huinani generis, quum illc Ccrlefti aura fortailc dignior, 

in iccundisfimo fcrcunditati? curfu raperctur.Dcfuncflum Hingol? 

ftadio Germanix Vrbc gymnaíío clara , Decuriones fcpulchri ho? 

norcpcrornarunt .Hermolaus autcm Barbarus, apudCxfarcm Lc 

gatus ,mlcripto Epigrammate, fupremum amicitix munus exoliut» 

HERMOLUÎ B^KBU^Rl, 

J IQldujcrunC hoc itiarmort fata Rodolphum 

dcaisjy Joli, 

Scilicet hoc uno mcridt Gcritmuki'y quicipnd . 

• Luudis babct Eatium^Griccict quiainid hdbet* 

I 

. 

LEOBAPTISTA ALBERTVSv 

LEONI BAPTISTS, EX ALBERTORVM 

Familia Florentix clara , Politianus , audita cius mòrte,nobile En? 

comiuin cccinit, iios autehi cius ingcnii acumen , & ftyli felicitate 

in confragofa materia píurimum admiramut. Noitiim cnim òpus 

xdifìcatorix facultatis , propter lingux inopiam iialdc imped ¡tú, 

nec fatis eloquentix capax aggreííus eft , tanta facundia, ut impe? 

ritos obfcuro , rudi'qj cius fxculo, 6¿ certa difciplinx luce carentes 

architedos in femitam rcdisfimx rationis dcduxcrit,quum Vitru? 

uii prxccpta denfisfimis obfciTa tcncbris illuftrarct, ac infpcdis an? 

tiquorum xdificiorum rcliquiis , atq; inde accurata dimeticndi ra? 

tione initiorum,6C finium ordincm dcprxhendilTct} Ita , ut inopem 

se corruptis artibus incultam xtatcm noftram admirabili abditarú 

rerum copia locuplctaíTc exiftimetur . Scripfit etiam in pidura de 

Rccesfibus,ac Vmbris, Lincis'qj ex optices difciplina, quibus re? 

rum imagines , in codem fitas plano, tanquam remotas , SC cxtan? 

tes , erudita manus cxprimere confucuit • Ex fpeculo quoqj, rcfle? 

xis radiis fuam ipfius effigiem arguto penicillo,pcrclegantcrcftaíl'c 

cutus , quam apud Pallantem Oriccllarium in hortis uidimus. Exs 

tat etiam Apologcrum Vrbanx grauitatis Libellus , quo, uclEfo? 

pum liiucntionis

mx gratix Dialogus ; ac ideo eum antiquis opeiibus multoi iÌ fcn^ 

tcntia comparandus • ^ 

IWNI W I T ^ L i S * 

A l b e r t v s luccthic LéoyLcdjm 

• Q^m 'Floi-c'Mt 'itirc uunaip'àiiit ^ • • ' ' 

Quod 'Princcps fuit cruditionum p 

•J>rinccpsîitLcof)lusdól:firariim* 

LAVÌIENTIVS MEDÌCÉS. 

SALVE HEROS OPTIME MAXIME In. 

gcniorum libcjalis crfucator,artiuuVqj omnium, ad.clcgantiarum Pa 

ter ,ac unicus ucnr uirtutis .xftimator^Salucitcrum Immortale pie 

conium merite :quum te uigilantcr cxcubantc ,non Eihruria mos 

do tua., ffd/)iì]ti[s]qp(>qj I^.lia fcilicct, ut 

mox orbata te cuftodc,iJC Vindice lntcflina,fataliq] infania , dì cxs 

terna imm^îtiUPuaibEi concidcrct. :Séd¡failio' itidàm'j.qni llicu; 

Icnter ; fpvv^j lyjufas, fclicitcr cxercuifti. PrxclaruS utiqj Vas 

tum hofpcsv^,a;iiiHlus ,Idco'qj ca;jcftj;Wuni;rfi9ppfn tup dcbis 

ta, uircntirlYflWfcîjdignisfimc,: njfi. hx^ fortuâ:tua putctiir infta:u«um i ad oriuus 

;dam ;uirtutciii calo ^fiûm %iici prole genuiÌTcs • 

'NIL M'wi'aU ttrnfiìM'làu^'HlÉ'mtìgii^'^àà^:''-^• • • 

•• ' O Patrij: Pater ^ CT dccus Bninortaìc tUÒhthi^ -- • .. - 

'Laùrciitiîiijicipn te^^^ mórs ifnmitis ddemit 

Illa (piidcin non te uituli luìninc cafìtm 

] ,. Extinxit 3 ueruin '(¡uiciiuìd fm'étK^ pboni^ 

/'r , Orbishabctjtccumfimuluhfuliti^ , 

^. ' Sacida fadaiiitfcabra riibi^C;fiixfiy : J, ' ' ^ 

. . Non tamcn ulla uncluàm mderunt tempora dignum, • 

:Tc magiss^.^rtitulis;,^. V.mjlate decoro^. 

Cui 


Cui Miígims CofmusiÎ/MJ^CT cui films átum 

Mciximus illc Leo Trittccps Komaitus honorum p 

u:tcrnarum laudum crcxcrc Thcatrum \ 

M Y R T B I . 

O CCIDIT t^t fito Medicos Laurentius p ora 

Conucrtens in jolicitas Florcntia Mufas 

. • Dixie :> a inte J aliud ftobis nunc ([uarite tcSlum * 

Cui Mufx. ISfos bofpitium ßmrpcrdimus ttjquam 

Uju erntdm. Sed tu-Medice Florentia rapto 

.^/aijjum inuenies nufptàm : Q^t difinis ipfa 

Fjje illud dectts ^ ^ Latii Florentia lumen. 

JVos erimus Mufa: : turn ß quid noßra parente ^ 

¿^h loue dut pietasfperarc.pUidebi/nus iillo 

Tempore poß heroa X)eorüm ínfcde fuprcma 

Immortalem alii nuiu louis aßru regentem » 

P E T R y S LEONIVS* 

P E T R V S L E O NI V S. Spoleti^natus multo acuminc 

pcifpicacis ingenii,cruditaq; facundia, Inter Médicos primus fere' 

prolato Galeno, ucrum mcdicinxíiiiicn apcruit ,quum in Clarif; 

funis Itali;v gymnafiis profitendo ,cxcrccndo'(^ artcm fumma nomi 

nis authoritate , non ex farculcntis Arabíim Lacunis : Sed ex pu? 

risfiniis gnvcorum fontib?us hau'ricnda prarcepta arris,atq; remedia 

docuilVct . Is erat üalidis difciplinarùni 'öhwiium pra-fidiís ínfirus 

Clus , ita ut Aftrologiíc, Sí ueteiis item Magia: pQjirisfimus habcí 

rctur . qudd de eucntu orauisfimarum rerum diuina prnzdiclione 

iudicare confucuiilct. Conftat enim cum amicis fa'pc dixillc , fibi 

fubit.r mortis.pcrictilüiu iií aqua portcridi; Vnde fluñiina,crebrasq; 

nauigationcs formidarct, quam ob caudini, quum alia omnia ad 

quxíluniidi dccifs fcaindaictinacnt,c Patauio,Vcnctiiscj? in Vnií 

briam , éí Spoletum emigrant, utmutatafede,nauigarionumiocca 

fioncs cMugcret. Sed fata ubiq; uiam inucniunt. Inde eiViiii thurcn 

tioMcdicc fupitinii ualetudine tentato- , Florentiaiu- acdcús , adeo 

Juani,aut ccrtc fatalifpcconcepta,defalute dccumbentis ,.occul5 

F iii tans 


tans atrocísinovbi impctuiii contcínpíít, ut obJata ab aliís ex arte 

remedia rcii(^ê(;,6¿ infurgcnti.s^naturx uiribus nihil uaendammor 

bi uim , facile',ccüuram poUicciftur . Veruni non diu poft ab ca 

cundationc , dctcda malignitatc pituita:, agroq; fcnfim deficienti, 

fupcrucnit Lazarus Placcntinus Illuftris Mcdicusa Ludouico 6'for 

tia Ticino miiTus , fera quidem aftcrens remedia, fed oblique' Leo? 

nium iam toti fiimilix inuifum pcrftringcns ,,quod ncglcdtis mors 

bi initiis, facillimx curationis occafiones, temci'e' contemnentisims 

piìidentia dcpcriiTcnt.Pcr hunc modum, expirante Laurentio,Lco5 

nius ex Infamixdolore, commota mente, cxitialcm infaniam , lu? 

gcntium'qj familiarium Ixtale odium contraxitjlta, ut inproximx 

Carcgio Villx puteum,fpontean illataui inccrtum prxcepsdatus 

mergcrctur. Fuere qui Petri Medicis fcruida ira mortem patris 

more barbaro uindicantis,id fccìus admiflum crcdcrent,uti Adius 

Synccrus Ethrufco cannine deplorauit: Sed nullum omnino prxs 

clarius patratx nccis argumentum exortam inde' fufpitionem fòuct, 

qua'm ipfius authoris, par federi ad iuftam pocnam interitus,quum 

ille a' cladc Galiorum ad Lyrim aufugicns in Oftio,fludibusna 

ucobruta , fa-dc pcriciit • 

I ^ N T ' J^ Ì T ^ L J S . 

T> J^ M ' timet i^yfjlrològus'pjua [futa ^ Leonìus ^ imdas ^ 

Ét fugit c ripis mághe "Tmane tuis j 

Jlld eadem frujlra fugicntem aducrfa fipnmtur ^ 

Q^ rapitur tacita nohilis rmis ailua: 

Hic tu florcntcm medicis. Fiorentia curis 

V rar upturn y of acinus. ^ cqrripis in puteum: 

K^üra reprJfentant ßc funera^dum fugit ille y. 

Tutius hunc poter ant .(¡tiàm latuijje poli^ 

HÉRM0LAVS BAR.BARVS. 

N V L L A HE R. C m' C V IV S q. V A M Defun. 

di infigm's effigies , maiore merito , qua'm tua in Mufxo fpeda; 

tur HERMOLAE Eruditorum omnium , omnibus numcris 

longc dodisfime. Nouocomcnfibus enim C. Plinium Secunduwi 

Ciuem fuum , ab Imperios Invjidiofe'Xurreptum , erudita, prxclas 

: ra'qj 


aqj fcntcntia rcddidifti ; Eum'qj cducftum tcncbris, multo fqual 

Icntcm lltu , Immcnfo radiantis ingcnn' tui luminc penitus illuftras 

ili, fcilicct,ut rcccpta antiqua dignitatc fibi pcrfimilis in luccm pro? 

dirct, ac ca omnino qux in Foro á Comcníibus crcdta cft, dignus 

marmorea ftatua fpeclarctur, Sed tibi publico nomine dcbemus 

omnes , quod Themiftium, tencbroíis Ariftotelis operibus uiuido 

fplendore luccm afferentem , Latino fcrmone donaueris , ut quan? 

tus cíTes in Phyíicis , Dialedicis, atqj Rhctoricis tot nobilcs ex? 

ubcrantis ingenii faturx teftarentur j ncc fatis fiicrit impeditisfimá 

illam Gcograghix Syluam inacceílam multis, nulli'qj penitus ex? 

ploratam, gloríofo labore penetraflc : nifi ex ipfo telluris, & natu? 

rx germinantis gremio fingulas falutares,8C noxias herbas, tradu? 

do, ac cxplorato Diofcoridexgris mortalibus dcmonftraílcs.Scd 

quilinguarum,6C difciplinarum omnium diííicultates cuafilTc uide? 

ris longc máximo etiam Inuidi animi prxconio , infcftam uirtuti 

tux inuidiam gcncrofc fupcrafti, quum te fpeciofis honoribus per? 

fundum ,ÖCtum fuprcmam Ídcirco9grauisfimamlcgationem,Ro 

tnx agentan , Innoccntius Odauus,admiratione uirtutis, Aquile? 

ienfcm Patriarcham rcnuntiaíTct, ucl non probante Senatu Vene 

to , qui nihil ,uclinufitatx uirtuti, extra legcs tribucndum ccnfue? 

rat ,tulifti quippc xquo animo fufiragiorum feueritatcm, quum ex 

co tarnen , pari merito tibi purpura pararetur.Scd mors ante diem 

irrepfít, & pcftilcnti quidem morbo properata, adeo, ut quod á Pi? 

co , Politiano'qj Florentia laborantiperdifpofitoscquos mittebatur 

mirx potcftatis antidotum , Veneni celeritatc prxuerterit, fcilicct, 

ut nimis feucra patria optimi ciuis o0a non haberet, qux fub col? 

le hortorum ad Flumentanam portam fcpulchro condita c Campo 

Martio ,ab erudita Romana luuentute falutantur • 

Bí^R B ^ R ib My Hcrmolcos latió ([tii dcpuht omncm 

Barbarus hic fitus cñyutraquc Lingua gemit. 

yrbs Vcnctum uiíojn yUiortem dcdit Jnclyta Roma^ 

on potuit nafci ynobilius'uc mori* 

GEORGIVS MERVLA. 

IN GEORGIO MERVLA Ab aquisftaticllis Ale? 

xandrino ingenium fubagrefte,atq} ideo ad Lucubrationum labores 

maxime 


ualidum 5 nuUis'q? obiter uoluptatLiiii illcccbris lacesiitum cmícuít, 

pasfim florciitibus gra:carum litcrariim ftudiis , quarum felici fo? 

cictatc antiqui decoris ornamenta Latinx facultati tradebantur.Ob 

id uarix eruditionis laude celcbratus quadraginta amplius annos, 

cum Venctiis, turn Mcdiolani luucntutem docuit j In alienos ixs 

pe Libros accrbius cenfuram exercens , quum fa:pc Calderini^Ga 

leotti, 6C Politiani errata,ucl certe pra;termifla notare contcnderet, 

publicatis annotationum Libcllis, quibus late nomini fama apud 

ílupentes grammaticos quxrerctur. Edidit etiam tranflatione Dio* 

nis de Traiani geftis: Scd petenti Ludcuico Sfortix hiftoriampers 

fcripfit, Vicecomitum Principum origines,& Bella continentem j 

fobrio quidem ftylo, ac ex omni parte Latino , fed in quo Ledos 

res minus aufteri peramocna diucrticula pasfim requirant: Cxteru 

poftrcmi eius hiftorix Libri meo iudicio iucundiores , a.tcrnum 

dormituri, denegata luce in abditis fcriniis iacent, quum nemo e' 

generofa fiirpe Viccconiitum omnino prodeat, qui fepultum fomi 

li.x, patrix'q; decus in lucem aíTcrere uelitjquandoquidem nemo fes 

re fit ex ea gente, qui non fprcto ucne uirtutis nomine , ab incons 

dito luxu decoxiifc uideatur . Pcriit exadx xtatis fenex, tonfillis 

fauces occupantibus , Politiano obiter uehementi metu liberato , 

quum in Mifccllaneam eius centuriam 5 cohortes, alas ,quxim5 

petu obrucrcnt,cmifl.utus clVc diccrctur . Ludouicus Princeps ops 

time de literis merito , luftum funcris honorem pcifoluit, clatus'qj 

eft ad iEdem Euftorgianam : ÖC hoc Carmen fepulchro Lancinus 

jnfaipfit» 

L ^ N C I N I CF^RTIL 

y I ^ I ^his inter ßiituis y Mundt^ proccllas , 

N'irne hofpcs Cali Menda, y Vtuo mihi. 

POLITIANVS, 

POLITIANVS a prima ftatim luuenta admirabilis inges 

nii nomen adeptu? eft 5 quum nouo, illuftriqj poémate luliani Mes 

dicis Equeftres Ludos cclebrafl'et , Luca Pulcio nobili poeta , oms 

nium confesfioncfuperatQ,cjui Liaurentii Fratris ludicrum Eques 

ftrispugnx.fpedappluin , iifdem modis,fiC numeris decantarat.In 

id cnim 


id cnim c Gnrcis , atq? Latinis dclcAos flores populo ftupcndos 

contuliflfc ccnfcbatur : Ncc multdpoft Juliano a Pacciis in templo 

immanitcr intcrfcrto , ciusuindicatic coniurationis hiftoriam, Lati 

ne, ornatisfimcq; pcrícripfit^ ProfelUis'qj demum in Gymnafiogra:? 

cas pariter, latinas'q; literas , tantos de fe excitauit clamores, faucn 

te luucntute , ut Demetrius Gulchondyles Vir grxcus, pra:ftantiqj 

dodrina , uti aridus , atqj Iciunus á difcipulis defereretur . Exinde 

Hcrodianum Rom;mc loquentem publicauit, cundis hauddubic, 

crcpta laiidc,qui id generis munus ante fufccperintjquanquám a:mu 

li cam trannationcm,uti nos a Leone Pontificc accepimus, Grego 

rii Tifernatis fuilícdiccrcnt^ qudd pasfim, indudo fuco , di falfis 

neuorum coloribus interlita alieni ftyli habitum mentirctur . Sed 

cadem pra:cellend ftudiorum omnium ubertate florentem, poft edi 

tam Milccllaneorum Centuriam 3 publicatacp ladna poémata , Im? 

matura mors oppresfit. Erat, diftords fa:pc moribus, uti facic ne? 

quaquam ingenua. Si liberali ab enormi prxferdm nafo,fublufcoqj 

oculo perabfurda , Ingenio autcm aftuto, aculeato , occultcq; liui? 

do ,quum alic-na Ìcmpcr irriderct, nec fua, uel non iniquo iudicio 

cxpungi paterctur . fcrunt cum ingenui adolcfcendsinfano amore 

pcrcitum, facile in Ixtalem morbum incidiiTc • Corrcpta cnim Ci? 

thara, quum co incendio, Si rapida fcbrc torrcrctur, fupremi furo 

ris carmina dccantauit, ita , utmox dclirantem , uox ipfa, Si di? 

gitorum ncrui ,6C uitalis daiiqj fpiritus, inuerccunda urgente mor 

te ,defercrcnt 5 quum maturando Iudicio integrx,ftatx9 xtads an? 

ni, non fine graui Mufarum iniuria, dolorc'qj feculi, feftinantc Fa 

to cnpcrentur . Vix cnim quadragefimumquartum xtads annum 

attigerat : Sed co prxpropcro uitx exitu, profedd fclix fuit,qudd 

immincntcm conuulfx Medicx domus ruinam eÌ^gerit. Tumulo 

autcm hoc carmen Crinitus difcipulus affìxit • 

C R I N I T L 

UIC hic lîatoY paululumgradwnßfo* 

lâtm potentis fpiritus uides darum : 

Qm mente promptus acripC^ arduum fpirans ^ 

^ c fumma quoque ^^ alta conjcqui juetus, 

Js illc egox.^ngelus "Politianus fum » 


G Fowt

Fouit benigno me finn flora. ilhc 

In futa,,cesfi :>Vartbenopeos Hcgcs 

Cum gallica arma irrucrent minabunda* 

Tu ualc;,

z6 

familix claritatcm , oinnis corporis,ac animi ucl rarisiima dona 

contulcrint ) Mira cnim altitudine fubtilis ingenii, decora facic,lc5 

disfimisq? moribus, 6C incomparabili, quum difputarct, aut fcris 

bcrct, facundia , omncs cius fxculi fapientes in admirationem fui 

facile conucrtit: Grauisfimo autem opere, nec dum abfoluto,tans 

ta eruditione , atqj uchcmentia Aftrologos totius diuinationis uas 

nitatc confutata pcrfecutus eft, ut fubtiliumdifciplinarum profciTos 

resa fcribcndo deterruiife uideatur . In Eptaplo autem, dum facra 

rum litcrarum myftcria , diuino ore nobis recludit,66 In Apologe? 

tico grauisfimis difciplinarum omnium rationibus propoiita ad di? 

fputandum, ingenii fui decreta dcfcndit, fe ipfum doÁrinx, atque 

memoria: felicitate fupergreíTus cíTe uidetur . Exccsfitc uita dignus 

Ca-lo ,trium SCtriginta annorum Iuuenis,eo die tam celebri,quam 

poftca Italix maxime funefto, quo Carolus Gallix Rex Ocílauus 

Florcntiam eft ingreíTus 3 fcilicet, ut tanti funeris ludlus , quum 

fub fignis ornatus in pompam externa: gentis cxcrdtus urbem ins 

trarct, ucl eo inufitato fpedaculo , 6i in tanta recepta; libertatis Ix 

titia minime" uinceretur # 

r i B ^ L D E L 

1 0 ^ NM ES lucct hic Mirattdulapcatcra noruntp 

Et Tagus PO' Ganges pforfun cr ntipodcs » 

POMPONIVS L^TVS, 

IVLIVM POMPONIVM LjETVM Sanfeuc 

riña Illuftri familia in Picentinis natum ferunt ,ado'qj iníigni cura 

cducatum ,ut ex adultera Matre alioqui pudica, illudente ei Salcr 

nitano Prindpe genitus putaretur . Sed uigentc demum bello , K 

labantc fortuna prindpalis domus,animum ad litcrarum ftudia con 

uertit, tata antiqui moris xmulationc, 8C naturx temperantia optis 

mas literas complcxus, ut Romx Inter prxdara eius fxcula ingés 

nia confpicuus monftraretur j Nam Vallx prxccptoris xquatacru 

ditionis opinione, locum cxceperat j Sed cum mox Pauli Secundi 

Iniuria percelcbrem fcdt, quum literatos quoídam ,66 in his Pia? 

tinam,atq} Callimachum , tanquám Impios, atqj malcficos tormén 

tis cxcruciaíTctj l>íani c Venctüs Romam pcrtrad:us addiccndam 

G i i caufam, 


caufam , perpetua uitx Innoccntia tutus nihil tcrreri potuit j ut Ins 

tegro , conftanti'qj animo indigna £iteretur : Vetcrum enim inges 

niorum illuftria nomina fibi ipfis indidcrant, quum in eatu iodas 

lium Laureati MUÌÌÌS colcrcnt j Ha nominum nouitate , Pontifcx 

elegantix literarum impcritus , fufpiciofus'qj uehemcnter offende? 

batur ,quari id effet occulta coniurantium teilcra ad obeundum in 

figne Éicinus . Xyfto demum , Innocentio'qjfauentibus ingymna? 

fio docuit incredibili nominis authoritate , auditorumqj frequens 

tia J adeo ut ante auroram profitentem, Romana Iuuentus á media 

ftatim nocle prxoccupandis fubfelliis prxueniret. Dcfcendebat e' 

Qjiirinali Hvpc folus , Diogenis more prxferens Laternam, quum 

opes contemneret, 8C lucunda frugalitate uencrabilis habcrctur . 

Simplici nanq?, 6C pene' fubagrefti conuidtu ufqj adeo gaudcbat, 

ut quum frequenti fcmper limine coleretur, Improuifi nobiles con 

uiux, non fufficiente eius puero per iocum admoniti coquinx mas 

nus admoucrent, Vnde pcrurbani fales, multx'qj facetix fererens 

tur . Scripfit grammaticx Compendium , adultis pueris utile , 6C 

grauiore demum ftylo feriatim Romanos Cxfares , gratisfimo'qj 

Libello in antiqux Vrbis minis, ucra loca, atq; uocabula demon; 

ftrauit : Scd in fuggcftu fummam laudcm pronieruit 3quod co ma 

gis mirum uidctur, quum in familiari fcrmonc ha:fitante lingua 

balbutire effct folitus , ncc orautcm dcmum , aut clara uoce Iccitis 

tantcm , ulla omnino oris titubantia deformaret • Scptuagcnarius 

cxcesfit e' uita, quum gelidisfimo Vini potuucntriculi calorem op? 

presfiflTetjElatus eft auditorum Infigniumpiis humerisjhoneftans 

tc funus • Familia purpurata Alexandri Pontificis, & Laudante 

Marfo Oratore : quum uariis autcm Elegiis tumulus ornaretur, 

Epigramma Poutani, confcnfu publico, locum obtinuit, 

P O N T ^ N r , 

TOMVONI Tibi pro tumulo fit JLaurca Syha;>. ' ' 

Ojfa y Maris rorcs p Myrtca^ umbra tegant ; 

Tf^- tcgant y artus^ tiios uioU^ y rofa:^ 

l^cr habcaty'Zcpbyros spiretô- ipfc citiis. 

Stillct V ipfc cinisyquas Cr Varnafusy^ ^ntra 

TheJpia p cr ipsa fuas i^fcra mittijlrat aquas • 


CALS

CALLIMACHVS. 

CALLIMACHVS Antiquo nomine PHILIPPVS 

Gcmuiiano lithruria: Oppndo edituslngeniú ledisfimis literisRo? 

m i: cxcoluit j ncc multo poft Indignam iníonte animo fubiit cala? 

niitatcin , quum Paulus Sccundus Illuftres academia: fodales odio 

temere concepto, tanquam maligne confpirantcsperfequcrcturjita, 

ut ipfc ante alios defumpti grxá nominis reus tormentis,8C carcere 

pxnas daretj Ab ca autcm Iniuria indignabundus in ulümas ter? 

ras profeclus Casfimiro Sarmatix Regi Ingenii operam obtulit.Is 

uirtute, fortiuraq? ClarisfimusjScd Pontificii nominis hoftis,quat5 

tuor Regum pater fuitj In honorc tum crant optimx litcrx apud 

externos Reges uno prxca;teris Matthia Coruino ftudiis ac artis 

bus eximiis liberaliter fauente. Itaqj Callimachus Alberto filio pra:? 

ceptor datur j a quo demum , poft Casfimiri patris interitum ad 

íummum familiaritatis, atqj potcntia: locum cucdus cft , tanta Pos 

lonorum conftcrnationc,odioq;j ut cum tanquam Impium, SC Mol 

dauicx cladis authorem, Tyrannidcm'q? impotenti Imperio excr? 

ccndam Regi fuadcrct aula cxtrufcrint. Maligno cnim Iudicio no 

bilitatcm qudd Impcratx pecunix , Si fufcepto bello aucrfa cíTet, 

fxuo hofti obieclandam clfc cenfucrat, ut nemo demum fupcrcf? 

fct, qui libertads per manum traditx Iura tuerctur . Sed Callima? 

chus, ucl Alberto abfends dcfidcrium uix ferente, qudd Inuidiam 

minime fuftincret, femi cxul in uillaSarmadcaapuduetcrcm ami? 

cum occultatus Fato cesfit, Ita , ut morte cxlata fine funere arefa? 

dus tepore Clybani in armario feruaretur • Id rcfciuit Albertus,SC 

pictatis ergo, Cracouix in xdc Trinitatis xreo fcpulchro honeftan 

dum curauit. Prxcipuum cius ingcnii monumcntum, cxtat hiftos 

riaexadisiimc confcripta de Rebus gcib's Ladiflai Sarmadx, atqj 

Pannonix Regis , qui ad Euxinum Varncnfi ade , ab Amurathe 

fupcratus intcriitjadeo cnim eleganter cius grauisfimi muncris le? 

ges implcuiiTc cxiftimatur jut omncs, qui a Cornelio Tacito,pct 

tot fécula idfcribcndi genus attigerint, meo iudido fupcrarit» 

I ^ N I v i r w L i s . 

NB^pCallimachiyqiia: circumpleéhtur ojfa^ 

Dcvofiti mcritis nobúis urna fuh 

^ ^ G ili ^nea 


t^cnca. fit (¡uamuis p multó cß pretiofior auro ^ 

Etbrufci fclix hofpita Callimachi 5 

Jpß cíiam p Italia 5 tantum dccus aufpicc ^ adepti p 

^ d fícra conucniunt bufia Boriñknidcs : 

Exultantlí mero pO- choréis prcfcruntip uicisfim p 

Dedicat ha'C Crifpo Sarmatis ora fio . 

HIER.ONYMVS SAVONAROLA. 

M ED IC E IS G AL L OR VM Aducntu Florcntia puh 

íis HIERONYMVS SAVONAROLA Fcrraricnfís 

ex ordine Diui Dominici cucullatus ufqj adeo auftera uita: difcipli 

na, ac erudito íubtiliqj ingenio ,6C in facris concionibus, admira? 

bili facundia ualuit, ut populum inftaurandis religionibus dedi? 

tum, dC tum nouo recepta: librrtatis gaudio gefticntem, quo ucllct 

facile Impcllcrct,priuatis'q; fiimiliarum, ac ipfis quoqj fummi Ma? 

giftratus confiliis mifccretur. Futura cnim pra'dicereûeluti diuino 

adflatum numine crcdebant, quando nihil ualidius diet adpcrfuas 

dendum fpccie ipfa pietatis;In qua edam tucnda: libertads ftudium 

emincret j Sed nonnulli opdmates, aftutis ingeniis adeundo, cons 

fulcndo'q; cius auchoritatcm in immcnfum adaugcbant, tanta quis 

dem infania, quo illam fibi aftrucrcnt,ut ad Carolum Regem, Pi? 

fas Legatus mitteretur, 6C Íntegros quattuor annos Florcndnorum 

animis, ac opibus imperarci. Verum in co chriftianis hcrclc mo? 

ribus ,ac optimis litcris ornadsfimo,Ingcnium ab occulta ambino? 

ne,6í nimio, exitiali'q? proferendo: ucritatis ftudio inflammatum, 

adeo a:ftuantcr crfcrbuit, ut capitale iudidum de fufpcdis nobilif? 

fimis fcptem ciuibus irua fentcntia pra:cipitarit, niores'qj Alcxan? 

dri Summi Pontificis Vefana declamandi libértate ,quum acerbe 

fugillaret,facrofan(itam potcftatcm in dubiumdcuocaritjquamobs 

rem reus Maieftatis,depofcente Pondficc , concedentcqj Scnatu, 

Si concrematis quidem templi foribus , nec incruenta irrupiionc 

comprchenditur3 Nam inimica:faclionis Ciucs,damnatorumq; pro 

pinqui arma ccpcrant : In eo'qj tumultu trucidatus eft Francilcus 

Valerius partium Princeps,qui maturandi Rcorum nccis author 

extiterat, Cxtcrum de Sauonarola tormentis excruciato, confclfoq) 

Latronum more,in medio foro,miferabile fupplidum cft dcfunii 

ptum,ita ,utftiangulari corpus, extcmplo cremaretur,diuerfo quis 

dem 


lern animoruin habitu, quum alii ardentes odio. Iure exccratum, 

atq; punitum fucclamarent, alii uerd lugentes , tanquam indigna 

morte pcrempti c rogo ciñeres rcligiofc colligcrcnt. Eius autcm In? 

genii operum,precipua cum laude legitur gloriofus Crucis Triums 

phus aduerfus eius fxculi fapicntes , garrulos'q; Sophiftas, Latine" 

pcrfcriptus • Vtram'q; autcm Pii, atq; impii nominis famam cumus 

late promeruit J Si duobus contrariis cœnotaphiis crcdendum eflc 

cenfercmus . Sed alterum quod Liuidus cffudit, honeftus fuppris 

nirt pudor , ne fupra miferabilis fupplicii dolorem , infontis fors 

talle uiri manes hac ctiá a:tcrni carminis inurente nota crucicntur. 

M ^ R C J W N T O N I I F LU'MINII* 

B y M Fera flojnmct 

tiios JHticronymc paßitur arius^ 

Religio f(itt¿l,is dilaniata comas 

F lernt'j er ò dixit y er udeles pareitc ßamma ^ 

"Parcite pßmt ißo uißccra noßra rogo^* 

MARSILIVS FICINVS. 

Q^ V V M Clarisíimi Gra:corum Thcodorus, Argyropylus, 

Trape-untius , ueluti ex conditio inter fe diftributis operibus in 

traducendo Ariftotelc ad non obícuram acmulationcm uerfarcntur» 

Vnus Latinorum MARSILIVS FICINVS Diuinx 

Philofophix amore Inccnfus , transfercndi Platonis negotium fus 

fcepit, atq; perfecit j ufq; adeo fcftinata felicis ingenii fœcunditate, 

ut pleriq; inpufillo cius corporc, quod iiix femihominem arquarct, 

tantam uim inufitati fpiritus,ÔC tantas utriufqj lingua: facultatcs uis 

gerc mirarentur : Nam cundcmquoqjnfatiabilis ftudii tenorem fe 

cutus Plotinum , lamblichum, Syncfium , Pfcllum Platonica 

Seda; nobiles authores Latinos effeccrat. Hortante quidcm Cofs 

mo Mcdicc , ÔC mox tradita per manus fumma; uirtutis ha;rcditas 

te , Pctro filio , ÔC Laurcntio nepote fufifíagantibus , Ex cafiquidç 

ornatisfimx domus liberali difciplina Ficinus honeftis a;dibus,per5 

amcrna Villa , faccrdotio jannuis'q; ftipenfliis,atq;muncribusfcfc 

adauduni, 5¿ cumulate perornatum fenfit;Contemnebat cnim ma 

iorcs opes Vir minime ambitiofus nitida, Iucunda;q; uitx ad 

bonam frugcm pcrcupidusi quum unamÎludiorum laudem fpecia 

rct, 


ct,ncculHs unquamcontcntionibus miTccrctur, qudd rerum oma 

nium,prxtcrquam uini fubdulcisuoluptatcs abdicailct,nulla quii 

dem animi triftitia, quum clÌcc omnino httisfimus , fed exadisfis 

nia rationc ad tuendam ualctudincm, ficuti dcprchcndere licet, ex 

Libris dc Triplici Vita cditis . Adco enim morofc fibi ad fpcm uis 

tc blandiebatur , ut fxpe eadcm die , quum aer incalefceret, aut 

aliquo fpiritu moucrctur,capitis tcgumcnta permutaret. Sed quum 

fodalium fuorum acerba finiera luxiflct Laurcntii, Hermolai, Pos 

litiani, Mirandulx , qui uno anno perierunt, Landini'qj item , 6C 

Sauonarolx in Carcgiana ipiius uilla , feptuagenario prouedior, 

fcbricula intcriit, diro quidcni omine , quum eodem die, pundoqj 

temporis, duo clarisfima Italia: lumina ricinum ipfum,& Paulum 

Vitellium fummx, Inuidxq? uirtutis Florentinorum Imperatorem 

aliquantd certiore inimicorum rabie, quam noxa capitali fupplicio 

damnatum uis ipfa fatalis extinxerit3 ÖC tumeíTetinalpibus Ludo? 

uicusRex Gallorum , armatus irrumpens ,ut fingulas illuftresdoi 

mos > ÖC ad unum fere omnes Jtalix principatus euerteret, 

I N C E R T I . 

JMores J ingenium , Mufac p Sophia-'j) fcpulta eß 

Lfdus hie cum magni corporc Marjilii. 

I N C E R T I , 

En hofpcs hic c/I Marfilius Sophia: pater p 

"PLctonicum qui dogma j culpa tcmporum 

Situ obrutum yiüußratts ^ i^tticum decus 

Seruans Lotio dedit : Fores primus fieras 

Diuinje apericns mentis däus numine 

Jyîxit beatus ante Cofni muñere , 

Laurie^ Mediéis ^nunc rcuixic publico * 

GALEOTTVS MARTIVS- 

GALEOTTVM MARTIVM Narnia genuit,robu? 

fto ingenio difciplinas omncs compledcntem • Is Matihiac Corui# 

no 


no Pannonia: Regi prazceptor , Epiftolarumqj Magifter , 6i in ca? 

ftris Miles 3 6í in Paleftra multarum palmaruin Athleta fordsfimus 

opcram prxftitic, adeo feliciter , ut omnium horarum amicus, 8C 

coinés haberetur . Scripiit Librum de hominc , uaria cruditionc, 

potiusquam eloqucntia mirabilem,in quem no multdpoft inucdus 

cft Gcorgius Merula grammadcorum exadisíimus 5 Sed ea uchcs 

menda Galcottusfc fcdcfendit,ud Apologcticus priore Libro uaric* 

tate erudidonis multo uberior cenfcri poilct, Scripfit etiam, ÖC ma 

lo quidcmÍnfortunio, quaìdam in facra , moraliqj PhiIc)fophia,ná 

ex ea iedionc , quum omnibus gendbus integre , 6C puriter uclud 

ex iufta natura: lege uiucndbus alternos ca-leftis aura: frudhis pas 

ratos diccret, a' cucullads faccrdotibus accufatus, damnatusqj cftj 

Scd cum periculo celcriter exemit Xyftus Pontifex, qui in minos 

ri fortuna cius fuerat Auditor, non fine graui tamcn contumelia j 

Nam in Foro Veneto ad geminas columnas ad Tribunal pcrdu? 

dus cft , ut impeaata ucnia fc faifa fcripfiíTe fateretur . Scd acci? 

dit, ut id indicium cxortus in turba rifus eucrtcret falfo , ac repen 

tino Galeotti dieìcrio cxcitatus : Nam quum forte non ignobilis 

Vcnctus, c turba proximus ftrigofa proccritate, &C impudica: uxo 

ris probro infignis tradudrum ludibrio prarpingucm porcum appcl? 

lallet ; cxtcmplo Galeottus, renidend'q^ ore pinguis , ait, porcus, 

quam macer hircus eile malo . Erat enim Galeottus ufqj adeo tu? 

menti abdoniinc, ut quum fub uafto obefi corporis pondere, uel 

prxgrandia iumenta tatifccrcnt, rheda curuli uchcrctur:ac dcmum 

fencx adMontem Annianum drc3 Atcfte, aruina fuffocatus ins 

terirct • 

lU'Nl I T ^ L I S . 

TV C galciun Imttc pofuit Galeottus Martius enfem 

Mars tibij^ banc cUharam doéÌo cum peäine Mußsp 

Militia funélus p decantataiji pocß. 

ELISIVS CALENTIVS. 

H VI VS ex Amphrada oppido fcmiappuli Mufa, regnanti? 

bus Aragoniis Ncàppli infignis fuit,uel iJIuftrium Poétarum armu? 

ladonepropofíta • Tum eniín Pontanus, Altjlius . Grauina , fie 

. ^ ' H Adius, 


Aclius , immortali ingenio prnrditi nates , diuina carmina faditas 

bant. Sed Calendo amatoria uanitadsincendiisiuuenilitcruftulas 

to , a-quo torrentior ucna ud fiibitis impulía cafibus , ncquaquam 

liquidisfimc proflucbat j in uarios alioqui carminum modos rcpcns 

dna largitate mirabilis . Adamauit cum unicc a puero contubcr? 

nalcm Pontanus , fufpexit Altilius, Adius uero Synccrus merids 

laudibus exornauit. Extant eius Eltgix tencris afledibus pcramcc 

nx, R-anarum cum Muribus prdia homérico fpiritu latine de« 

cantata . Dicauit cas uigilias Angelo Colodo ab erudid ingenii 

candore uiro Icdisfinio , qucjn hodie uiuido ingenio fenem , 6: fas 

crata ínfula darum falubris cloquendx praxcpra in hortis ingenue 

tradcntem , Romana, iuuentus colit. Moriens Calcntius Lucium 

filium rcliquit.ad quem legitur cpiftola Pontani, ad paternos mo 

res, ftudia'q; eadem, adolefcentcm accendends . Porro Calendus 

ipfe quum amore perditus, oblitus'q; rei, elegís inanibus diu ha:s 

liilet, Fortunan! fibi ad parandas opes defuifle fero fenfit, ut hoc 

fuo carmine fatetur • 

Tulio, pojl älteres de me toto orbe Icgoittur p 

Scripta^ jht Mtmúlo carmUta digita itteo, 

Jngcnim lidtura dedit a Forttma Poeta 

JDeßntpatente inopcm hiiiere'fecit amor. 

Alorietis aiitetn phoc carmeh iñferibendum Ludo filio mandauit^ 

IPSIJ^S. 

Si tibi fu fclix fatiñum iter :> 

Qjnfm di ¡cito paticisfides 

Mie ego nates iaceo Oalettäus 

Somno fapicns gratti p '' 

DDIICC me Tttbicen â'tberis excitet' 

pôcuns ud piiisfuperum fedes. 

Legijlin ì ojttubo die abiens naie * 

PANDVLPHVS COLLENVCIVS, 

• - , • • > 

P A N D VLPH V5 CO LLEN V CIVS Muicns 

fis ingehio peracri;6¿ Audiorum, rerum'qj omnium eruiàm nodda 

i - perornato, 


pcrornato , Nobilísfímafuin Italíx Vrbíum Prarturas gésfit 5 Funs 

Ctus'q; grauisfimis Lcgationum inuncribus Illuftri facundia, 6C gcs 

ftu pcrnobili latini Oratoris nomcnimplcuit ; Cartcrunj tanto ingc 

1110 tcmpcrantia dccrat , ut nulla in arte fummum laudis faftigium 

tcncrct : Infaciabili ctenim cupiditatc l'empcr uagus in omnes difci 

plinas fcrcbatur , cum eflct ex profeflb iurcconfultus : ut fàcile res 

liquarum facultatum Principes difputatione , fcriptis'q; lacciTcrct: 

quod nihil, nifi ualdc cxccllcns probare eflct folitus,& qua:qj mes 

diocria fliftidiret. Indignationc fiquidcm fupcrba, 8C oftentatione 

pra:cipiti Plinium aduerfus calumniatorcm Leonicenum difcrtisiìs 

me defendit.Scripfit SC Libellum dc Vipera: ac Item Facctisfimum 

capitis Sí pilci Dialogum j Poftremd ctiam Neapolitanorum Res 

gum res geftas Ethrufco quidcm fermone in gratiam Herculis Ates 

ftini, qui Latinas minime didiccrat. Multa autem Icdu iucunda, 

eleganter inchoata abfolucrc nequiuit, quum apud Ioanncm Sfors 

tiam Pifaurcnfium Tyrannum , quem dcprchenfis litcris ofFcndc? 

rat, fupra ueterum oiFiciorum mcmoriam, disiìmulata reccntisodiì 

libido ualuifl'ct : Vir cnim incaute Tyranno fidens ,ca nece indis 

gnus , in carcere ftrangulatus intcriit. 

FERBINU'NDI B^LU^MII SICVLL 

Jgiiofcit Coìmiccio Tyrannus 

Mox iìlum meat : 0 fedits ticphatidum 

ymccns ßvuitiiun Ñcromumm. 

lOViANVS PONTANVS. 

lOVIANVS PONTANVS Viradomnc'genuselo 

quentix natus Ccreto Vmbria: oppido metu profugicns ,qudd ibi 

pater á fadriofis ciuibus eflct interfcd:us,Ncapolim plane iuucnis, 

Si inops contcndit:lbi cnim liberali Alphonfi Regis ftudio,condis 

ta celebri bibliotheca literas in honorc ciTe didiccrat. Nec dcfuit 

honcftus uirtuti locus Antonio Panhormita , eruditi ingenii uim 

admirante, is tum erat excellentis dodrinx nomine Regii Scrinii 

Magiftcr . Afpirauitdcm.um his coeptis Fortuna , ufq; adco bcnis 

gne J ut Ferdinandi Regis caftra fecutus , in dcmortui panhormis 

ta; locum fufl'iccrctur . Vndc illi mox honcfta: opes fed obfcquii 

H ii fide, 


fide, ac merito , uti fcripfit, infirriores nifi ad opimi muncris pros 

iicntum Ariadnx uxoris dotalis hxreditas acccsfillbt . Hac parta 

dignitate , liberiore ueluti ftudio, Mufas per omncs números cxcn 

cuit J tanta habilis ingenii fcrcunditate, utncq; poctis ,ncq} Orato 

ribus , qui tum maxime florerent, dignum fccund;\: fiuna: locum 

rclinqueret. Eratauftero fupercilio,&: totooris habitu fubagreftis^ 

fed ftylo , ecfermonc pcrurbanus,quum (lepisfimc ucl in feriismuU 

to cum falciocaretur.Habitustamcn eft in omni cenfuraquanquam 

abfolute pius fupra a:quum mordax, ueleo qudd non homines mo 

do fibi notos j fed gentium ,di urbium quoqj omnium mores acer? 

ba fcribendi libértate perftringeret, ficuti ex uariis dialogis , Cha? 

ronteqj prxfertim intemperanter oftendit. Sed in pangendó carmi 

ne, quam texenda profa cultior ,atq; fublimiormultisuidetur,qua 

doquidem in hiftoria non femper integra grauisfimi incefliisdignis 

tate ab eius muncris difciplinadeflexilfeexiftimari posfit,quumpo 

ftca ab Hefperidum hortis Citriorum fuauisfimis odores fpirans, 

atqjinde diuino carmine in altum eued-us,ad illa ipfa excelfo ore des 

cantata fydera propius acccilerit. Vixit annos feptuaginta feptem. 

Fato autem fundus eodem menfe , quo Alexander Sextus Ponti? 

fex uita exceílbrat. Tumulatus eft in Sacello ab fe fepulchri caus 

faextrudo e Regione Daualorum domus,ubi Elogiüm abfecom? 

pofitum in marmorea tabula fpcdatur . 

Jyîuus domum kmc mihi paraui 

Jn qua ijuicjccrem mortmis. 

Noli obfccro iniuriam viortuo fuccrc y 

Pîuctts quam fcccrim ncmini. 

Sum ctcnim louiamis T>ontamis p 

Quc^m ojnaucrunt boncc Mufa: p 

Sußcxcrunt Viri proli p 

Honcßaucrunt Reges Domini. 

Scis iam qui ßm p ucl qui potius fuer im • 

Jßgo uer6 te, hoßpes :>in tenebris nofccre nequeo^ 

Scd te ipfum ut nofcas rogOpVâle * 

M Y R T B I . 

QJf J uosßdera clara.;,citrios^ 


Flores

Flores hcfpcridum horttdis uirentes 

crjibus cccinit laboriojis 3 

'Tornano date federa alma ly/nphas 

Tôs borti date fcrta y qita: fcpukhrtm 

Orncnt perpetuo cadente flore y 

Spargant perpetuo cadente rore • 

3 y 

M^RCJWNTONII FLWMMINIJ* 

Qn^ cccinit claro fulgentia lumina calo 

Pontani doélis ueijibus Vrania p 

Phoebe tuis magnam lucem addidit ignibus p ut^ 

JSIwic melius nitcant fydera cunéla^facit * 

MARCVS ANTONIVS COCCIVS 

SABELLICVS, 

MARCVS ANTONIVS COCCIVS Sabclli. 

cus ad Vicum Varronis in uia Valeria, iuxta Anicncm Fabro 

Fcrrario patrc gcnitus ingcntcm, 8C propc fcrrcam uim ingcnii ad 

pcrciifccndas literas attulit, tanto proucntu ,ut plane imberbisapud 

Tyburtes ludum aperiret. Inde ucrd , colleda mercede, 6C togula 

cccrulca cxcultus nobilioris dodrina: cupiditate in Vrbem ad Pom 

ponium fe contulit, á quo uberrimi ingenii merito in collegium fo? 

dalium folcnni cerimonia cooptatus,Sabellici cognomen tulitjMu 

tabat enim nomen,qui in Qijirinali facra lauro coronabatur. In ea 

fchola , qudd cenfura literarum accrrimis iudicum ingcniis agcrc? 

tur multum fibi dc incondita,6¿ íubagrcfti Ladna: Oradonis cxube 

randa dctraxiíTe fcrtur. Nec multdpoft, Roma cxccdcns Vdnoin 

oppido non procul ab Aquilcia, nobiles Regionis adolefccntcs do 

cuit : Parta demura infigni nominis fama, quum Regionem uetu 

ftads authoritatc pcrcelebrcm lepide dcfcripfiíTct 3 decantato ctiam 

ucrfibus cárnico incendio,8C deplorata clade Sonciaca 3 idcirco cum 

Viccndni celebritatc nominis excidjambidofe,duplicato ftipendio 

conduxcrunt3nec ibi diu manfit, cuocante Scnatu Veneto, ca con? 

ditionc ,utciuitads resgcftasafine luftiniani confcribcrct,8Ctre? 

ccntis aureis in gymnafio profitcretur, in hoc muñere pcrudlcm iu? 

uentuti operara pra;ftitit, quum in altero aduladonc parum fobria 

H i i i rerum 


erum ucritatcm adumbrafTc uidcretur:Scd in Enncadibus omnium 

tcmporum, ab orbe condito nicmoriam coniplcxus,uti necellc fuit, 

ingenti operisinftitutofcftinantcr indumenti, res Illuftres prarclara 

cognitioncdignisfimas pcrobfcura bi euitate adco uchcmcnter offu 

fcauit, ut excitatam uberrimo titulo legcntium cupiditatem pasfim 

clufcrit, quum omnia in aceruum anguftisfimc coardata , nequa^ 

quam rxrta effigie 5 fedcxiguis tantum pundis, & lineis annotata 

defigncntur . Id fufceptum munus nauiter fecutus fcribcndo ad fes 

ptuagefinuim fere annum perucnit, gallica tabe , ex uaga Venere 

quafita non obfcure confumptus . De fcpulchro autcm , Viucns, 

di incolumis , tempeftiuc fibi cauit j fcilicct degeneri filio diffifus, 

quem ex concubina fufccpcrat, compofitum'qj ab fc carmen lapidi 

infculpfit,infigne quidcm , K mrritum Elogium,fed certe honcs 

ftius , fi alieni ingenii pietas infcripfiilct • 

Qi^m non rcs bominum 3 non omnis ccpcrat

M Y R T E L 

SV E dejlitutiis commodum fibi domum 

'ParattdijO' angujlè ttiagis p (¡uam patria 

Florcntia nutum a-dibus mirabili 

T)cccbat p infcliccni agcns uitatn mijcr 

Laurcntiamis fc puteo in pncccps dcdit 

'igu/liori ; ne fcpuìchrum largius 

Ejpt cadcutipijudm Jvcrat uiuo domus: 

nunc parata litcris illi patet. 

Talis polo p (lualem ncipeat orbis dare t 

ANTIOCHVS TIBERTVS, 

ANTIOCHVS TIBERTVS Cxfcnas ingcnuus 

pucr , á milite in ultcriorem galliam pcrdudus , amore litcrarum 

Lutetix confcdit, non abnucntc hero, litdocilis ingenii adolcfcens 

optimis litcris imbucretur 7 Poil aliquot autem annos inde redicns 

in Italiam, proficcri cocpit diuinatorias artes-Magia; proximas.Elcs 

ganti enim Libro de Chiromantia edito tantum noux famx pro; 

meruit, ut infigni concurfu, a curiofis, di anxiis de toto uitx for? 

tunx'q: euentu coniiìileretur 3 nam ad corróbòrandam eius difcipli? 

nx authoritatcm, opportuna bonarum artium prx-fidia contulcrat, 

ufq; adeo folertcr>atqj fcHcìter,ut Viri docftisÌimipiane confciide 

iianitate inccrtx artis, id alleucrarent ,quod uulgi tcfHmonio ere; 

derctur . Primus enim poft Pctrum Aponenfem Magix peritia ccs 

lebrem,duobus Ixculis iacehtem , 3C á cucullaris explofam artcm 

excitarat, tribus ctiam Libris de Phyfiognomia, 8¿ Pyromantia co? 

pofitrs, ea tamen opinione ut ncquaquam ex arcano artis auidisfi? 

mo cuiq? futura prxnofccndi rerum abditarum eucntus pracdiceret, 

fed ex mir« prudcntix coniedura,tanquám illuftri rationedemon? 

ftrare putaretur, Prxdixerat Guidoni Balneo , cui in togata Gal? 

lia propter inuiìtatum militaris animi uigorcm,guerrx cognomen» 

tum fuit, atq; item Pandulpho Malatcftx Ariminenfium Tyrans 

no , ex uolx manus lincis, futurum elVe, ut hic pcllcrctur patria, 

8C dominatU3Cxurq} in extrema egcftatis miferia periret 3 Ille uero' 

ab infigni amico , perfidia: fufpicionc nccaretur. Memorabili hcrcle' 

non omnino inccrtx artis argumento, nifi Andochus immincntem 

uitx 


uitxfuiccxitum ígnoraíTct quo tanicri , fed fatali dcccptushos 

ra minime dubiiarat • Intcrfccit cnim Pandulphus fupmctu , uel 

Dentinoli foccri iuflTu nimium fruus a fulpedta uirtute uirum fors 

tem quamuisamicumpartium ducem,ac ipfum Tibertum cu; 

ftodi;u tradidit, ut ex cuentu , fupplicio fcyuaretur : fed quum oc; 

cultam, exitio fata uiam aperircnt captiuus,SC compedibus nexus 

cuftodis arcis filiam mollis animi puellamita orando, SC blandicns 

do ad mifericordiam,amorem'q; pellexit, ut ab ea reílemimpetra? 

ret, SC in foflam dcmitteretur j Sed compedum fonitu prodita fu? 

ga mifer retradus,SC pari forte cumpuella ,fecuripcrcuflusinteriit: 

Nec in Pandulpho pra:diccntis fidem eadem fata fefellerunt, quan? 

do omnium egentisfimus in hofpitali diuerforio deferttis a liberis, 

feuitia infamis, ac eêftate, fenex mifer pericrit, 

FLQRJDI S ^ B J N L 

Bxilium domino quod uaticinarc potenti y 

Dira morte inßns per der is níioche, 

O Mlf ras arléis qua: "on dociiereßdtitis y 

Qum tibi mottßrarint ha: quoque mortis iter * 

PHILIPP YS 3ERQALDVS, 

BEROALDVM Inter nobileis grammatica: profeflbres 

fummi nominis celebritate, SC incredibili auditorum frequentia Bo? 

nouKc doccntcm externa praJcrtim iuuentus cffufe mirabatur,quum 

cx multa icclione,felicic[í memoria,abftrufx.dodrina:opes uenu? 

fto oris geftu proferret, SC interpretando intada ab aliis auidc fc? 

daretur . Cupiebat enim obfcuris authoribus lucem dare, SC ranci? 

da; uetuftatis uocabula jam plane repudiata á fanis fcriptoribus in 

ufum Romana: Lingua: reuocare, uti apparuit ex commentariis in 

Afinum Aureum Apulei: cuius familiaritate , horridum cloquen? 

tia; genus, peruerfa quadam libidine induerat, ita ut honefta: au? 

leS iilud.aíp.crum impura: nouitatis miran primo,SC mox admitte? 

re cogewiuur: Sed ingenio maxime liberali, SC pcrhumano, ha:c 

obfoleta , SCridenda dodioribus opportimc condiebat, ea fama, ut 

qui omnia didiciifcjSC Ìcdulo'docuille uideripotuit,in dcledupin? 

guis, se ftipinus euaferit . Obiit non piane fenex, paulopoft id tem? 

pus, 


pus , quo Bononia tcrremotu concuÌTa cft, dt Tyranni Bcntiuoli 

dcmum mirabili fubfccuta: calamitatis prarfagio, dira fulmina per« 

cuiTcrunt. Exccpit dodrina: hxrcditatcm, ciufdcm nominis fratris 

filius . Is nitidiorc ingenio , quum ad poéticam fc contuliiTct, di? 

gnasxtcrnitatc Odas confcripíic> Indci^ a Leone Pondficc in intis 

mam familiaritatem cft rcceptus, Collata ci Vaticana Bibliothc? 

ex prxfcdura j fed paraus honoribus, immatura mors ccicriterin? 

uidjt. 

M Y R T E I , 

Sicpc nouos ¡ittgita: mirata Bononia flores 

Iôn alios Icgit y qnJjn Bcroalde tuos * 

Te nunc atmjjo languent cum floribus borti , 

Etflet delitMS ad Tumulum iílafuas* 

HERCVLES STROZZA. 

HERCVLES STROZZA Fcrraricnfis Tito poeta 

gcnitus patrem longo interuallo carminum nobilitate fupcrauit.Ils 

luftri enim qucdam lepore generofi , SC íolerds ingenii in aula 

Principis adeo clarus emincbat, ut prxter grauioris confilii muñe? 

ra,in quibus egregie prudens, SC paratus erat, Theatraliumctiam 

ludorum , ac omnis clcgandx arbiter ccnferctur j ncc quicquamdc 

cultu corporis, fumptuofísqj mundidis, SC fplendore uitx Ateftinis 

iuuenibus concederet. Sed curri,ac ciuilis Magnificcndx laude iflo? 

rentcm , amatoriis'qj uanitadbusintcmpcrantcr deditum, illcimpo? 

tens Dcorum,ac hominum dominator, utFabulx ferunt, Cupido 

fxuus in prxcipitem Jocum arripuit -, Concepd fi quidem amoris in« 

faniam , adco perdids fenfibus alebat, ut multa , ac erudita largii 

tione , tcnerrimis'cp carminibus fummi nominis matronam colere 

aliquantp procacius quam licerci minime ucrcrctur, qua improbi? 

tate , fi non moleftus palam, grauis tamcn quibufdamin arcano cfs 

fc cocperat, quum tòt illeccbrx una illa morum clcgand libértate 

male tegercntur ,ob id'q; abodiofa obtrcdadonc dmcri incipcret, 

quanquàm luxato olim poplitc claudus,ncc alioqui piane formo? 

I fus 


fus effet i aut iuuenîs,pta:ualida fcilicct apud Zclotypos fufpitios 

ne, quum ille inter iocos cum faminis ad cleuandam cruris dcfors 

mitatem/lepido cxcraplo diccret, non infulfam effe Vcncrcm,qua: 

Vulcanum probe Virum, quanquam loripcdcm libcntcr admittc; 

rct. Scd dcmum Taurcllam illuftrcm forma, ÔCnatalibusuiduam, 

ufqj ad¿ó', diris aufpiciis adamauit, nt quum Riualcm habcrctimî 

potentem Tyrannum cum ea fatales nuptias feccret, ut pudore 

coniugii rcpulfus Riualis arccrcturj Scd id non tulit Vir atrox,ÖC 

fupcrbus breui'q; Hercules , dum á Cccnadomum nodtu mula re? 

uchereturintcrfcclus eft, neqj cxdis quifquam authorcm , fílente 

Pra:torc nominauit • 

BEMBL, 

Te ripa, iiatum Eridatii Terme fis ahinoi y ^ ' 

Feecrat CT uatem Marsî ^ Venusti ßum. 

Imcecre mamis Umetti pc:^^ futalia dtiris 

StaJttitta poUieihtts pcrßcticre Dciç 

Vxor hotiörata ittattes dum eottdcrct urtta j 

Ttdif cum mtdtis ucrlxf-dedit lachrjt/iis :, 

JS/ott potui.iectwt dulccfit conßmtcrc iAtath ;, . . , : 

^t im adero ajitplexatts te eittcrem ipßt, üttis. ", • ' • 

t i b w l b M * 

MER C y L IS hie Strozza: hititilus (¡iiem con^M uxor 

Tà^rpUte moùretts : Barbara gentis bonos ; : , , 

Plus dederit quamuisp fton. ha:c Maufole mcretur 

Plus tuafirtimaîhac non pietate minor s ; • 

... ' " • 

BARTHOLOMEVS COCLBS» 

BAR THOLOME VS COCLES humiligenereBÓ 

noniac natus, ingenio ,iicc mediocribus quidem litcris imbuto,fcd 

a' coelefti quodam muñere, diuino, ac admirabili uaticinandi artes 

curiofe. 


i

curiofc , atq? fclicitcr cxccpit crcdtas nupcr,ac illuflratas ab Antios 

cho : fc cnim Mctopofcopum , 6C Chiromantcni profitcbatur ma? 

gno hcrclc Aftrologorum pudore, qui laboriofis gcniturx fupputa 

tionibus llrpisfimc fallcrcntur . Publicarat cnim ingenti fama codi? 

ceni cum effigie linearum, charadcres, 6C notas artis contincntem, 

ut & hac quoqj libcralitatc tanquám promulgato totius dodrinx 

niyfterio , ignaras uit.e eucntus curioforum mentes circunduccret, 

ualido hcrclc accedente patrocinio Achillini fummi Philofophi,qui 

luculcnto prohemio aduerfus artis calumniatorcs , Coclitis fcripta, 

tanquám infigni galea nmniucrat, ufc^ adeo ftudiofc ,ac appofitc, 

ut intertcxtis pasfim ex phyfica rationc quibufdam nrruis , probe 

eonftituta , uallata'q?, uel inanis facultas una iam nec ignobilis lis 

bcralium artium, acclamatione publica cenferctur j SC eo quidem da 

riore authoris exiftimationc, quod ipfius Antiochi, & Corni Mis 

randulic placita grauibus argumcntis, tanquám incerta conuclleren 

tur , Ita pronis ad credendum auribus,ut multi ftabilis alioqui pru? 

dcntia:, ab hoc adumbrata: rationis praftigio drcunducili, pendes 

rent ab ore Coclitis, ÖCdepriuatis rebus ftatucrcnt,quandoquidem 

quotidianis prardidionibus, futura tanquám prxfentia fentirentur. 

Extat de his preclara:, ac admirabilis fidd catalogus ipfius Coclis 

tis manu pcrícriptus,dc iis, quibus uaria uiolcnta: mortis pericula 

dcnundauit,cxad:isfimo poft cius intcritum fortuna: obfequentis 

eucntu comprobatus.Qjno fit, ut me quoqj inuetcratxcxercitatios 

nis in hac luce Romana non ficilc credulum fencm , infententiam 

adducat ipfc cxada: a:tatis,66 integri iudicii Lucas Gauricus, quum 

ingenue fateatur fe á Coclite feuere , amicc'qj admonitum, ut uios 

lenti cruciatus caufas effugcret, quum id ipfc, fui natalis, ncgligen? 

tia patris, ignarus,ex fydcrum fcientia anteuertifle ncquiuerit,á 

loanne enim Bentiuolo arrcptus, Qi ex praralta troclea fufpcnfo fus 

ne quinquies qualTatus , ideo pocnasdcderat ,qudd cxccflUrum pas 

tria, 8¿ dominatu in cius anni prognoftiro pronunciaílct. Sed alis 

quanto acerbiorem non irritx diuinationis pocnam Codes promes 

ruit3quuminuitus,ÖC plane coacítus Hermcti Tyranni filio, dixes 

rit Futurum efle ,ut exulin acic ca:deretur . Non tulit fanguinas 

rius Hermes fatali metu perculfus, ucl prouocatam oris libertas 

tem, iusfit'qj Copono , ut Codes tanquám futuris infcriis fuis 

expiando dolori uidima , madarctur . Prxuidcrat necis difcrimen 

Codes : idcoqj fecrcta galea caput municrat, Ingenti gladio, quem 

peritisfimc ambabus manibus rcgcbat, fcmper armatus fed finales 

I i i infidias 


ìnfidias uitaicnon potuit, quum a pcrfonato baiuli habitu Copos 

no, dum fcra:oftii, calculo inicclopnvpcdita: claucm infcrcrct, ad; 

ada in occipitium fccuri ftcrncrctur, non aliam quoqj patrati faci; 

noris caufam afifcrcntc Copono , quam quod ipfi Codes, brcui ,6i 

fcdcftc homiddam futurum cdixillcc • 

GJ^WONIS VOSrUT^MI. COVO, 

N y s L O Q V J T l ^ R , 

Q^Tf IS mcìior liâtes f Qm Coelite ucrior auguri 

Faifa eauitpatquc ha:e eogit habere ßdem. 

Grande mihi nuper ßelus ^ ae graue crimen inusßt ^ 

Qmlc ucl ipßus peélus habere ncges • 

Puritcr excgi tarnen p ac fine crimine uitam 

Haäcnus yille autem diccre uer a filet. 

Q^ nain hoc Vhœbc igitur ^ Certe, ilium baud multa fefellit 

Linea y quam heu noñras damnat habere y manus : 

Nanquc ubi ob hoc no/ha cccidit malus illc fccuri 

Capi ego p ne falfum die er et ^ c(fc noccns. 

IO AN NES COTTA. 

IOANNES COTTA apudAlicniacum pontcm,iddl 

oppidum fupra Athcfim , humili genere ortus , praaltum in literis 

ingenium oftendit, in agrcfti enim ore, gencroíi fpiritus indoles, 

ita latitabat, utinfermone , fcriptoquniw felicitas emineret:haufc3 

rat cnim pertinaci ftudio, euolutis utriufqj lingua: optimis authoris 

bus,tantas eruditionis opes,ut á ftupendamemoria clarus habere? 

tur, ÔC antiqua: dignitatis carmina perfcriberet. AperueratLudum, 

Laudi Pompeix,qudd ibi nuptaeratciusMatertera . Sed demum 

inde Neapolim ad Pontanum fe contulit,fecutus'qj aliquandiuSan 

fcuerinum , 6C Gabanilium proceres , tranfiuit ad Liuianum Vene? 

torum Ducem , qui Mufarum liberals hofpcs Academiam in agro 

Taruifino ád Portum Jâonem inftituerat > euocatis in contuber? 

nium prxcellentibus poetis,in queis longe dcmum darisfuui(pra:s 

ter Cottam ) Fragaftonus ,Naugerius , & Hieronymus Borgius 

euaferunt. Ad Abduam autem , ex ipfa Gallorum uidoria, Liuia? 

no 


no fufo jcaptoqj Cotta, iníígni pictatc, fc totius calamitatis,6¿ car 

ccris comitcm obtulit. Sed Galli inhumana accrbitatc, non mifcs 

ro tantum comitcm: Sed Libros , 6C calamum ,ac omniadenique 

tencbrofi otii folatia denegarunt, Implcuit altcrum officii munus 

Cotta : fufceptisq; á Liuiano mandatis, quum ad lulium Pontifií 

ccm Viterbium pcrucnilTct,paucos poft dies, oborta pcftilcnti fc? 

brc, ocio ÖC uiginti annorum iuucnis interiit. Epigrammata , ac 

Orationes eius extant j Sed Chorographia: opus nobile ucrfibus 

inchoatum, Oí in Plinium, erudita Icholia pcricrunt. 

^ C T I I S Y N C E R J . 

SP E S tibi doäu noimm crono. CutuUum : 

Experta CS duros bis uiduata dcos. 

ISlulLi (tnimum po^^lhac res erigat : optima quando 

Prima rupit celeri parca inimica manu, 

Q^' tamcn p ut uidit morientis frigida Cottle 

Ora ;fuum fifa rjl crimen pCT erubuit. 

M ^ R C I ^ NT O NU F L A M I N IL 

Si fas cuique fui fnfus cxpromcre cordis p 

Hoc equidem dica/n pace Catulle tua. 

E/1 tua Muß quidem dulcisfima^Muß uidetur 

Ipfa tajncn Cotta: dulcior efe mi/n. 

» , , » 

PETRVS CRINITVS, 

PETRVSCRINITVS iucundo, crudito'cp ingc? 

nio iuucnis, quum á crifpa patris coma , Ethrufco nomine Rie? 

cius uocarctur, id'q; nomen faftidirct, Crinitus appellati maluitJs 

non iniquo iudicio habitus cft inter Politiani difcipulos difcrtisfi? 

mus. Extant cnim , prartcr non illcpida poémata Libri de honcfta 

difciplina, fupra uiginti peramocna, OC copiofa uarietate delcdabi? 

I iii Ics: 


Ics : ac item quinqj de poctis Latinis Jaboriofc cruditcqj perfcrips 

ti. Mortuo politiano , patritiorum iuuenum, qui ingenia litcris 

cxcolebant 5 ucl genere, 6C cenl'u impar promeruit, ut apud cos,di 

fodalis , 6i magiftri munus adimplcrct.iNobilcs cnim adolefccntcs 

more Socratisadamandos,pariterac erudiendos, corporis ,acanÌ5 

mi puichritudinc du(íluspra:dicabat .Sed tantafamiliaritasnequa? 

quam certis grauitatis,atqj modcfliazfinibus defcripta, contumclix, 

ac item cxitio locum apcruit. In Scandiciana cnim Petri Martellii 

Villa ,pofthylarcm canam ,quum petulantisconuiuxmanu inter 

iocofam rixamfrigida: cantharo perfufus obriguiílct,infolcntisin? 

iurix dolore íluiciuspaucis diebus interiit, co quidem fodaliumgra 

uiorc panitentia, accrbiorc'c]^ iadura , quo'd nondum quadragcíi* 

mum xtatis annum attigiíTct. 

M Y R T E L 

Trtfcos poetas uiuerc 

Crinite dum doces ?obis * 

Ergo ubi fuperjlites 

I)ebent poèta: non minus : 

Jpfe amplius nihil volcns 

t)ebere pdono carnrine 

LioCpteJepulchro conditum* 

H I E ' R O N Y M V S D O N A T V S . 

E N I T V I T I N HIERONYMO D O N A T O 

Patritio Veneto fupra oris , atqj ftaturx dignitatem, fenatoria pru? 

dentia fingularis , prxcellcnti docílrinx prarfidio , 6L multo rerum 

ufu conftituta . AttuliíTc fiquidem uidetur in omncm adioncm , 

mores longc' ledisfimos, & prxclaris difciplinarum omnium lumis 

nibus illuftres, quibus poftea lulium Secundum Veneto nomini 

; yrauitcr iratum, 8C confpirantibus extemis Rcgibus , fxuo bello 

Vfaicftatis iniuriam uindicantcm , non Icniuerit modo , fed impes 

trata pacc, idoqj fccdcre conuerterit • (ûo felicis ingcnii fuprcmo 

opere, iam pene conuulfuni radicitus eius Rdpubliqc ftatum, fc# 

ptennio 


ptcmiio rcftitutuin uidimusj Sed índuftrutfux fruclum fcntircnon 

potuit, pauloantc Roma: morbo cxtindus , quam Gallus grauis 

hoftis Italia pelleretur . Vcrum ,cx ea Lcgationc , eximia laus to? 

tius Itálix iudicio parta , pcrpetuis annalibus ad porteros tranfmit? 

titur, nec crit ingrata patria, quin meritum decus optimo dui,in? 

inaurata nominis memòria pcrfoluat. Monuiiicnta eius ingenii di? 

glia luce, quod publicis occupationibus abfolui ncquiucrant,Filii 

liipprellcrunt, edito JLibro aduerfus Gnvcos , uanisiimc de facro? 

ruiy principatu cum Rpmano pontificc contcndentcs.Lcgitur etiam 

LibcUus Alcxandri Aphròdifei, de intcllcclu e Graxo in Latinum 

puriter , ac appofitc' traduclus..Extant ctiam aliquotEpiftbl¿,mul; 

ta flyli grauitate confcriptx, ex his ca pra;rertim, qua gallici Foc? 

dcris compecies Maximiliano Carian cxuendas perfuadct, altera qua 

eonculìlc ingenti terrcmotu Creta: infula:, quum ipfc prxfiderct, 

clades, terroresq; defcribit • 

M Y RTBL ; 

Dotiutc diiiom mime re 

Ftidifli ut orbi ucäuris ^ 

Q^ntumip matuit gratix 

Diuino iib ore ccxlitum^ . ^ . 

ScrUiißiÔ cxulputriam) 

Diis re^litutus denuo 

Orbi ijiierenti deßris 

Nil prater pCT" Ldchrymas. 

A lex AND ER ACHI L,LIN VS . 

ALEX:AND,ER ACHILLINVS Bononicnfisac? 

curatus Aucrrois interpres ,quum Patauii Philofophiam profitere? 

tur ,folidae ,conftatitis9docìrinx famam obtinuit, uel ipfo Pom? 

ponatio acri a:mulo infidiofa ambitione , fcholam cius depopulan? 

te • Erat enim á fumma ingenii fimplicitate ambiendi, adulandi'q? 

prorfusimpcritus ,ufqi ádeo,utfalfa:, petulantiqj iuuerituti, quan? 

quam dodrina: nominein honore circc,ridendusuidcretur) fiCtum 

maxime , quum dcimbularct undulatis pasfibus , coccina in toga 

cxolcti moris, aftridas fdlicet habcnte manicas, Ö6 nullis a tergo 

dcfluentibus 


diíccntíum iniuriapcrpcram fccancío cadaucra, ipfc uíiiiis mcrítam 

talionis pccnam fubiílct. Natus cft Turrianus ex ca pciilluftii fiis 

miliaqua; ante duccntos annos Infubribus impcrarat; patrcpcrncu 

to , cxcellcntiq; medicina profcilbrc, ita ut non mirumfit abineun? 

te atate in eadcm educatum difciplina multo maturius quam quisq; 

alius ad primos íuggcftus honores Patauii, ôC Ticini perucniílc. 

Prafcrcbatos maxime ucnuftum ferena quadam comitate occurrcn 

tium ánimos allidcns5 uerumdocendo , 6¿dirputandomirus, pro? 

lads Gracis authoribus, pudendos errores , ÔC uita quidcm cxina? 

Ics oftendcbat,inquos medici ex herbariaflicultads ,ac Anatomcs 

infcitia cccidifient. Hoc eximio praceptorc in Gymnafio Ticincnii 

ftudiorum noftrorum uigilias pro concionc laudante de liberalibus 

difciplinis, atq; arte medica laurcam, annulum comprobata di? 

gnitatis ornamenta accepimus. Nec multos poft menies quum ad 

ripam Benaci lacus fcccsfiilct pcftifera fcbre Trigintatrium anno? 

rum iuucnis creptuscft ,quum lulius Pontifex in pfcudo Cardina; 

les fauentes'q; eis Gallos uiclricia arma in lucluofum utrifq; Rauen? 

nads pugna eucntum cxpedirct .Luxerc Turrianum cunda Gyms 

nafia, 6C diuturnis quidcm lachrymis. Nemo cnim co in literisnb; 

foluta uirtuds illuftrius fpccimen , nemo ccrtiorcm confumara glo 

ria fpem dedcrat. Ad méritos autcm titulos Verona nobili tumu? 

lo infcriptos , Nicolaus Archius hoc Icpidum carmen appofuit. 

NICOLAI COM IT IS A R C H I L 

annos fciuijjc meet :> nam maxima uirtus 

Perfuaßt morti ut creder et cjje ßncm* 

LANCINVS CVRTIVS. 

LANCINVS CVRTIVS Mcdiolani honcfta ortus' 

familia , inter Merula fedatores grace , ÔCladnc dodisfímus eua? 

(it 5 fed quadam uolucri, nec plane fana ingenii libértate, per om? 

ncs fcicntias euagatus, nufquám ad integrum decus conftitilíc ui? 

detur, utpotc qui paslim utroqj ftylo f8C fcaber, ac obfcurus disfis 

pato uaria dodrinalumine, euoluiflc cunda iiolumina uideri mal? 

let, quam puri, ÔC circufcripti Poeta nomcn appctiiìc. Eius cnim 

fylua, quaiampridem in publicum exiuerunt , quanquam den fa 

illa, 


illa , 8¿ pcragrcfti arborum luxuria:, uti maxime frondofa;, alteí^ 

furgcntcs quibufdam piacere posíintjpraipedientibus tamen uepris 

bus hórrida:, inacceilìc'qj exiílimantur,adeo ut Vrbanus ledorre; 

formidata fitus nouitate, iri limine ha:reat. In libris porro Epigrams 

matum uidere eft in multa duritie nonnunquam molles facetias,qua: 

rifum falfc permoueant. Sed hoc multo iucundius, atque lepidius 

confccutus uidctur, quum pra:pinguiinfubrum lingua fcitc nume? 

ros iocanter cffunderet. Anguineos etiam, quos uocant, uerfus mi 

US modis numerisconformabat, ita ut redo, ÖC conuerfo quoqj 

ordine quadrati Epigrammatis introrfus exempta uerba aliud cars 

men crticcrent, quod priori fentcntia; per coftas, di diámetros ex 

obliqua ferie mirabilitcr arriderent : inani herclc piane ridenda 

cum laude, quum tanto fudore delirantis ingenii ab inepta , di res 

dis literarum ftudiis exiriali uoluptate, fama qua:reretur. Ca:terum 

contcntus paruo , iibi'qj foli (uti fxpc dicebat) OC genio fuo uiuens, 

öCccclebs , 6C liber fine labe nominis ad lenedutem peruem't, nihil 

obiter immutato uetere cultu ,quum ca:teri ciucs non obfcura cons 

fesfionc feruitutis aduentu Gallorum, peregrinam induti ueftem, 8C 

capillum adaurcm fubtondcntes,eumpriftinomoretogatum, pro; 

lixeq) comatum pctulanter irridcrent. Moriens de fepulchro fibi cas 

uit, quod in tempio Diui Marci extra Beatricem portam cumuera 

elÌigic, di hoc carmine fpcdatur. 

STEVHU^NI DF^LCINI CRE-^ 

MONENSJS. 

EN uirtutcm mortis inßia/tty 

y tuet Lancimis Curtius 

Scectild per omnia y 

Tanttmt pofunt Camocna^. 

B A P T I S T A M A N T V A N V S C A R M E L I T A . 

BAPTISTA Carmelitani ordinis Princeps, Mantua: ex 

Hifpaniola gente honefta, uerum ex damnato coitu natus,naturam 

ad carmen attulit, uerum infatiabili hebraicorum ftudiorum cupidi 

tate ita occupatam, ut quum magnus ÖC admirabilis in omnibus 

uideri contcnderet, in excolendisMufis curam , ac diligentiam re; 

K i i mittere 


mittcrc cogcrctur j quibus unis non dubius ad ivtcrnitatcm gradus 

parabatur,fi certa laude contcntus, in rcliquis inane nomen tempes 

ftiue contempíilletjSedincidit in ea tempora,quibus'nullus medio? 

cribus poctis locus erat, reperit tamenfibixmulum incondito furos 

re Confalui Magni res geftas dccantantem cuius explofionc clarcfcc? 

ret. Is erat Cantaliciuspro bono Poeta ab optimo Duce mediocris 

ctiam uirtutis amantisfimo liberaliter ditatus. Verum SC hunc, di ip? 

fum quoqj Carmelitani defumpto eodem argumento, Grauina ma? 

líc parta: laudis loco ftrenuc deturbauit, quum incohatum Poema 

nobile, Pontano, atqj Adiocenforibusrecitaflct. Ca:tcrum Car? 

raelitx fatis ad laudem fuit, quod per quindeciniíícculancgledos a 

ciuibus Andinosfontes falubriter cbibcrit, fciliterut fatali monitu 

limpidioris eius aquxSiphones Lxlio,acHippolytoCapilupisfra? 

tribus monftrarentur. Odogenario maior Mantux dccesiit non 

piane fclix, quum in extremo uitx adu dcfcniionem contra Criti? 

cos fcribcre cogcrctur , qui eius Poémata Obclifcis non inanibus 

mifcrc confodiilct. Sacrato Poctx mortuo cuculiati cius ordinis fa 

cerdotcsjprolixc parcntarunt: Federicus autcm Princeps marmo? 

rcamcííigicm cum laurea Pofuit,quxin arcu lapideo,iuxtaVirgi? 

Iii Maronis fimulachrum. Pia herclc ii non ridenda comparatione 

confpicitur. 

M Y R T B I , 

hic iacct d Marone Plates 

Natus Mantua: 3 C^ is quidcm Poeta: 

Dignwr titulo y niß incidi jpt 

In Flu¿liis uarios fcicntiarum 

Qmi Mufas Coluit minore cura 

Primus hic tamcn d Marone natus 

Mantua: coluit Poeta Mufas y 

'ídtnos^ hibit jacro ore fontes, 

FRANCISCVS MARIVS GRAPALDVS. 

Q^VVM PARMENSES Poíl cxados Gallos adlu? 

IiiPonrificisauthoritatcmfecontuliíTcnt MARIVS GRA? 

P A L D V S áprxílanti facundia,8C infigni corporis proccritate Le? 

gationis 


gationis Princeps :Luculcntam de laudibus inuícftí, optinii'qj Poíif 

tifîcis habuit orationcm ,ediditq;item pari argumento carmina exi? 

mia; grauitatis . quo demum officio appofitc', ac eleganter patrix 

prxftito, honoris caufa Laurcam á Pontífice de manu , erudito cas 

piti impofitam folcmni cerimonia, in Varicano confecutus eft. Exs 

inde tanto honore ,alaccr, Mufas, tanquám non obfcure propitias 

uchcmcntíuslaccsfiuit, ut ex publicatis poématíbus oftenditur.Sed 

multo ubcrius , 8L latius ingcniijfamam propagauit,edito Libro de 

partíbus xdium , quo per óptimas difciplinas pcrornatum diligens 

ti cultura ingenium danonftrauit. Fato fundiis eft in patria poft 

quinquagefimum xtans annum, quum interiores meatus,emitten? 

do lodo globofior calculus obftruxilfct. 

GEORGII ^ N S E L M I , 

E" mcritam hic laurum iônidcs ppIcSru/n^ pLyra/mp ^ 

Grata tibi ex merito turba Grapalde dicat. 

/î tumuli mi/era ercxit lene nomen inanis ^ 

Soluit pü^ ad uaaios p ut ßia iu/ìa rogos, 

Najrt te :> nec fus e/i humili cohibere fcpulchro 

Tojn rara itißgncm (pii ñruis arte domum. 

Redditi ubi do¿lis uoces puulgo^j receptee p 

Maud dubiam ficiunt non obiiljeßdcm • 

IWNI Tîru^Lis. 

Tu Grapalde tibi magna pro mole ßpulchri 

Erigis ingentem ,perpctuam^ domum 

Occupât illaßuis immenßum finibus orbem 

iÎta^ fublimis fydera tangit apex 

Et meritò pne([ue enim tumulo tua gloria claudi p 

Cum uolitet mundi claußra per ampia ppoteß, 

THOMAS LINACRVS. 

THOMAS LINACRVS exinfula Britannia adpers 

difcendas gixcas literas m Italiam profedus,FiorcntixDemetrium 

K iii ÔC 


& Politianum audíuít, caqj cnituít moruni fuauitatc, atq; modes 

ftia, ut á Magno Laurentio liberis fuis , familiari ftudiorum eons 

fuetudine quanquám astate maior foeius adderetur. Inde uerdmuU 

tis uarix dodrinx ornamentis adaudus, quum Romana quoq; ins 

genia certius agnofeenda, ac opulentiores bibliothecas infpiciendas 

cxiftimaret ad urbem contendit. In primo autem appulfu forte ac; 

cidit, ut Hermolao Barbaro amicitiaiungeretur . Nam ingreíTo 

Vaticanam bibliothecam , ö£ grxcos codices euoluenti fuperuenit 

Hermolaus, ad pluteum'qjhumaniter accedens, non tu hcrcle ins 

quit ftudiofe hofpes , uti ego plane fum, Barbarus eíTe potes,quod 

Icclisíimum Platonis Librum ( is erat Phxdrus ) diligcntcr euols 

uas 5 ad idLinacrus Ixto ore refpondit, Nec tu faaate heros, alius 

cíTe iam potes , quam illc, fama, notus Patriarcha Italorum Latis 

nisíimus : Abhacamicitia ( uti cafu euenit, felicitcrconflata) egre 

giis demum uoluminibusditatus in Britanniam rediit: datus'qj eft 

prxccptor Arduro Regis filio : cui dicatam Prodi fphxram legis 

mus . Tranftulit demum , cx fclici uigilia Galeni Librum de tuen; 

da ualetudine, quum in arte medica xque" dodus , 8¿ fortunatus 

fpedtaretur. Verum ,abeo muñere,uelutiquxftuofo, potiufquam 

ad parandam perennem gloriam nobili, refugit ad antiqua optima 

rum literarum ftudia reuocatus focietate Latomcri , atq; Gracinii, 

qui conftituto Triumuiratu, ad immortalem laudem , ucrtendum 

Ariftotelem communicato labore fufceperantj Scd Gradnius ,ad 

oblatum fibi faccrdotium d decreto, fide'qj difcesfit, 6C Latomerus 

confilio , excuíVuseft j ita , utLinacro egregia; uoluntatis decus ma 

neret apud Hcnricum Oclauum . Sexagcfimo autcm , 6i quarto 

xtatis anno, ex dolore difruptx hernix, uita excedens, honeftam 

domum , Londini Medicorum collegio dedicauit, 

f ^ N I V I T A L I S . 

'Dum Linacrus adit Morinos patrios^ Britamos 

rtiùus cgregiis diues ab Italia y 

Ingentem moìcm faxorum in rupibus altis 

Congcrit ad fauces alte Gehenna tuas ^ 

Florihus hinc uiridi^ßruem^dumfronde coronata , 

Et facer aßyrias pafcitur ignis opesj 

Moc tibi ait mater éludiorum p dfan¿la mcorum 

Tcmplum 


Tcmpíum Litícícrus dedicata Italia j 

Tu modo cui doäa ajfurguttt cum Palladc tbctta 

Hoc dc me pre tium ßdulitatis habe , 

ANTONIVS NEBRISSENSIS. 

HISPANIA per mille amplius annos, uandalicis , punis 

cis'qj armis occupantibus Latinarum literarum fplcndore caruit, 

alioqui non obfcura telluris, cocli'qj temperie maximorum ingenio? 

rum fcrax , fi Lucani, Senecarum , Silii, Martialisqj memoria re? 

colutur : ut hic Aucrrocm in Arabica lingua, fapicntixluminc da? 

fisfímum omittamus : Hifpanix cnim proceres , tota'qj nobilitas 

pcruerfam opinionem dc litcris inducrantpfic, ut carum Itudia, quu 

pro libértate aducrfias externas gentes dimicarent, publica conipi? 

rationc damnarentur, quafi aliena, importuna'qj uirtuti bcllicx,qua 

una falus ,5: libertas omnium certiore laude pararrtur : Sed poíl 

punicum nomcn , uirtute Ferdinandi Regis Hifpania pulfum An? 

tonii NcbriiFcnfis ingcnium emicuit par antiquis grammaticis fi 

par fortuna fxculi anhelanti aducterem laudem opportune refpon? 

diíTct. Hic Nebriilx , qux olim Veneria fuit, ad Bethim natus , 

fcribcndo ÖC doccndo iuucntutcm , admonitis , cafligatis'q; natu 

maioribus, ad antiquum dccus literarum uchementercrexit. Con? 

flat cnim cum, literarum amore fpontc exulantem , fere totius Ita 

lix gymnafia colluftralTc j collcgiireq^ dignos nobili uoto , grxcx, 

latinx'qj lingux thefauros:quibus terra, patria ditarctur . Diccbat 

cnim proccribus ad arma natis , fero' exadx artis , ÖC difciplinx 

cxcmpla , ucl longo ufu pcrcepturos, fi literarum lumine carcrenti 

quo uno ftolidc fublato , tota bellica laus cclcritcr cuancfdt,ÖCin? 

tcrcidit. Paucis itaq; annis , cffecilum cft, ut nemo , qui literarum 

ftudium reformidaret, fatis nobilis haberetur . Ipfc'q; Antonius , 

non fecus de rcftitutis, poftliminio litcris,quam Fcrdinandus,Gra? 

nata capta, Maurisq; pulfis, gloriofe triumpharet. Scripfit ingcn 

ti curfu orfus à grammatica prxceptis omnes fere liberales difcipli 

nas , ÖC facras literas pcruagatus , multa uolumina , qux extant. 

Expedatur autcm fummx utilitatis Didionarium , quo Latine , 

grxcc , ac hcbraicc lingux documenta continentur, ab hxrcdefi? 

lio , hadenus impic fupprefliim , quum ÖC ipfa quoq; pene' ad exi? 

tum pcrduda,Bethici Belli hiftoria in luccm non prodcat;Opprff? 

fit 


fit cum repentina Paralyfis,quumad feptuagcfinnim fcptimumarta 

tis annum perucniiTct: tanto quidem corporis , ingenii'qj uigorc, 

ut nihil dc ftudiorum labore omnino remitteret : QC ut natura mu? 

lierofus , ad fupremum ufq? diem uencreis utcretur : Obiit fub id 

tempus,quo popularibus ulterioris Hifpania:ad arma cófternatis, 

aduerfus Belgas pra.'fides, tanquam auarc imperantes , grauitcr cft 

tumultuatum • 

M Y R T E L 

Me puUit cctcrnum Jaxo poJi/iJ]e fub imo 

iSC:erba mors failitur, 

Noil ingrata etenim mea gens volitare per ora 

DatyO" per oras omnium. 

Hax mihi pro reduci jludio ylatiisili camocnis 

Certe troplwum non minus ^ 

Qj^jn tibipro Mauris debet FernuJide fugatis 

Et pro recepta Ba'tica » 

BERNARDVS BIBIENNA. 

HOMO Valdc mirus in utraqj fortuna cxtitit BE RN A R 

DVS DIVITIVS in oppido Bibicnna,undc ci cognomen, 

ad fummas Aretinorum alpes natus .Isapueriiiainter Medicexfa; 

milix clientes, primum folertis induftrix locum meritus, Leoni pa; 

tria pulfo ,atq; exuli ,fingulariíídc comes fuit,&confiliorum qui? 

dcm omnium particeps :m multa cnim, uaria rerum commuta? 

tione, diuturno'q; ufu grauisfimarum adionum peracutus,cfFicax, 

di quod unum in aula maxime conducit, iucundus uetcrator cua? 

ferat 5 ita , ut eum Leo rerum potitus inter propinquos maturato 

honorc Icgcrit in Senatum magno fi quidem adiumentofuiífc cons 

ftabatin comitiis ad promcrendas fufifragatorum uoluntates,quum 

antea nobilisfimis Cardinaliumhero conciliatis,ad petendumPon 

tificatum ,expcditam uiam ,aftuta quadam Vrbanitate muniuiíTct. 

Conuiuiaenim in quibus erudito luxu ccrtabatur,miris facetiiscom 

dire, feria iocis mil'ccre, adulati, res'q) arduas disfimulanter confi? 

cere folitus, ingenium nufquam abfurdum,aut ineptum , in otio 

paritcr,atq5 negotio feliciter afterebat, Scripfit admirabili lepore 

Comadiam 


Comocdiam Calandrarli, qux acia cft in Vaticano Ludís Lupcrca» 

libus, per nobilcs cornados Romanx iuucntutis, in gratiam liàbels 

Ix Mantuani Principis uxoris, ufqj adeo decenti apparatu , ut nis 

hilad eicgantiam theatralem,ab eximio Poeta Comico dodiusatqj 

facctius compofìtum , aut magnificcntius in ¿ícana editum , confis 

tcri liceatjniJitumcxtcris patribus facra purpura pudorcm expref? 

iìHot 3 quum tamcn á minus feucris dignitatem attuliíle putaretur : 

Abdicauit in ea números primus,ut uernaculos fales dulcius, atqj 

liquidius fá-minarum auribus infundcrct :quo multi rifus hilarior 

uoluptas cxcitarctur. Id enim unum peti, quxriqj dcbcre a no in? 

fulfopoeta diildebat,quodin Tcrcntiana Scocna, Vcrecundi falis 

prudcntiam adniirari quidem, non fatisposfint fpedatorcs, ridere 

certe ncqueant, quod nullam , uel eruditx fabulx incile gratiam 

putarct, nifi ab excitato populo, mixtus cachinno plaufus rcdderes 

tur . Pcriitnon piane fenex , quum c,Legatione gallica in urbem 

rcdiiVct intempeftiua ambitione, ad Ponaficatum afpirans, fi Leo 

uti in fatis erat, uita exccdcrct,quod ei Rex Francifcus, ex prolis 

xa pollicitationc fufifragaturus crederetur, id multo iunior, habituqj 

uiuacior Lcojinimbccillofcncadeo indignantcr tuliiTc fertur,utips 

rcBibicnna,tabifico ucneno exFrixisouis,demanu in menfapors 

rcclris, fc pctitum fufpiciofius, quam dccebatexiftimaret,inanicers 

te argumento , quod infignium mcdicorum,uel iterata,exquifita'qj 

remedia minime profcciiTcnt» 

BOCC^RINIWRBT INI* 

Truncaßdcsplugcnt Charitesoperiere Icporcs 

Dcßpucrcßales p dcßpuerc ioci * 

Lurida nUnirum mors pCpta l^rbi inuidit p CT orbi ^ 

JDiuitium immiti funere corripuit. 

"Purpúreos meruit títulos * Romee occidit p ortus 

Bñ BibicnUiV, hoc te fcire fat hofpcs erat* 

lASON MAINVS. 

lASONI MAINO MEDlOLANENSI,utii> 

fein gcntilítüsinfignibus prxfcribere folebat , uirtuti fortuna cos 

L mes 


tncs non dcfuit 5 natiis cnim cx concubina ncquaquam codcm culs 

tu , quo a:qualcs propinqui, fed codcm pedagogo fibi tantum im; 

miti, atqjafpcro utcbatur, ut ab co familiaritcr audiuimus, cx liac 

fchola 5 millus Ticinum ad ius ciuilc pcrdifccndum , primo anno 

ita ingcnium ad uitia , illamq? fupra ca:tcra pcftilcntcm alcam de; 

flcxit, ut cum hofpitc decoqueret, òi iuris codicem in membranis 

fcriptum magno emptum predo fa'neratori tradere cogeretur. Ipfc' 

uero dcmum fordida in toga, capite tonfo , quod id tinca deformis 

obfideret, ridiculus uidcbatur j Sed mature', 8C peracerbc caftiga; 

tus , fe ipfum collegit, bonx'q? frugis perfonam, ncquaquam men; 

titus, tanta contentione in ftudiis difputationibusq; fe fe cxcrcuit, 

ut doctores ipfí , xqualis'q; iuuentus , cum adeo ccleriter , atq? fcli; 

citcr profeciil'c mirarentur . Exindc fuggcftu dignus, inftitutiones 

enarrauit,conccsiitqjdemum Patauium:Sed inde, quum fecunda 

fama profiteretur, cuocantc Ludouico Sfortia Ticinum rcuerfus 

eft . Ab eximia tum grauitatc , atqi facundia fummi oratoris laude 

fruebatur : nam optimis literis, ufq; ad pocticum decus inftructus, 

dicta , fcriptaq; lepidisfime condiebat, canoram uoceni, ualida la; 

tera, geftum oris exccllentem, ad fuggeftum aiferens , explicati dC 

perilluftris , folidi'q; dodloris nomen tuebatur 5 confultoribus pre; 

tiograuisuidcri poterat, nifi pecuniam acccptam fi caufa decidiflcntj 

liberali_paciionc,rccontinuorcdditurum profiteretur ;mcaudientc 

intcrrogatus à Ludouico gallorum Rege,cur nunquam duxiftct uxo 

rem, ut tc commendante inquit, lulius Pontifcx , ad purpureum 

galerum geftandum , me habilcm fciat. Audiueratenim honoris cau 

la eo die aurata in toga profitentem, Rex ipfc quinq; Cardinalibus, 

Sí centum proccribus fubfcllia implcntibus, quum Genua fubada, 

dc Lyguribus triumphaíTct.Ea cnim ledione dignitatem equeftrcm 

ob fpedatum in acie facinus dcmanu Regis traditam, accendenda: 

uirtutis ergo adpofteros manare difliniuit, Mortuus cftTicinii ual 

dc fenex, extruda nobili domo,emptis'qjin PiacentinoLatiílindiis: 

Suburbano autcm in templo Diui Pauli fepulchrum cum histitulis 

oftenditur, 

Qm iacct hoc hfpes tumuh^Qmi Summns Jafott, 

^ Ilk'nc Frixcí' mlkrc diues ouís f 

^ Clarior 


Clarior hic ilio longa c/l, Q^'najn orolMaymisp 

Bxccllcns iuris gloria Cafarei* 

Non fuit hoc qutf[uajn iuris conßltior alter p 

Qm extin^luin pojfct rcddere ius melius • 

Scd tamcn hoc fummi uctuit mens dia parentis^ 

Cufuribus cupicns ußue fauere fuis * 

Te audiit p ò nimium felix y qui iura legentem p 

Damnantem^ acri plurima iudicio p 

tamcn infclix p tua qui monimenta reuoluitp 

Et memori condit kéla yfouetî finu * 

Et 

quanqudm obloqueris plebs inuida pJolus lafon 

Mie legum nodos diîcilesßluit. 

mborum fic ftma omnem uulgata per orbem : 

Illc nitens belli laude ^fed ißetoga* 

CHR.ISTOPHORVS LONGOLIVS. 

CHRISTOPHOR.VS LongoliusMadinix Bdgicx 

faccrdotc Antiftitc gcnitus , 8C Lutctix in fcholis frugalitcr cdiica? 

tus, partis difdplinarum omnium pcramplis opibus, aureo Leonis 

prindpatu Romam ucnit;adeodisfimulataingenii profesfione , ut 

rubro pilco ,6Caftricíla penula fcmi germani militis habitum menti 

rctur,quippc cui mens eratauidc peregrinanti prifcx felicitatis mo 

numenta fpedare, fcrutari ingenia, Bibliothecas excutcre, atqjillud 

demum eruditx ccnfurx iudicium, quod fruftra alibi, quam fubRo 

mano Cedo quxritur ,certius, atqj liquidius adipifdjfcd intranti 

gymnaiìum,6C acute difputanti, non infulfi literarum profcflbrcs 

celeriter, OC comiter pcrfonam detraxcrunt, ita, ut mox honeftisfimi 

CiucsRomaniFlaminius,Tomarotius,8C Marius Caftdlanus alter? 

na hofpitiilibcralitatc intra penates rcceptum triennio alucrint,d

golíus totíu$aulx dementia pixmunitiis , duabns orationibus pus 

blicatís fe fe eo nomine dcfendens , iudicium populi fubterfugit, 

quod nequaquám malignitate animi 5 fed more fophiftarum,excrci 

tationisftudio materia; diffiejlis jac infolentis jideo'qjdamnata; fpei 

argumentum deíumpfiíTet, fcilicec, ut fodales eius temere' fufcrpti 

muneris , uel infdicem audaciam mirarentur , Tranfmitinde Pata? 

uium , his pra:fertim adionibus clantatem eonfecutus . Adhiditqj 

Pctro BcmbOj&moxReginaldo Polo Britanno, in quorum hodie 

facra purpura fummam pictatem,atq; dodrrinamueneramur.Indus 

contubernio , quum ingentibus uigiliis Libros aduerfus Lutherum 

difertc , 8C grauitcr incohatos claboraret,editis iam ad imitationcm 

Ciceronis Epiftolis, fcbre confumptus cft • Tumulum autcm , hoc 

carmine Bcmbus honcftauit • 

BEMBL 

Te iutienem rapuere Dea futaUa tientes 

Stamina y cum fcirent morituriim tempore nullo 

Longoli ytibiji canos y Je niumî dedijjent, 

AVR.EL1VS AVGVR.ELL VS. 

NON EST cur mircmur in pufillo corpore uiuacisfimi ho? 

minis AVRELIIAVGVRELLI pncaltum 'ingenium 

enituiífc . Fit cnim plcrunqj natura , ut innati fpiritus uis ipfa col; 

Icdior parux compaginis membra aptisiimc regat, & qudd mens 

tis cft ad cxcogitandum plcnius, atq; ualidius illuftrct. Is Arimini 

natus, uitam in litcris pcrdifcendo, doccndo'q; ad ocflogefimumtcr 

dum aaads annum, fclidtcrextendit ,Venetiis'qj imprimis habitus 

cft,multo dodlior purior,quam quifquam alius , qui Ladnis, 

graxis'qj Uteris, priuato quodam,offido,ac ob id quxftuoiiorcpro« 

fitcretur . Extant cius Odx plures, &pauca; Elegix Romana lim; 

plicitatc decantatx, fed iambico ucrfu à paucis hadcnus profpere 

tentato , uifús cft ad andqux laudis metam propiusaccesfiflc.No; 

uisíímc ridendus illc morbus ccrtxegeftatis,6C casfi laboris comes, 

curiofis ingcniis familiaris totum homunculum occupauit, mctalla 

& fuccos in abdidsfornacibus recoquctem, ut ex argentouiuo con? 

crctum , ÖC ductile argentum ad cudendam monetam cffictret, 

admirabilcm 


admirabilcm abditarum natura: rerum maíTam confiando, purum 

inde aurum crcaretur. Sed ea cura inani uoto fufccpta, ncquaquam 

magno damno ci ccsíit, quum ingenium ab irrita fpe ad faditan? 

da carmina uertcrctur,ut fallacis,8C irrifac artiscertitudinem,carmi 

num authoritate demonftrarct j quum ipfo confcicntia-pudorcina? 

nis artifcx proderctur : Scripfít cnim Chryfopaiam ad Leonem au? 

ri contcmptorcm , ut prodigc utenti ad alenda ingenia , fcftos'qj 8C 

plane Regios fumptus ,inexhaufta: opes , fine iniuria humani gene 

ris , abunde fuppctcrcnt. Edidit ctiam Geruntica, Petro Lipoma; 

no difcipulo dicata, quem hodie, Veroncnfcs, uirtutis merito, An? 

tiftitem uencrantur . Taruifii, ubi flamen erat, quum ad Forum 

in taberna Libraria, difputarct, apoplexia correptus , fubito interüt» 

Depida eil Tumulo effigies, cui hoc ipíc carmen fubfcripfcrat. 

IVSIl^S. 

KBL II ûgurcUi imago c/l^quam uidcs> 

l^ni uacantis literarum ferio 

Studia PCT" iocofo ydfpari cura tamcn : 

Moc ut ucgctior fc ficrct adferia : 

Ilio pUt iocofis utcrctur frmior » 

GVIDO POSTHVMVS, 

GVipO PpSTHVMVS Pifaurenfislepido,«co. 

mi,argutO(j ingenio poeta, quum Elegias, 6C uariis numcris cars 

mina faditarct,in aula Leonis confpicuus fuit. Patebat enim ea lis 

bcraliter, meridianis pra:fertim horis , quum Citharedi ccflarent, 

his omnibus, qui eruditx fuauitatis oblcdamenta ad ciendam hys 

laritatcm intulillent: Sed benigna Principis manufxpc donatumj, 

ÖC non infulfe ad honores afpirantcm Regius inuafit morbus , ex 

moribunda Patrix fede procul dubio conccptus . Medici fuaferunt, 

ut CapranicumfccederetSutriniagri uicum ,acris falubritate pers 

cclcbremjatqjita humanitate, ac indulgentia Herculis Rangoni 

Cardinalis, cuius opibus familiaritcr utebatur, eo dcuedus eft. Ves 

rum non multdpoft exufto,lenta fcbrc , totouifccre ,ucladhucius 

uenis , uim morbi, fati'qj fuftinere non potuit, in Êde Diui Franci 

fci tumulatum, poctx fodales his carminibus profecuti funt. 

L iii TIBALs 


I B ^ L D E I . 

'Poßhumus hic fi tus cß^ne diélum hoc nomine credos 

Jn lucem cxtinÜo quod patrc prodierit. 

XJortalcs ncque enim talem gcnucrc parcntes 

Ccdliopea fuit motcry^^pollo pater, 

JU^NI y J T ^ L J S , 

Qjwritc nunc alium Jûfc^quem femper ametis • 

Q^ uos femper atnet yVojlhumus occubuit. 

NICOLAVS LEONICENVS. 

NEMO pROFITENTIVM, MEDICORVM, 

NICOLAOLEONICENO Vicentinouerafalutaris 

fcientix dogmata purius, atqjnitidiusexplicauit: Nemo errores So 

phiftarum importuna garrulitate cunda focdantium , eloquentius, 

atqj ualidius confutauit : Nemo eo dcmum ad illuftrcm certioris 

peritiic fìdcm longius,atqj falubriusuitamproduxit. Primus enim 

grxca Galeni uolumina latine interpretando ftudioiìs perdifcenda 

demonftrauit, Imperitorumlatratibus, publicatis fumma eloqucn? 

tia commentariis occurrcrat, ut pote qui ab ineunte xtate, optimis 

literis deditus, ingentes opescapacis , K maxime' conftantis inge? 

nii ad illuftrandam mcdicinam contuliilct • Cibi enim', 6C uini ma? 

xime' abftinens , fomni'qj minimi prxfertim , ucro ueneris cótinen? 

tisiimus, ufqj adeo mollioris uitx uoluptates abdicauit,utpecunias, 

luxurie inftrumenta, necagnita quidem monetx notacontanneretj 

oblatum, 8¿ nulla deledum curacibum caperetj nec unquam dcfor 

tunaquereretur,qudd unam uiracutus ftudiorum laudcm refpice? 

ret 5 nec opportuna mediocris uitx fubfidia benignitate Ferrarien? 

(ium Principum Herculis , Alfonfi'qj filiifibi defutura profpiceret: 

Eum hercle' perfeclum ftoicum putaiTcs , nifi honefto ori liberalis 

liylaritas afiFuillct.Edidit eruditum, 6Cpcrelegantem Librum , qui 

Romanus Mcdicus Antifophifta infcribitur, quum antea de ordi? 

ne trium dodrinarum , SC de uirtute formatiua perutiles Libcllos 

publicallct j Dionis quoqj hiftoria, ÖC Luciani Dialogi, uernacula 

loquentes 


loqucntcs lingua,HcrculiLatinarum literarum imperito mire pías 

ciierunt, Perucnit ad nonagefimum annum integerrimis fcniibus , 

uegctac};memoria,nec incurua quidcm ccruice,quumeflct llatura; 

cellioris , Kilnc fcipione uenerabilis . quum egoaliquandocomitcr 

ab co pctcrem, ut ingenue profcrret, quonam arcano artis uteretur, 

ut tanto corporis, atq; animiuigore uitiafenedutis eluderet,uiui? 

dum inquit ingenium, perpetua, loui, uita: innocentia, iaiubre uc? 

id corpus, hylari frugalitatis prafidio facile tuemurj Tumulus eius 

in Atrio adis • 

M Y R T E L 

Cm' ticquc fat fuit :> ZD" terras euohicrc ^^ mdasy 

arcana tcncnt fumina p terra ^ mare j 

T)wn rerum cauffas late uelhgatp^ agra 

.Morborum reuocat corpora coiluuie : 

Nunc Lconicenus tegitur paruo aggcre terra : 

Cuius utramî mlatfuma per Hefperiam, 

PETR.VS POMPONATIVS, 

PETR.VS POMPONATIyS Mantuanus,inphi? 

lofophia prxceptor meus inter Peripatéticos illuftrcs primum fug? 

gcftus locum obtinuit: Enarrabat enim Ariftotelcm fimul, ac Auer? 

rorm fuaui, 6i prxclara uoce jElocutionc autcm emendata, leni 

quum proponcret juolubili, 6C concitata quum infringcret 5 porro' 

quum dift'iniret, atqjdccernerct,adco graui, fcdataq?, ut auditores 

in fubfelliis fcriptitando, explicaras fcntentias notis exciperent. At 

incoronis,confeiru'q?dod;orum,quum exercitatione perutili ad 

Prxtoriam porticum difputarctur , ita mirus euadebat, ut fxpcan? 

cipiti, cornuto Achillini enthymematecirciiuentus, fuperfufofas 

cetiarum fale aducrfarii impetum , cx illis gyris , SCmxandrisexpli 

catus eluderet. Eratpufillaadmodum , fed quadrata corporis flatus 

ra, capite nulla ex parte enormi, uel infulfo,utpotc oculis ad oms 

ncs animi habitus aptisfime paratis ,6¿ intcntis. Exorto bello Ves 

neto, poft Achillini mortem ,Bononix profeíTus eft j ubi cucullas 

íosfacerdotes contra fc in caput, fiC nominis famam uchemcntisfimc 

concitauitj 


concitauit 3 edito fcilicctnoluminc, quo animas poíl: corporis mor? 

tcmintcriturasjcx fcntcntia Ariftotelis probare nitcbatur , fecutus 

Aphrodifei placita, cuius dogmate adcorrumpendam iuuentutcm , 

dillolucndamq; Chriftianx uitxdifciplinam, nihil pcftilentiusindu? 

ci potuit: quanquàm in exemplodudum fuillbt^qui pariter fcriptis 

ailcntiretur, uir fandtisiimus, atq; doclisiimus Thomas Caietanus 

Cardinalis. Scripfit etiam dc fuo , fiide incantationum occulta po? 

tcftate . Scxageiimo autcm tertio xtatis anno, ftranguria oborta Bo 

nonix , Fato fundus eft : relatusq; indcMantuam , nobile fcpuh 

chrum, Hcrculis Gonsagx Cardinalis, erga ciucm, SC Magiftrum, 

liberali pietate promeruit. 

J ^ N I J ^ I T ^ L I S . 

En ciniituriim ing^cns globus ^ en Icgio omniuagantum p 

Q^s tu perpetua luce carer e ncgas. 

Mortuus y ut dijcas a'ternam has uiuere uitam ^ 

c^J ciñeres ululant Componiate tuos » 

ANDREAS MARO. 

NVLLIS OMNINO ccrtioribus lincis, nulloqj cxadio? 

re pennicillo ANDREW MARONIS ingenium depin 

xerim , quam fi eifdem utar coloribus, quibus illud , dum illc ui? 

uerctjdiligenter expresfimusin Dialogo noftro , quem in iCnaria 

ínfula,dum VrbsRoma á Cxfarianis,capto Pontificc uaftarctur, 

pcrfcripiimus . Interrogante enim Daualo, his ferme uerbis rcfpon 

di, quum dc uiris, firrainis xtate noftra florentibus , iucundifs 

fimo cenfurx ordine difputarctur, & non temere in mentionan An? 

drcx Maronis incidilTcmus.Is cratBrixianus, quanquam dimidiam 

patriam ab Euganeis, foro'qj lulio repcterct.Cupiebat cnim Dux gc 

nerofus cultor'q? Mufarum, Poetam inufitata uirtute prxditum c fu 

nefta clade urbis criperc • quod , ex me, ilium ter captum , crucia? 

tum'qjdiu, ac omnibus fortunis cxpoliatum, miferabili, ridendo'cp 

famcfcentisbaiuli.habitu in urbe plena funcribus mendicare didi? 

ciilct.Non cft inquam Daualx, cur tantopcrc,Ethrufcos Vates ad 

cxpeditx facundix laudem,arguta Cithara pcrfonantcsadmircmur, 

in cam cnimpcramanxuoluptatis confuctudinem ,raospatrius iU 

los 


los adduxít^ qiiodfacilcs ad ucniam aurcsdiccrc audcntibus plus 

rimum indulgcant,ita , ut ncc cos , ucl Icui fibilo notandos pus 

tcnt, qui ha:ntando , amilla cclcritatis laude , uel in diílona , ucl 

iu difpari fyllaba pcccauerint. Vere fiquidem admirari , SC plaus 

dentis clamorcm attollere iuuat, fi nouum Maroncm audiamus . 

Is cnim cum fumma eruditorum admiratione ex tempore ad quam 

iuíTciis quxftioncm , Latinos ucrfus, uariis modis, 6C numcris funs 

derc confucuit. Audax profedo negotium , ac munus impudens 

ti.c, uel temeritatis plenum, nifi id á natura Ímpetu propc Dis 

uino , mira felicitas fequeretur . Fidibus , Sí cantu Mufas cuos 

eat, SC quum fcmel coniedam in números mcntcm , alacriore 

fpiritu inflauerit, tanta ui in torrcntis morem citatus fertur j ut 

fortuita , se fubitariis tradibus duda, multum ante prouifa , SC 

meditata carmina uidcantur . Cancnti dcfixi exardcnt oculi, fu» 

dores manant, frontis uenx contumcfcunt, SC quod mirum eff, 

erudita: aures , tanquám aliena: , SC intentx , omnem impetum 

proflucntium numerorum , cxadisfima ratione modcrantur » Exs 

ceptuseft fccundisfinio plaufu,ac idcirco i Leone reprxfentatac 

facultatis nomine, facerdotio donatus « quum poft celebre cons 

uiuium , cui Rûm Legati, Senatorcsq; adcrant,de fufcipicns 

doHicro bello diccre iuiTus iucunda figurarum uarictate decans 

tauit, orfus hoc nobili carmine . I N F E L I X Europa diu 

quaffata tumultu Bellorum . Tum enim Sclymus Turcarum 

Imperator, Campfone, SC Tomumbeio ultimis ^gypti Regis 

bus , una , atque altera acie deuidis , ac intcrfedis , magnum 

Europx , intcftino bello deflagranti terrorem inmlerat. Periit, 

amisfis Poématibus infelix Maro in uili caupona ad Scrofam 

lapideam , Campi Martii ab omnibus delcrtus , quinquagefis 

motertio xtatis annoj quum c' Tyburc, quo pcrfijgcrat,uagan5 

tibus etiam ibi Barbaris, in peftilentem urbem , urgente fato res 

diiíTet • 

M Y R T E L 

'Poóûdm ßctmäum publica ahßulit clades • 

Maronemy^ urna caruit infelix ^catnpis 

Qi^ficus Elyßis p nec inuentusMtßs » 

M PHocbus 


"Phoebus furoris nain ininillcrillius ^ 

Quo carmen edere mclytum Maro fueraty 

Inter Sybillas rapuit ^ a:tcrnum ut uiuat. 

ANDREAS MATTHiEVS 

Aq^VAVIVlVS* 

NEMO EX his qui illuftribus orti familiis jctatc noftra cla? 

rucrunt ,quum peculiari bellica laude ducerentur ANDREA 

MATTHÔ AQ^VAVIVIO ad PrxcutinosHa? 

drianoruai Regulo fe luculentius opumis difciplinis cxornauit 5 uti 

pra;clarc conflac cx eo Libro nobili pariter, ac erudito, qui Encyclo? 

p.rdia infcribitur , di de morali uirtute Plutarchi plenior libcr fubti 

li, copiofo commentario periimilis oftendit • Hic hcros antiqua: 

uirtuiis , uti cafus tulit, bis bello, prxlio'q« aduerfo, Siuulneribus 

honeftisfime fufccptis captus, forti animo tetri carceriscalamitatem, 

ftudiorum folatio , ita leniuit, ut ad cam exculti ingenii frugcm , 

quic ab impotenti fortuna eripi non potcft 5 gcncvoJii meditationc 

peruencrit • Scd quum eum uidor Confaluus cum rcliquis capti? 

uis in Triumpho duccndum in Hifpaniam mitteret 5 Rex Perdi? 

liandusprudentix, 8C Lcnitatis nomine maxitpc clnrus, Libertati, 

priftinx'qjfortunx reftituit. Tanto itaqj ufus benefìcio peruiginti? 

quattuor annos egit iucundo in otio uitam dicatam Mufis adeo 

Jfplendide, di uigilanter j ut ad idem literarum honeftisfimum de? 

cus Belifarium Fratrcm Ncrctinorum Regulum a:mulantcr inuita 

rct, qucip dc Vcnationc, Si de iingularisccrtaminis prpupcationc 

fcripfiilc uidemus • Cxtcrum uir tantus,quum Neapolitanospro? 

ceres, candore ,inñocentia, Liberalitate facile fuperaret. Vifus 

cft parum acc'uratus , SCdiligens in tuenda rei familiaris dignitate, 

quum in ultimo uita: ad:u prxaltus animus contcmptor opum in? 

ftituLx Liberalitatis neruos inconditis fumptibus incidiflct. Fato 

fundus eft ad Conuerfanum Bario fìnitimum, feptuageiìmofecun? 

do a;tatis anno, quum Lotrcchii Galli iñfelicibus armis, Apulia 

quatcretur • 


MAR?

MARCELLI-PU-LONII R O M A N I . 

Non minus externum cx (¡uiuiuo habet Madria nomcn p 

Nobilis immcnjo ^ (¡uatn dcdit ipfa Jylari. 

K^ddc afreto ftus cjl ft per o (piod terminus : illi 

Ncc Limes tcllus ulla ^ ncc unda datur . 

Nam Mifis ubi bonos y martiijji j toga:^ manebit p 

Et lucebit ubi fol p«-^pUuiuus crit. 

PETRVS GRAVINA. 

NATVS est PETRVS GRAVINA Catinx 

in Sicilia,fcd ipfc primamdomus origincm a' Capua rcpctcbatjNa 

tura ci adniodum indulgcntcr , prartcr cxccllcntis ingenii uim,fum? 

mam etiam procero corpori, 6C ucnufto tribuit dignitatem, firmita? 

te imprimis , SC agilitare quadam fingulari, quum in ludo pik ufqj 

ad admirationem , SC gladiatoria arte, cqueftribus'qj armis ad milis 

tarem laudem cxcrccrctur,nataret'qjfxpisfimc ad incrcdibilem uris 

nandipaticntiam, quibus agitationibus ita firmauit corpus, utnuls 

la paulo fxuiorc tcntatus ualctudine ad cxtrcmam propc fcncdu? 

tcm , integro, 6C plane iuucnili uigore pcrucncrit, utcbaturparcio? 

rc mcnfa , fed ca fcmpcr nitida, uinum á uefeuo , furrentoqj in ho? 

nore erat j fed fcmpcr fobric , 8C moderate pcrpotanti • Vitx gcnus 

adamauit quictum, cundis folutum curis, 6C litibus , hilari'q; im? 

primis, 8í tenera ftudioforum adolcfccntiumfamiliaritatcgaudcbatj 

ingenio enim erat aperto liberali, pcrblando, cultu corporis nitido, 

& fumptuofo ,quum undulata toga utcretur, SC fcrico latiorc uillo? 

fo pilco argcntcam comammorofcpcrornarct. quum in Aragonia 

aula ucrfaretur,cmanarcntqj ab co ucrficuli ex nobili fcmpcr occas 

fionc , argute', Icpide'qj pcrfcripti 5 Pontano carus effe cocpit, qui 

erat ingcniorum ccnfor longc grauisfimus , id'qj Diuinis operibus 

ad immortalcm amici laudem benigne tcftatus eil j Spedata de? 

mum eius uirtuti cxtcrnus Mecocnas adfulfit Magnus Confai? 

uus ,qui ipfius uicn:orias,6C tropha:a gallica heroico cclcbrantem 

in templo máximo Ncapoli facerdotii honorc nobilitauit : Sed 

Conííiluo in Hifpaniam abduclo ,quod Regi in fufpicioncm afj 

feclati Regni ueniííct, Profpcro Columna adhefit. In pangendis 

M i i Elcgis, 


Elegís , tenero qucdam Icpcre , fibí genium refpondere fatebatur: 

Sed in Icribcndc Epigrammate uni ei baud dubio palmam tribue; 

bat Actius Syncerus 3 qui parens , 6C amarulcntus in alieni ope 

ris cenfura Laudator cíTc ccnfueuiiVct. Heroica pocmatapcriiílc tum 

ferunt, nifi iampridem a nobis levitata compareant, quum Ca:fa5 

riam á Gallis Neapoli obfesfi , tanquam non in fccia urbe ,diuina, 

ac humana omnia conturbarent, ita, ut non mirctur quifpiam, tam 

paucis qux extant ingenii monumentis ,prxclari poctx famam con 

ftitilVcxnam 6C multa ipfe lugentibus amicis fponte' deleuit, ueluti 

ftrepcntibus armis, fxculum indignatus , aut iratus Mufis 3 qudd 

cxtcrni duces conccptx fpei minus liberaliter arrifiilcnt. Seddifpa? 

ri iudicii forte id poema propc amiífum queruluslugebat3 quo Surs 

rentini otiidclidas clegandsfimc depinxcrat. Scd ScipionisCapys 

cii Pietas digniim egregio ^ nobili'qj poeta, colligcndi difperfa flC pus 

blicandi officium prxilitit,ut pene'intercepta amico poctx uita reds 

deretur.Non carebat quoq; compofiti Oratoris nomine, quanquam 

dum publice oraretuna adionis laude contcntus effe uidcrctur.Dcs 

cesfit feptuagcfimoquarto xtads anno,adConcham oppidum Sis 

dicini agri, quum ci in umbra mcridianti, Caftanex echinus dbix 

furam Icuisfime pupugiiTct : temere cnim fcalpcndo enatum cft ulcus 

acccrfita Ixtalifcbricula: Adeo cnimfubtilcs mortis caufas fata inucs 

niunt, quum ex decreto urgent. 

I ^ N I J ^ I T ^ L I S . 

Hatte tili pro tmnuìi lattiis TîtaUs hottore 

Ramofatn Latirum Magne Grauitta dieat. 

Mie ubi odorata manes recjtdefcere in umbra 

Floribus in mediis y CT iuuet cße tuos : 

Jila y JSfotis quoties rami (¡uaäentur y er Euris', 

Terßrepet in Laudes Sanäe Poèta tuas » 

P O M P O N I V S G A V R I C V S . 


admiiamur} 8C Pomponíum non íncclcbrcm Poctam, ualidaq^ ín 

uarias artes , ardentis ingenii facunditate mirabilem, nifi inftabilí 

genio abdudiis, dum feruidc tranícurrit,ac fcdatur operumnoui 

tatcm, incundis, nufquám accuratus, SCdiligcnsfimiarprudcntix 

dignitatemamifiíTet. Is Grxcorum Poctarum uitas, Petri Criniti 

xmulatione, qui de Latinis Librum xdiderat, Latine perrcripfitjat

ípíli Roma fcucra: auris indicio fupcrba j ncc unquam inconfcíTo 

pudore poctis adulatrix . quod lepida, 8C íiilfis finibus, aculcata car 

mina faditarct ,Elocutioni tamen cafía puritas , ac in numero fa:? 

pe duro Icnitas dcfuit5 qualis in Catullo pnttencro poeta confpicis 

tur,quum ingcniofc mordaci,6C impuro Martiali, periimilis efle 

jnallct ,6C una pra:fcrtim peracutx , circunducflaiq; fentcntia: gloria 

duccrctur. Sed mifcuiflcutrumq; gcnustum iuuit,quum paucoru 

ucrfuum fpcdanda poftcris Elogia Prifcis Romana: uirtutis heroi? 

bus , tanquam mancntibus corum ftatuis infcripiiflct. Nemo aus 

tem eo fimplicitate, ac innoccntia uita:mclior3Nemo urbana comi? 

tate iucundior exiftimari potuit 5 nifi Columna; familia; alumnus in 

gratiam Pompeii Cardinalis, dementis Pontificis fomam intcms 

pcrantisfimc laccraiTct. Sed Clemens fe ipfo, SC toto deniquc des 

fumpto nomine maior, ÖC auguftior, reo Maieftatis, captoqj ad 

fupplicium facile pcpercit, preclara C. Cxfaris imitationequi Cas 

tulliani dentis a:tcrnum uirus,6Cliuidam libertatem generofadisfis 

mulatione contempferat. Pcriit pcftilenti correptus morbo , quo 

cladem urbis , fortuna nec innumcris faturata funeribus adcumus 

larat, quumobfeíro,capto'q; Pontifice,Pompeius ipfe, diuerfoins 

genii habitu inimici calamitate Ixtarctur, SC mentis patria: cafum 

inani paniitentia deploraret. Tumulatus eft iuxta Naumachiam 

campi Martii Laurcntiano in templo:quodolim'Lucinx dicatum 

fucrat. Et Blofius Palladius fodalis,qudd funcris honore caruififet, 

hoc pic infcripto carmine, tumulum ípeélantium oculis adlachrys 

mas indicauit • 

BLO SII -p^L LU'DII, 

Comcitfis Caßttoua p dum priores 

Et Duces canity (O' canit poetas 

y^c longamßl)i gloriam parauit, 

Pra-curtís 

BALTHASAR CASTELLIO. 

HIC EST ILLE BALTHASAR CASTELLIO 

Mantux natus, ingenii laude, Maroni Ciui fuo plane fecundus, 

qui adexadam principalis Auk normam,militari, ciuili'9 muncs 

rc uirum 


cuiriim elegantem inftituít 5 pariq? difciplina illuílrem foc'minatì, 

dcfcriptis Lciílisíimorum morum finibusefi'ingit, quo opereiucun? 

disfuiio giu'cx , Latinxqj facultatis peramccnos flores dccerpfiflcui 

dgciir 5.iit in uniim uolumen nobilioris uitxprarcepta, obledlamens 

ta'q] honcftisfimi otii conferrcntur , piacere fiquidem magna; Fortii 

nx uiris, ut Ixpc literarum expcrtibus , ipfis'qj prxfertim fccminis 

niagnopci c cupiebat; ob id'qj maluit uernacula quam Latina Lingua 

"ylum bthrufca molliorcmcxercuiirc 3 fcilicct, ut imperiti ex antis 

quis arguta manu Rirrepta, tranflataq; fcitisfimc non agnofccnte^, 

ea omnia tanquam noua mirarentur. Scripfit ÖC Latinas Elcgias, 

grandi Heroico Cleopatram , fed paucis admodum Ethrufcis 

Ryclimis , quum amatorii dolorisfinem fuperba comparatione de? 

fpcrarct, nobilis poctx,famam tuliife iudicatur In figo autcm, 

toga'qj pariter habili ingenió , & gencrofo quidem ore pacis,belliqj 

muncribus intcrfuit, obiuù'q; fùbitarias Lcgationrs ád Reges, atq; 

Pontifices,quummomenta grauisfimarum rerum, non modo prx? 

ftantis animi fidem, fed cxpcditi corporis diligentiam, ccleritatemqj 

requirerent. Nouisfimc annis prouecftum, icd mcdicamentis,occul 

tata canitie ,6Cmultiscultusmunditiis,iuuentx decus afl'cdantem, 

quum cruditac artes incoiugcrcht, Qcmens ad Carolum Qiiintíí, 

inHiípaniammifit3 ei, non dubio honorc purpurx dcftinato , nifi 

Fortuna Romanx urbi immane excidium ftruens utriùfq; uota fc? 

fellillct. Corruitcnim moxRoma ,Cxil\rianorum Ducum,fimus 

latis indutiis prpdita, uideri'q; potuit Gaftcllio in care non fatis dis 

iigcntem, aut certe parum fcliccmoperam prxftitiiTc, quum delas 

tum fibi in ca lugubri cladeEpifcopatum Abulcnfcm,muñereCxs 

faris acccpiiftt ; Verum ea dignitatc diu perfrui, liei uberiorem expe 

¿lare non licuit ; Sublatus eft cniin, occulta fcbre, quum uix quins 

quagcfimumfextum attigiflct annum , ad.Mantuam in Carpcntas 

nis\ Funeri eius Aulx proceres officium prarftitcre: neccum Chii 

rómantès Ariolus fcfcllit,qui ex dextrx uolx Hneis, eum dignitatc 

audum Mantux j fed nequaquám in Hifpania moriturum prxdis 

xcrat• 

I W N I TÎTWLIS* 

Qi^ST^LIÖNEyM adTuftmím dum Hißattia tota 

Co«Mcwí;»Cr fatäo iußaparat atteri: 


Säpiaäum mattes refiruttt dixijfe fecuttdum 

Hic doäa amifit Mantua Virgilium • 

M ^ R C I ^ n t o n i i FL^^MINIL 

Si truculettta ferox irrutttpis itt agmitta ^ Marte 

Diceris ittuiäo Ca/ialiotic fatus 5 

t tttolli citbara ß cottdis amabile carinen ^ 

Caßalia natus diceris effe Dea » 

EIVSDEM* 

Hórrida terribilis cum traäas arma ? Maronis 

Ca/lalione tui car mitte digna facis : 

Idem cum molli uacuus rcquicßis in tmtbra 

Caßalia ?a:terno digna Marone canis * 

ANDREAS NAVGERIVS. 

ANDREAS NAVGERIVS Patritiiordinis,Sabcl. 

lieo Vcnctiis profitcntc , Latinas literas , graccas autcm a Marco 

Mufuro Cretenfc Patauii haufit 5 Scd in Latinis. dq|c¿hi,ac obfcrs 

uatione pra:ccptore diligentior , illum, quem fiipcrior a:tas in falu? 

bri, atcp afpcraftyli nouitate delegata contcmpfcrat^candorem ans 

tiqux puritatis aíTccutuseftiut funcbribus Liuiani Ducis, & Prins 

cipis Laurcdani laudationibus apparct. Propofito quidcm Ciceros 

ne ad imitandum , quem Politianus ,3C Hermolaus faftidiíTc uides 

bantur, utpotc qui omnis cruditionis exundante copia inftrudi, 

aliquid in ftylo proprium ,quod peculiarem ,cx ccrta nota mentis 

cffigicm rcferret, ex natura genio cfifinxiflcnobilius putarint,quá 

fcruili imitationc cnataad nouam frugem ingenia diftorfiíTc. Mas 

gno tum quidem probro erat dodlis ,ridcndis pares fimiis uideri. 

Eodem quoqj praftanti iudicio , quum Epigrammata Icpidisfimc 

fcribcrct,nonfalfis,aculeatis9 finibus,fcd tenera ilia,ÖC pradulci 

prifcafuauitate claudcbat 5 adeo Martialifeuerus4ioftis,ut quotans 

nis ftato , dicMufis dicato , multa cius uolumina, tanquam impus 

ra , cum execratione Vulcano dicarentur » Ncc minore felicitate 


Ethrufcos

Etlirufcos números attigit : Sed in Liuiani contubernio caftra ics 

cutus ftudiorum diligcntiam remiiit, 8C falubri quidem remedio , 

quum ingenium bilis atra ueterum Lucubrationum Vigiliis acccrfis 

ta baud Icuitcr afiflixinTct . Propterca fcribcndx Venctx hiftoria: 

munus á Senatu dcmandatum , acccptoqj liberali ftipcndio fufccs 

ptum pra:ftarc non potuit, quanquam non defmt j qui cum in ipfo 

ftatim limine fclicitcr exordicntem , rcligiofi opcris grauitate deters 

ritum cxiftimcnt, quum infinita curiofitatc , fummo'qj labore , 

pertinaci memoria tantarum rerum notitia paranda uidcrctur.Vc? 

rum in ea cogitatione, ut Rcipublicx opcram prxftaret á Scnatu 

ad Carolum Ca;farem inHifpaniam milfusinfauftam Lcgationcm 

fufcepit, quum in id tcmpus incidiflct ,quo Italia: Principes,fcrui? 

tutis metu ad arma conftcrnati, aífedanti dominatum Italia:, Ca:s 

fari rcftitilfcnt j Secunda autem fufccpta Lcgationc, quum cxitiali 

fcftinationc,mutatis ad celeritatcm iumcntis in Galliam percurrif? 

fet ,uix dum falutato RegcBlefio in oppido ad Ligcrim fcbrecors 

reptus interiit, quadragefimo fcptimo a;tatis anno, omni'qj cum fus 

ncris honore , Rex Mufarum amicisfimus ncc fine ludu profecus 

tus cft. 

M ^ R C I ^ N T O N I I F L ^ M I N I L 

"NK^ y^GBKl uc ([tiis tibi ccrtctpttcuc laborct 

In caßim phiudcs iX:(¡ttipararc tuasj 

Sine Epigramma fads iim¿Io pede p fine fokto 

Dcßes IVlagnanimum fuñera acerba uirum* 

JOANNES MARIVS CATANiEVS. 

lOANNES MARIVS CATAN^VS Nos 

uaricnfis, Mcrula:, Demetriiqj difcipulus , quum iuftas ex utras 

que lingua facultates comparailet. C. P L I N11 Ca:cilii fes 

cundi Epiftolas , erudito commentario interprctatus eft : colics 

¿la'q; inde non mediocris eruditionis fima , Romam fe cons 

tulit in domdquc Bcndinelli Sauli Cardinalis , cui ab Epiftos 

lis opcram prxftabat . Tres Luciani Dialogos diucrfi raradcs 

íis in Latinum uertit, pra;tencro fcilicct AMORES, uel 

N parum 


parum púdicos j iucundo Lapitlias , graui ucro', illum dc Legis: 

bus confcribcndx Hiftorire , tanqu;im in ufum fufccpti a me ,ciiis 

muneris louio nomini dicamm,ex ccnfuraquidem ScipionisCar? 

thcromachi, quum ille in Acadcmiam nomen darct , magnopcrc' 

laudatos . Dcfcripfit dcmum carmine Genuam in Heri gratiam , 

atque inde poefis amore iam piane fenex corrcptns cft 3 fera di pa? 

rum ideo felici libidine , quum Mufas nunquàm tcntatis numcris 

in iuuenta lacesfiiret 3 Itaque Gotifredi Bolionis fìcruni bellum fub 

titulo Solymidos, quo potuit ore dccantatum cft 3 in quo poema 

te non morofus, 6C xquus leclor, argumcnti pietatem, SC quidam 

fchemata iucundx nouitatis admirabitur, fi carmina, tanquam fa? 

lcbrofa,8C diftortis numeris luxata probare noluerit. Id opus au? 

thor , quum alieni ingenii indicium fubiturus , ad Bcmbum , me 

pra;fentc detuliiret3 Ledo ftatim titulo^ Bembus hylari comitate, 

nunquam Catanxe putaiTcm inquit, tcalioqui uirum de utraque 

Lingua optimc mcritum , hac ipfa , qua nos gaudemus carminum 

facúltate ualuiílc , quum nihil omnino,ad quod Mufa: dulccs ar? 

rideant, in feuero , SC militari uultu tuoprorlus emineat 3quoucrs 

bo illc pcrftriclus , argute rclponditjErgo ncc tu Bcmbe fatispc? 

ritus Pliifiognomus uideri potes, quum te Phiiomufi poctx gratia 

tua florentis à dcdolatis ruditer maxillis , Si rcpando nafo , enor? 

mis uultus omnino dcccpcritjquo rcfponfo , omnibus cxortus cft 

plenior cachinnus } quod Philomufus poeta , utiquc non infuauis. 

Si Lyriftes Bembo fodalis , e patria Pifauro Vcipillom'sfcnis Bu; 

xcam ficiem refcrret. Nondum autem , perfecto pocmate , rediit 

ad pcdeftrem orationcm , non obfcurc ipfa fpc concepta: laudis 

dcftitutus : pcrfcripiicqjduoscxacìx eruditionis Diálogos de pote? 

ftatc,6¿ curfu folis , ac Lunx 3deLudis Romanis: fed ingrucn? 

tc fatali morbo, abfolui nequiuerunt. Periit in urbe, quum abcf? 

fct Clemens , Carolo Ca;fari Romani Imperii infignia Bononia: 

traditurus . Ideo , calata morte , qudd ita impetrandis faccrdotiis 

ex mora caucretur, ut fepulchri, SC funcris honore caruerit, quum 

ob Academias ad uetulonias aquas feccsfiíTe crederetur • 

M Y R T E L 

Vide uiator ^ quanta iaélura occulti 

Eßctßpulchri yUi ingcni ßi claris 


Peren?

Pcrcmiorihusî monimcntis tc¿ltis ^ 

indirne ubique uiucrct Catattivus* 

lACOBVS SANAZARIVS. 

lACOBVS SANAZ ARI VS Equcftris ordinis poe. 

Ncapoli natus ,atqj cducatus ,quum pra:clai um forcundi, atqj 

felicis ingcnii fpccinicndarct,repudiatoauito^gcntilitio'qj nomine, 

ACTIVS SYNCERVS appellati uoluit , adhortante 

Pontano , qui louiani cognomen , amicorumimitationedefumpre? 

rat: Sed origo uetuftx ftirpisc Sando Nazario, Laumelliniagri, 

oppido , inter Padum , di Ticinum non ignobili, undc maiores 

aducnerant, non obfcurc petebatur. Floruit amicitia Federici Re? 

gis rcncfcentc Pontani gratia : qui Aragonum nomen uchcmcntcr 

offenderat, quum ueluti perlbnx oblitus, Vidorem Carolum in? 

uidioiii, uelintempcftiua Oratione publicc laudaifet. Pcrmanfit 

in ca belli procella in officio Adius, Redcuntiqj Ferdinando iunio 

ri armatus inter fideles ciucs operam prxftitit« Vndc ci confpicuus 

in aula gratix locus . Scd infeftius demum urgente Fortuna,quum 

Federicus Regno pelleretur j conftanti ftudio,atqi integra fide, cum 

cxulem in ulteriorcm Galliam fecutus cftj qua gratisfimi animi te? 

ftifìcatione fingularcm laudem promeruiílc, uel cius inimici indica? 

bant. Scripfit, tanquam ambi dexter, Ethrufca fimul, atq? Latina 

carmina , pari lepore, faleqj,arridentibus utrinque Mufis , quum 

multo felle odii fubamarus prxpilata iacula iambis intorqucrctjaut 

amorum fuorum dulccdine refolutus tenerrime lafciuirct. Graui 

autcm , dL facro poematc ,De Partu Virginis, uiginci annorum li? 

ina perpolito,fummum decus fruftra expcdalfcuideripotuitjquum 

illx qux iuueni cxcidcrant, Pifcatorixeclogx publico exccptx plau? 

fu rcliquorum operum famam opprelVerint j ita, ut cam publi; 

ci tanquam iniqui iudicii qucrelam , aperto cum pudore, ncc ta? 

men fine tacita uoluptate deuoraret , Vixit annos fcptuiginta? 

duos , peramoeno , uirenti'q; femper ingenio , accuratoqj ,8C 

plane iuuenili cultu inter amatorias obledationes 3 nunquam non 

fcftiuus , dC hylaris,cx dolorcautem indignantis animi fupremum 

concepit morbum, qudd Philibertus AurantiusDux Cxfaris Mrr? 

gillinx uillxfux delitias temcrc>xcifa turre dcformallct,ea ad Pau; 

N i i filypi 


filypî radiccs confpicítiir • Sed Aurantîo demum acîe intcrfcdo, 

quum hora fatalis adueniict, audito cius intcritu fe fe in cubitum 

erigens, excedam , inquit, c uita hoc meo non inani uoto latus , 

poftquam Barbarus Muilirum hoftis ultore Marte , immanisinius 

rix pccnas pcrfoluit, Sepultus cft iuxta uillam Mcrgillinam in tem 

pio Deiparx uirgini ab fe dedicato. Marmoreo autcm Tumulo 

Bcmbus hoc carmen infcripfit • 

BBMBL 

Di^ Sacro einer i ßorcs : hic illc Maroni 

Synccrus p Mtißtp proximus p ut Tumulo. 

MWRCIU'NTONII F L ^ M I N I L 

Q^ntum Virgilio dcbcbit Sylua Maroni p 

Et pa/lor idonee Mufa Maronis erit, 

Tantum peni: tibi debcnt pißator p CT aäa 

^éh diuino proximc Virgiìio . 

IOANNES MANARDVS. 

IOANNESMANARDVS Fcrraricniis in Panno, 

nia Vladillao Rege,mcdcndi artcm cxcrcuit jcandcmqj demum in 

gymnafio Ferrarix profciTus Epiftolarum Librum edidit j quo ma« 

gna mcdcntibus,6Cpharmacopolis utilitas paratur jquum terrafru 

gibus , indicisqj prxfcrtim in Medicinx ufum adoptaris , obfoleto 

antiquo nomine , 6¿ incerta uirium potcftatc,pcrobfcuris cruditam 

claritatcm attùlcrit. Duxit autem uxorcm piane fcncx , 6C articus 

lorum dolore diftortus, abatate , formaq? florcntis iuucnis toro dis 

gnam adeo leui iudicio, latali quidem intemperantia ,ut matus 

rando funeri fuo ^ aliquantd prolis, quam uita cupidior ab ami* 

eis ccnferetur • 


PEs

PETRI Cl^RSII. 

Dum Mamirdc Vigil cum prole Coronidis cjfcs ^ 

Vidißi uitiim perpetua/n ejfe tuoJtt. 

U^t dum formofa cum Pallado coniuge dormís p 

Scnßjli mortem cur uns adejje fenex. 

J~iic nunc dar è iaces:,^ quem Podalirion ejfc 

Vidimus yiumofum fiißiilit ipßi Venus, 

CAMILLVS q_VER.NVS ARCHIPOETA. 

CAMILLVSQ^VERNVSc MonopoH, Leonis 

fama cxcitus , quum non dubiis unquam prxmiis , Poetas in ho? 

nore eíTe didiciílct in Vrbem uenit , Lyram fecum afferens , ad 

quam fux Alexiados fupra uigintimillia uerfuum dccantaret. Arri? 

fere ci ftatim Academia: fodales,qudd Appulo prarpingui uultu ala? 

ecr , & prolixe comatus , omnino dignus fefta laurea uideretur • 

Itaq; folenni exceptum epulo in Ínfula Tyberis ^fculapio dicata , 

potantcmqj fxpe' ingcnri patera, fiC totius ingenii opes, pulfata Ly? 

ra proferentem , nouo ferti genere coronaruntj id erat ex pampino, 

Brasííca , Lauro eleganter intextum ,íic, ut tam fal'fc , quam le? 

pide, eius tcmulcntia,Brasfica: remedio cohibenda notaretur j 6: 

ipfc publico confcnfu Archipoetxcognomen,manantibuspra:gau 

dio Lachrymis la:tus accipcret, falutaretur'qj itidem cum plaufu, 

hoc repetito ílepc carmine • 

Salue Brasßcea uir ens corona > 

Et Lauro ^"^R CHIP O E T ^ pampino^ 

Dignus Principis auribus Leonis : 

Nccmultdpoft tanto cognominc pcrcelebrisprodudusad Leoneni 

infinita carmina in torrentis morem, rotundo ore decantauitj fuit'q; 

diu inter inftrumenta erudita; uoluptatis longc gratisfimus, quum 

eccnantc Leone, porredis dc manu femefìs obfoniis , ftans in fe? 

neftra uefccrctur, 8¿ de principis lagena perpotando, fubitariacar 

mina faditaret j ea demum lege, utpra:fcripto argumento bina fai? 

tem carmina ad menfam , tributi nomine foluerentur, & in pocnam 

ftcrili uel inepto longc dilutisfime" foret perbibendum. Ab hacau? 

tem opulenta, hylari'q} fagina, uehcmcntcm incidit in podagram j 

N iii iic. 


fíe,ut bcllísfimc ad riTum cucnci it, quutn de fccancrciuíTus in hunc 

CA-amctrum crupiílct, 

rchipoctd fdcit ucrfus pro mille poetis, 

se dcinum ha:íitaret, inexpedatus Princeps hoc pentametro per ars 

gute rcfpondcritj 

ßt pro mille aliis rchipoeta Libit. 

Tum uero aftantibus obortus cft rifus: Si demum multo maximus, 

quum Qiicrnus ftupens Si interritus , hoc tertium non incptc cars 

men induxiílct, 

"Por rige p quod fuciat m 

Id'qj Leo repente mutuatus a Virgilio fubdiderit 

Hoc ctiam ciicruat debilitatici pedes. 

Mortuo autcm Lconc,profligatisqj poetis ,NeapoL'mrediitj ibiqj 

demum , quum gallica arma pcrftrepcrcnt , Si uti ipfc in mifcriis 

perurbanc dicebat pro uno benigno Leone, in multos fcros Lupos 

incidiflct .Opprcflus utraqj pra:dum: cgcftatis, Si infanabilis mors 

bi miferia in publica hofpitali domo,uita: fìncminucnitjquum ins 

dignatus fortuna* accrbitatcm, pra: dolore, ucntrcmfibi,acintima 

uifcera forfice pcrfoderit » 

I ^ N I IÎT^LIS* 

Laurus, Bra fica ^ Pampimis Corottam 

Contextúe Jimul ^ bine pares in unatn 

Dcßcnt intcritum fui poeta: : 

Quinimmo rcbipoctx ? CT* bine Lagena: ^ 

Scyplmli cyatbipt^mpbora pl^rcci^ 

Qwruntur Icpiduin fuum patronum ^ 

Pro dulci y modo ^ Crético ^CT Pbalcrno 

Exhaiirirc acidasßygis Lacunas p 

Et flics pcriißc Qmrnianosp 

Dum uitic pJiii:,prodigus molcßa: 

Fodit uifcerafòrfce p ò feuerum 

Islo/Jri tcmporis appukm Catonem* 


ALBER,

ALBER.TVS PIVS CARPENSIS, 

L VB ET hoc loco fub illuftri fcilicct imagine Alberti Pii in? 

ter cxcmpla fortuna: humanis confiliis maligne ÔC petulantcr illu? 

dentis , eius uiri grauisfimi, genus , opes, ingcnium , mores , ftu? 

diaq; reterre, ut uel hinc mortales inani rerum peritix pcrfiiafione 

fubnixi ,fortunam omni prudcntia fuperiorcm intclligant. Is anti? 

quisfima ftirpc ortus á maioribus per manus traditum quum ante 

duccntos annos Mutinx impcraflct ,in campis Nacris , Carpum 

nobile oppidum poflcditj optimisqj litcris, generofis'qj moribus ani 

mum pariter, 6¿ corpus excoluit. Erat cnim aproccra,dcccntiqjfta? 

tura ad arma neruis ,6ífpiritu ualidus,ac habilisj maximarumau? 

tcm rerum negotiis, 6C litcris prxaltum,ôC incomparabile ingcnium 

attulerat. Nihil cnim uel prxftantisdodrinx, uel folertisinduftrix, 

uel recondita artis ,ardcns eius ingcnium,fcmperq?uiuidum,Ôi ma 

ximc efficax iubtcrfugit . Erat cnim celeri captu expedita rationc 

tenaci'qj memoria ftupcndus, eloquentia porro tanta , ut in omni 

congreíTu, dC difputatione, quum dc arduis confulerctur, OC odio 

amarus, 6C amore prxdulcis, tranquillitatc Icnis , atqj fcdatus , 8C 

uchcmentia concitatus, atq; flilmineus , quo uellet principum ani? 

mos impcllcrctj ÔC fummus bello , òi pace confultor , K mirabilis 

occafionuminuentor , ÔC artifex ccnfcrctur. QjLiattuor fummis Rc 

gibus , di totidcm maximis Pontifìcibus in prxclaro femper hono 

rc lcgationum opcram prxftitit, uigilantia , fide , dC prouidentia 

fcmpcr illuftrcm. Scd uti occulta Principum uoluntatcs, erum? 

pcntia cx infpcrato corum odia tulcrunt, coadus cft alterna par? 

tium ftudia profiteri,quod his omnino adha:rcndum iudicarctjqui 

bus Alphonfus Ateftinus hoftis cflct, quo Cum dc pofifcsfionc pa? 

terni agri difccptabat. Scd Atcftini fortuna prarclarc ipfa Pii pru? 

dentia uirtutcqj fupcrior , priuatam caufam publicis cladibus in? 

iioluit,atq; ita capto Clemente Pontificc, quum urbs Roma fccde 

pcriiffct, cx arce cmiflus in Galliam enauigauit, ubi fc paterna di? 

tionc Cafaris iudicioexutum audiuit • Indeci diuturnus articularis 

morbus , quo mifcrc conuulfus cruciabatur adauftus cft j hunc diu 

aquo animo, di chriftianapaticntiafortitertuliflcfruftra fuit,quum 

faua pcftis fatalem horam adduccret.ObiitLutetia non;;planc fc? 

nex fub id tempus , quo Carolus Cafar , dC Solymanus , irrito 

utrinq; aufu ad Viennam Noricam ccrtaturi credebantun Rodul? 

phus Pius fratris filius, quem aliquantd poft Paulus Pontifex exis 

mix 


mix uirtutis merito legit in Senatum , condito xneo fepulchroPa? 

trui mcmoriam profecutuseft . Scd Albertus ipfe,multo perennius 

antea fibi ftruxcrat, quum librum longc grauisfimum aduerfus Lu? 

therum jperftrido ctiam Erafmo Roterodamo publicaílct» 

FURVIN^NDI B ^ L ^ M I I * 

Jttjigncs ufu rerum pßudiis^} Minerua: 

Verpaucos

tas cclcbrari, quam inter Latinos in fccundis gradibus confiftcrc 

maluit 5qudd dus induftria: labor cum eruditis ,ac idiotis latisiime' 

difpcnHitus, ubcriorem pra:rentis procmii, 6C diftufa: laudis frudum 

oftcndcrct. Adhxfit comes Hippolyto Ateftino Cardinaliin Pans 

noniam profcdo 3 quum illc erudito,ac illuftricomitatuapud Re? 

gcs Húngaros ambitiofc gauderetj Scd iterum euntem, quum fequi 

rccuíliíVcc ufq? adco grauiter offcndit pene implacabilis odii difcris 

men adicrit. Rcccptus inde cft ab Alfonfo Principe tanquam hora 

i iun omnium amicus fodalis, cuius benigna manu urbanam do; 

mum eA'truxit,pcramccna hortorum ubcrtate , frugimenfa: quotis 

dianos fumptus ada:quantem : in eo autem ciuili otio , extra Aulx 

ftrepitum poemata faditauit. Satyras imprimis, mordaci fale con? 

fpcrfas, ac item Comccdias plures thcatrali uoluptate, fxpcrepcti? 

tas, inter cas autem, maxime Suppofiti excellunt, inuentionis, atqj 

fuccciTus amocnitate cum Plautinis fadle contendentcs , fi utriufq? 

fxculi mores non inepte'comparentur . Sed Luculcntisfimum ope? 

rum, ob id'q; forfitan xternum id uolumen exiftimatur , quo Or? 

landi fabulofi Herois admiranda bdlo fadnora, odonario modulo 

decantauit • Boiardo herdc , ipfoqj Pulcio peregregic fuperatis » 

Qândoquidcm hunc rerum , 6í carminum accurata granditatc 

dcuicerit 5 ac ilium furrcpto inucntionis titulo, ac co quidem uariis 

clegantioris dodrinx Luminibus illuftrato penitus extinxerit »Gun 

da cnim euoluiflc uolumina uidctur , ut fibi undi'qj colleda gra? 

tia, ex iucundisfimis floribus longc pulchcrrimam : ideoqj peren? 

nem, quo lepidum caput ornaretur coronam intexeret • Intcriit in 

patria , fcalari xtatis anno, quum diu pedoris anguftia, ex pitui? 

tx ftillicidio laboraiTet : hoc autem carmen, uiuens compofuit, ut 

fepulchro incidcretur# 

IVSIVS. 

LVDOVICI^riojli humantur offt 

Sub hoc marmorc :fcu Jub hoc humo :fcu 

Sub (¡uicquid uoluit bcnignus ha:rcs ; 

Siuc hxrcdc bcnignior comcs : feu 

Opportuuius incidctts uiator : 

Nam fcirc baud potuit futura ; fed ttcc 


O Tanti

Tanti trat uacuum fibi cadaucr : 

p^t umani cupcrct parare uiuens;, 

pîuens ißa tajuen fibi parauit 

Q^ fcribi uoluitfiofepulchrop 

Ohm fi ipiod baberet is fepulcbrnm : 

Tv/c cum ßiiritus hoc breui peraélo 

'Prafripto fpatio mifcllus artus y 

Qtws a:grè ante reliquerat p rcpofct : 

hìac PO' hac einer cm hunc hunc rcudlens , 

T)iim nofcat proprium p diu vagetur* 

BGIDIYS CARDINALIS. 

N O N cft cur te prxtcrcam ^gidi humili quidem loco, ucrum 

maxime' illuftri fato , Vitcrbii nate : Chriftiani fcilicet oratoris in 

facra pérgula , primum , atqj ultimum decus mcrite 5 quanquam 

egregia illa ex arcanis Mofeos dcprompta fublimis ingenii monua 

menta tencbrisadhuc impic fupprimantur • Prxftantisfimum enim 

pra:ceptorcm facile fupcrafti Marianum fcib'cct GcncSanenfem Pon 

tani ,8CPolitiani admiratione, erudito q; prarconio inclytum,huius 

cnim extat inEpiftolis laudatio florentisfima, illius uero nobile cari 

men, quod in Egidio Dialogo tale legitur. 

Q^lis *..^lphci liquidos ad amnes 

Siue Meandri uiridante ripa 

Conduit fcrum moriens in ipfo 

Funere Cygnus * 

Talis ad plcärum ad Thyafis Dcorum 

Ludit in calo Marianus p ipft 

Morte uiäurtis Marianus p ipfo 

Funere fclix. 

Jpje fis fclix pfuueasî nobis 

Iff ades fesfis Mariane rebus 

Tnpreccs audi mifcrornm pZ^y iras 

Siñc tonantis. 

Ca:teru Marianus, ^gidif • cóparatione ad optimc gloriofe'qj dicen 

díí nequaquá tanta ex Orareis noui ,ÖCueterisinftrumenti enarrato? 

ribus praKidia compararat 5 ncqjpenetrarat ad Chaldxos, ut admi? 

randa 


anda noftra: legis fundamenta rcuclaret j ncque concionibus prxg 

dulcc illud nobile pocticum melos inftillaratj ut fufpcníbs arres 

(ftisauribus ánimos , fuauitatc carminum adcolendam pictatcmrc? 

uocaret. Sed yEgidius quum in fuggcftu uerc admirabilis arquo 

iudicio per omnes Vrbes oratoria facultatis laurcam mererctur , 

etiam domi lepidisfimis fermonibus nouam laudem ferebat . Erat 

enim cius ingcnium exquifito literarum omnium deledu grauiter 

inftruclum fic, ut in omnes exemplorumcafusperamplas opcs ala? 

cris , SC expedita memoria fuppcditarct. Facundia porro tanta dif? 

fimulatisilleccbris audientetf femper exhylarans , atque demulccnsj 

ut ipfo concionante ucl maxima templa complercntur . Ante autcm 

id tempus , quo totius Eremitani ordinis prafcciuram a' lulio cons 

fecutus cft, nonnunquámaccidit, ut Patauii optimis litcris operam 

nauans, facilitata able lepida carmina ad lyram elcgantisfimc'de; 

cantaret. Ei demum Leo Pontifex uirtutem omnem liberaliter exor; 

narc folitus honoré purpurei Galeri detulitj quum Pctruciana con; 

iuratione, SC Vmbrico bello circumuentus, Senatum aut maligne, 

aut icgnitcr Principis iniuriam fcrentem iuppicre cogerctur. Exin; 

de functus eft Icgatione in Hifpaniam, quum Selymo poft debcl; 

latos Pcrfas, 6i duos Mcmphiticos Rcgcs intcrfedos, nobis arma 

comminante , chriftiana gentes ad factum bellum excitanda uidc; 

rentur. Scxagrfimo atatis anno fubita opprciTus Pituita Romain; 

tcriit ,quum Clemens Carol um Cafarcm Bononia itcrum excepif; 

fctdcftinatus,optatusqja multis ad Pontifìcatum tanquam par fum 

mo oneri: Scd non decrant, quipraclari nominis famam ,uerbis 

elcuarent, qudd pallorcm oris fumpto cumino , SC fuífitu uda pa; 

lea mcntiretur, uariasqj libidinescenforia feucritatecontegcret,quas 

dcmum malignus potius rumor quam ulla certi ucftigii rclida pros 

Ics dctcxit. Fit cnim quadam natura minime benigna forte, ut nul 

la abfoluta uirtutis praclara facies cnitcre posfit, nifi aliquem uitii 

turpem nauum ad eludendam felicitatcm oftendat • 

lU^NJ V I T A L I S . 

t^ntc fdcrofanélos eitleres botta ucrba "Viator 

'Dicito íéiuittus hic iace 

Q^pottiit lingua humanas inßeScre mentes O íi Et 


jßt trahcrc hxrcntcs fcruidus ad fc ánimos. 

Q^cquid pandit i^^rahs,, diitinum qm'cquid Ercmbus 

JDitics ^ramcis occulit in tJmlis 

Explicuit poptiliSpCiT fi (päd fpiritus ultra 

Sentitp adhuc fuiäum quod mcditctur habet. 

IOANNESFR.ANCISCVS 

PIC VS MIRAND VLA. 

IN IO AN NE FRANCISCO PICO Mirandu. 

lano inter ftudiofos bonariim artium , fcribcndi'qj auidos memoria 

ucrborum uchcmcntcr cxcciluit : Scd in ipfo rerum dclcctu illud 

pcrillurtrc iudicium, quod fummo uiro Hippocrati maxime diífids 

le cxiftimatur, oinnino non uiguit. Fruftra cnim ad loannis Patrui 

gloriam afpiranti, ingrclfoq; grauisiimorum ftudiorum penetralia, 

quum infatiabili Icclionc duccrctur, nufquam Mincrua fatis arrifcs 

rat. Extant cius facra Pocmata fuis quoqj Commcntariis illuftra; 

ta, ne Legcntibus minus clara uidcrcntun Ec Libri dc ucritatcfidci 

chriftiana:, in quibus Difciplinarum omnium accruus cniinct. Scd 

acritcr difputantcm inter Cucullatos, magna ctiam expedita: Do? 

(ftrinx Laus fcqucbatur,quum fcribcntcm,ucl mcdiocritcr cloqucn 

tcs minime probarent. Ncq?cnim quid potisfimum.imitarctur,cou 

ftitutum habuiilc uidcri potcft cx duobus prxfcrtim Libcllis , dc 

optimo imitationis genere ad Bcmbum pcrfcriptis . Scd quum in 

omnibus ingcnii opcribus Hieras Literas rcligiofc rcfpiccrct, con? 

tcmpíiílc Latinx facundix flores ,atq; inde gloriam, tanquam ina? 

ncmcxiftimari uoluit j quanquam eius uniucrfa literarum ftudia , 

tanquam illuftri in hominc ÖC in domo fandisfimis moribus perors 

nata, quum in minus fcucros iudices facile incidcrcnt,fplcndidiora 

uidcrcntur : 8C hcrclc uir antiqua fimplicitatc , potiufquam nouo 

aftu xquiora iudicia rcdimcbat^ quum Libros ipfos priuato imprcfs 

fos fumptu , liberali largitionc publicarct. Intcrfcdus cft cum Als 

bcrto filio, uir indignus adco crudeli uitx cxitu á Galeotto fratris 

filio ,quú nodurnis infidiis , capta arce, Mirandulx dominati, cx 

paterno iure inuadendum cxiftimaflct. Fuere qui crcdcrcnt merita 

fortallc pxna muldatum , quo'd cudcndx monctx miferum arti? 

ficcm ipfius officinx prxpofitum ex impuri auri , 6C ad Dccumum 

fubtilitcr 


fubtilitcr improbi, magnum fcnfim Lucrum ipfi Domino redden? 

tcui, crudeli fupplicio ad deriuandam inuidiam fuftuliilcrjqumn in? 

telledafrausipfius fama: uehemcnter officcret, palam'qj ea aurea 

moneta , cx eius eft^gie fpcclabilis , uulgatouitii detrimento reiis 

cerctur .Scd iuuat audire quofdam, uirum alioqui integra fide opti 

mum , excufantes, tanquam eius auara: fraudis penitus ignarum, 

quum in uxorem,qudd ciTct accurata , & diligens materfamilias, 

tanquam muliebris auiditatis probro notatam,eius flagitii nomen 

nullo cum pudore referendum exiftiment. 

MYRTBL 

UIC Ticus iacco p citqne mc ilia y qua iatn 

fitc mm potucre ^mmc imp/o 

Mc Jcruant obitu arma literarum ., 

^cgrc illud fero cottcidijje dextra 

I ratris filii hoc clcuor ^ me adeptum 

Vitam pro /ludiis mcis percmtem . 

NICOLAVS MACCIAVELLVS, 

Q VIS N O N MI RET V R, In hoc Macciaucllo tnn 

tum ualuiílc naturam , ut in nulla uel certe mediocri Latinarum li; 

terarum cognitionc ad iuftam rede fcribendi facultatem, peruenire 

potueritjhabili fiquidem ingenio, ac ubi folertiam intenderct^pla; 

ne mirabili, cundía ,qua: aggrederetur eicgantisiime' perficicbat, 

iiue feria , fine iocofa fcribcrcntur . In hiftoria cnim apprime' gra; 

uis, & aftutus ,ita Patria: fauit,ut disfimulatis fadionum ftudiis, 

impellente recondita Libidine, 8C lenis,8C afper inccsfiflc iudiccturj 

egregia herclc cum laude , nifi uti nos non imperiti rerum Ethru; 

fcarum pnrclarc confpicimus ,pn\:dulcis cloqucntia: mella,occulto 

ueneno illita, fingulis operibusinfudilVct, dC tum etiam^quum opti 

mum Principcm formaret ,quum bellicis pra:ccptisDuccm inftrue 

ret 5 Kdeniq; traditis cxadx prudentix documentis , in deliberan; 

do , 8Í confulcndo eximium Scnatorem eííingerct j Scd comiter 

xftimcmus Ethrufcos falcs ad exemplar Coma'dix uetcrisAriftopha 

nis, iuNicia prxfertim Comcedia ,in qua adeoiucunde uel in tñf 

ftibus rifum excitauit ,ut illi ipfi ex perfona fcitc'-cxprcifa, in See? 

O iii nam 


nam includi ciucs , quanquam pnraltc commordcrcntur , totain 

inulti: notxiniuriam, ciuili Icnitatc pcrtulcrint : Adam'q; Florcntix, 

cx ca miri Icporis fama Leo Ponti^x, inftaurato ludo, ut urbi, ca 

uoluptas communicarctur , cum toto Sccnx cultu , ipfis'q; hiftrioni 

bus Romam acciuerit. Conftat cum , ficuti ipfc nobis fucbatur, a' 

Marcello Virgilio, cuius SC notarius, SC aífccla publici muneris fuit, 

Grxcx , atqj Latinxlingux'florcs acccpiifc, quos fcriptis fuisinfcs 

rcrct. Ipfc quoqj natura perargutus, SC docilis, liiliiqj iudicii plenus 

pedeftrem patrii fermonis facultatem à Boccacii conditoris uctufta? 

tcdifflucntem ,nouis plane atticis uinculis aftrixcratj fic , ut ils 

le caftigatior,fcd non purior aut grauior otiofis ingeniis exiftimetur. 

Cxtcrum quod olim ciedo Soderino á Mediccis in quxftionc tors 

tus fuiflct, ab bis Icnicndo dolori, annuam fcribcndx biftorix mcr 

cedcm promeruit j ita tamen ,utxgrccomprciroodio,quum dicen 

do, fcribcndoqjBrutos ,6iCasfioslaudaret,eius coniurationisar? 

chitcdus iuiflc putaretur :in qua Aiacctus poeta Alamanus,ex 

ipfa Turma prxtorialeuisfimus eques ,concepti fccleris capite pars 

nas dcderunt .Fuitcxindc femper inops uti irrifor, SC Atbeos: Fas 

to'qj fundus eft, quum accepto temere pbarmaco, quo fc aduerfus 

morbos prxmunirct, uitx fux iocabundus illufiifet ,pauldantcquam 

Florcntia Cxfarianis fubada armis. Mediceos uetercs Dominos re 

cipcrc cogcrctur. 

^ N T O N I I 

CONSILICENSIS, 

Qjjifipiis adis jfcicroßorcs PO'ßrtaßptdchro 

idc pucr , àtteri debita dotta fer ens. 

Nam ucteres hlUÔ pads p qui reddidit arteis 

Iam pride m ignotas Regibus PO' populis 

Ethrußa' Macdatieìlus bottos p O" gloria lingua 

Hic iacet. hoc faxum non cobiilß nefas. 

PHILIPPVS DECIVS. 

PARI fere gloría, & dignitate P HI LI P P V S DE. 

CIVS inprofcsfione humani , diuini'cpprxfcrtim iuris floruit. 

Maini lafonis , ÖC ciuis , 6C xmuûs, ac xtate fimul xqualis 5 fed qui 

doccndo, 


doccndo,K fcribcndo in omnibus Italia gymnafiis multo latiusíní 

genii flimam protulcrit. Enarrabat cnim fubtilisíimc , ÖC uti farpc 

uidimus longc omnium acerrime difputabat. Ab ipíís Piíísubiuxo 

rem duxcrat, Ticinum a Gallo Prafide, opimis ftipendiis cuoca; 

tus, in id tempus incidit,quo Ludouicus Rex ad conucllendam lu? 

Iii Pontificisauthoritatem concilium Piíis indixcrat.Fugitiiq;,ideocjí 

Rebdlcs , aliquot Cardinales in gratiam Regis, fynodum poftula; 

bant. lus ucrd in diccndi, decernendi'qj loci, Pontifex ad íc reuo? 

cabatj Confultus proptcrea Decius fuperea rc intemperanter con; 

tra Mairftatcm Pontificis de fcriptorefpondit, fecus ac lafon , qui 

rogatus fentcntiam , uel magno muñere oblato adduci non potuit, 

ut non clcmcntißfimcrcfpondcrct.Ob cam contumcliam Matthaus 

Seduncnfis Cardinalis, pulfis Gallis uidorecum excrdtu , Ticinu 

«rbcm ingrefl.us,unam omnium Dccii domum, militi diripiendam 

dedit, tanto acccpto incommodoin Galliam ex fugaprofcdlus in ci 

uitate Biturigum ius Diuinum edocuit per duos ferme annos. Inde 

uerd in Italiam reucrfum Scnenfesconduxcrunt} qua in urbe, uni? 

ca eius filia Senenfi patririo collocata odlogcnario maior intcriit • 

Dclatus'qj cft Pifas ad Sepulchrum Marmoreum magno fumptu 

ab fc in Maximi Templi fronte conftitutum, infcriptionc adco ine 

cpta, ut fi cam fupponamus clcgantibus ingeniis non fine pudore bo 

ni mortui, ridcnda uidcatur • 

I ^ N I V i r W L JS. 

Dum curat Dccius ßU fepulchrum 

Clarum marmare poneré eleganti 

Jnßcripßt títulos ineruditos ^ 

Vt rifum magis excitare posfintp 

Qf^m laudare hominem undecumcpie clarum ; 

Qmdß non ßbi cultíus fepulchrum 

Quam doäos titulos ? O" elegantes 

Curaßct pmodo mollius tacer et* 

THOMAS MORVS. 

F O R T V N A impotens, « fuo moreinftabilis, infeftaqj 

»»irtuti fi unquam fuperbe, ÖC truculcnteriocataeft, fub hoc nuper 

Hcnrico 


Hcnrico Oclauo in Britannia immanisfimc dcilaiiit. Protrato an? 

tc alios Thoma Moro , quem Rex , pauldantc pnxclarus cximix 

uirtutis admirator ad fummos honores extulcrat, ut inde cum fiita? 

li fcilicct oborta infania , mutatusin fcram, er udclimox Ímpetu prx 

cipitcm darct, qudd ipfius furcntis tyranni, ncflirix libidini, uir 

omnibus religionis,atq;iuftitixnumcris longc optimus , atq? fui? 

¿Hsfimusadulatinoluiílct 3 Dum cnim illc uxorem repudiare,pel? 

liccm induccre , filiamq; magno probro abdicare properaret, Mo? 

rus fcrinii Magiftcr, pictatis ac innoccntix fux Reus, caufam ad 

tribunal diccrc coadus, impio iudicio , nifi par metus ab irato di 

fxuo, mentesexcutcret ,itadamnatus cft,ud Latronum more, te? 

terrimo fupplicii genere necarctur 3 ncc fas cífct dilacerata membra, 

propinquorum pictatcfcpclire: fed Henricus,uelhoc uno facinore 

Phalaridisxmulus cripere non potuit ,quin ad fempiternam inufi? 

tad fcclcns mcmoriam ,Mori nomen in utopia, perenni conftantix 

laude frucrctur . In ca cnim Bcatx gentis Regione, opdmis infti? 

tuta Legibus , ac opulenta pacc florentem Rcmpublicam elegandí^ 

fimc defcripfit, quum damnatos corrupti fxruli mores faftidirct,ut 

ad bcnc,beatcqj uiuendum,commento pcriucundo, redisfunauia 

monftraretur. 

"Dum Morus immeritj: ßibmittit collaßcuri 

Et ßcut occafum pignora caraßuump 

Jmmo ait infandi uitam dcßctc tyranni 

Non moritur pfacinus qui grauc morte fugit* 

J^COBI EX ER IC HI H ISPANI* 

Hcnricus Morum gladio iugulauit iniquo 

Tatn digtwm uita y quam fuit ipfc ttccc : 

Mortuus illc tarnen uiuet per fvcula cunéla 

Toß mortem uirtus uiuerc fola facit^ 


INGER?

INCERTI. 

Qtiis idcct in tumulo p cuius caput enfc rccifum cß p Hofpes. 

Et natat in tetro fattguine canities f 

Hic eß illc Thomas Morus pfic fata rependunt p Ciuis. 

TrifUa multa bonis y bona multa malis* 

Qji^ circñfijlunt Diua; lugubre cadauerf Hofpes. 

Diua tenax ucri afanóla fides p Nemeßs p 

Harum prima odii cauß^C^ fuit altera mortis ^ 

VItrix iniußce tcrtia ca:dis crit. 

ROFFENSIS CARDINALIS» 

PARI quoqj immanitatis portento, ante paucos dies, quam 

Morusobtruncaretur, eadcm fanguínarii Regis rabies Britannia: 

lumen extinxit loanncm Ficcrium Antiftitem Roffenfem animi pic 

tate , candore , conftantia prifcis illis,atqj fancflisfimis chriftianiors 

dinis patribus comparandum . Is quum fumma facrx eruditionis, 

ÖC probitatis authoritate clarisfimus fpe¿laretur,ucl atrocisfimifups 

pbcii metu , cxpugnari non potuit, ut Regi ex impudenti repudio 

ínaufpicatas nuptias aíFed:anti,uolens pareret • Putabat enim Re? 

gem pauldante admirabili uirtutum omnium conccntu , 66 rarisfí? 

mis naturx, atqj fortunac muneribus prxftantisfimum , atrae bib's 

morbo correptum infaniíre,quodiratus Romani Pontificis fenten 

tia:, qua fuerat ex Diuini iurisformula damnatus, Pontificii Irape 

rii Patrimonium inuafiíTct. Non fubfcrípfit ergo nefàrio rebcllan? 

tis Regis uoto, uir egregie pius, integre'^ feuerus, acideo in car? 

ceremdudhis eft, ut uita: periculo, ÒL longo cruciatu, imbecilli fe? 

nis conftantia frangeretur. Id celebre fadum ita Roffenfi parauit 

laudem, ÒC Henrico inuidiam cumulauit, ut eum P A V L V S 

Tertius ad exornandam uirtutcm natus, collato facrac purpura: ho? 

nore legerit in Senatum • Senfit illieo exprobrati odii uulnus 

Rex fuperbus, ÖC impius, fancìisfimo'qj uiro modefte ea dignità? 

tis fama permoto , caput in foro prxcidit , ne merita purpura 

ornaretur • Ferunt id caput lancex prxfixum ut ludibrio , ter? 

rori que cxteris foret, pubb'cis lachrymis laudatum, ac adora? 

tum extitiftc » Reliquit ingenii monumenta, Eruditum uolumen 

P quo 


quo Lutlicri opiniones gratiisfimc confutarat : item'q; alios utiles li 

bros,quibus facri faccrdotii authoritatcm dcfcndit,£¿dc ucritatc cor? 

poris,6i fanguinis Chrifti in Euchariftia libros quinq? aduerfus Oc? 

colampadium : Sed is fibi admodum exitialis cxitialis fuit, quo Catharinx Cathar 

T-? Regina; r^mi-i i^ coniugium /Til"* iiiorilim tuetur, tlietur Extat . Fvtnt etiam Ctiani ReligioH'cmcditationis 

RrlloinrvmrrlÍMfinnicrv^ 

plicatio in fcptcm DauidicosPfalmos, Reliquain cnrcere purgatif? 

fimc confcripta , qiidddamnatx caufx nomcn iugularcnt, Tyran? 

nuS abolcuit, 

INCERTI. 

Te'ne viri tanti ceruiccm abfcindere pofjc f 

Tene cruore pio commaculare manusf 

Si uita fpolias Rofìufcm barbare p quando 

jy^llum producet terra Britanna parenti 

Sed tu fanéle fenex. a:uo fruiture beato 

La'tus abi pin caelum te uocat ipfe E>cus, 

L E O N I C V S T O M ^ V S . 

LEONICyS TOM^VS Epirotapatrc Venctiis gc? 

nitus , fed Patauio infitus ciuis, quimi Florcntix grxcas literasiiib 

Demetrio didiciiVet,Primus Latinorum philofophorum Patauii Ari 

ftotelem grxcc interprctatus cft. Philofophiam enim,expurisfimis 

fontibus,non cx lutulcntis riuulis falubritcr hauricndam efle per? 

docebat, cxplofa pcnitus fophiftarum diÌciplina,qux tum interim? 

peritos, Barbaros principatum in fcholis obtinebat, quum do? 

clores excogitatis Barbara fubtilitatcDialcdicorum figmentis,Phy 

ficas quxftiones non ad ucritatis luccm , fed ad inanem difputandi 

garrulitatem rcuocarcntj 86 iuuentus in gymnafio Arabum, di Bar 

barorum commcntationcsfccutaà rcdo,munito'qj itinereinconfras 

gofas ignorantix crcpidines duccretur • Scripfit erudite,SCluculcn? 

ter Commcntarios in parua naturalia Ariftotclisjac item perclegan 

ter aliquot quxftiones, SC in his de Intellcdu , de Alica , OC de 

Aftragalo , Tituli uarictate iuuentuti gratas, utiles • Sed in li? 

bro de uaria hiftoria quo ingcns , 8C pcramana reconditx le? 

dionis copia exprimitur , omnes eius xtatis ftyli iucunditate 

fupcrauit • Vita eius procul á contcntione ambitionc'qj , in 

ftudiofo. 


fludiofo , molli'q? otio ucrfabatur, ita , ut domi, quam in fchoLicIa 

rior jbcncuolis ucra Pcripatcticorum , 8C Acadcmicorum dogmata 

fuauisfim« Gomitate pomeridianis horis explicaret. peruenit ucne? 

randa Barba: canitie ad fcptuagciimum tertium a;tatis annum, me? 

diocrifubftantia ,ipra'qj ciuilifrugalitate , 6C ccclcbs , & fclix, qudd 

nemo ucl innoccntia:, Si dodrinxconfcienda, ucl mundida corpo? 

ris,ucl animi nitore,bcatior atatc noftra fuerit.Alucrat domi gruem, 

de manu ipfius, fenili oblcdamcnto cibaria capicntcm per quadra? 

ginta annos.Is fenio tabcfiidus , quum periiflct, exeius dcfiderio 

trifte omen concepir,prxdixit'q; nullo lacrsfitus morbo,fc nonmul? 

tdpoft adamad gruis fatum maturo uitx cxitu fecuturum, Pataui? 

ni, externa'qj gymnafii cultrix iuucntus funus ornauere . Scpul; 

chrum autem Bcmbus faciundum curauit,6C carminenobilitauit. 

BBMBL 

N ^ T ^ Ri^B fi quid rerum te forte ìatebat ^ 

Moc legis in magno nunc L eonice Deo. 

AVGVSTINVS NIPHVS. 

AVGVSTINONIPHO Sucffx ad Auruncam na? 

to : fed ab Vrbc Trophca in Brudis oriundo inter Ariftotelicx fc? 

¿Ix profcilorcs eximia laus contigit, quum in omnibus fere Italix 

gymnafiis Acliillino, 6C Pomponado florcndbus,opimaftipcndia 

meruillet .Erat ingenio fertili, adapcrto , liberali, fcrmoncautcm 

Campanum pingue quoddam rcfonand maxime libero, ÖCad feren? 

das fibulas in fuggeftu, coronaqj ad uoluptatem aurium pcriucun? 

do 5 fed uel toto ore fubagrefti, penitus infocetoita fead urbanos 

locos componebat,utualdc mirarentur,quimox taccnds fuperci? 

lium, auftcra'q; labra , 6C lincamcnta confpiccret. Scripfit in omnes 

Ariftotelis Libros pcrampla commentaria, fed rudi, K incondita 

quadam ubertate , ut tum mos erat, crasfis Ä plane barbaris auri? 

bus accommodata ,quddLatine jtcdcqj fcribcndi facultatem, tan? 

quam inimicam optimis difciplinis ab ipfa prxferdm philofophia 

fcgrcgabant. Luculcntius cius operum exiftimatur id , quod pro 

Aucrroc aduerfus Algazellcm difputante tum publicauit, quum flo 

rente xtatc á multo uigorc ingenii neruofior haberetur , quanquàm 

P i i ipfc 


ipfc in opinione,dccrctoqj parum conftans, euariatoqîlrpc iudicio 

commentationcs in Analytica Priora, & in libros dc anima tcncrius 

adamaÌTc uidcamus . Parto dcmum otio , obrcpcntccjj podagra, 

fcripfit aduerfus Aftrologos , Moralcscj; Libcllos , ec dc Tyranno 

6Í P^cgc, SI dc Auguriis,uarictatc tituli ucl parum curioiis cxpctcn 

dos , se longiore quidcm dignos uita, fi picnior Latini fermonis fpi 

ritus acccsfillct. Sufccptis liberis , Si fencfcentc uxore feptuagcna? 

rius fcncx,puclla: citra libidinem impotenti amore correptus eftufq; 

ad infaniam ,ita, utplcriq; philofophum fcnem , atq; podagricum 

ad tibia: modos laltantcm ,mifcrabili cum pudore confpcxcrintjUns 

de illi maturatum uita: cxitum conftat. Pcriit in patria nodurnoiti 

nere refrigeratus, quum fero c Sinueffa rediifl'et, obortis fcilicct 

tonfillis,qua: fauces obfedcrant, ea ipHi node Ethruria:admodum 

funeila ,qua Alexander Medices,in Ledo turpisfimc confoilusin; 

tcriit : Galcacius Florimontius quum Pra:ceptori Vrnam poncret 

hoc carmen incidi iusfit. 

INCERTI* 

Dum lapidi titulum marms Go^ L Ek^T IV S addii 5 

E-t trijli curat fuñera cum gemitu : 

Si íjuis honos tumuli-. Non hoc tibi NY "P ME fuprcmum^ 

Sed patria ^ mifer o flat mihi munus ^ ait 

Nauiuis meliore tui tu parte : Icuamen 

Luélus nos mediis (¡ua:rimus in lachrymis* 

MU^RCI UNTONII ELWMINII. 

Qjd docuit rerum Niphus cognojcerc caufts. 

Non rerum oblitus hoc iacet in tumulo ^ 

Sed calo meliore fui cum parte receptus 

Nunc gaudet melius difere cpudm docuit* 

IOANNES RVELLIVS. 

R.VELLIVS in VrbeSucsfionum natus,quum fufceptis 

Liberis uxoremcxtuiiflet,abdicatamedendiarte, Sacerdotium in 

tempio 


templo DciparxVírginis, Lutetia: ParifiorumPoncheriiAntiflitís 

liberalitate proraeruit, totum'qj id otium optimis literis, ut fortunis 

audum decebat, impendit, non ignobili quidem gloria: prouentu, 

quum eruditionis authoritate Buda:o proximus ellcr, SC Latini fers 

monis nitida puritate fuperiorhaberetur,utpra:clarc indieat Diofeo 

rides in Latinum e gra:co emendate tradudus . Leguntur OC libri 

aliquot probe , fideliter'qj tranllati de Mulomedicina , 6C Aduarii 

Medici Volumen de Vrinis/ed proprio ufus ingenio libros tres dc 

natura ftirpium perfcripfit, Theophraftum in multis , SC Plinium 

eleganter a:mulatus .Extant quoqj fmgulari diligentia tranflaticgrac 

co quinqj libri de Agricultura ex uiginti qui nomine Conftantini 

circúfcruntur,Reliquos Coroncus Gallus uertiíl'e dicitur: Sed Cor 

narius Gcrmanus expedita facundia ccleber, uniuerfos uiginti Las 

tinitate donatos nuper publicauit j Erat Ruellius natura modcftus , 

se Icnis, uultu multo rubore fuliufo, SC reiimis naribus, ftatura ues 

ro mediocri. Sexagcfimo artatis anno uita fundus cft, paulo'antc 

quam Rex Francifcus niuofas alpes traiiccret,utcopiis íuisCa:fas 

rianorum Ímpetu pcrculfis fortiter opcm fcrens,fubalpina oppida, 

fummotis hoftibus in fide confirmaret 3 ut inde in fpeminaufpicata: 

pacis inducia: pararentur » 

DIONYSII CU-JIRONIL 

Id IC Jitus cßyin (¡110 ifiguit medicina p Rucllus 

In quo natura: notitia ^ atque "Poli. 

In quo prima fuit dos yGraium uertere fcripta 

In Latiumâc Latiofcriberedigna loue, 

Olim erat ajfinis ^nunc cìl conuiua Dcorum 

J>ra:mi^'§i illa fui grata laboris habet. 

ANTONIVS TIBALDEVS» 

HIC PRIMVS fere poft Petrarcam fupra acmulantes 

Scraphinum,atcp Manutium plane extindum Ethrufci carminis des 

cuscxcitauit,ufqj adeo grata auribus alternantium numerorum fua 

uitatc, ut quum expetitis ubiq; eius iucunda: facultatis illecebris in 

amatorios infus Principum aulas perambulaflct : Edita , uel furrcs 

P iii pta 


pta cius carmina á uiris pariter K fccmínis ad Citharam cantarcns 

tur. Scd tantam mox famam feliciorc orti fydcrc Bembus,5C Syti 

ccrus xtcrnis carminibus opprclÌerunt. Agnouit ille tanto periìri? 

¿tus fulgore, ingenii fui fortunam,atq? ideo ad Latina carmina fc 

conucrtit , quum in bis ad genium non infulfa uena rclponderct * 

Scd fadrusgrandicuus fenex , ridente urbe Roma carminum fuoríí 

Ethrufcorum cxequiis interfuit, ita hcrclc ut euanefcentis antiqux 

laudis magnam partem redimcret, quum Epigrammata multo Lati 

no fait, lepore'qj confperfa inexpedatus cdidiiTct. Periit in uia la 

ta ocìogenarius fenex, firmisiìmo corpore,86 cclfaprofpcritate,fcm? 

per credo , flranguria cruciatus , adeo grauitcr,ut ex atra demum 

bile fc ipfo fadus amarior fa:pc, ncc infulfcdelirare uidcrctur,quum 

ianua, fcncftris'qj pcnitus occlufis Carolum Carfarem ex Africa, re? 

lato infigni triumpho , ad cius limen tranfeuntcm fpedare nolue? 

rit, quod cum minime iuftum Impcratorem putarct, qui fub fide 

publica captx, dcletx'q; urbis fcelus, quo Maicftas cius ucl extra 

culpam fugillari potuit 3 decumatis legionibus minime uindicaflet, 

quafi non fatis fucrit ,in tantx cladis folatio Borbonium , Dorbi; 

nium, Moncatam,86 Aurantium,quattuorfummos Duces, 86pa? 

trati focinoris authorcs, fingulis idos fulminibus , ultore magno 

numinc fpcdauiife. 

COL^B BRT^NI MBSS^MEMSIS* 

QJ^K^B Ripis teß:pcfuis ßupucrc cancntm 

Brtdjuus p Tybcris^j 3parais tile p hic tuus hoßpcs p 

Credibile cñ liâtes piantoni piume quoque campis 

Te cancre Elyßis p turba admirante piorum. 

ERASMVS RHOTERODAMVS. 

ERASMVS RHOTERODAMVS Exinfula 

Batauorum pcrpetuis eruditx laudis honoribus extollendus uidcî 

tur. Poftquám xtatis noftrx fcriptorum propc omnium decus ingc 

nii fcrtilitatc fuperarit. Is ab adolefcentia, pio rcligiofi animi decre 

to,adcucullatos façcrdotes fe contulit,tanquám humana defpices 

ret. Sed non multdpoft,pertefus uoti intempcftiux feruitud's uo? 

tiqjtcmcre fufcepti ça facrati Prdinis fxpta tranfdiit, ut ad excolcns 

dum 


dum ingenium plane liber, per omnia Europa: gymnaíiauagarctur» 

Contcndebat enim cura ingenti ad fumma: gloria; faftigium , ad 

quod literarum omnium cognitione perueniri poiTc intelligcbat, 

quum iam ad arcana cuiufqj docílrinx , infinita lc¿tione,inufitata'q,« 

memoria pcnctraffct. Edidit Moriam, atqj inde primam nominis 

famam longisíimc protulit, imitationc Luciani Satyrx pungentis 

aculcos pasiim rcliquens , omnium fcilicct fcclarum adionibus ad 

infaniam rcuocatis.Opus quidem faifa afpcrginepcriucundum,ucl 

grauibus , fiC occupatisi Scd facrato uiro prorius indccorum,quum 

diuinis quoqj rebus illufiflc uidcrctur . Scd mature demum qudd 

cius intempcrantix , male audicndo pccnas daret, fancfliores lite? 

rascomplcxus eÌl, tanta robuílisíimi ingeniicontcndone,utinerten 

do grxca SC commentarios cxcudendo,plura quam quifqua m alius 

uolumina publicarit j Verum fc ipfo haud dubic cundis admirabi 

lior futurus , fi latinx lingux conditores grauitcr imitari,quara fcr 

uido , propcrand'qj ingenio indulgere maluiiTct.qi^rcbatenimpcs 

culiarem laudem cx clocutionis,atqj llrudurx nouitate , qux nulla 

certa ucterum xmuladonc pararctur, ut in Ciceroniano, non occul 

ti liuoris plcnusoilenditj Tanta enim erat naturx fcccunditas, ut 

piena fcmpcr ac ideo fuperfoctantealuo, uaria 6C feÌlinata luxurian? 

tis ingcnii prole dclcdatus nouum aliquid quod ilatim ederctur , 

Chalcographis , tanquam intcntis obilctricibus parturiret • Obiit 

apud Hcluctios Friburgo in pago , fiue ut aliqui aifcrunt Bafilix 

fcptuagcfimum cxccdcns xtads annum , quum Carolus Cxfar in 

prouinciam irrumpens, ad Aquas Scxtias,Francifco Gallix Regi 

graue bellum intulifl'ct. 

Lubrica fi tibi mens fuiúÔ' ßinofior aquop 

Ingenium certe nobile ErafneßUt: 

Felix, fi mi ¡las labrufcas dulcibus uuis 

Prodiga deßjjef uinea ferre tua: 

Barbarie è media pra:clarum fydus baberentp 

Et te Jyârronem tempora nolhra fuum : 

liane tamcn infcriptam bis titulis poftere columnam^ 

laäura hic laudum publica faäa fi'it, 


INGER?

INCERTI* 

Thcutona terra ßwm (¡iium mirarctur Erafmum 

Hoc mains potuit diccre ^ nil gcnui * 

RVTILIVS. 

R VTILIV S c Colonia oppido Viccnrini agri , quum 

erudito diligcnti'q; cius ingenio Nicolaus Ridulphus Cardinalis fa 

miliariter utcretur, cx umbratili iureconfulto flamen cuafit,qudcl 

nunquam in forum prodiiiTct. Edidit cnim uolumcn ab induftria, 

atqj facundia commendatum de his qui florentc Romano Imperio 

iuris intelligcntia pra:ftiterunt j quo laboriofo, elcganti'qj opere Cis 

ceronem obiter á multa mendorum labe repurgauit • Maiora por? 

to editurus uideri potuit 5 nifi immatura mors lucubrantcm Vene? 

tiis oppresfinfet. Amici autcm poeta:, de co tanquam confpicui fe? 

pulchri honore,ex humili fortuna facile carituro,ha:c carmina de? 

cantarunt. 

T E T R I CVRSIL 

Vt mors Rutilium ßnßt tot rcddere uita: 

Styx ualcpaitpuita: iampaiefaéla uia ell* 

CROTI* 

Exciri ut Legum latoresßnßt ab Orco 

Inuida morsfußs protulit ha:c lachrymis : 

Qujm uêrè eiußdem ejl inß:rrè paufirre^ Lejiês p 

Lege horum cum Lex pené reßxa mea e/l* 

I ^ N I V I T A L I S * 

yiuitur in chartis p Rutili filidus ipfisp 

Cum uideant mortem marmorapZD' araßuam* 

^hfumpßt prißcos Legum Libitina peritos p 

Tu facis in ßcriptis uiuere pç;^ ejß tuis * 


QjLiam

Quam meritò il ¡i igitur dicettt ^ a'tcrnior a.rc 

Bß tua y CJ^ atcrnis pagina mar moribus, 

GVLIELMVS BVD^VS* 

N V L LI M O R T A LIV M JEtatc noftra pcrpctuis Lu 

cubrationibus afpirantc Fórtunh, ¿um grarcx, tum Latinx erudii 

tionis maiores opcs contigerunt, quam G V L I E LMO B Vs 

D /E O non Gallix modo, fed totius etiam Europa: longc' docilifs 

fimo. Natus Lutctix prxccllentium difciplinarùni celebri domici? 

lio, dum perennem fpedaret laudem , 8C rei familiaris fortunas, 

honores'qj ingenio fuo, òi fpcrata gloria uiliores arbitraretur,Se? 

xaginta amplius xtatis annos in ftudiis confumpfit, ita,utfummx 

eruditionis Libro de Aire,altero'qj inPandcdas jcdito, ac infinita 

dcmum Icdione confccilis Commentariis, quibus grxcx , SC Lati; 

nx£icultatis drnamciìtà comparantur , riiilli coramunicaci laude , 

aaûales omnes docTrrinx audoritatc fiiperarit. Sed qui in memo; 

rix thefauris tantas diuitias miro digcftas ordine continebat, uelu 

tioccupatus in apparatu,candidioriseloquentixcultum ncglexif; 

fe exiftimatur ..Id enim in toto ftudiorum ncgoiio longc grauisfi 

mum ,nemo ,nifi irrita fpc fenecí uti unquàm rcféruauit. Adauge? 

bant nominis famam in pa fpicuo animo fandr^'sfimi . mores , qui? 

bus aliquantd uberiora rei fomiliaris inciementa, quam pertinaci 

diligentia, uel honoris aiiibitionc, educatis feliciter. liberis reliquit, 

quum Rex Francifcus , fubita liberalitate inclytus , optimi uiri 

otium foueret, SC ipfc fupplicibus libcllis prxpofit^s,. hoÀeftisfi? 

mo prouentu ditarctur. Sed uir alioqui incorrupta mente compofi; 

tus Erafmianx obtredationis fpicula ferre non potuit, quum facile' 

indignabundus, bilcgallica redundaret, ille antera contumaci odio 

incchfiis tela ueneno Batauo delibuta iacularetur. Septuagefimum 

tertium agentem annum oppresfit febris longinquò ÖC xftuofo ad 

Armoricum oceanum itinere concepta . Pie autem tranquilleqj ui; 

ta excedens coudito teftamento, omncs honores funcris Sí tumuli 

penitus abdicaüit,ita ut,quum numerofa proles eum lugeret,nodu 

tumularetur • Fato fundus eft, non multo poft celebres illos ho? 

fpitales Triumphos ,qumn Cxfar ahHifpaniapermediamgalliam 

in Belgas profedus , gentem bello feiTam, fefta pasfim hylaritate 

in fpcm pacis erexilTct • : 


C¿ lANI

IWNI lîrU'LIS* 

QJf I Sattélum fimul p er fimul difcrtum 

Mxipiiris fapientiic magifrum 

yitra. quidpctisìhic iacct Budicus* 

S^LMONIL 

Buda:us uoluit media de noélc fpulchro 

Infcrñ y o* nullas prorfus ade fe faces : 

Monfaéium ratiotte caret ^ ciar isjima quando 

Jpfc jibi Lampasplux^s corufca flit* 

HIERONYMVS ALEANDER. 

DETVR HOC INCOMPARABILI inufítata: 

memoria: felieitati, qua: in Hieronynio Aleandro fupra cuiufque 

uel antiqui fxculi captum admiranter cxcclluit, ut cius ex ucro des 

pida facies, uel in pudenda ingenii ftcrilitatc inter facundisfimas 

¡magines confpiciatur , quando nihil cum cunda uolumina cupide 

perlcgentem, ucl rerum , ucl uerborum omnino fubtcrfugcrit,quin 

fingula memoritcr, ucl a' mulds annis longo fepulta filentio recitan 

ret .Latin« enim, grxcx'qj literx, quum fxpe alacriteriadabundo 

pro uemaculis haberentur. Hebraicas'admirantibus iudcis86 fuá: 

ftirpis cum facile crcdendbus folcrtisfimc didicit. His ingenii dos 

tibus iníignis, quum Lutetix Pariíiorum grxce' doccndo honorem 

prxfedurx gymnaíii concordi ftudiofx iuucntudsacclamadoneefs 

fet confecutus 7 ucniíTetc]^ in urbem, Leo Pontifex grauisíimusingc 

niorumícftimator ,eutircxtulit,mifit'qj Legatum in Germaniam , 

ut Lutheranx haa-eíis inida ,difputadone tollerentur, exinde Cíes 

mens Brundufmum, cafu podiis quám animi iudido Antiftitem fc 

cit • Páulus autem uerxúirtuds eruditus exornator Icgit in Senas 

tum , Lxtatus eft ea purpura per annos quinqué peruafurushaud 

dubie ad -cxadam xtatqn^niíi nimia tuendx ualetudinis folids 

tudinc intemjjcftiuis mcdicamends fibi hercle' infanus SL infdix-, 

medicus, uifcera corrupiflet. In toto autem uitx curfu , extcms 

poranea facundia deledatus fero ingenii labem feníit,quum ad 

mcditatam fcripdonem purior cloquentix uena , ud externo K 

' prxcipiti 


no precipiti quodam luto perturbata minime proflucret, ita fpc 

mclioris ftyli, mifcrc dcftitutus, quum uaftum opus, uafta illame? 

moria aduerfus fmgulos difciplinarum profeflorcsagitarct.Romac 

interiit fato fuo uchcmcntcr indignatus , quum fc praùreptum anno 

uno ante climadtcricum inter anxia, fupremaqj fufpin'a qucreretur. 

Tumulatus cft in a:de Tranftybcrina Diuo Chryfogpno dedicata, 

ca teftamenti lege, ut fcpulchrum, gra:co carmine ab fc compoiito , 

cum rcliquis titulis infcriberctur, quo nouas clades immincrc no? 

bis ominatur in hanc fentcntiam • 

IVSIJ^S, 

Exccsfi c uitiC icriunnis fuciìis^) plubctis^p 

2\c pciora ipfa morte debmc uideam * 

I ^ N l TÎTU'LIS* 

JNon tibi literulis ornare Uleandre fepulchrum 

fas erat y at uajlam poner e "Pyramidem-^ 

StefichorosCp inter celebres p fanclos^} Platones p 

Ex aurofolidam /lare tibißatuam: 

y idimus in tc uno diuina: inßgnia mentis y 

Et plußpidm humani par decus ingenii j 

Nunc pcriit tecum p quantum uix farula mille 

Qmntum uix prte/lent millia mille hominum* 

LAMPRIDI VS. 

LAMPR.IDIVS Poeta Cremoncnfis], quum in colle Qjui 

rinali fchola grxcorum adolcfccntium,inftituentc Lafcarc coaleice? 

rctjdocendi munus fufcepit exercitationc perutilij quod argumenta 

propofita utriufquc lingux uerbis, & figuris ad mutuam ingenio? 

rum xmulationcm ucrtcrentur . Sed erepto Leone , Se fubinde 

eucrfis optimarum literarum ftudiis , Patauiumfe contulit, ubi per 

aliquot annos domi ,excoUaticia mercede dclcdtorum iuuenum grx 

cas,se Latinas literas , maiore quxftu, quam gloria profciTus eft, 

Nunquam enim Q uti erat) elato, contumaciqj ingenio adduci po? 

tuit, ut publicum fqggcftum cpnfcenderct, ne cum cloquentiori? 

Q, ii bus, 


us , ucl minus crudítis , ambigua cxiftimationis alcam fubirct 5 

Nouisfimc Fcdcricus Gonzaga, ut filio praccptor cíTctjMantuam 

acciuit. In co muñere, Scptcnnc difcipulo, & uix dcguftata Princi 

pisliberalitatc minime fenexlatcris dolore , furrcptus cft. Scripíit 

Odas amulatione Pindarica eruditas 6C graues ,fcd ob id plcrisq; 

minus iucundas, quod Prifci imitationeqj difíicilis poeta curfum, 

tanquam infîati,ÔC tortuofi fluminis fcquutus infolcntior,6C durior 

Latinis auribus cuafcrit. Fit cnim, moncntc Fiacco, ut qua optima 

8C exccllcntcr gracc ornata intclliguntur ,ucl paribus numeris tra 

¿tata ad gcnium Latina fuauitatis minime rcfpondcant. 

MYRTEL 

Ergo egopnohilium ògenitrixpatqtie hofpita uaium 

Mantua p quod nimium uicina Cremona Maroni 

Obfierit pßlus panas abs te ipß repoßor f 

Ule soli tantum damnum tulit: a/î ego dc tcp 

Mantua pdecji tuo mcritus bene principe p cara 

Pro patria p CT' uitam p CT ciñeres tibi rcddere cogor . 

^ S V ^ S I ^ E .^MICÊ, 

Sepulchro inßriptum in templo Sanäi ndrea: » 

L^M P ID IV M Carum Mußis bic Mantuaßeruat* 

M ^ R C I ^ N T O N I I FLWMINIL 

"Perdideras Varium ^ noßroßed tempore laudes 

Lajnpridius renouât doäa Cremona tuas • 

Ele fopbocleo cantahat digna cotburno ^ 

Iße canit lyricos pindarico ore modos • 

GASPAR. CONTARENVS CARDL 

' GASPAR CONTARENVS PatritiiordinisVCÍ. 

nctus,ab infigni memoria, illuftriqj do¿trina , & corporis, ac ins 

genii 


genii caftitate mirabilis, ad Rempiibiicam ita accesfit j lit grauitas 

te iudicii confumata; prudentia; Senatoribus a;quaretur : atq; inde 

maturata maximarum Legationum muñera capcíTcret, non a:tatis 

quidem, fed una uirtutirpra;rogatiua comnicndatus. luuenisenim, 

tanquam pcrfcdus Peripatcticus Ariftotelem a' calumnia defende? 

rat, quanquam modeftix caufa fuppreílb nomine, aducríus Pom? 

ponatium prxccptorem , quum ille, finoninfano,inipiotamenco? 

natu animas noftras intcrire cum corpore, ex Ariftotclis fentcntia 

pcrfuadcre Libro edito contendiflct. Appulit exinde ingcnium ad 

facias literas adco diligcntcr,ut ad normam Chriftianx difciplinx 

Librum, de optimi Antiftitis officio publicarct,In ipfo autcm ci? 

uilium honorum curfu, honcftum, decorumq; fibi , di patrix Dc 

Repu. Venctorum uolumen edidit, ut inftitutx Leges ex antiquo 

more ciuitatis in mandandis honoribus , ad menioriam pofteritati 

tradcrentur . Nouisfimc Paulus Pontifcx, Augufta illa generofiiu 

dicii niaturitate facile fuperiores Principes antecedens nihil talc ex? 

pedlantcm in Senatum legit, Purpuraq; ornatum in Germaniam 

Icgatum mifit jUt diris quorundam animis, concepta Lutherifa ¿lio 

falubri addudlo dogmatc fanaretur : Sed poft cam rem , caffo labo 

re fcmper adlitatam, quum in urbem rediiíTet, Legatus Bononix 

creatus cft 5 In co'q? muñere, paucos poft menfes , nondum fexage? 

narius , rapida febrc intcriit. Sepulchrum eius , Lateritii operis in 

xde Diui Proculi ad Icuam , cum hoc carmine confpicitur • 

MsWRCI^NTONlI FLi^MlNIL 

CO NT^RBNE tuo docuißi magne Libello 

ExtinBis animas uiuere corporiùus. 

Ergo iure tui uiuunt monimcnta Libelli ^ 

Et uiuent foclis innumerabilibus, 

EIVSDEM. 

Defcripßt ille Maximus quondam Plato 

Longis fuorum ambagibus uoluminum 

Q^ ciuitatis optimus foret ßatus * 

Sed hunc ab ipfa feculorum origine 


Q^ ili Ncc

Mec ulk uiäityttec uidebit ciuitas , 

^tCONT^REKUMS optimcan Rcmpubiicatn 

Parui Libelli dißutaiiottibus 

Illam probauit ejje y quam millejima 

lam cernii aßas Hadriatico in Mari 

Flor er e pace p Litcris p pecunia » 

lU^NI T ^ i r ^ L l S . 

C o NTi^ RENE tibi pietas dum dia par entai P 

Et (¡iteritur longo ajnißum Res publica luélup 

Ite ait illußrcs anima: pUitalia ßecUp 

HerountpO' ucßro^^tbleta: exórnate fcpuìchrum 

Floribusphic ueris docuit rationibus eße 

Immortalem animam fumma de mente creatam. 

HENR.ICVS CORNELIVS AGRIPPA» 

Q.VIS IN HENRICI CORNELII AGRIP. 

P M fcdato uultu, poitcntofum ingenium latuiilc crediderit Hic 

cnim immcnfo captu, uafta'qj memoria, fcicntiarum, arriumqjom? 

nium raciones ,arcanaqj intima ÖC fummos apices complcxus, dis 

fciplinas conucllit, religiones in dubiumreuocat, ftudiorum qjoms 

n rlrrl:imnfiniir drnrlrf . ron? nrfinvimMur- 

,-, —- — —s mgcnii 

opcs oftcntarc nequiucrit,niíi uir cducatus in litcris, 8£ a Carfare 

eruditionis ergo Equcftris ordinis dignitatc honeftatus , importus 

nos Arietes inanis cloquentix xtcrnis optimarum Literarum aréis 

bus admouiíTct: Sed ad hoc cum plaufu á multis cxceptum uolus 

men de uanitate fcicntiarum ,alium addidit Librum de occulta phi 

lofophia curiofis admodum peftilentem , quod opus , ex cenfura 

chriftiana , cdidlo, uctitum apud unos impios reperitur , Sed in 

utroq; ferio,pariter ioco grauior,atq; lcpidior,ac ideo forfitan 

xternus appareret, nifi puriorem eloqucntiam non fccus ac rcli? 

quas facultates infelici uel inepto iudicio contcmpfiíTct: Exccsfít c 

uita nondum fenex apud lugdunum ignobili,8C tencbrofo indiucr 

forio 


forio, multis cum tanquam Nccromantix fufpitionc infamem exe? 

crantibus, quod Cacodxmoncm nigri canis fpccic circiiduccretîta 

ut quum propinqua morte ad pocnitcntiam urgcrctur, cani collare 

lorcum magicis per clauorum cmblemata in/criptum notisexolue? 

rit, in hxc liiprema uerba irate prorumpcns,abi perdita beftiaqux 

me totum perdidifti, nec ufquam familiaris illc canis, ac asfiduus 

itincrum omnium comes, 6C tum morientis Domini defertor, pos 

Ilea confpcclus cft, quum praxipiti fugx faltuin Ararimfe immcrs 

fiife ncc enataflc, ab his qui id uidiifc aiferebant, exiftimetur. 

JOUNNIS BWPTISTUE 

VOSSBNINI* 

iPîmns quern cernís ne te fort^ moretur 

Os placidu/njMygii JRexfiit iße locus: 

Qmre etiojn cußqdem hobuit dum uiueret orci 

Cui nunc in tenebris pra:da daret comitem • 

U^ñ hic fi. ingenium moderari fiißet pod auras 

Tantum ißet^quatitum- Tartara nigra fubit, 

BAPflisTA PIVS. 

= Noneritullo Gcculo agreftibus prxfertiin grammaticis ingras 

tum , Pii nomen, urbanisaütem, 0¿ elegantibus uiris unquam ins 

iucundum. robufto cnim ingenio,tenaciqj memoria prxualidus dos 

disfimifamam meruit', quum obfcuros authorcsinterpretandosfu 

fcephfet /itttípta quidem Bcroaldi prxccptorisxmulatione cuius in 

Afinum Apulcii commcntationcs exicrant,in iis fuereFulgentius, 

Sidonius , dL c poctis Plautus , Lucretius , « Valerius Flacus. exs 

olcta enim rancidx uctuftatis uocabula dcledu infano fcdlabatur j 

admirante quidem difcipulorum infcia turba , quum plane á non 

infulíisíimis ridcrctur : Siquidcin eius fermo , ftylusqjj Ofcorum, 

ecAboriginum linguam pingui, atq; afpera nouitate rcfercbantj 

quam nonnulli lafciue ludcntes difcetc pcrcupcrcnt, nifi contagiofi 

uitii periculo terrerentur ,fad:um autem breui eft ,ut eaobfolctx, 

ÖC ridendx pasfim clocutionis uerba tanquam Portenta in Scocnam 

traniicrint, confeda fcilicct á lepidis ingeniis mirabili fabula, hxc 

cnimimprcfla cxtat,qua fuo habitu fuoqjidiomatcBlatterantisPii 

per fona 


pcrfona iiidudtur , ab obiurgantc, rcprchcndcntc'q; PiiTdano riicn 

tas flagdlo piagas , pucroium malcdifccntium m0rc ,dunibusnui 

dacis cxcipicns . Tum cnim Phardrus ad antiqua: pronunciationis 

dccus romanam iuucntutcm gloiiofo iludió ixuocabat ,quum Lu; 

dis Capitülinis ftupcnde apparatu ,miraqj fdicitatc Plauti Pcnu; 

ium per ingenuos, nobilcs'c]? cornados rcprafentata floren tis quon 

dam urbis fortuna ,cdidillct, id cxpctentc Leone, quod tum frater 

lulianus a Populo Romano Ciuitatcdonarctur.Caterum Pius qua 

drato ingenio cos nafutorum rumores contempíit, fua confcicntia 

profccld fclix, quüVi neminem fc uiderc dicerct, eruditi nomine di 

gnum , qui de ui SC tota flicultatc uel abftruile leclionis interroga; 

tus prxdarc , conflanter prolato prafcntis doclrinx thcfauro mi 

niiiic rcfpondcret : id cnim ipfc uegeta rerum omnium , 8C in fenc 

quidcm adniirabili,rccordationc, tarn probe,quam fuperbe pra; 

ftarc erat folitus. Scd ucl fero ita cxplofi ftyli MÌtium agnouit, utfc 

totum ad Ciceronem rcciperct, multa in co ducidando commcn; 

taretur 3 eum Poftremd quum Bonoriia , Mcdiolàm j K Luca peí: 

quinquaginta annos docuiíla , Paulus Pontifcji tahquam uctcrem 

fuum familiarem,in urbem acciuit : publico'qjin muneredefuncfVus 

cft ocVogcnarius,fumma tempcrauirafirmitatc aduerfus morbos ins 

uicìus , contigic ci fubita , ac incxpedata mortis lenisíimum gcs 

iius , quo diuinus Piato fclix fuiffciuHicaturjPranfus cnimhylaris 

ter, Sw remota mcnfc mappa fubindc Icciitans Galcni librum , in 

quo dellgnis propinqua mortis agitur,deprchcnditfatales iñ un; 

guibus maculas, Sí dixit ergo fp;ua Parca iriftans uita mcafilum 

commordct,ncc multd poftnullo acri demcntis utiqjmortisimpcs 

tu concuflus in complcxu Probi Priucrnatis Poeta Icnitcr expira; 

uit, Tumulatus cft in templo diui Euftachii bis carminibus hone; 

flatus. 

LÈON^RDI MWRSI, 

; 1 • ; • • 

Ingenio tcntußc Pius ß: ß\ omnia ccrncns 

Nunc rrpcto p dixit, Sydcra p terra üale . 

^^NT O NII V ^ C 

Felßna quem gcnuitpßudiis confumptus ^^ annis 

Ille Poeta Pius ßibliorkca hqimf.. 


Hic

Mie fítus cß. ijiii cum prifcic omnis gratia lingua 

lit "Plauti iictcrcs intcricrc fales, 

FRANGISCVS ARSILLVS. 

FRANCISCVS ARSILLVSc Scnogallia per tri? 

gin ta annos , alternante ingenii libidine ji^feulapio filio , patri cp 

Apollini facra fecit j quum Mcdicinam uti popularis, di pedeftris 

ordinis Mcdicus ad alimenta uitx pasfim exerceret,8C quotidiana 

fere carminum factura Ixtaretur. Natura enim frugi, 81 aurex li? 

bcrtatis cuftos , Vaticanam Aulam , 8C potentium limina, contu? 

maci quadam fupcrbia deuitabat. Scripfit appofito carmine ad prx? 

fcriptum, proloquia Hippocratis, 8C lepidum item libellum depoe? 

tis urbanis, mihi tanquam ueteri fodali dedicatum ,quum Leone 

ingeniis liberaliter arridente, multi undiqucpoetx iIluJRres,ncqua? 

quam ad inanes fpes in urbem confluxiflTcnt, 0¿ pulcherrimo quo? 

dam ccrtaminca fingulis in una tantum ftatux materia fcriberetur, 

qua carminum farragine Coritius homo Trcuir, humani iuris Li? 

bellis prxpofitus , uti perhumanus poètarum hofpes, ac admirator 

inclaruit j ea fcilicct ftatua infigni marmorea, Aureliano in tempio 

dedicata , inuitatisqj Vatibus , ut tria numina Chrifti Dei,SC Mastris 

,ac Auix uno in figno cclcbrarent. Sed Arfillus qui fefe artis 

prxfidio ad uerfus morborum contumeliam prxmuniens uitam fa? 

tis cxtenderat, intcrcute niorbo opprefifus, ieptuagefimum aitatis 

annum fupcrarc non potuit • 

ÌWNJ VITALIS. 

Carminibus noñros celebraßii^rfylle poetas 

Qmlia diäarunt P hoc bus y mdest 

JSÌos memores grati ofßcii tibi firta dicamus 

Myrthea Pyr milla: muñera grata tua:: 

Optamtis^ tibi jedes ubi fanäa piorum 

E lyfios inter dicitur efe cohors. 


Erge

HONOR^Tl F^SITBLII. 

Brgo tddcmus lumittc hoc fpirabili 

Cajjìim iaccrc te quoque p 

T^t piche quiuis uttus c uili iacet p 

^ K SIL LE pmagno impollini 

Nouem^ Mufis care ìfue poculis 

Prafeniihus morbi graues 

Effcnt Icuandipfue dulci carmina 

JDicenda mater aurea 

Cupidinum plufusC^ furtorum leues, 

O' unta no jira inania : 

Quid dura fati non poteil neccsfitas f 

Ida lyram mihi pucr 5 

Manu^ funde proniorc cacubum ; 

Nunc funt Lya:i numera p 

Nunc pie ¿ira cor dinunc iuuat Icéhsftmo 

Cinxiße fore tempora : 

Sicci tenebris obfiti trißi inßygc 

Fortaßc eras flcbimus* 

MOLSA. 

MARIVS MOLSA Mutincniìs,cxímíumatquchas 

bile ad poéticam ingenium a' natura coniccutus , Latinis Elegis,ÖC 

Ethrufcis Rhythmis pari gratia ludcndo Mufas cxcrcuit tanta 

quidem omnium commendatione , ut per triginta annos,qui Ro? 

ma: Mecanatis nomen tulcre , infigni liberalitate , ftudioqj adius 

tum adipifccndis honoribus efferre contenderint : Pracgrauantc 

femper eius genio , quum rediuiuis toties amoribus occupatus , 

par ingenio ftudium fubtraheret, ncque habitu , uel incellu, ul 

iciuc nobili commertio carminum famam tueretur j Focde prodi 

gus, honcfti'q? nefcius pudoris negledum rerum omnium ad in 

noxia: libcrtatis nomen reuocabat ufque adeo fupine , ut fumma: 

laudis , di clarioris fortunx ccrtisfimam fpcm facile corruperit • 

His moribus,quum Venerem, quam Mincruamimpenfius coles 

ret ab illa meritum pudendo contadhi miícrabilis morbi, quo peris 

ret 


et iicncnum haufit. Ab hac ucrd fempiternam ingeniilaudcm re? 

tulit ,non a iucundo tantum carmine quo lafciuiilc uidctur. Sed pe 

dcftri edam , graui'q? facundia , qua Laurentium Medicem,nefaria 

libidine antiquis ftatuis , noclu illufiria capita dctrahentem apud 

Romanos ab ca iniuria dolore pcrcitos accufauit. Ea enim pcrfcri? 

pta oratione Laurendum ufq; adco pudore, metu percnnis probri 

conftcrnatum ferunt, ut atroci animo , quo inuftam ignominia: no 

tam nouitate facinoris obfcurarctintcrficicndi Principis, amiciq; fin 

gularis immane confilium fufcepcrit 5 fcilicct ut Diis inuitis Patrix 

libertas pararctur,ucl fi cunda humanx,6¿ fraternx fimul amicitix, 

hofpitalis'qj cubiculi ,fanc1isfima iura tollcrcntur, nec Regum om? 

nium falutis intcrcíTct, quum co uno cxcmplo, omnis ucl in arca? 

no uitx íccuritas expirarit, dum ille alte ftertenti, tanquám tyran? 

no parum nobili, fi non fcelefía manu, uitam criperct • 

TRYVHONJS. 

Qui lepido ueteres aquauit carmine Molfa 

Mie iacct urcatis maximus huius honos • 

FRU^NCHINI COSSBNTINL 

Molfa iaces , tua fama uiget y tua feripta leguntur p 

Felix qui potuit uiuere po/l obitum . 

MWR CIWNT O NU FLWMINII. 

Voñera dum números dulces mirMur a:tas 

Siue Tihulle tuos,fiue "Petrarca tuos, 

Tu quoque Molfa pari femper celebrahcre fajtia^ 

y el potius titulo duplice maior eris 5 

Qmfquid enim laudis dedit inclyta Mufa duobus 

yatibusphoc uni donat habere tibi* 

ALBERTVS PIGHIVS. 

MAGNA hcrclc naturx illudcnds inuerecundia, cxcellen? 

R. i i tem 


tem dodrínam cum illuftri cloqucntia coniuncílam,fí chriftiani fcris 

ptoris decus fpcctctur , multa infaceti oristruculcntia opertam, in 

Alberto Pighio confpcximus . Is Campo Batauorum uico cditns, 

fccutus'q; Adriani Pontificis fortunam, qua: cx difciplinis pcrcgrc 

didicerat, latini fermonis elegantia feliciter cxornauit. Ita ut fubti? 

lisfimarum fcicntiarum placita, & fi quid durum,atq; difficile cx fa 

cris literis nouitate rerum ac nominum fcribentibus offcrtur , pru; 

denter ac molliter explicaret . Sed in diflcrcndo uultus Scythico 

more contufus 66 cnormis, 66 afpero gutture uox educía,66 graui? 

ter refonantis nafi tumultus, totani fere' fapicntix gloriam dcfor? 

mabant. Admirabili quoq; cum ingenii, tum manuum argutia cx? 

cclluit, ut pote qui a:rea inftrumentadcprehcndcndis fyderum cur? 

fibus , exadtisfimc fabricaret. Veruni in libro dcHicrarchia quo 

uclutiacutisfimo gladio Lutheri caufam iugulauit, fere neminicon? 

cciTam pictatis 66 dodrina: laudem adeptus eft.Q_uumid uolumen 

commentaretur , ut dircptamabimpiis facrofandx poteftatis hxrc? 

ditatem Romano Pontifici ailcrcrct eum c fummo uitx periculo 

ccrtisfinium Dei maximi numen eripuit. BononivXenimin cclcber? 

rima pompa , quum tranfeunte coronato Cxfare Carolo Q uinto 

pars lignei pontis iuxta Cxfarem turbx pondere corruiflct, Álber? 

tus tignorum,atq; hominum ruina ita opprciTus cft, ut probitatis, 

ac inftituti operis merito fcruarctur. Obiit nondum fenex in patrio 

folo, faccrdotiis à Clemcnte,66 Paulo liberaliter honeftatus. 

M Y R T E J . 

Qm extrema Batauiìm profi¿liis ora 

Non ùello ore ^ animo Jcd omnium^ 

'PredarUS /ludio Jcicntiarum 

'Pro República y O* optima Qi^riium 

Sede y acer Jìctit hojhs in Lutherum 

K^lbertus iacct hic. Sacrum Jepulchro 

T>a Thus maxime Pontifcx y undam. 

BENEDICTVS IOVIVS 

NOVOCOMENSIS. 

Q^V O iufto nomine tc appellcm Bcncdidc loui? qua fatis di? 

gna 


gna cum laude te profequaruíx fcío , amore fiquidem naturaq:gcr 

manus frater, fummo charitatis officio pater optimus , modcratus 

educator , SC diligcns in litcris magiftcr extitifti, ut erga me orba? 

tum patre ncc adhuc pubcfccntem, omnc munus perfeda: uirtutis 

adimplcrcs . Scd hac alii fratribus fortallc plcnius pra'ftitcrunt,tu 

ccrtc, quod ad fpem immortalitatis pcrtinct , quum patriam hi; 

ftoriam, atq; item rcs geftas, SC mores Heluctiorum eleganter per; 

fcriberes , ingenium mcum,ueri gloriofiqj itineris monftrator,a:niu; 

lationc domcftica fuccendifti. Scilicet ut noftrorum tcmporum hi; 

ftoriam cogniti orbis res geftas complcdlentcm , cxordiriatq? per; 

ficcre poííc, te demum admirante, felicirer audcrcmus. Verum hac 

una crit tua pcculiaris Chriftiana modcftia laus , quod frugi con; 

tentus uita cx nobili coniugio , louiam familiam uetuftate quam 

fortunis clariorem praclara Ibbolc amplificafti. Supra id etiam fe; 

lix,qudd ambitiofe patria nunquam pedcm extulcris , m'fi ut Me; 

diolani Demctrium grace' prolitcntem pronundationis caufa audi 

res , qui cam linguam nullo pracuntc magiftro didiccras . Indeqj 

perpetua uita innocentia ac animi tranquillitatc aquatus fummis 

Philofophis ad tertium 6C fcptuagefimum atatis annum pcrucneris, 

nihil morbis,corporcaffccn:o,ucgeta'q; femper illa incredibili rerum, 

èC nominum memoria , fi¿ integro intcnto'q; ardentis ingcnii uigo; 

rc, quo dudum centum cpiftolas grauisfima cruditionis pofteris 

dedicarti. Scd hac & graca tradudionis non ignobilia opera cum 

Icpidis pocmatibus ,eruditorum liberorum diligentia publicabit • 

Ego uero te, quanquàm ex merita pietate haud dubiccccleftifelici; 

tate bcatum fruftra iingulis horis cum flctu requiram, di eo qui? 

dem grauius,atqj molcftius,quo inftands fcncdrutis fpcrata folatia 

fato tuo mihi crepta , fatis dolere non posfim, nifi tibi maiorum fi; 

ncm , 6Í perennis boni uel ferdpartam poffesfionem, impic aut ini; 

pudcnter inuideam. Elatus cft nobilium iuuenum humcris, tumu; 

latus'qj in tempio máximo, qui honos nemini adhuc nifi facrato ui 

ro , Comi contigit • 

JOANNES BU^VTISrÊ VOSSE^ 

V I N I MWNT V ^ N L 

Claudcrc Mtifrifti iam Paulus caperat y atque 

Extrcmatn cbartis impofuißc marnun 5 K. Ill Cum 


Cum fubito ùxcìamat Bcftcc!i^Ìus, muttcris buius 

Siccinc me cxpcrtcm fratcr abirc finis f 

Non datur hoc p Jouius p uiuenti p dixit p at ilk 

Tcrpctuum fpcrans uiucrc pU-tus obit * 

^ N T O N I I SBRONIS. 

Qtwdfis ultima Tars IO I libelli 

Id fratris Vietate p

prudcntíx opinione, Martini Pontificis amicitiam eonfecutus in 

confcrcndis facerdotiis fuppliciuni Libcllorum officio pra:fuit,ita,ut 

mox Eugenio,8C Nicolao carisfimus fuerit. Extat OC eius iucundus 

nobilis'qj Dialogus dc pra:ftantia difccptantium , Terrx , Solis ÒC 

Auri, 8C ne quid ad cumulatam eruditionem uero cliriftiano decfs 

fct, quxdam etiam in facris litcris iincerx interprxtationis gloiTcs 

mata rcliquit, Aureum'qj prxfcrtim Libellum dc rebus antiquis,me 

morabilibus Bafilicx Sandi Pctri,inquo donaria,fcpulchra'qjPon3 

tificum referuntur • 

l U GOBI G y ID IJ y O. 

L U T E R R U N L 

Felix p dum ßudet addito libello 

Wmeam Jêgius referre ad ailra p 

Jllußres alios it ante uates 

^Wjjerta ßbi gloria jSdaronis* 

IOANNIS TORTELI!. 

Q^ V I Arctii natus ingenium omnibus fere difciplinis exculs 

tum Romam attulit, mcruit'q? inde, ut ab optimo Pontificc Nico 

lao intra cubiculum curarum,Öi confiliorum particeps,56 facrorum 

ftudiorum adminiculator afcifccretur.Suauitate enim fcrmonis,hy? 

lariq; modeftia xqualcs antecesfit, inter quos pudenda fimultas in? 

fanis altcrcationibuscxcitata,omnemliteratx dignitatis exiftimas 

tionem fa'disiimc conucllcbat. Scd Tortclius cxadi grammatici 

laude contcntus fuit, edito nobili,xtcrnoq; uoluminc dc potcftate 

literarum ,quo maximum renafccnti eloquentix lumen adfulfiflc 

uidemus ,Diui quoqj Athanafii uitam Eugenio expetenti latinam 

fccit. Scd quid maius Torteli© in toto genere laudum tribui non 

incptc potcft,quando eum Valla difcrtisfimus omninm grammas 

ticus,tanquám fummum ccnforem fibi delegerit i 

BARTHOLOMEI FACIL 

H V N C Spedia intimum Lunenfi in Portu Lygurix oppi? 

dum protulit,utriufqj lingux peritia infignem,fed certeclariorem 

fi Genucnfium 


nGcnucníium uidlorías dc Veneto horte naualibus pra:liis partas, 

incorrupto iudicio perrcripfiílct3 Nani Valla, quanquám fufpeclus 

hoftis , dC irrifor , nihil cum a;qua prudentia, nihil cx lege confcris 

bcndx hiftorix, dum illa condcret,pcrpcndiflctcftatur.ScdAlfbii 

fus R.CX ucrx glorix cupidus, cum ideo liberali ftipendio conduxc 

rat, ut res fux bello geftx , qux erant abfoluto fcriptore dignisii; 

mx , poftcrorum memorixmandarentur , Eo nomine quanquam 

in diuerfa materia^ Vallx xmulus fadus obtretlatione Laudispers 

acrem uirum ita pupugit, ut talionis, immortali uulnere focile fus 

fccpto , clarior euafcrit, alioqui fecundani famam meritus, quum 

Arrianum.de rebus ab Alexandro Magno grftis, c grxco Latine 

loquentcm edidiíTct, Subfecutus cft propere hoftem Vallam pari, 

ac importuna fatorum iniuria clegantioribus ftudiis ereptum ita 

ut non infacete hoc carmen Epitaphio fubfcribcndum edcretur • 

.M' uri in clyfiis Jinc Vindice Valla fufurrety 

Facius haud multas poß obit ipje dies. 

GVARINI VERONENSIS, 

AB H OC infiani uiro, grxcx , Latinxq; litcrxobfcurisillis 

temporibus antiqui íxculi normam,quadratx'q; ftrudurx ordinem, 

SC diu quxfitum decus reccpcrunt. huius quoqj immortali benefis 

cio, Strabonem ferme totum legimus , atqj item aliquot Plutarchi 

Vitas in Latinum accurate conucrfas . hxc parta laus manauit ad 

filium, qui tali hxreditate pcculiariter honeftatus , xmulatione pas 

tris, quum iifdem ftudiisopcram dcdiilct, rem utiqjßd familixnos 

minis dignitatem diligcntcr adauxit. 

PETRI PAVLI VERGERIL 

ISIVSTINOPOLI in Hiftria natus, Chryfolorx'^ 

difcipulus, grxcas literas ex purisfimo fonte hauftas illuftribtis dis 

fcipulis humanisfime refudit, ut indu

lACOBI BRACELLII LYGVRIS. 

P RyECL ARO huius cxcmplo liquidisfimc conftat,non 

ciTcufq; adco dura atcp afpcra Lygurum ingenia, quum a quibufda 

damnatx cius tcrrx glabris cautibus asfimilcntur, ut non facile Mu 

firum cultura molliantur.,Scripfit enim AlfonfiRegis res beilege 

ftas , omnium fcriptorum collatione, qui nupcr antecellcrint longc 

grauisfime , fi eius ficulinondum pcrpolitam eloquentiam cum ea 

conferamus ,qua: dcmum indudrafubtiliore antiquorum imitatio? 

ne candidior cuafcrit. 

GEORGII VALL^ PLACENTINI. 

C^V I DISCIPLINAS, literasq; omnes , uno ingenti uo 

luminc compicxus multa potius didiciiTc, quam in co celeri tranf? 

curfu perdifccnda pofteris rcliquift'c uidctur.quandoquidcm coacer; 

uantis omnia, indefcflc'qj fcribcntis , requifitus illc Romana: clocu 

tionis fpiritus omnino dcfucrit,quo uno uoluminum uita pra:clarc 

alitur, longisfime'qj producitur. 

IOANNIS SIMONETiE. 

HICFRANCISCISFORTI^Res gcftas clocutio 

ne ) tcxturaqjoperis. C. Ca;farcm alludendo imitatus, Latine per? 

fcripfit : is demum libcr, ut difl'ufius , in caftris'qj prxfcrtim á militi? 

buslcgcrctur,á Landino inEthrufcum fermonem conuerfuscft.Erat 

Ioanni Gcrmanus fratcr Cichus , illc in Brutiis natus , qui Galea? 

tio a coniuratis interfecto ,quum pupilli incorrupta fide tutclam fu 

fccpiflit, nefaria ambitionc, Ludouici patrui captus,dámnatus'q;, 

Fatalis conftantix fux abfcisfis ccruicibus panam fubiit, mitiore 

aliquantd fortuna erga Ioanncm , quum in eadcm quxftionis accr? 

bitate diu tortus cuafcrit , ualido fcilicct apud Tyrannum pudo? 

re ,nc uidcretur ingrate fublatus, qui patrcm fummx uirtutis prin? 

cipcni, ne unquam intcrirct, beneficio literarum immortalcm cf? 

feciilct • 

BERNARDI IVSTINIANI VENETI. 

HIC á prima patrix nafccntis origine hiftoriam fcribcre or? 

S fus 


fus, quod fufccpcrntgrnuc munuscicgantisíímc pcrfccít,íta,ut cum 

nobili gloria dignuni cxiftimcmus ,quum patritius , crudito'qj pas 

tre genitus , quod patrix dcbcbat egregie, cumulatc'qj pcrfolucrit • 

CHRIS TOPHORI PERSONA 

ROMANI» 

IS inter diux Balbinx flamincs in Auentini niontis cccnobio 

prior appcllatus Procopium Latine loquentcm fecit, non dubia in 

Lconardum Aretinum confiara inuidia,qui fupprcflbgrxci authoris 

nomine,Gothicamhiftoriam , tanquámc uariisfcriptoribusdccers 

ptam pro fuá luliano CxfarinoCardinali,qui ad Varnamab Amu 

rathe cxfus periit, nullo pudore nuncuparat • 

GEORGII TIP HERN ATIS» 

HVIVS Doclisiimi uiri muñere reliquam Strabonispars 

tem,quam Guarinusnó attigerat,in Latinum fplcndidctradudtam 

legimus , Fama quoq; fertur Herodiani hiftorias cius ingenio,labo 

rc'q; fuiilc tranflatas, quafi cas moricnti fubtraxcrit Politianus uir in 

literario ncgotio fxpc conuidlus furti jSed uix credibile uidetur,ut 

uir in omni diccndi fiicultate, opulcntisfimus,idcm atqj promptisfis 

mus,cx alieni ingctiii labore famam probro,ÖC calumnia redundan? 

tem quxfiíTc uolucrit » 

RAPHAELIS VOLATERRANI» 

F VIT hic Vir infinite propc Ledionis , quippequi difcipli? 

nas omncs in accruum conieccrit utili potius in aliena dcfidia,quám 

ad explicatx dodrinx dccus nobili opere j non multo enim cum 

falc , 6¿ fine ornamento Latinx orationis , cunda aftrido ordine 

ita digcsfit, ut alibi quxrenda legentibus indicare uideatur: ea uero' 

qux, de Principibusxtatis fux fcripfit, tanquám timido ore , ears 

ptim enarrata,rcrú fupcriorú haud dubie fidem eleuant, oftenduntq? 

ea omnino certa ucritatis luce carerc,qux inter adulationem dC metu 

nec prxfcntis nec futurx fpe laudis intcmpeftiuc' publicantur . Sed 

niultum hcrclc dcbemus ingenuo,gratuitoqi labori, quo hic integri 

tate uitx uir optimus,delicatis reríí nofccndaru copcdia demonftrauitj 

SCPros 


6¿ Procopium dc Pellico,atq; Vandalico bcllo.nnceic potiusquam 

fplcndidc' conucrtit. 

ANTONII GALATHEI. 

HIC E^ SAL ENTINO extremo Italix Angulo periL 

luftris Mcdicus atq; Philofophus ftudia qux fcclabatur optimislis 

tcris cxpoliuit, cxtcnditq; ingenium ufq; ad poéticam laudem , ob 

id á Pontano Hcrmolao'q? grauisíimc cclcbratus . Eius extant, prx 

ter lichriiTca carmina, Sí phylicx quxftionis fubtilcs libellos lapigia 

corographicc defcripta j qux meo iudicio cum antiquis comparan? 

da uidctur: Sed tum cum lepore docìus SC urbanus apparuit,quum 

in curationc podagrx Icnicndo dolori, cius infanabilis morbi En? 

comium fcftiuisfimc ccciniiTct. 

LVDOVICI COELII RODIGINI. 

H VIV S multa uolumina Icdionum antiquarum,quumin? 

gentes uigiliarum opcs oftcntcnt,pleriq; admirantur : Scd ea far? 

rago , tanquam ex uctcre horrco laboriofc' affedatcq; prolata, deli? 

catis Icdoribus quoddam fubrancidum olere uidctur, nullus enim 

compofiti ac illuftris ftyli ncruus , tanta in compage confpicitur. 

Scd cum tamcn Patauii Si Mcdiolani cum laude, ucl ob id quod 

cgrcgiam totius habitus dignitatem attuliflct, e fuggeftu docentem 

audiuimus • 

lACOBI FABRI STAPVLENSIS. 

AB HOC homunculogenere, ftaturaijj pcrhumili, fed ab 

ardenti ingenio cum optimatibus haud dubic conferendo , totius 

gallix iuucntus nd cultarum literarum ftudia alacriter excitata cft, 

Fabcr cnim ingcniorum appellari uolcbatj quum in omni fere do? 

¿trine genere ad docendumaptisiimus haberetur. Dcfuit in co,dum 

fcribcrct, illa Latini Scrmonis puritas, qux diu, aut neglcda apud 

externos , aut parum accurate quxiita, non magnopcrcferuida in? 

genia dclcclabat. Scripfit Commentarios in Aftronomicis iuucntu 

ti perutilcs,6C fcholia in Moralcm philofophiam pcrdifcentibus op? 

portuna j xtatc autem confedus, quum facras literas attigiflct á 

Luthcranx hcrcfìs ucneno non procul affuit, ita ut in ea fufpicione 

S ii fencx 


fcncx parum fclicitcr morcrctur. 

ANTONII TILESII COSSENTINI* 

HIC Varia tcnuiqj materia, 66 minuto Temper lemmate dele 

¿latus non ignobilis poetx nomen tulit, quum in paruis fingula; 

ris 66 plane eonfpicuus eile mallet, quam in grandi charadere, ues 

luti unus de populo in turba tot uatum trita, 66 eenties reperita cas 

nentium mediocris, 66 obfcurus. Dcfcripíit enim lepide 66 diligen 

ter nonnulla curta poemata incxpeciati,ac ideo feftiui femper ars 

gumenti, 66 in his Zonarium Reticulum quo ficcrdotum fcrica 

crumena fufpenditur , fidilem'q; Lucernam, tantum fibi olei, dum 

Mufas coleret exorbentcm, 66 lucentem nodu uolucrem Cicindels 

lam , puerorum lufibus opportunam. Reliquit 66 Tragediam in 

qua Danaeni, fub aurei imbris nomine , cum multo fentcntiarum 

iicrborum'q; fplendoíc expresfiílc iudicatur:ac item breucs Libcllos 

de Coronis atq; Coloribus grammaticis, rei nouitate gratisfimos» 

At Roma: in gymnaíio Horatium comiter , 66 tenere profcllus fas 

cerdotium a Giberto promeruit, eft'ugitq; cladem urbis ut in patria 

non plane fenex interiret • 

PETRI ALCYONIL 

IS quum duarum urbium fuppreffo nominefcHybridam fate 

rctur, diu'qj in calchographorum oificinis , corrigendis erroribus 

menftrua mercede opcram nauailct, multa obferuatione ad pra:ccl 

Icntem fcribcndi fàcultatem pcrucnit. Sed hic partus bonos non 

erat in confpcdu, quum nulla ex parte ingenuis, fed plane plebeis, 

66 fordidis moribus focdarctur j Erat enim impudens gula: manéis 

pium, ita ut eodem farpe die bis 66 ter, aliena tamen quadracocnis 

taret j nec in ea forditate malus omnino mcdicus, quod domi des 

mum in ledi limine per uomitum ipfo crapulx onere leuaretur . 

Q_uum aliqua ex Ariftotele perperam infolenter'qjuertiiret, in cum 

Sepulueda VirHifpanus egregie de literis meritus, edito uolumi 

ncpcracuta iacula contorfit, non herclc indigna tanti philofophi 

uulneribus, fi uindida: nomine merita poena mulclaretur, tanto 

quidem cruditorum applaufu, ut Alcyonius ignominia: dolore mis 

fere conftcrnatus , Hifpani hoftis Libros in tabernis,ut concremas 

ret, graui prctio coémerc cogeretur. Sed luculento opere de toleran 

da 


da cxilii fortuna j ita cruditionis ac eloquenti^ fìunam fuílcntabat j 

ut cx Libro dc gloria Ciccronis, quem nefaria malignitatc abolcue 

rat, multorum iudicio confectum crcdcrctur. In co enim,tanquám 

uario Centone pra;clara cxccllcntis purpura fila,langucntibus ca 

teriscoloribus intertcxta notabatur. Verum nonmjjltd poft, cons 

firmata fufpitionis inuidianiduabus fplendidisfimis orationibuspers 

egregie mitigauit, quum in clade urbis uchcmcntisfimc inuedus 

in Cafarem populi Romani iniurias,8C Barbarorum immanitatem, 

fumma perfedi Oratoris eloquentia dcploralfct, 

PETRI MARTYRIS ANGLERIyE. 

IS eft,qui apud Verbanum Cifalpina Gallia Lacum natus,Ocea 

ncas Decades rerum indicarum confcripfit, quum in Hifpania afci; 

tus in Regiam Ferdinando Regi ingenii,ac induftria fua operam 

obtuliflct. Nadus enim materiam luculcntofcriptorc dignisfimam 

idingenuc\fidclitcr9praftitit,quodmcdiocris ingenii Vires tus 

lerunt, fic ut ingcntis 8i peramccna occafionis augumcntum , his 

prabuiftc uidcatur , quibus liberales Mufa , ad ornate , copiofc qj 

fcribcndum facultatcs amplisfimas contulcrunt . Extat ctiam eius 

legatio ad Campfonem Gaurum Memphiticum Regem fufcepta ui 

rilitcr, integerrimcq;dcfcripta, quo ucl brcui opere, lublata dcmum 

Sultanorum Tyrannidis,8CMamaluchorumequitum quorum no 

men nobis erat obfcurius , memoria rclinquitur. Sed tum importu 

ne deccsfit ,quum Ferdinandi Cortefii in altero ad occidentcm orbe 

inucnto , fubadoqj inufitata felicitatis uicìorias fcripturus effe uis 

derctur• 

GABRIELIS ALTILII. 

GABRIEL ALTILIVS In Lucania natus iunioris Fer 

dinandi Regis praccptor ufqj adeomoIb'ter,ac admirande in Elcgis, 

SC heroico carmine excclluit,ficuti cx Epithalamio Ifabclla Aragos 

nia pcrfpicipotcft,utPontani atq? Actii tcftimonio antiquis Vatis 

bus aquaretur.Is uirtutis merito ,Policaftri,caurbs olim Buxens 

tum fuit ,Antiftes fadus á Mufis per quas profccerat,celeritcr,ims 

pudentcrqj difcesfit, magno herclc ingrati animi piaculo , nifi ad 

fpem non iniufta ucnia ob id culpa tcgcrctur,quod ad facras lite? 

ras nequaquam ordinis oblitus tempeftiuc' confugiftet . Mortuus 

S iii eftin 


cft in facrata faccrdotii fede fcxagínta annís maíor, tulitq; Fontani 

pictatc fuprcmi officii nobile carmen , quod pro titulo urna: mar? 

morcx inciderctur » 

MARCELLI VIR.GILII FLORENTINI, 

EXIMIA huiusfiiitin blando uultu cultoqj fcrmonc fuaui? 

tas, 66 quum c fuggeftu iuuentutem doccret ,aut in corona loquercs 

tur, doclrina multiplex ipdi'q? uarictate mirabilis cx co autem ofifis 

cii muñere quod antea Aretini, Pogii'q; fuerat, ab Epiftolis Reipus 

blicx opera¡n pnrftabat,0¿ quum fupprteretotiumtertiomuncriua 

care erat folitus . Sufceperat cnim Diofcoridem omnino traducen? 

dum , expctentibus Mediéis , petebat enim cx colabore non obfcu? 

ram laudem , quod in perdificili herbario ncgotio ab ineunte xtatc 

accuratisfimc dcfudaffct: Scd edito opere ftatim in publicum exie? 

runt,du;r omnino diucrfxintcrpretationcs , altera Hermolai qux 

cxtincla putabatur, altera loannis Ruellii Gallia Latini ftyli mun? 

diciis multo maxime laudata. Extat, ctiam nobilis oratio in con? 

tionc habita. quum Laurcntio Medici luniori militaris Imperii in? 

fisnia traderentur« 

lANI PARRHASIL 

HIC Virhoncfta familia Cofcntix natus,quum c fuggeftu, 

fumma facundix Maicftate Latinas literas Mediolani profitcretur, 

cundos noftri fvculi docflores,erudito reruns omnium quxexpli? 

caret apparatu,ac una prxfcrtim rotundx pronunciationis gloria 

fupcrauit.Duxcrat uxorem Demetrii Chalcondylis filiam ,quafe 

liei cognationc6CfocerÖCgcncr mutui fuftVagatores in fcholis utriuf? 

que lingux Imperium tenucrunt, tanta Parrhafii fama , utTriuul? 

tius fummx dignitatis fcxagenarius Imperator inter iuucncs audi? 

tores confpiceretur. Edidit commentaries in Claudianum, dC Na? 

fonis Ibim , recondita eruditione retcrtisíimos . Nouisfime autcm 

in manibus erat pene abfolutum Volumen de rebus abftrufis per 

cpiftolam quxfitis,Scd Mcdiolano excedere coadus eft,quumLu 

di Magiftri Regionum fxpe ab eo reprchenfi redarguirq?,ac obid 

infcitix pudore decoqucntes in cum confpiraiTcnt, ita ut lafciua fa? 

bula infubrum auribus grauis cxcitarctur,tanquám auditores pa? 

rum pudicc diledos corrumpcretj Verum ab ea futili calumnia, 

tanquám 


tanquam literarum nomine clarisfimus,conducente Leone cum Bas 

filio uxoris fratte in Vrbcm ucnitj Sed tanti fuggeftus honore diu 

perfrui non potuit, articulare morbo , membra omnia íicuisfimc 

deformante, undc ci maturatus in patriam reditus cum uitx cxitu 

contigit, 

GEORGII SAVR.OMANI GERMANI. 

HIC In Italia,quum iuris ciuilis iludió opcram dcdiílct,camq} 

facultatem fine forenfi agitatione parum nobilcm, ncc frucfluofam 

eílc fatcrctur , ad humaniores literas ingenium traduxit, adeo felis 

eitcr , ut duabus Orationibus in laudem Caroli Cxfaris publicatis, 

totius Academix iudicio , Longolio plenior , atq; torofior ccnfcres 

tur . Ob id ciuitate Romana donatus eíl, egit'q; tcnerum fodalem 

apud Académicos, exuta quidem omni uods, moris ,atq; habitus 

afpcritatc per aliquot annos , dum minuta Cxfaris ncgotia procus 

rarct, Leoni, Hadrianoq;,K demum Clementi doquentix nomi? 

ne non ingratus. Sed in tumulto captx urbis ab Hifpanis, omni? 

bus fortunis cxutus ,nc in tormentis expiraret a Germanis ita fers 

uatus eil, ut non multdpoft, craíTante peftilenda cum filio, concus 

binaq; pcricrit. 

COELII CALCAGNINI FERRARIENSIS. 

HIC diu in patria iuuentutcm docuit j honeftisfimo patre, fed 

incerta matrc gcnitus ab Atcftino Principe facerdotio donatus eft, 

quum fcccundum, mitcqj ingenium , & elegantes mores ad literas 

attuliirct, pronior erat ad Elegos , quandoquidcm in pedeftri oras 

tione iciunus , ÔC fcaber , 6C fine dulcedinc numerorum afFcdatus 

haberetur .Dum cnim multa Icgiílc uideri uellet, ÔC plurima doces 

re pcrcupcrct in Epiftolicis quxftionibus, 8C dtulo inepto j 6C toties 

ufurpataab aliis materia nafutos offcndit,ÒC bilcm mouetnobilibus 

ingeniis, quum in libros Ciceronis de ofificiis, inucrecundc prorfus 

inuchitur , qua in rea feftinantc fato bencfidum tuliffc iudicari pos 

teft, quod luculentam Ciceronis dcfcnfionem a Maioragio in publì 

cum prodeuntem, ôC uiuum proculdubio iugulaturam morte cfÌu« 

gcrit. 


AVGVs

AVGVSTINI IVSTINIANI GENVENSIS. 

H I c c Seda Diui Dominici Linguarum uarictatc dclcciatus 

inftrumenti uctci is , noui'q; tcxtus hebiaico, gnrco , di Chaldxo 

fcrmonc pcrfcriptos curioiis rcpra;fcntauit 3 graui quidem fumptu , 

SC tenui cum laude , quumimprefla domi pra:alta uolumina empto 

res rarisfimos inucnircnt lie ut temere conceptam fpcm lucris ina? 

nes initx rationes eluferint.Sed fadus inde Ncbicníis Antiftes feri 

bcndx patria: hilìorix negotium fufcepit, adeo ineptis ad id ingenii 

uiribus, ut precipitata: editionis ,malc audicndo , pa-nas darct. 

Nee multo poft , quum c Genua in Corficam incerta adhuc tempes 

ftatc traiieere uellct, in curfu fludibus obrutus,aut a Pañis prxs 

donibus interceptus creditur, quum nullum ufquámnaufragii,aut 

pyratarum prxdx , ueftigium apparucrit. 

ROBERTI VALTVRIL 

IS Sigifmondo MalateftxArimineniiumPrincipi Militarisdi 

fciplinx prxcepta c Grxcorum SC Latinorum hiftoriis collcda per; 

fcripfit, eo luculentiore , utiliore'q; uolumine, quod cxplicatis uetcs 

tum machinarum artificiis totius bellici apparatus inftrumenta fc; 

cundum pidurx imagines legcntium oculis fubicccrit » 

M ATTHÎ PALMERII FLORENTINI» 

H VI V S ingeniojSC induftria Eufcbii libro de temporibus 

addita eft coronis. Scripfit etiam hiftoriam Pifanam , atque item 

poemata Latinis ,ac Ethrufcis ucrfibus quodam edam opere Dan; 

this comocdiam xmulatus. Sed id ncquaquam profperc fuccesfit, 

quum de Diuinis perperam , incautc'q; locutus libro ex thcologo; 

rum fcntentia damnato , cremato'qjin hxrefisArrianx fufpicionem 

ineiderit • 

LACOBI ANGELI FLORENTINI. 

HIC Ptolomxi Cofmographiam ex grxcis codicibus,6Ctabu 

Ls diligcntisfimc Lineis ex pidurx dimenfionc exprefl'am Alexan; 

dro Quinto dedicauit,quo muñere gentium omnium hiftoria:in; 

gen tem requifitx lucis fplcndcrcm acccpiflc uidentur, quum nar; 

ratio 


atio maximarum rerum fere omnis tanquam lumine fuo orbata > 

Si manca iordcfcat , nifi pofitis fub afpedum Regionum tabulis , 

ex uero iitu locorum totius rei geftx notitia , quod eíl mirx uo? 

luptatis illuilrctur. 

HECTORIS BOETHI. 

Q^V I á prima origine Scotorum Regum hiÌloriam Lr.tiì:c 

diligcntcr pcrfcripiit 3 pasfim ucteris chorographix memor, di moi 

dcratx libcrtatis nufquam oblitus,ita ut magnopcrc mircmur.ex? 

tare de rcmotis ab orbe noÌlro Ebridum, ÖC Orcadum infulis mili 

le amplius annorum mcmoriam,Cum in Italia Altricc ingcniorum 

tot fxculis poíl ciedlos Gothos fcriptores omnino defucrint, tan? 

to quidem publicx dignitatis detrimento, ut non dilpudeat maiori? 

bus noilris indignati, nifi fatius fuerit amiiTx Libcrtatis obliuilci, 

quam cum infami quodam pudore calamitatis, ac ignauix noíírx 

ui'jncra refiricaile. 

POLIPORI VIRGILIO 

HIC Vrbini natus ubi adolcuit optimis inÌlruduslitcris in 

Britanniam tranfiuit, cum antea lepido argumento prouerbia, ex? 

ccpta demum ab Erafmo SC eruditisfimc amplificata publicaílct. Is 

ab hoc Henrico Rege fortunis adaud:us,flamen'q; Londiniicrca? 

tus confcripfit HiÌlorias rerum Britannicarum , ea fide ut Scotis, 

se Gallis fxpc reclamantibus, alieno potius arbitrio, quam fuo ins 

tcxuilTc multa in gratiam gcntis exiilimetur, quod in reccnfendis 

minorum Ducum nominibus, tanquam glorix auidis pluriimaai 

indulfciit * 

GVAGHINI GALLI. 

H V I C, Gallia plurimum d:bct, fed de iìde illi uidcrintquos 

rum intercil incorruptam rerum mcmoriam ad polleros tranfs 

mitti, nam in his qux ad Italiani pertinent huius tempeÌlatis, ufqj 

adeo infolentcr,a: pingui ilylo cxcutire folet,ut qui nulla orarionis 

ornamenta in eo confpiciunt, pasfim cius imprudenuam (lomas 

chcntur• ' 


T MAR Is

AVGVSTINI IVSTINIANI GENVENSIS, 

H I C c Seda Diui Dominici Linguarum uarictatc dcleclatus 

inftiumcnti uctciis , noui'qj textus hcbiaico, grarco , di Chaldao 

fcrmonc pcrfcriptos curiofis i cpiafcntauit j giaui quidem fumptu , 

Si tenui cum laude , quumimprcfla domi piaalta uolumina empto 

rcs rarisfimos inuenirent íic ut temere conceptam fpem lucris ina? 

ncs initx rationcs cluferint.Scd fadus inde Nebieníis Antiftes feri 

benda patria hiftoria negotium fufcepit, adco incptis ad id ingcnii 

uiribus, ut pracipitata cditionis , male audicndo , pa:nas darct . 

Ncc multd poft , quum c Genua in Coriicam incerta adhuc tempe; 

ftatc traiiccre uellet, in curfu flucìibus obrutus,aut á Pornis pra; 

donibus interceptus creditur, quum nullum ufquámnaufragii/aut 

pyrataruni prada , ucftigium apparuerit. 

ROBERTI VALTVRIL 

IS Sigifmondo MalateftaArimincnfiumPrincipi Militarisdi 

fciplina pracepta e Gracorum SI Latinorum hiftoriis collcda per; 

fcripfit, co luculcntiore , utiliore'q; uoluminc, quod expiicatis uctc; 

tum machinarum artificiis totius bellici apparatus inftrumenta fc; 

cundum pintura imagines legcntium oculis fubicccrit » 

MATTHBI PALMERII FLORENTINI. 

H VI V S ingcniojK induftria Eufebii libro dc temporibus 

addita cft coronis. Scripiit ctiam hiftoriam Pifanam , atqucitcm 

poémata Latinis ,ac Ethrufcis ucriibus quodam ctiam opere Dan; 

this comccdiam amulatus. Scd id nequaquam profperc fuccesfit, 

quum de Diuinis pcrpcram , incaute'q; locutus libro cx thcologo; 

rum fcntentia damnato , cranato'qjin harcfisArriana fufpicioncm 

incident * 

lACOBI ANGELI FLORENTINI. 

HIC Ptolomai Cofmographiam ex gracis codicibus,& tabu 

L's diligcntisfime Lineis cx pidura dimenfione cxprcfl'am Alexan; 

dro Q_uinto dedicauit, quo muñere gentium omnium hiftoria in; 

gen tem rcquifita lucis fplendorcm acccpifte uidentur , quum nar; 

ratio 


atio maxim arum rerum fere omnis tanquám lumine fuo orbata > 

& manca íordcfcat , nifi pofitis fub afpcdlum Regionum tabulis, 

ex uero fitu locorum totius rei gcftx notitia , quod eÌl mirx uo; 

luptatis illuftrctur. 

HECTORIS BOETHI» 

Q^V I á prima origine Scotorum Regum hiftoriam Lr.tiì.c 

diligenter perfcripfit j pasfim uetcris chorographix memor, 6C r.io>deratx 

libcrtatis nufquám oblitus, ita ut magnopcrc mircmur.cx? 

tare de rcmotis ab orbe noftro Ebridum, dC Orcadum infulis mils 

leamplius annorum memoriam,Cum in Italia Altrice ingcniorum 

tot fxculis poft eiedos Gothos feriptores omnino defucrint, tan; 

to quidem publicx dignitatis detrimento, ut non dilpudcat maiori; 

bus noftris indignari, nifi fatius fucrit amiflìc Libcrtatis obliuilci, 

quam cum infami quodam pudore calamitatis , ac ignauix noíínr 

Urinerà refricaiTe • 

POLIPORI VIRGILIO 

HIC Vrbini natus ubi adoleuit optimis inftruduslitcris in 

Britanniam trnnfiuit ) cum antea lepido argumento proucrbia, ex; 

cepta demum ab Erafmo SC eruditisfime amplificata publicaifct. Is 

öb hoc Henrico Rege fortunis adaudus,flamenqj Londiniicrea; 

tus confcripfit Hiftorias rerum Britannicarum , ea fide ut Scotis, 

Gallis fxpc reclamantibus, alieno potius arbitrio, quám fuo ins 

tcxuiíl'e multa in gratiam gcntis exiftimetur, quod in recenfendis 

minorum Ducum nominibus, tanquam glorix auidis plurimwii 

indulfciit * 

GVAGHINI GALLI» 

H V I C, Gallio pluriiiium debet, fed de fide illi uidcrintquos 

rum intercft incorruptam rerum memoriam ad pofteros tranfs 

n-iitti, nam in his qux ad Italiani pertinent huius tempeftatis, uf^j 

adeo infolenter,ac pingui ftylo cxcutire folet,ut qui nulla orationis 

ornamenta in eo confpiciunt, pasfim cius imprudcntiam ftomas 

chcntur• 


T MARL

MARINI BECICHEMI SCODRENSI5. 

AB hoc Dalmata non infulfc Latino Gcorgii Caftrcoti Sehen? 

derbcchi admirabilcs res bello gcftas quanquám inuíitatis excesfií 

bus pcrfcriptas Icgiinus. ^.quauit enim hic Vir amore patrix, di 

Barbarorum odio a fide procul abductus EpirotxRcguli uirtutcm 

antiquis heroibus , ita ut iuftam egregie fadorum gloriam , dum 

fupra xquum in laudes prorumpit fufpicione mendacii dcuafle cens 

featur • 

lACOBI ZIEGLERL 

Q^VI S ed Latinas literas quo Promana arma.penetrare ncqui? 

crint perueniiTc non miretur . Hic enim in terra Gotica natus ac 

cducatus adco exadc puritcr 66 facundc , Chrifticrni Dacix , atq; 

Noruegix Regis immanitatcm , ncq; ipfi fanguinarioTyranno diu 

Ixtam ,neq; demum Diis Vltoribus ncglcdam perfcripfit, uteru? 

ditis gentibus pudori clVc posfitj quod Latinx facundix frugcs,fub 

cimmerio ccclo pene felicius ac uberius,quám fub hac bcnigniore, 

ac temperatiorc plaga proueniant, 

PAVLI jEMILII. 

H VN C protulit Verona,Gallia aluit,Ludouicus duodccl? 

mus Sacerdotio inxdcDciparx VirginisLutetixParifiorum exor? 

nauit, quod orfus á primis Gallix Regibus mille amplius anno? 

rum galìicam hiftoriam, laconica tamen brcuitatc perfcripfiiTct,Scd 

in facri belli enarrationc, quum Gothifredi Bolionis uirtute Hic? 

rofolimx caperentur, aliquantd luculentius itafefediifudit,utme? 

dium iter, noninteritura cum laude tcnuiflc exiftimetur. 

GERMANI BRIXII. 

IS ad Altifiodurum Gallix oppidum natus in Pocfi Lauream 

meruit, Latino cannine edito , de trium ingentium nauium mife? 

rabili conflagratione , quum dux Britannicx Gallicam cognomen 

to Chordigeram 5 hxc erat inufitatx magnitudinis , harpagoni? 

bus comprehenfam expugnare nitcrcntur : Scd demum emenda? 

tiora 


tiora pocmata uario titulo publicauit. Inde uerd pedeilri orationi 

deditus , tranftulitc Gra:co,udLafcaris Alumnum decebat,ex Chry 

foftomo Babyla: uitam , 8¿ libros feptem de facerdodo puritate fers 

monis minime contemnendos . Sencrccntem, fed adhuc piane ros 

buftum inuaiitatra;bilis morbus obidpaulatimfaruior. atqjlethafl 

lior eflredus ,quum ex accumulato multo auro dimidiam fere pars 

tem furto fibi fubtradam mifer fcnfiiTct, ut credi par cft, á domes 

fticis,quibus ncc uitam quidem poftea crcdidit,fic ut in idncreiuxs 

ta Ligcrim apud Carnutes expirarit » 

NICOLAI TEGRIMI. 

IS Luca: natus , profesfionc iurifconfultus poft Magiftratus 

honeftisfimoiin Italia gcftos , Patriam hiftoriam egregia fide pers 

fcripfitj Kin ea prxcipuc Vitam Caftruccii qui Luca;, Pifarum,K 

Piftorii dominatum tenuit 5 di magnas Florcnrinis intulit cladest 

cuius uirijfi Tyrannidis inuidiofum nomen faccflat, inufitata bel 

lo uirtus, fingulari laudecclcbrandaiudicatur . Scd Macchiaucllus 

Florcndnus liiftoricus, patrii ucteris odii memor pctuland maligni 

tate, noninterituram memorabilis Ducis famam fabulisinuoluit. 

quum uitam acerrimi hoftis Ethrufco fcrmone fcribcre orfus, tam 

impudend ,quám aftuto illudendi genere facrofandam rerum ges 

ftarum fidcm corrupcrit. 

CAMILLI GHILINI MEDIOLANENSIS. 

CVIVS extat libcr cxcmplorum florida per omnes artatcs 

uarietate pcriucundus,ac ipfo pene Valerio Maximo argumenri 

hylaritate feftiuior « Ea rerum exempla diligenri ,grauÌ9ftudiocol 

Icgerat Baptifta Fulgofius gcntilium fuorum Perfidia Genua: prins 

cipatu deiedus , fed quoniam Ladne'oradonis facultas minime'fups 

peteret, ca materno fcrmone perfcripfcrat,ut aliquantd poft ab hoc 

Ghilino Ladne uertcrctur.Fucre qui exiftimarent á lacobo patrc id 

opus longo uigiliarum labore compofitum in quotam hacreditads 

partem obueniíTc filio adolefcend,ftudiofo'qjliberaliquidcmindul 

gentia bencuolcndsfimi patris, quum in co erudid ingenii certains 

doles emincret, qua uel alieni opcris oborta fufpicio pra:clarc dis 

feud poiTc uidcrctur . Erat enim Camillus in grauisfimis Legatios 

num muncribus ob induftriam eum fumma fidc,prudendaq? cons 

T i i iundam. 


iundam , diu ucrfatus, ita ut cxcitata: fabula: famam ridendo d^^ 

lucrct ; di pcrurbanc fc ab hoc furti genere non abhorrerc faterei 

tur , quando iure damnari non posfit amore incenfus adolcfcens,fi 

quid opulento patri arguta manu furripiat j Periit in Sicilia apud 

Carolum Ca;farcm Francifci Sfortia: Legatus , quum dcbellatisad 

Tunetum Barbaris, Auguftus Vidor ad Triumphum in Italiam 

reucrterctur. 

IOANNIS R.EVCLINI GERMANI. 

HI C eft ille Capnionis cognomento e patria lingua in Grxi 

cam ucrfo,ne Latine fumeus euaderet,Gcrmanorum a:tatc noftra 

clarisfimus, qui inufitato fretus ingenio, Grarcas, ac Hebraicas , 

atqj item Latinas literas in Germania pari felicitate propagauit • 

Qûum arcana Hcbra'orum confirmandis Chriftiana: legis Pra:fis 

diis in luccm proferret, eifcdricemqj mirabilium opcrum Cabalx 

difciplinam apud ualida ,atqj expedita ad pcrdifcendum cius gentis 

ingenia profitcretur • Extat eius libcr de ucrbo mirifico , 6C de Ca? 

baia: fcicntix placitis , eloquentia illuftri ad Lconem Dccimum per? 

fcriptus . Circunferuntur etiam pra:tcr grauiores libros,quanquam 

fupprcífo nomine , ex eius officina obfcurorum uirorum cpiftolx , 

ammirabili facctiarum lepore conditx, quibus adexcitandum rifum 

cucullatorum Thcologorum ineptisfimc ,atqjideo ridiculc latina 

lingua fcribentium , ftylus exprimitur. Vlcifccbatur enim infcftam 

nomini fuo turbam ,iucundisfimo fatyrxilludcntis genere,quum 

maligna cucullatorum confpiratione tanquam iudcis parum aquus 

hoftis, ac cx animo piane rccutitus impictatisaccufarctur, hic libcr 

auidc cocmptus, cuulgatus, adeo grauitcr calumniatorcs eius 

ordinis perculit,ut coniurationis Princeps Hoftratus lethali dolos 

re fauciatus intcrierit, reliqui aftuantes á Leone fupplicitcr impc 

trarint,ut edido diucndi, atq; imprimi uctarctur , fed edidi maic 

ftatcm Rcuclinus fiilfo ingenio ludificatus fccundu epiftolarum uo? 

lumen tanquam cx titulo minime uctitum, altero quidem aculeas 

tius imprciToribus tradidit,ita ut cuculiati miferc'cum hydra ludan 

tes, ánimos in ca lite dcfponderínt, Hoftrati autcm Tumulo hoc no 

bile Carmen, Capnionis pucr affixit • 

Hic iacct Hojlratus puiiicntem ferre pati^ 

Qimtt potiicrc mali jnon Totuerc boni^ 


Crefcltc

Crcfcite ah hoc Taxi :>crcfcatítt^comta fcpulchro 

iûßs erat fiib co p qui iacet p omnc nefas • 

lOANNIS DE MONTE REGIO GERMANA 

« 

H V N C cnim unum admirabili' folcrtia diuini ingenii Aílro 

nomorum omnium qui hadenus floruerunt pra;ftantislimumuenc 

ramur , quum decimam fpheram totius calcftis globi fupremam , 

inclufas'q; diurna rotatione rapicntem , certisfima fupputatione íi? 

bi, ÖC pofteris inuencrit j hac ipfa xdepol gloriofa fapicntix palma, 

Thalctc, Eudoxo, Calippo,Ptolomxo'qj ipfo,tantxIcicntix con? 

ditore,ac Alfragano, nobilior. Extant cius fubtilisfíma Commenta 

ria in Almagcftum Ptolomxi,6C Mathematicaratiocinationis cxs 

adus ,atqj perutilis libcr de Triangulis. Ab hac commendationc 

eruditi nominis crcatus cft a Xyfto Qjiarto Ratifponcnfis Epifco 

pus , accitus'q; Romam, ut annum cx uetufta intercalatione faftis 

minime refpondcntcm ad ftatas ex curfu luna Pafcales cerimonias 

rcuocaret: Qjuod confici poflc uidebatur, fubducílis fcmcl aliquot 

diebus Martio menfi ,qua una rationc, mille SC quingcntorum ans 

norum cxccflus in curfu fydcris non plane fcnfilis, toto dcmum cus 

mulo dcprchcnfus, cmcndatisfimctollerctur. Sedcraftantc in urbe 

pcftilcntia fato furrcptus , quod maxime cupicbat, praftarc non 

potuit • 

LVDOVICI VIVES VALENTINA 

HIC quanqua'm du

COSMVS PACTIVS, 

COS M VS Padius cx amita Leonis Dccimi gcnitusnobili 

uir ingenio, elcganti'cj; doctrina pnrditus, quum cíTct Fiorenti nus 

Archicpifcopus Maximum Tyrium Platonica ícáx Philofophum 

c grxco in latinum fcitisfimc ucrtit. Nec in eius ingenui muneris la 

bore cciTaturus uideri poterat, tanquam uirtutis,ÖC pietatis amore 

flagrantisfimus,niíi importuna mors, uix dum Leone auuncuload 

Pontificatum prouedo Si optimorum confiliorum ftudia,8C parata: 

purpurx honorem interccpilfct. Hxc fiibinde ftudia Alexandcrger 

manus fratcr,diuerro nec utiqj multum fclici itinere fecutuscft.Ad 

fcribcndas enim Tragocdias ingenium appulit, eruditum herclc, 

fed aliquantd quam cochurnatum Poetam deccret aridius , qudd 

ctiam SC gracilitas ipfa totius habitus , SC anguftx uocis exilitas,ex 

uiuentis fronte promitterent. Poeticam autem Ariftotclis non in> 

cptc uti difficilem in latinum uerterat. Ob id tanquam ex conccs 

pta artis ratione Tragccdiis incumbebat, uerum adco intempcran? 

ter, ut Grxcas SC ex his prxfertim Iphygeniam in Latinum pari; 

ter , SC Ethrufcum carmen uertendo , proprix'qj inucntionis alias 

effundcndo ,qux in theatris agcrentur,intcntx libidini uix modum 

imponeret, quanquám ab Ethrufcis hiftrionibus repudiarcntur,qui 

cxibilantis populi indicium maximi inftar periculi omnino fugiena 

dum exiftimabant, quod ca poemata uerfibus conftarent pede uno 

Iongioribus,exnoua fcilicet,Dc ob idinfoletinoftris auribus Grxeos 

ríí iniitationc,qux numero,8C modo prorfus infaceto tanquam cuor? 

mis, nufquam nifiGrxcill'antibus arrideret. lure itaq? noux inuen 

tionis exemplar, ncniine imitante, apud ipfum authorem ftetit,atqj 

confenuit. Vfqj adeo difficile cft , obfoletis nitorcm,6C nouis aus 

thoritatem fclicitcr attuliftc • 

LVBET 


V B E T poftremo deíidcrarequorimdam externo? 

rum imagines Germanorumq? prarfertim, quum li? 

1 terx non latinx modo cum pudore noftro, fed Grx? 

cx, 6CHcbraicx,in corum terras , fatali commigra? 

tione traniicrint, ita ut corum qui iam fato fundi, 

cxteris clariores euaferunt, ucras imagines á uiuis , Si pari laude 

florentibus, efflagitarc non dubitem, quando id ab humanisfimis, 

nifi uiolato Mufarum facramento , fruftra expcclari minime posfit. 

Quis cnim nifi plane barbarus, ÔCimpius,ucl cxiguam laudem Cm 

nc piaculo dcfundis inuiderit, quanquam cx peculiari fua ingcnii 

facunditatc nullo xuo perituris r'Pertinet hcrclc in quota parte ex? 

optatx laudis , ad producendam uitam, in albo, atq; ordine prxccl? 

Icntium hominum recenferi, agnofci'q; 5 item ex ucra oris cflîgic , 

oftcndi'q; poftcris in perftrida ncc inutili cditorum opcrum ccnfu? 

ra ,undcnouam nobilitatem, ueluti liberali ncc fpcrata quadam ads 

optione, ad cumulatum decus inducrint. Emicuit dudum perillus 

ftris cruditio in loannc Oecolampadio , fed profedd clarius , 6C lus 

minoiius illuxiíTet, nifi cam dirx hxrcfcos maculx dcfadaflcnt, 

dum cnim Thcophyladum maligna prxuaricadone,quxdam omit 

tendo traducir SC Chriftianx hoftix facramentum répudiât , Ro? 

phcnfe Britanno feucra manu iugulante , rcdargutusconcidit.Ea? 

dem fere noux fcdx libido Zuuinglum in facris litcris apud Hcl? 

uedos darum cruento cxitu prxcipitcm dedit, facundia fiquidem pc 

ftilcnti ,acimpiisconcionibus quum Ciuitatem Heluedorum,didu 

dis in contraria ftudia fimplicisfimis, fiC militaribus populis,ad niu 

tuas cxdes concitaffct, in acic trucidatus occubuit, ita ut nefarixtc 

meritatispœnas,Deo máximouindicededifiTe crcdatur . Contigit 

6C honcftisfima laus ex ftudio nobilium literarum Bilibaldo Nurims 

bergenfi, cuius extant nonnulla opera ex Gregorio Nasanzeno 

pie tranflata, SC Cofmographix libcr ex Ptolomxo accuratius quam 

antea tradudus,ÔC todus Germanix Vrbium deferiptioncs , cru? 

ditam lucem obfcuris rcgionibusafferentcs.Q_uis VadianocxSan 

do Gallo Hductiorum infigni Pago , noux , atqj uctuftx Cofmo? 

graphix curiofus, gratias non agcti'quum Libellum Pomponii 

Mcllx perudli commentadone, cx breui SC obfcuro , magnum illu 

ftrcm'q; reddiderit . Miramur quoq; diligentiam laborcm'q;, uiro 

Regia in aula confpicuo longe honcftisfimum , Cufpiniani Vicn? 

nenfis, a qiio ciuili quadam facundia Gcrmanorum , SC Bisantio? 

rum Cxfarum Imperia, propinquitates, ftcmmata, mores, atq; exi? 

tus 


tus rcfcruntur. Vigct apud nos eruditi nominis authoritate Cop? 

pus Bafilieníis ab cxada doclrina felid'q; artis induílria medicus , 

Frantifco Gallio; Regi, magnopcrc , reperita fxpc memoria, deli? 

deratus . Sufpicimus ctiam ingenium Conradi Goclenii, ucrtendi 

Graca jdoccndi'qj facúltate, apud Bdgas, magnoperc cclcbratum» 

Vencrantur iurcconfulti noftri Zafmm ex harudum Conftantia 

humani iuris intclligcntia , cum exadisfimis fcriptoribus confcrcns 

dum . Floret adhuc apud nos prardulcis grata memoria Beati 

Rhxnani, ex eius cnim ingenii liberalitate, oifidnaqj libraria,cpti 

marum literarum magnasopes ad nospcrucnilTcconfpicimus.iSunt 

ctiam in celebri fama Camerarius Gra:ca;, atque Latina: lingua* ita 

pcritus, ut fcribcndo pernobilis Ciccronis imitator cuafcrit,6C Cos 

pernicus abfolutx fubtilitatis Mathematicus , atque item Albertus 

Crantius,qui Danorum , 6C Succorum Regna ad extremum Bos 

realem Occanum , noftris obfcura facundisfime defcripíít.Scd(;iia 

demum ueteri fodalitio digna pictate , imagincm tuam , ut Elogio 

noftro coronctur expedauerim, Vriine Gafpar Vindclicc, paitcis 

ante annis morte prarpropcra nobis creptc i' nobilcs cnim Poetas 

kto carmine, Hiftoricos ucro ftyli grauitate , fupcrabas : Scd in 

cumulo honeftisiimx laudis uti integer uita', fceleris'qj purus,u an5 

quilli animi probitatc pcriculofi offidi munus fclicitcr adimplcbas, 

quum Maximilianum fumma indolis adolcfccntcm Fcrdinandi Ca: 

faris dcfignati, filium , patrui fortuna dignisfimum, pcrfcdis mori 

bus, ac litcris crudircs , Scd cur rcliquos enumerare non defino , 

poftquám inanis fpei uotum , infinitus eruditorum numerus inters 

rumpit C offerturcnim latisfima fcgcs, ab ipfa mirabili Germanici 

cali faxundiiatc. Occulta hcrclc' fy dcrum commutationc cueniile 

¡ubitramur ,ut illud calum,mclcftis Borea flatibus frigore gclu'qj 

damnatum, hórrida dudum torpentiaq? ingenia niollierit, ac cxci 

tarit. Neq? enim contenti fua uetcre militia laude , qua Martium 

dccus Romanis Gentium uidoribus crcptum ftabili difciplina fe 

ucritatc fclicitcr tuentur, ipfa ctiam pacis ornamenta literas, optis 

niascp artes dccoquenti Grxcia ,ac Italia dormitanti ( quod pus 

dcat) abftulcrunt. Patrum fiquidem noftrorum memoria Arcliitcs 

¿li in primis,ac exinde Piclorcs , Ìlatuani, fculptorcs , Mathcma 

tici, 8i perargutx manus artiiìccs , ac item Aquilcgcs, feptcmpcda 

rii'q; mcnfores,c Germania petcbantur.Ncc mirum quum antea 

inufítata, 5í portcntofx inucntionis , arcas formas rxcudcndis li? 

brisjCí fcrmiduiAda bello anca tormenta nobis attulerint . Sed 

hxc 


hxc infcíli iaculi fortuna , non ufq; adco illis benigna matcr, Si 

nobis immitis cxtitit noucrca , ut nihil omnino ex priftina haredis 

tate rcliquerit • Tenemus cnim adhuc ( fi fas cftuclmodeftc gloria 

ri tota pene libcr tatis poiTcsfionc fpoliatis) fyncera, SC conftantis 

eloquentia munitam arcem ,qua ( fi caftisMufis placet) ingcnuus 

Romani candoris pudor, aduerfus externos, inexpugnabilis con? 

feruatur ;,atqj dcfenditur, In hac enim ftatione ad perenne decus , 

optimo cuiq; ciui intente uigilandum erit, ut Bembo Sadoletoq; 

figniferis quod reliquum cft e tanta maiorum fùbftantia, generóle 

tucamur 5 Quanquàm inani miferiarum noftrarum folatio,poftquam 

non iniquo iure apud nos conuulfa libertas intcriit, qua una pro? 

culdubio altrice ftudiorum, bonas artes excitari , propagatiqjcon? 

fpicimus. 

Vy M iam confcdo priore uoluminc , quo fato 

fundorum imagines contincntur,ad fecundum non 

q inuita Minerua pcruencrim ( id cnim de uiuis crit) 

cenfura periculo grauius quidcm , fed ingeniorum 

illuftrium rcligiofa commendationciucundius,ope? 

repretium exiftimaui, corum nomina profitcri, quorum tabulapi? 

da in noftro conclaui immortalibus dicato ípc

íiuicrccundius, ne dicam agrcftius admitti potcrit ,quam abcxcms 

pio tot infigniuni uirorum omnino difccsfiilc , qui hoc cruditx bc 

nignitatis officium Ixtisfimc pra::ftiicrunti'Qjuam obrem annotata 

nomina fubdidimus , ut qui abfunt ccrtam fedcm benigne fibi rcli? 

ciani intelligant jfi in hac florida,ac immortali corona, confpici de? 

corum exiftimarint. Hisequidem ingenuislufibusnoftris, primos 

uigiliarum fuaruni frudus prxdulci libatione deguftabunt. Q_uid 

cnim uiucnti, ac utiq? de ingenii uirtute benemerito, beatius acci? 

derc potcft, quam rcprxfcntata alieni iudicii teftificationc gloriam 

prxfentirci' Ö.uid porro'la;tius , atq; iucundius, quám interclTcpo 

fteritati fiix, di dcniq; fatis inuitis mortem non timere C quam ne? 

mo nifi anxius ante ipfiiminuidix lacefl'entis euentum,nontimuit. 

Nomina corum qui adhuc uiuunt 5C preclara faxundi ingenii 

gloria pcrfruuntur, ha;c fimt. Imagines autem eo feriatim ordine 

fcdcni obtinent, ut dignitatem onincm uel fortuna: uel gcneris,ip5 

fe unus a:tatis honos antecedat • 

Nomina, corum , qui in tabuhs babcntur, 

Petrus Bembus Cardinalis 

Baptißa Ignatius 

Jucobus Sadolctus Cardinalis 

Ccorgius Trisfiuus 

J-Itcronymus Fraâßorius 

Hieronymus Vida Epifcopus t^lbanus 

Joannes Vicrius Valcrianus 

Homulus iWniaßvus 

'idrcasi^lciatus 

Marcus ntonius Flaminius 

Philippus Melanäon 

Janus Vitalis 

l\eginuldus Pohls Cardinalis 

Daniel Barbarus 

^ttionius Mirandua 

Philander Gallus 

JJonoraiiis Faßtcllus 

Baßliiis ânchus* 


Scd

Sed qua fpe aliena; benignitatis munus expcdlauerim ( quum hxe 

iioftra cupiditas ad extcrnorum imagines extendatur , nifi uiri no; 

biles adiutent, honeftisqj uotis arrideant. Nulla cnim res eft uel 

non plane ardua, qua: illuftri patrocinio non indigcat, ut rede , 

maturc'q; pcrfici ac impctrari posfit. Rogabo itaq? ueteres patro; 

nos in Prouinciis dignitate , atq; opibus praccllentes , fic ut cos 

ctiam pic obtcfter per communia Mufarum facra,ut hoc oftiicium 

expedite , ac liberaliter pra:ftare uelint . Qjuid enim non prafta; 

bunt facrati Proceres , qui fc alumnos , amatorcs'q; Mufiirum pro; 

fcsfi nunquam ucra; gloria nomcn contcmpfcrunt;" Itautuclabul; 

tima Sarmatia, qua latina lingua fcpta Roxolanorum niuibus 

terminantur, mihi minime dcfuturum fpercm Ioanncm Dantifcum 

Varmienfem Epifcopum , qui multis lcgationum fundus honori; 

bus, ÔC Poetica Lauru coronatus , fua gentis nobilitatem ad cans 

dem laudem acccndit,ad quam praclarc afpirant Philippus Padnc; 

uius ,Martinus'q; Cromerius . Ncc in hoc adcpol erudito muñere 

collocando fufpcnfe cundabitur gencrofus illc Mufarum hofpes 

Otho Truchfcs Germania dccus, & facri Scnatus ornamcntum, 

Qûum cius explorataliberalitas neq; ufu confencfcat, neq;pratcri 

ta cxiftimatione fatietur,nec aliud quicquám nifi extra inuidiam po 

fitum , pcrcnncq; refpiciat, Nec id herclc mirum , poftquam illc 

alioqui multis imporiunus maturata purpura fplcndor,nec pcrftrin 

xerit oculos, ncc memoria neruos cliferit, nec quicquám de fynce 

ro, nobili'q; pudore ucl leuiter inumbrarit. Patcfccit cnim innata 

uirtutis ftudia in hoc dudum apud Vangioncs conucntu longe gra 

uisfimo , quum fumma authoritatc prales, ideo'q; Rcipublicacau; 

fa uchcmcnter occupatus, omncs numéros pcrfccíía uirtutis expref; 

fcrit : ita ut ab co iam non paucos quidcm , fed cx feraci ingenio; 

rum Gcrmania,integram per imagines Icdisfimorum uirorum cos 

hortem cxpcdcm, in qua inter tantos Gracorum authorum inter« 

prêtes ,diuinarum'q; rerum fcriptores inclytum Poetam Georgium 

Logum , fodalcm meum, fi ita fas cft,cum Laurea fignifcrum ex; 

optarim. Nec Thomam quoc|; Nadaftum qui unus in Pannonia 

pari ftudio Martis, ÔC Palladis antiquum decus tuctur, qucnquam 

omnino pratermiftiirum ex his arbitror, quos intcftini, ac extcrni 

belli calamitas reliquos fecit. Iam pridem cnim amifimus facrati or; 

dinis Antiftites literarum, atq; uirtutis ftudio praccllcntes Ioanncm 

Pannonium atcrno poiimatc edito ftabili fama commendatum , fiC 

Philippum Moraum Strigonicnfcm Mugacianaacica barbarisin; 

V i i tcrfedum. 


tcrfccliim, Sí quos nupcr non fera dies nobis rripuit iictcrcs ami? 

cos pictatc, ac altitudine animi, latina'q; facundia illuftres, dum to 

ta Buropa maximas Icgationcs obircnt ¿ítcphanum inquáni Dro? 

dcricum Vaccienfem Francapancm Agricnfcm, SC Statilium Aibac 

lulix Dacorum faccrdotio inilgnem . Scd Florcntisfimi pauloante 

Regni profedd miferct 3 tanquam fubacli,acin fada icruiriucpla 

nc morientis , quum in co egregia illa ,idcoq5 non temei c formi? 

data barbaris,ucterum militum fobolcs intcricrint,cxtindo nimi» 

rum Matthia Rege , cuius fumma: uirtud nufquam Fortuna dcfuit, 

pudore ingcntis animi uida , fcilicct ut mox indignata imbcllcs 

fìrmisiimi Regni dominos, ud fuo more inftabilis non in quo ius 

re rebcllarct . Hxc cadem pari incurfu Dalmatas aiflixit , apud 

quos ualida ad capciTcndam ex literarum ftudiis laudem , hac xras 

ce ingenia florucrunt , fed ab asiiduis Barbarorum incuríionibus 

exturbati uctcre agro , ac in extremas patrii littoris margines 

compulfi, tanquám de rcrinenda libértate dcfperantes , armis lites 

ras commutalFc uideri pofTunt, fic ut nemo dignus elogio compás 

reat, nifi in lucem ftudiofc producat ciues fuos Tranquillus An? 

dronicus prxclarus Ciceronis xmulator, dum grauisfimarum adio 

num ac Othomanicx legationis, obfcurorum'q? nobis itincrum 

commentaria pericribit. Bclgarum porro ingenia mihi hcrclc dis 

ligcnter excudet, QL bona fide recenfcbit, ora'qj dclcdorum, ni fai? 

lor erudite" pida benigne largictur, Antonius Pcronctus Atrcba? 

tenfium Andftcs , modo ci adco grauitcr maximis officiis occupa? 

to , hxc ardens conficicndx publicx pacis cura , cxcolcndis Mus 

fis otium rclinquat , quod certe ncccll'ario fomno fubtradurum 

credidcrim , quum iam pondera confiliorum ingcndum ex finu 

Cxfaris, nimia plane ucl importuna fatifccntis fenis patris hu? 

nicris , pie fubcundo nauitcr excipiat. Scd ualebit opinor Erafmi 

uiri fummi prxceptoris'q; memoria , quum difcipulorum cius infi; 

gnis globus pasfim occurrct Pctro Nanio duce , quo optima? 

rum literarum profellore, Louanicnfium Academia gloriaiur.Qua 

in refe monitorem occupato Peroneto , facile prxftabit Cornelius 

Cepxrus eruditi iudicii pondere in tantis Icgationibus, ac illus 

ftri totius Europx peregrinatione cclcbratus . At non hxc quoque 

fpcraucrim ex opulenta Gallia, qux uarix, di inconditx Dodris 

nx accruos aliquandiu mirata , nunc primum quid fit illud exi? 

mium in litcris , & perilluftrc decus intelligit, rcpudiata'q; barba? 

ric. 


ie , ita latinx orationis puritatc dcIccfVatur, ut fíquicí manes om? 

nino fcntiunt , Budxum pariter , ac Eralinum miferc pudcat, 

adeo agrclli , ài fenticofa uia laudem uigiliis parem omnino 

quxiiuillc i'Afpirabit utiquc nobili uoto luculcntcr Ioannes Bel? 

Jaius preclaro uctuftx familix , ac infitx uirtutis nomine Pari? 

iloruiu Antiftes , di bis merita purpura Senator amplisíimus • 

Qjîid cnim amico ueteri erudita prxfcrtim ideo'qj minimi fum? 

ptus muñera cupienti non tribuet C qui perenni Iludió Grxcis , 

atque Latinis Mufis facra ficit, qui ingenia fouet , produda'qj 

in Rcgiam eruditi Principis libcralitatc, protinus exornanda in 

luce conftituit • Huic igitur non immcritd uiri dodisfimi mo? 

rem gerent, bcnigne'qj docta ora pictoribus prxbebunt , ipfeqj 

ante alios Pcrionius uel religionis amore facratis inclufus fc? 

ptis', qui Ariftotclem Ciccronis ore loquentcm fecit, Dum Stre? 

bcum pari xmulationc confpicuum gloriofo certaminc fupcrare 

contcndit. Qûid non tribuet fodali Dancfius , qui Budxi pra:? 

ccptoris imagincm huc ufque tranfmitut, uir hcrclc fumma erus 

ditionc, Romano'qj iudicio infignis , á quo propedicm abfolu? 

tx fclicitatis partum cxpcdamus. Ncc puto Lasarum Baiphium 

libris de re ucftiaria naualiq? pcrcclcbrcm , & Gulicrmum pel? 

licerium explicato todus rei hcrbarix negodo , publicx utilitati 

confuicntcm , quicquam uetcre amicitia indignum admilfuros. 

Nrc defiderio meo prorfus illudct ipfc Caftcllanus prxccllcntis 

doctrinx merito perpetuus Comes afcitus Regi , ut inter mol? 

lisliina Cccnx tempora rerum omnium origines , dC eucntus 

infinita Regis memorix rccondenda rcprxfcntct . Confcquen? 

tur 6C hos Tufanus in rei litcrarix fubftantia Budañ prxccpto? 

ris aftutus hxrcs , quum id tantum adierit , quod ccrtum , 8C 

falubrc uidcbatur, totam autcm parum comptx elocutionis in? 

tcmpcriem cffugcrit. Ncc ab bis ueftigiis longc aberunt Poe? 

tx duo piane luanes SC teneri , Salmonius Marinus , Nico? 

laus'quc Borbonius , SC Regius qui pcdcftri orationc poetas 

rum honoribus adequatur . Poftrcmd SC ipfe Vatablus, quan? 

quam in celeberrimo Gymnafio plcnis fubftlliis fupei bus, fuam 

ucl hxbraica duride non piane faced oris effigiem dcnegabit. 

Sed od quem modo confugiam qui in Hifpania prxcellen? 

dum ingcniorum dclcdum habeat , ac eleganti uiro di?? 

gnum. huius non indecorx libcralitads officium prxftct C 

V iii Inter 


ínter inultos herclc' qui feucrioribus diuinarum rerum, ac humana 

rum ftudiis dediti, tanqua'm R.eipublicx priuata;q; maxime utiles 

iudicantur ,rari occurrunt, clcgantium literarum oinamcntis inli? 

gnes, qudd hic omnis Latine fcribcndi Icpor , a' parum grauibus 

inani ambitionequxfitus, nulla omnino fubfidia feriis facukatibus, 

fed impedimenta nonnunquam aftcrre uideatur . Qua de caufa 

quum uigentcadhuc fcniorum opinione ipfi ctiam totius Hifpanix 

proceres , ha;c ftudia tanquam importuna militix penitus abdica; 

rent, hic excellcns cultus quo difciplinxomnesexornanturaliquan 

td ferius quam alias in terras, in Hifpaniam peruencrit3 ita,ut hxc 

terra alioqui rerum omnium fcrax , acerrimorum'q; in primis , SC 

fublimium ingeniorum altrix, qux tot nobiles aternos'qj Poetas , 

ac oratores Romana: Ciuitati quondam inferuit, hoc toto ,quocl 

fufpicimus, illuftris cloqucntia: honore, penitus orbata cenfcripoG 

fit. Agnoucre tamen nonnulli maiorum incuriam, NebrilVa moni 

tore, ingeniaqj fua ad banc laudem feliciter extulerunt, in queis nu; 

per emicuit Garcias laflus , Horatiana fuauitate odas fcribere fo; 

Ìitus,fed eum generofc ad faftigium cuadcntcm , dum alteram mi; 

litix laudem ardentcr appetir mors acerba elufit, SC cafu quidem 

ignobili, quum ad aquas Sextias cx Turriculaab agreftibus lapide 

caput idus fpedantc Cxfare concidifl'ct. Sed hodic procul dubio 

Ioannes Scpulueda Cordubenfis , ipfam eximix laudis arcem obti 

net, qui Grarca: peritus lingux, SC fcicntiarum propc omnium ua 

lidis inftrudus prxfidiis, dum asfiduc' , atq; ideo feliciter ftylum 

cxercct, eloquentisfimus cuadit. Huic autem proximum accedere 

audimus. Martinum Silicxum CarthagincnÌem Epifcopum, qui le 

disfimis moribus ac literis, uiriliq: ingenio SC cafta ficundia,dum 

Philippum Cxfaris filium perfanctc SC folcrtcr edocet, optimum 

Principcm ad patcrnum decus, SC ad Regni felicitatem inftituit. 

Rcliqua porro' ingenia qux fcccunditatis egregix aut maturx fru; 

ois fpecimenprxbent, indicaturum fcitc' atq; fideliter crediderim 

Francifcum Mendocium Cardinalcm , quem accipiendis de manu 

fummi Pontificis folennibus Senatoria dignitatis ornamentis pro? 

pedicm expedamus. Hic enim fupra generis antiquum decus, 

amplisfimam ex optimis literis laudem fpedat, potitur'q; iam par? 

ta ex his ftudiis infigni gloria . QJLIX nixa uera: uirtutis radicibus 

nunqua'm deflorcfcet . Ea Porro ingenia,quxultima terrarum Lu? 

fitania ad Oceanum nobis abfcondit á Michaclc Syluio Cardina? 

le non diu quidem expedabimus is enim á uaria dodrina Poeta 

cultisfimus, 


cultisfimus, ac omnis clcganrix iucundus arbiwr^ ftudia noftra uc^ 

hcmcntcr amat, SC laudat j patrii'qj dccoris plane cupidus/upra re 

liquos animofx gentis honores , hoc literatx laudis nomen , tan? 

quam non poftrcmx, fi non fummx glorix , minime contemnit • 

At quid poftremo ab ultima Britannia expedauerimi'nifi lugubres 

fortairc imagines : quum ibi, optimi pauloante Regis importuna 

crudclitas, xternx laudis proceres excifa plane' uirtute fuftulerit. 

F I N I S . 

Pofuphtm relegit omnium 

Prouinciarum 10 y IV S íntimos laresp 

JNcc iujhtutafub/litit 

y ia p uel alto territus montis iugo p 

Mine diuidcntis Italos , 

Illuie Hiberos Bellicofa Gallia: 

y el ic/luofis Wdría: 

Il line procellis yhinc profimdis Jluélibus 

Turbatus Inferi maris : 

Scd inter acrcis euagatus milites p 

Inter(j^ rauca eornua p 

Et fifa uiàorum binep O" bitte cadañera 

Non ottoja itídagine 

Tot inde retulit libros attttalitun : 

Mox utrittjijue littoris 

Ora remcnfapdiligens filicibus 

Tijcator inde retibus p 

Uuaracpñcquidaítte Neptunni manus 

Cclaiicrat ttobis ptulit. 

Nunc ittíluietus patre deduólus loucp 

Wnimus\y terrejlribus 

Non rebus explcndus p uelut celeri Noto 

Elatusptdii calcMus 

Explere fefi latius rebus potejl : 

En aureo promit pcttu p 

Q^ntum ftpremo luppiter magnuspolo 


Pulchri

"Puìcbrì recóndtt:

PAVLI lOVII NO VOCOMER EPISCOPI 

NVCERINI AD GVLIERMVM CARD» 

D E R T V S E N S E M I N VITAM 

HADRIANI VL PONT» MAX» 

PRtEFATIO» 

Otiit me preclara (¡uadamamuìatiottcgratisftmi ani 

mi tiii jlitdium Guliermc Cardinalis a/nplisfime^P^t 

m Madriani jexti memoriam literarum beneficio ad 

po/leros ([udm longùfimè profcrrem » Nam tam 

O' fi ntagnis opibus cr liberalitate pené incredis 

bilifepulchrum mar moréis fignis inter cetera T^ rbis ornamenta 

conjpicuum Sanéhsftmi y iri cineribus operofa celcritate perfi)U 

veris : id tamen ad aternitatem y quàm qutfque optimus pro gloria 

auidisfimè fimper fieélauit y ncquaquam firmisfimum erity cr fnas 

ximè diuturnum : Q^d uel elaborata excelfit^s artifician operay uti 

fortunes y ac innumeris inuidia' cafibus fubieéla uel una nec longi quis 

dem temporis iniuria celerrime confumantur y Jtaque O' meo uetere 

decreto y CT tua prafrtim authoritate impulfus y non iniucundum tihi 

fore put ani y fi ad dignitatemJumptuofi operis yfidelis etiatn hijloria', 

O' litcrarum honos , opinione mca fucilé fempiternus adderctur. Scii 

licet ut po/ìcri difife intelligant y quantum Madrianus uirtute animi 

pictate^ in omni fortuna pra:fitcrit : nec è titulo tantum mar morii 

busincifoy fdé pcrpetuis a¿lionum omnium annalibus y chri/Iianx 

vita' exempla y facratis pnefertim bominibus petantur, cr hcrclc de 9 

fidcrio uoto^ tuo dignum uidetur y ut optimi uiri nomen y non in r? 

be tantum Icgatur y inclufum fcilicet anguihs unius a:diculu: fpaciis y 

uerum etiatn ubique terrartim latina uoce celcbretur » Huius autetn 

publici beneficii laus y apud te y aliquanto quatn apud authoretn ucrior 

cr cumulatior crit j quutn imperajfe fcripturo y maius fit atque pra:» 

clarius y qudm iubenti libcralique anittti magnitudine fiagitanti y me 

nequaquatn grattate y uel infcliciter obfccututn fiijfe, Sic enim tur^ 

hidioris fxculi moresferunt y ut ditisfittius quifpie laudari cffìngiî li' 

teris y ine ptum eT* abftirdum putet j quattdo ipfttnf ribenda facer e y 

O'benigna marni excitare ingettia oporteatjquodoccupatisauaritia 


aiìvnis

animis fieri nequitpWidcßruili improbaos aJulationi certíor atiplé 

nobilior fitlociisy (ptamlibcralibiis clopicntiä: /liidiis y quorum prui 

jidio pcrilltijlrepnec periturum quidemfpeclata: iiirtiiti lumen ad fes 

rattir. Nec mirum ejl fi cxiílimaris y optimc Giilicrme : inter muh 

tos bonariim literarum pra:cipuus ^ O" liberalis afimator : dccurriß 

cnim felici paßti y per omnes fortuna: gradtis p ut in banc fummi prof 

pe honoris fedcm proiicherere j quum tibi ab ineunte a:tatc perpetua 

comités adcffent y rarisfima: uirtiites y innoccntia y modcßia y fides j ad^ 

iccißi dcmum pictatcm y qua: cß una omnium uirtus Senatore facer do^ 

te digni finia. Tiac cnim mukös diuitiis atque nataléiis flor entesfad 

lcfiipcrasj> er cum prifca: atatis optimis Cardinalibus certisfima cum 

laude contendis. Studia porrò tuayplenaofficiofahumanitatisy mode 

rationisy atque iujlitiaitain Senatu yin Vrbe ytotajs Italia y atque 

Germania nudantur j ut quum neminem omnino ambitiöse colasytiel aßm 

tè captes y uel maligne circiinjcribas j hic ipfc y quo cmines y Vilei pur' 

pura:^ honos y merito tuo inferior habcatur : Ob id fere nemo c/I in 

y rie bonus y ^ ßiidioßis y qui tibi fortunas aínplisfimas y in hac 

viridi y ucnerabili^ canitie yferatn fclicem^ fcneäam non optct) Mis 

feri etiam y quorum fanébsfima fiint precationes y pro tua falute nota 

fufcipiunt 5 ut pote quos ucldiirior cgeßas opprcßcrit 5 uel atroäor y 

ZD'fixdior tíffiixcrit morbus j ucl immitis fortuna ia¿lauerit : CT' hoc 

loco annumerare fixminas lubety qua: profligato quondam pudor c nunc 

^ demum ab honeßi decoris cura y religionis amor y abdicatis uoluptatis 

bus intra pudicitia:ßptaconclußtjca' cnim fupphcitcr uitam y di» 

gnitatcm tiiam fupcris commcndant 5 Qmmiam bis omnibus alendis y fes 

uendisji pia liberali y opportuna^ manu ßmpcr occurris, Et id qiiis 

dem iucundior c p CT clarior e cum laude y quod quum til)i iini^qui aurea y 

^ uer è beata mcdiocritatc delcélaris yßs Frugi moderatiis y O" dilit 

gens erga hos dcmum y ueluti contemptis opibtis y pietate fingulari pros 

fiißsßmus babeare, Igitur ea mente y qua tot uirtutcs calis j atque ca 

fide y qua fcripßmus y hof ingenii mei muniis fiifcipias uclim tperiitcìins 

diis cnim labori friißus ccdet y fi unam ante omnia egregie propenfi 

animi uoluntatem expendes 5 poßquam id y uti uolebas y CT ego ipfe cus 

piebam y elaborata fiorentini facundia praßarc mquiiicrim, Vale. 


H W D K I ^ N l S E X T I 

y I T 

EMO Vnquám ab ulla facrorum comítiorum me 

moria , ex his qui literarum, ÖC uirtutis opinione eia 

n ruerit , uel minore fua ambitione , uel tenuioribus 

amicorum ftudiis Hadriano Sexto, Pontifìcatum cft 

adcptus, quippc qui tot candidatis, qui gratia , meri? 

tis ,atqj opibus nitebantur , fine contentione fupcratis,ipfe Romx 

nulli cognitus, SCuix auditus ab Hifpania extremis'qj Germanix 

oris ad fummum rerum faftigium , tam felici,quam inopinato euen 

tu focile pcrucncrit • Ita ut hinc liquido conftct Pontifìcatum Fato 

dari, comitiorumqj fufifragia nequaquam libidine , decretoq?homi 

num , fed certa , SC incredibili deorum immortalium prouidentia 

gubernari, Natus cft Hadrianus in inferiore Germania ad Belgi? 

cum Oceanum in VrbcTraie

fupra difciplina: duriticm , nini, cibiq? parcisfimus , ctiam cartcros 

a:qualcsfuos perenni continencia .ßClcnitarc animi fupcrabat.crat'qj 

in co tanta diílxndi felicitas, ut qua; aliis cílcnt obfcura , ucl nimia 

commcntantium fubtilitate abftrufiora, ea iucundc rimanti apprc? 

hcndenti'q? longc facillima uidcrcntur . Ita paucis annis fingulas 

fcholarum dalles ingenio doctrina fadle princeps , fecundif? 

fimo curfu pcrcucurrit . Primum ci Dialedici honorem dctulc? 

runt , quum nemo eilet eius ordinis qui ci folertia , 8C acuitare 

difputandi conferretur . Pari quoque feuore apud philofophos, 

uti fvpius fpciftata cruditionc infignis, anteomnes candidatos lau? 

ream promeruit. Porro' in Mathematicis ci propc unica contigit 

laus, quum plcrunquc fine pra;ccptorc conuolutas earum artium 

fubtilitates , SC per fc capcret feduld, SC cxteris admirantibus lu? 

cidisfimc rccitaret » Ad extremum tantis inftrudum difciplinis 

Theologi in fcholam anide receperunt , quibus in fludiis pcrpe? 

tua cum laude ufque ad fenedutem rcligiofc conquicuit, ita ut 

carptim tamcn, SC fubcifiuis temporibus Pontificii iuris decreta 

perdifceret. Cxterum quod unum ci, uiri elegantes dcfuifleprxs 

dicant , eloquentix cultioris flores ySC poctarum amarnitatcs con? 

temncre erat folitus, Siue qudd putaret cas fibi aliquid dc grauif? 

fimorum ftudiorum authoritatc detrahcre , Siue quod caftis , SC 

piis ingeniis Poctarum lufus , prauos mores importare , Sí rcli? 

gionibus plurimum oft'iccrc arbitrarctur , erat cnim Icucritatc 

chriftiana adco uerecundus , ut nihil nififobrium , 8C pudicum,ucl 

iocularitcr auribus admittcrct. Eo modo probadsfimi nominis fa? 

ma frucntcm Margarita Maximiliani Cxiliris filia, qux tum Bclgis 

impcrabat,facerdodo parrochiali in Holandia liberaliter honcfta? 

uit, quod tam fibi inopinatumeft uifum, quam pofteaPondficatus 

fummus , per fingulos ofliciorum facrorum ordines euadcnti, 

incxpcdatus fuit. Enim uerdprxclara uirtus adeo ci profpere fortu 

nam, ÖC Principum ánimos conciliarat, ut quum nihil prorfus am? 

biret, uel appctcret, fed in altitudincm ftudiorum' abditus , fxpe 

hominum qui literas nefcircnt, colloquia deuitaret, ad honores, 

dignitates occultiorc ui fydcrum non inuitari, fed rapi credcrctur, 

Ncc multo poft ab hac morum,6i dodrinx prxTogatiua ,fuffragiis 

facerdotum omnium Louanii in templo máximo Decanus cft tftV? 

dus , qui cft in ea urbe inter facratos homines fummx dignitatis 

locus . Id quoqjfacerdctium alium honorem fecum traxit. Is cft in 

Gymnafio prxcipuxpotcftatis SC prxcellcntix,magiftratus,uicccaní 

ccllarium 


ccllarium uocant ,in fcholis Collcgiorum omnium cunda mode? 

rantcm. Nam ci profcflorcs dcligcndi commutandi'qj, QL quod cft 

prx'cipuum , K infignc munus bcncmcritos dc optimis ftudiis lau? 

rea exornandi, cura dcmandatur,tanquamuiro in omni dodrina: 

genere pcritisfimo, qui non temere, qucnquam necnifíacerrimisa' 

graui iudicio difputationibus cxcufTum , omnibusq? obiter pro? 

batum fuflragiis, laurea Corona, ÖC pcramplis priuilcgiorum co? 

dicillis decorarct. Ab hoc facerdotio, magiftratuqj ditior fadus,ni? 

hil mox antiquius duxit, quam Louanii Collegium , ut quintum 

adiiccietur , fub Hadriani nomine luculcntcr a:dificare , adiundis 

pncdiis , quibus ftudioii adolefcentes oppresfi inopia cum Dodo? 

ribus alcrcntur . Gratisfimo namqj animo, quumPortii Collegii be 

nignitatcmagncfccrct,priuatibcnrficii gratiam , publica liberalità? 

te reponcndam ftatuebat. Quod adco fupra cius uires Louanienii 

bus cft uifum,ut non minus ambitiofe qucìmpic, tanta: rciinchoan 

da: confilium fufcepiflTcdiccrctur, quando Èicultatcs cius, quxerant 

mediocres , uix iacicndis fundamcntis fuflfeduras apparcrct. Scd 

quumparfimonia ,6Cfanda frugalitatc audiores fibi cftlccret re? 

rum omnium rcdditus , adco ingenti animo cunda cft complcxus, 

ut fibi iam tum ampliorcm , Si iupremx quidem proximam, for? 

tunam prxfagirc uidcretur . Fcrunt Bernardinum Caruaialem Hi? 

fpanum, qui erat inter Cardinales authoritatc , atq; opibus infi? 

gnis , quum id Collegium tam felici aufu carptum , quam facili 

fuccclTu operis perfcctum admirarctur , quodam ingenuo dolore 

concepto , fortunx fux indignantcm fufpiraftc , quoniam id opus 

ad laudem fcmpiternam Decanus baud plane diues condere fuif? 

fet aufus,quod ipfc tantus Cardinalis ficuti ab antiquo animi de? 

crcto deftinaflct, nondum inchoarc potuifiict .Pcrid tcmpusPhi? 

lippus Hifpanix R-cx Maximiliani Cxfaris filius apud Vrbcm 

Burgos morbo correptus intcriit 5 relido Carolo feptenni filio , 

qui nunc amplitudine Imperii, 86 Augufti Cxfaris nomine infi? 

gnis, rerum potitur. Huic ipfe Auus Cxfar felici prudentia,quum 

Prxceptorcm cftct daturus , unum Hadrianum prxcipua quxfi? 

tum curadelcgit, rcpudiatisquife ambitiofe obtulcrant, ucl ami? 

corum ftudio produdi , ingcnium uariis artibus oftentabant. 

Enimucro ille grauis , di pius Imperator non modo Icdisfis? 

niarum literarum magiftruin , fed optimorum etiam morum 

cgregium formatorem tantx indolis , 86 fórtunx puero adhiben? 

dum cxiftimabat.Qjuafieumiam fupra Hifpanix Regni hxreditatc 

X iii qux 


qu;r ci materno nomine obucnicbat, fibi in Imperio fucccÌTorem fb 

re diuinarct. Diccre cnim folcbat turpe quidem ciTc magno Princi? 

pincfcirc literas , Scd longc turpisfimum bis cum moribus, atqi 

uirtutibus omnino caruiflfcjqux populis, ÖCGcntibus impcrantcm, 

cum eximia pietatis, ac cxccllcntix laude contra fupcrbiam , atque 

libidincm ,&reliquas immodcrati animi cupiditates inuidumpeni 

tus, ac incorruptum prxftarcnt. Nec Hadrianus Cxfaris opinio? 

nem fefcllit, quum nemo fere ipfo folidx dodrinx opinione cele? 

brior, nemo fobrictatis , ac Caftimonix laude ornatior, nemo uitx 

modeftia, innoccntia , religione prxclarior haberctur . His cnim 

cxadx difciplinx prxccptis Carolum adolcfccntcm pcrfe natura do 

cileni ingcnio'q? pacatum ad has , quas in ipfo máximo ,atq; opti? 

mo Imperatore impetrata pace, 8C Francifco Sfortia reftituto agno? 

fcimus,ac admiramur,incomparabilcsiuftitix probitatis,ac clcmctix 

laudes proucxit jita , ut afflida tot malis Italia, quum xquisfimi,8C 

modcratisfimi Principis beneficio fublatis bellis pacemrcccpcrit,in 

eius'qj falutari tutela, nunc primum fccurc admodum refpirct,8C per? 

iucundc rcflorefcat, non modo gratisfimis uotis , Cxfarigratias, uti 

Salutis, 6C quictis authori, habendas cxiilimet, Sed magiftruni 

ctiam pro fua pictate in calum receptum, qui difcipuli animum fan 

disfimis moribus inftruxerit religiofisfime ucncrctur , Qiioniam 

aliquantd maius, ac auguftius fuit, optimi ,quàm maximi Princi 

pis cognomcn bonorum omnium iudicio meruiilc : Qjuum ea om? 

nia , qux benigna manu Fortuna prxbucrit, eius ctiam nunc pote? 

ftate impotenti q; arbitrio tencantur : Illa uero diuina uirtus, qua 

duce , non modo ad totius orbis impcrium, ucrum etiam confuma 

ta uidoriarum laude, in calum ccrtis pasfibus contcndit, Firmisfi 

mam poílesfioncm fempiterni frudus , dC pcrennis glorix prxftarc 

uideatur. Defuit tamen Hadriano fumma felicitas in cxcolcndo pue 

ro , Nam Carolus quum mores in Principe litcris potiores exifti? 

maret, nec bis perdifccndis tantum operx,ueltemporis,quám quan 

tum equorum ,ac armorum ftudiis impartiendum arbitrarctur,de? 

precantc prxceptorc citius quám debebat fcholam deferuit. Fcrunt 

Carolum Ceurium Nobilcm Belgam ,qui tum erat nutritius,utin? 

tegra adolcfcentis poifcsfionc fruerctur, alumnum militares iocos 

Ixpius offerendo fcnfim aucrtifìTe á litcris, propterea'qj Hadrianum 

authoritate imparem ,ac natura lenisfimum officio facile decesfiflc. 

Ita tamcn ut difcipulo pcrblande'diceret,futurum aliquando,utcum 

prxfcntis ncgligentixpccniteret.Aiidiui ego Cxfarcm quum Ge# 

nux 


nux Latinam orationcm à quodam rccitatam ncquaquam pra:cíarc' 

intclligcrct, fufpirantcm ha:c uerba ingenuo ore protuliiTe . Agno? 

feoinquit, nunc maxime, dC cum dolore quidem Hadriani magi? 

ftri mei diuina mónita, quum hos flores , 8C clcgantias latinis fermo 

nis pcrcipcre nequeam, ÖC meminerim cum fxpe pncdixiiTcme ali? 

quando pucrilis incurix pccnas daturum. Itaqj Ceurio ad fummam 

potcntiam contendente. Hadrianus ad Ferdinandum Regcm in Hi? 

fpaniam mittitur amplisfimo quidem cum muñere Legationis, nifi 

ea honoris fpccic uir xquisfimus longius ablcgari uidcrctur . Erat 

CO tempore Ferdinandus animo ncquaquam pacato erga Reguíos 

ulterioris Hifpanix, qudd primo ftadmPhilippi Generi aducntu , 

deferta ueteri aula fe fe ad illius amicitiam rccepilTcnt, quum fere' 

omnes pro fene eo quidem genere Catalano, Sí parum liberali, 

nouum atq; Icgidmum Regem iuuenta,natalibus uitx fplcndo? 

re maxime florentcm^cupidc fcquerétur ufqj adeo,ut Fcdcricus To? 

Ictanus Albxrcgulus fere omnium folusintcgra facramcnd religione 

fidem fcruaret. Q_uibus proccrum ftudiis Philippus co fc fe extule? 

rat,ut foccrum plane exutumulteriore Hifpania iuuenili quadam 

alacritatccontemncre uidcrctur, maneret'qj fola inter eos imago ne? 

ccsfitudinis ,8C amicitix , nonexprciTa quidem mutuis officiis , fed 

inanibus tantum epiftolarum , OC ucrborum titulis fuftcntata tanta 

quidem utrinq; fufpicione, ut quum ad conftituendas leges, quibus 

in regcndis Prouinciis utercntur, Specicmqj coniundi animi popu 

lis prxbcndam , necefle ciTct ut in colloquium deuenirent, deledo 

campcftriloco,parum familiari habitu, tanquam ad hoftilem acicm 

promods utrinq; equis fintcongresfi. Ncc multo poft Ferdinandus 

Neapolim nauigauit,ut inde magnum Confaluum abduccrct, uir? 

tute8C liberalitatc,fufpcdisq; ardbus ad Imperium afpirantem.Scd 

co inltaliam nauigantc Philippum uehemens exdnfit morbus,itaqj 

rebus cum Neapoli tum in Hifpania feliciter confedis ,redicns Fcr? 

dinandusaliquantdamarior ,&afperior cft effedus aduerfus pro? 

ceres , qui propter intemp^ftiuam ingrad animi leuitatem,intempc? 

ranti obfequionoui Rcgisgradam,ucteris maieftadshonoriprxtu? 

liilcnt. Harum igitur offenfionum mcmoriam Hadrianus ex animo 

regio opportunisfimo tempore deterfit. Erat enim ad tempcrandas 

affcdioncs Regis, tum exulcerad , 8C ad uindidam ucrgends inge? 

nii, uchcmcntcr accommodatus -, tum ipfa fandisfimorum morum 

cxiftimatione,tum fuauisfimis philofophix Chriftianx prxccpdsj 

quibus Rex ipfe pr udcntix, ÖCreligionis laude infignis, facile obtcm? 

pcrabat. 


pcrabat. Rcgiilis co modo lineerà fide ab Rege in amicitiam rece? 

ptis ,Dertiifenris Epifcopus fato cesiit « in cuius locum iudicio Re 

gis , OC procerum omnium Hadrianus ncquaquam cius honoris 

appctens cft fuffcdus. Exiftimabaturenimeo facerdotio longc du 

gnisfimus , quoniam pra;ter incomparabilcs uirtutum omnium do 

tes, fe etiam tanto oneri fore imparem, ucrecunda reludationcprx 

dicabat, 8C non modo opes , uerum 8i confpicui nominis amplitu 

dincm , non exiguo fed modefto animo contemnere uidcretur.His 

fufccptis Epifcopatusinfignibus , nihilofccius in uetere obeunda:lc 

gationis nnincre perfeuerauit, ufqjaduita; exitum Ferdinandi Re? 

gis, qui cum propter eximia: probitatis, atq; iuflitia: laudem, fan? 

clisfimi parentis loco enixc coluerat, Mortuo ante Ferdinando,quii 

Carolus nepos fummo populorum ftudio , tot Regnorum hcredi? 

tatem adiniifct, rcmanfit etiam tum in Hifpania ex Legato confilio 

rum rerumq; omnium particeps, dL moderator cffcdus^quanquam 

fumma regendxHifpania: Cardinalcm Toletanum refpiccret.Sccu 

tum dcmum cft id tempus, quo Leo Pontifcx in Vmbria difficili 

bello implicitus , cam Cardinalium coniurationem detexit, cuius 

princeps fuerat Alfonfus Petrucius iScncnfis ,Is enim à Leone Pa? 

tria pulfus,quum uindidx libidine atrox fiicinus animo agitarct, 

iracundia: fux decretum cum aliquot Cardinalibus ftultisíima lin? 

gux hbcrtatc communicarat ,unde mox inditiis nefarii confilii faci? 

le deprehcnfis,ipfc in quxftionc tortus , Sí dcmum nccatus infanix 

fux pcenas dcdit, cxteri qudd negledla falute Pontificis , tanti peri 

culi confilia minime detuliftcnt, adempto iure punicei pilei cu igno 

minia Senatu funt amoti. Fuere ii Raphael Riarius, öcBcndinel? 

lus Saulius Lygures,6C Hadrianus Cornctanus, Francifco autem 

Soderino clemcntcr ignouit, ne fi ob recentcm iniuriam Senatu mo 

tus efl'et, idueteribus odiis dedifTe uidcretur . Ad horum calamita? 

tem Senatus reputatione periculi confternatus , quum alienos ab ea 

feueritate ánimos in dicendis fentcntiis oftendiíl'ct, Pontificem im? 

pulit, ut nouis Cardinalibus Curiam implcret, uidignatum qudd 

parum beniuolo fideli'q; animo deteda: coniurationi crederetur. Ea 

cnim tum uidcbatur Senatorum naturxlenitas , ut pleri'q; in mife? 

ricordiam uerfi, ncquaquam uti debcbant, Principis pcriculo per? 

mouerentur , ÖCeam cogitati fceleris pornam ,non iuííitix, fcdcru 

delitatisnomine , haud obfcuris Icrmonibus appellarent. Quibus 

de caufis Leo beneficii paritcr ac iniurix natura grauis xftimator , 

ut inimicorum contunderet Spiritus, SC maiores,ßC fidcliores ne? 

ccsfitudincs 


ccsfitudincs fibi, 8C Mcdicca: fatiiilk compararct, iinum,8C triginta 

Cardinales, una atqj cadcm liberali pronunciatione in Senatum le? 

git,egregio ardcpol excelientiqjdeledu , Si in uniuerfiim quifque 

amorum litcrarum'q; ccnfura fpccilcrctur, nec immodicus numerus 

feueriorum ánimos oífcndcret ,qui facrofandli ordinis dignitatem 

imminui, ÒC fccdari tanta multitudine pra:dicabant.InhisfuitHa? 

drianus Leoni quidem antea ab egregia nominií fiuna plane cos 

gnitus. Sed tum prxfcrtim Maximiliani Cxiluis litcris,6C Albcr? 

ti Pii, Gulicrmi'qj Enchauordii plcnisfima commcndatione lauda? 

tus , erat hic Gulicrmus cx cadcm inferiore Germania uctus cius 

familiaris : qui quum Pontificia in aula ab ineunte xtate honcfta 

cum laude folcrtis induftrix ucrfalretur , Hadrianum inipcnfc laus 

dare , & dodis fandisfimisqj uiris omnibus , noftrx xtatis ,prx; 

fcrre erat folitus • Itaqj Hadrianum arridentis fortunx prorfus igna 

rum,nec talequicquam tranquillo ingenio aipicntem,is quipileum 

ab urbe detulcrat ,opcrandis facris occupatum inuenit, ita utquie 

ta admodum , SC lenta quadam hylaritate uenientcm excipcre, ncc 

paulo iucundius, SC libcralius tanto muñere Ixtari uidcretur j qui 

animi habitus ca modcrationc dcfinitus erat, ut nihil ad inuidiam 

propter faftum , fed propter incorrupti animi fimplicitatcm ad glo 

riam omnium tcftimonio ucrtcretur. Scqucnti anno Carolus confir 

mata cum Francifco Rege ad Nouiodunum amicitia, quam iniquis 

conditionibus impcttaflc uidebatur , in.Hifpaniá ucnit,circumucs 

dus'qj per ulteriores Prouincias, pasfim Giuitatcs,SC Reguíos in ucr 

ba iurantcs facramcntoadegit,ncc multo poft Cxfar Maximilianus 

in Germania moritur. Inde pro nouo Cxfare deligcndo, proccrum 

comitia habita, in qucis ipfc ctiá Francifcus Gallorii Rex magnis ins 

nixuslargitionibusprofe cum fummi Imperii honorc pctcbat: Scd 

Germani natura Gallis iufenfi, quanquam honnulli prxfcnti pecunia 

corrupti, SC ingentilì pollicitationíí fpe indudi labarc uidcrentur.Fa 

eile tame reru omniíí,prxtcrquám publici dccoris memoriaabicccríít 

atqj ita Carolus cundis fufifragiis Cxfar cftappcllatus . Ncc mora, 

tato cognomincaudus, uti ncccftc crat,quamprimii in Germania re? 

dire cóftituit, ut demore apertis in cápis,SC Ccfar,SCImperator milita 

ribus comitiis acclamarcturJtaqj eo in Calceos ad Columnas Hercu 

lisantiquu portii ut inde per Oceani in Germania nauigaretcótcndé 

ti,Hadrianus ai Imperio toti Hifpanix prxficitur,tanta cu dignitate, 

ut Cxfar recufantc,8C prxoptante fcqui humanisfimis prccibus,ut ma 

nere uellet,cxorarc cogerctur,quádo Rege abfente in Hifpania Prx 

Y fide 


fide opus foret ,pra;clarx dignitatis , 8C famx, qui Populos ncqua? 

quam adhuc parcndi obfcquio confiimatos , omnibus moderation 

nis , atqj iuftitix cxemplis in officio contincrct • Verum Hadria? 

nus, ucl ob id in Hifpania remancbat inuitus, quod alicnximproj 

bitatis inuidiam fibi uiro innoccntisfimo minime fubcundum cile 

iudicabat. Erant cnim Hifpani ferme omnes Bclgis ipfis uchemen 

ter irati, qui Ccurio Principe , atq? authore Ciuitatcs inufitatis aua 

ritix commcntis expilallcnt. Siquidem Ceurius Caroli nutritius , 

uti erat in procurationc rerum omnium cum incredibili authorita 

te conflitutus, in unam cam prxfcrtim curam rapacis ingenii ner? 

uos intcnderat, ut quanta uis maxime poiTct, fignati auri, ucl im? 

pudcnti rationc cogcrctur . Erat cnim nouo Cxfari paranda clafs 

fis, cxornandus in Germania exercitus, remuncrandiqj proceres , 

qui eximia SC conftanti fuffragiorum benignitate, augufti Imperii 

coronam detulillcnt, is erat in Ccurio confilii prxtcxtus, cxterum 

quum omnia apud cum ciTcnt uenalia, non Cxfarianos modo, fed 

priuatos ctiam loculos inexhaufta cupiditate auro rcplcbat, adeo 

ut pasfim fadisfimis auaritix probris, flCmalcdidisprofcinderctur» 

Odcrat Ccurium Hadrianus propter accrbitatcm , ac infolcntiam 

auarioris animi SC fuper hxc manebant adhuc ucftigia ueteris iniu 

rix, nam Hadrianus dum Louanii Collegium conderet coniuncli 

foli non magnam arcani cum attigua domuncula ad maiorem pu? 

blici xdificii Jaxitatem , SC clcgantiam, á Ccurio, ncc icquo precio, 

nec rcligiofisfimis precibus , impetrare potuerat. Exiftimabat ctiam 

fe in Hifpaniam fpccie honoris fuiife ablegatum Ceurii impulfu,ut 

Carclus adolcfcens uno ipfius Imperio pro libidine rcgcretur.Tum 

ucro minime dubitabatquin SC eius quoqj opera in Hifpania relin 

qucrctur, ut ad arma conftcrnatx , SC plane defcifccntisProuincix 

immani xftu >& fxuis fludlibus iadatiu, SC abforptus intcrirct. 

Nec cum fcfellit opinio, nam Cxfare iam adhuc Tolcti agente , 

haud uanus rumor increbruit coniurarein unum ulterioris Hifpa 

nix Populos, SC Toleti'eiTe qui Ceurium cpprimeic cogitarent.qui 

bus cognitis Carolus Ccurio trepide fuadentcadco propere' cun? 

dis'qj inopinantibus , SC fpurcisfima quidem Cali tempeftate urbe 

exccsfit,ut ncquaquam proficifci, fed prx metu prorfus cffugcrc ere 

derctur . VbiCxfar ad oceanum peruenit, Legationcs ad conuem 

tum euocantur, SC qux eft conuentuum ferme omnium fumma,pes 

cunix poftulantur,quasimperare nefas eft nifi Reges ad promcrcnda 

cafubfidia,Populis uariarum reríí immanitates conccdant.Pctcbatur 

autem 


autcm ab unîucriîs,ut CiuítatcsBclgisprícíiclibLislibcrarct,hic|ího? 

ñores a:quisfima libcralitatc indigcnís hominibus mandarcntur. 

namq; ofticia ita ad qua:ftum Bclgis dono data crant, ut ca dcmum 

prxfcnti pecunia Hifpanis hominibus ucndcrcntur » Sed Cxfar 

durior eíl inuentus, quoniam ea infojíentcr atq; fuperbc pctcntibus, 

nihil fere conccdcndum arbitrabatur ; Comminatus etiam fuerat 

Pctro Gironi Regulo qui non dubitaiiet contumaci ore profîtcri, 

íc oftcnfurum quid in Hifpania authoritatc clicntclisqj ualcret, 

poftquam Cxfar fibi iniqua lite circumuento , .66 fcmiopprcilb ius 

diccic recufarct. Cxtcrum aliquot Ciuitatum Legati , qui> ut pris 

uatim grauam ÔC prxmia promcrcrcnt. Gvfari grauiora pceunix 

fubfidia petenti propcnfioreobroquioob.tcmperarcnt;,á civiibús igno 

minia mulclantur , nonnulli'q; ctiam populan tumulcu .pulfantur: 

codem quoqj iudicio Segobienfcs, Legatos fuos quqniam audas 

der , 6i fortiter pecuniam: fc collativos perhegailent, nifi amplisfis 

ma immunitatis priuilcgia cílcnt confceuti,íanta cum lxtítia,6¿ gra 

tulationc rccepcrunt,ut honoriscaufütrium'phantiummore urbcm 

intrarcnt. Qjuibus de caufis Hadrianus-initia rcbdlionis mature 

oppritncnda cxiilimans,aduerfus Scgobienfes Ronchillium fxuum 

atqj atroccm rerum capitalium prxfecium ,.cum ala prxtpria,.66cos 

horte cuilodum corporis mittit, á Regulis ctiam proximis .auxilia 

implorât, quibus difccdcns Cxfar ipfuii).totius Hifpanix prxfidem 

crcatum uchcmentisfime commcndarat.Vcrum Ronchijlip Sego? 

bienfium agrum dcuaílante, 6C commeati^ c proxiiiiispppidisin 

urbcm importati pr.ohibcnte, ut fame fubigerct, Toletani SC Sals 

manticenfes in auxilium Scgobicnfibus aduolantôÇ pulfo Ronchil 

lio obfidioncm foluuht . Turn ucço';, Hadrianus ingenti cura angi, 

euocarc beneficiarios.proceres , ÔCiamçliôrcs copias parare, quibus 

effrénés infanientesq; populos ad ofwcium .rcuocarct ,.antc alios 

Antonius Fonfcca Cxfaris partes fufçipit ^ 6C ad Mctimnam campi 

nobile emporium proficifcitur , ut indcícnea tormenta , qux Res 

giis armamentariis feruabanturin prxfcntes ufus educcret. Facile 

intelliêns nullam uim ucl militaribus copiis nullamq; ucl optimo 

duci incile authoritaxem, qux iuflo tormcntorum apparatu caruifs 

fct » At Metimnenfes uti plane eodem iudicio publicam caufam fe 

cuti fccdcrati'qî finitimis., captis repente armis , ne tormenta edus 

cantur, egregie refiílunt, id uero minime fcrens Fonfcca uir nobis 

lis,ÔC ingenio ferox , ut plcrunq; fit in turbidis, 6¿ rrpcntinis eafis 

bus ,aujülium plane audax, ÔC fucccílu longc fœdisfimum capit, 

Y ii prcximis 


proxîmis ctcnîin tccflís igncm inferri iubct, ut in fummo urbis,8C 

fortunarum omnium pcriculo , ciucs á tucndis tormcntis , ad res 

ftingucndum inccndium , fcruandam'qj patriam ncquaquam inepta 

ratione reuocaret. Sed tanta uefanis obftinatisqj animis contuma? 

eia inerat, ut tueri tormenta, quam patriam ab miferabili incendio 

feruare pulchrius exiftimarent,adeo ut difccdentc Antonio, ferua 

tis'q? tormcntis , tanquam uicftores in ipiis patria: cincribus cflfufc 

Irtarentur . Ferunt ingentes opes , 8C preciofa totius Europa: mer 

catorum ,qui nundinas ibi celcbrarent mercimonia omnis generis, 

6L aromata item Luíitani Regis incomparabili iadura conflagraf? 

fe 3 qua: res ficuti Hadrianum incredibili dolore affecit, qudd tan? 

tx e adi caufam prxbuilTe uideretur, ita populos iam fuoptc inge 

nio ncquaquam regiis magiftratibus parentes ad rebellandum ea 

ucluti accepta iniuria uehemcnter incitauit, nam haud dubic totius 

Hifpanix opcs uno co incendio abfumptx uidebantur. Ncc mora 

fingulx fere Ciuitates prxter Bethicas, in unum coniurant, copias 

inftruunt, di non obfcurc' uti creclx ad libertatem, á prxfidibus 

Cxfaris rebellant. Regium tamen nomen in honore habent, 8C 

magiftratus tantum odilfc uideri uolunt, a quibus expilati oppref? 

fi'qj indignisfima paterentur . Ante omnia indices crcanturuiri for 

tes , acerrimiq;, qui caufam populorum cognofcant Î Tum ucrd 

humillimo cuiqj fiis fuit iniurias dcfcrre,ÔC Uberrime conqucri dc 

impotentia accrbitate'qj prxtorum, qui contra confuetudinem anti? 

quorum Hifpanix Rcgum populos omneis nulla moderatione ue? 

xauiirent,ea etenim diferte confcripta ad Cxfarem ,ut flagitia fuo 

rum infpicerct, continuo miíTuíos diditabant. Erat tum Valico? 

leti Hadrianus cum Senatu Regio cuocandis Rcgulis ecparandis 

prxfidiis intentus,cum ad eum popularium copix,ducePctroGi? 

ronc qui unus fere nobilisfimi generis a Cxfare defccerat pacato 

agminc ueniunt, quorum aduentu cognito, Scnatores metu terri? 

ti, alii alio habitu , atq? itinere dilabuntur. Hadrianus autem eo? 

dem animo urbe egrciFus^dum abire contendit á Girone Ioanneqj 

Padillia fiftitur , ii fummo cum honore uerborum eum cohortan? 

tur ut redire in urbem SC^conquiefeere uellct, Satis fuper'q; cnim 

pcrfpectam effe omnibus Hifpanix populis ipfius uirtutcm, inno? 

centiam,moderationcm ,atq?ita ipfum, atq? ipfius nomen omni 

tempore propcnfisfimc colituros , fe Si tum Cxfaris nomini pare? 

re, ÔCpcrpctud fidem feruaturos. Sed decreuiffe beneméritas de 

Regum nomine Ciuitates nolle cas turpisfimx feruitutis compcdcs 

diutius 


diutiuspcrfcrrc,quas auarisfimi,« iníquisfimiuiriadolcfccntisRe 

gis pnifidcs nihil talc cxpedantibus inncxiíTcnt. Hadrianus itaqj 

tranquillo uultu poftquam ita ncccflccrat, armatis hoftibus parct. 

Verum dat fccrctd opcram cum faccrdotc quodam , ut perfoflb 

urbis muro, qui uctuftatc oblitus facile tcrcbrari potcratnodhicdu 

ccrctur quoniam priuato captoq; fímilis poftquám Senatores dififu 

giflent parum incolumi dignitate, fibi nequaquam diutius pcrmas 

nendum apud rebelles arbiuabatur,ÖC in proximo Riuoficci oppi? 

dum erat Amirantis Reguli ad quem perfugere cupicbat, necmul 

td poft omnibus dcccptis intempefta node perforato muro fcfe 

eiecit,confccnfisq} ad id pra:paratis equis cum faccrdote in pacatum 

euafit. Eius fugam Valleolctani quanquam grauiter tulifl'cnt, ta? 

men familiam cum uniuerio apparatu ad eum inuiolatam poftcro 

die pra:clara ucnerationis,acobferuantix teftificationc dimiferunt. 

Intcrea Ca:far cognita trcdccim Ciuitatum defedione, opportuno 

falubri'qj confilio,duos fumma: dignitatis, atqj Virtutis Reguíos, 

rcgcnda Hifpanix prxficit, cos'q? ad pcrfequcndos qui defcciflcnt 

pari cum imperio duces créât, Didacum fcilicct Vcllafcum , qui 

erat magiftcr cquitumj SC Fcdcricus Henricum quem ab ipfa ma> 

ritimi ofticii prxfcdura Amirantem uocabant. Hi coadis undiqj 

copiis, ad Riuoficcum Egurrorum olim forum ubi tum erat Ha? 

drianus, cum paucis Scnatoribus pcrucniunt ,6idc gerendo bello 

confultant, omnibusq; confiliis Hadrianum adhibent, quanquam 

is nouo fucccirorum aduentu ueluti abrogata poteftatc pene priua 

tus eflc uidcreturjquafi is qui eflct cxtcrnus SC Belga item'qj uir fa 

cratus , SC fenex belliqj pcnitus ignarus militaribus confiliis mini 

mc foret admifccndus . Scd iingulari humanitate xquitatei^ du> 

cum facile fiebat, utpriftino honorc , SC folita rebus in omnibus 

authoritatc potirctur ita ut ambo Hadriani domum honoris, ÖC re 

ucrentix caufa communi quadam bcnignitate frequentarent.Dum 

hxc á Cxfarianis ducibus parantur . populares ad fummum infos 

. Icntix proucdi non modo cos qui a Regiis iniurias pcrtuliflent 

audicbant,ÔC bona fpe maturx libcrtatis implebant,Sed populos 

etiam nobilioribus Regulis fubiedos tanquám publici difceptatos 

res caufarum'qj omnium fupremi indices, ut magnis querimoniis 

iniurias déferrent inuitabant,quxrcs importune'mota , proccrum 

omnium ánimos fubito timore corripuit,adeo ut qui modo eius beb 

li tumultusq; fpedatores cflc cupiebant, tam propinquo periculo 

nionerentur,ut fefe protinus ad Regios conferrent, tcmpeftiuaq; 

Y iii inclinas 


înclinationc applicando uîrcs , K promcrci'cnt gratiam apud Ca;iâ' 

rem 6i aduerfus populares ditionem, 6C dignitatem fuam in tuto 

collocarent, eadem de caudi Petrus Giro defertis corum caftris ad 

nobilcs fe recepir,quo difcedentc Ioannes Padillia á Toleto,6: loan 

ncs Brauus a Salmantica duccs crcantur, ÔC ad Tordefillam con? 

tcndunthax olim fuitSegifama lulia ubi Regina Geiliris mater a' 

Philipp! coniugis intcritu mente commota in làchrymis , dcfpera? 

tis medicina remediis mifcrabilcm uitam ducebat , igitur cam uti 

Rcginam Hilutant, fuadent ut munia rcipublica: fufcipiat, Si fc fe 

aduerfus externos praíides uti Fcrdinandi Regis filiam deccat,cun? 

¿la gubernct, hac omnia quum ipfa alacri animo fc fadluram di? 

ccret, cx intcruallo atra bilis nonnunquam opportuna loqucrc? 

tur, ut pote quafc Cafaris iratrcm , ac Fcrdinandi filiam tcnacisfi 

me meminiilct,ncquaquam tamcn adduc p9tuit,ut libcllis ,6¿co 

dicillis fubfcribcrct, ita utea uccordi dctriidbione,popularìum confi? 

liis magnum incommodum afferre crcdcrctur. Interim Padillia ne 

otium tcrcrct copias ad oppidum Villapandamducit,cuiusdifccf? 

fu praclaram occafionem rei bene gerenda fortuna Cafarianis du? 

cibus oftcndit rcmanfcrant cum Regina popularium Principes, 

illi prafcrtim indices ad quorum nutus cunda gcrcbantur, exiguo 

cum prafidio militari, itaqj Vellafcus SC Henricus opportuno tcni 

porc cduclis copiis ad Tordcfillam aduolant oppidum temere inu 

nitum ,priufquam Padillia fiat ccrtior atq; opcm fcrat , -inuàdunc, 

& occupant . ludiccs ipfi cum magna inabcllium populàriu.m tiu? 

ba capiuntur, diripitur eo impctu oppidum , atqj ipfà etiajn .Re? 

gina domus , quo ncgotio ad momentum funinia uidoria pro? 

fpcrc confccto, ad Riuoficcum rcucrtuntur . Ncc muUuni iade 

Padillia, ÔC Brauus bis detrimentis acccptis,:fc. ipfoscollìjguntjpa? 

randasqj maiores copias cenfent . quibus. fc fe ,aduerfus Rogios 

tueantur . Erant apud oppidum Torum circitcr odo milia homi? 

num,ex bis qui pro publica falute libcrtatc'qjZamorcnfiprxrerjiim 

Epifcopo concitante arma ccpcrant Zamora autem antiquitus Sara > 

bris fuit ad hos ut in unum iungercntur ,Padillia, SL Brauus mo? 

tis caftris contendunt ,6C ex itinere Lupatoniam Xurrinì, quxciac 

in ditionc Amirantis aciùter oppugnant. At Rcgiiduccs dei:on? 

filio , itincrc'cp hoftium baud inani conicdura indicantes , qúiu Sí 

ípfi protinus copias educercnt, nullam oninino confultationi mo? 

ram attulerunt. quoniam magna fclicitatis arbitrabantw,.ri.hoftÍ3 

bus,priufquám.maÍQribus copiis augerenturyoccurrerent.. itaquc i 

R-iuoficco 


Riuoficco cum expedito tormcntorum apparatu obliquis itincribus 

profecti, nouisiimum hoftium agmcn apuduillam Mariani confe? 

cuntur • Erant iuperiorcs peditatu populares, Sed eo tamcn tumul 

tuariis armis inftrucito, ài prorfus ignaro militia: , equitatu autcm 

Rcgii fupcriores erant, cum numero,tum uirtute , nam quifque 

Rcgulorum fccum infigncs,K ueteranos equitesadduxcrat.Qjuum 

in confpcctu utra:q; acies eíldit,8¿ á Regiis antecurforibus abeuns 

tium terga prcmcrcntur, Si undiqj Rcgii toto campo prouolarent. 

Padillia,6C Brauus pcdcftres copias mature progredì iubcnt,ipfiq; 

alacritcr cum uniuerfo equitatu ora conuertunt. ut dum infultans 

tium impetum á tergo fuftinent, pcditibus fpacium dctur conficicn 

di cius cxigui itincris ad tutisfimum receptum ,nam uilla Alaria , 

ut diximus, erat in confpcdu . Cxtcrum Padillia , &cBrauus acers 

rimo eum primis contrago certamine, dum fc fc audader effcrunt, 

se á peditatu temere difiunguntur intcrcepti circumucntiqj á multi? 

tudine Regiorum equitum capiuntur, qua fòrtunx iniquitateter? 

riti pcditcs,dum prima acies aduillam effugit, SC poftrema nido? 

rum impetum non fuftinet, toto campo conciduntur, fugicntibus 

tamcn, 8C ad tcrram arma proücientibus, non obliti humanitatis 

Vcllafcus Si Hcnricus parci iubcnt, tantus enim pauor amisfis du 

cibus, militum ánimos occuparat, ut qui pauloante fcrocisfimc,ac 

accrbisiime uociferando , Regiis extrema fupplicia minabantur, 

pundo temporis animo concidcrent, ncc quicquam aliud quam fu 

gam abiedis etiam gladiis fpedarent, ita ut nulla eorum integra 

manus uti pauore disfipata ex tanta niultitudine in unum omnino 

ccrtum locum euaferit. Poftridic Hadrianus prxlii campos inuifit, 

SC quanquàm facrato homini tot confpedis hoftium cadaueribus, 

non erat exultandum, ea tamcn uidoria, ucl ob id magnoperc cft 

Ixtatus , quod ncfarii belli duces uiui in potcftatem, dcueniflcnt. 

Eos Vcllafcus , SC Hcnricus noxiorum habitu ad ignominiam a fi; 

nis impoiitos per caftra circumdud fub uoceprxconis,& daiium 

iugulari iulTcrc, ut cxteros co fupplicii cxcmplo dcterrerent. Ferunt 

Padilliam xquo pio'qj animo tuliiTe cam calamitatcm. Brauum uè? 

ro contumaci ore fc proditorcm effe perncgaffe ,ac ob id á lidore 

uirga immanitcr fuiíl'c uiolatuni,ad qucm Padillia conuerfus dixif? 

fc fcrtur,hcri inquit fodes fumma uirtute nobis depugnandum fuit, 

hodie autem ea xquo animo fubeunda arbitror, qux fornina tulit 

eonatibus noftris aduerfa, quum nemo nifi parum pius aut infa? 

nus ad inimortalem deum, in hoc infelici uitx exitu animum non 

conuertat. 


conucrtat .Cartcrum ultimis omnium Tolctanis uix dum pacatis, 

bellum Gallicum eft exoitum , per oecafionem etenim tumultuan; 

tis Hifpanix Afparofius Lotrcchii frater Nauarrx Rcgnnm inuafe 

rat, occupatoq; Pompclone atq? eius arce in potcftatcm rcdada,ad 

Hilaerum ufq? amncm arma promoucrat. Ncq; enim ulli humana 

rum rerum non ignaro, dubium erat, quin Cxfari in ipfa occupa; 

tionc intcftini belli, aliquod fxuum uulnus inferrctur , Scd fortu; 

na qux eius rebus cft'ufisfime' femper fauit fublatis difcusiis'q; peri; 

culis longc fccus acfanus quifquam putaiTct,cunda opportuna atqj 

facilia ad uicloriam parauit. Nam populi qui dudum ad fidcm re; 

dierant dcfcclionis infamiam egregia uoluntate,6C illuftri bus fidis 

dilucrc cupiebantcohortantibus ducibus Regiis , atq; ipfo prxfer; 

tim Hadriano pasiim concionante facile contra Gallos arma ucrte; 

runt, qui certe nifi magnis laboriofis'q; delcclibus late habitis, ma 

gnaq; imperata pecunia exciri, armari'ue in ipfo otio minime po; 

tuillcnt. Itaq;ualido excrcitu Hibrrum propere traduclo, hoftcsin 

^íauarrx finibus adfecuntur . Galli tum forte d Grunio quod anti 

quitus lulio briga dicebatur ad Pompelonem modicis itincribusfe 

fe rccipicbant, ut pote qui de calamitate popularium, Rcgiorum'q; 

uictoria certiores fadi, in tuto fiftenda figna, 6¿ Pompclone cxpc; 

danda auxilia priufquám dc prxlio decertarent, arbitrabantur.Scd 

quum corum inordinatus, Si fegnis admodumefla rcccptus. Vcl; 

lafcus , 8C Hcnricus tranfuerfis, 8C afpcris tramitibus progrcsfi , ita 

corum iter celcritatcin paucis tiiiliaribus adxquarunt , ut á'fronte 

uiam qux ad Pompelonem dudt, occuparent, nec mora collatis fu 

gnis pugnati ccuptum , SCabinitio quidem fcliciore Gallortim equi 

tum irruptionc , qua Cantabrorum cohortes protritx^ fugatx'q; fue 

rant, Sed ubi Hifpani expanfis equitum alisa tergo,& á lateribus 

fe fe intulere, di pcditum promota fuiit figna , Gallicaturmx,6C 

Vafconum cohortes numero ualde inferiores fuftinere nequiuerunt, 

quin fe fe in fugam prxcipiti curfu mandarent, pauci in acic, mul 

ri in fuga ceddere , aliquos etiam pnealtx fcgetcs in fuga prxtcxe; 

runt. Afparofius dux ipfe collifa ferréis clauis galea uehcmentisfi; 

mc fuiciatus in potcftatcm Beomontii Reguli dcuenit,captus ift, 

g¿ Tornonius qui pari propc cum imperioropiis prxcrat,Cxtcrum 

Bcomontius Afparofium non multo poft carcere emific,ut creditur, 

pecunia corruptus , cuius admisfi fceleris pcaias poftca ludido Co: 

faris capite perfoluit. Tornonius autem apud Hadrianum, 6i du; 

ces in libera cuftodia eft retentus, Ea uidoria felidter parta , oni; 

nes 


ncs Naunrrn: Regni oppidoriim atquc Vrbium portas Cxfarianis 

apcruit, atquc inde dcmum Hadrianus ad urbcm Burgos cft rcucr 

fus , cxardcntcc|î bello cum in Belgica, tum in Italia aduerfus Gal? 

los occupatoq; iu ora Cantabria: á Gallis fonte Rabido , operam 

dcdit, ut nulla in rc Cxfar, aut diligentiam aut fidcm omnino de? 

fidcrarct. Interca Leo Pontifex Icui ab initio, & fere contemnenda, 

¿ed mox uehcmcnti atque mortifera febrc inopinantibus medicis 

cxtinguitur . Tum uerd Cardinales iuftis nouendialibus dcfundo 

perfolutis , ad comitia cocunt i aducnerat Mediolano mutatisad ce 

Icritateivi iumentis lulius Medices, qui puliìs Gallis j apud exerci? 

tum erat Legatus .Is magnis opibus, dC clientclis innixus, recen? 

ti'q; fama rerum profperc geftarum , 61 prudentix , ciuilisqj mode? 

fti.u nomine commcndatus ante omnrs Pontifìcatum petebat, tra? 

xcrat'q; in pai tes fcxdccim Cardinales in queis plcriq; erant iunio? 

rcs,qui ucl ob id ardcntius ac cxpcditius lulio faucbant,quod pro 

fc ipfis minime pctcndum arbitrarcntur gratiam apud nouum 

Pontificem prxclaro maxime ftudio , apertisqj fuffragiis omnino 

parandatn cxiftimarent. At feniorcs quorum plures crant candida 

ti', quanquàm duplici fere numero cxtcros fuperarcnt , multis ta? 

men dc caufis utPontifìccm declararcnt adduci non poterant, pri; 

uatis fcilicct implicati uotis , 8C uariis fac'lionibus impediti , ita ut 

nequaquam in unum {incera uoluntatc confulcrent, 66 Hvpc ad 

alium atq; alium magnis ambitionis flucìibus uoluercntur , Scd 

unum, ccrtum fcnioribus deteftabili confilio coniuratis , dccrc? 

tum erat nemini nifi cx ipfo fui corporis ordine fuffragari, quod 

xtatis honore , Sí opinione uirtutis iunioribus prxftare uidcren? 

tur. Id pond magnas afifcrcbat difificultatcs quominus Pontifex 

libera uoce dicerctur. nam quifque ex fcnionbus fuo ambim indu? 

dus ,quum ad Pontifìcatum afpiraret, in co uchcmcntisfimc la? 

borabat, ut occulta mutui fuffragii padlionc alios atq; alios cxiu? 

nioribus fibiobftringcret, daret'q; operam fallendo atq; infirmando 

alienas fpes ,utin multos dies comitia proferrcntur , nam fi primi 

compctitorcs repulfam ferrent ,ncmo erat adeo maculofus , ÔC dc? 

gencr ,qui fibi ipfi no blandiretur ad petendum, ÔCcertam fpem mi 

nimc collocarctin ipfa xtatis, ucl dodrinxprxrogatiua aut in ufu 

rcrû, ÔC generis claritatc, ea enim eft ambitioforíí natura mortaliú,ut 

quum ipfi nulla infigni doteprxftátioris ingenii ad laudé cmincant, 

aliena uitia in ccnfu tanquam proprias uirtutesadnumcrct.Igitur pic 

riqj inimicos probris,ÔC falfis (xpc calumniis onerabanût cxtcros a' 

Z ferendis 


fcrcndís fuffragiis pra:tcxtu pietatis dctcrrcrent, adeo ut non modo 

malignis fufums in Sacrofando Conclaui,uerum 6C per urbem fin 

gulorum mores famofis carminibus notarentur , tanta malediccn? 

di libértate , ut populus pariter, öC Magiftratus, quos feucriorepcc 

na perfequi dcbuiflct, uti iucundisfimos poetas fingulari petulans 

tia celebrarcnt. Ea res focdisfimc tolerata , cxiftimationem Sacro? 

fancli ordinis magna cx parte conucllit,cffccit'q; ut faccrdotum no 

men pauloantc in Prouinciis auguftum , 6i ucnerabilc, dcfpedui, 

di ludibrio pcnitus haberctur , quum ea carmina contumeliofisfi? 

me confcripta , ad extremas ufq; totius Europa; Nationcs perma? 

narent, á quibus non multo poft tam atrox di mortiferum id acce? 

ptum cft uulnus, quo omnes capta, ac dircpta urbe Roma, dignis 

tate , ÖC fortunis cxuti turpisfimc concidimus . Prodicrat candida? 

tus ante alios Bernardinus Caruaial Hifpanus,Senatus Princeps, 

qui quum ucldcmiflc prehenfando apud furdas aures nihil profice? 

ret, focile rcpulfam tulit, nam per fe quifq; Cardinalium ab illa ual« 

de funefta, di propc exccrabili Alcxandri fcxti memoria , Hiípa? 

nici nominis ingenia pcrhorrebat, di ipfe quanquam probe crudi? 

tus, 6C grauis quod a' tulio Pontificc, excitato fchifmate defciuilkr, 

rccentis adhuc ignominia notam praferebat. Sccutus cft Alexan 

der Farnefius , magna Romana Nobilitatis ,di optimarum litera? 

rum prafidia fecum ferens, is uti ncmini inuifus , nec omnibus gra 

tus , non multum abfuit á fummo, quod petcbat honoris faftigio, 

ncc hxfiiTct in curfu , fi ad fuiTragiorum numcrum, quem fpcrauc? 

rat tenorcm, in acccsfibus cflctconfecutus . Siquidcm lulii Medi? 

eis nutu , audoritatc'q} iuniorum fuffragia regcbantur , cuius id 

unum erat fumma prudentia confilium,ut neminem qui gratia pol? 

lere uidcrctur , fuorum fuífragiis iuuari permittcret, ne quid teme 

re, uel imprudcntcr admittcretur, quo fibi cripi poiTct is honos ad 

quem tantis ftudiis, atqj opibus , di fatali fed nondum matura fc? 

licitate contendebat. Ab hac diflcnfione Senatus , utrinq; magis 

Si magis ftudia acccndebantur . namutraquepars, quum in taiita 

fpe fiti'q; obtincnda, uel tradcnda fuprema dignitatis aftuarct, fi 

ab altera uinccrctur,calamitofum,8¿ turpe maxime fore exiftimabat» 

Ncc quifquam adduci poterat,quin aliena cóftantia exeplo cótumas 

cisfime pcrfiftcndii cenferct.Ita ut liquido c5ftaret,neminé polle Pon? 

tificem crcari,qui iunioribus,ÖC lulio minime placuifla,quoniam ex 

ordine fcniorum ncmorepcriebatur,quife eo honore nódigmì putas 

ret,8Cid ftudio,ÖC pracipiti liberalitate, alteri ucl amicisfimo conce? 

dere 


fdcrc ucIlct , quod priuato ipfius merito ,aut artati, in aliena pra:rcl'? 

:tim altereationc facile' tribui poiTe uideretur,in comitialibus etenim 

fupcriorum temporum procellis nonnunquam accidebat, ut Senas 

tores commutata uoluntatc , non ad cos , quos antea certis animi 

decrctis cuchere dcftinaíTcnt, Scd ad obfcuros, fit minime ambitio 

fos homines repentino ueluti turbine raperentur . Prarter hare dua: 

etiam fubortx erantfadiones Cxfariaut Gallo faucntium,quibus 

dc caufis ficbat, ut tota fuffragiorum ratione conturbata in plures 

dies ipfa comitia fremente populo traherentur . Ob id Farncfius 

quum aliquandiu diligcntcr ambiendo , 6C plures fibiamicos adfci? 

fcendo ,patres ad fuffragia uocare , 6C gratix fortunx'qj fuxprricu? 

lum facere decreuiifet ut Cxfarianorum certiorc ftudio utcretur,Ma 

nudi Cxfaris legato fidem obftrinxcrat táquám Cxfari eo datx fidd 

pignore nunquam defiiturus . Si eius aufpiciis Pontifcx cífct efícs 

ctus . qux res ncquaquam feliciter occultata , ab eo Gallicxfatitìo 

nis aliquot Cardinales protinus aucrtit. Scd Mediccs qui tam SC 

fi honiincm probaret, 8i colcrct, cum tamcn fibi minime prxferen 

dum iudicabat illius fpes facile conftantia fua praxidit. Et hercle 

fupra omncs infigni ftudio erga Cxfarcm prxcellcbat ,ut pote qui 

dudum fpedtatis operibus,belloq; aduerfus Gallos prxclarc fufccs 

pto,opcs fuas ,8C dignitatem cum Cxfaris fortunamifcuiífct.Hac 

tanta dC femper illuftri exiftimationc , 5C ccrtisfimis amicorum ftus 

diis frctus , ita iuniorum fuffragia modcrabatur, 8C feniorum uota 

flcclcbat, ut iam non mediocri inuidia conflagrarct, qudd per eum 

impotenti quadam ambitione comitia retardantem, ftare uidcrctur, 

quominus aliquis probatus,8Cinfignis fenex libero omnium uot» 

Pondfex diceretur.Itaq? fcniores ad Medicem Legatos mittunt An? 

tonium Montanum iurisfdenda illuftrem,8C Thomam Caictanum 

facrarum literarum ftudiis longc clarisfimum. li mcditatis orationi 

bus orfi á religione Pontificatum codo dari, non humanis ftudiis 

diccbant. Propterea debcre ipfum perrinacix finem imponete, di 

reftituds in libertatem iunioribus xquo animo pad,ut tandem ali? 

•quis ab xtate moribus ,SCdo

eíTcntconfccuti, ad futurum pro certo cocicftc numen in fuffragía 

cuntibus. Si Cardinales rerum omnium prxterquam uerarpictatis 

obliuifcercntur. Ad ea Medices graui, 6C moderato fermonerefpon 

dit,nulli magis quam ipfis cas adhortaciones conuenire , qui nefa? 

ria coniuratione inita ,iurare minime dubitaflcnt,nemini nifi exip^ 

forum Seniorum corpore fuíTragia daturos. Non deeflTc apud lu? 

niores omni uirtutum prxrogatiua dignisfimos ,qui cxpetita fcnio 

ribus ex xquo mercrentur. quos eo fumma: iniquitatis decreto , ÖC 

detcftabili fecesfione ad contumeliam notatos alicnaÌTent. Ncqjfe 

qui tam , 6C fi cxquifitis literis abunde' non fit inftruAus, ulli un? 

quam uel moderatione, uel iuftitia uel pietate , uel fenatoriis oifi? 

ciis , uel clarisfimis erga Rempublicam mcritis, eiTc conceiTurum» 

ad hax etiam liquido conftarc quanta fide , quanta'q? propenfionc, 

SC frequentia gratisfimorum amicorum confirmatus ,id petcre , SC 

fpcrare poil'et, quod tamen ad declarandam animi temperanriam 

alteri concedere paratus fóret, propterea fc nominaturum uirum 

infigncm , ut fe ilio inuidia:, SC ambitionis onere liberaret, SC pra:? 

clara uoluntatcReipublicx Chriftianx con fulcret, quod fi is áSe? 

nioribns minime probaretur, tum uero manifeftc corum confilia 

obtrcdationis , SC ccccx malignitatisplcnisfima nudarentur.Ab eo 

colloquio quum cfifct difceftum . Medices prolixe cum iunioribus 

difputando conftituit, ut poftero die Hadrianus CardinalisDerthu 

fcnfis , confcriptis in cius nomcn Syngraphis, in Comitio nomi? 

narctur,quoniam is cíTct omni pietatis,ÖCcontinentia; laude confpi 

cuus,nec Cxfarianas partes defcrturus efte uideretur , quibus ipfe 

uehemcnter eíTct implicatus . Erat cnim ei magnoperc timendum, 

nc fi Gallus noui Pontificis Bellum in infubribus rcnoßarctPlaccn 

tia, SC Parma uix dum reccptx,atcp xgrc per interregnum defenfx 

Vrbes proti nus amitterentur , SC fubinde ipfe uti belli focius Flo? 

rentia patria pellerctur. Iam enim Francifcus Maria FeltriusGal? 

licis inftrucflus auxilüs, Vrbinum Sccundisfima populorum uolun 

tate ,eied:is Florentinis Magiftratibus rcccperat. Malatefta quoqj 

Balconus, qui tum cum laude apud Venetos militabat, cum Ho? 

ratio fratrc in Vmbriam delatus, paternis amicis ad arma cxcitis, 

pulfis'qj Perufia Gentile patruo, SC Vitcllio Trifernate , Pauli pa? 

tris neccm ulturus eíTe uidcbatur,quem Leo Pontifcx in mole Ha? 

driani Biennio ante capitali fupplicio aífcciflTet. Nccdecratin agro 

Romano Rencius Ceres, qui pro Gallis cohortes confcriberet con 

iundis'qjcum Balcono Feitrio copiis bellum atrox Senenfibus, 

SC Florentinis 


6i Florcntínís fc illaturum tanquam GallorumhoíHbusminarctur, 

hax omnia per notas arbitrarias anguftisfimc confcripta fyngraphis 

inter fcrcula fcduld occultatis , intra comitia 6L Conciane lulio Me 

dici quotidic nunciabantur . Q_uibus rerum grauisfimarum pericu 

lis adductus,ncquaquamdiutius in comitio perfeueranduni arbitra 

batur, nedum incertam fpem adipifcendi Pontificatus obftinatius 

fequeretur , prxfentem dignitatem , qux erat amplisíima , di Re? 

gnum item Ethrurixtogatxqj Gallix ditionem, in qua ipfeLegatio 

nem obtinebat, in manifeftum difcrimen deuocarct. Super hxc te? 

nuisiimam quoqj fpem , ucl ob id concepcrat ,qudd ccrtam fidem 

uti optimo iure antea fpcrauiíTct in quibufdam Cardinalibus mini 

nie repcriebat, quos prxfcrtim ipfo enixc flagitante Leo Pontifex 

in Senatum IcgilTct, ii erant ante alios Scaramutia Triuultius , 

Pompcius Columna , Dominicus lacobatius , Baptifta Pallauici? 

nus Lygur,& Raimundus Vicus Hifpanus . Itaqj Mcdiccs defpe? 

rato , uel ncglccilo Pontificatu Hadrianum nominar,Iuniorum fuf? 

fragia perpetuo Syngrapharum tenore illi fauent. Subit cundos 

admiratio ad inexpedatum candidati nomen. Tum uero Thomas 

Caictanus ad proximos conuerfus . Ergo inquit pcdibus in Sen? 

tentiam acccdamus, ut poftquam diis ac hominibus placet, uir San 

disfìmus omnibus numcris Chriftianx uirtutis infignis Pontifex 

crcetur, ncc mora pleriq; tadis religione animis alacrcs acccdunt, 

alii cundabundi qui ncc cius nomcn audiuiflcnt, erede tamcn ac 

ueluti prxfenti numine impulfi fpes fuas abrumpunt , 8C rationum 

fuarum obliuifcuntur. Hadrianumq; Dcrthufenfem Pontificcmre? 

nunciant. Vnus omnium Franciottus Cardinalis Vrfinus, ut fuf? 

fragio ,accciru'ue iuuaret adduci non potuit, quoniam nefas eíTc 

diceret cum Chriftianis facris pra:ficcrc,qucmnon uidiiTct unquam 

nec ab opinione uirtuds piane'cognouiflTct. Cxtcrum cxuhantc lu 

lio Medicc quafi uiciflct, quod ab inimids minime fuperatus ani? 

mum ingenri cura liberaífet, alii ferme omnes deformi quadammoe 

ftitia deiedi di triftes xgris animis reputabantquis nam rerum exi 

tus eíTct futurus, poftquam emiiTo c manibus Pontificatu,cum ho 

mini externo , nulli fere cognito di procul agenti in extremis Ter? 

rarum oris prxdpid temeritate dctuliiTcnt. Id uero populus adeo 

indignantcr tulit, ut quum patefado Conclaui Cardinales domum 

rcdirent pasfim maledidis inceflcrcntur, quod infamibus comidis 

no modo urbem Romam fuo Antiftite orbatamprodidiflcnt.Scd 

quod infanix proximum uidcrctur • Italiam edam Pondficatus ho? 

Z iii nore 


norc ípoliaíTcnt. Eratcníhi opinio ftarím edita ¡n úulgus Pontiíi? 

ccm ncglccla Roma , ni aut fua fpontc pcrmanfurum in Hifpania, 

aut cnauigato protinus Oceano Germanos cflc pctiturum , ut ad 

immortale dccus gentis facrorum princcps in terra patria confpicc? 

rctur.Adapcrto Conclaui quum globus Cardinalium Hadriani Pon 

tem clfct prxtcrucdus,^ opificcs pueriqj minacibus oculis uoce'q?, 

8í manibus obftrcpcrcnt, ncc á fccdisíimis probris abftinerent. Su 

gifmundus Gonzaga Cardinalis renidenti uultu his cgit gratias , 

qudd aduerfus extrema fupplicia méritos contumeliis eflent cons 

tenti, ncc lapidibus publicam iniuriam uindicarent.Ncc multo pofl: 

Cardinales nc^quid detrimenti refpublicapateretur,Triumuirosau5 

dioritate Pontifìcia conftituunt,qui menftruo cum imperio ex tris 

plici Senatorum ordine forte duÁi, pacis,8C belli ncgodis prxíint, 

Ii in Vaticano Pontificia in parte xdium cunda adminiftrabant » 

Interim tabellari i cum priuatis litcris per Gallias, & Pyrcncos fals 

tus ad uidoriam Vcllicam Cantabria Vrbemtertiodcdmo die pers 

uolarunt. Rcdibat tum forte Hadrianus á Federico Hcnrico Amis 

rante, quem agrotantem inuifcrat , itaq; Tabellarii adium fcalas 

confcendenti, ad pedes prouoluuntur ,cumq;porrccT:is litcris Pon 

tificcm falutant, illc nihil ad tanti nuncii nomcn uultu animo uc 

commotus , paulum fubftitit, ÖC cum tabcllarios ab ofculo pedum 

auerteret conuerfis ad amicos oculis, Si ucra funt inquit qua nun 

ciantur , mihi profcdd plurimum cft dolcndum , Ncc mora cxuls 

taritis ,ÖC falutantis populi turba atrium porricus, atquc ipfacriam 

fupcriora conclauia rcplcntur. Ingrucntc ucrd node nobilcs equis 

tcs uti in publica latitia dccuit, maurorum habitu uibratis funalis 

bus dccurrcrunt. Verum Hadrianus nihil proptcrea, aut dccorpo 

ris eultu , aut de priftina UÌLX confuctudine fibi mutandum cfl'eius 

dicauit, quum prius expedandas a Senatu literas arbitrarctur , 

quam quicquám ucl muneris uel habitus dc Pontificia maicftate , 

uti prapropcro Icui'q; fimilis ufurparct. Erat enim non faftu aliquo, 

uti iis plerunq; accidit,qui in fccundis fortunafladbus facile contu 

mefcunt. Scd á fimplici morum nitore ftabiliq; uitacontinentiagra 

uisfimus . Siquidem litera confcripta crant á Gcrundcnfi Epilcos 

po baud plane graui & certo authorc, quibus illcad promerendam 

gratiam Pontifìcatum omnibus fuffragiis ci delatum cíFufe gratus 

labatur. Sed omnes credi erant in cxpcdatione literarum qua á 

Cardinalibus cum Scnatufconfulto eledi Pondfìcis in Hifpaniam 

mittcrcntur . Obftabat mare hybcrnis tempcftatibus fauum, infes 

ftisq; 


ftis'qj per omnia littora Gallis prxdonibus intcrclufum, Pyrenei'qj 

faltusiuga cum pra:altisniuibus, tum perpctuis Gallorum cuftodiis 

tcncbantunndco ut quum tredecim dictum fpacio , nihil ad confir; 

mandam tanta; rei famam penitus adferretur, iam dc ea rc plcriquc 

dubitarcnt, quali GalH hoftcs ficfliuis litcrisad eludcndam hominis 

dignitatem totum id commentum in Hifpaniam deferti curauif? 

fent. Ca;terum ipfc mirum didlu ea omnia de fe uti Romx acfla 

crant, ab initio conftantisfimc credidit, quafi ab oraculis fatidica? 

rum uirginum cdodus,qua; tanto rerum cucntu promisíis fidcm 

attuliílcnt,fiuc exadisfìma Sydcrumfcicntia , qua plurimumiuuc? 

nis oblcciabatur, in opinione confirmatus , quum in genitura afe; 

de planetarum admodum felici, ftclla ctiam cximix magnitudinis in 

Horofcopo ad ipfam finitoris lineam pra:clara fumma; fortunx 

denunciatione prxfulgerct, adco iit Acrcdio medico anxix nimis, 

6i triftifronte,tantx morx ipaciumper lingulos dies uti fpedcpo; 

fita , fupputanti, diccrc non dubitatiti ut in fpc concepta permane; 

ret, ncqj amplius eo literarum dcfiderio torquerctur, fe enim Dei 

optimi maximi beneficio creatum eflc Pontificcm, 8C breui fore ut 

ab ipfo in fede Principis apoftolorum in urbe Roma , fub illa fo? 

Icmni Thiara confpiccrctur .Interca á Cefarea Augufta os mandi; 

bulx Diui Lamberti martyris ad eum pro infigni numere delatum 

incredibili cum Ixtitia fufcepit, id cnim antea ucl asfiduis prccibus 

impetrare nequiuerat, quamuis id Leo Pontifex ab ipfis Cxfarc 

auguftanis faccrdotibus per epiftolam flagitaflct, SC Carolus Cx? 

far cos ad communicandas fancìisfimi uiri reliquias, etiam atqj ctia 

hortaretur . Hinc cft illud pcrfacctum Hadriani didlum ad fami? 

liares languidiore ipe in ea trifti mora literas de Pontificatuabur? 

bc prxftolantes , fi non uobis arridendo inquit, Scd mihi ipfi fu; 

turns cram Pontifex, mihi equidem amplius non cft opus tanta 

fummi honoris poteftate,quando iam Diui Lamberti rcliquias,quod 

unum in tota uita uchcmcntcr optaucrim,ucl ad falfam dclati Pon 

tificatus famam fclicisfimc fim confccutus. Inter hosambigux fpei 

fermones, quum per tredecim dies tota eius aula , SC omnis fere 

Hifpania fufpcnfis animis ucrfarctur, Cocnanti fuperuencrcNuncii 

ab urbe Roma, qui literas á Triumuiris cum Senatufconfulto ip? 

fisqj comitiorum adionibus dcfcrcbant, quos tanta animi tranquil 

litate fufcepit, ut pelledVis litcris, atqj his quodhoncftcconfcriptx 

uidcrcntur , pacata uoce, SC leni capitis nutu laudatis, nihil plua 

fit locutus, quam ut Nuncios tanquam de uia fcfifos ad quietcm 

hortaretur. 


hortarctur. Adco ut in co fcdati animi habitu frigidiorcc}? Ia:titia 

Viancfius Albcrgatus, qui á Leone miííus , facerdctum defundtos 

rum h ereditates in Hifpania coIligcbat,indignantinmih's non ob? 

fcura uocc dixerit. Xenuatur ergo hic fummus Pontihcatus poft? 

quam tam lenta hylaritate fufcipitur.Pctebat Senatus,ut poftquam 

legitimis omnium fuffragiis Pontifcx cíTct creatus, de fe beneme? 

ritos Cardinales diutius fruftrari nollet, paratisq? ad nauigandum 

rebus omnibus in Italiani primo quoq; tempore maturaret,utquod 

Dcooptimo Scnatuiq; debcrct, opportuna ope aiflidlis Italia: re? 

bus mature aliata, rcligiofc folueretur , Ferunt Hadrianum uti ip? 

fc poftca tcftatus cft , ea node diu mente ambigua uolutail'e, an 

Pontificatum fufcipcret,nulla'q; grauiore de caufaindudum fufcc? 

pißc,quam ut Dei optimi maximi nutibusobtemperarct, poftquam 

afpirantc ctxlrfti numine ab ignotishominibus tantus honos offer? 

rctur . Apparcbat enim ipfo recufante,Chriftiana: reipublica: digni 

tatem, dira diflcnfione Cardinalium conuclli penitus , ÒL ad non 

dubium interitum focdisfimc lacerati, quoniam inftauratisconiitiis 

cxitiofo diro'q; fchifmati materia piu'berctur . Nolebat ctiam uti 

Ca:fari dcditisfimus, recentis eius uicloria: curfuni impedire , nam 

Gallos Leonismorte plurimum exultarc,Sublatisq;animis in fpem 

noui Pontificis , qui partibus adeftct, bellum in infubribus rcnos 

uarc didiccrat, qua: omnia abrupta fpc pacis atq; concordia ad con? 

turbationem humanarum , SC diuinarum rerum procul dubio per? 

tinercnt. Igitur fequcnti dicftolatusin publicum prodit,calciamcn 

ta aurcis crucibus cxornat, falutanti turba omnis generis homi? 

num cxofculandos prabet pedes , dcfumpto'q; Hadriani Sexti nos 

mine ,id confcftim in publicis libcllis litcris'q; prafcribit. Tum uè 

rd finitimi populi ad conftantem famam creati Pontificis Vieto? 

riani undiq? conuenire, ulteriores trans Hiberum amni gentes pia 

quadam hylaritate poftpofitis rebus omnibus ad iter excitari ,quo? 

niam,quod tum rarisfima felicitati datum uidcbatur, ab ulla ma? 

iorum memoria Pontificem in Hifpania nunquam uidifl'ent. Ipfi 

Reguli infigncs,natura adniodum pii,atq; magnifici , opulenti'q; 

item faccrdotes , SC Epifcopi imprimis Nobilium Ciuitatum inter 

fc ambitiofa liberalitate ccrtabant, nam quifq; munificcntia ftudio 

in facros prafcrtim ufus fe fe rcgalibus donis onerabat,quibus apud 

Pontificem opima gratulationis nomine ad parandam gratiam ute 

rentur.Nec defuere etiam plcraq; Matrona nobiles , fC facrata uir 

gines Cccnobiorum Septis inclufa:, qua: liiitea omnis generis eia? 


boiata

oiata pídis operibus adcultum Pontifids, & ín facras ueííes 

ornamcntaqj altarium cupidisíimc coiifcrrent. lamq; Hadrianus, 

ucl ipfo coniitatu , ucl aula; frcqucntia, ucl inftrumcntis omnibus 

in augcnda maicftate ad auguftiorem pompañi exquifitis , Romas 

no, ac ornatisfimo Pontifici fimillimus erat, quii ad Ca:farea Augus 

ftam cotendit. Ipfc purpurea in fella fuccollantibus Hifpania;Rcgu 

lis effufa obuiam ingenti equitum multitudine urbem cft inuedus, 

iienerat'q; tum Alexander Ca;farinus Cardinalis ab urbe, qui Ponti? 

fìcem ílicri Senatus, 6í Romani populi nomine uchcmcntcr impel? 

lebat ad nauigandíí, ut Italia atrocibus bcllis, SC imprimis Romas 

ni Pontificis prouincias ab ipfa facìionii infania, cacdibusacinccns 

diis cxpofitas matura profedionc liberarct, Qûu cflctCafarca; Aus 

guftx,libido ci incesfitab fingulari pictate inipicicndi diui Lamber 

ti cadaueris^c quo pauloantc, uti diximus, mandibulam donomifs 

í;im,tákto animo fufccpiíTetjItaqjloculií, 6C ofla cupidisíimc , 8C 

CÍÍ eximia quidc uenerationc cótcmplatuseft, qua: res in prodigium 

cotinuo ucrfa,quoniáprimHÍpíius opcríícadaucr extitiflct,famam 

pra;buit, cii cito inter mortales eíTcdefíturú : ûá ctiá portenti fufpi 

tioncauxiíTc uifa cft Lampadis Chriftallus in tcpli medio anteará 

temere cifrada, ob cuius cafum, ipfc Pontifex , di qui circa erant 

folenni in uefte faccrdotcs lucernali olio focdisfimc confperfos cons 

ftat,ariolis id totii ad funcftiominis intcrprctatione facile trabcntis 

bus.Cxteni Hadrianuscíí pio tum egregio cófilio in unacácuram 

corporcatq; animo erat intentus,ut quámprimúRoma rclida His 

fpnia nauigaret. Q_uanquam pleriqjHifpanix nobilcs fummis pre 

cibus , dC ingentibus promisfis cii in Hifpania retiñere conarenlur, 

Hcnricus'qj Britannia Rex eu ad fe religiofa cótentionc in infulam 

cuocare pcrfcucraret, pollicercturqj uiaticum Regia: munificentix, 

uenienti pariter,ac demum quum aliquot dies in Britannia fubs 

ftitiflct, per Germaniam ad urbem in Italiam profeduro. Sed nis 

hil hxc in tam pia , quam decora propofiti feueritate permanens 

tem omnino morabantur, quin ipfc fpcs omnium , uti paruni hos 

ncftas , fandisfima caftigatione prxddcret, SC per Dcrthufiam in 

qua urííc ipíc fucrat Antiftcs , Tarraconem ad mare dcferretur, 

Vbi claffcm exornarat, contradis undccim Triremibus, ÖC nas 

«ibus triginta onerariis , quibus prxfidiarix cohortes decem , dC 

totius aulx comitatus imponcretur • Expedabat ctiam loannis 

Lufitanix Regis naucs aliquot á Gaditano Freto, atque item nons 

nullos terrcftri itinere equitcs, ut aliquantd maiore, nobiliorcque 

A A frcqucntia 


frcqucntia nauigarct • Verum hxc diutíus non cflc cxpcdlanda íu? 

dicauit, quum Cxfarcm c Germania in Hifpaniam redeuntem ad 

Portum ,cui in Afturia uillx uitioix nomen eft , felici nauigationc 

pcrucniílc cognouillct. Nolebat enim á Cxfare uel retardari, ucl 

omnino in Hifpania retineri,quanquàm nihil ci foret optatiusquam 

CxHu e ubiq; uiclorcm, SC dudum á Germanis Imperatorem appels 

latum confpiccrccomplcifliqj ardius, ac item coram doccre , quo 

in ftatu fingulx totius Hifpanix prouincix rclinqucrcntur. Scd fc 

uti pius, 6i grauis iam plane Pontificcm cíTc memincrat, 8í pros 

pterca publicx pcrfonx rationibus , potius quam priuatx bcncuos 

Icntix feruiendum arbitrabatur , ut pote qui ftatim rcpudiatis mis 

norum negotiorum officiis , rerum omnium cogitationes , ad pic; 

tatem publicam'qj falutcm prudentisfimc rcuocarct. Cupiebat ctiam 

fc feconfeftim cripere abea ingcntis inuidix procella qux fub ads 

uentum Cxfaris fibi uni multo grauior, quam cxteris magiftratis 

bus imminebat, erat enim in cos feuere animaduertendum, qui in 

tumultuofisfima populorum defeclione , perturbata uniucrfa fere 

Hifpania á Regio nomine rcbcllaflcnt, nam fi eorum nomina des 

ferret, 6C in tabulis ad cxterosmetu liberandos profcribcrct, nos 

Icbat eos ipfius potiufquam magiftratus iudicio damnatos uidcri, 

quos Cxfar, uti xquum foret, ex merito ad pacandas prouincias 

effet percuífurus ,Qijando ad Sandlisfimi Pontificis opinioncm 

pie , 8i clcmcnter didis , fadlisqj omnibus rctincndam , nihil mes 

îiusatqj praxlarius foret, quam ámiferorum fuppliciis , atq; omni 

cruenta feucritate inuiolatum ,atq;purisfimuanimíí fcruauiifcjitaq; 

fcribit ad Cxfarc, ut cas colloquii fpcs abiicerct, ôC uti pium ius 

ftumq; principcm deccret, xquo animo paterctur , fi ipfe grauisfis 

mis dc caufis incitatus , omnibus poftpofitis rebus , quamprimíí in 

Italia nauigarct, ibi enim cúnela bello deflagrare, populosqjprxfers 

tim Pontificix ditioni fubie¿los,per fe fadlionibus implícitos, obnos 

xiosq; potcntioríí iniuriis uexari pasfim, SC uagantibus externarum 

gentili armiscrudelitercuaftari,nec populíí Romaníí, qui fuo princis 

pe effetorbatus,ncc Sacrofandlum Senatum,qui delato Pontificas 

tu,tantíí de fe iudiciûfcciffct SC fpcs fuas in externi hominis fide col 

locare minime dubitaflct,defercdos uideri. Qûádo nihil turpius cflct 

futurú,q coru opinione fefclliífe,qui uni probitatis atq; iuftitix, nos 

mini famxq; ante periculü,nó minus pie,qua m benigne credidiílent, 

proinde ut maturo aductu bcnemeritis defe Cardinalibus gratia refer 

ret, díí per lenisfimas tcpeftates mare effet idoncíí, cótinuo ab Hifpas 


nia

nia foluturum, datururnqj opcram, ubi primum in urbe confcdif? 

íctjUt Cícfnriani duccs aliquantd opportuniorc maiorcq; ftudio , 

quam fi in Hifpania niorarctur,aducntus fiji bcncficium fcntircnt, 

Ncc multd poft commoncfadto fa:pius iScnatu , SC Gulicrmo En? 

chauordio ob fpcdatam fidcm negotiis in urbe prxpofito circiter 

quattuormilia peditum, SC paucos equites nauibus imponit ,admi 

niftrante Ferdinando Andrada, quem copiis, & clasfi prafccerat, 

ucl ob id quod Aib magno confaluo ante uiginti annos in Italia 

cum c.vimia laude militallet, pridie'qj nonas augufti Tarracone pro 

fcelrus Icnisfimis tempcftatibus Genuam perucnit, Exccpere aduc? 

nicntem Genucnfes cum pie , tum liberaliter, quanquam ab recen 

ti calamitate dircptx urbis , neq? apparatu , ncq? animis ullam o? 

mninolaititiam pra:fcrrent.Erat tum Princcps in Ciuitate Hierony? 

mus Adurnus, uirtute animi, SL bellica laude infignis,qui dudum 

expugnata arce gallicum pra:fidium expulerat,is ingcntia dona rcs 

centis prxcipue commeatus cu publico ciuium, tum fuo etiam no? 

mine Pontifici dctulit, qux tanta fuere , ut Hadrianus quafi non 

omnia oculis plane contemplatus , fingularum rerum indiccm de? 

pofceret ,ut grato ad eius officii memoriam animo cunda confide 

ratius a:ftimarentur. Aduencre etiam á Mediolano ipfe Francifcus 

Sfortia , Profpcr'qj Columna , SC Ferdinandus Pifcarius , ut de 

ftatu rerum Italix explicando , SL communicando fociorum atque 

hoftium confilia, ipfum earum rerum non plane pcritum accurate" 

pcrdoccrcnt , quum triduo Genux fubftitiftct, celebratam illam 

Smaragdum excauatam in Hexagonium poculum , qux una o? 

mnium gemmarum precium fupcrarcexiftimaturjtamcupidc,quàm 

humanitcr infpexit, miratus quod in tumultu direptx urbis ícruari 

potuififet* Ab Genua demum in Dclphini portura , atq; inde fecun 

disfima nauigatione , comitantibus Adurniorum Trircmibus , ad 

Liburnum Pilanum portum cft deuedus. ûo iam uencrat lulius 

Mcdiccs,quini^Cardinales, & totius Italix Principum Legatos 

fecum adducens, Superuenit SL ipfe Fcdcricus Gonzaga Mantua? 

nus Pontificii exercitus imperator . Itac^ extrudo ligneo ponte, 

qui in mare prominebat, atq; co fcfta fronde, ÖC pidis infignibus 

exornato, inter magnas acclamantis populi gratulationes , SC tor? 

mentorum bombos excipitur, Is primo ftatim cgrefiTu peruenufto 

totius corporis habitu , omnium oculos fimul atq; ánimos imple? 

uit, erat enim ore probo, graui,uerecundo,abfanda quadamhy? 

latitate ualde confpicuo, uenerabundis autcm Cardinafibus, SL fe? 

A A i i liccm 


liccm aducntum ctiíxc gratüiantibus . FIorcntinisqjLcgatis,quiins 

gcntcm copiam rerum efculentarum ad alendnm aula: cojiiitatum 

recreandos'qj remiges dono attulerant, tranquillo potius, quam Kx 

to uultu , dC fermone, dulci brcuitatc periucundorcipondcbat, ita 

ut quum nulla in geftu aut uerbis familiaritate uterctur, nihil teme 

re ,quodeflct datum , 6C infolens, aut fubagreftepenitus emineret, 

id folum Cardinales ,6C reliquos blandimentis Romana; auk alVuc 

tos uehemcnter permouit ,quod Pontifcx parum humaniter,6Cfc5 

re contcmptim fecum agere uideretur , nam quum folus canall'ct, 

SC nautx utendum nocturna aura fuaderent, adeo cupide,& fcfti? 

nanter ad mare feproripuir, ut Cardinales in proximo fnnulcanan 

tes,nec moneret,necexpecT:aret, itaqj omnibus raptimad triremes 

contendcntibus , de fecunda uigilia , oram foluit, 6Cad centumcel? 

las eft proucdus .Ibi affuere a Senatu misfi Pompeius Columna, 

6C Franciotus Vriinus Romani Cardinales, qui exceptum fub ums 

bella Pontificem ad tcmplum deduxerunt, ubi poftquam ad aram 

fupplicatum fuitj oratio habita eft á Pompeio tanti aduentus kcitia: 

accommodata , à Ccntumcellis poftero die Oftiam peruenit pericus 

lofa nauigationc, nifi maturaiTct, nam Tyberinas iiitranti fauces 

fxua tcmpeftas cxorta cft, qux triremes uiolento curfu in diuerfum 

abripuit. ab Oftia ctiam pari feftinationc cft profedus y adeo ut 

Cardinalcs,qui iumentaab urbe expedabantud paucarum quidem 

horarum nioram impetrare nequiuerint, per hunc modum tuUi uh 

tuario deformi

pcrator,R.hodum ualidisfímis tormentis cum incredibili miíitum, 

SC rerum omnium apparatu, iam tertium menfcm oppugnare, Pra: 

fcclos'qi Turcarum qui in illirico fines tucrentur. Pannoniam cites 

riorem crcbris incurfionibus uaftarc , nec Ludouicum Regem uti 

actate nondum integra ac ingenii uiribus parum ualidum fuftinere 

hoftcs poiTc, nifi in ftipendium Pontifida pecunia iuuarctur. Qjui 

bus de caufis nccciTc erat Ponrificcm rerum Italicarum pcnitus igna 

rum ,6C tum primum urbium fiiarum ,ßCprouinciarum , Regulo? 

rum'qj nomina pcrdifcentem in omnibus confiliis uchementisfime 

conturbati, adeo ut quum his curarum flucitìbus iadarctur , ali? 

quando diceret,fibi fuilTc iucundius Louanii Gymnafiumcumftu 

diorum laude moderati, quám Roma; Pontificia in fede Chriftias 

nam rempublicam adminiihare, quando inquit in cam aífedlam 

omnibus malis , 8C redfis neruis niagnopere debilitatam mifer ind 

derim * Sed anxium, diuerfis diificultatibus implidtum , unus 

maxime de amittenda Rhodo metus agitabat, cuiusclarisfimarurs 

bis falus neqj negligi fine fummo dedecorc, ncqp mature" ,ilrenueqj 

defendi fine grauisfima impenfa ingenti'cp pcriculopoire uidcretur, 

cum magnis Turcarum clasfibus, non mooio portus Vrbis, fres 

tum'qn'pfum,fcdtotiusetiam infulxlittora, ^ drcumieda maria 

obfefla tenerentur. Suadebat lulius Medicesante alios, ut delcdas 

ex his quas adduxiífet cohortes , iifdem nauibus omnium rerum 

copiajtcplctisRhodum continuo tranfportandas curaret,foreetenim 

ut ex per autumnales tempeftates ualidioribus ufx uentis, contems 

pta aut elufa Turcarum claífc in portum plenis uelis inferrentur* 

Qjiarum nauium profesfioneaufuros fortaífe aliquid,Venetxclafs 

fis prxfcdos , qui in Greta cum quinquaginta roílratis diligenter 

cxcubarent,inuitari'9pcrcuperent adcgrceium fadnus, ficafuali 

quo dclcndx Turcarum clasfis facultas oíterrctur, quod fi Venes 

tus nihil omnino contra uetercs inducias cum Otomannis fibi ten 

tandum putarct, eo certe fubfidio cum fortium tum maxime' res 

centium militum fdidter addudo , nccefife fore f|^s ipfas ex dcfis 

dia'chriftianorum Principum conceptas, Turcis imminui, 6C cons 

trá Rhodiis plurimum augeri, qui in ea auxiliorum expcdationc 

eredi, tantam belli molem fortisfimc fuftinerent • Sed quoniam in 

fatis erat ,ut Rhodus amitterctur , Hadrianus eiusrd gerendxocs 

cafioncm propter multas, fit rd prxfertim numarixdiffic^ltatespc 

nitus amifit. Hifpani quoq; utpotc qui fcmel terram Italiam pedis 

bus attigerant, longinqux nauigationis laborem, ad inccrtum mas 

AA iii ximc' 


ximc rerum cxitum rccufabant. Et Ludouicüs á Corduba Prin? 

ccps SuclTanusqui apud Pontificem pro Carfare erat Legatus, Ita 

lix Vrbes certo prxfidio tueri ac exercitum imprimis,qui erat in Gal 

lia Cifalpina , Hifpano milite fuplere , quam Rhodiis opcm fcrre 

malebat, quoniam Rex Gallus etiam tot bcllis, 66 pra:liis uicihis , 

quin Italiam repeterct, minime quieturus cíTc uidebatur . proinde 

íingulis in rebus orando , inftandoqj, Pontificem ne Cxfari decíTc 

uellet uchcmcntisfimc pcrurgebat. Erat Hadrianus fuoptc ingenio 

Ca:faris amantisfimus, ÖC quantum falúa Pontificii nominis maie? 

ftatc poterat,eiusuidoriis non obfcurc ktabatur, quanquam uti 

a:quus ,ÖCquietis , SC otiicupidus excaato bello , maxime' cupe; 

ret, fedare cam controucrfiam, qux inter Galium, SC Cxfarem fi? 

ne fpccompofitionis agitabatur . Erant uni omnium Hadriano ual 

dc intimi Gulicrmus ipfe EncKauordiusqucm ftadm gratisfimauo 

Júntate á fubnotandis fupplicibus libellis Datarium SC dcmum Der? 

thufenfem Epifcopum fccerat, SC Theodoricus Hetius áfccrctiorií 

bus epiftolisuir optimarum literarum notitia, SC chriftiana mode? 

ftia infignis , ii Bclgac crant, quibus propter ufum grauisfimarum 

rerum aliqúando miífebatur loannes Ruffus AnaftcsCófentinus, 

ci antea familiaris, qHum in Hifpania apud Ferdinandum Regem 

pro PontificcLcgarionis muñere fungcrctur . Hi Cxfarianis rebus 

propenfisfimo ftudio fiiucbant^ SC fummam diuinarumac humana 

rum rerum nequaquám late comunicata audoritatc gubcmabant. 

Horum confilio Pontifex bellum aduerfus Malatcftas, qui Àrirai? 

num occuparaht ^ misfis in Vmbriam Hifpanorum còhortibusfus 

fccpit, ncc multd labore Sigifmundus cft eicclus, ut pote qui iam 

Arimiiicnfibus propter Naturx acerbitatem atqj fxuitiam odio eifc 

capiftct • Ncc alicunde drcumucnto,oblcftb9auxiliamittercntur, 

adiuuante maxime Pontificios Duces,Frandfco Maria Feltrio Vr; 

binate,acitem Alfonfo Atcftino Fcrrarienfì,qui ad promerendam 

gradam co bello infignem operam ñauare cupiebant • Ncq? tamcn 

abieda cura Rhodii belli Pondfcx ad Adurnios Pctriim Raborin 

Genuam mifit, qui onerarias naucs conduccret » Scd xgre admos 

dum expedita pecunia , aliquantd tardius quam oportcret, Tres 

excelfx naucs íunt cxornatx,quibus incredibili euentufeliccm cur 

fum fortuna dcnegauit. Nam perpetuos duos menfcs prodigio quo 

dam contra anni confuetudincm Eurus , SC Vulturnus , qui funt 

uenti omnium aduerfisfimi nauigandbus ad orientem, maria tenue; 

tunt, quum eo tempore naturali tcrrarum halitu Etcfix flare con; 


fueuerint.

fucucrint, pcriit, 6C Rhodii Magiflri infignis oneraria qua; á Ni? 

cea prouincia-omnium rerum ingcntcm copiam ad infulam deue? 

hebat. Interim Pontifex ingraucfccnte peftilcntia Vaticanis a:dibus, 

SC coniunclisuiridariis fe tenebat, neqj aditus nifi á maximis uiris 

Legatisqj Principum , SC Cardinalibusimpctrabatur, Suftulcrat is 

more Gcrmanorum qui peftilcntiam contemnunt, omnem feucri? 

tatcm quam libitina; magiftratus exerccre confucucrat, aduerfus cos 

qui fe fc contrago , SC disfimulato morboincolumibusmifcuiil'cnr, 

quo; libertas j SC dilloluta cuagandi, tcgcndiqj morbi liccntia , ur? 

bis faciem multiplicatis funcribus mirum in modum dcformauit, 

itaq; hortantibus Triumuiris Romani populi conferuatoribus in? 

ftaurati funt magiftratus cum ofificialibus, SC reuocata; Icgcs ad uc? 

tcrem formulam punienda: multitudinis, qux edidis minime pa? 

ruillct. Interca Pontifex ad Germanos Reguíos, SC liberas Ciuita 

tes , quarum Legationcs ad Conuentum Nurumbergx undiq; coi? 

bant 3 Francifcum Chercgatum mifit qui omnium primus ab ipfo 

Epifcopus propter ucterem amicitiam , SC uirtutis opinioncm ÀJC? 

rat effedus . Hortabatur Germanos , ut ad dcfendendam falutcm 

Ludouici Regis auxilia dcccrnereatqj fummittcre uellent, fimul'q; 

earum herefum obliuifccrcntur , qux antea rede atqj legitime pin? 

ribus conciliis cíTcnt damnatx. Nanqj Germania ferme omnis 

Lutheri diri hominis fupcrftitionc imbuta, Romani Pontificis ma? 

ieftatem nefario criminationum genere profcindcbat, quum ipfe a' 

ucteribus facrorum inftitutis , chriftianisqj moribus Defciuiftet • 

Sacerdos enim c cccnobio abieda cuculia fe proripicns eum facra 

ta uirgine nuptias fecerat, ita ut prxclari modo nominis Thcolo? 

gusinfago militari confpiccrctur. Propofita tum crant á Luthera? 

nis centum poftulata , in quds pleraqj fummx xquitatis uidcri po? 

tcrant : quod fxpius á Romano Pontificc uduti impofitis facrarum 

rerum ucdligalibus auansfimc pemcrcntur . Cxterum corruptis 

impictateanimis,id unum maxime fpedabant , ut honeftisfimo 

pra:textu auaritixfccdxqj liccntix, uti quifqj fua libidine raperctur, 

ianuam penitus aperirent • Alii nanq; dicata tcmplis prxdia impu? 

dentcr ufurpabant, alii profesfionc facerdotes abdicato cultu, SC 

durata continenza facratas uirgines ex templorum feptis tanquam 

uxores celcbratis nuptiis ducebant, alii gulx dediti ncfaftis diebus, 

contra maiorum inftituta carnibus uefccbantur , nonnulli etiá im? 

mani furore perciti, Deiparx uirginis fimulachra fGcdabant,SC qui 

ingenio ,ac cruditionc infigncs erant »Sandisfimoni patrum dog? 

mata 


mata ínfanis íntctprctationíbus pcrucltcrc conabantur. Quorum 

immanitati ncq; antea quifquam apprimc cruditus , ncqj tum Ches 

regatus ,uelfalubcrrimis difputationibus feliciter obuiam iuit. mis 

fit edam Pontifcx pccuniam in ftipcndium Ludouico Pannonix 

Regi .nam mulds , quidem turpisfimis de caufis Pannonix Re 

gnum pauloantefub Matthia Comino peramplum , & florens opi 

bus,dcformatum atq; exutum omni bellica laude pene concidcrat, 

adco ut Rex xtate, fortuna q; admodum imbecillus , uix tueri fis 

nes , di arcere Turcas hoftcs pofict, qui erebris, & repentinis ins 

curfiombus modo a Dacis 6C Triballis, modo ab Illirici limidbus 

prouinciam cuaftabant.Interim Rhodii magnitudine incredibilium 

opcrum fuperad , fesfi'q; perpetuo fex menfium labore , SC uulnes 

ribus ferme omnes debilitati, Solymanno deditionem fecerunt, 

ncq; enim ulla iam fpcs auxiliorum fupcrerat , SC cunda intus in 

maxime diuturna propugnadone defecerant. Oficntabat ucniam 

prxclarc uiclis Solymannus ,quafi in parte glorix reponeret,filon 

gc fortisfimis uiris iam piane parta uidoria pcpcrciiTet. Enimucro 

uix credibile erat, non amplius Septingentos illuftres cquites cum 

paucis militibus grarcis , tot menfium uigiliis , atq; laboribus nes 

quaquam ccsfiilc. quum minore indics fui fiducia , SC maioribus 

femper rerum omnium pcriculis , aduerfus duccnta milia bcllatos 

rum nihil intcrmiíradimicadonerefl:itiíVcnt.yI:quaucrat Solymans 

nus murorum, SC Turrium faftigia terrcnis duobus ingcndbus tus 

mulis , quos coada ad opus innumerabili foiforum multitudine 

excauantium, SC fenfim ante fc contra urbem terrenum SC aggc; 

rem prouoluentium paucis diebus erexerat, e quibus tormenta in? 

ufitate magnitudinis dircda contra pinnarum fummitatemadxquif 

fimos idus omnibus horis emittcbantur, inuaferantq; iam foiYas 

Turcx ,muroq; fucceiferant, fundamenta ab imo dolabris , SC ues 

dibus fubrucndojità ut amplisfimis ubiq; cuniculis in urbem pci 

netrarent, SC fxpe Rhodiis occurrendo per fubterraneos fpecus des 

eertarcnt, iuftis quoq; prxliis fxpc Prxtoriani quos lanisaros uos 

cant,aggresfi mumm in fumma propugnacula euafcrant : Sed for? 

tisfimc rcpulfi prxeipitadq; in follas tcmeritatis panas dederant, 

nam tam 8C fi à lateribus ex obliquo minoribus tormcntis ilernc; 

rentur , nihil uel cerdsfimx morris metu ,quominus occifis integri 

rcccntes'q; fuccederent, omnino deterrebantur . Erat Rhodiis tors 

mentum quod ab immani uiolentia Bafilifcum appellabant, excel;; 

fo in loco conftitutum, cuius pili? fefquipedaU crasfitudine cailra, 

Si tabers 


tnbcrnacula longisfimc cu niifcrabüí obulorú Turcarum íntcrítu 

pctcbantur magna ctiá grcgarioríí, ÖC opus faciétiumilitúautumnus 

íolito grauior abfumpfcratjindudo'qj, 8C cuulgatoucntris profluuio 

dum illi fluigata corpora mcridianis uétis intcmpcrantcr cxponcrcu 

Sed Solymannus ftabili dccrcto innixus fingulari pcrfeucrantia 

has tantas diííicultatesnóminore íua uirtute, g noftra dcfidia fiipc? 

rarat propofucratenim emori potius,q abrccdereirritoincccpto,Suaí 

dentiqjPyrrho BaíTx, ut in próxima Carix continente tranfirct,atqj 

indcadminiftrato bello,cx tuto uiclorix exitum expedaret, grauitcr 

iguauia increpita fuccenfuerat,ncquaquám cdinfignécíTcuicítoriam, 

prxdicás,qux prxfcntis Impcratoris manu minime pararctur.Itacp 

nouis dcledibus in Cilicia,Syria,yí gypto'q5 habitis copias egregie' 

fuppleuit. Nam Feracatus Gazelle uiclo cxroq;,& Mamaluchis 

ad intentionem dclctis maxime illuftris ab Attalia ,Ificoqjfinu, fiC 

Antiochia, atqj item Caierbeius á Mcmphi, Pclufio'^ ÖC Alcxans 

dria in parandis, 8C tranfmittendis commeatibus, & copiis,omncm, 

uti opus erat, diligentiam adhibebant. His tantis addu

ncq; templa ,ncq} príuatasdomos/neqj obuíos milites cbriftíanos? 

quilc]iiam ucl ingenio ferox Barbai-fts omnino uiolauit, ita ut Phis 

Iippus dementer admiíTus 6C á Solymano Pater appcllatus,quum 

omnia propc,pr.vter bellici apparatusiníirumentumluis triremibus 

ímponerct, fcptcm ctiam a:nea tormenta prarfidii nomine contra Pis 

ratas , uti ab eo didicimus impctrarit. Eo die quo Rhodus eft des 

dita, prodigiofo cafu Epifìilium porta: Sacdli in Vaticano Tponte 

corruit, quum non plus pailu altero Pontifex abciTct á limine ad 

operanda facrn, foicnni die chrifli Natalis ftatim ingreflurus , ita 

ut pretoriani duo milites efìracli marmons fragminc opprimercns 

tur; c.vterum is nuncius tóti Europa: admodum lugubris Pontiffs 

ceni incredibili dolore aifecit, Q uafircccns adhuc primorummen 

Ììum principatus , aduerfo quodam rumore , adlatrantis uulgi, ea 

ferali cladc notarctur . Ncc multo poft ad pacandam Italiani cons 

ucrfus , Alfünfum Atcftinum Fcrrarix principem in gratiam, amis 

citiam'qj reccpit, quum is Herculcm filium cum ornatisfima legas 

tionc Romam mififlct,ita ut ea,qua;criminofis admodum codicils 

lis á lulio Leoncq? Pontificibus aduerfum cum tanquam Pontifis 

eix maieftatis reum decreta, SC publicata fucrant, pcnitus antiquas 

ret, eadem dementia, SC libcralitatc Francifcum Mariani Fcltrium 

cft profccutus, quem Leo Pontifex Principatu pulfum, atq; hoftcm 

dcclaratum facris intcrdixcrat. mifit, SC Legatum ad Vcnetos , ut 

cos Ca;fari coniungcrct, nouisq? initis fccdcribus Gallus ab Italia 

procul arccretur. Erat tum Florcntix lulius Mcdiccs prxclaro ftus 

dio, omnibus'q; fcnfibus cum Cxfare coniundruSjcuius audoritas 

tem pleriq; uetercs cius hoftes,ö: ante alios Francifcus Soderinus 

Cardinalis coiuidlcrc contcndebant,ita ut apud Hadrianum cum 

pala'm accudircnt,quafi uctcnbus Pontificii thcfauris potiretur,quos 

conniucnte Leone fratre in adminiftranda república rapuiftct » Qûx 

tamctfi faifa, £iridcnda crant, quoniam abunde conftabat Lconem 

immodicis fumptibus natura gaudcntem, SC poftrcmd grauisfimis 

implicitum bcllis, fuos pariter, atq; alicnos loculos pecunia pcnitus 

cxhaufiiTc, contrado'q; infuper grani xre alieno ucdligalia ctiá publis 

ca addixiflc fa;ncratoribus,tamen hxc apud externum hominem ins 

genio fufpicaccm , impcritum Romanx aulx, SC inopia plurimum 

xftuantcm uerifimilia uidcbantur.Inuoluit, SC ifdem propc fufpis 

cionibus Soderinus mirabili aftu Laurcntium Puccium SC Frauds 

fcum Armellinum Cardinales uetcre amicitia lulio Medici coniuns 

¿lisfimosjquafihic utiprxdator infignis nullo iurc,Quxfturxoffis 


cio

cío potirctur, illc ucrd Sandisfimis indulgcntiis, quibus anima: 

dcfundorum cxpiarcntur , immani quxftu diucnditis , ingcntcm 

pccunix uim nullo mctu pacnx pcculatus aucrtiíTct. Q_uaíi fi hos 

publica flagrantes inuidia rcpctundarum poftulari, 8C facile conuis 

dos damnati pateretur , j^rarium inane cclcritcr corum opibus 

cflct rcplcturus . Cxterum lulio audoritate fua, atq; innocentia prx 

clare cunda rcfcllenti, potentes amici non decrant, qui cius abfcn 

tis caufam disfimulanter , & obliquis maxime fermonibus tuercn? 

tur, di manebat quidem apud xquum gratumq; Pontificcm,rccen 

tis,66 antiqui bcneficii memoria prorfus incorrupta ,ita ut parum 

ca fubtili, 86 accurata Soderini delationc commoucrctur, quomi? 

nus pie , 66 grauiter fc gercret aduerfus cum qui prxclare cum Pon 

tificio nomini, tum ipfi Cxfari bellum gerenti totius Ethrurix uiri 

bus nixus femper adfuiflct. Verum fortuna ficuti fxpe aliás,ita 86 

tum lulio pcrcgrcgic, ac opportunisfimc fouit. in tranfitu ctenim 

Arni amnis Soderini literx à Mediccis cxploratoribus intcrcipiun 

tur , quibus illc FrancifcumRcgem hortabatur ad transfcrcndum 

bellum in Siciliam exulum multitudine, 86 Hifpanorum odio no; 

uandis rebus opportunam, ut Cxfariani ab infubribus ad tuendum 

id Rcgnum trahcrcntur, monebatq; ut nihil Pontifici temere' ere; 

dcret, qui quum de pace agcre uideri uellet, Cxfari tamcn perenni 

quodam Audio cundis in rebus obfcqucrctur, ncc quicquám aliud 

propcnfa uoluntatc magis cupcrct, quam Cxfarem noua femper di 

gnitatr, nouis'qj uidoriis audum , florcntcm'qj confpiccre , ncque 

cumdcbcre exiftimarc in componenda controucrfia xquisfimum iu; 

diccm fore, qui in cxcollcndo attollcndo'qj Cxfare , parentis 86 

prxceptoris officia femper implcuilFct. Erant cx literx arbitrariis 

confcripta: notis , Scd adco rudi artificio , ut ucl á mediocri inter; 

prete obfcruatis,86dcprchenfiscaradcribus facileIcgcrcntur. Has 

itaqj lulius confcflim Romam tranftrittit ad Ludouicum Rcgulum 

Sucffanum Cxfaris Legatum cumqj difcrtc edocet, quanto cum pe? 

riculo Sodcrinus Pontificiis confiliis, 86 grauisfimarum rerum di; 

fceptationibus adhibcrctur, cum enim cflc hominem eximiis fimu; 

lationis ambigux'q? fidci artibus ualde inftrudum,86fupcrhxcin? 

fenfum Cxfari ,86 Gallorum amicisfimum, proptcrea fe ab co oc? 

eultis infidiis ,86atrocisfimiscriminationibuspeti apud Pontificem, 

qui ab fanda illa Naturx fimplicitate nullas de magnis rebus fufpi 

ciones fuperfluas effe duccret, ut ilio faifa perfuafionc dcprauato , 

ipfe concidcret, circumucntus'q;, 86 diftradus Florentia pellerctur, 

BB i i patcrct'q; 


patcrct'cp Sodcrínís rcfpublíca Florentina, tota fímul Ethruría, 

uetere fuo ftudio, gallico nomini iungeretur • His confpecflis lites 

ris Hadrianus quanquam ab initio confidas crederet, incredibile 

odium aduerfus Soderinum conccpit, ita ut id tamen egregie coms 

primeret, donee lulius ad conuinccndum Soderinum ab Ethruria 

uocarctur . Is non multo poft intrauit Vrbem á flaminia triumpha 

li ferme pompa incredibili ordinum omnium fauore exccptus, nam 

ueccres etiam hoftes cum eo in gratiam redierant, adeo ut Horas 

tius Baleonus, cuius pater recenti Leonis feueritate concidcrat, SC 

Fabius Petruccius , cuius frater Cardinalis in Arce Hadriani fues 

rat necatus , item'qj ipfe Francifcus Maria Feltrius bis Vrbino Me 

diccisarmis eiedus, a ponte Miluio aduentanti obuiam honoris 

caufa prodirent. Nec multo poft á Pontifìce Soderinus SC lulius 

in Vaticanum cuocantur , nam de induftria erat euulgatum, Pons 

tificem enixc picq; daturum opcram, ut duo maximi Cardinales , 

qui aiTinitate eflcnt coniundi, fe pacificatore atq? arbitro cognitis 

fublatis fimultatum caufis, ad amicitiam redirent . Verum ubi 

cos in penitiorem Borgix Turris teftudinem abduxit, SC illi inter 

fe parum familiari uultu colloquerentnr . Pontifcx ad Soderinum 

conuerfus, interrogauit an unquàm in Galliam per arbitrarias nos 

tas fcripfiílct, prolatis'c^ literis ita conuicit, ut protinus lethali pals 

lore confufus cunda dciedis ad terrani oculis fateretur, nec mos 

ra quum interruptis uerbis defenfioncm pararet, 6í fupplcx , ne in 

carccrcm duceretur , oblatis uadibus locum in Vaticano ad ,dicen; 

dum caufam , fibi dari poftularet , á Prxtorii Prxfedo in Arcem 

cft dcdudus . Id fadum gallicarum partium ánimos fregit, auxit'qj 

mirum in modum authoritatem Pontifici, qui ab xtate, Vrbanas 

rumqj rerum infcitia , SC quadam naturx lenitate , cum in confilio 

pcrplcxus 6¿ timidus, tum in agendo maxime lentus , & parum 

efficaxcire crcdebatur.Ccrperat enim Hadrianus arcana rerum Sos 

derino liberali fiducia communicarcjÖC magna ex parte confiliiscius 

regi, nam is erat xtate , atq? oris habitu grauis , ingenio SC facun; 

dia infignis , cultiorum etiam literarum SC humani diuini'q; iuris 

fcientia perornatus, quibus uirtutum umbraculis ficuti iubtilisfimas 

artes incerti SC parum finceri animi peregregic contegebat, ita Has 

drianum nihil ultra perfcrutantcm facile deccperat. ob id Pontifcx 

neminem fallere folitus , iniquisfimc ferebat, fe ab co fuiftc dece? 

ptum ,qui lenocinio quodam bonarum artium tam ingrate quam 

impic fidem fefelliilct • His de caufis aliquantd fufpicacior, SC So 

natui 


natili nihilo fàmiliarior cratcfifcduSjadcoutCardinalibustanquam 

fadiofis OC parum fidclibus de belli pacisqj negotiis nihil omnino 

communicandum exiftimaret, proinde Bernardino Caruaiali ÖC Ni 

eolao Flifco Cardinalibus refpondere non eft ueritus, nemini uel 

Cardinali, fe temere credere, quod cum periculo Rcipublica: ere? 

dendum foret, cum illi forte quercrentur quod in coniilium Car« 

dinalcs fupcriorum Pontificum more ncquaquam adhiberet, quan; 

do tot graues periti'qj rerum Senatorcs, ipfi nouo cxterno'q; ho; 

mini, allenando curas, & in partem laboris impigrc fucccdendoin 

regenda República fingulari adiumentofuturi uidcrcntur. Ioannes 

quoqj Ruffus Antiftes Confcntinus qui ufu rerum infigniqj pru; 

dcntia plurimum ualebat ab intimis arcanorum cubiculis pene' re? 

iedus fuerat,quoniam Foro Liuii in Êmilia quod illi natale folum, 

Gibcllini, quibus impenfius fauiilct, complures Guelfos nodur; 

na irruptione trucida Ifen t. Oderatenim Pontifex fadiofoshomi? 

ncs, nec eos publicarum rerum confiliis adhibendos putabat, qui 

priuati ftudii rationcs , ncquaquam finccra iudicii libértate, rcfpicc 

rent. Hinc ficbat ut Pontifex durior 6C hcbetior in adminiftranda 

República diccrctur. Nam cum in ualdc prudentibus,6Cmaxima 

rum rerum pcritis , uariis de caufis , nullam omnino ucl exiguam 

fidem reponendam eiTe iudicaret, ncceftc erat ut unis maxime Bel; 

gis,quibus pra:clara fides abundefupcreíTct,in arduisconfiliisutc; 

retur,quanquàm in eis maiorem uim rationis atq; folertix, in ex? 

pendcndis abfoluendifq; negotiis dcfiderarct.Hinc illud pcrfacetum 

ÖC plenum ingcnux libcrtatis Hicronymi Balbi didum emanauit, 

quum Legatus Romam miffus á Ferdinando Cxfaris fi-atre , fia; 

rentibus Lutheranis atqj imminentibus Turcis,á Pontificc matu? 

ram opem implorct, ÖC ille contra pcrplexius 6C confideratius deli; 

bcrata, retradarct Pieno Senatu , Fabius Maximus Sandisfime 

Pater inquit. Rem Romanam cundandorcftituit, tu ucro pariter 

cundando, rem Romanam fimul ac Europam perdere contcndis» 

Qjio orationis exordio adeo Pontifex uultu commotus eft, ut pie 

ricp Senatorcs uix rifum cohibere potucrunt,oifcnderat enim pri; 

mo aduentu,in uniucrfum Cardinales omnes, nam prxmia qux il 

li triumuirali magiftratu ipfoabfentc, benemeritis de Rcpub. tri? 

buiiTent, ita antiquatis decreris irrita fcccrat, ut officia aliauot,uel 

grauisfimis de caufis dono data,repeteret, dicebat cnim fibi inopi 

poftquam xrarium pcnitus cflct inane ,ea pecunia opus eiTc, ad 

tuendam Pontificii nominis dignitatem , nec dcbuiiTc Cardinales 

B B iii alioqui 


alioqui rei fux minime profufos', liberalitatis laudem ex aliena pc? 

eunia quxritare » eodem etiam confiiio uenalitia officia bis,omnibus 

protinus adcmit, qux fingulari bcnignitate Leo Pont.litcratis uiris 

di prxccllcntibus ingeniis uirtutis caula tribuiffct.ita tamcn ut cius 

inufitatx accrbitatis inuidiam humanisfimis uerbis deliniret, quum 

ea detrimenta, fc totidcm facerdotiorum redditibus pcnfaturum poi 

liceretur , ÖC certe nemini unquam Ixtius atqj propcnfius , facerdo? 

tia confcrre erat folitus ,quám his qui ab optimis ftudiis commen? 

dationem aliquam meruiffent, Mequoq; dimidia parte equeftrisof? 

ficii protinus exutum, quam Leo Pontifex hiftoriam noftrorum té 

porum, ad cius gcnium non iniucundc" confcribenti , dono dede? 

rat, Comenfi facerdotio adeo ftudiofé" remuncratus eft , ut Scara? 

mucix Triuultio Cardinali, uchcmcnter pro alio impetrare conten 

denti, rcfpondcret, louium omnino co , quanquam tenui, facerdo 

tio effe pcrornandum quem audiuiffet optimis difciplinis liberali? 

ter eruditum , di fcriptorem annalium ualde elegantem, nec tamcn 

eilc poetam 3 ut cxtcri, qui cultiorcs literas fedarentur . Sufpeda 

enim habcbat poetarum nigenia , ut pote qui minus fyncero animo 

de chriftiana religione fentirc , 6C damnata falfisfimorum Deorum 

nomina ad Vetcrum imitationem ftudiofc celebrare diccrentur, ita 

ut aliquantd plus mihi profuerit, non attigiffe poctic3m,quám in 

cxtcris grauioribus ftudiis perpetuo multorum annorum labore de? 

fudafl'c . Grauisfime ctiam tulerat fe famofis carminibus apud Pa? 

fquilliftatuam fuiftc laccratum,fedid poftca ciuili animo tulit,quum 

didiciftct, cam malcdiccndi licentiam obfcurorum hominum libcr? 

tati atq? ncquitix dari ,ut quuminfignes uiros impune carpfcrint, 

fortunan! Iliam, ca uindidx uoluptate confolentur • Dccrcucrat 

Hadrianus uti poetis non obfcurc fubiratus,Pafquilli ftatuam,qux 

erat in Parione , demoliti, atq? cam in Tyberim prxcipitare , fed 

Ludouicus Sueffanus Vrbano falfo'qj ingenio id fieri debere per? 

negauit, fubdens Pafquillum ucl in imo uado,ranarum more,non 

effe taciturum.ad id uero Pontifex , cxuratur ergo inquit in cai? 

ccm, ne eius ueftigii ulla omnino memoriam fupcrfit. Tum rur? 

fus Sucftanus, rcdlc inquit ,fed tam crudclitcr concremato , poé? 

tx clientes non deerunt, qui Patroni ciñeres inuidiofis carminibus 

profcquantur , & fupplicii locum quotannis ftatuto folennidiccon? 

eelcbrcnt, Qjuibus ucrborum lufibus Pondfcx ab iracundia ad io? 

cos hylaritatem'qj fenfus omnes lenisfimc reuocauit, Cxterum qui 

ab eximiis dodrinx dC pietads laudibus, primo aduentu omnibus 

gratus, 


gratus , ac admirabilis cuafcrat, quum cquitum Saudi Petri, ac 

annona; Prxfidcntium officia fublatis aut dimidiatisrcdditibus do? 

tcriora rcddidiflct, multis ordinibus aula; 8i Ciuitatis inuifus -cilc 

cccpit, nam plcriqj uniuerfam patrimoniorum fubftantiam , dC tos 

tills uitx lalxjrum ac induftrix frudus in officia contulcrant, alle? 

di fcilicct ubertate proucntus, cum pecunix fub fide publica Pon? 

tificibus crcditx , fupra decumani in annum liquidisfimc refpondc 

rent,fed oppigncratis Prouinciarum ucdigalibusatqjportoriistan 

tx facultares minime fupercrant, ut debitx pecunix , tenore ilio uc? 

tcris inftituti, pcrfolui poifent. Hinc fiebat, ut Pontifex contra na 

turam fuam ab inopia tenacior 6C illibcralior cffcdus iniquitatis 6C 

auaritix calumniam fubirct, ne uti ipfe crebro diccrc folcbat, dum 

omnibus fatisfaccre contendit, omnibus dcmum decoquerc coge? 

rctur. Ho dccrcto cxacerbatis officialium animis,quando quifq; fe 

impotenter exutum bonis, 6C fub fide publica deccptum, graui uo? 

cifcrationc qucrcrctur, Marius Placcntinus Vir togatus facratiqj 

nominis dcfpcratis honcftx uitx commodis, immane Facinus con? 

fodicndi Pontificis uccordi animo conccpit,ita ut quum cgrcffurum 

cubiculo aliquandiu cxpcdauifla (e fe dcmum codem ferro tranf? 

ucrbcraret ,iiuc impctu commotx bilis ,fiue atrocioris fupplicii ti? 

more, quod rem communicail'ct, ncc conftituto in loco ,iociusfa? 

cinoris , uti acdidcrat, cfl'ct rcpcrtus , Fcrunt Pontificcm co cafu 

iicrecunda conftcrnatione pcrturbatum, fxpius id omnino effe ue? 

risfimum prxdicaffc, quod ab antiquis audtoribus traderetur, niul? 

tum fcilicct referre ad fcliciorcm fortunam, in qux tempora alicu? 

ius ucl prxclara uirtus incidiffet. Aurea namqj tempora Leonis , 

omnibus Florentis pacis ac opulentix commodis, ad luxum bea? 

ti'qj otii Ixtitiam ,aiflucntia, ita bella 6C fames di pcftilentia , tot 

p^ r inter rcgnum Pontificisq^ abfcntis incommoda , dctrimcnris il? 

latis euerterant, ut ex ea recentis ftatus publici recordatione, cun? 

da mala uel immeritd ad execrationem innocendsfimi Pontificis 

ucrtcrentur. Interca Francifcus Rex Gallorummagnis undiqjco? 

adis copiis in Italiam tranfire conftituit , quibus rerum motibus 

cxciti Cxfariani Duces,opcram enixc dederunt, utconfeda pace 

cum Veneris, ii etiam qui plurimum audoritate atqj opibus ualc? 

rent, in partes traherentur, in tradandis enim di exxquandis ea? 

rum rerum conditionibus Hieronymus Adurnus antea uehemen? 

tisfime laborarat ,moricnsqj Venctiis cunda facilius abfoluenda 

Marino Garaciolo reliquerat, Itaq; inter Cxfarcm dC Vénetos fcc? 


dus

dus folcnnc pcrcuíTum cíl ncc Hadrianus moram attulít, uti opor? 

tcbat} quominus Ca;far,omnibus Italia: uiribus ad arccndos Gal? 

los utcrctur . Etcnim poftridic nonas Augufti,qui dies ab admira? 

bili cafu multa: niuis fcíla memoria ad Maria Virginis templuni 

in exquiliis eft iníígnis , facra eelebrauit, Focdusi^ prolixa oratio? 

ne aduerfus Gallos eft pronuneiatum , quo adferipti erant Rex 

Henricus Britannia OL Pannonix Ludouieus, QC quicquid mino? 

rum Principum 6C liberarum Ciuitatum in Italia erat, ipfeq; Fede? 

ricus Gonzaga Regulus Mantuanus Pontificis 6£ Reipublica Flo 

rentina Imperator eft declaratus , deditqj epulum regio apparatu 

Pompeius Columna Cardinalis, cundis Principum Legatis , 6C 

Senatoribus, quum Pontifex , grauiore facrorum mora ut in ma? 

ximo xftu fatigatus fe fe in proximum diui Martini tcmplum ad 

quictioris prandii commoditatem, opportune reccpiflct, ibi leuem 

ab initio fed mox lethalem contraxit morbum,ita ut fenfim ualefce? 

ret febris, adulatione prxfertim Medicorum , qui nec exufto in? 

tus , apprime'c]^ fiticulofo, SC de nodurna iadatione conqucrenti 

Venas , tangebantjne fcilicctin perniciofam propinqux mortis fu? 

fpicionem dubio metu eredum fencm addueerent, itaque non diu 

deceptus,ubi hora fatalis inftabat. Senatum aduocauit,commen; 

data'q; Repub. Pilco quem ipfc detulerat, Guliermum Enchauor? 

dium gratisfimo animo dccorauit, adiuuantibus , prxfertim lulio 

Medice , ÖC Ludouico Sucftano, quamuis plcriqj Cardinales , uti 

in ipfo mortis limine defpedo Pontifice , in fuffragiumituriminis 

mc uidercntur. Obiit idibus Septcmpris exado anno ex quo ab 

Hifpania appulcrat eo forte die quo GallicusexercitusBoniuet? 

to Duce rcpulfis Cxfarianis Ticinum amnem tranfiuerat, ita ut ma 

ximum negotium Succcirori reliquiifc diccrctur. Morte eius pic; 

riqj 8C prxfertim uetcris aulx fedatorcs cffufisfimc funt Ixtati, fiC 

fccundum cos nonnulli Romanorum , qui detrimenta rerum fua? 

rum fenferant, nam quum ignotx hominum Facies Vaticano á 

Belgis ac Hifpanis occupato, aditum petcntibus occurrerent,loni 

gum atqj opcrofum erat, familiaritate difficili,nouas amicitias com 

parare , ita ut quifqj nouo ftatim Principatu, cam luduofi&pefti? 

lentis íxculi fortunam prxucrti poffe cxiftimaret, quafi ea incom? 

moda ncquaquam malignitate tcmporum , qux tot calamitatibus 

dfent notata, fed quadam inexperti duriqjPontificisacerbitate pro; 

ucniiTcnt. Super hxc manauerat in uulgus fama haud incerto au; 

dore Pontificem nouo fummx feucritatis edido publicatis fuper 

id bulla? 


id bullátis folcnnibus codicillis diíToIutx Ciuítatís mores eíTe corre 

durum , ita ut atroci poena tria pra:rcrtim hominum genera pcrfcs 

qucrcturjcos fcilicct ante omncs qui ad Chrifti fidem reuerfi impia 

animorum deuotione iudaica: fupcrftitionis ritus obferuarent, quos 

rum maxime pecunioforum ingens turba,iudiciorum metu, ab His 

fpaniis dclapfa in Vrbcm, tanquam in portum certisfima: falutis 

confluxcrat. His enim Hadrianus uetcre confuctudine plurimum 

erat infeftus j ut pote qui in Hifpania ipfis inquircndis damnans 

dis'qj cum infigni Magifiratus honore prarfuifl'et , fub id genus ii 

quoqj ucnicbant, qui fuperis impuro fcclefio'qj ore malcdiccrent, 

6L contcmptim aut ioculariter de religione chriftiana loqucrcntur, 

ài ii etiam qui minime dubitarcnt profana ncgotiatione faccrdotia 

uenditarc. ¿'ccundo loco crant Faneratoresatqjmcnfarii qui cgcns 

tium fortunas accrbisfimis ufuris cuertercnt,ÖC annonam impoten 

ti monopolio OC diris pra:occupationibus impudentisfime flagellai 

rent. Vltimo inquircre punirc'qj dccrcucrat iuucntutis corruptos 

res , cius cnim criminis non omnino faifa fiifpicione, Vrbs ipfa 

eonniucntibus legibus infeda credebatur . Q_ua inopinata ÖCgra 

ui feucrisfima: legis mentione, maculofos quofdam, cum Aula: tum 

Ciuitatis , ueluti defpcrata publica fccuritatc terruerat. adeo ut non 

defucrint petulantisfimi iuucncs qui loanni Antracino Pontificis 

medico poftcs fcfta fronde per intempcftam nodem protinus exor 

narent, cum titulo uncialibus litcris infcripto in ha:c uerba. Libes 

ratori Patrix S. P. R. (cilicct ut co ioculari elogio non medis 

cus uti ucneficus aut imperitus fed Maieftasipfa fandisfimi Ponti? 

ficis , qui falutari cenfura uti dignum erat Principe chriftiano,Vrs 

bcm atqj aulam probrofis uitiis rcpurgare cogitailct, non obfcure 

carperctur • Enim uero ea eft natura populorum,ut quum dififolus 

tx uitx liccntia gaudeant, prxfcntis femper Principis mores detc? 

ftentur, fupcriorum, uitam commcmoratis uirtutibus in coclum fc 

rant, eius uero qui dcfundo fit fucceflurus mores 6C confilia uti pic 

na prudentix libcralitatis atqj iuftitix futura pronuncient. Nam , 

lit plcrunqj fit, fpcs hominum cuentis rcrumqj fuccesfibus alcbans 

tur , quando fibi quifqj fallacisfima fxpe ratione mutato ftatim Prin 

cipcmcliora tempora dcftinarct • Laudabantin dodisfimoPontifis 

ce ÖC longc grauisfimo fandimoniam , illiberalitatem non probas 

bant, oderant feueritatcm, quam ubi, ficuti fxpc erat folitus, leni? 

tate rcmifiíTct, cam demum clemcntix laudem auaritix calumniis 

inuolucbant, quafi fontibus SC conuidis ncquaquam naturx facis 

C C litate, 


lítate , fed parum honefta cupíditate praufentís quxftus omníno par« 

ccrctur , Ncc fxuisíima tcmporum conditíone , ualde cgentis , 8C 

multis fimul difficultatibus circumucnti Pontificis necesfitatem ex? 

cufarcnt 3 Ita ut tum Ciuitatis flatus mifcrc dcplorandus elle uidc? 

rctur, quum quifqj fere infignium acinfimorumordinumrccfliatqj 

honrfli pcnitus oblitus, cunda fibi in fumma uita: libértate licere 

ucllct, licc ullum omnino corrigcndis moribusccnforcm pateretur, 

ctiam ucl fola pecunia , digna fupplicio crimina, uindicantcm.Sci? 

lice t ut repudiatis chriftianx mcdicinx prafidiis, affedi corruptiqj 

co infanix prouchcrcmur, ut indignantibus dcmum diisatqj homi? 

nibus in ipfa qua: imminebat horribili cadcntis Vrbis ruina imma 

nibus barbaris corpora atq; ánimos ad omnia cxcmpla crudclita? 

tis ac ignominix prxbercmus. Acciuerat Hadrianus pauloantc in 

Vrbcm, in Vaticanas'qj xdes cupide rccepcrat Pctrum Caraffam 

Archiepifcopum Theatinum S¿ Marccllum Caietanum ucteris rhri? 

ftianx difciplinx moribus uenerabiles , 8C in omni grauiore dodri 

na longc Icdisfimos, ut corum confilio in cenfura morum, ac ad? 

miniftranda ea parte Rcipub.qux facra refpiceret, omnibus horis 

utcretur. Sed mors eius aliquantd maturior captis confiliis cxopta 

tum ad publicam falutcm fuccciliim cripuit. Fcrunt Hadrianum 

alioqui ucgctx uiridis'qj fenedx, contraxilTc morbum asfiduo cer? 

uifix potu, qiix germanica confuctudine ex lupulis, ordco'q; dcco^ 

dis cxprimitur , nam pcrfccibi parcisfimus erat SC in tucnda ualc« 

tudinc apprimc diligcns ÖCmorofus , tanta horarum dcfinitionc ut 

denunciante architriclino paratas effe cpulas, uel maximarum reru 

colloquia protinus abrumpcret, in mcnfa autem ad rcmittcndum 

animum Ixpisfimc dcledari folcbat Toccino Sannionc falfisfimo 

quem ab Hifpania fccum adduxcrat, quo etiam pro fpeculatore urs 

banarum rerum utebatur . Ornamenta infignis pidurx SCftatuaríí 

prifcx artis nequaquam magnifecit, adeo ut Vianefio Bononien« 

fium Legato commendante ftatuam Laocoontis , quam in Bclue? 

derii uiridariis lulius ingenti pretio coémptam, ad loci dignitatem 

collocarat,aucrfis flatim oculis tanquám impix gentis fimulachra uis 

tupcrarct. Erga propinquos ufq? ad notam naturx fubagrcftis, dus 

rus SC illiberalis fuit, ita ut patruelisfiliumSenxEthrulcxingym; 

nafio litcris operam nauantem , quod Romam nequaquam uocas 

tus intcrmisfis ftudiis repente ucniilet, confcftim meritorio equo 

impofitum remifcrit, leuitatem animi idcntidcm obiedans, SC fcucs 

re admonens , ut ab fe modcftix SC tempcrantix exemplum oppor 

tunc 


tuncdcfumcrct, alios quoqj ncc remoto quidem affinitatisgradunc 

cciTu ios, quum fpccclfioris fortunx c Germania pedibus Romam 

ucnillent) mirum in modum increpauit, donatosqj fingulis liigis 

lancis , 5t frugi uiatico , pedibus limilitcr in pauriam redire iusfit, 

quarum rerum teftimonio fuperiorum Pontincum profufam libera 

litatcm erga propinquos, uti grauem perniciolam'qjReipub.dete? 

ftari erat folitus . Q uando eo prxfcrtim errore, cunda fenfim labes 

fidata, fc demum Pontificc ruitura uidcrcntur. Amicis autem 8C 

finiiliaribus gratisfimo animo íliccrdotia conccsíit ,6C locupletare 

bonos SC ftudiofos moderata ftabili'q? liberalitatc concupiuit, hos 

norcqj pilci coccinci Theodoricum Hetium quumprimum noui 

Cardinales in Senatum legcrentur , cxornandum deftinarat. Prxs 

cclferc mortem eius haud obfcura prodigia ,nam Borgixturristes 

dum plumbea faftigii tcftudinc infigne , fub qua ipfe habitabat, 

repente conflagrauit, rctulerat ctiam inter diuos Bennonem nimm 

Sandisfimum, SC admirandis operibus apud gei manos iníignem, 

SC Antoninum Antiftitem Florcntinum fingulari pictatc confpicuíí, 

nanq; antea fxpius fuerat annotatum Pontificcs non diu fuperuis 

xiflc, poftquam aliqurm in diuorum numerum rctuliftcnt • Vti 

Leone, mortuo ftatim obferuarant, á quo Francifcus á Paula ins 

genti apparatu rclatus fuerat. Conditus cft Hadrianus temporario 

monumento in xdc Diui Petri, iufta Pios Picolhomincx familix 

Pontificcs cum hoc titulo. Hadrianus Sextus hic fitus cft, qui nis 

hil fibi infclicius in uita duxit quam quod imperaret. Cxterum Gu 

licrmus Enchauordius Cardinalis egregia gratisfimi animi libcralis 

tate non multo poft magnifici operis fcpulchrum extruxit,in tem; 

pio Deiparx Virginis Gcrmanorum ad Circum Flaminium,in 

quo marmorcis pluribus fignis,clarisfimaruniuirtutum effigies crus 

dita arte reprxfentauit, Qjuarum aufpiciis Hadrianus humanx 

fortunx faftigium immortali cum laude cfiTct adeptus , SC dcmum 

moriens, ccrtisfimum inter coclites nunquam interiturx fclicitatis 

locum , optimorum omnium iudicio meruifiTct • 

F I N I S , 


CC ILI Hxc

Hac carmina fepuíchro fueruni affixa 

Qmm Votes merito optimo^ iure 

Inter Vontifices Tios iacere 

Maxima Tictatis Hadriane • 

Inßgnis Pietas tua Hadriane 

yiucnti tibi prof uit y dccus^ 

Kûrei diadcmatis parauit 

Iure id mcherculepat acjinus tua^ 

Certius pictaiis hoc Trophaum c7l : 

Defim/ius (¡uod honoribus tot p inter 

Duos contigcrit PIOS iaccre. 


INDEX ELOGIORVM. 

Albertus Magnus fo«5 ' 

Ambrofius Monachus 9 

Aiuonius Panhormita I O 

Antonius Canipanus I 5 

Aigvropylus I S 

Autiochus Tibcrtus ^ 3 ^ 

Alexander Achillinus 3 ^ 

Antonius NcbriíTcníís 4 ® 

Aurclius Augurcllus 4 ^ 

Andreas Maro 4 4 

Andreas Mattheus Aquauiuus 4 5 

Andreas Naugerius 4 8 

Albertus Pius Carpenfis 5 ^ 

JEgidius Cardinalis 5 5 

Auguftinus Niphus 5 8 

Antonius Tibaldeus 5 9 

Albertus Pighius 6 6 

Antonius Galatheus 7 ® 

Antonius Tilefius CoíTentínus 7 O 

Auguftinus luílinianus Genucníis 7 2 

B 

Boccaeius 7 

Battholus 7 

Baldus 8 

BeiTanion " ^ 

Bartolomeus Coeles 3 3 

Bcrnardinus Corius 3 ^ 

Baptifta Mantuanus Carmelita 3 8 

Bernardus Bibienna 4 ® 

Balthafar Caftelio 4 7 

Baptifta Pius ^ 4 

Benedidus louius < ^ ... ^ 

CC 111 Bartos 


Bartolomciis Faciits 6 S 

Bernardinus luftinianus Venctus 6 9 

Callimachus 2 7 

Chriftophorus Longolius 4 2 

Camillus Qjucrnus Archipocta ^ I 

Chriftophorus Perfona Romanus è 9 

Ca'lius Calcagninus Ferrarien. 7 2 

Camillus Ghilinus Mediolanenfis 7 4 

Cofmus Padius 7 5 

D 

Danthcs 6 

Donatus Acciaiolus I 2 

Domitius Calderinus • 4 

Demetrius Caleondiles 2 O 

Emanuel Ghrifoloras I 6 

Elifius Calentius 2 9 

Erafmus Rothcrodamus 5 9 

Francifcus Petrarca 6 

Flauiùs Blondus I | 

Francifcus Marius Grapaldus 3 g 

Francifcus Ariillus ^ 5 

Georgius Trapesuntius I 7 

Georgius Merula 2 4 

Galcottus Martins 2 $ 

Guido Pofthumus 4 5 

Gulicli nus 


Guliclmus Budxus ^ I 

Gafpar Contarcnus Cardina. 6 Z 

Guarinus Vcroncnfis 6 g 

Gcorgiiis Valla Placcntinus 6 9 

Gcorgius Tiphcrnatcs 6 9 

Gabriel Altilius y I 

Gcorgius SauromanusGcnnanus y Z 

Guaghinus Gallus 7 5 

Gcrmanus Brixius 7 5 

H 

Hermolaus Barbarus 2 j 

Hieronymus Sauonarola 2 7 

Hcrculcs Strozza 3 j 

Hieronymus Donatus 3 5 

Hieronymus Aleander 6 I 

Hcnricus Cornelius Agrippa 6 5 

Hedor Bocthus 7 J 

Hadrianus Pontifex g z 

I 

loanncs Scotus ^ 

lacobus Card. Papienfis I 4 

loanncs Lafcares z I 

louianus Pontanus 3 O! 

loanncs Cotta 3 4 

lafon Mainus 4 ' 

loannes Marius Catana:us 4 9 

lacobus Sanazarius 5 o 

loannes Manardus 5 O 

loannes Francifcus Picus Mirandula 5 4 

loanncs Rucllius ^ 5 g 

loanncs Tortclius 6 g 

lacobus Bracclius Lygur 6 9 

loannes Simoncta 6 9 

lacobus Faber Stapulenfis 7 O 

lanus Parrhafius 7 * 

CC iii i lacobus 


%

lacobus Angelus Florcntinus y 2 

lacobus SZieglerus 7 3 

loannes Rêuclinus Germanus y 4 

íounnes dc monte Regio Gcrmanus 7 5 

Leonardus Arctinus g 

Laurentius Valla I o 

Leo Baptifta Albertus 2 2, 

Laurentius Medices 2 2. 

Laurentius Laurentianus 3 l 

Lancinus Curtius 5 7 

Ludouicus Arioftus 5 2 

Leonicus Toma:us 5 7 

Lampridius 6 2. 

Ludouicus CŒHUS Rodiginus 7 O 

Ludouicus Viues Valicntinus 7 5 

M 

Mufa;i Dcfcriptio I 

Marullus Tarchaniota I 9 

Marcus Mufurus 2 O 

Mirandula 2 5 

Marfilius Ficinus 2 g 

M. Ant. Coccius Sabcllicus 3 1 

M. Ant. Turrianus Vcronen» 3 7 

M. Antonius cafa noua 4 7 

Marius Molfa O 5 

Maphxus Vegius Laudenfis 6 7 

loannes Tortelius 6 $ 

Marcellus Virgilius Florcntinus 7 2 

Mqrinus Becichemus Scordenfis 7 3 

N 

Nicolaus Perotus I 3 

Marcus 


Marcus Mufurus 3 O 

Nicolaus Lconiccnus 4 J 

Nicolaus Macchiaucllus 5 5 

Nicolaus Tcgrinus y 4 

O 

Ordines Imaginum 4 

P 

Pogius 5 

Petrus Candidus December I I 

Pliilclpus I 2. 

Platina I 5 

Petrus Leonius 3 

Polirianus ^ 4 

Pomponius Lactus 6 

Pandulphus Collenucius 2 9 

Philippus Beroaldus 5 i 

Petrus Crinitus 3 5 

Petrus Pomponatius 4 4 

Petrus Grauina 4 ^ 

Pomponius Gauricus 4 ^ 

Philippus Decius 5 5 

Petrus Paulus Vergcríus è S 

Petrus Alcyonius 7 ® 

Petrus Mártir Anglcria 7 

Polidorus Virgilius 7 3 

Paulus ^milius 7, 5 

« 

Q. 

R 

Rodolphus Agricola ^ • 

Roffenfis Cardinalis 5 7 

Rutilius 7 O 

Raphael Volaterranus , ^ 

Robertas 


Rotcttus Valturlus 7 2 

* • 

S " 

T 

Thomas Aquinas» ^ 

X.hcodorus Gaza Ig 

Thomas Linacrus 

Thomas Morus 

5 9 

6 6 

* 

» 

V 

z 

Scries Cbartarum* 

ABCDEFGHIKLMNOPQ^R 

S T V X Y Z AABBCC» 

Ducrnioncs omncs,pra:tcr CC quicftTcrnio, 

T^ cmtiis apud Michaelem Tramtximm 

M V XLir.L 


^ % It 

y, 

1 ' 

? V». . • ^ , •• 

WVAV/ 

i.V.,-A../,-* 

i V 


i' 

• t 

•:! 't 

r'.i). > I 

••'fr'i 

"Ita


y 

VRBIS ROMAE T O P O G R A P H I A B, MAR 

LIANI AD F'RANCISCVM REGEM 

GALLORVM EIVSDEM VRBIS 

LIBERATO REM INVICTVM. 

Ad¡c¿ld priori eiufdcm áuñoris ropograph¡¿( cditioni in 

hoc$pere furiti 

Vrhis,àt(juc infignium in ea adiflciorum dcfcriptioncs, 

cowplurafitr alu mcmoratu digna. 

Errores nonniiiUftòldti, 

Ticuliyinfcriptioncsqui-non aUter.cfuàm ipfis incrmmar^ 

morilm.emcndutijhm: cxprefî y cjui abnlij; hacrenus 

neglc¿loorJ¡it':,(7 p^rpcruf^ in Uwc cd'.ci inucniunm. 

Cm Triuilegio PtfiJi. III.Porr. Max.cuhi 

cxemplm in fne libri imprefm c[}. 


t 

I - • r- ; 

% «. 

/f » * • t 

I I .V « .. I ^ • I.. 


: f .V 

r

F R A N C I S C O REGI GALLORVM 

VRBIS ROMAE LIBE 

R A T O R I I N V I C T O 

B. M A R L I A N V S . S. D. 

O M A Nl Uli prifci inuiSiiß. Rex cum mähribnSyrnglfquc nccrßjrijs rclus dnU 

t 

i iS'Äi m«mÄ(iifdjJfnr, mimíü/íiVriíTrHf. hului huius urbis urbis tulchrítudinem pulchritudincm coiefjwcrr cotcnwcrc uiCi uiji lunt. fm. Polri Pcjii nM:rro./rr riucro.ar 

ij ^^fertim Impcratorum Memoria fifnvy multo Chore .junmu arte , fmff 

Ptaûe impcnfd innumerMihus praclarisjms, ác pene immorralibus adißc 

omäuere. QUittamctfi malori ex parte inturia remporum ( ut in hominum 

tä nihil eft perpetuum ) inferiere : reliquiae tamen y ac ruma illorumyquit hoJie extant y 

imrnenftyOmirandum inmodum fe extollunt y ut ah extremis orbis partibus plurimos ad 

fenda iugiter yâlliciant^&attrahant. Qtii eas contemplantes y rerum magnitudine ita 

fe fount y ut ab iìlorum contemplatione ud miti abfcedant y contcnJantque f ri non poffe 

ciuium Komanorum opera y aut Return potentiayaut ulits principum diuitíjSyfd ud Gig 

Manu y uel diuina potius uirtute adipcia tlla fuerint exatata. Hxc igitur incrcdibdis tant 

rum admiratio co nonnullos iure optimo adduxit y ut de eis iufta uolumina conjlnbercn 

uertentes harum rerum cognitionem exteris hominibuSy quibi^s uifcndt urbem copia 

cunditati futuram /ftudiojts uero omnibus » iâd Uaria auctorum loca exflicnìida nea f 

dum conducibilem ^ fore. Scrip fere autem Uli (quod pace ipforum dixcrim) mdlo pnié di 

uera pariter y ^ faifa y apta, atq; inepta , Tamen eoSyqui primi omnium harte fcribendi 

ciam aggreßi funt y ob eam caufam non indignos laude exißimamus, quòi ad plura, uf 

inueniendayuiam pofìeris oftendiße uidemus. Nos tamen uiam aliant planiorcm, certiorm 

greßi hanc fecundameditionem eò adduximus, ut non tam de eadcm re ediiionem, quam n 

quod inurntum prdcflitiße uideamur. Sublatis. n. aliquibus rtbuSy qucc minus ad operis ir.f 

cereuidebaniuryadiecilfqf ûamplurimiSy fine quibus opus impcrfccìiim uideri poterat y add 

ctiam ipfius urbiSyquorundamq; infignim adificiorum dcjcriptionibus ad exemplar accura 

preßisyideffecimusyutunumquodij; aaifciumin qua parte p^fitumfiierityhoJicque extet y 

Jignofci popit.Qmmob rem hoc opus hgens Rex amphß¡me y urbem illam cognofees y q 

ab hoftibus dolo captam y crude liter direptam yturpiter in jvruiiuie fccpe rcdaiìa maiore 

ipfe iìlorum ueftigia fecutus, in priftmam libertatem reßituißis. Magno, n. exercitu celeri 

parato inuitoseosy quippe qui hnc urbem perpetuam fibi jedem ddcgeraut ^ hinc abire c 

Qi^d beneßcium quam magnum fit y te oprime cogniturum y incredtbilcmque uoluptatcm 

rum exißimauimusyßedyquä-feruaßi y quibus falutcm dedifti,oculis cerncrcs .Itqi anúita 

ri huius facinoris nulla hic fit infignis memoria y tamen nemo rß, qui non ifignmc fatca 

mam plus tibi, quam Decijs, quam Camillo,quam ?ab)js,quam rcrtms denique cimlui , qu 

conferuarunt.fedcbere. Ii enim pro patria,pro fuis foriunis.pro coniugilwyác hbcris vircm 

non dubitarunt.Tu uero pro aliena «rtr,pro exteris ciuihuSypro eormtcmplis.aris.acfoiisy fo 

âtCyfola religioe tot labores fuflinuißiytot pericuU'ßibtjfiiytütosfimprus fccißijr timm.m 

¡Horum y & mius, dr praclarius beneficium ßiißc nemini ftr dubium. Q ua propter Chrißiam 

K4CUUS, dc hisprxclaris adifcijs do¿los interrogare, plurimùmque honm cognitione ¿ lec 

A i i 


iiu propsìò dpparet, quod ab omnibus fhc prdiìcàtur, te fcilicet orni ¿ifcifUiiárum gaieT 

ornmm cj]c, té(¡; cifdcm uchcmcntcr obU¿tdri, tft^ idpropicrca re unum cx principtbus o 

hac atate doólis faucrc, eòfque jumopcre amplexari. Q¿o fc, ut non crbitrer ( quod nonnu 

tarum ) me temere fecifcy quód tcmuhis Uboribus^fíí; curis dtfiriiìum hocmunujculo im 

ucrim, quoniam acci£ienti$ eiufdcm prudentis idem femper eñ animus iDámis ucro 

tunm , sed mcrr.um potius y Ü' uiriucem fpecìare. Tametft de omnibus rebus tuisoptime 

frtUTÙmq; brcut conjidimus y ut quo magis repentina y e; uchemens fucrit tempcjìasêo 

cìafurorm dcponat. Pracipu^ quod quemadmodum Deus Opt. Maxi, ( ut in facris litcris l 

mus ) pro pijs Re gibus certare solttuscfì yfic dubitandum non efi^quin (j pro te Chrijìiani 

Kege Ju certaturus, qui quidem cius domidlium, eius tempia, eius facra, eius miwfiros ^fum 

denique Pomtficem cx faucibus, non hominum y fed immaniu fcrarum Cfpenimero cripu 

mus hic multa alia benejìciayKon in hanc folum y fed in multas alias lialice ciuitatcs à t 

cenfere y ci mcntim tuam indicare, munijìcentia ofìenderCy ccrtcrásque uirtutes animi eximi 

memorare, ucrum non cft prajentis tcmporis, aut loci : prxfcrtim quod fi efjìcicndum efie 

me id prxjìare ncquaquam poj]c, Quoniam (ut Pindarus in Pythiis inquit ) ¿(irtuJ'dei fjn 

Aca -züwAÚ/uvî, Iguur satis crit quod attigimus : quo omnes probe norint, me non remere ha 

cubrationestibi Regi optimo consccrauife. QKX fituoiuditio exactísimo, jingularìque prudent 

longe inferiores uidebuntur,non munus,fcd mem potius dantis animm conJ)¿cres, rogo. V 


T A B V LA AEDIFICIORVM Y R B I S. } 

Aûs quid.iu 

Adituscafitolij qMt.to^ 

Aedes fdcra ^M^f.ig. 

Aeûimelium.si* 

Acrarium Mbi.11.4f» 

Agger IVr^Miwij.Î.gç^ 

AgüW.iC4. 

AgoïulUM^, 

Albi.u 

AlhuU.iOéf, 

Almorté-jo. 

Alu Semicâ.S9é 

Ambitusquid.S% 

Ambulationes 0Äd«ij.i8. 

AmbuUtio Crafiipedis.iié 

Amphiteicrum quid^yi. 

T.Ve/pâfurtiyS* 

SfÂiilij Täuri.jz. 

CUudtj imp.77.9Ä» 

Angiportus CHui CafJtohj.zoi 

AnnTiwFiwni (^Pi^'-ö?^ 

Artrrum Cylopis.TS. 

Awîo/Im.II^ 

ApodyterU.69^ 

AtjUit Hrhis.76, 

Aûtfi ßrripientiü pané. 7s* 

A({uarumredim.'j^. 

Far^jilU ducC.7^, 

A^mm Tutelâ.7ç, 

A(lMruredeptora Cura et ÎMS,7Ç 

Aquärum duäus tras tiherim Gratiani.104. dc^ 

rimi.76. 

Gordiani.Si* 

A^ftaru duciuu ruinée caufa^ GrtlIicni.Si. 76^ 

Afidrum duéius duplices.76. Hor^ri) CotIitis.î9' 

A^narum duclus ex faxo L.Scpriwii.38.Sr 

drMo.76. 

Rom«Ii.Ji. 

Afiarum duSius i Gotthis Scrfinii.61. în^ 

ßaurati76, 

A({mu oim ^Mor QMnaride.76 Vej^dficni.47'^ 

Awfcitf.Sj. 

Arno mui.7^M7, 

Anio Nouiis.76.îi7^ 

Alexandrina.tOéf, 

Aljhina • 110 ^ 

ChHdiâ.76. 

lulia.Sh 

Martiä.Sz, 

Mercurij.ti^é 

Salatinä iiZé 

ArcuSyÇ^r îofnices. 

Cûmilli.94* 

Conßantini.67. 

Domitiani lmp.97* 

Tahianus.^z. 

Traii(ni»9}' 

Tyberii Cccf.iou 

ArcaCdpitoliitii.^^. 

Area Flawinij.9T. 

Armmmariurn .78 • 

Argi/eiiiW.s». 

Argile mm Imm.so, 

ArxCdpitolii.z^. 

Atrium Capitohu^p 

Libcrtätis,67^ 

Mincru^.^j, 

Pühtij.;}, 

pompeii.iot^ 

Scauri.34. 

Titi 

Traidnin9z. 

Veneris.48^ 

TcpuU.gy, 

A^MH ex TiberiJto.ufoseff. yL Traiana.764 

AÛéC duRus m memi.yt; Virg0.Sf.9g, ' 

A(Hi4Tmutilitas.iû '' AraAccdclarentiit.sfé 

A(iu4rumlibr4.7f\ • ^ AppolHnisM9,^ ' ^ 

A^Kif pifciniiex&pu.7). ' Aij.3t. 

Aûje fignino pilrgabänti^.^^ 

Auguratorium.)6. 

A^Witru duâuïifiruedimott^^^ Conß.l6h • 

AfpurmmenfMTd.^}^ - Dif/i ^ Patrisjo^f _ , . : AucntinusMons.6ç. 

Aucntinus cur ominofus 

AÛ4S deiiicendx kin^. ' ^ IZZi^: 

Aquä cäducd ^Mif 

HcrculiVo.ç^/' 

Auentinidmbitus.6, 

Aqujrum uenditorei.74» 

lunonis lugit.jfh 

B 

Aiuärum Vfftig4l;74. buis 

Bafilicd quid^cr cuï ufuï.4^^ 

Afurvm ius noKtränfu ii trM louis InucntoriSitii^ Aemilia.C). 

prorew.74'. 

louis Vitninei. 

Caii& Lucii.gîlouis 

P//îoris.i4èV Opiwiio-l. 

Aquajî Proc«r

T A B V L A, 

Pduli AcmiliuSS'^ CaracalltA\9^ Saliorum.}6é 

Valiitins.}^. 

flors.9t. 

Veteres.}. 

Bibliothcca AugitJli.SS^ Ftamimus.99, Curidrum duo generd.iS^ 

Maiormr^. 

bitimus.6}. 

D 

Maximu5.^9. Veumunumtdntumoié 

Traiamo}» 

NeroniSy^Caìj.ilh Dies Comitiales.4}. 

V«/pw.88. ' 

Clauus Annalis.ti. Digitus quid.7}. 

Bifjìu Callica.49^ Cluudiamtitulus.9ié Digitus Kotundus.y}^ 

C 

Clms CapitolinHS.iOé, Digitus Qjiadratus.7}* 

Capitoliumiotdc.iS^ Publieus.66. 

Diribitorium^94* 

Capicolium a quo fxmiflH.iS^ Suburranus.ZU 

Diuidieulum.yn^ 

Capitoliu cxjaxo quadrato, V/ftorix.4, ig. 

Doliold 

Capitolili qiiotifS arfit. Vrbicus.84* 

Domus urbis Romuli.4^ 

Capitolili a quib,infiakratu.i9. ClitcU.ii^. 

Anei M4rrij,47» 

Capicolli Limina anca.¡8^ CloaedAo6, 

Augufti}6. 

Opi:ol/j TcgtfU inamtit.lS'' Cloaea MtfX.io^» 

Aeliorum.Sz^ 

C*ipitolim Vcrus.8% Clypeus Mtfrm.iy^ 

Bdlhim.SL 

Campus Agrippx.94^ Ccr/iws MOW5.7U 

Cdtilin(£.}4, 

Exquilinus.S^. 

Caliolus.70* 

Cieeronis dUi^.jC. 

Tlaminm.^f), 

Colo^cus uttde.yS. 

Cafij 49. 

F/ofif.ioi. 

Colo/ius quid, iûndc.yg. 

Calui Oratoris.^^. 

Mtfrnws.^.04, 

Apollims.}s* 

Martialis.jS* 

Martis.ìoo. 

Corneliorum.88* 

Scclcrms.Ôé ¡êronis.84^ 

Cldudvj Centimdli.77é 

Tiherms.94. 

louis.toL 

C.AqiiiliÌ87* 

Vimmalis.88. 

Coruind.9}^ 

VaticatìHS.ij. 

Columna AntoninÌ9^^ 

FlSdbini.89* 

Càpcna Ciuitasji, 

Bellied >98^ 

fdbcrijferibct.6% 

Capita Bubula.}6. C^ftris.^ì. 

Gordim Imp.gt^ 

CtfpMt aneu Commoih C.Duelh].4t, 

Hortensij.}6, 

Career Tullianus.SS^ C.Mcrni).4u • :. Itali regis.67, 

Career PI. RO. 

Laóìaria.ô, 

luntjScnatoris.ygé 

Caja Faufiuli.^^. 

UAmenmniyi. 

CafaRmidi.i9.}6é 

P.Mdneini.6}, 

Idtndnorum.yip 

Caryatides, loz. 

Ro/ìratd.zs. ; 

Lf/iif.gtf» 

Caftra Peregrina.yz^ Traiam.9f, 

LCrdfii.}6, 

C jiraPr.ttoria.ioM9, Columns are

Pompcltrcs.6i.su 

Phylidis.67^ 

P.Africam.sz» 

Pow.Artici.89. 

Q^.Cätuli.;6. 

Q^.Ciccronis Jux.Su 

KomHli.}6., 

Scäuri.}4. 

T.Tatij.if. 

Tarquinij Prifci3ti 

Tärquirtij Supcrbi.}Oé 

T/tcnj lmp.}6. 

Tctricorm.js» 

T.CUu.ClyptLjS^ 

Troiani,66. 

Tiri VcfpäfuinL79, 

Virwrtij.jy. 

Vam,}7s 

Virgili) Poer 

E^wi ria. 94» 

Eqm Fidiit.S^ 

Cccfaris.^}. 

Conlìmini*4}é 

Domiri

Miirtalis UfiSA{% 

Mcnfurd MrbisJi. 

Mcti;^ ¡nCin'o.^9* 

Meta SitJ^ìiy.yin 

Miniarmi Aurcum.ô^ 

CapitoliìuiiAZ* 

hìurccusM. 

Q^'rf e:\dmis.yt. 

Komulcus.yì, 

Rcmrii(S.6). 

VaticunusMi. 

Molcs 

Mxri ex faxo 

Murorm cxtenfio.s» 

Muri rePiiici.S^ 

T A B V I A, - 

P 

PtígMSLfWOWlMí.lZO. 

Palladim ubi.Js* 

Paiaìitim.i, 

hMdgirus DI'MS Miifcarum.s^. PaltisCaprea.to^. 

Montcs Vrhis jcptc.io. Pulatinus Mon5.j5, 

ÌAomium Dm/jio.ii. PaUtim u>jde.}}n 

Monres ruJirfb.crcuife'7r Amomni PÍ).9Í- 

MoftsApolli/n5y&ClatrJr.S9 Co)ìjìamni.69^7U 

Caraallx.69- 

Duij Iwp.87, 

Diocliiiani.S8'» 

Ncti(A\4S, 

P/nrij Sc;itfìoni.i4, 

Scforianm.yin 

Pubtijr facrifìcinm.}7^ 

Pumhcon.ioz. i 

Pi-njrcsqui.zi, 

Pila Oratia.û 

Pila Tibur[ina.9tn 

Pifdtu Pnblica.70^ 

Mm an in prifcis fvndamais.S^ Pyramidcs undc.6i. 

N 

Natatorid.(¡9^ 

Naualiaubi.íi.io^., 

Naumachia Circi max^6o. 

Ccefaris. ilo. 

Domitiani.97>. 

Neroms.iii- 

Poìis Cefi ius J09. 

CJiguU in/bro.jg, 

GiwpiMdrnj.95, 

Fubncws.ioS. 

lIcclius.io9, 

Ianiculcnfis.to9^ 

Tortét uihh,({U0tA0. 

Port£urbis Rom\dirM^ 

FortdAgonenfiSA^. 

Aurelia. 17. 

Carmcntalis.^^ 

Coltífmtf.14. 

Calimontan/íAS^ 

Cdpena.i6. . 

CtfíMltfrú.io, 

Exquilina.t^. 

Flmcntana.r4n 

Figulnenfis.io^ 

Ferentind.iS. 

Fontinalis.iy^ 

Umalis.4, 

Ub¡cdna,\u% 

hitind.\6. 

IducrndlisACU 

Mitt¡onis.4At^ 

Mugiond.4. 

MunutidAo^ 

New/V.if, V. 

Uaudlis.17, 

Pdnddnd.4, 

Paldtij uetus,}}. 

PiacularisAOm 

QuirinalisA^m 

QuerquetulandA^^ 

Kmand.4, 

RomdnuldMn 

RatumcndAo. 

Raudufcula.io^ 

RarandM7, 

Scelerdtd.4^ . 

Sdturnid.4^ 

Sdgindlis.iOw - 

SdlutariSAo» 

Stcrcoraridjoîo^ 

Trigcmind.6.í6^. 

; Trimphalisji. 

Lepidi. 106, 

Nemu> AlcxandrilMp.ìo^M Líícam.n-^^ 

Nofocomium. :oS. 

Mamxus.uy^ 

0 

Nmcntanus.ii^^ 

Obclifcus ftid.61. 

Palatinus.106^. 

Obclifcus cur inucntHu6i^. Miluius J09, 

ObclifcuscxcÂo Upidc.6z. Hercw/is.ios.. 

Obclifcus a f(o inucntus.6Zn iacer.ìoc. 

Obelifc^ primus Ro.aduc¿l''.6t : Sublicius.sMi^' 

Obclifcus in Circo max.6in SJLÌWMS.IK, 

Campi M4rnj,6zn97^ 

Triumphdlis.\8.\09* 

Vaticani,Cai]Jmp ^ ,6zMt 

Ad MdufoUii Aug.duo.6z.9B 

In Hortis Sd!lujli¡.6z.S9* 

Pomerium quid,& undc.9' 

Pomrrium urbis Romuii.}. 

Pomerium a .quibus ^pagdtu.9» 

Viminalisj^, 

Porticus Aemilid.6}\ 

In Circo Cdrdcd¡U.U9. 

Extrd P.S.Laurcntij.íi7. 

Pomerium aûib. propagdri 

. terdt.6.9^' ' 

po^' Antonini Pii.9S^ 

. Concordia.zS^ 

off ciña Mone[cc.z}.4U 

officina Mini¡.9i. 

PomonaLizo. 

Porta km.y. 

/. . • Confìantìni.z^^ • 

Circi M4x.s9« . 


Fdujiittitî^ 

Tori Augufti^4Sé 

foriNcrua. 48- 

FonTriíMni.9i^ 

MercMrq-99- 

NrptMm.9?- 

0¿taMÍ^. 50.100/1 

Powpci.ioi. 

r^mneiîoi. 

Qi(írmi.89'. 

Veneris lrydrt(tM4^ 

Prdta Mur/tf-uo, 

Pr4f4 íUminid.99^ 

Prata Quintia.wu 

AEDIFICIORVM VRBIS, 

SaxumTárpeiumjS^ 

Sécrarium Nmx.î. 

SdcrariÜ Bona deóCnií?» 

ScuU AnntdUricc»}6* 

ScaU Gemonia.66. 

Scptcw Salr.gi. 

Septizonium 

Scpn'zonÍMW alter a. 

Seiuges inaurati.zS'^ 

Senaculum hUlieru.yo. 

Senact{laquinq;.í90 

SenatufconsMbi poterat feri. 18< 

Secretaria Po.Ro. 40. 

Sepulcru AccaLarentiaJO. sh 

Argist^ 

Archia poetx.no^ 

Africani, tío, 

Brif4«¿fi.98« 

Bé(cchiji6. 

Prxdiolum luLPauli poctx. iir. C. Ccftij.^j. 

Poftmurm quid.9. quid.9 

Putens Proha.%6. 

ColUtinÍM9* 

pKteus aqua salientis.SS» C.Pobilctj.9}é 

Puceal Lifconií,4i4 Dr«j¡.98- 

O. 

Inni¡ Poeta.no^ 

QuerquetuntA^^ Taufíu¡¡,df.^. 

QuirinaJis MorJS,S8. Gallieni Imp. lio» 

Quîndria ffÍHÍá unde^jf^ Hircí).9S. 

R 

Hadruni.tifé 

Regiones Vrbis, lo» 

Julia.9S. 

Regia Ntima,}Oé 

Rnyjoria 66. 

Licinij Tomoris.itf^ 

RÍMMS HercwIdKfUS.70.ii7' ^ Márcflí¡.9g, 

Rom uhiyquando.et á quibus M^írij.iií. cQf 

dita.i. 

Maria Mxorisííonorij.ilx^ 

Roma quadrata.}*}^. Metelícf-uo. 

Roma primi cwlrores-u 

MeteI¡orum.íi% 

Rofíra Vetera. 

M.VÍpq.98- 

Roftra NoMá.jS- 

Neroni>.9K 

Rwwon.104. 

N«mccPomp,ii04 

RwprsTítrpew.il. 

Panfa.9S^ 

S 

PomAtticiAZO. 

Sangus ÜcuSAu 

Salina. 

Saturniu oppiaü.4.iS. 

Saturnii.zo. 

Saxum CarmemxAp 

QjOaciltj.íio^, 

Romuli.4s- 

Remi.66. 

Scylla.9S» 

ScipionumM}M% 


SeptemlpulonumáUíé 

SerMilíor«m.n9. 

Sororii Horatiorum.iiOá 

T.TatH.67. 

Veftalium.)o. 

Sepulcrorum forma uaria^ss* 

Sepulcrorum pwb.locws.85. 

Seprí

CUndUnÌ9U 

Camilli^^n 

Calypfh.ioi. 

Conftamwi.1'7. 

Ck'opatrsMi. 

Dcorum Noxiorifm.ii. 

Iklphhiunt. too. 

EfiiFuiicf.So- 

Equi Pr.ixirrI/s.S9. 

Ewroptf.ioi. 

For.Mii//crri5Ji9. 

F/orif.;8. 

Hcfiorjis.ô. 

Hcrculii.i^.ôjoz, 

Herculis ccrca.i^. 

Hcrculis Tunicati. 44. 

Hcrculis Triumphalis.sf' 

HippOC4Wp/\!00. 

Hermociori.43. 

Hor.coc/iris.43. 

Hialysij.,j^. 

loMii.ir.1^.18. 

loKiS [wpemorÌ5.ii, 

loiiis Tonantis.Zf, 

louisarca.z}^ 

Iani.zs.40.4S, 

lunonis. zS^ô, 

lugurthje aurca.Zf, 

Lcpidi.44. 

L Bmi.i^, 

L.Roicij.44. 

LuJienis.47, 

Liberi pMirii-so.î. 

LupiC cu Ro.O'Re.iy. 

laocoontis.79.1tz, 

Leon is Lapidei. 4^, 

Mufirum.so. 

MincrMif.4o.5o.56.10i, 

M.trris.i8.ci9, 

MtTrMrij.18. 

lletelluz

Biccfci.ni, 

Bonx Detf .¿i. 

Bo»iEi

Titfm CMmorcs.ìos^ 

TrcbiafíKAi4. 

TribmlAmliumjoK 

Tribunal Libonis.41. 

Tropíxftf 

Turres Ctffitolij.ig, 

TurrisMtLnarum.88^ 

Turris Mecanaris. 8?- 

TurrisbluMtlta.S^. 

Wallis M^rtM,97- 

Vallis Quinnaíis.sg. 

Vdlmonconc.uSn 

\a:icanus Mons.iif. 

VcUhrm.si» 

Vijijliucorruptarum pcrna.90. 

Víjhlcs dcfodicnílimos.90. 

Vcrtumnus.s}^ 

Vmiindlis Möns.87. 

VM AppM.is. 16.70.1i8.n9. 

Aurelia. IZO. 

AcmilLf dudt.u^^ 

Ardcarina.iSn 

Afinaria.iSm 

Claudia. ¡14. 

0/5 ú.114. 

ColUtinaM4, 

Campana.¡i8* 

TUminiaM}. 

Fornicata.^S' 

F/giJntnjis.iif, 

UbiíafjaAiy. 

Lim.9;. 

LdfiWJ.iS.iiS» 

Innren: ina.ó-j.ízo. 

Nr)Hij.i0.;0.3r.70. 

rrancfnna.uy, 

rorcufujh.tzo. 

Rra.í.9S. 

StíLra.47. 

SúLria.14.114« 


TrmwplMÜs.iS« 

VtílffM.llS- 

Viccllw.iio. 

Vúnim CHráíorfS.il 

Viuarium.iió. 

Vicus Corncliorm.SS. 

Cyprus.49^' 

lugarius.jí. 

Mamrri.89» 

Fonunx R^ßîcicntis.}7^ 

Patricius.s6^ 

Pacii.}7. 

Scclcraius.49. 

Thu¡cus.)z.':u 

Tbtrarius.s}. 

Vinuriorunt.C}^ 

VtlU 

Villa CccfmmAi4n 

Vrbs Raíicnatiií.uo. 

Vrbs Romli 

• 1* 

Vrhií Ro.mignitudo.9. 

Vßrnium.Ss-

F BARTHOLOMEI MARLIANI EQ^VITIS D. PETRI 

VRBIS ROMAE TOPOGRAPHIA- 

DE ORIGINE VRBIS^ CAR PRIMVM. 

VONÍAM in häc urbis defcriptionc de quibufdam lociSy& adißcijs ante 

urbem conditam excitatis, nonnunquam erit dicendum : opere precium 

fore arbitramury etiam de illis populis, &regihuSy qui rut deinceps hanc 

tenuere regionemy quam paucis feri poterity loqui. Sic.nßet y ut pnmum 

a quibus adeficia pojuafuerinty melius intelliâmus : deinde a quam par^ 

uis initijs Urbs Ejoma origincm traxcrit, ad eamque creuerit magnitudi^ 

nem, ut nihil illi par y aut fecundumy in toto orbe terrarum inueniretur. 

Romana igitur urbis regionem Siculi primi omnium tenuere: antea ua^ 

ro h:ihirata neßerity an deferta, nihil ejì quod affirmare poßimus. Mox Aborigines, duce Oenotro 

lycaonis ßoy ex Arcadia ad inquifuionem agri meliorislj>onte hue profecliy illis cxpulfiSy loca occu 

Qjîbus deinde Felafgiy&aliorumGracorum quidamerrabundiy profugìque exTheßaliay 

admixtiy auxilio eisadbella cum populisßnitimisfiiere. Permanferunt autem in his j'edibus u/que ad 

bcìlunt troianum, prifcam illam Aboriginumappellationem feruantes, Horum autcm regent Saturi^ 

fuiß:' mcmorant : qui cum Creta imperaretyhabens cu louefdio deagris contemionem, hello exi 

pi'lßsy in hah\i ucnit^^ cum cultum uinearuy& falcis ufum lanu docuißet, ab eo in parte imperìj eft 

admifu;. Cctterum lano defungo ad eum folum Imperium peruenit. Annis deinde fexagmta ante res 

troiaras, ferunt Arcades ex urbe PalantioexeunteSyfedmque duce Euandro quaMites, in hunc lo^ 

cìiy ubi nìic RomäcßydelatoSy à Faunòq; Aboriginu regCyi^ benigne fufceptos eße yü'agri portion 

nrmiucctße : illòfquCy colic haud procul aTiberi eUttoyftruxiße caftcllu, Palantimque à metros 

polic^rm in Arcadia appelUße: paucis uero annis interpofitis, aliam claßem graca y ducente Her^ 

cuk, candm tenuify regionem: ex hlsque quofdammißionem abeo precatosîn colle^quituc Saturn 

niiis dicckítvjy pofidßc fedcm.Hos Peloponenfes : O", qui ex Elide profe¿li fueranty PhanetaSyC 

Epios fuißc comperio. Qùbus nulli:m erat amplius desyderium reditus, euerfa eorum patria ab ipfo 

Hrrculf. Hi diquadiu rem fua feparatim adminiftrarut. Cctteru haud ita multo poft u¡¿i¡í, legeSy fa^ 

crj cu Aboriginibus cofrentes, ficuti Arcades,Ü' priusPelafgi ftcerant, ciuitatis eiufdem partici^ 

pf5 fa¿ii funt. Secuda uero atatCy poft Herculis profeclionemy Latino ex fiiia Eauni regnate, Aeneas 

in Italia u:nit:qt(i cum ftatim pralio fiiißet exceptuSy in acicmq; iam exercitu duxißet : ad colloquili 

a Latino fuit uocatus : in quo tantam fui admirationem prabuit, ut in focietatem impert) receptus, 

Lauiniaque ei in matrimonium data, generafcitusfu. Hic deinde AborigineSy Troianofque commu^y 

ni nomine Latinos nominauit.Poft hac utriufque bellum aduerfus Tumum Rutulorum regem, pro^ 

pterfraudatasLauinia nuptias, fuit: inquoTumuSy& Latinusoccubuere. QH^rc Aeneas foceri 

re gnum fufcipienSy quarto imperi) fui annoy in bello aduerfus MezentiumHetrufcorum regemy c 

uita miyrauit.in cuius locum Afcanius eiusfilius fuccedenSy trigefmto anno poft Lauinij corftitutio^ 

nem,AÌhrx codidit. Anno deinde oäauo & trigeftmoy eo mortuOySyluius eius fratery poft morte Ae^ 

nea exLauini^ natuSy Imperium accepity cumque undetriginta imperafjet annoSy Aenea Syluio ß^ 

lio illudreliquit : hic uero poft unum ((^TtrigintUy Latino Syluio lUtinufque poft quinquaginta y AU 

ha:qui undetriginta illud tenuit. Poft eum Athys quatuor & uiginti regnauit annos: deinceps Ca^ 

pysduodetriginta : indeCapetustredecimy tf Tiberinus poftea ofto. Huic fuccedens A grippa qua^ 

draginta regnauit annos: Romulus deinde undetriginta : poft hunc triginta (tr ftptem Auentinus: 

qui Proca imperili ipfum per manus tradidit. Hic uiginti CT treis imperauit annos, Amuli umque, ty 

A 


I LIBER. 

Numitorc ânuit. Amultus ¿uo$0 guádrdg 'mtd annos rcgnuyquoiKwnitorifrdtri (cniori Jchrhd 

turyhni diurr occ«p33, R/yae/usßliS^nc quis uindex regni ex genere NumitorisorireturyVcftcc fdcer 

dote f 'city qucc duos pKcros inartofiupro conceptos enixd eft : quos Amlius exponi iußit. Sea for^ 

tuna origini rnmanx proß)uicnSy eos lupa diendos obtultt : qua cum fr pius ad paruulos,ueluti dd cd^ 

tulos, reuerteretur, remYauftulus paftordnimdduertity fuhtraäosque fera Acca uxori nutriedos dcíf 

dit. Nomina autem pucris alten Remoj alteri Romo fwe Romulo fiare. Adultis inter paftores de 

uirtute quotidiana certamina uires, & pernicitdtemauxere. Igiturcm Latrones à rapina pecorum 

frvquaner fummouerent: Remus ab his captus regi off rtur^ crimin/que ei datur y quafi grcgcs Nu^ 

w/fons infeftare folitus eß'ct. Tunc àrege inultionem Numitori tradttur : qui adu efcernia iuuenis 

permntus inftifj>icionemexpofiti nepotisadducitur: cm cum nunc lineametorumflut fimduu^ 

do^nuncatasexpofitionisanxtum tenerety Faußulus cum Romulo fuperuenit : aquo cognita or/V 

gine puerorum y facía inter ipfos coniuratione y Amulium interßciunt: Numitonque auo regnum 

refiituunt. Seguenti ucro anno re^ni Numitoris quadnngacfimo trigeftmo fecundo (ut tradit Ca^ 

to ) poft \lium captumy XII. Cal. Maias Romam, ubi cxpofui fverant, condiderunt. Er quanquSy 

ut de tempore, ita de conditore^ mira inter fcriptores uarietas exiftit : communis tamen opinio e fly 

RomulumMartis fltum urbis aulìorem fuiße.Vnde Cic. Principio inquit y urbis parens Romulus 

non folum auffîcatOy fed ipfe etiam optimus augur fuiße traditur. Romulum autvm, non Remuy 

nrbi nomen dcdijfe ferunt : quia captatis augurijs Remus prior fex uultures uidit : Romulus mox 

duodecim. Que reSy cum unus temporey alter numero certarct : bellum creauit: in quo extincld Refi 

moy RomwlMS à fe Romam denominauit. 

SihScßguramy&fequenteSy fecundum naturalem profpeSlum attollere uoluißemus: contigiffet 

ut omnibus partibusmontiumy una exceptay occultatiSy adißcia in fuo fitulocari no potuißent. Qi^fi 

propter cilm melius pmremus utilitati omnium effe confulendumy quam inani piäura quofdam oblefi 

¿iare : feúras ipfas planas pofuimus : curauimus tamen Utera montium fecundum illorum altitudine 

ita inumbrdre,utcoudlles db ipfisfdcile diftingudntur. 


f 

è 

•iijyjjH:»!. 

V 

/JRofficni* 

Solis Cf 

LH/ht'. 

•cil-r-? ii^ÎÂir 

'/••Htto lianwuY 

§ 

Pi 

AmCinjîl-t 

rjJ 

Nivfiiri', i-y è 

^^ Hnwlii (¡.i, 

AmAKtx. 

¿ vídnma. AVi Ar/Aftm. 

'x\rMWìtf, It 

T>urieRjomuli Gdp.ll ' 

ijii// at 

tero cornu Capitolij cómun%mtfHr Cdpitolim ipfum:&Pdldtinm motcm inclufiffc. Huic tamcn 

opinióni minima uidctwr djfintiri Strab^^ cùm inquit. Prifci ndnquc Capitoliumycollmquc Q¡iirínd 

le fiç munitre murisi utuefiiinribus aliunde extcriusfacilis foret afcenfus : adeo ut T. Tatius pri^ 

mo aducntans incurfiîorirtht Totìtusfu^ cum rdptdrumuirginum ulcifcercturiniuril Nam fiaptte 

Tatij dduentu colics hi munin fucrunty nonoportuit ab dlio, quam à Romulo, munitos cfjc. Hoc idç 

innuitDiony. cim inquit.^ Romlus, & Tätius urbcmßatim miorem effirerunty duos ci colles alios 

ddijckntes: Ccciiii, fehdrStesque hdbit^fiohemnlteVdb altero in proprìjs bcis utriqu^ 

mdmagehmt Rof^^^^^^^ womrm C(rHum palatio frofinûumiTai; 

riws lícroópifúí/w») ^ 

Urbs Romuli cum ÇrfÛ^miWm' r*áiVibttS trrininos'Mebdt : in amplipcdtione ab ipfo l^pmùld; ^ 

T(nio fkñdy CdpítohnúSivmns próp^^^ ffàm Quirindlis, çxifies, dddi priui ßeratêccßc. 

•Aiiiir mot^ PdUtinusîdratdm rto conftitMßet formdm: qualem fuiftj 

A i,- 


V 

4 LIBER. 

mulo fûgm dcmotjftratum cfi. Icdrco cum ccßansfitojifmioy Cámcnulcm fomm ád redices C^f 

fitoltjjuámj in noud urbe à Romulo coprchcnfam: Uuiusauc in ciufdm urbis ámpliationc poft Ro^ 

mulum jM/á, quouc tempore additumfu commemoranSy nultam de CäpitoHoytanquam de prima urbis 

HrtCy fuciat mentionemj exifcimamus urbem a Cor. defcriptam^ T. Tatio falsò attributam, ROWK^ 

i eße monimentum. nec ohftat quod idem Liuius dicit, Romulum primum Palatinum, in quo erat 

educatusy muniuijfe : in eo.nMerboy primumyuim cj]e banc opiwor, ut munito prius Palatino, urbem 

condiderit. Seruius autem gram, aity alios dicere Romulü feptem colliculosab initio inclufße : alios 

utile hos ipfos, qui nuc junty a Romulo inclufoSy alijs tamen nominibus appellatoSy qua mutata funt 

pnftca : at uerifimile non jir, paßores rebus adhuc anguftis tantum campum in tanta hominum pauciif 

tate effe complexos, cum Plut. uclit mille domos tantum fuiffe: DionjfjiilyMc non plures tribus pe^ 

ditum millibuSy pauciorcs equitibus trecentis ipfis urbis conditoribus äfjuiße. 

De portis urbis Romuli. Cap. III. 

Rbem treisportas habctc Romulus reliquit : aut (utplurimis tradent'éus credamus)quatuor, 

inquit Plin. Sed earum nec nomina, nec locum ponit. Qui uero treis tantu 4 Romulo reli¿lás 

frife fcruntieas Carmetale, Romana,(fPandanaappcllarìit:Carmetalemque a matre Euandriyfitd 

fub Cápitolioy inter fxum tarpeium, if Tiberim: (j ucrfus circu tlaminiliy ut inquit Sex. RM/MS. U 

uius.n.feptimo beipu.loqucns dc uico lugario dare docety Carmuale juh Capitolio fuißc:fed clarius 

Plut.in Ulta CamiÙi : ad Carmctalc, inquity porta Potinus cotedity i

commißm cfí^ Romàni portam, qua fub raJicibus collis Vimindis crdty clauJcrc feßinarcm : quid 

inipjamhoftestrrucbam: poftqumeji claufa, moxfjôntc paté facía cfiicùmque iterum^ ac tcrtio 

idem contigifjet : armati plurimi pro limine^ quia cLudcre nequibanty cuftodcs ftctcrunt : cumque cx 

alia parte acerrimo pralioccrtarecury fubito fama pcrtulit fufos aTatio noftros: quam oh caufam 

Romaniyquitucbantur y tcrriti profugerunt.cùmque Sabini per portam patentem irrupturi cjpnt, 

fertur cx ade lani per hanc portamymagnam uim torrentiumundis fcatentibus erupijpy multàfauc 

perduclhum cateruasyautexufras feruenti aquay autdcuoratas raoida uoraginey dcperiße. Ea replay 

citum ut belli tempore, ueluti ad urbis auxilium profeào Deo, fores referarentur. Pijo etiam in aná 

nalibus memoria prodidity ìanualem diäaab lanoy iff ideo ibi pojìtum lani fignuy ¿7 ius infritutu J 

PompilioyUt eßet jèmper claufa, nifi cm bellum foret. Sed cum buius dei temvla plura fuiße lega^ 

mus : fciendum^quod non unius modo, fed omnium fores tempore pads cUudebanturaperiebantur 

áutemût uifm rJÌ, bello infìante.Qup autem nomine hac porta prius uocaretur^ non fatis confiate 

Df uario urbisamhitUyRegumy confulimqf tempore. 

Cap. II IL 

VR¿f noua corßituta^ dum RomkÍMí, qua ad deorum religionem, hominmque iura fcrtinere 

uidebantury curaret : Romani interim altay atque alia loca appeteham : ut urbs indies amphoric 

hus crefceret munitionibus ; cùm in fêmmagis futura multitudiniSy quam ad id hominum quod tum 

eraty munirent. Nam compnfuo Sabinorm bello, Cr f x duabus una facta ciuitate, etiam hominum 

copia eft auéìa.Dcind:TulÌusrcxeucrfaAlhayduplicatòque ex alius ruinis ciuium numero, Cahu 

urbi addidity EsquiliàfquCy au¿iore Liwio, auxit. Ex quo conijcimuSy auño numero ciuium, Romanos 

êtiam extra muros in montibus, uallibùfqueadiacentibuSyac foroproximioribusdomos ftruxiße. 

' Capto deinde Politorioyomnique multitudine Romam traduStay Ancus urbem ampliauit : nouaqne 

multitudini Auentinum concefsit. Multis ùoftea Latinis in ciuitatem acceptiSy laniculum quoque urbi 

coniunxity ponte Sublicio tunc primum : quiritimquefoßam in planioribus urbis circunduxit. 

Tarquinio autem Prif co, qui urbem muro cingere paraueratydefunRoy eam curam Ser. TuUius fufccf 

pit.iyViminalem y Quirinalcmque quinqué collihus addensyurbis ambitum ampliauit. Scd contra 

Liuium fentirc uidetur Straboy&Diony. quorum alter dixit. Quirinahm cum Capitolio, acPa^ 

latió ante aduentum T. Tatij fuiße mumtum : cltcr uero cundcm QuirincUm, i^Caliumab cofi 

dem RomuloyCTTatiourbiadditum : ubi intelligas oportet,partem iäum Qmrinalii tantumeficmu 

nitamyqucm iunctam Capitolio Traianus deindcyUtform infritueret, complanauit: ct in hunc 

uoluit cm aityEfquiliasaiix'riNämß auxit, ergo pars ipfarii intra urbcm ßerat recepta: nuUa.tt. 

alia apparet ratioyqua dubium, quod ex uaria auciorm opinione oritur, tollere pofimus. S-d ad rem 

redeamus. Muros urbis rudcribus y uilibùfq; ftruSìurisadificatosTarquinius Superbus primus cce^í 

pit faxis magnis formatis ad regdam extruere. Ex eo quippe tempore porta Romulea paulatimyf^ 

nomen, &ufum amifiße uidentur: licet Carmentalis diutius fuum retinuerit. Et cofcruiìio urbis Refi 

2um tempore ulterius non proceßit, non permittentc numine, quanquam omnia circum urb. m erant 

abitata. Nam cm antiqui ueknt urbis menia, qua Collinam non exccdebant portam, ad Miluium 

fontcm ufque produccre, Ari{fj>ices prohibuerc.quia ncc licebat in urbe comitia facere, nec milites le 

gcrc. Hinc Cic. xiìj. ad Atticum. Scd cafu inquit, fermo i Capitone de urbcau^cnda, à ponte Mih 

t

Í LJBER. 

aitictim ojicndunt ucrhd AppÌJni:Ait.n. Sylim idtcms progreffutnîn co cxcrcitu.ante urbis por^ 

tasjtdtuijjc. Quoducro Liuius diiit, Ancum Aucntinum noua multitudini,conccjìfic, non proprci^ 

rea (um iutrd pomerium recepì)]': jìgnifìcat : nam primo decadis quinta extra urbem fiujje offenditi 

fu inquicns.Aediles extra portam Trigemiîam, in Auentinum porticum fdice firaucTît : ij Gellius 

extra pomerium:LUi:iS funt hac uerba.Habebat autem ius profrcndi pomeri], qui Po. Roagro de ho 

fnbus capto auxerat. Propterea quafuum cfì, ac nunc etiam inquaftione efi.quacb caufam ex fep^ 

tem montibusycm cccteri fex intra pomerium fuit, Auentinus foluSyqua pars non loginqua, nec infici 

qucns i fìy extra pomerium fu: neq;idSer.TulliusreXy ncque SylUy qui vrof rendi pomerium titUi^ 

Imquafiuit: neq; pofrea D. iulius, cùm pomeriuprofrrety intra effatos urbis fines incluíerint. Huius 

rei Mifala aliquot caufas uideri fcrip]it.Sed prater cas omneis ipfe unam ^robaty quod in co mon^/ 

te Remus urbis còdcnda gratia aujpicaucrity auefj; irritas habuerityjìtperatufquc à Romulo in aufpi^ 

cio fit.iccirco inquity omncs, qui pomerium protulerunty montem ijtum cxclujèrunt : quafiauibus ob^ 

fcanis ominofum. Sed de Auentino monte pratermittendum non putaui:quod non pridem ego in iU^ 

dis grammatici uetcris comentario ofJ^ndi:in quo fcriptum eraty Auentinum antea, ficuti diximas, 

extra pomerium exiluJum.Pofì auâore D.Claudio receptumyO'intra pomeri] finesobfruatli.Diony. 

tamen commémorât y Ancum collem hunc modice editum, & in orbem jìadia. XVÍ1Í. ferme compiei 

¿ìentem, muro cinxiffe:cui Gellium non aduerfari,ex uerbis Strabonis fatis confiât, qui ait: ne cob 

les adeo muniti, cffent incumbentia fupeme tanquam caftella, eum claufifje:ea puto caufa, quo mub 

titudoy quam in ipfm capto Politorio traduxeraty ab hofiili incurfu)ne efjet tuta : non ut obferuarei 

tur intra pomeri] fneSy aut urbis terminos.Ideo non dixit, urbi addidity fed muro cinxit. Cum enim 

effei malis aufpici]S ominofuSy non totus habitabatury fed ufquc ad M. Valeri], CT Sp. Virginei coni 

fulatum erat publicus, ac jyluarum plenus, ut idem Viony* prodidit. Menia autem urbis Rxgum temi 

pore minorcm, quam nunc, orbem effe complexayoftendit idem Straboy his uerbis. Qucm quidem loi 

corum defc¿ium Seruius redarguit : nam fuppleuit ipfe, adicóìo Esquilino colie, & Viminali. Ea uero 

loca aduemstdfus hoftibus facile poterat capi. Quocirca profundioreexterius ducia foffay üâccepi 

to folo fiad, fex aggerem porrexerunt fuper fofja fuperciìio interiorcy murùmque cumturribusè 

Collina porta ufquc ad Esquilinam impofuerunt. Aggerem autemy de quo Strabo meminit, Tarquinij 

fui/fcy infra ofiendemus. Fofiam uero cam aicity quam Liuius quiritiumafpellat.Si igitur in eo aggere 

muri cum turribus excitati erantynon dubium ejtyambitum urbis angujtiorem tuncy quam pofieriorìi 

bus temporibus fuiffe: Id que clarius oñendunt uerba illa : è Collina porta ufquc ad FfquiUnam. Quod 

portarum interwtiumfi nunc fueris dimenfus, non feXy fed potius quindecim fiadiorm cfpyinuenieSé 

Pofito igitur altero pede circini in foro Romno, quod in urbis maioris figura cfty fi alterum ad di 

¿lum aggerem extenfum circunduxeris,urbis ueteris ambitum ferme defcribes ; nifi quod ea non omf 

nino orbicularis erat, fed ut fequens figura tihidemonftrat. 



De Mdrio mhiiu uihis fuh Im^cmorUus. 

Op. V. 

POfi Rfg«w tmferìm uths, ut numero duium, ita dmhitu uMe ereuit : tmen ufque ti SytU 

temporé eius incrementi auéioreminueni ncmincm : »f^nf ah tf/ijwo unoj eoJèmfte tempore 


8 PRIMVS. 

p:T totius urbis ciraàtm mcniä JiUtäti opinämr : ucrum cd tdfttum pdrtc, quct pro tempore dJJi 

magis opporcurtdy dt(¡; ticccßarid uidebdtur : quod cx Strdbonc cortijccrc pojfc uidcmur. Pojtqucm 

cnim dcmonftrduit Ancum regem CCCLIWM, Auentinùmque urbi dddidißc, ¡ubiligit. Colles enim adeo 

mumtoscxtrdmuros Ulis pcrfnittcrcy qui incmbentid j úpeme cdfielld cuperent ^ ncquaquam rcclc 

pkibebat: totum ctiam cxplere circuitum ufque ad Quirinalem minime ualuit. Quantum autcm 

ex uanjs rationibus colligere licuit, ante Claudij Imp. tempord à Cdpcnd portd, ufque ad CoUinam, 

menia Juntampliata : dcincepsab ipfo Cldudio,recepto intrd pomerium AuentinOytranßatdque portd 

Trigemind co, ubi nunc efty ujque dd Tiberim.lt ficfequitur, quod dit P/in. Menid urbis fuo tempore 

M. P. XIII. CC.fuißc comAexd. QMmenfura licet hacnoftra fit plus minusßddijs Xmaioryta/ 

menoptimc coucniety fi perjf^cxeriSy quòd Amphitheatrum Statili) Tauri mtra menid erat inclufm. 

Kammuri(utexucfìigi]sapparet)cxterius producebantur ydmpliorcfquc, quam nunc, fnes habe^ 

bant. Quod autcm quidam cxiftimentVopifcumy quia fcribit Aurelianum muros urbis fic cmpliafc, 

utquinquaginta propc millia eorum ambitus tenerci, aPlin.dißcntirc : mirum quod non animdd^ 

ixrtcrtnt: Vef^jfianumyü' Aurelianum noncodcm regnauißc tempore, cum CXC anniinterfrerint. 

Eo magis ridiculum uidetur : quod dum hoc ¿ibium tollere conantur: Vopifci uerhd perucrtunt : tí 

locoy murorum urbis, dmbitum Roma, fubfiituunt : dtque cx iure con fuit orum definitione diunt, Plin* 

per urbem intclligerc partem tantum menibus claufam: Vopifcum ueroiper RomamyCtiam continent 

tia adificia. Sed Mnc ucrborum inucrfu)ncm ut conccdamus : quid deinde cfiyampliarc Romam, fc^ 

cundum ifìos : Ncmpe huncy atquc illum locum ccdificijs occuparc.Vcrum ed non principiSy fed priUdí> 

torum curd eft. Quarc arbitramur Aurelianum propagale menidyhinc uid flaminid ad portdm nunc 

Primdm appcllatam,diftdrttem db urbe, fecundummenfurdmdntiquam.M. P.Vlll.lllinc per urbis 

direfïum, tí extra portam, Latindm Tium:ntana oppojìtamad totidem milita paßus: QMUtraquc 

milliaria, fi fimul acceperis,diametrum perfides pas.adXVImillid : cuius diametri ambitus erit, ut 

ait Vopifcus, M.P. quinquagintd. Ncque tdntd urbis amplitudo tibi fu dcmirdtioni : fiquidem Suct. 

memoria prodidity Neroncmd:fiincjfe Hoftiatcnusmcnia promoucrcy atque inde foßa mare uetcri 

urbi inducere. Eutropius etiam fcribit Aurclianu ipfum muris Udlidioribus,dc Idxioribus urbe fepfiße: 

licctyquantum ipfos muros promoueritynon exprimât.Verum quia menta d Barbaris fape alicubi funt 

apertdytídemoíitdy poftcriores inter inftdurandum orbem minorem complexos cße: tí quo minori 

impenfaedinftdurdretydd fiindamenta dntiqud rcduxiße, cdq; mdioriex parte futer eifdem extdrc, 

opinamur. Qâm opinioncm attigit Strab. hue in modum locutus. Addumus O illud : quòd qui etiam 

deinde adificia quadam ex parte dddiderunty non fane potiora fua in potcftate habuereiuerum iaSiis 

dntcd fiinddmentis fcruiermt. Inftdurata dutem a nonnullis urbis menid ncmini dubim cfi.Magnam 

uero partem ArcadiumytíHonorim reftituiße oftendit titulus in tihtfrtino UpiJefufcr ôrttnt núc 

Kifa incifus, qui eß talis, 

S^ P. Q^ R. 

mrr. CAESS-DD.NN. INVICTISSIMISPRINCIPIBVSARCADIO ET HONORIOS 

VICTORIBVS AC TRIVMFATORIBVS SEMPER AVGG. 

OB INSTAVRATOS VRBI AETERNAE MVROS JPCÄTAS AC TVRRES EGESTIS = 

INMENSIS RVDERIBVS EX SVGGESTIONE. V. C. ET INLVSTRIS 

MILITIS ET MAGISTRI VTRIVSCB. MILITIAE STILICHONIS AD PERPETVITA = 

TEM NOMINIS EORVM SIMVLACRA CONSTITVIT 

CVRANTE FL. MACROBIO LONGINIANO. V. C. PRAEF. VRBB D.N. M. CL - = 

EORVM / , . . 

Animaducrtendumeß autem, (juUuetßusillorum titulorvm, quos frofternimiSlonghuiin 

ordina, quemaJmoJum in marmorihus fculfti fiterant, fagina Utitudo non cafiehat, in fine 

duasuìrguUsoffofuims(utinhoctitulo)^ indicant ftquentemuerfum antecedentis reliqu 

'A 


cße. Item quòd fi in eifdc titulis aliquid offèndcris aliter fcriptUy quam nuc in comuni fu ufuyhc illud, 

tanquam crrorem, emendare cures : quiaût in hoc uolumme feri ptum, ita in faxisinajum^ inuehitur. 

Cuicrum Claudium pomcrium propagale tcßatur Cor. Tac. C«I«Í uerba fubieci. Pcmerium auxit 

Claudius more prifco quo 1)5, qui protulerc imptriu, if términos propagare datur. JEt quos tutte Clau/ 

dius términos pojueru facde cognitu, if in publicis aciis perfcriptum. Qi^dpomeriu propagatiti 

conftat cum cx tabula anca inLateranenfibajilica fita^cuius rei caput hoceji. 

VTÍQVE EI FINES POMERII PROFERRE PROMOVERE CVM EX REPVBLICA 

CENSEBIT ESSE LICEAT. ITA VTI LICViT Ti-CLAVDIO CAESARI.AVG. 

GERMANICO. 

tum cx lapide tiburtino effoßo apud cloacam nunc aedis D. L«ci>, cuius titulus efì hutußhodi. 

Tí. CLAVDIVS Quos uero términos pofucrit, nufquam inueni. Pomerij aUti 

DRVSI. F. CAISAR ethymologia traditur à Liuio fic. PomcrïUyUerbi uim fola in^ 

AVG. GERMANICVS tuentcs, poft meniu interpretatur eße. íft aut magis circa 

MAX. TRIB. POT» tnuru locus que in codendis urbibus quonda Hetrufci, qua mu 

Villi. IMP. XVI. COS. TIR. TU diiäuri crant, certis circa terminis inaugurato còfccra^ 

CENSOR. P. P hantiut neq; intcriore parte adißcia mcnibus conùnuarltur, 

AVCTÍS. POPVLI. ROMANI if extrinfccus puri altóuid ab humano cultu paterct foli.Hoc 

FINIBVS. POMERIVM Jpatium^quod ncque habitari, ncque arari fas erat : nomagli 

AMPLIAÌIT TERMINA JITQ^. quod poftmuru cjjet, quam quòdmuruspoft id, pomeriu RO^ 

maniappellarunt.Et in urbis incremento femper quanta mcnia proccßuraercnt, tanta termini hico^ 

fccrati profcrcbantur. HCFTCWMS Liuius,cuiVopiJ. uideturaJucrfari. Ait.n.Aurelianu adhibito.S.C. 

muros urbis dilatauiße, ncque tunc quicquam addidiße pomerio, fed poftca : cum rm liceret nifi ei, 

! fui agri barbarici aliqua parte rcmp.locupletauißet, pomcrium propagare. Vcrum dicimushuium 

oqui fecundum longitudinem.Nam, quoad murorum amtliaton m circunferetiam, ncccßario auSìis 

m:nibus pomcrium profertur. Vopif ucro etiajecundìi latitudine. Qwt more prifco non augeba^ 

tur nifi ab eo, qui impcrium propagaßct.Sed términos f omen], non nifi Augurum iußu poni, murari, 

aut rcjtitui potuiße, innuit hic titulus. 

COLLEGIVM 

AVGVRVM AVCTORE Pomerio aut, ut tcftatur Var. aufjîcia urbana fniebatur. Hinc 

IMP. CAESARE. DIVI Sex.Pompcius dicit, Pofimurum eße pont if cale pcmrrium, ubi 

TRAIANI. PARTHICI.F. pontipces außtcabanturdiäumquafiPomurum ideftpróxima 

IÎVI. NERVAE. NEPOTE muro. At de huius, if urbis ambitu tam uaria cft opinio, ut nc^ 

TRAIANO. HADRIANO mopoßit fingulis quibufque tcporibus proprios fines cogno^ 

AVG. PONT. MAX. TR®. fcere.Hinc Dion'i.ait. Si quis uclit Roma magnitudine exquis 

POT. "V! COS .HL PROCOS, rere nullum habcbitfignum certa quo cognofcatur quoufq; ft 

TERMINOS POMERII hac urbs progreßa, aut undr effe noncmplius urbs incipiat. 

RESTITVENDOS. CVRAVIT Defcendit, inquit Ariftides, hac ufque ad mare, ubi commune 

emporium, communifque omnium, qua terra proueniunt, dijfenfatio. Quacunq; in parte eius urbis 

conftiterit quis, nihil prohibet quo minus fit pariter if in mcdioilt mox. QwiJî/iíí ntic Italia rcfiat 

compietum iri uniuerja mihi uidetur, unaq; futura urbs perpetua in Ionium mare protenfa. 

De portis generatim. ' Cap. VI. 

Vcmadmodum ambitus urbis uarios términos cft confecutus, eodem modo if porta. Q^tfara 

xJ^nonnulU in pomcriiâmplifcatione in media urbe remanentes^ ufum,if nomen ami fere 

Ku^tamen tranjlata priftinum retinuerut.Multact interpofua nouaadepta funt. Plin.auteata^ 

te fua XXI III cas fuiße prodidit.Iius uerba funt hac. Menia eius collegere ambita imperatorilus 

Cenforibùfque Vefâjianis, anno condita D CCC XXVin, Pa5. XHI. M.CC. Complexa montes 


IO LIBER. 

feptm. Ip/i diuidituT in regiones XIIIL Compitá Lärm CCLXV. eiufdem ßâtij men fura cúrrente 

u milliano in capite Romani forifiatuto ad fingulas portas. Q^ fi(nt hodie numero XXIIII. ita ut 

Xíl porta femeí nmerentur, pratereanturqueexueteribus Vil. qua eße defierunt. Ejßcit paßuü 

per direäü XXX. M.D CCLXV.AJ extrema uero tcilorum cu caftris Pratortjs ab eodem milliario 

per uicos omnium uiarü menfura colligit paulo amplius LXX.M.P.Quodß quis altitudinem te¿ioi 

rií äddat, dignam profilo aftimatione concipiat, fateaturque nullius urbis magnitudinem in toto 

urbe potuiße ei comparan. Hac Flin. Cuius uerba, quoniam dißcilia funt, fingulatim explicabimus. 

Quod ambitus urbis M.P.Xlll.CC.comple¿leretur, declaratumeft.Quòd eiujdem motes fint feptCy 

ojtendit Var.qui Romam fe ptimontiü eße dicitjü' Virg.hoc carmine^ 

Scptcmque unaféi muro circundedit arces. 

Injìnitaque alia huius rei funt exempla. In regiones autem XIIII fiiße diuifam indicat infcriptio fei 

quens, qua adhuc in Capitolio extat. 

IMP.CAESARI. DIVI 

TRAIANI. PARTICI. FIL. 

DIVI NERVAE.NEPOTI 

TRAIANO HADRIANO 

AVG. PONTIF. MAXIMO 

TRIBOLO.POTEST. X X 

IMP. II. COS. III. P.P 

MAGISTRI VICORVM VRBIS 

REGIONVM, XllII 

Compita diSìa uolunt, ubi uia competunt. Lanm adi 

ditiquia in compitis anniuerfaria ¡acra ßebant : hinc 

Ouidius inquit. 

Compita grata lari copita grata cani. Ipfis attributus 

erat dies Compitaliorumappellatus: qui quotannis coni 

cipiebaturauäore Var. Menfura cúrrente. Hic Plin. 

milliariu aurei intelligit,de quo fuo loco dicemus. Vt 

aute intelligamus,quodait eße hodie XXIIII portas,nei 

ceße eft omnia nomina portarum, apud uarios au£iores 

reperta, recenfere. QM funt hac, 

Carmentalis,qua cfceleratá Cctlimontaná Ratumena 

Romana Cabiufa Saginalis 

Pandana Ferentina Labicana 

lanualis Capena RaudufcuU 

Flum:ntana Trigemina Lauemalis 

ColUtina ^ Uaualis Salutaris 

Collina, qua CT Qjîrinalis, agonensìsq^ Aurelia Piacularis 

Viminalis, qua Ü Figulnenfis Fontinalis Catularia 

QuerquetuUna Triumphalis Munutia 

Esquilina RomanuU Mugiona 

Neuia Mutionis Stercoraria 

Ex di¿ia autem portarli fumma ß feotem, qua Plin. temporibus eße defierat ( Quarum quatuor funt 

urbis Romulea, ardua Palatij ) injupèr

Romiiula.Etalibificinquit.Inträmurosuidcoponasdi^^^ inPaUtioMutionis, a mgitu, quad CM 

focus in Bucinatum anriqum oppiJum cxigchant.Alteram Románulm, quae diñá eß a Rma, qua 

habet gradus in Naualia ad Volupia Sacellu. Labiana autem porta merninit Plin. Ferentina P/wf. 

Catcraruuero Sex. Pom. Etimologia autem quatuor portarum urbis Romuli pofita cft. Quindecim 

ueroy qua nunc extare dicuntur, cum Triumphali extra pomeriufita, mox ordine fatis perjîcuo tra^ 

deturAllarum autem, quoru locus ignoraturêtymologiam hic ponereyfuperuacancumeßi^ urbitramur. 

Animaduertendutamencpud pradiäum auiiorefanqualis pro Saginalisiü" And pro Sar.gi legi: 

¡dque ex alio loco conijcimus,lèi ficinquit. Propter uiaßt facrißciumyquodeßpropdfcenai gratia 

hereuliyaut Sango, qui.s.idceß deus.Alij proßüuriuia Hercuìi,aut laño facrißcabant. Eft ü lanus, 

jecundum aliquos, Sabina lingua Sangus: de ^«o Plin.aiCyLanam cum colo, O fufo Tancquilis, qua 

cadcm Caia Cacilia uocata eft, in templo Sangi duraße prodente fc at iìore M. Var. Sed ad rcliqua 

PlinMcrba reuertamur. Efficit, inquit, paßuu per dircciu XXX.M. D CCLXV. intellige urbis, Jufi 

hurbiique diametrumiQumfiulteriusadomniütcíiorumextrcma produxcris, caftraque Pratoria 

cris amplexatus, ciuf dem diametri longitudo crit,M. P. LXX. Vteruis autem horum diamctroru nufi 

merus ternarium multiplicct, fuum quijquc ambitum cfßciet. 

Dcßtu urbis. Cap. VIL 

y ^ Voniamualles,locaqucdcpreßa,propteramplißimosfomicc5 fuperadißcatos, Itamontihus 

\ßâquata funtiutnonnuUorümontiu difcrimen uix agnofd poßit, pauca quadam crunt perfi 

^ ^ currenda, quo ipforum diuifu) facile percipiatur. Viminahs igitur(ut ab eo cuius ßnes indi^ 

fcretimaximc funt initiumfaciamus)uicoPatricioydeincepsuia, qua fecus HiocUtiani themiasad 

ponam QuerquetuLnam tendit, ab Esquilifs diuiditur : a Quirinali uero plana Suburra, ij ualle Q¿i 

rinali,ac uta qua ab cadcm ualle ad porta Viminalem rcfìaprogreditur-Quirinalis uero a latere lafi 

uo pila Tiburrina, ü' fequenti ualle si colle Hortulonm feparatur.Aliqui temen uolunt( quoru opiV 

nio ejr prcbcbilior)uiam ad portam Collatincm ducentcm, eße utriufq; collis terminu.Esquiliasaurc 

Ubuana a Cerilo: Ccclium uero éiCaliólo uallis, quam perßuuitRiuus, quint'ncApptj dicitur: 

ambos denique ab Auentino,uia Appia difterminat. Möns laniculus ncn ea tantum parte, qua nunc 

mcnihus inclufa e, continetur : nam ad adm. S. ß>iritus, atque ad uallm, qua laterum Tornaces ho^ 

di: flint, ujquepertinet. Ab capcfmodumualle montes Vaticani ad pontcmMiluim ufque protend 

duntur.interquoSy CTiherim laccns campus montium nomine Vaticanus appelUtur.Reliquorumonfi 

tium dif crimina fequcntißgura notiora Iunt, quam expofuionc egeant. Sims autcm eorundem mo^ 

tium, ü'conuallium,totiuJuc ambitus urbis longitudimmyac latiiudincm fcirc defyderatyCX cadcm 

fgura deprchcndet : dummodo non ignorct.ft. ftadium. p. paffum in ca fignificarc : Cmenfurlqua 

cidem fubiecìa cft, oñofiadiorum fâtium reßrre : fwgulaqucftadia pas, CXXV. pas. pedes. V. pes 

digitos. XVLfiucuncias. XU. continerc.Ita^ iuxta hancrationemdeprchcndet, totumambitu, qui 

nuncmcnibus feptus cft, pas. XH. M. & quingentos ferme ampleSli. 

Scd licet fuum urbis dimcnßfucrimus menjura pedis antiqui, quam in mamiore incifam aliquot in lofi 

eis inuenimusy tamen quia deinde in ade XII Apcftolorum uidimus in fuprema parte columna infi 

fculptum.sôJ'^y .6. hoc eft pedum nouem,cuius columna longitudo in noucm partesdiuifa cum efflctatmenfuram 

parum ampliorem canoftra, quam diximus, ueremur ne huius uarietatis cauja fuerity 

quod temporis uetuftate marmora de trita fmt, ucl nc in diuejfis artibus,ucl temporihus^mcnfiira uaria^^ 

rit: igiturutriuf^ cxemplum hic pofuimus, 

B tj 


Qjiulocoiiim •nffu'J'íí'O'níffff'iiftBíc«ff'e,


V 

D: Port« nunc extmihus-.ác primo Je ìlumenuM, 

Ctff. Vili. 

Ano urbis aUiik 

dc f Ortis mie 

oficnfo, arûe mi^Mrm 

cxcmibus, dc]ue earm 

fomnm nominihus gtncntim connumentis, 

etymologiä locus pofiuUt ut loû^mur.Porti Tlmtn^ 

tana, Jic appellata, ut Sex. Pom. f Ucci, ûòd Tiberis ea fiuxific affimarcnt : non co loco erat, 

fío ime cjt porta, ûa Populi dicitur: aiioûin Campus Uartius intra pomerium fitißet inclufus: 

tjHod mmomediocntcrcruditus ajfcrcreaudebit.irat igitur ad Tihcris ripam, cregmcmuroii quos 

Ancus rcx in Lniculo extruxerat. Quod innuic titului die, de ampliatione oomerij i Claudio, jupe^ 

riui addu¿ius, iS liuius his uerbis. Tioeris infcftiore, ^àm priore, impetu ilUtus urbi, duòs pontes, 

icdijkiamulta,maximc circa portam l£lmcntanam,eucrtit. Ad hanc portam lucum Pct 'dinU fùife, 

Liuius jìc tcjìatur.lta pradiéia die in Petdmm lucum extra portam ilHmentanam,unde conjêf 

äiis in Capitoliumnoneft, concilium populi indicium. 

Poft Tlumcntanm proximo loco ejì Collatina, cui d Collatia oppido, in quod aliarum ciuitatu opet 

fiere collatcc nomcn indicum eße, jcribit Sex. Pom. de ca LM/MÌ . Collatia, (j quidquid circa ilUt/t 

egri erat, Sabinisademptum. Seruat quoque atas noßra morem appellandi in Coäatia quidquid crei 

gme cius porta habet ager Ramanus. Qui uero wra antiquam urhem Flumentanam, ü" hanc po^ 

juum efe mm, menu, in quibus nunc cjt, ¿ Belifario condita fuife putant.Nos uero in ea fentcntia 

non fuMus : fed cb co fuife infiaura:a, quamulto tempore antea pojua erant : menibù/que i Collis 

¡¡a porta emfliatis,CclU[incmeifdem additam,uel certe ex antiquo pomerio cum Tlumentana có, uhi 

r.unc efì, tranfatm, Pincianàmque, ficuti nunc, ccepißcappclUri, aproximo Pinctjfenatorispala^ 

lio. Alher cairn qttomodo Procopius,qui tempore ciujdem belijànj bello Gotthico interfùit, Pincia^ 

Viimnominauißet,nipriusm:nia fuijientauóta : portàqucab eodem palatio propc extante nomcn 

ohtiiiuißet ; aut quo modo Sex. Pow. qui ante Belifarium uixit, ctymologiam tradere potuißet cius 

porta, qua fecunam iflorum opinionem, nondum erat. 

Qtàrinalis tenia à Flumcntana co nomine dicia efi, quid ca in collem Quirinalem iretur, ftue quid 

froximeeßet Quirinifacelíum,utrefertSex. Pom. Eadcm Agonalis cft di¿ia,eodemaurore:jicM. 

inquit. Agonia, Jacrifiàa, qua febant in monte-.hinc Roma mons Quirinalis Agonis, & Colliné 

porta Agoncnfis.Quam eo nomine appcUatam eße dicit, quòd ¡nudato circo Ilaminio agonales lu^ 

di quiincocclebrabantur, extra ipjam portarcntur: ludòs(^ ipfosidco agonales eße óiSios, quia 

locus in quo initio fañi funt, fuerit fmc ángulo. Conftat igitur, hanc portam apud prifcot, hac duo 

nomina obtinuiße. Ex quirinali autcm in Collinam à colliumuarictatc nomen mutauiße uult Varrò, 

lûnc porta Salaria dicitur,à uia : fic diäa, quòd ca Sabini fai deßrebant. Sed quòd hac prifcis tempos 

ribus uia Salaria diccrctur, ex co conßat : quòd nulla alia eß retíior cuntibus in Sabinos : nm uia Uuf 

mentina in cam incidit.Huius etiam rei teflis eß titulus incifus in altero latere pontis Narfetis, in eaif 

dem uia,qui cum pontcm uia Salaria eße teßatur. Et Cor, Tac. ingreßm militm Vitclij imp. in ur^ 

hem defcribens aperte oßendit, Collinam portam eße initiìi uia Sálariajfic.n.ait. Tertiü agmcn ter 

Salariam Collina porta appropinquabat. Per hanc porta memorant Gallos Senones urbem mgreßos, 

eàmque popúlalos eße, 

Viminahs Quirinali fuccedit, eiufdem nominis cum mote, in quo extat : ah eòq; denominátá eß.RegU 

autem tempore in aggere Tarquinij fuiße ait Strabo, his uerbis. In aggere aute medio tcrtia efì por^ 

ta ciufdcmnominis cum colle Viminali.Tertiam autem dicit, quia mmentana, Cf Collina ipfm 

in ordine pracederet: Collatina enim tunc non erat : qua poßea in wiis amplifcationc 

fua. Viminali porta nunc. S. Agnetis nomcn efi. 

fìiit interpol 

Quintam, aia nunc claujacß,ricct noßra atatis pleri^ omnes biteraggcrem uocarint,tameH cius 

nominis nul lam probahilem rationtm oftediße uidentur. Ncc enim ah

ßm: cápofuoy hoc nomen ohtinuißc crcdcndumcft.Nam in angufìioriamhitu urbis in medio cius 

aggens fua erat Viminalis, ut modo diciumefl. Quarc hanc iliam cjie portam credidcrim, qua Plin. 

Qjicrquctulanam appellat : cuius uerba hac jiint. Uicus fagcus fuit, portaque Qucrquctulana : in 

colic in quemuimina pctcbantur. Si igitur in Viminali eolie erat uiminum fylua, a qua collis efiê^ 

nominatus : tí cius latitudo, reliéìoambituViuart] paulo plus Jradijstribus pcrp'citur( Ni muri prius 

cxtcndebantur ferereäa a porta nunc.S.Agnetis ad hanc ipfam claufam, ut fundamenta oficdunt) 

abfurdum cft diccrc tam breui ßfatio portam, qua intcraggcrem uocarctur, locuobtinuifc inter Vií^ 

minaLem,tí Querquetulanam : quarum alteram Strabo : alteram uero Plin. in codcm Viminali ßdße 

affirmat. Alliqui autuolunt, Qucrquetulanam in monte Ccclìo ftetißc : auoniam Cor. Tac. fcribit, 

montemijhm QuerquetuUnum priusuocitatum: Et Sex.Pom.ait,Nymphds Querquetulanas appeh 

latas prafidentes Qi^rqueto, quod gcnus fylua erat intra portam, qua ab co dicia fu Q¿^rquetuU^ 

na.Vtcunque hochabeat, illud afßrmare poßm : apud fcriptori aliquem antiquum no inucniri por^ 

tam, qua Interaggercmnominarctur. 

Siibit porta nunc. S.Uurcnttj,prifco nomine Efquilina diéìa.Hancnonnulti Tiburtina, nonEfqui^f 

lina ce cotcndut'.aiùntq; Strabonem faiberc, in capo Exquilinio duas fuiße portas : TiburtinS, tí 

Efquilina: Efquilinamq^ inter Neuia porta,tí nunc.S.laurcntì] pofuam, tunc fuiße cìaufam.Scd ego 

ncque Strabonem, ncque quenquam prifcorum inuenio, portam Tiburtinam nominauiße : Ncque ue^ 

rifimile ft,Strabonc Efquilinam portam claufam afjirmaßc, cuCic. qui cadem átate fuit, Cctlimor.^ 

tanam, Efquilinàmque inuiccm propc fuas,apertafquc fiiißc oftcdat. Ciceronis uerba hac funt.Cùm 

ego Coclimontana porta introij¡pe dixißcm, rcß>onfione me inimica Efquilina introijßc homo prom^^ 

ptißimus laceßiuit.Qupdautcm Liuius non fcmelait, cafìra inter EJquilinamy Collinamquc pofita, 

non efl quod intcHigas Ciceroni aducrfari : interque cas portas, Qü^rquctuUnam, VimmaUmque 

non pmas fuiße. 

Tranfcamusad Neuiam, hodie portam Maiorem appellatam : cui Newij cuiufdam fylua, qua in Ulis 

fuerat lociSy fecit nomen : ut tejìatur Var. tí Sex. Pom. Hanc nonnulli arbitrantur candm eßc cum 

Labicana.Ncuia autcm fu, qua Maior nunc dicitur, mox confyderabimus. Hanc fquitur porta, nuc 

.S.loannis nuncupata, olim uero Calimontana : à monte in ci ius margine cft fita, (âm L. Cornea 

Ho, tíy Q^MinutioCoß. tañamdecalo narrat Liuius. Afinariam îqui appcllauerc: fed nufquam 

fcriptu inuenirc e apud idoneos fcriptores,quod ulU porta hoc nomine uocei. Via aut Afinaria men^/ 

tionem facit Sex. Pom. Quam inter Ardeatinam, Latinamq; fuiße, fie oftendit.Cato in ca, qua fcri^ 

bit cùm edißertauit EuluijNobilioris cenfuram, fignificat aquam co nomine, quacft jupra uiamAr^ 

deatinam inter lapidem fecundum, tí tertium : qua irrigantur horti infra uiam Ardcctwcm, tíAfi^ 

nariam.ufq; ad Latinam. Cum igitur Ardcatina eßet inter uiam Ofticnfem,^!; Appir.tí poft Appia 

fequeretur Latina, oportuit inter has Afinariam pofuam cße. Ex quo patct portam nunc.S. loannis, 

uiàmquc ab ea inchoantcm, nullo modo cße Afuiariam. Scd porta eße Ccelimontanam illud eticm cft 

argumento: Quòd mons ipfe nullam aliam, prater hanc, habet poñam. Verum huius, quarun^ 

dam pradiñarum ordo ex uerbis Liutjfacillime apparebit : ideòq; ea hic appofuimus. Porfenna im^ 

Íuit, primo conatu repulfus, confilt¡s ah oopugnanda urbe ad obfidendam ueijìs, prafidio in hniculo 

)C4to, ipft in plano, rivifquc Tiberis caftra pofuit : nauibus undique accitis, tí ad cuftodiam, ne 

quid frumenti Romam fubuchi fmerent, tí ut pradatum milites trans ßumen per occafiones al>¡Sr 

atque altjslocis traijcercnt. Breulque adeo infrftum ofnnem agrum Romanum reddidit, ut non cct^ 

tera folum ex agris, fed pecus quoque omnc, in urbem compelleretur,, nec quifqucm extra portas 

propellere änderet. Hoc tanta liccntia Hctruicis, non metu magis, quam confilio, conccßum. Nan^ 

que Valerius Cos. intentus in occafu)nemmuítos ftmul, tí ^ffùfos imptouiíosadoricdi : in paws nv 

tus negligcns ultor, grauem fe ad maiora uindicem feruabat. Itajuc, ut eíicercr pradútorcs, cdicit 

Juis pofterodiefrc^tntes porta Efquilinä, qua auerfißima Ahoñe erat, cxpellerent pecus: fcituros 


id hoßc status : quodinobfidioncy & fame fcruitia inßda transfugercrtL Er feiere per fuga indi t io, 

multòque plures, ut inß>emuniuerfa pradayflumentraijdunt. P.Valerius indeT. Herminium cum 

modicis cof 1)5 dá.K. lapidem,Cabina uia, occultum confidere iubet.Sp. targum cum expedita iHuen^ 

tute ad portam Collina Jìarc : donec hoftis prattreat : inde fe obijcere, ne Ju adflumen rediius. Cos. 

alter T. Lucretius porta Ncuia cum aliquot manipulis militum egrcßus. Ipfe Calimontana deleitas 

cohortes educit : hlque primi apparuere hofti. HaSìenus Liuius. Quibus uerbis confiare puto, Ney 

uiam inter Efquilinam,

da

CrfwpMW. Infuper liuius primo iS tertio ah urhc condita, dc Capena : quinto uero de hel mac. de 

Vontmali ita loquitur, ut diuerfas efc intelligam. 

latas eße, nonulli opmatur : Quonia lofephus Veßaßam, ÜJ Tiri tnumphü defcrihens, ait ipfos non 

in Palatio maiori,ßd in Ifuiis tcplonocle quieuiße,trafiuißcq;ad Octauianas amhulationes: uotisq; 

rite celehratis rea fife ad porta,qua ab eo, quòd penila fem^r triumpho^ popa ducerei, nomen ad 

ceperit. Quibus uerbis cojìat, Capena no ec tadem, qua Triumphalis. Naw ambulationes Aug. frei 

re ad Maujoleum. fit igitur uerifimile hinc per portam^ iS pontem triumphalem eò prof cium eße, 

ubi nunc eß hofhitale. S. Spiritus. Suet, comemorat quofdam Senatores cenfuißc Augufii funus por/ 

ta Triumphali duccndum. 

De Mcnibus urbis. Cap. IX. 

Enia urbis nunc extantia no ce antiqua, ficuti nulli eft dubium, ita multis argumentis api 

M aret. Lcgimus.n.partim Belifariü,partim uero nonullos Potißces ea inftaurauißc : undc uaru 

Í tinuiße uidentur: ficut & porta uariam latitudincm. Praterca menia hac latcritia, ilia uei 

ro cx faxo frerant quadrato, ut Liu ius fignificat, Caßiodorus. Qui fcribit Theodoricm regem 

Oftrogottho^ Roma tunc tenente. S. P. C^R» cucienti menia partim à Vifogotthis aperta, pan 

tim uetuftate collapfa inftaurarc, 

cefiße. 

pctentiq; in ipfa inftauratione faxa amphitlxatri humi iaccntia,coi 

LIBER SECVNDVS- 

Dc Capitolio Cap. Primum. 

Voniam fuperiori libro urbisfitum,uariumque eius amíitum defcripfimus,murtsque, 

ac portis fumus complexi : reliquum cft ut quid, quòue tempore, a quibus fingulis in 

locis adificatumfit, indiccmus. Incipiamus igitur a Capitolio, cuius uaria nomma 

ita rcf^rt Var. Sunt&nomina totmontibus, quos poftea urbsmuris comprchendit.c 

queis Capitoliu : di¿iü, ^òd hic, cu fundamenta fodcretur adis louis, caput hominis 

inuetü dicit. Hic mons antea Tarpeius dihus, à uirginc ueftali Tarpeia : qua ibi a Sahinis necata an 

mis,& fepulta : cuius nominis monimhu reli¿lu:quód et nue eius rupes, Tarpeiu appellai jaxuihuc am 

tea mote Satumium appellatum prodidenmt. Eam aut d:nominatione à Satumo,qui mote ipfum incoi 

luit,accepiße, nemini eft dubiu : & Virgilius de laniculo, ^ Capitolio loques innuit, his ucrféus. 

Hac lanus pater, hac Saturnus codidit urbe: 

laniculmque illi,huic frerat Saturnia nomen. 

Saturnia friße uhi antiqua Roma, laniculimquc in parte cÌHS,teftatur Plin. Et Solinus porta Caßelliy 

quod Herculis comités cxcitarunt, Saturniam apoellata ec tradit.Hunc aut montem muris feptu fuiße 

oftedit Liuius,comemoras Tarquinium Prifcu bello Sahinorum Capitolium fe adißcaturum uouiße:& 

cu iaäisfundamentis obijßet die, Supcrbû capta Pometia cxßôbjs hoftiu abfoluijSe. Eo aut pulfo Hoi 

ratius Puluillus confecrationem deinde obijr. Tune cx faxo quadrato friße legimus : ueftigiJque hoc 

idem oftendunt:&nos ex eiufdem Capitoltjßndamentis faxa tanta magnitudinis erui uidimus : ut 

uerc dixerit Plin. Scd tune Senes aggerisuaftum fj>atium, is fubftruñiones in fanas Capitolìj rnira^^ 

hantur. Limina Capitolij anea fuere Cn.dT QÔûinio Aed. Cur. Tcgulas areas Catulus inaura:^ 

uit : quas Honorius Pont, ad adem diui Petri tegen^ tranftulit, ubi nonnulla adhuc et cemuntur. 

Capitoliu turres plurima s hahuiße innuit Cic.in Catilina:qua^ nonnullàsdc coclotaäas friße come^; 

morat. Per Mariana bella Scipione,& Norhano Coß.igni direptum cft : re fecit Sylla : dedicauit Ca^ 

tulust cuius nomen ( ut prodidit Plut.) inter tanta Cafarum opera ufq;ad Vitellium manfu: quii 

nimmo in co loco, ubi hodie eft pub. Salis rcceptaculm, adhunc mantt. Nam legimus. 


Q^LVTATIVM- Q^.CATVLVM COSS. SVBSTRVCTIONEM 

ET TABVLARIVM DE SVO FACIENDVM COERAVISSE. 

Arftt icc VicMdo hello,uc jcrihit Cor.Tac.Qjiodmfiaurnuific Vcjâfmlij afsctit Suet, hisuerhis, Rc 

ftitutionc aut Capitoli] aggrcßus rudcribùs purgandis manus frimus admouit, ac fuo collo (juadam 

cxtulic. Temo cu in Vcßâfiani morte igni conjumptum cßet, n ftitutionis cura Ücmitianus fufcepit, 

ut idcauóior fie tcftaturPlurima, (famplißima opera abfumptareftituity in qucis (jCapitoliUyûod 

rurfusarßrat ; fed omnia fub titulo tantum fuoy acfinc ulla priftini auctoris memoria. Cuius injtaUé^ 

rationis impenfa. X Í L M, talentorum excefißc dicitur. 

Dc TempliSy louis Teretrijyíouis Cußodis,Veiouis^ & de Curia Ca> 

labray Senaculoy atq;AJylo^ Cap. 11. 

JOuis Feretrij Templuy prima ofnnia Roma conjecratoy hello Cenninenfiu Romulus uouit, ôt:q; 

reus in uertice Capitolini colliSy ut inquit Diony. cxtruxit, eo in loco ( ut pleriq; oes confentiutj 

ubi nunc eft Aracali. feretri] aut cognomen obtinuityóuòd ca Acroncduce interfecißetyUt uotu fua 

maxime louigratuy ciuibùsque fuis locundücfficeretyjpolia ipfius duciSyfübricato ad id ferculoyge^ 

rens in Capitolili ad quereli paftoribus facra, in trophai forma féiSy hoftis arma depofuerit, defignas 

fimul ca dono templo louis fines, cognomcnqiie addens, loui Feretrioy a ftricdo hefte, ut uotis petie^ 

rat : auc. Plut. Sex. uero Pom. quód paci fcrrc putaret, ca ex eius templo fumerent feeptrum per 

quod iurarenty if lapide Siliccyquofcrdusfcrirenty Feretria denominata fcribit. Hoc tcplu ca uetuftay 

tCy if incuria deteäü prolahcretury admonitu Pom.Attici ( ut in eius uita teftatur Cor.hicfos ) refi; 

cienda Cas. curauit. ampliata aut eße prius ab Anco rege cmemorat Liuius.lìuius ucftigia, ubi ma^ 

ioradenu, ubi uero minora quinum peda atatc fua adhuc extitißcyafferu Diony. Tempia louis Cu^ 

frodis Domitianus adcptus imperia excitauity seque in fmu ipfius louis facrauit. Id aut ubi nunc funt 

Salina : if uhi hodie è career Capitolinus appellatuSylani tcplu fitißcyquidS opinamur.quoru fenten^^ 

www -^ww ff V ^ J^ » » w-w W w ^ ^ ¿ — ^ ^^ - _ « — w.vv ^^ V^V'V •••WW WW W ^ w V W I f E ^ ^ 0 f ^ ^ ^ ^ 

ahrmy quam culmis Romulus tcxem : in quam uocabatur. S. P. à rege Sacrificulo, ut ludoif 

rum, facrifciormquc feritofccm dim ; inea.n.mio facroru tantugerchatur.ut fcrihit Se*. Pcw. 

De hic aut Curia meminitVar. cùm in

tí fcruiiSytí liher, anida nouarurerum pcrfùgit. Et hunc locm Ouil áttigityhis ucrfíus. 

Komtdus ut faxo lucum circundcdit alto, 

Quilibct kuc, inquit, confugc, tutus cris. 

Ex co.n. nemo excrahcbatur. Varios aut términos habuiße tcftátur Strabo, his uerbis. Tcmplumtí 

nuc, tíolim Afylum erat, cuius libcrtatis termini funt mutati : Alexanderad fiadiü extcndit: Mitriß 

dati uero dimipa ab ángulo Cerami fagitta uifum e paululü ipfum íladiü tranfcedcrc: Antonius huic 

proxime acccjüt, tí cu eo termino urbis parte comprchendit: Poftea Caf Aug. cum id damnojm 

cxijiimarct, tr niiîl aliudefie, quam multis malcfacicndi caufamexhibcre, trritü fccit. Suet. de 

bcrio loquens. Abolcuit, inquit, tí uim, morcmquc Ajyloru, qua us^ crat.Primi aut omniü Herculis 

nepotes timentcs infidias illoru, quosauus, prius^ c tcrris migrarci, afjiixcratj Afylum inßituißc di/ 

cuntur, hint Statius.^ 

Asylum hercúleos fama eft fiindaßc nepotes. 

Et quia nonnulli ex qmbufdam Ouidi] carminibus fub rupe Tapeia Afylumftctißc uolut, (¡uid de hac 

opinione fentiam,uhi de bafúica Sewpronij erit fermo, dicctur. 

De Cliuo, Varijsqiaditibus Capitolij : Domo Milonis : porta Stercoraria, ac dc templis 

louisTonantis,tíFortun4e. Cap. III. 

CLiuus aiit, per quem in Capitolium fuerat afcenfus, qua parte ftcterit, inter noftri tcporis doy 

¿iiores magnum eft certamen* Suer. tamcn in ca, qua uergit in Vclabru fuiße, fignißcare ui^ 

dfíMr : ita narrans. Gaüici triumphi die Velabrum pratcruehcns pene curruexcußus cft axe defray 

do, ajcenditque Capitolium ad lumini. XL. elcphantis dcxtra, at(y finiftra lychnucos geftantibus. 

Et Ouidius locum attigit,his carminibus. 

Inde uelut nunc cft, per quem defcenditis, inquit, 

Arduus in uallcs, tí fora cliuus erát. Ser. tmen dum ait Saturni tcmplum fuiße an^ 

te cliuum Capicolmum, ubi ades Concordia, innuit hunc cliuum fiiißc forum Romanum uerfus, ubi 

erat utraq; ades : Huic fcntcntia conucn'mnt Cic. uerba fcxta añione in Verrem, qua funt hac.Ta^ 

men cim d: foro in Capitolium currum fleñcre incipiunt, illosduci in carcerem lubent. Nam car> 

cerem fub Capitolio in capite fori fuiße, infra oftendemus. Arcus etiam Septimi¡ imp.inibi pofuus, 

facit, ut crcdam aditum in hunc collem eregione ipfms quadoque ftetißc : prafertim ^ paucis ab hinc 

di:busdete¿lafì

SECVNDVS. 1, 

cnltorodißtr, Towntfw pro ianitore fùppojirnw : iieoj; mx tintinahulis fan 

jtigium xdis redimimr, ¡{uòdca fere iamis dependehant, auíhrcft Sm. Ri f^rt P/in. löuis Statum 

ex:mplararisDdiaa,quoPolydetuseftufus,inhacadcfuij5e:&ahce ipj^t» Caj oHs,^Poìy 

eis opus Hygite.Quibk» uero lapidiks ea ades exth

ut Ioni lunom, (jlAinmay inexccißßimo loco, undcmcmm mxima pars conjîccrcturârea di 

firibuckntury auctor Vitrmus.Cur autcm Tarquims hac nmina Jub codcm tcito ßctucrit, often^ 

die Macr. hts uerbis. Scd qui diligcntius cruunt ucritatcm^Pcnatcs cßc dixcrum,pcr quos penitus ßî^ 

ramus : per quos habcmus corpusip quos fónc,animi poßidemus. Eße aut mcdiu athera louc: lunonc 

uero imum aera, cu terra : & Mineruam Jummu athcris cacumen. Et argumento utuntur : quòd Tari 

quifiius Demarathi Corinthìj flius famothraajs religionibus myßice imbutus, uno tempio, ac fub eoi 

dem te¿io, numma memorata coniungit.louem autem propter beneficia, Optimum : propteruim,Mai 

xiwum Po. Ro. nominabat,au¿ior Oc. louem autem Capitolinumeundem eße, qm erat Opt. Max. 

ex eo coìUjLÌmus, quod ante hac epitheta, praponit, Capitoline. Erat huius Da tempia, prater coti 

tera ornamenta, midtisßatuis exornatum: quarum unam auream. X. pedum dicauiße D. Claudium, 

fcribit Tremeliius. loujsautem imperatoris Simulacra in eodem tempioftatutum fuiße opinamur.Sic 

cnim de. inquit. louem Imferatorem quanto honori in fuo tempio fuiße arbitramini. Visiona fai 

tuam ibidem jyiße ti fiaturrliit.Et Plin. fex pocula Murrhina ex triumpho à Pompeio in urbem adi 

uccia, libros autem Sibyllinos in di¿io tempio fub terra, in arca lapidea conditos eße,(!; à decem 

hominibus cußoditos.prodidit Diony. Polibiusuero fctderacum Carthagmienfibus i¿ia, perfcripta 

in t,:buliSi(nei5, ab Aeddibus hic conferuata. Inibifuit Pallium breue, purpureum, Unefiru,adquod 

cum Aurelianus mngcret purpureas fuas ueßes, cineris fjêcie decolorata uidebantur diuini compai 

ratione fulgoris. I ioc munus rex Perfarum, ab Indis interioribus fumptu, ipfi Aureliano dediße pen 

hibetur. Habuti hoc tcmplumßfiulas quafdam, quibus aqua rcliquis templis,ac fedibus fuppeditabatur. 

Hf pro Rabirioteftaiur Cic. qui contra Rullum^& pro Domo fua docet.S.C.&orationes in eodem 

tempio fapc habitas. Eòibani noui Coß. facrificatum.quia loui omne debetur initium. Arfit ca adii 

bus, ü" faccellis coniunctis Vitclliano bello, ac Titi Imp. tempore : auc. Plin. Diony.&Cor.Tac.In 

ca autem parte Capitolij fuit, qua platcam, nunc Montananam di£ìa, defîcitiad radices cuius paui 

eis ab hinc annis fuerat tcmplumS.Saluatoris, ab ilio prifco louis tempio, in Maximis cognominata* 

Erat in eo louis tempio Cella, hoc eß pars fecrctior templi, quam ingrcdi prophano non licebat. In 

hac fuere Corona aurea dua:quarum alteram ex. XX. PhilippeisfaÜam: fecunda Gallos Pamphii 

li legati, inCuriamtulcrantiAltcramCarthaginienfiummißi gratulatumob uiftoriam partamadi 

uerjus Samnitcs. Inter hanc,Ü^Mincrua CeUam,Iouis imperatoris Signum coUocatumfiiipCyait Sex. 

Pom. uT. Quintio Pranefte adueñum : tj ante Minerua Deos Noxios : eius uerba appofui. Dtj 

Noxì) appcllantur tria figna in Capitolio ante CcUam Minerua genibus nixa, ueluti prafidetia pa^ 

rientium nixibus : qua jigna, funt qui memoria prodiderint Antiocho rege fuperato, M. Attilium 

fubtraña Po.Ro.deportaße, atq; ubi funt, pofuiße. In huiujce Dea Delubrofuit Tabula, in qua rap^ 

tum Proferpitia Nicomachus pinxit. In lunonis Cella Cancm ex are fuum uulnus lambentcm fe uii 

diße aßerit Plin. lunonis autem faccllum fuiße afinißra facclli louis : Minerua uero a dextra ofle^ 

dit Liuius, his uerbis. Lexuetufta eft prifcis literis, uerblsq; fcripta, ut qui Prator Mtfx. fu, clauum 

pangat. Fixus fuit dextero latere louis Opt. Max. qua Minerua eft tcmplum. Eum clauum, quia rai 

ra perca tempora litera erant, notam numeri annorum ßiße ferunt : eòq; Minerua dicatam legem, 

quia numerus Minerua inuentum eft. luuentutis Acdiculam propc Minerua Delubrum ftetiße,ferii 

bit Plin. idemqua libro trigefimo tertio innuit Concordia Tcmplum in Capitolio fuum ßiße,cum 

inquit. Incidhq; in tabula area Concordia adem. C IIU.annis poft Capitolinam dedicatam. Hac uoi 

uißc Manlium in Callia quidam memoria prodiderunt. Eidei Templum apud louis Capitolini extitiße 

oftendit Cic. de nat. deo. his uerbis. Qui igitur iufiurandum uiolat, isßdem uiolat : quam in Capitoi 

ho uicinam louis Opt. Max. ( ut in Catonisorationceft ) maiorcs nojtri eße uoluerut. Plin.Speäai 

ta eft, inquit, is in ade Fidei in Capitolio imago fenis cum lyra puerum docentis. 


De Aree: Templo lunortis Moneta : ac de Lomo T. Tatij, 

M. Manli] : de Saxo Garments. 

Cap. V. 

^ Atumius mons in Arce, tí Capitolium diuiditur : ut paßim apud hißoricos, aliosque auÌlores Icy 

^ gimus. Cit. ÍM C^r. Vobis Arccm, tí Capitolium. Liuilis. Exules^ tí Scrui duce Appio Htrdo/ 

mo noiìe Capitolium, & Arccm occupaucre. Hac propcmodum oélauammotis pdrtem occùpabat, 

ut eius indicant fundamenta in caparte, qua adtheatrÜ Marcelli uergit:¿á cuius r^diccs^prope adi:^ 

culm D. Andrea in VincijS nucupatamyante annos. XX. inuenta eß porta marmorea,dh caque gra^^ 

dus ad ipfam arccm ferentes : qua porta crcdiderim Tarpeiam illam Vt fiakmhoftes imroduxiße: 

na TibcrÍ7n,ad quem aquatu fuerat profecía, proxime fpcSlatAunoms Moneta Tcmplum futt in Arr 

o^, in ca parte, qua nunc funt horti Conjcruatorum diäi, utex ucrbis Liuij conicctura aßcqui licct, 

quijic hjquit. Damnatum Manlium de faxo tarpcio dei)ciut : adiefìa mortuo nota f unt^ publica una: 

qujd cum Domus ciusfvtßet, ubi nunc Aedes, atquc Officina Moneta, latum ad populum cft, ne quis 

p^nricius in Arca, aut Capitolio habitaret. Idem alibi ait^Vabio Dorjo, Ser. Sulpuio Coß. Dí^ 

ctárorew creatum í. Funum Camillum,aruncan¿que bello inter ipíam dimuationc lx)c uouijietem;^ 

plum : quod Cal. lunij dedicatum fuiße aßerit Macr. de quo templo funt hac Ouidtj carmina. 

Arce quoq; in fumma lunonis temóla Moneta 

Ex uoto memorant faña Camille tuo. ¡ 

Monew à monendo cft dicia. Cic. inquit: Moneta a monendo. Nam poft da Jem illam maximam i 

S:'mjibus Callis faéiam, audita uox exarce lunonis fiu, cx quo illa appellata eft Moneta. Domus 

autem Manh} idem Cic. mcmimt oro domo fua : cuius uerba fubieci. M.Manlius, ci¡m ab afccnju Ca^ 

pitohj Gallorum impetum repulijfet, non fuit contcntus bcneßcij fui gloria, rcgnum appaerei ft iu- 

¿icatus ; ergo eius domum cuerjam duobus locis conueftitamuidetis. ìbidem autcm jhn\it antea Do. 

ynui T. Tati], ut fcribit Solinus. In eadem arce fuit Simulacrum Veiouis. Plin. Nonne, inquit, Siûla^ 

crum Veiouis in arce ex cupreßo durat, á condita urbe quingcntcftmo qiiinqUi:gcfimo primo anno di-^ 

caíum. Simulacrum argenteumAnferis, cuius clangore arx ipfa fuerat feruata, memoria caufa, ibi/ 

dem fuerat collocatum: dequolucretius fu: cccinit. 

KomAidarim arcis feruator Candidus anfer. tí Vropertius. 

Anfcris tí tutum uoce fuiße loucm. 

Er Phn. Eft inquit, tí Anfcri uigil cura Capitolio teft ata defvnfo per id tem pus canum filentio pro.^ 

di tis rebus. Quam ob rem cibaria anferum Cen fores in primis locant. SdXu autcm Caimcttta,quod 

Tarpeia rupis pars quadam cft, dejîcitTibcrim,eregione fere pontisSenatorum. 

De Templis, tíûibufâm aìijs aJificìjs in Capitolio extruSìis, quorum Certus 

locus ignoratur. Cap. V L 

Apidem informem, atque rudem cohere Romani, Teminutn appdlates : cuius tcmplum a Ta^ 

tio rege dedicatum, tradit Var. Plut. uero aNuma coditum. Cum autem Tarquinius Superbus 

uellet louis Capitolini templum adifcare, coepit captare augurijs, qui mons eßet aptißinius, cumque 

Tarpeius ex omnibus eßet inuentus, in quo erant diuerforum numinum facella, aÙum eft, ut exinde 

ad alia tempia numina euocarentur facrificijs : quo pofjet libere, tí fine periculo tcmplm louis adi^ 

ficare : cumque omnes Di} libentcr migraßent, Terminus, limitum Deus, abfcedcre noluit : tunc de 

hoc ipfo facripcatum eft, & deprehenfum, quòd Terminus cum loue remanens aternum uihiimpe^ 

rium cum religione fignif caret. Quo loco aut colebatur fuper eum foramen patebat in te¿io, quod 


fi:fiseßc putunnc Tcrminm intra te¿la conßftcrc. Alíj ucro Jicunt primam partem teñiciustcm^; 

pli pamißc, quia fub dio a facrificabutur :&(uc aitUctantius ) publicc, quaji cußodi finium,Dco: 

hinc Sex. Pom. Tcrmitio, inquit, fuera facicbant, quod in eius tutela fnes agrorüeße putabam.Tery 

minum qui exur^ßct, i3 ipfum,Ü boues facros eße Numaftatuit.Lcgimus autem apudD. Augufinu 

Martem quoque, Cr ¡uucntam regi Deorum cadere noluiße : quod impcrium Romanum nullum ter^ 

minumepct hubiturum, nec feneèum fenfurum. Mentis autem, (f Veneris Brydnaades in eodem 

Capitolio fuiße, teftatur liuius, his uerbis. Interea Duumuiri creati funt. Q^Fabius Maximus, (f 

AtiiliusCrapiiscedibusdedicandisiMentiAttilius: Fabius Veneri Erycina : utraqiin Capitolio eft, 

canali uno äifcreta. De ade Mentis funt Quid, hac carmina. 

M:rnsquoq;numni habet, Menti delubra uidemus, 

Vota metu belli p:r¡id: pcene tui. 

Alias ades fueras com f lures m Capitolio fuiße, Cte. innuit, cum de templo fidei locutus,fic fubdit. 

Qiid Opisf quid Salutis ! quidConcordia i Libcrtatis f Viäoriaf quarum rerum, quia uis cft tanta, 

ut jine Deo regi non prßrt, ipfa res deorum nomen obtinuit. Idem in phil. Opis non femel meminit: 

ad eamqu:,rurfusadAtt. ait,Scipionem proauum Metelli ftatuam Cenforiam habuiße. Hanc autcm 

adem uouit Tatius rcx, aucior Var. quam Sp. Poßhumio Albino, & Q^Martio Philippo Coß. ta^ 

¿tam eße de calo commémorât Liuius. Fortuna autem Primigenia,Û Obfequentis ades in Capitol 

ho condidit S:r. TuIhus.Hanc Deam uarijs cognominibus a Romanis nuncupatam legimus.Nam pu^ 

hlicm appellabant, cùm reip. faueret. Mafculam, cm omnibus maribus. Muliebrem itidem, quando 

mulicribus. Virilem, cum iam adultis. Pnmigcniam, cum primogenitis. Item Fortis Fortunam,quani^ 

do cxinfperato adcßet. Equcftrem uero, quandomaxima cum celeritate ueniret. Obßqucntem, cm 

ad omnia uota accederct. Paruam, ubi humilead maximas opes, fummofquc honores uelxret. Seiam, 

ubi fc¡^:tcSy esterosque fruâus féliciter ad matuntatem perduceret : Et proßêram earn diccbat,qua 

femper propitia aßidcrct. Malam uero, qua iugitcr aducrfaretur. louis Sponforisadcm pofuitTar^ 

quinius Suverlui : quam Pofthumius Nonis lunijs dedicauit. Veneri Calua Fanum in Capitolio Roí^ 

mani conftituere in honorem matronarum: quia capta urbe a Gallis deficietibus funibus cx illarum 

capillis cas frcißent. Alteram adem ibi Venerem habuiße, cfiendit Suetjn CaUg^Vefta ades in cop 

de colle fiiir.utjignificat Sex.Pom. de ^rta Stercoraria locutus. Aram autem louis Piftorism Capi^ 

tüho fuam fuiße, innuit Quid, his ucrfwus. 

Nomine, quam predo celcbratiorarcc tonantis. 

Difcant piftores quid ueht ara louis. 

Dibliothceam Maiorum multis columnis exornatam : PorticHsq;duas, Metelli alteram, alteram CO^J 

ftantini Capitolium habuiße dicitur : Atrimque tublicum, quod taäum eße de Calo teftatur Liuius, 

Fauißa,qua funt loca ciftcrnis,celHsqucfimilia,ubi reponebantur ea, qua in tcmplis uctuftate erant 

facta inutilia, fuere in area Capitoli], Gellius Sex. Pom.aue. Loemque facrum in eodem Capito/ 

Ho fuiße Lgimus, ex quo fumebaturuerbena, qua coronabanturFeciales, {f Paterpatratusfccdera fa^ 

¿turi, ucl bellum indicìuri : lapidem fdicem, quem tenebant per louem iuraturi dicentes. Si feicns 

fallo tum m: Di -ßiter falúa urbe, areéque bonis eì]ciat, ut ego hunc lapidem. In code Ctff ¡íoIío.S.C. 

haberi folitum aßerit Liuius, his uerbis. Eo faSio, auocatam à fe concioncm tribunus queftus, tJ in 

ordinem fe coa£ìum,exCapitolio, uhi erat concilium, abijt. 

De fiatuis, Imaginibus, & Columnis. 

Cap. VII. 

ÍNteralia multa, uariàque ornamenta, quibus CapitoJim erat infignitum, plurima in co ftatua 

fuere. Quas cognofcerc no crit ah rc alienm:fiquidem eis cognitis in multorum infignm locoru 


cognitioncm multos dcucnißc, uidemus. Harum bonm vartem^ficuti columnarum, ex dcuictis proy 

uincfjs in urb:m Romuni dcportarunt ; quod ü* Cic. tefiatur in lib. dc nar. dco. qui fie ait. Etenim 

fina multa jpol/acay (jfimi^lacra deorum dclocis far.áifimis ahlata uidcmus a no/tris, higcntem 

autem numcrum fuiße,ex Cor.Tac.uerhispcrl¡^¡citur,quce funt hac.Sabinus undiq^ flatUas decora 

maiorum in aditu obiecir, ne hftesin Capitolium penetrarent. Quct c:ßuera fint^ pcrpaucas tmen 

uidemus Uteris mandatas. Qua apud uarios auftorcs funt reperto:^ breuiter címcmorabo, louis igi^ 

tur rreis f iiißc legimus:quarum unam dc calo ta¿iam eße, quo tempore Pyrrhus in Siciliam traiccit^ 

aßerit L Viurus : de rchquis duabus loquitur Plin.his uerbis. Sp. Caruilius fccit louem, qui eß in Caf 

piroliouiäis Samnitibus facrata lege pugnantibus cpeSiorAibuscorum, ocreisq;, trgaleis: amplitud 

do tanta efty uc confîciatur a latiario louc : Idem.Locras uero louem tonantem ante cunfca Ludabi^f 

lem fccir.Hcrculis Auerion, SemproniHS Coß. alteram,alteram YabiusMax.uiiiis Tarentir.isfra^ 

tuas dedicauere,quarum liuius, Plut.ürStrabo meminercsStrak Verba fubicci.Aliqua etiam Romani 

capto p?r uim oppido, ut ffôlia, uindicarunt, è quibus Herculis imago fublimis cx are in Capitolio 

fixaeßy opusLyiippi. Apollo aute tranßatus a Lucullocx Apollonia Pontiurbc.XXX. luhitorum, 

CL talentis facius iacet hodie in adibusnunc Conßruatorü confraéìus. BoniEucntus, Bonaque 

fortuna,Praxitelis opera, atq; Ncmefis Simulacra Capitolium decorauere : fic & Iam, dcxtra trecena 

torumyßnißra fexaginta quinqué numerum,ad demonßrandumanni dimenfionem,tenens. Fuere infu^ 

per in Capitolio Statua omnium Regum. Plin. inquit Nullam annulum habet Romuli in Capitolio 

Statua, nec, prater Numay Seruijque Tulltjy alia, acm.L. quidem Bruti: i^Talibi. Primas putarc has, 

0'A¿}F) NJMI) pofitas atare Tarquinij PriJciynifiRegumantecedentium eßcnt in Capitolio* Statua 

ScipioniSy qui Anriochum dcuicity cum chlamidcy ac crepundijs in codem Capitolio fuiße^ pro Rahirio 

r:fert Cicero : Sylla ucro pedeflrem, Cfancam in Philip. Aemilio autem lepido pucrcf ßatum huh 

latamy acpratextatatofuitSenatuSyquUhoßeminacieminteremißetycium^^ Tali ho^ 

nore dignus habitus eß MetclluSy quod exade Veßa Palladium ab inccdio liberauißet : fwut Cr Tre^ 

bins y qui in additate fua ßumentumPo. Ro. aßibus praßitit,auc. Plin. P/wr. autcm ccmmemorat 

Fabium Max.fuam ipfiusfiatuaêquefiremêxarCy iuxta Herculem ftatuiße :Bruttque illius, qui Taré 

quin¡osexpul¡r,aPo. Ro.mediam interRegumßatuas^pofitamcße. Inibi Africani etiamßatua fuiße 

ad Atticum fcribit Cic. cuius uerha appofui. At mehercle ego cm in turmatn aurctarum equefìriumy 

qm hic Metellus in Capirolia>pofuity animaduertißeminSerapiois fubfcriptione Aßicani imagine, 

erratum fabrile putaui. Domitianum non nifi aureas, argenteasque fibi poni permifipc, fcribit Suet.V 

Eutropius. Cornelia Gracchorum mater cr ipfa tali honorc digna fuit, ut in Capitolio ßatua ci coU 

locar:tur. Scipio, de quo fuperius,ui¿loria fua Afutica Tabulam piCìam in code Capitolio affixit. 

Bocchus et fylU gratiam aucupatus triumphales imagines ibidem coliocauit : inter qtâs ineratau^ 

rm lugurtha ab co Sylla traditus, Parrhafius Bphefi natus Thcfea pinxit in codem Capitolio.In quo 

fiicre etiam feiuges a Cn.Cornelio pofui:& Clypea. xì\. aurata, ah Acdilibus P. Claudio, & p. Sk/ì? 

pi tio G^lba ex pecunia, qua frumentarios ob annonam compreßam condamnaucrart ^ ut tradit 

liuius : qui CT Clypcum Martis cu imagine A fdrubalis in eodem colle fuiße, narrar : Cclumnàmquc 

Roflratam : cuius ìknt hac uerba. Iníuíjênfa ciuitate ad expe¿iationem noui belli noSlurha temper 

ftatc Columna rojtrata in Capitolio hello punico tota ad imum fulmine difcußa eß. Augvßus uicìor 

De Tabulis publicis. Cap. VIH. 

TAlulas quihus leges, & publica aéìa conrinebantur, in Capitolio fxas, ac feruatas eße multi 

tcfianhquoruCic.pro Sexfic ¡nquit.Infpe¿iantibus uobis toto Capitolio tabula fgehanturit 


paidopoft.Sed unum egregim de rcge-Detotaro Po. Ro. àmicif imo decretum in Capitolio fxum. Et 

m fui Philip, tcrtir. FJJjs Icgcs, ^falft decreta in as incidenda,i:;in Capitolio jigcnda curauerit. 

Er arcarum tabuUrum trid mdlia, qu£ cm Capitolio fìagrauerant VeJj>jfunum inuefiigatis exm> 

phribus rcfìituenda curauife frum.Et Plut. tejìatur, cum Clodius tahulas, quibus res in trihunatu 

jito gcjìx continebmur, in Capitolioaffixijìet^Ciceronemabexilio reuerfumeasui delcuijie.^ré 

fùsj; Cu-, in Cctnlinm commmorat, ara legum in Capitolio de calo ta¿ia, tr liquefacía.Sic ^taif 

buia, ÚUX has leges J Romulo promulgatas continebat, feruahatur. 

NE QJ^ÌD INAVGVRATO FACIVNTO. 

PATRtS SACRA MAGISTRATVSQVE SOLI PERAGVNTO INEVNTOQj'E. 

PLEÜLI AGROS COLVNTO. 

SACRORVM OMNIVM POTESTAS SVB REGIBVS ESTO. 

SACRA PATRIS CVSTODIVNTO. 

POPVLVS MAGISTRATVS CREANTO. 

LEGES DIS'^VNTO. 

BELLA ÜECERNVNTO. 

DEORVM FABVLAS NE CREDVNTO 

DEOS PEREGRINOS PRAETER FAVNVM NE COLVNTO. 

NOCTVRNAS IN TEMPLO VIGILIAS NE HABENTO. 

J\^RRÌC1DAS OMNES CAPITE PVNRWO. 

NE QVIS PRAESENTIBVS FOEMINISOBSCOENA VERBA FACITO. 

QVISQJIS DEMISSAM AD TALOS TOGAM IN VRBE HABETO. 

MONSTRVOSOS PARTVS QjaSQjIS SINE FRAVDE CAEDVNTO. 

NE QJIS NISI PER PORTAS VRBEM INGREDITOR NEVE EGREDITOR. 

MENIA SACROSANCTA SVNTO. 

MVLIER VIRO LEGITIME CONIVNCTA FORTVNARVM ET SACRORVM^: 

SOCIA ILLI ESTO. VT DOMVSQVE ILLE DOMINVS ITA HAEC DOMINA. 

FILIA VTI PATRI ITA DEFVNCTO VIRO HAERES ESTO. 

ADVLTERII CONVICTAM VIR ET COGNATI VTI VOLENT NECANTO. 

SI VINVM BIBERIT DOMI VTI ADVLTERAM PVNIVNTO. 

PARENTVM LIBEROS OMNE IVS ESTO RELEGANDI VENDENDI ET= 

OCCIDENDI. 

Curatores autem fojìe huiufmodi tahularm indicat fequens titulus. 

C.CALPETANVS STATIVS 

SEX. METRORIVS M. PERPENNA LVRCO 

T. SARTIVS DECIANVS CVRATORES 

TABVLARIORVM PVBLICORVM 

EAC. CVR. 

De quibufdam Statuis, alilsque rebus antiquis, que hodie funt 

in Capitolio, Cap. IX. 

I N area Capitolina collocatae/ì eque/ìris Statua, anea,M. Aureli) Antonini pìj philofophi:quo ex 

Calio monte paucis ah hinc annis trans frri uidimus.In Porticu uero Conferuatorum efi Common 

di Imp. ingens caput, aneum, de quo Lampridius ita meminit. Colo/li caput deprefit, quod erat Nf^ 

ronis, ac juum impofuit, & titulum more Jolito fubfcripfu. Ante tandem porticum duo pari forma 

fluuiom fmulacra feminuda uijuntur, Nili ac Tygris,ut nonnulli teftantur : uel Anienis,&' Naris, 

Kt alijs placet.Nos aut de ifs ninil certi hahemus.In cauedio diSix domus funt marmorea figna M.Aw 



lOìHv.i de triumpho däcico, fuhlätd ex ade D. Martina. Eregione, fub porticu.fiat templìi in mar^ 

more '' '' ' ' • 1 . • . i. n 

..... «irMM.Ar« ftiwn IÌI»K;/|UI « ^/ll^k Cy I JMff NIMC f M, lA. vnin^ n»^ f 

drnt Romulus & Rmus urbis conditores-Je hoc Cic. fu inquit. Tiibis eft etiat» ille, qui hanc urbem 

condidit Romulus, quem inauratum in Gipitolio parum, (¡rUSlentem uberibus inhiamem fuiße bie^ 

miniftis. Huius fmulacri effigiem ideo fubiecimus, ut cemeres quod Virg.& Cic, de iji teftatur.quo^ 

nm alterficdit. Ludcrc pendentes pueros:alternero, Romulumet huberibus inhiantem. 

In cade aula cernere licer, duo Sigtt4 aneé ^ iuuenili ßrmä, tlterumfians favi hahitu : tfterm miii 

pucri fedentis, ac curuato corpore fînm i pUntä pedis tueUere cotuntis : nonahfmilis B4tto, quem 

TheocritusJtcloquentem ¡nÍ¥cit, ^ . ^ 

¡i ¡>K3$vJíy min Tu.c^òf ¿y

1> templo Concoriia.sendculo. Curid : ac ic Tahcmis 

publicis. Cap. X. 

^ ^ VonUm Jefccnientibus c Capitolió primum occurrit uallis inter ipfum^ Cr Palatium : par e ft 

ut eius loca proximo loco annotemus. Auß>icemur autem ab omnium rerum auáriccytí con^ 

feruatrice Concordia : cuius Templum uouißc, pofuißc^CamiUumoßcnduntOuidij carmina, qua 

ßquuntur. 

Funus antiquum populi fuperator Hetrufci 

VoueratyCruotiJòluerat die fidcm. 

Caufäy quòd à patribus fumptisfeceßcrat armis 

VidguSy Ì3 ipfa fuas Koma timebat opes. 

Hoc tcmplum in foro fuiße refert Plut. Varrò autem inter Capitolium, tí forti : cui afiipulatur Sex. 

Pom,Erat.n.autinforo,autforoproximum:namtíVal. Máx. commémorât Sempronium Afelio^/ 

nem pro ade Concordia facrißcium facientem ab ipfis altaribus i creditoribus fugcre extra forum 

coaólum. Extant huius templi porticus oHo ingentes columna, tí in cpiftyltjs titulus fequens. 

SENATVS POPVLVSCLVE ROMANVS 

INCENDIO CONSVMPTVM RESTITVIT 

Intrus eft autem lapis in quo huiufmodi uefha erant incifa. 

D.N.CONSTANTINO MAXIMO PIO FELICI AC 

TRIVMPHATORI SEMPER AVGVSTO OB AMPLIFICATAM 

TOTO ORBE REMPVBLICAM FACTIS CONSILIISQ^. 

S. P. R. 

AEDEM CONCORDIAE VETVSTATE COLLAPSAM IN 

MELIOREM FACIEM OPERE ET CVLTV SPLENDIDIORE 

RESTITVERVNT. 

Hinc ad Moneta adem multis gradibusafcendehatur. Veruni dum Cor. Tac. dicit : Diuerfos Capi> 

toh] aditus inuadunt, iuxta lucum Afylum, iy qua Tarpeia r«|cs centum gradibus aditur, an de his 

gradibus intellexerit, an de Ulis, qui in arccm ducebant^ dubium eftitamen propter uerba illa, rupes 

Tarpeia, uerifimilius cft, uel hosjignificare, uel Cliuum fûblipim. In hoc autem temphm per multos 

gradus erat a fcenfus, ut ex diäis columnis conijccrr poßumus^ ex ucrbis Cic. qua ih jcptima Phii 

juntpofua : ea.n.hacfunt. Occulta enim fuit eorum uohintas^ ikditiimquc de. M. Antonio, fnv 

quenttfiimi in gradibus Concordia ftcterunt. In codmjemplo Bedas fculptor Batton adorantem 

Apollinem, tí lunonemfecu : Euft-anor autcm latonam puerperam, Apollinem, tí Dianam infant 

tes, fufiinentem ; Niceratus uero Aefculapium, tí Hygiam : AtPifu:rates Martem, Mercuriùmque: 

Sthcnis deniq, Cererem, loucm^ tí Mercurium. In pronao ciufdcm templi fuit Vi¿ioria:qua M.Mar^ 

cello Claudio, tí M. Valerio Coß. iäa cft fulmine. De huius templi Cella Cic. philippica tenia fic 

memnit. Annatos in Cella Concordia cm Senatum haberet incluferit: Er philip. quinta. In Cella 

^ Cocordia collocari armatos, latronc5,ficarios : e tempio carcerem fieri. Habebaturpraterea in hec 

tempio tí Senatus,tí orationes,ut idem pro Sextio, tí Lapridius teftantur. Sic.n. Lampridius inquit. 

Cum Senatus frequens in Curiam, hoc cft, in adem Concordia, templu auguratu, couenißet. Aeác 

aut Concordia Curiam appellat : quia ibi Senatus publicas curas gerebat ; Templumuero auguratu 

addidit'.quia Senatus non poterat haberi nifi in loco per Augures conftituto, quod templu dicebati r: 

Non .n.ocs ades, facra erant tempia: Curia augurato condita, erat templum : Aedes facra non ^ Uif 

guratc conditéf, tempiattón^dicèbamur : ne^îH itlis poterät haheri Senatus, auStorVar. Qui o m 

duo Curiarián gentra fuiße^ftendat^MÌdelicet Citrimi ahi curarent Sacerdotes res diuikas, ut C i> 

ria ueteres : tí ubi Senatus humaMSy ut Çurra HoflUia^ àpparet Çuriam, tí SrnacHÌiàh îim eß j 

alterumque 


tìttrìimque ¿Curd : tìterum ¿Sen4tu.iftnÍorihus puhliat m cumtthuí immmtum. tt t¡u'u in 

HaftiHnres humtut mtmcurahàmWi ideo4lihiait,Eameßequi

ut habetur äpud Liuium : cuius uerhä adicci. lupitcr tuis auibus iitßus hicyin Palatio , frlmd urli 

fì(nJam:nta ieci : Arcem iam federe emptam Sabini habent, inde h(c armati fuperata ualle media 

tendunt. At tu pater deum, hominumque hinc faltem arce hoftes, deme terrore Romanis, fiigamßue 

fcedam fifte. Hic ego tibi templum Statori loui, quod monimentum fu pofteris tua prafenti ope fer^ 

uatam urbem efe, uoueo. HMÍMS templi locum innuit Cic. Cum, priufquam in exiliumirct, louem his 

precatus eft uerbis. Teque luüiter Stator, quem uere huius imperij Statorem maiores noftri nominai 

uerunt: cuius in templo hoftilem impetumCatilina repuliamuris : cuius templum à Romulo ui¿ii^ 

Sabinis in Palati) radice cumui¿loria eft collocatum oro, atque obteftor ^ fcrteopem paritcr rcipé 

cunóìaèq; ciuitati, meisq; fortunis. Idem fentit Quid, his uerfibus. 

Tempus idem Statoris erit, quod Romulus olim 

Ante Palatini condidit ora iugi. 

In eodem templo non modo conciones, fed ¿¡r. S. C.fccpc agehantur : ut idem Cic. In CdtHinam,pro 

lege agr. &/¿epe alias teftatur. Quòd uero Liuius commémorât, templum louis Statoris uotum bis 

bello Samnitico, & in pugna ad Luceriam, intelligendum eße uidetur de co inftaurando, atate, uel 

incendio confumptum : uel certe de abjs louis Statoris tcmpiis, qux deinde pofita fuerint eo in loco, 

ubi pugnatum eft. Hoc autem incendio Neronis exuftum eße, fcribit Cor. Tac. Er ante ij^fum pofii 

tam eße Dornum Tarquinij Superbi aßerit Plin. hifce uerbis. Annius ßcialis pofuit féi Jtatua equei 

fìrem, qujc fuerit contra louis Statoris adem, in ueftibulo Superbi domus. Templnm autem Vefta 

fuiße, ubi nunc ades D. Márix de gratijs, innuit Diony. Quod etiam conijcimus ex uerbis Plut.qua 

funt hac. Reftitere Romani quo nunc loco louis Statoris fi:um eft tcmplum, ita conf rtißimo agminc 

Sabinos adorti ßindunt,fugantque, fts ufquc ad locum, Regiam nunc di¿ium, ac templum Vefta pai 

lantes agunt. Etenim fi Romani ad radices Palattj reftitere, facìòque impetu Sabinos, qui ex Capii 

rollo dejccnderant, ad Vefta templum fitgarunt: oportuit templum ipfum fiiiße prope Capitolium^ 

.. non fub Palatio, ut quidam fomniarunt. H«ic noftra opinioni fußyagatur etiam LÌMÌUS, fic locutus. M^ 

Caditius de plebe nuntiauittribunis,fe in Noua uia, ubi nunc faccllum cft, fupra adem Vefta uo^ 

cem noóìisfdemio audißc clariorem humana : qua magiftratibus dici iuberet,Callosdduentare.'Noi 

uam enim uiam permediam diitam uallem ,fiue per uicum Thufcum protcnfam cße^ paulopoft ofteni 

demus: Quam non uidco eße poße fupra adem Vefta, fi erat, ut ifti uolut, fub PaÌatio. Condita au^ 

tem fuit à Romulo : ut infra demonftrabimus : de hac Ouid.fic mcminité 

Hic locuseft Vefta, qui pallada feruat,ü'ignem. 

Hic fuit antiqui Regia parua Numa. 

plut, etiam adem hanc propc Numa Rjrgiam, atriumque locatam cßc uolult. Quod non animada 

uertitSeruius: qui fcribit adem ipfam fuiße atriumNuma.Lucus autem Vefta erat prope Statoris 

templum, à Palati] radice in Nouamuiam deuexusiExquo luco, ante urhem captam, exaudita uox c, 

ut muri, arpona reficerentur: Futurum eße, nifiproutjum eßet, ut Roma caperetur,au¿lor Cic. de 

diu^ Vhi lucusJuerat, cumefß)ßa fint quadam fcpulcta, putarunt quidam ibi ßiiße Vefta templum: 

quafi uero prijcis temporibus in templis cadauera fcpelirentur: quod tantum abe fi à uero, ut ne intra 

urbem quidem, nifi Veftalium, coridcrentur : quin ca ccferri iws non erat, nifi nocìumo tempore, nc 

iìlorum afêítu facra polluerentur. Fit igitur uerifmile fe pulcra illa in eodem ftetißc luco, Û'non 

in tempio. 

De Tempio Quirini : & de Lupercali, &Rcu RminalL 

Cap. XIL 

T Im firn Qutmty ¿qtÌcì (ut inquit Vitruuius ) fltvSturky fuit uhi nunc tejes D. Theo Jori: 

de qtio uidenr intcüexiße Diony. cum de LupercAÜficlóquitur. Cfiendil feconda uia, qua itur 

id Circum, templmque ei proximuM, in quo eft lupa pfxbens pueris ibtobus ubera , ántiqua operx. 


jtmuläcra , area. Plin. etiam ic codcm ita memi>m. Inter antiquißima nanque delubra habetur 

Quiring hoccß ipfmRomuli : facra myrti ßicre ¿ua me adem ipjöW fit longm tempus : altera 

Patricia appellata : altera Plebeia. Prope hoc templum fuit Lupercalyhoc eft fpelunca in qua deca^^ 

>ro luebatur : unde Lupercal diiium uolunt^ Al¡¡ ucro dicunt, quod ibi bipa wfantes nunmrit: alii 

lucum eße facratm Pani deo Arcadia: cuimons Lycaus ift facratus : Lyceúmque Pana nuncupa^ 

\ tum : quod Avnûf non fmat in oucs fauire ; idccque luandrum facraße locum, lupercalque im 

minauißc. Aliorum fama eß Lupercalium morcm a conùiionbus urbis origine truxifìe.ìuùo.n. 

facripcio,ttíc cu latitia exultantes,^ his Numitor co in loco, ubi educati crant, urbem condere per^ 

miferat, casìsque capris epuLrum hilaritatc, ac uino largiore proueäi, curMi ouinis pellibus im^ 

molatarum hojtiarum iocantes gcfìierunt. Verum, ut de etymologia, ita de loco uaria efi opinio.Ser^ 

enim in Circo frißefic ait* Rumon Tibcris diéìus cfl : unde ficus Ruminalis,ad quem cucii junt Rc^ 

muhs, & Remus : qua ßtit ubi nuncLupcrcal : hac enim labcbatur Tiberis, antcquam Venumno 

fdcìis facris auerteretur. Qwòii Titf m ( ut ait ) per Circum labaretur, caret rationc : quiaAuem^ 

tinus ad alteram fluminis ripam eßet relicìus, nec fcqueretur, quod narrat liuius. Hercultm traicif 

ciße Tiberim, ac dum feßus procubuißet, Cacum boues furatum in ß>eluncam, in Aucntino cxU 

jientem, cos traxiße. Pratcrea idem Ser. eodem in loco lupercal, & ficum Ruminali m fiußc uult: 

cum Lipercal fuerit, ut dixi, ubi D. Thcodori cfl ades : ßcus uero Rj

Sex. Pom. In hoc uico fuit Domus M. Val. Amcrimni, cquitis romani, ut cx ciüs ßij cfirhaphio d ^ 

dtcimus. Quemadmodum autcm uico lugario patebat acceßusin forum aj^rta Carmentali, ita uno 

Thufco, per radices Palati), ah eodem foro in Velahrum erat tranfuus : ficuti fignificant eiufde li^ 

Ul) ucrba,qude fequuntur. In foro pompa conftitit, per manus rfte data uirgines fonum uocis plaufu 

pedum modulantes inceßerunt. Inde uico Thufco, Velahroque per Boarium forum, in cliuum public 

cum, atque in adem lunonis Regina perrecium. Patet igitur cos aberrare, qui uicum lugarium alt^ 

bi fuiße dicunt, uicàmque Thufcum appellant, totum id campi, quod iacet inter Capitolium, Paiu/tium, 

Aucntinum, tí Tiberim. QMOÍÍji ita eßet, fuerat fatis liuio dixiße. Inác uico Thufco in uh 

cum publicum, atq; in ad:m lunonis Regina perreéìum : fed à Velabro ipfum cum diuiferit, oßenii 

dit ibi ßnemuici Thufcifdße, ubi Velabru incipiebat. Huius uici etnologia efi duplex : alteram 

nominis rationem tradit idem Liuius : quem fequitur Sex. Pom. qui ßc inquit. Thufcus uicus Roma 

efl dicìus, quòJ ibi habitaueruntThufci, qui recedente ab obfidione Porfena rcmanfcrant : alteram 

Var, his uerbis. In fuburbana regiois parte princeps eft Coclius mons, a Ccclio Vibenno thufco du^ 

ce nobili, qui fua manu dicitur Romulo ueniße auxilio contra Latinum regem. HincpoflCoelijobií^ 

tum, quòd nimis munita locatenerent, ncque fine fußîtione eßent, deduäi dicuntur in planum, & 

ab eis diSlus uicus Thußus : ^ ideo ibi Vertumnum flare, quòd is deus Hetruria princeps. In hoc 

autem uico habitauiße Lenones innuit Plautus in Cifl. et Horatius cùm ait. Ac Thufci turba impia 

uici. Via Noua dua diuerfis temporibus fhere : de quarum altera meminit Frontinus : altera efl 

antiquior,de qua nunc agimus : qua initiu habuiße aforo Rjomano, teflaturOuidius his carminibus. 

Forte reuertebarfftis ueflalibus iliac. 

Qua noua Romano nunc uia iun¿ia foro efl. 

Hue Velahrum ucrfus fuiße produ¿iam, fignißcauit Var.ubi dixit.Laurentalia feri in Vclabro,qua in 

Nouam uiaexitur : non longc a porta Romanula. Et infra ait, Nouam appellari, cum iamdiu uetus 

eßet : & loquens de ara Aij. Qua efl, inquit, in inßma Noua uia. Liuì) autem uerba innuere uidentur 

cam fuiße fub Palatio: qua funt hac. Ex fuperiorc parte adium per feneflras in Nouam uiam ( ha^ 

bitabat enim rcx ad louis Statoris adem ) populum Tanaquil alloûitur. Scd cum ibidem uicum Thui^ 

fcum pofuum fuiße oflederimus, cùmqinemo tradatuiam Nouam meo fletiße, ovinamur permediam 

uallem fuiße dedu¿iam : cx co quòd idem Liuius commemorat, Templum At) in Le uia fitum eße, fu^ 

pra adem Vefla. Quòdß animaduerteris ubi hac ades fit pofua, hanc opinionem ( utarbitror) no 

improbabis. Nißmauis cundemuicum &Thufeum, Ü Nouam uiam appellatum fuiße. 

Df Arcubus Romuli, & de Domo Ouidtj. 

Cap. XIIIL 

A Reus Romuli inter ades facras D. Haria liberatricis, & de Gratijs,

OuidijfubCavitoIiofuity udpß fie tcflatur. 

Kmc ego jii)j>icicnSy tí ah hacCapitolia ccrncni^ 

Quce noftToßuftra iunSìa fuere lari 

Eaminuico lugario, fuißcyprope ademÜ. Maria Je Confolatiotie ÌxìJie mcupatce, quidam traf 

didere 

De palatim momis etymologia : Palatio, ciisq^ Atrio^ tí porp. 

Cap. XV. 

Votiiam Regum, Imperatorumque fedes in Palatino monte pracipue fuerat coßituta,ij prop^ 

V ^ terca plurima, atq; magnifica in co extruxere adificia : qua etfi iniuria temporum peniius 

funt collapfa, eoru tamcn ruina, tot, tantaque funt, ut paßim ah omnihs fumma cumadmif 

ratione confpiciantur. At priufquam de ijs adificijs traétemus, de ciufdcm mons denominationc a gap 

mus. Sed ta ita uaria traditur dfaiptoribus, ut quem potißimum fcquaris nefcias. Varrò. Quarta, 

inquit, regionis palatium ; ùuòd Palantes, cum Euandro uenere, qui etiam^ Palatini, ^ Ahorigmcs 

cx agro Rheatino, qui appeilatur Palatium, ibi confederunt. Aliqui uero à paiamo proauo Euandri 

Palatino monti nomen manfiße re ferunt, ut Virgilius. Liuius uero a Palantco urbe Arcadia : ali} à 

Palatia Latini uxore : ahj quòd Palantò Hyperborci filia, qua ex Hercule Latinum fuf cepit, hunc in^ 

coluerit: all] à PalatiaEuandrifilia ab Herculeuiciata,ibiq; fepulta : alija Palante eiujdem Euan^ 

dri filio, qui tí ipfe in eodem monte fepulcrumfit confccutus : multi quòd pccus ibidem pafcens baUre 

confueuerit. Tibullus 

Sed tunc pafcebant hcrbofa palatia uaca, 

Etfldbant humdes in louis arce cafa. 

V/iíic NfMiMj BaUntium nominauit : uel quodPalare, hoc efi errare armenta folcbant.Trcmellius au^ 

tcm hunc Romuleum montem appellauit. Qui nunc Palatium Maius dicitur: tamctfi Palatium, Regü 

tempore, uix ociauam montis partem occuparet : Ipfum autem quis poftea auxerit, non fatis confiât: 

nifi quod Suetonius fcribit,Caligulam partem ipfms ad forum usque promouiße. Gratianli hoc inftauf^ 

rauißc Aufoniusfic innuit. Palatium cum terribile acceperis, amabile prafiitifii. Airim habuit au:^ 

purato conditum, in quo confulcbatur Senatus, ametcsquc immolabantur. Porta huius Palati), ad qua 

bello Sabinorum rc pul fos eße Romanos commémorât Liuius, fiiit eregione porticus Fauftina. Incof^ 

dem Palatio, fupra louis Statoris templum, habitauit Ser. Tullius, unus ex Re gibus. Quanq etiam in 

Exqudifs domutn habuißc infira dicemus. 

De QragoftafiÂedc Cocordia, Senaculo^tí Bafdica OpinúL 

Cap. XVL 

Vontam loca quadam in margine Palatini montis fua, aditum in Comltium hahchant, ideo 

Q . 

dicuntur fupra Comitium,non autem ineo, aut in Palatino monte fuiße j ueluti Gragcflafis, 

qua ipfi palatio adhetebat: Propterea multis gradibus in eamfiicrat afcenfus, ut Cic.ad QJ 

Fratrem oftendit-Rrpente inquit, a Cragoftî, tí gradibus clamorcm fatis magnum fiftulerunt: tí 

Varrò fie ait. A' dextra, e Comitio locus juhfirvcius, «ti nationu fuhfiftcrent legati, qui ad Senatum 

mißt eßent. Is Gragoftafis appeilatur. Nomen autem a Cracis obtinuit :. quia propter arfes liberai 

les, quibus prtf cateris nationibus eruditi erant, corum legati pracipue , hoc loco, tanîucfn dignio;^ 

ri, excipiebantur.In qua Gragoftafi Aedem Concordia fitam fùifse teftatur Plin. his uerbis. Fla^^ 

uius Houitadem Concordia,fi populo reconciliaßct ordines : tí cum ad id j^cunia publica non der- 

Hanc noui quidam fcriptorcs tradidrrc ah Opimio Cos. fummo populi dglorf inflauratam, noSìique 

iufcriptum.OPVS VECORDIAE TEMPLVM CONCORDIAE FECIT- 

Apvianus uero ait iußu Senatus fuiße excitatam. Sed prohahiliusuideturdealia Concordia ade, qua 

de hac, quam aneam fuiße ait VUn. hoc intelligi. Concordia adem pofuic etiam Liuia Germanici 

mater, oh uiri cum ea concordiam : quam TitcriMS dedicauit, ut meminit Suet, atq^ Ouid. his uerfibus. 

Te quoque magnifica Concordia dedicat ade 

Liuia, quam charo praftitit illa uiro. 

Sunt autem qui uelint hanc ßtiße eandem, qua in Gragoflaß : quod ex Plin. falfum eße confiât. Alìj 

in area Vulcani collocata eße dixere : quidam ubi tcmplum Pacis. Qôdcuníh horum ma gis proi 

baueris,non longe a Palatino monte, 0 arcu Veâfianißtiße, comperies. Qwo¿ autem ait Plin. in 

Concordia Delubro cornu aureo Augufta dono fuiße gemma Sardonichem inclufam : Marfyamque 

religatum, ^Caßandram à Theodoro piäam, de quo Delubro intelligat, dubium eft. Senaculí aui 

tem fuiße fupra Gragoflafmt, uhi ades Concordia, & Bafúica Opimi], Senaculùmque uocatum,ubi 

Senatus, nel ubi Seniores confifterM, diólumqua ytgcv; {ql, auäor eft Vraro. 

De Cafa Tauftuli: Domo Catilina, ac Scauri : quid fu Germalus, 

trquid Velia. Cap. XV IL 

CAfa autem Tauftuli fuit fupra Comitium, prope Gragoftafim, & ficum Ruminalem : Cai 

tilina uero Domus iuxta Bafilicam Opimi] : Scauri haud longe ah arcu Vejhaftani : de qua 

Afconius fic loquitur. Demonftraße uobis memini, hanc domum in ea parte Palatij epe, qua cm ab 

Sacra uia difceßeris, c; in proximum uicum, qui cft ah finiftra parte yrodieris, pofita eft. Hac Scaui 

ri domus Atrium habuit : cuius columnas mira magnitudinis fuiße, fcribit Plin. admiratisq; legem 

fumptuariam, Cenfores tantam impenfam dißimulanter tulipe, fie fequitur.Etiam ne tacuerut mai 

ximas earuntj atq; adeo duodequadragenum pedum lucullei marmoris in Atrio Scauri coUocari : nec 

clam illud, occult èque fa£ìum cft : fatisdarijwi damni infrfìi egit redemptor cloacarum, cum in Pai 

latiumextraherentur. Locum autem ubi ìaujìuli Cafam fuam fuiße diximus, Cermalum Plut, appeli 

lauiße uidetur : et Sex. Pom. ait. Ckrmalum eße locum in urie fie nominatum. At M. Var. de Palai 

fi) etymologia locutusiubdit. Germalenfe quint ice pfeos, apud ade Romuli : & Velienfes fexticepfeos 

in Velia, apud adem deorum Penatium. Germalum à Germanis Romulo,& Remo, quod ad ficum Rui 

minalem, ¿r hi ibi inuenti, quo aqua hyberna Tiberis eos detulerat, in alueolo expofuos. Velia unde 

cßent plures accepi caufas : in queis, q, ibipaftores palatini ex quibus ante tonfuram inuentam uellei 

re lanam fint foliti: quibus uerbis Varrò fignißcat, circa duartam Partem Palatini montis, uidelicet a 

louis Statoris tempio ad Veß?afuinipropemodumarcum,0ermali: inde uero ad Conftantini arcum, 

Velia nomen fortitam eße. De cuius loci adificijs nunc agamus. 

Ve tcmpIis,ViBoria,lunonis Sofhita, Penatium,Orci, Kagn^ 

hlatris : acde Domo Publicóla, &Ser. Tulij. 

Cap. XV UL 

Vlâoria Templum fuit in monte Palatino, hauÌ procul al ea turrì, qua nunc Pallara dicitur. 

uhi prius P. Valerio Volefi filio Publicóla inter alios honores Domus de publico erat adificai 

ta. Hanc autem foro eminentem,oh fufpitionem regni afftñati. Publicóla in planum tranflulit : proi 

p^q; turrim modo diSìam eam collocauiße ariitramur: eaq; mox Subuelia eft cognominata. Hanc Vii 

¿loria adem L Pofthumium Cos. dedicauiße, auRoreft liuius.hxta eam. Vigoria Virginis Aedii 

cklam fecit Cato, biennio poftq uouit.Ad ipfam fuerat lunonis So/fita Templi. Sequehatur deinceps 


Dcorum Pctiätium

^ ^ Empio äutem ApoIíini>, dc quo fuperiori cdpitc fuit Menth, próxima erat Domus Auguffä^ 

X na : in qua natum cßc Augujìum,)ic fcribit SHCt. Natus c Auguftus in regione Palati],ad Qd^ 

•pua Bubula : ubi nunc Sacrarium habet : aliquanto poftquam exceßit, conftitutum.Habitauißc autcm 

mmo iuxta forum fuper fcalas annularias in domo, qua Calui Oratoris fuerat, poftea in Palatio, ni^ 

nlominus adibus modicis Hortenfunis, neq; laxitate, neq; cultu conjhicuis, idem eft aucìor. Do^ 

mus autem Tiberij Imp. non lon?e hinc aberat, ut innuit Cor. Tac. his uerbis. Otho ex ade ApoU 

Unis diícedens per Tibcrianam domum ad Milliarium aureum pergit. In hac fuiße Bibliotheca fcri^ 

bitGellius. Vicioria Templum, prater id de quo Jitpra diximus, alterum inuertice Palatini moni> 

tis ab Arcadibus, qui cum Euandro uenerant, erccium fuiße, narrat Diony. cui Dea anniuerfariaße^ 

rent facra. In reliqua autem montis parte, qua Capitolium eregione habet, quia eius latus eft omniii 

minimum, magndmque parte occupabat Palatium, paucd priuatorum habuit adiñciatfed ex Ami/ 

quißimisCafam Romuli : qui cùm paftoralcageretuitam cum fratre exlignis, harundinibusque 

p: tabernas ftruxit : quarum unam fcribit Diony. atate fua fuiße in ángulo ex Palatio in CircU du^ 

cente. Angulîi intellige, qui imminet Velabro. Domus aute Cic. qua,acceptis mutuo, ut ait Geb 

I ius, a P. Sylla fexterttjs uicies, d L Craßoemit,ßiiße prope louisSatoris templum plerique omnes 

confentiunt, de dua ipfe Cic. ita meminit. In conf¡>e¿iu totius urbis domus eft mra. Ea incendio di^ 

repta,ibi P. Clodius Libcrtatis Templumcum porticuftruxit. De incendio ilio idem Cic. fie conque^ 

ritur. Domus ardebat in Palatio, no fortuito, fed oblato incendio. Huic prope ßit M. F/^cfi Domus, 

qua euerfa Q^ Catulus Porticum extruxit. Hanc, tí Catuli, tí L. Craßi laudans Plin. fic inquit. 

Craßus Orator fût in primis nominis Romaniidomus ci magnifica, fed aliquanto praftantior in eo^ 

dem Palatio Q^. Catuli, qui Cimbros cum Mario ßdir. Quibus uerbis conftateos halluciní^ri, qui 

has in colle Viminali ßdße dixere. Altera domus Ciceroni freratin Ceramio, ut is ad Att^ fcribcns 

affirmat, ad eamque cxpugnandam Clodium P. Sylla domum pro caftrisfii fumpfiße ait. 

De Mtfrijs adificijs, rebusque nonnullis, qua in Palatino monte 

olim fitere. Cap. X X h 

Atdificiajraterea multa habuit Palatinus mons : quorum ne ruinas duidem per uineta, ^ a ibi 

confira funt, difcernere licet. In eo Fanum Febris fnum fuiße confiâtexVal Max. fu:,n.ait. 

Febrem ad minus noccndum templis colebant : quorum adhuc unum in Palatio : alterum in Ara Ma^ß 

rianorum : tertium in fumma parte uici Longi: tí ex Cic. Illud, inijuit, profeSìò confiteamini longe 

aliter rem fe habere,atq; hominum opinio fit : cos enim qui Dijdppellantur, rerum naturas eße, no fi^ 

guras deorum. Qui tantus error fuit, ut perniciofis etiam rebus non nomen deonm tribueretur, fed 

etiam facra confiituerenturf Febris enim Fanum in Palatio uidemusití Pliu. Ideoque etiam Febri Fa^ 

num in Palatio dicatumeft. Aram quoque eiufdem Febris, Aedemdue Larum, tí Curiam Saliorum, 

in dua,cumftagrjßetyinuctuseftLituus Romuli illafus,in Palatio mße,idem Cic. teftaf:&DeaVi^ 

riplaca Sacellïi, in quo uiri, tí uxorcs, cotentione depofitaycocordes domu reuertebanf,Val Max.Io^ 

uis Vióìoris Templum à Fabio bello Sabinorum uotum, Liuius: Praterea Auguratoriu, tèi au^ 

guria caprbantur, Locmq; alterum, qui Sicilia dicebdtur, tí louisCenatio,IuliusCapitolinus:Pla^ 

teaYq;pulcherrimas faxisLacedemonijs,ac porphyreticis ftratas,Lampridius.Domus etia Cd:faris in 

eodem Palatio fiât. Plin.Confumptam,inquit,eam tabulam confiât priore incendio domus Cä:faris in 

Palatio. ibidemque, eodem au¿iore,fitit A polio,tí Diana manuLyfiaificen'im ait. \nmagna au^^ 

ritate habitum Lyfiaopus, quod in Palatio fttperarcu D. Augufius honoriOäauij patris fui dicauit^ 

in adicula columnis adornata, idefi Quadriga, currusquc, tí Apol/o, ac Diana ex uno lapide. Item 

fuit in eodem monte Statua aurea Britanici J Tito imp. pofua, ut fcr'éit Suetonius. ìbidem etia erat 

Laurusnataeo die,quo Augufius: ex qua triumphantescoronabantur, tí Arbor ex hafia Romuli^ 


SECVK.DVS. 37 

fi je captato augurio ex Auentirto in Palatinumah eo mifa terra fxa dicitur,ac frondes etnifife, 

^ reuijscque in arborem. Habuit item Palatinus mons Vicum cognomento Padi : ahmim Fortuna 

RSicicntis: Domiimque cutufdamViturbt}, de qua Plin. meminit, V«m,atium longitudinis pafius centum plus 

minus perfiat,latitudims uero quinquaginta, à louis Statoris tempio ad 

jupra diiìum éft.Contra fentire uideturSuet. qui templum Pads foro proximum c/se dicit : adcóut 

àforaidtmplum excludat: quodtamenei proximm erat, qum domus Pdlicola. Hoc autem 

qnidquid cft difaiminis diluere perfacile efi. Nam qua pars fon Comitium appellcbaiur, nofHenét 

fon ohttnebac : Publicóla pra/ertim temporibus : quod Plin.etiamfignißcat : qui libro, xiiij. ait,fii> 

cm arborem in foro, atq; Comitio coli : cum tamen unica eßet arbor, eaque in Comitio, Vertí temf 

pjri quo primum Annibal in baliam defcendit, cum Comitium teSiumeßet, ut liuius feptimo belli 

punici prodidit, aforo capitdifiingui.CurautemSuetoniusnondixerittemplum Pacispofitumeße 

in comitio, ea uidetur ratio : quia inter utrunq¡ media imercurrebat uia Sacra. Sed uideamus qua tn^ 

fjro erant, ¿r primo à dextra. Templum D. luhj in medio foro pofuum fviße Jignificat Cor. Tac. 

CÚ air, Cclbam imp. ante ipfum primo iñú iacuiße, fanguinèq; fuo inßciße Curtii Lacu: quem uety 

ßis,aditus templi patebat.Appianus autem tradit,cadauer Cafaris in forum delata,e lq; in loco Ara», 

mox templum illi ereibtm eße : in quo Caflorum,&ViSioria Imaginem in tabula pi^S pofuit Aur 

guflus : at

Plwt. Cecilia Metellm Flora Simulacro pulchritudine inftgm cxorrtauiße.Incrat & tabula monimci 

tum ciuitatis cquitibusCampanis data. Ante candcm adem fuit Statua equeftris togata Q^Marcij 

Trmuliy qui Hammtes bis dcuicerat, captaque Anagnia populm ftipendio liherauerat. Er licet hac 

adcs geminisfratribus eßet dedicata, tamen Caftoris tantum uocabatur : arbitramùrque fitiße inter 

porticum Concordia, Ca faris templum. Ilia uero, quam Slier, refert Tiberium Cafare Juo,frai 

trisque nomine de manuhjs Caßori & Polluci dedicauiße, nifi de eadem intelligat, ab ipfo inftaurai 

ta, quo in loco fuerit, incertum habemus. In proximo loco trat Au^ßi Tempb^m, quod a Tiberio 

imperfeóium rclifìum Caligula abfoluit,pontèq; fuper ipfum tranfmißo Palatium Capitolio comuni 

xit. Di bmc autem fequebantur Roßra Noua, ad radices Palatij ffta, próxima louis Statoris templo. 

Ser. gram. Romanum, inquit, forum ubi nunc Roßra funt. Sed quia ubi de ueteribus roßris agemus 

plura de i]s erunt dicenda, lx)rum locum hic attigiße fatis erit. 

De Carcere Tulliano, Arcu Septimij, Milliario Aureo, Iquo Domitiani, (f 

de Lacu Curñ], lanlq; Sacello. Cap. 11, 

CArcerem Tullianum, cuius auùor Ancus rex, in capite fori, fub Capitolio fitum ßißc,fic im 

nuit Cic. Cum de foro currum fle¿iere incipiunt, illos duci in carcerem iubent : ¿r UMÍWÍ ftc. 

Fecu carcerem media urbe imminentem foro adterrorem crefcentis audatia. Quod Vitruuij prai 

ceptis confentaneum eß, qui ait, Aerarium, Carcerem, Curiam foro eße coniungendìi. Vnde autem 

Larcer,&unde Tullianum diceretur, docent Varronis hac uerba. Career à cocrcendo, quòd exire 

prohibentur : In hoc pars, qua fub terra, Tullianum: ideo quòdadditum a Tullio rege : quòd Syrai 

cufis, ubi hac de caufa cufìodiuntur, uocantur Latomia,& de Latomia traßatum. De Tulliano SaHu:^ 

ßius fie inquit.Eß locus,in carcere, quod Tullianum appellatur, ubi paulum defcenderis depreßus ad 

lauam circiter. XX. pedes: eum muniunt undique parietes, atO; infuper camera lapidéis fomicibus 

iun£ia : fed inculta tenebris, tí odore fado, atque terribilis eius facies. Latomias uero de quibus Var. 

meminit Cic.in Verrem fic defcribit. Latomias Syracufanas omnes audiftis, plerique noftis : opus efi 

ingens, magnificum, regum, ac t^rannorum : totum eft ex faxo in mirand^m altitudinem depreßum, 

CT" WMÍrorMW operis penitus excifum. Nihil tam claußm ad exitus : nihil tam feptum undique : nihil 

tam tutum ad cuftodias, nec fieri, nec cogitan potefl. Extat autcm ctiam nunc camcra, non abfmjiy 

lis ei, quam a Cic. def riptam attulimus : ad cuius laua per gradus in Tullianum erat defcenfus : exi 

tíitq; in fronte titulus fi-quens. 

C. VIBIVS. C- FILIVS RVFINVS M^ COCCElVS. M.F. NERVA COS. EX.S.C^ 

Ex quo conijcimus hunc carcerem poft Anci,(!; Tullí] regum tempora inftauratum, ampliatùmciue 

ßiiße. Eft autem hodie D.Petro cognomento in carcere, dicatus. Arcus Septimij in proximo etiam 

nunc extat,in quo mei fa funt alata uiiloria cum trophccis, tí terreftris, naualisque belli fwtulacra, 

tí in fuperiori pa rte a fronte,tí a tergo titulus qui mox fequitur. 

Etfi in urbe plures arcus triumphales funt, tamen arbitrati Jumus ex unius tantum exemplo, quod in^ 

feruimus, facile omnium forma intelligi poße. idem dicimiis de columnis, obelifcis, metis, tí potibus. 



TERTIVS. 39 

IMP. CAES. LVCIO. SEPTIMIO M. FIL. SEVERO. PIO. PERTINACI. AVG. P A m PATRIAE. PARTHICO. ARABICO. ] 

PARTHICO. ADIABENICO. PONTIF. MAXIMO. TRIBVNIC. POTEST. XI. IMP. XI. COS. UI. PROCOS. ET 

ÌMP. CAES. M. AVRELIO. L. FIL. ANTONINO. AVG. PIO. FELICL TRIBVNIC. POTEST. VI. COS. PROCOS. P. P. 

CPTIMIS. FORTi'SSIMISQ^VE. PRINCIPIBVS 

OB REM. rVBLICAM. RESTITVTAM. IMPEFJVMQVE POPVLL ROMANI. PROPAGATVM 

INSIGNIBVS. VIRTVTIBVS. EORVM. DOMI. FORISQVB 

S- P. Cb R. 

»r^r&iii! fffntfTTf ^ niM ìnnninT 


40 LiBEtt 

unie frlncìfium hìneris ai omncs portas, omncquc 

iter capicbatur,fuit4ntcarcumydt quo modo diximusidc co Suet, in Ochonis uita fic meminit. Ergo 

destinata die pramonitis confcijs, ut fc in foro, Jub ade Saturni, ad Milliarium aurcum opperirent, 

mane OalbUfalutauit. Plinjupra, in fori capite locata fuiße o/ìcndit. Cor. ucro Tac. Suetoniùsquc 

ante Saturni ade : omnes trcìe : erant enim hac loca inuicem propc. Idem ?lin. ait Mincruam Ca^tulianamy 

opus Eußanoris, à Q^Catulo dadicatamjfuißc infra Capitolium : ut par cft credere, 

ipfum forum f\>c¿tantcm. EqùusaneusDomitiani fiiit propc cS colmnS, qua unica fiât in medio 

foro, auro fuperfufus : de quo Fapinius ita meminité 

Qua fuper impoßto moles gemmata coloßo 

Stat latium cohtpíexa forum. 

Cuius fub altero pede erat Rheni fluminis Germántdt fwiulacrum : de fut prcmncia Vomitiamo 

triumphauerät. Idem, ' " 

Aenea captiui crinem tegit ungula Rheni. 

Proximo loco in hortis, columna paulo fuperius memorata adiaccntihuf, fuit LacusCm'^ : cuits 

ctiam idem Papinius mentionem facit, his ucrféus. 

Ipfe loci cuflói, cuius fäcräUUofago 

ìamosuiquelacus nomen memorabile fèruat. 

Perquem lacum ßiße Cloacam deriuatamreßrtM. Varrò. De eodem lacu hac funt Diony.ucrha. 

Efl hic locus repletus, uocaturque ab ilio cafu lacus Curtius, in medio maxime Romani fori* De co 

autem uaria efi hifloria, Corndius O* Luceius uobtnt, locum eße fitlgure iäum, C ex. S. C. à Curf 

tio Cos. feptum, ab eo nomen inditum.Pifo autem in annalibus à Metió Curtió Sabino : qi.i in beU 

lo contra Romulumrevulfoexeratuin hue locum paluflrem feceßerit, illas usque ad ßtos in Cavito fi 

Hum peruenerit. Porcilius uero J Curtió Romano: qui cum forte uorago in medio foro eßet faSìa^ 

ncque expleri poßety éxuatum reljH)nfis pro patria fc fe deuouit, in cmquc equo armatus infulcns 

fe immifu.PorcilioaßentitijirSrx. Pom. cuius funt hac uerba. CurtiUcumapjfclUturaCurtio,qui 

eo loco in profundiffimuni fe ob falutem Po. Ro. proiecithiatum. In candemjententiam Plin.fic 

quit. FortuitoMu utnit in medio foro, qua fulentia impehf fundamenta ofiento fatali Curtius maxi/ 

mis bonis, h(k efl uirtute, ac pictate, acmorte praclara cxpleuerat. Controuerfiam autem, qua in^ 

ter Pijone, & Porcilium eße uidetur, tollit Liuius. Nam dicit,Lacum hunc a Curtió Sabino prius dcf 

nominmm eße : poflea uero quam Curtius Ro.in hiatum fe proiecit, à recentiori eius facinore nofi 

men lacus injignius eße fa¿ium,üttanq prioris Curtij memoria cxtin¿ia, ab eo lacum Curtiumap^ 

pellari cccpijse. lani Tempia ßiße in medio foro exaduerfo Capitoli) tradit Procopius. Erat, inquit, 

Saceltum tottjm ex are conflitutum, quadrata quadam dimenfione, tanta eque amplitudinis, quanta in^ 

tegra laniflatua poterat ane4 quinquepedalis capi : capite duntaxat bißons : porta utrinque anca, 

qua pacis tempore claudebanûr, inflante autem bello aperi ebantur : uocabatùrque Unus Ceminus. 

Fuit autem propc equum Domitiani. 

De Marßri'Statua: Secretario Po. Ro. Tempio Saturni, Aerarioy 

! fic de officina Moneta. Cap. III. 

xime fequitur ades, nunc D.Mdrtina dicata, ubi olim Secretarium Po.Ro. ßiße, indicat infcriptio 

fequens, qua in eadem ade ciçtaté 

SALVIS 


SALVIS DOMINIS NOSTRiS. HONORIO ET THEODOSlO VICTORIOSISSIMIS s 

PRINCIPIBVS 

SEGRETARIVM AMPLISSIMI SENATVS QVOD VIR INLVSTRIS FLAVIANVS = 

INSTITVERAT ET FATALIS IGNIS ABS\WS1T _ 

FLAVIVS ANNULS EVCHARiVS EPIFANIVS. VC. PRAEF. VRB. VICE SACRA« 

ÍVD.REPARAVIT ET AD PRISTINAM FACIEM REDVXIT 

StrMmi m m Tcmplm id fuit, quod nurtcD. Hadriano cft dicatum : dc quo Macrohius hac tradit. 

Tullum Hoßdium, qui bis dc Albanis^dc Sabinis tertio triumphauit, inucnio, Fanum Saturno cx uoto 

confccrauijjcy & Saturnalia tunc primli Roma inftituta. Quamuis Varrò libro. VI. qui cftdc jacris 

adtbus fcribaty adm Saturni ad forum facicndam locaßc. L. Tarquinim rcgcm^T. ucro Largiu dif 

äjtorcm Jaturnalibus cam dcdicaßc. Ncc mcßgit GclUum fribcrcy Senatum dccrcßc ut ades Saturi^ 

nißcrety ei ' cu rei. L. Furium tribunum militum prafuiße. HdcleWMS Macr. Suetonius uero à Numa^ 

tio Planeo coßruäü refert. Scd cu plura fuiße Saturni templa, ex ijSy qua citauimus, fatis confiare 

uideatur : non tamcn inuenire potuiy quo in locofyerant conftrucia : prater illud cuius in fuperiori 

libro meminimusy ^ de quo in prafentia cft fermo. Aerariü in foro fuifje fignificat Afconius. Lum 

tefteSy inquity cxaminarentur ( agebatur enim caufa pro rcftris ) Pompeius ad Aerariü Jedens tumuU 

tu Clodiana multitudinis perturbatur. Quod ideo inl?oc templo pofuü effe Sex. Pom. tíMacrobius 

aiunty quia fub Saturno nullii frrtu fuerit comißuynec quicqua eßet priuatu.Plut. «ero, quod jub code, 

nec auaritiaynec improbitaSy fed iuftitiay i^rfides.Cyprianusauty quòdSaturnus in Italia primus in^ 

ftitueru numos fignarcy ideo Saturni arariü uocari. In eo promulgata feruabam. Cic. de legibus. Qui 

agent aufficia feruanto. Auguri publico parcto. Promulgata ^pofìta in arario cognita aglito. Ser^ 

uabani et libri Elephantiniy in quibus. XXXV. eßent cojcripta tribuSy Omncsq; publica^ rontí libri. 

Suet. TabuLs ueteres aranj: Ü debito^y uel pracipua calumniandi materia exußit Caf ar, ibidé re^ 

ponebani et figna militaría. LÍMí«s.S/g/ia,maMÍr, eo die a Qu^^rftoribus ex arario prompta. A fconius 

aityVctcrc diligentia fuißcy ut quod quisque defubiugata prouincia per triumphum apportauißcty per^ 

fcripiii in tabulis in ararvi reponcnJ/s, co feruaretur. Qjipd Cic. inVerrem fignijìcat. Praterea 

Cenfores in Saturni tempio iufmrandli fubire cogebantur. In templi huius faftigiofuiffcTritonas cu 

bucciniSyrcfert: Màcrobius.Antc ucroSiluani Simulacrum extitiße oftcdit Plin. his uerbis. Ficus arbor 

flit & ante adem Saturniyurbisanno. CCLX fublata facro Veffalibus faftOy cm Siluani Simulacru 

fubuerteret. In proximo aut /oco,no longe

u 

MUUHItliUlliyillllttlUUi^^ 

taußina autm Templi hortä pärs in proximo eß: CT eius ' porti cus 

decem ingentes columna cum cpiflylijs, CT hac ¡nfcriptione. 

DIVO ANTONINO ET 

DIVAE FAVSTINAE EX. S. C. 

De hoc Svartianus fic meminit. Antoninus inter dcos relatus e: ha^ 

bettemplum:habet SaliosihabetSodales Antonianos, qui Fauflina 

templu : quod ei fundaueratmaritus, in quo poßea filius huius He^ 

liogabalus Antoninus fibi, uel loui Syrio, ucl Soli, mcertum id efl, 

templumßcit. ArcumautemFabianumapud hoc templum ftetiße 

aßerit Tremellius : cuius reliquias proximis annis uidimus effodi. 

hunc à Fabio Cens. qui deuicit Allobroges, excitatu eße aitAfco^ 

nius : in quo fuerant fcuta, &ßgna eiusuiñoria. Ad hunc ßtum 

erat Tribunal Libonis Pratoris, Putealdi¿ium : de quo Horatius 

mentionem fic facit. Putealque libonis Mandabo ßccis, adima ca^ 

tare feueris:^'Ouidius hoc carmine. Qui puteal, lanùmque ti^ 

ment, celeres que Caledas. Foeneratores cnim ßabant ad lanum: 

(irapud fomicem Fabianum ius dicebatur : de quo arcu Cic. pro 

Plancio fic inquit. Equidem ß quando, ut fit, iañor in turba, non 

illum accufo, qui cfl in fumma facra uia,cum ego ad Fabianum fijr^ 

ìiicemimpellor.lâpud nos numifma argenteum,in cuius altera 

parte Libonis imago cft cálata, cum infcriptionc. LIBO BONEÌ? 

VEN. In altera uero tribunal , fupra quod eft. PVTEAL infra 

«en).SCRIBONL 

Dc Var^s rebus, qua in foro fiiijfe dicutur. Cap. V. 

STata matris Simulacrum in foro colebatur, ^ftquam id cob 

luftrauit, nc lapides igne corrumpcrcntur,qui plurims ¡hi fic^ 

hat noñurno tempore,, magna pars populi in fuos quisq¿ uicos rc^ 

tulerut eius dea cultu, au¿ior Sex. Pom. In code foro Statua cque^ 

Aris Cae fari erat pofita, (y cius capiti fydus crinitu adie¿iu:quak 

in cius numifmatis fape uidimus. Alia Statua Auguño a Senatu 

ibide pofua fviße comemoratCic. ì Ef ift. ad ipfum Auguftu fcri^ 

Ìta. Multis pratcrea abjs ornata fuiße fo^ innuit Plin.hifcc ucr^ 

is. L. Pifo Jpdidit M- AEmilio C. Popilio. Il Coß. àCcforii^ 

hus P.Cornelio Scipione,M, Popilio ñatuas circa foêo^,ó nu^ 

rrr.... 

' mwm ^^wrrvvs.w^ » • / ^^ ' ^ , .19 J^ I ^ J J f ' i 

dicutur, J>pr^s inlocismigis opportune exponent ErSt infuper 

in foro columme uañj generis. Prima omnia C. Manio fiatutm 

ce idé Plin.fic comemorat. AntiquiorColumna^ficut. C.Mtenio, 

qui deuicerat prifcos Latinos: quibus ex fiedere tertias prada Po. 

Ro. prañahar,eodémque in coJuUtuex fuggeñu Roñra deuiítís 

Antiatibusfixeratyanno uihis.CCCCXVl IteC. Duellio, fa 

frimus niuak triumphu e git de Pañis, qua é et'um nunc in foro. 


Columnam alUm folidam UpiJis nmidid, propc. XX. pedum altitudine Po. Ro. Cafan ercxit: 

cm titulo. PATRI PATRJAE. de qua Cic. inquit. Tabs animaduerfio ftit DoloUlUyCuminaui 

dices, fceleratosq; feruos, tum in impuros, ^ nefarios ¡iberos italisque euerfu) Ulms cxecrata co^ 

lumna. Et iterum ad Atticum fe ea Jiiftulife dicit. 

S:at adhuc in foro unica columna, cui, ut uidetur, nihil erat adiuñum, ideo honoris, uinutlsque caui 

fa dlicui horum pofuam fuiße exiftimamus : prajertimquòd in uno latere plinti cernuturadhtcqua^ 

dm literx, fed uetußatc ita confumpta, Mt nullum perapias fenfum : Hr forte ea eß columna, quam 

Plin. fua (ftatc in foro ßetißc ait.Cuius exeplu fiiperius adieci. In foro,inquit, Diony. erat petra an^ 

gularis fuper qua p^ìtafiterat fjôlia Trigeminorum Albanorli, pila Horatia d¡¿ia,Jed arma collapfa 

/ùnt uetußatc. Noftra aut atate ne ipfius quidem pila extat ueftigium. Decorauu forum it Equus 

Csfaris, tí Equus Conftantini,& Atrium Hinerua.Eràntq; in eodem foro Taberna noua, de quii 

bus Liuius fic loquitur. Eodem tempore feptem Taberna, qua poftea quinqué, tí Argentana, qua 

nunc Noua appellantur, arfereití Varrò. Sub nouis diita pars in foro adipciorum , quoduocabulum 

eius peruetuftum, ut noua ma, qua iam dudum uetus. Vbi autem Var. fub nouis dicic, Tabernis fubi 

intel igendum puto,neque uidfo quid aliud intelligi poßit. Doliola locus et erat in foro, apud Cloaca, 

fic uocatus, quod inuadentibus Gallis Senonibus urbem, facra ibi doliolis repofua fuerunt, ut fcribit 

Sfx.Pow. Vetufìior autem memoria e, co in loco myftica quadam Numa condita eße. Sunt qui putant 

dicìorum Gallorum ciñeres conditos eße. Veneris item Cloacina ades fuit ad Sacram uia, auc. Oui^ 

dius in faftis. Cuius fimulacpjm in Cloaca repertum : tí quia cuius eßet effigies ignorabatur, ex loi 

CO illi nomen impofuum eft : de quo fimulacro Plin. ita meminit. Qjiim itatraditurMyrieaueri 

bena Romanos, Sabinòsque cm propter raptas uir gines dimicareuoluijfent,dcpofitis armis purgai 

tos eo in loco, qui nunc figna Veneris Cluacina habet. Cluere.n.antiqui purgare dicebant. Exon 

narun: autem jorum tí tabula pi£ia. L. Hoftilius Mancinus, inquit idem Plin. qui primus Carthai 

gincm irruperat,fttum eius,expugnätionesque depiäas cum in foro propofuißet, tí ipfe aßißcs poi 

pidoßêftantifmgula enarrabat. In eodem foro magißratus imperium deponere confueui\ie, auiior 

eß llerodianus: tí f¡ê¿iaculacdi, iusque multis in locis dici, idem Plin. ojlendit, cumait,Cafarem 

in muñere gladiatorio forum texuiße : tí picum Martiii in capite Pratoris urbani. L. Tuberonis iui 

ra in joro pro tribunali reddcntifediße, ita placide, ut manu eum apprehcfuieret. 

De Comitio,Templo Quirini, Columna Moenia,Bafilica Portia, Curia Hoi 

ftilia, tí V^teri, ac de Roftris ueteribus. Cap. VI. 

COmitiales dies appellabant, cum in Comitio conueniebant, qui locus a coeundo ideft fimul uei 

niendo eftdi£ius,auc. Sex. Pom. Plut. uero quod illuc T. Tatius,tí Romulus coierint, tí inter 

fos fxderis conditiones fancita,ßrmataquc ßerint, Comitiu dictum putat. Afconius ait eße locum, 

quo coire Equitibus, tíPo. Ro. liceret. In eofuit Hermodori Efhcfii Statua, legm, quas Decemuiri 

fcribebant, interpretis, publice data. Et alia Horath Coclitis,pofua, quod folus a ponte Sublicio hoi 

ftesarcuißet. Hancufque ad fua tempora duraffe afferit Plin. seque inuenire Pithagora, tíAlcibiai 

uicinS foroMd PorfiS äppelUuir, HMIMJ bäfdtca TNB. pl • quoma m illa m dicen confucuerm, co^ 

htmnl quafellS eojt impedire uidebatur, tollere decreuiffe, fcribit Plut. ex quibus uerbis ccfiat Bafu^ 

licäsfi(ißdoc4,uhi iusdiccrei,negocitíorésqifirequcteruerfirtn(:quodi¿;Vitm(ius his uerbistefiíh 

'J 


Bafdicarumj loca admñaforisquJm calidißimis panibus oportet conftitui, ut per hycmem fine mo^ 

lipatmpejiatumfeconfcrrcin cas ncgociatores poßint. Iuxta erat Columna, Moenia appellata: 

Na cü Moenius, cam domü uenderct Catoni,tí Fiacco Cenß. ut ibi Bafdica,qua diximus, xdifìcare^ 

tu y cxceperat ius fibi,unius columna ut fuper eateSìu proi¡ceret,tí prouolatibus tabuUtis inde ipfh 

t/ pofleri eiusß>cciarc munus gladiatoru poßent:quod etiam tum in jiro dabatur : ex ilio igitur Co^ 

lumna lAccnia uocitata cft : de qua meminerc Afconius. Sex. Pom. tí Cic. pro Sextio. Inter hac igi^ 

tur Bajilicam,tíCuriam Vetcrem,pofita erat Curia Hoftilia,ficut indicat titulus, ibi in ruinis reperì 

IUS,huiufmodi. IN CV RIA HOSTILIA. Eam fub ucteribus Hoftilium regem adijicauißc 

aßerit Varrò : namVeteres ftruxit Romulus. Sex. Pom. Fuerunt, inquit,& Noua Curia proxime 

compii um Fabrici] adifcata : quòd parum ampia erant ueteres d Romulo faiia : ubi is populum^ tí 

fura in partes. XXX. diftribuerat, ut in ¡]S ea jacra curarent. Plin. litcris tradidit. M. Val. Max. 

M'ßalam primm omnium Tabidam piÓìura pralij, quo Carthaginienfes, tí Hierone in Sicilia de^ 

uiccrat, anno ab urbe condita. CCCCXC. propojuiße d latere curia Hoftilia : & ante hanc colio;catam 

eße ftatuam Actij, cuius bafis conftagrauerit curia ipfa inccnfa, P. Clodi) ßnere. Cic. ¿r Li - 

uiNS hoc amplius addunt. Eius cotem, tí nouaculam ibidem defoßam eße, fuperque impofuu Puteal. 

Ajconius autem refcrt,corpus Clodij, utuulnera uideri poßent, delatum in forum, (y pro Ro ftris po'/ 

fitum, popidilmque deinde in Curiam tuliße, atq; cremauipe, coque igne Curiam, portiamque Bajáis 

cam.eiconiunctam, conßagraße. Ante eandem Curiam Roftra inftituta eße commémorât Varrò. 

If J tonque de Roftris Vetenbus intellexiße fignificant Afcomj hac uerba. irant enim Roftra non co 

loco, quo nunc, fed ad Comitium, prope lunéta Curia, itenim fuiße Roftra Vetera innuit Suet, 

cum au Auguftum bifariam lauda tum, pro ade D. luhj d Tiberio, tí pro Roftris ucteribus a Drufo 

Tibert] filio. Nam niji tunc fi

RATORI FORTVNATO. Cdpltdetimcaforum ufitatm proponi ínRofirh y aitLTlorustee 

ittcandmfentcnríamAppianHSyForoinmdiomeroflra caput Härij iunioris SyiLm appcndiffè. 

Quo in loco corpus Taujìuli impofitum fvific, Üiony. fie rcf rt.Jn tracläroßri Remani loco pro ro^ 

flriSj fuper leonem lapideum, impofitumfuit corpus Tauftuli : qui ibi ceciderat, dum certamen Romu^ 

li,


TcmpU huiuicrfi pars quaJSaJhicextitytdrntn quia pkwi opens 

ont70graphia,ex ea perdptrtopotuir, ichnogjfaphiam appofuh 

muSy pcuti exemplar quorundam mechanicorum, qui earn in lu^ 

cemedidcranty exiflimames fatis accurate id cosflcipe. Pofte4 

uero deprehendimus cius latitudinem, no.CLXX., Hf ah eis trof 

¿itumej} yied. CC. pedum efie: longitudfhi. CCC Idne h 

Aorem fallatadmonerc uoluimus. 


De ArcuVefâfuni : Templis, Vulcani, folìsq;,tchmamt^ 

de Via Sacra, Cap. Vili. 

g Vpu Comitiumftat Arcus Vefâfiani mutilatus,in cuius fronte legitur titulus fequens, 

POPVLVSQJE. RDMANVS 

DIVO. TITO. DIVI. VESPASIANI. F. 

VESPASIANO. AVGVSTO 

txtruäus autem fuu deuiäis Hierofolymis, in quo intrinfecus ah uno latere fculpta funt uiCloria 

cum arcafaderispracedetftthus. XU.fafcihus confularibus : ab altero triumphi frolla,aunm canfi 

deUrum, tabula legis Moyjaica, uaja templi, mcnfaque aurea : de quibus plura lojvphus. tìuiui uii^ 

iioria fidi facit marmor,quod in circo noftris temporéus fuit ejjòfiU,m quo hic titulus erat Jcuiptus. 

S. P. Qj. R. 

IMP. TITO CAES. Divi VESPASIANI FÔ VESPASIANO AVG. 

PONT. MAX. TR. POT. X IMP. XVIL Xllf P. P. 

PRINCIPI SVO QVi PRAECEPTIS PATRIAE CONSILIISQ^ ET 

AVSPlCliS GENTEM IVDEORVM DOMVIT ET VRBEM 

HìEROSOLYMAM OMNIBVS ANTE SE DVCIBVS REGIBVS 

GtNTiBVS AVT FRVSTRA PETITAM AVT OMNINO INTENTATAM DELEVIT. 

Propedictum arcum, jub ipfis collibus, ut ait Varrò, fuit Vulcani TonJis Senatus decreto intra urbem nUta inVolcanah, quod 

efiJupra Comuium, obruta jitnt. Idem afseritBiony. his uerbis. TraólantesinVcUanaii ttmplu ne^ 

gotia,quodJuperfiat foro:id(mque addit, Tatium regim id dedicauiße. In eo Lotos frit ab Romulo 

cofi ittita, CUIUS radices in forum ufque Cafaris penetraße ajieritPiin.Haudlonge à Pacis tempio, 

eo in loco, quo nunc funt horti D.Maria NoM

Dc Thcatro MarccUi : Curii, Forticu, tíSchoU Oääuia: äcdc templo 

lunonis y Apollinlsquc Delubro. 

Cap. X L 

H l s defcriptis, ad cam uallem, qi^cc inter Tiberim, Capitolium, Palatium, & Auentinum iacct, 

tranfeamus,agamiis(¡; de adifjcijyc locis injignibus, quoru nonnulL adhuc extant. TÍâtri 

Marcelli, quod fub nomine ncpotis ex forore Oéiauia Auguftus excitauit, pars,uetuftatc, igncq^ con 

rupta inter Tarpeiu rupc,dt¿I¿mq;Tibcrim adhuc cemitur.Capiebatautem loca. LXXX. M. HUÍ 

ius Scena a Vefj>aliaho fuit reftituta, in caque mox ludos edidit. Ante Thcatrum Curiam Oäauiam 

fuilp, tradit Appianus : cui iunfta erat eiufdem nominis Porticus, quam totum id ßâti] occuvauiffe 

crediderim, quod eft ab cede nunc D. Nicolai in Carcere : ad eam qua. S. Maria in porticu dicitur. 

In hac Curia multa ftatua erantftatuta : fed inter cateras Apollinisfulmentencntis. In porticu ue,' 

ro Sauron, ^Batrachum templa cUujà feciße, fcribit Plin. Artemondque nobilißimas piäuras pinr 

xiße : in Usque Herculem ab Oeta monte exuta mortalitate confenfu deorum in calum euntem: Iny 

tniyeandm porticum fuiffc lunonis adem, & in ea ipfws dea Statuam a Dionyfio,&' Policle fai 

clam : ac Veneris a Philijco : injuperque Aefculapij, & Diana aCephifiodoro : ad candemque por^ 

ticm laudari Apollinem Philijci Rhodi] in fuoDclubro : item in eodem temploLatonam,^Diana, 

& nouem'Mufas : & alterum Apollinem nudum : altermque, qui Cytharam teneret, Timarchidem 

friße : In Schölts uero effe Praxuelis Cupidinem, obicäum a Cicerone Verri : per quem Thcßîa 

uißbantur : & multa in eifdem Scholis fine auäoribus piacere : ueluti erant Satyri quatuor : ex quii 

bus unus Liberum patrem perfcrrebat : tí alter Lberumftmiliter: tertius ploratum infantis cohiba 

bat : quartus cratere alterius Jitim jcdabat : ueluti etiam dua Hympha fua uefte uelificantes. htfdem 

autem fcholas adornarunt tí tabula picla. Nam^ ut idem refert, Antiphilus in eis Hefuìna nobilem 

pinxit, tí Alexandrum, ac Philippum cum Minerua. Praterca ait,Veneris Statuam eximia pulchrii 

tudinis manu Phidia in 0¿iauia operibus cjfe. 

De Foro Olitorio : Tewplis, lunonis Matuta^ Spei, Iá«i, Pietatis, tí Cari 

menta : acde Carcere Pl. Ko.SacrarioNuma : tíde Columna 

Laólaria. Cap. XII. 

Nter Marce/li theatrum, tí Capitolium iacct platea nunc Montanaria uocitata, ubi olim fuit Voi 

I _ rum Olitorium : quod extra portam Carmctakmßiiße ait Afconius. Forum Olitoriu, inquit Van 

ro,crat antiquum macellum, ubi olcrum copia: Ea loca ctiam nunc Lacedamonij uocant maceÙum : fed 

Iones oftia hrtorum. In hoc fiât lunonis Mätuta adcs, ubi mie D. Andrea cognomento in Mentui 

za,fwe in Vinàjs : uota, tí locata cft Gallico bello à Cor. Cos. ab codèmque Cen foro dedicata, aia 

¿tor Liuius : qui in eodem foro etiam Spei adcmßiffe tradit, camque filmine i¿tam bello pu. tí Q^ 

Eabio confulis filio, ac T. Sempronio Graccho Qpfi. incendio conjtagraße. Hanc confeaauit Collai 

tinus. Cic. de legibus. Rcäc, inquit, ctiam Spes a Collatino confier at a eß. Sed quoniam Cor. Tac. 

ait, ab Attilio eße uotam, tí ä Germanico facratam, exifiimandum cft; aut fuiffthan^àênuo inßaui 

ratam, aut aliam efle de qua Tacitus loduitur. In foro Olitorio Columnam Laiiariam, ad'quam infam 

tes laáe alcndi defcrebantur,ftetifje aßerit Sex. Pom. In eodem etiam fuit lani Templü circa imum 

Argiletum, iuxta theatrum Marcelli. Hoc Nwwd w regem in duobus breuißimis templis feciße, e ¡que 

duas fuiffe portas, quas aperire cùm bellum effet, in pace uero claudi legitimum foret, fcribit Ser. Alij 

tamenT. Tatium,tíRomulumfaóìofccderetemplum hoc coftituiffeuolunt : proptcreäqiielanu duas 

fades habere, quafi ut oßendatduorum regum coitioncm. Cor. uero Tac. ait. Dui iùfff eße huius temi i 

pli auóiorem : cius funt hac werttf. Eodem in loco. L. M. Publicijs lano templum, quod apudfo òrum 


ÖlitoriumCrt.Duiliusßruxcrat: Spdq;aJcs àGemaftico facratur. Alibi commmorat Tihcrium 

Cajarem kwi templum dedicauißcy apud forum OHtorium, uotum i Duilio hello maritimo aduerfus 

Panos proßêre pera¿lo : fi modo dc hoc eodem imclligunt : nam (¡uod aliud ea atate fùcrit, nobis 

non conñat. Cum autem idem e/Je lani templum^de quo Seruius, & Tacitus loquuntur^dubitari non 

poßit : non uideo quo paño utnufque flet fententia : niß dixerimuSyà h!uma ftruñum, denuòque a 

Duilio inßauratum, ampliatùmque. Id uero prope D. Nicolai écdem, aut certe eo ipfo loco ßiiß'cycre^ 

diderim. Hic.nJocus ad imum Argiletum, tJ iuxta theatrum Marcelli pofuus eß, atque extra porta 

Carmentalem, quod ait Sex. Pom. ad dextrdmque Tabijsea porta ad bellum exeunt ihus,quemadmo^ 

dum liuiuSy & Ouidius uoluere. Nam licet hac porta ad forum Olitorium uergeret, tamcn cum ßcU^ 

dum muros urbis adßnißram ñeñere iter cogerentur, ut perSublicium pontcm, qui tunc unicus erat, 

tranßrent, lani templum ad dextram relinqui fuit neceßfe. Prooe hoc templum fuit Sacrarium ipfius 

Numa, circa imum Argiletum. Item Career Plebis Romana : huius ueßigia apud eandem D. Niw 

lai adem extare uidentur. Quem carcerem Ap. Claudius decemuir conñituit,in eoque reus iudicíj in/ 

clufus féi morte confciuity ut tradit liuius. In hoc carcere fuit Templum Pietatis a M. Attilio Cla^ 

hrione dedicatum, ut idem eñ auñor. Caufam ñruendi templum Plin. ftc oñendit. Humifís in plebe, 

Ü ideo ignobilis puerperafupplicij caufa carcere inclufa matre, cum impetraß'et aditum à lanitore, 

fmoer excuifa ne quid infrrret cibiydeprehenfa eñ uberibus fuis alens eam. Quo miraculo matris fa^ 

lus donata filia pietate eft, ambaque perpetuis alimentis, & locus ille eidem confecratus eft De^r, Q 

Qmntioy^ M.Attilio Coß. templo Pietatis extruño in illius carceris fede, ubi nunc Marcelli thea^ 

trum eft. Sextus uero Pom. Patrem inclufum carcere, non matrem, uberibus filiam clam aluiffe,fcrif 

bit: Templumque ipfum eo in loco cxtruñum fuiße, ubi puella antea habitauerat, non in carcere. 

Hoc templum Cos. Cotta de calo tañum fuiffe tefiatur Cic. primo de diu. Fanum carmeta fub Ca^ 

pitolio effe, fcribit Diony. meminU Gellius libro. XVIII. Pofuum autem fitit apud portam Carf 

mentalem à Carmenta, ut fupra diximus, nuncupatam : ubi reliquia adicula D. Catherina hodie 

cernuntur. Quod fanum mulieres Romana ei dea adificarunt gratiam referentes quòduehicula, qui^ 

hus.S. C. priuata fiierant, ipfiseflentreñituta. Carmenta.n.Euandri mater fuit, Nicoñrata prius 

appellata : qua,quia carminibus oracula edebat, Carmenta poilea eft diiìa : ai eaque carmina : auc. 

plut. in probé 

De Argileto : Domo SP. Me/fj, gf Africani : &de Aequimelio : Tabemis Bi^ 

hliopotarum : Bafdica Sempronìj : ac de Afylo. 

Cap. XIII. 

ARgiletum auti a fine uici Thufci, atque à VeUbro oriri, inuenio : eiusque imum effe ad Mar^ 

celli theatrum: Huius etymologiam Varrò duplicemfic ponit. Argiletum funt qui fcripferunt 

ab Argo, quod is hue uenerit, ibique fepultus fit : ali] ab argilla, quid ibi id genus terra fu. Priorem 

etymologiam probat Seruius :fic enim inquit. ÌMander Argum quendam hofj>itio fufcepit, qui cum 

de eius cogitaret interitu, ut ipfe regnaret, Euandro hac non fentiente, foci] intellexerunt:qui Ar^ 

gum necarunt : cui Euander& feputau fitcit,it; locufacrauit,de quo Virgilius meminit hoc carmine. 

Nec non Üßcri monñrat nemus argileti. 

lì! ea autem parte Argileti,qua à dextra occurrit a porta Carmentali adVelabrum, CT non longe ab 

ade nunc D. Ioannis decollati, Aequimelium fuiffe,ex uerbis Liuij conieñura affequi mihi uideor : ca 

hac funt. Subñruñionem fuper Aequimelium in Capitolio, tf uiamfilicc ßcrTiendam a porta Cape/ 

na ad Martis adem Aediles locauerunt. Et rurfus. lupus Esquilina porta ingreffus, frequentißima 

^rbis parte decurrit in forum, Thufcòquc uico, atque Aequimelio per portam Capenam prope inta^ 

¿^s cuajit. Aequimelium autcm unde dicatur, fic oñendit. Nec fatis eft Melij fanguine expiatu, nifi 


Au?¡(Jji, (¡noJ erat in hortis pofl Märforium nunc pofuis. iJangufliusdl co fiSiumaiunt, quia non 

inijus fucrit cxtorqucrc poßelforibus próximas domos. Extrucndi caufa fiiit hominum iudiciorum 

mulntudoy qua uid. hatur non fujficicntibus duobus, ctiam tcrtio indigcrc. Itaquc fcftinantiuSj ncc^ 

dum pcrfeíia Mart is adc^quM in co inchoauerat, publicatu cfiicautimquc ut fcparatim into publica 

indicia, tr fortitioncs iudicum ficrcnt. Sanxit ergo ut hic de bellis, triumphlsquc confulerctur Senati 

i us : qu/queuiäores rcdijfent,huc infignia triumphorum infcrrent. In celeberrima huius Parte, Aug. 

poji:i: dujsTMaSy qua belli pictampaciemhabebanty&'triumphum : duasquealias abApclk piV 

ftiis : in quarum altera erat Caflor,ü' Pollux, cum Victoria,trAlexadro Magna: altera belli ima^ 

gincm rtßriîis à tergo manibus contiìu^bat, ipfo Alexandro incurru triumphante. Ineodcmqueß^ 

ro Coruini etiam Stittuam coUocauit, ut fcribit Gellius. Legimus infujperyibidem fuiße ebumcu ftmu/ 

lacrum ApoUinis : de quo uidetur Horatius intellexiße, hoc emifiicmo. Sic mc feruauit Apollo : tf 

luuenalis, cum ai:, lur/sque pcritus Apollo. Hoc forum Hadrianum inßaurauiße auc. eß Spartianus: 

cuius porticus dua ßcre : in quibus omnium ftatuas triumphali effigie Augußus dedicauit. Idem prafi 

terca cm Templum Martis^Vltoris hello philippenßquod pro uuione paterna fu fee perat,uouißet,uofi 

ti reus illud in ca pane eiufdem fori extruxit, qua D. Martina nunc adi próxima eß. Horum mcmifi 

nit Suet, in hunc modum. Publica opera plurima extruxit, i quibus pracipua forum, cum ade MdJfi 

tis Vltoris'.et Ouid. his carminibus. 

Victor ad ipfe fuos calo defcendit honores. 

Tcmplaque in augufio confîcienda foro. 

Supra forum Augußi, ad radices Quirinalis, PaUt'tj Uerua reliquia extat :& CMS porticus nonuU 

la mira magniiudinis columna. In proximo uero, pofi adem nunc D, Hadriani fuerat eiufdem Nerfi 

ua forum : quod inchoatum eße a Domitiano refert Suet. Nouam, inquit, adem in Capitolio excitad 

uit loui Cu/iodi : CT forum, auod nunc Nerua uocatur. Euiffe autem columnis, uarüsque fiatuis adoré 

natum, tefiatur Spartianus, his uerbis. Statuas iocofas, uel pedefires nudas, uel cquejms Diuis impefi 

ratoribus in foro Nerua, quod iwnc Tranfitorium dicitur, locabat^ omnibus cum titulis, ftS columnis 

areis, qua gefiorum ordinem continercnt. Tranfuorium autem traxit nomcn, quod ab eo in Romafi 

num forum, Augufii,^'Cafaris eßet tranfitus. Extat adhuc pars porticos ipfms fori incendio coré 

rupta cum quibusdam columnis excelfis, tr in earum epifiyltjs titulus truncatus hîiufmodi. 

IMP- NERVA_CAESAR AVC. PONT. M A X . TRIß, 

POT.iriMP.li. PROCOS. 

Cui titulo quidam aiunt ßiße ctiam hac uerba. NERVAE FECIT. I« hoc foro Temphm Unì fuiße 

tefiatur Ser. ìic.n.ait. Captis Falifcis ciuitate Thufcia ibi inuentum efi fimulacrum lani cum fronti^ 

bus quatuor ( ßerat enim bißons apud thcatrum Marcelli ) unde, quod Numa infiituerat, trafjlatu e 

ad forum Tranfuorium, ü' quatuor portarum unum templum infiitutum.Ad forum Tranfitoriu trané 

ßatumaitSer.i.eoubideiiulcßrumTranfuoriumßit. Plin.narrat,Augußudedicauiße lanum in fuo 

tempio ex Aegyptoadue¿ium,Scopaque, anPraxitelismanu,dubiumeffe: fedde quo tempio laniiné 

telligat, non fatis confiat. Ad lanum fiabant fxneratores : de quo uidetur Horatius intellexiße, cum 

inquit. Hac lanus fummus ab imo pcrxlocct: tJ in Sermonibus. Pofiquam res mea Unum aa medium 

fraùaefi. Sequitur paruo intcruallo Forum Cafaris,in ea ùarte^ qua pofi D. Cofma, & Damian 

ni adem horti cemuntur:de eo Appianus fu inquit. Poft uiñoriam cotttra Pompeim Cafar 

Atrium templo Veneris circunduxit : quod R/)manum forum eße uoluit, non rerum quidem ueé 

ìtalium , fed corum qua ad iura conuenirent.PUrtius.Pyramides regum miramur opera, cum foé 

lum tantum forum extruendo fextertijs mille ducentis Cafar Di&atoremerit. Quod ßrum, haud 

procul 4 Comitio ßiße, ßgnißcaße uidetur, ubi dixit: loton è Volcanali in forum ufque Caé 

faris radices egiffe. In hocforoßit Veneris Gcnitricis Templum j bello pharfalico uotum : de quo 

Appianusfic meminit. Ercxit, Veneri Genitrici templum,ut prius ad Pharfakn uoucrat pralium 


¿«ífKrMi.Ef quid erát propc uiam Sácram, uidctur id dc quo Üiott rcfcrt, Apollodoru rcfcripfißc Hai 

driatìo (forte ipfum inftauranti ) fublimc, tí concauumpvri oportcrc, utcx loco /upcriori in Sacram 

ufqûiam infignior prof^cùus cjSct, tímagis conjîcuum concauum ad cxcipicndas ludorum machia 

nas, qua in co loco latenter compingi,tíitem ex occulto in thcatrum ducipoßcnt. Ineo uero,Aiai 

eis, tí Medea tabulas à Timomarcl^ bizantino piñas, oñuaginta talcntis uenundatas fuiße, rei 

fcrt Plin. Idemque pro templi foribus equi fimulacrum, his uerbis. Nec Ca faris DiSlatoris ûenquam 

alium rcccpiße dorjo equus traditur. Idemque hominis fimilcs pedes priores habuiße ; hac effigie locai 

tus ante Veneris Genitricis adem. In eodem foro Veneris fimulacrum ab Archejilao fatìum : ipftusq; 

Veneris flatuam loricatamfuiße, idem auiior teßatur. 

De Templo Telluris : tí de Domo Sp. Caßtj, tí M. Antoni) \acdeSoi 

torio Tigillo, Vico Scelerato : atq; de Bußis Gallicis. 

Cap. X. 

TEmplum Telluris, quod T. Sempronius uouit, ut ISlorus comemorat, intra Carinas fuiße dii 

cit Ser. Id arbitramur fuiße prope cliuum, qui ducit ad D. Petri cognomento tn Vinculis ade. 

Quo in loco olim fuerat Domus Cafiij: huic opinioni aßipulanturhac Diony.ucrba.PoßCafüj mon 

tem domus eius euerfa fitit, tí hucuj'que fubdialis dimittitur. Is locus extra Telluris adem eß : quam 

voßea extruxit ciuitas fccundum cam uiam, qua itur ad Carinas. In qua ade Cic. in philip. ait. S.C 

nabitum fuiße: tí inca faibensad Q^Fwrewms Je ßatuamlocauiße: tí alibi, prope eancem 

Armamentarium fuiße, idemßc reßrt. Putant cnim nonnulli ad me pert mere, Armamentarium Teb 

Iuris aperire. Apud eum locum, ubi poßea hac ades conßituta cft, Caßius fuam ipjius Statua pofuei 

rat : qua,poftquam regnum affi¿iauifíe eß diiìus, à Ccnß. fuit confiata.Hinc haud proculßterat Soi 

rorium Tigillum, locus uidelicet facer caufa expiationis ab Horatio, ob fororem à ¡e interfeùam, in 

honorem lunonis conflitutus. Nam eum locum prope Carinas ßiße teßatur Liony. Ait enim,locü in 

quo purgarunt Horatium in angiportu feren^te à Carinis deorjum cßc i¡s, qui ad Cyprium peragci 

rentangiportum : ubi ara manerenttuncereña, tí Tigillum duobus inter je cotrarijsparietibusfrh 

tum fuper cas extenderctur. Quibus uerbis intelligimus,tam fororium Tigillum, de quo agimus, qua 

Vicum Cyprium, de quo iam dicemus, fuiße prope di£ìum cliuum. Vicum autem Cyprium ex facinoi 

re Tullia federata appellatum eße, idem auéìor tradit. Cyprus enim fuerat diCìus à Cypro, quod 

Sabina lingua bonum omen fignißcat : Tametß Varrò non eundem eße uicum Cyprum, tíSceUratu 

con fentit. Sic enim inquit.Vicus Cyprus à Cypro, quòd ibi Sabini dues additi confederut, qui à boi 

no omine eumappellarat. Nam cyprum Sabine bonum fignificat : propc hunc uicus Sceleratus, diy 

cius a Tullia Tar. Superbi uxore, quòd ibi cum iaceret pater occifus ,fuj^r cum carpcntum mulio ut 

inijceret, iußit. Domus autem M. Anronij non longc ab ade Telluris fuit, ut Appianus fic teßatur. 

Iis prraéìis decretum noäuperlatumcß,Antonium fequenti dieintcmplo Telluris, haud longc ab 

iv!ìus domo, Senatum habiturum. Inter hac aut loca, tíamphithcatrum nunc Coloßeum appellatum, 

fuere Bußa Gallica : ubi nunc eß adicula D. Andrea cognomento ad Bufia Gallica. Quâ in media 

fuiße urbewigi6mmimmit¡m»m his uerbis ofiendit. Cum eßt fatis altum laniculum, ubi 

Camillus fedens profêñaret hoßem, defcendit in aquum, atq; ilio ipfo die media urbe, qua nunc Bui 

fia Gallorum funt:tí poftero die citra Gabios cccidit Gallorum legiones. Is erat locus ubi, a (Camila 

lo interfiéli, fuerant fepulti. Varrò. Ii locus, inquit, ad Bufta Gallica : quòd Roma recuperata, 

Gallorum oßa, qui poßederant urbem,ihi coaccruata, ac confepta. Tametß liuius eos morbo interi 

cmptos eße dicat. In hoc ambitu fuit Salutis ades, uota hello Samnitico a C. lunw Bibaculo Cos. ab 

codèmque Ccns, locáta,tí DiSiatorc dedicata,eodem Liuio auñorc. 


teiìa pärictesqucy inträ qua ramm ammia conceptumcßcty Jißipärcntury honuque cunStd prccijs 

regni mercandi publicjrentur. luhere iraque Quaßores uenderc ea bona y atq; in publicum re^ 

digere. Domum deinde, ut monumento arca cßctoppreßa nefaria Jhciy dirui extemplo iußit : ¡dque 

Acquimelium app.^lUtum cft.Quod etiam C/f .pro domo fua comprobat. Ad Aequimelium erant op/> 

ficU multa taberna: Unea inter alias,ü-Bibliopolarum : de quibus Martialis fie meminit. 

Argilctanas maius habitare tabernas. 

Cii tibi parue liber fcrinia nofira uacent. Apud ade nuc D.Georgij fidt Domus F. Africani, ubi 

deinde T. Sempronius Bafilicam fecit : de qua Liuius quarto decadis quinta fie loquitur. T. Semproí^ 

nius ex ea pecunia, qua ipfi attributa erat, ades P. Africani pone ueteres ad Vertumni fignum, la^ 

nedsq; tí Tabernas coniuncias in publicum emit : BafdicJmque faciendam curauit, qua Sempronia 

appellata eíl. Qui autem uolunt Afylum, de quodiílum fub rupe Tarpeia, ut id compro^ 

hcnt, citant Ouidi] hac carmina. 

Tum quoque uicini lucus celebratur afyli, 

Qua petitequoreas adueña Tibris aquas. 

Et quan!j hi uerfus non facilit de loco Afyli certamßdem, tamen cum in Capitolio, in quo prius fiic^ 

rat conßitutus, jviffcnt multa templa,atq; adißcia excitata, credendum omnino eße cenjemus, in alili 

locum eße tranflatum, atque in cum, quem dicunt totum idß>atij occupauiße, quod eß d rupe Tarpe^ 

ia, hinc ad forum Boariumufq;:inde ad pontem Senatorum : et ad radices ufq; Auentini montis. 

Dc Velabro : Toro Boario : Arcu Septimij : Vertumni Signo : tí de 

lano quadrifronte : ac de Sepulao Acca Uremia. 

Cap. XIIII. 

EXeruptionibustiberinisolimßebatfinusinmodum lacus, hinc ad forum Romanum fereuftfue^ 

inde ad Circum max. quo Auentinus d rcliquis motibus difcludcbatur. Itaque qui eo ex urbe ibat, 

lintribus aduehebantur, quadrantemquefoluebant, unde lacum ipfum Velabrum d uehendoappcÜarut: 

nam uelaturam faccrc dicebantur, ^MÍ id mercede facerent : auÁor eftVarro : quod attigit Proper^ 

tius cum induit. 

At qua uelabri regio patet, ire folebat 

Exiguus pulfa per uada Unter aqua. tí Ouidius. 

Qua uelabrä folent in Circum ducere pompas, 

Ni! prater falices, craßdque canna fuit. 

H/V, ubi nunc fora funt, lintreserrare uideres: 

Qudque iacentualles maxime circe tua. 

Lacu ipfo pofimodum exiccato, atque repleto in eius parte,qua a lano quadrifronte in Auentinu uer^ 

Qit, forum Boariumfuit inftitutum : quod nomen obtinuiße aliqui uoh(nt,ah arco Tauri Simulacro ibi 

Jtatuto, ubi Romulus fulcum urbis condendo defignare coepit : de quo Plin. ita meminit. Próxima 

laus aris Gynetico in ínfula, tí ipfa nec as gignens, fed off'icinarum temperatura nobilitate. Bos 

areus inde captus in foro Boario eñ Roma. Altj ob taurum immolata interfeño Caco, bobùsque w 

cuperatis Boarium appellatum tradunt. Vtranque opinionemattigitOuidius, his carminihus. 

Pontibustímagno iun¿ia eft celeberrima Circo 

Area, qua pofito de boue nomen habet. 

Immolat ex Ulis taurum tibi luppiter unum 

Viftor, tí Euandrum rurico dsque uocat. 

Sex • Kero PotH, BoariutH diélum puttt, quòd ihihowsuttiUtidareMur : cui añípuUturV^rrOf cum ÌM 

5M¡r. Qmo quidem genera confvmm form apfelUtü, àdditùmque ah eo cognomatj ut fori BoartìL 


Quod ctiam Liuius inmit, mcmorans in eodem foro boum in tertiam contignationem afcendiße. In 

hoc foro in Imorem. L. Sfp/iw»), ^ M. Aurelij Arcus à negociatoribus, O argentan¡s fuit extrup 

¿ins ; qui proximus D. Georgei tcdi adhuc extat, cum fequenti titulo infculpro, 

IMP.CAES. L SEPTIMIO. SEVERO. PIO. PERTINACI. AVC. ARABIC. ADIABENIC. = 

PARTH. MAX.FORTISSIMOJELICISSIMO __ 

PONTIF.MAX.TRIB.POTEST. Xll. IMP. XI. COS.^ III. ^ PATRI. PATRIAE. ET 

IMP.CAESJd. AVRELIO. ANTONINO. PIO. FELICI. AVG. TRIß. POTEST. Vll 

COS. UL P. P. PROCOS. FORTISSIMO. FELICISSIMOQVE. PRINCIPI. ET 

IVLIAE. AVG. MATRI. AVG. N. ET. CASTRORVM. ET. SENATVS.ET. PATIAE.ET t=: 

IMP. CAES. M. AVRELI. ANTONINL PII. FELICIS. AVG. 

PARTHICL^.M AXIML,i,.BRITT A NI C L^ , M A X I M L^,. 

ARGENTARI.ET.NEGOCÍANTES.BOARI.HVIVS. LOCI (^yi DEVOTI.NVMINI. EOâ 

INVEHENT (RVM 

QuSobrem in eodem uifuntur taurorumimmolationes,&inßrumentaad facrificandum cumuiäitf 

marijs, facrificoUsque. Non longe ab hoc arcu,Vertumni Signum fuiße, innuitCicero, qui fic inquit. 

Quis ußgno Vertumni in Circum max. uenit, quin is unoquoq; gradu de auaritia tua comonereturf 

Idem A/coniusftgnificat,Cùm in ultimo uico Thurario (quo nomine Thufcum intelligit)fub eius ba^ 

ßica ángulo, quam Smproniam diximus,Vertumnißgnum ßdße fcribit. Quem deum eo nomine apn 

pelLirunt, quod in rebusuendendis,emendisque cogitationes hominum uerteret : licet Propcrtiusalijs 

rationibusid nomen obtinuiße his carminibus traäderit* 

Hdc quondam Tiberinus iter faciebat, & aiunt 

Rmorum auditos per uada pulfa fonos, 

poßquam ille fuis tantum conceßit alumnis, 

Vertumnus uerfo dicorab amne deus. 

Sen quia uertentisfru¿ius pcrcepimus annip 

Venumni rurfus crcdidit eße facrum. SfX.Pow. adem quoque Uli Deo fviße, ofien^ 

dit his uerbis. Picia nuc toga dicitur,purpurea ÍMCÍ uocitata eß, eaque erat ftne pi¿lura : eius rei 

argumentum efi piclura in ade Venumni, iü Confi. Quorum in altera M. Fuluius ¥¡accus : in altera 

T. Pípirius Cenfor triumphantes ita piíii funt. Hanc Vertumni adem in uico Thujco locatam fviße, 

fcribit Sex. Rufus. In eodé foro extat adificiummarmoreu admodu porticus quadratce, quatuorpor^ 

libro quarto rtrm humanarum, Uno. XIL aras pro totidem menjéus 

Z"ßedTätas ai't.S,c enim eius Simulacrum effingebatur, ut dextera manu trecentorum fmiftra autem 

' r „umerumhaheret:adannidimenfionem ofiendendam. Nonnuili autem tradii 

T"Zc 7ße tépi luod Liuius, er Ouidius dicunt ßiiße ¿ dextera Fabijs porta Camétali exewmiV 

aere noe j r ^-^ji^t-cS ¡ly à Numa ad theatruMarcelli, extra eande portSpofitú fiterit, 

" J r S ciJprobatum eñ : hocuero in Ve Uro Jo«gf abeodí theatro diffans. Quod hodie no plane 

extat : mvpe cu multií olim columnis, absque ornametis decorata fiuße dignofca^ 

ZFILTZ^ 

tZcic in ev ad Bruta fie teñai lgo.n. D. Bruto liberato cum latißtmus ille cmtati dies illuxißet, 

ilemà cafu Br«ti tiataìis eßet, deaeui, ut in fañis ad eudic Bruti nomen afcriberetur, in eoque fum 

LIOBÌ exemvlu iecutus, qui hìic honoñ mulieri Uritia tribuerutms cutus potifces ad ara in Ve^ 

labro facrifìciu f a c e r e foktis.Quafeiuìitur hoc loco nihil ad rcmf4ciunt.lhi celeberrimo in loco eius 

UrentiaLmSepulcrumfiiißeJcriptumrcliiuitAntus, 






1> AeJe, Ara, tí fimh^ 

croHcrculisiacdeTmí^ 

fliSy PkJicitia y Matute, 

iomnáytí Murtiité 

Cap. XV. 

Atdcsi\ercul¡sifh!^ 

ro Boario erat, tí 

lu qua , tmpcfiate SO^J 

lini, ut ipfc tejtaturyargu^ 

mntay tí conuiuia muc^ 

jratis eítts remancbant.W 

diuifiit^ ncque mujcis ilio, 

ñeque canibus tngrejfus 

erat. Etenim cmuifccra^ 

tione JácricolisdaretyMia^ 

girum idcfi mujcarü con^ 

gregatorcm Úeu dicitur 

im^recatus : Clauamueto 

in aditu reliquijie, cuius 

clfa¿lu refugcrent canes, 

hác cedí Macrohius Hcr^ 

culis Vicíoris appillauity 

alterdmqêiujcem ccgno^ 

minis fìiifc ad porta T w 

geminam affirmat. Prior 

tempere IIIL pont. 

Max. Jolo fun aquata, 

ihiqi reperta ipfius Her^ 

culis fia tua cenca : qua hic 

accurate cxprcjum appo^ 

fuimus. Edinadihus CbV 

ji ruatonm nunc efie lihro 

Jècundodiftm ejt.lhi l.ic 

etiumdeo Herculi titulus 

inuenitur. 

DEO HERCVLI 

INVICTO 

CIVL.PCMPCNIVS 

I VEENS 

SEVER!/;NVS 

V.C. PRAEF. VRB. 

Plin. air, luandrum fta^ 

tucm Hetculi in foro Boc^ 

rio facrauife, qua triiin^^ 

phclis Hinulesdicchattir, 

eò ^ per trii mphos trt'^ 

umphali hchitu utfiiretur. 

NecHcro arbitramur hac 

r fi

HcrcuUifíMUAm illam cßc, fum Plin. ait EuanJrum in foro Boario facräuißc : fed potius eam (¡U(t 

M. Fuluio, erCn, lAanlio Coß pofLâfueracin ipfws Herculis ade,nobili Pacuutj poeta piäura cei 

lebrataim qua leciifwrrxim epe non licebat : neq; in eius dei facris feruis, aut libertis intereßc.Kei 

gnante aucem Euu.idn) ll.rcuU'S AramJolum habuiße dicitur. Huius Vir.fic meminit^ 

Hanc aram lucoßucui:, quj: maxima jemper 

Dicetur nobis, erit qua maxima femper. ' 

Hanc a magnitudine fbricxnuxi wmappellatam eße ferunt. Ser.htgens eft,inquit, ara Herculis, 

jicut uidemus hdicqiL^. ¥uit au:em uenerationis inter accolas pracipua : quòd Hercules ipfe ad cam 

bom decumas obtuiir, dixhque tilos uitam beatißimam uicluros, qui jiti bonoru decumS dicauißent. 

Quod fjcii Syila, LujuUiís, ^ M. Crapus. Ab nac ara fequeßran mulieres uoluit, nihüque attinge^ 

re, n:que d:guftarc, iûodjuper cam immolatumeßet. Vnde Gellius. Hulieres Herculaneo facripcio 

ahßinent. Huius reí ratio hxc eft.Quia Herculi ( cu boucs Geryonis ^ Italia agros duceret ) juieni 

ti reßôndit mulier, aquam fe non pope prxjiare, quòd ßxminarum dea celebraretur dies, nec ex co 

apparatu uiris guftarc fas eßet. Propter quod Hercules fólurus facrificium deteftatus cft prajentiam 

fxminarum. Non procul ab hac ara fuit Pudicitia Patricia ades, ab Aemilio condita, 4Mclor Liuius. 

Cuius dea plures ades jacras Roma fuißc, innuunt Propertij hac carmina. 

Tempia pudicitix quidcß ßatuiße puellis i 

Si cuiuis nupta quialiber eße licet. 

Signum Pudicitix, qitamquidam {ut rcftrt Sex. Pom.) Fortunam eße exiftimant, fuit inforoBoai 

no, ubi familia edipee tlerLulis: cuius Jacra non obibant Plebe ia : quare in uicoùngo Pudicitia 

S-iceilum a uirgine plebi ia excitaium eß, ut in eo eius dea Jacra plcbeia peragcrent. Fortuna Proß>ei 

ra,(j Matura ja.rus edjs conftituit Ser. Tullius. Fortuna quide ideo, quod cufaucme fubLuatus fuei 

rat, tí ab anelila maire ad regnum proueàìus, hìncq; Fortuna Primigenia, tí Majcula tempia erei 

xit. auc. Plut. in probi. Erexic tí Fortuna parua Saccllum : quafi docens attendendum ec, ne ea qua 

accidunt, tan^ parua comemnamus. Hic etiam Maiuta adem, quam pojuerat, re fecit. Narrat Yuri 

ro, eundem SeruiumFortis Fortuna adis au¿lorcmextitifte,cúm inquit. Dies Fortis Fortuna appellai 

tus ah Ser. Tullio, quòd is Fanum Fortis Fomna,fecundumTiberim, extra urbem Romam, dedicai 

uic.E[ftLiuiuscommemoret,CaruiliumCos. ex bello Hetrufco aris grauis tuliße in ararium tra 

centa nonaginra millia, de reliquo are adem Fortis Fortuna faciendam, prope adem eiufdem Mai 

tuta, locauiße : tamen,aut aliam ab hac, de qua Varrò, ßiße : aut ea,qua a Tullio adißcata fiterat, 

uetuftute collapfa, Caruilium in cius locum alteram jubjtituiße, exißimandum eft. Legimus aui 

tem apud Plin. Q^Catulum Signa duo palliata in ade Fortuna pojiiiße : tí ad Cúndem adem Pani 

lum Aemilium Mineruam, quam phidias fecerat,dedicauiße : Item PythagoramSamium initio pi^ 

clorem Signa ßminuda ibidem ßatuiße. Sed de qua Fortuna ade intelligat,incertum habemus.Hic no 

ab re uifum eß lectorem admoncre, quòd in hoc ipfo foro gladiatorum munus primum Roma eß 

tum. Nec longc ab eodem, ad radices Auentini montis, erat Murtia Dea Sacellum : id quod oftendui 

Liut] hacuerba. Tum quoque multismillibusLatinorum in ciuitatcmacceptis,ut iungeretur Palatio 

Auentinus,ad Murtia data fedes. Hac.n. fccordia efi Dea. Poß t)ac, fequitur Circus Max. de quo 

priufquam agamus, ad ca qua fecundum Tiberim à Marcelli teatro ad radices ufque eiufdem monf 

tis funt reliña, reuertamur. 

De Foro Pifcario : Templis, Fortuna Virilis, tí Vefta : tí Salinis, 

atqf Arcu Hon Coclitis. Cap. XVL 

Poft theatrum Marcelli, interfieras adeS nunc Diua Marine cognometo in porticu\ ¿rD.M^^ 

ria Aegyptia ca, ad Tiberim, fuit Forum Pifcarium : quod innuere uidetur Var, cu ait. Secudu 



Infgitrà Uflìs comuni ofmìont 

fccuti^ùcc Upju Pudicuix a feri fé 

fms. Scd ejìc Fortuna, prater 

uerba tiony^ cius quoque ftrué 

¿iura facit, ut credamus, qua cu 

fu ionica, media inter corinthi3^ 

C doricm,hMic potius Dea coné 

uenit.Nam & ipja media efi, boé 

na fcilicct, Cmalaêmpli /on# 

gitudo efi pcd. LVL Utitu^^ 

xxyt 


Tihcrìmad ìunium /òru 

pifcarium uocant « Vbi 

quidam pro ad lunium,ad 

lanumlegunt: cu tamcn 

in omnibus feri codicib^ 

fcriptum fu,ad luniìi.Vné 

dept utcredam,ad ìuniu 

forum eße diRum,eo pa^ 

¿io quo form Cupedinis 

ad Lometa appellata in^ 

quit Var. D. autc Maria 

étgyptiaca hodie facraé 

tum, olim uero Fortuna 

Virili, tcmpltij pencintcé 

grum ctiam nunc extat. 

De eo Diony. fic ait.Duo 

bus extru¿tis teplis ioré 

tunaialtcro in foro Boaé 

rio: altero ad ripas Tibcé 

ris, quaappcllauii Virdc. 

£tquanqu¡ de hoc uaria 

opiniones Junt,mmo ta^ 

men fuam jententia pro^ 

bato auótorc tuet. In hoc 

tempio fuit Statua lignea 

Scr.Tullij auro fuperfu^ 

fa, qua orto inccdio caé 

teris cocrematis, fola iné 

corrupta permanjit,auc. 

Val. Max. Legimus apud 

Strabone, LucuUu Fornii 

na tcplum ftruxiße : cius 

funt hac uerba. Lucullus 

cu ade Fortuna confirué 

xifiet,C porticu quenda: 

ftatuas, quas Mumius ha^ 

bcbat,petiuuineuufum, 

ut ade exornaret ad oftcé 

tationcimox deinde jhrc 

iUreftitueret,minime re^ 

fiituitifcdcas, ut dona, 

dea pojuit. De quo aute 

Fortuna ade Strabo in^ 

telligat, dubium efi.Pro^ 

ximo loco extat Aedes 

Vefia antiquißima, nunc 

Diuo Stephano dicata: 

cuius forma circularis: 

extra murum interiorem 

F iij


columna. XVIIL circuUrem porticmefficmt. De hcxie indem auctores dißemiunt. Diony. Kfrfi 

ha noftra opinioni con fent ire magis uidentur : ea fuhieci. Sed de conflitutione templi, quod nunc exf 

tat, ifii uidentur ignoraße:neque.n.locum ilium, in quo nunc facer cuftoditur ignis, Romulus dedicai 

uit Dea, cuius m magnum argumentum eft, quòd is extra eam efl, qua quadrata di¿ia e Roma, qua 

Romulus muro cinxit. Poßumus praterea conjjccrr hanc eße Vefta, ex eo quòd eft rotunda, iS qui^^ 

lisdefcrihiturJSex. Pom. quiftcait. Rotundam adem Vefta l^marex confecraße uidetur, quòd 

eandem eße terram, qua uita üminum fuftineretur, crediderit : cätnquc iti pluf jüTtttäpt cßc y utß^ 

mili templo Dea coleretur. Cum igitur hac fu extra urhcm Romuli, mí/W^ alia rotunda extra ipfam 

ccrnatury conílare puto adem Vena, qua inter Cápitolium, ü* Palatium ohtinuit locum^d Romulp: 

hanc uero a Numa excitatam. Ñeque enim uideo quowtm paRo Herculis templum dici poßityUt non^ 

nulli afßrmare funtaujijcum Corinthia fu flruiìura .NämVitruuius fcribityHerculi^ Mineruay tí 

Marti dóricas ades efie faciendas ; quia his dijs, propter ítirtutcmj fine delictjs adißcia confìifui de^ 

cebat. Quòd autem Horatius dicit. 

Vidimusjfauum tiberim retortii 

Litore hetrufcouiolemerundis 

Ire deieSìum monumenta regis^ 

TcmpUóue Vefta. 

ad templum Vefta.de quo fu^á diximus,referendum eße exifltmo : nm ád hm, qiuc m ripd Tihe^ 

rispofuáeft,nihilmirumuideripoterát,exundántB Tiberim ferueiußc. 


liáud frocul äh hic ade, erant Ulina^de quibus fupra wcntinlMUS.Horati) Coclitis Arcus,de quo re^ 

liquum erat diccre, funt qui putant ad radices Auentini ftetiße, propc cum locum, ubi pons Sublicius 

fueraty ibique faxa quadam eruta fitiße dicunt, hoc titulo infcripta. 

P.LENTVLVSCN. F.T.QJINTIVS CRISFINVS 

VALERIANVS EX- S. C. FACIVNDVM 

CVRAVERE UDEMQ. COMPROBA VERE 

Ego uero nihil de eo certiÜabeo, quod ajjìrmare poßim, tamen memoria rei ab ipfo Horatio in eo 

ponte geßa, horum fententiam approbare uidetur. 

Circus quid fu : unde diilus : cuius rei caufa inßitutus :(¡;deeo, qui Maé 

ximus dicitur. Cap. XVII. 

Ircus locus erat forma circulari, fed oblonga, gradus habcns plurimoSyin quibus ludosß>eiiatUi^ 

' rifedebant, atque ita ut alter alterius profpeóium non impedirci. In curriculo dua meta pari 

intcruallo utrinque pofua erant, circa quas equi, tJ quadriga currebant : qua in equefirihus decur^ 

fionibus interdum tamen toUebantur : de quibus Suet. ita meminit. Nam quo laxius dimicaretur,fué 

blata meta, ìnque earum locum bina cafira exaduerfo conßituta crant. Idem inClaudt] uita. Ctrco 

uero Maximo marmorcis carceribus, auratìsque metis, qua utraque tophina, ti lignea frerant exi^ 

culto, propria Senatoribus conftituitloca, vromifcuefjêÜare folitis. Diäus cß autem Circus a cir^ 

cuitu, quòd circum fpeäaculis adifìcatis, ibi ludifierent, & quòd ibi circum metas ßrebatur pompa, 

er equi currebant. inßitutus autem fiterat ad celvbrandos ludos, qui in deorum honorem, tem piorum, 

locormque publicorum dedicationem fiebant. In his uaria dabanturcertamina, ut puta equeftria, cu^ 

rulia, uenationcs, & alia huiufmodi. De equeßribus Ouidius fic meminit. 

Circus erat pompa celeber, numeròque deorum, 

Primaque uentofis palma petetur equis. 

De curufibus, Plin. his uerbis.Nam in Circo ad currus iun£ìi equi non dubie intelleftum adhortatio^ 

nis, (J gloria fatentur. ldemoßendit(^feras cum hominibus pugnauiße : uelutielephantem Clau^ 

dij Pulchriadilitate curuli : oñendii& Gellius, cum ait. In Circo uenationis amplißima pugna pof 

pulo dabatur.EtSuet. in Calig. Edidit, inquit, & circenfes plurimosa mane ufque ad ueß>eras, iné 

terieéìa modo africanarum uenatione,modo troia decurju)ne, iS quosdam pracipuos mimo,tr chry^ 

focolla conßrato Circo. Sed quod ad circum Maximum pertinet, eius partes fmgulas cx Diony.uerbis 

cognofcerc licebit, ideòq; ea fubieci. Extruxit Circum Maximum Tarquintus, qui eß inter Auenti^ 

num, er PalarinMW : circum eum primus faciens fedilia cooperta : primum enim fpeóìabantßantes 

fub tabemaculis ligneis, harundinibus aridis fiiltis. Longitudo Circi eft triumßadiorum cum dimi^ 

dio : latitudo quatuor iugerum. Circum uerofecundum maiora latera, tr fecundum unum minorum 

ftaj^num in fufceptionem aquarumdejhßum eft, altum,latùmque pedes denos : pòftque fia gnum adi^ 

ßcata funt porticus teñura triplici: harum autem pauimenta habent, ut in theatris, parum fuperfian^ 

tia,lapidea fedilia, in fuperioribùsque lignea. Conducuntur autem in unum, tr coniungutur inuicem 

maiores, tT minores adfguram lunarem, ita ut fat porticus una circularis ex tribus, qua ab uno fi^ 

mul omnes uerbere recluduntur, ofto fiadiorum. Reliquum autem minorum laterli apricum, atquc ha^ 

bet apertum in modum forßcum equorum emißiones, qua per unum ftmul omnes ftimulumrecludun^ 

tur. Eft autem circa eundem Circum extrinfecus alia porticus, uniusteiiura, officinas in fe habens, 

tr habitationes fuper cas, ver quam funt ingreßus, tJ afeen fus uenientibus adßcüaculü iuxta quan^ 

que offìcinam : ita ut nihil turbet tot millia ingredientium, tr abeuntiu. Haótenus ille. Cuius uerba 

quia fubobfcura uidebantur, ut facile poßint intelligi, ipfius Circi forma hicexprimcrc uolui. Ani? 

maduertendimque etiam crit,perfiagnum, Euripum intelligere, de quo Suet. in Cafare fic meminit. 



60 LIBER. 

Spatio ani ab maque parte produco, & in 

gyrumcuripo adduo. Non credimus autem 

'i Arqiunmm hunc Circum in cam amplitudine 

pojuipCy qua dcjcribit Diony. Nam Dion re/ 

p:rt/hunc colla pfum Traianum ampliorcm,eie/ 

gantiorèwque rcftituißc, cu antea Auguñus 

cumadornauißet.Heliogabalus deinde colum/ 

ìiis pulcherrms,auròque illuftrauit: HJ paui/ 

me tum cx chryjocolla fecit. Scd de Columnis, 

quai diximus, Nazanus in panag. ßc inquit. 

Circo tpß máximo fie0tandi uoluptate. Partem 

huiui Circi Auenuno cotiguam Tiherij tem^ 

pore djujium cßeteßaturCor. Tac. Maximi 

nomen, à ludorum magnißcentia,cum obti/ 

nuiße ahqui uolunt : alij, quod ejt uerifmlius, 

fila maiurcjji't Flaminio, ü" ùltimo. Capax, 

uc Jcribit 6cx. RH fus. CCLX. M.hominüfe/ 

dcntium. Nam quod Diony. dicit. CL tantu^ 

nijifortaße apua Rufiim locus cft deprauatus, 

uc a pud cudem alt) multi, cxißimarcm dc am/ 

pliaco iam poft Diony. tempora Circo,Rufùm 

mellexiße : ü* Maximi co^nomentum, non 

ßatim poftq extruiluscß, fuijie illi indnum^ 

Jed longo pofi Tarquinium tempore, quod in/ 

iiuic Uuius, cm aie. Cricus, qui nunc Maxi/ 

mus dicitur. Nunc cnim ait, quafi prius eo no/ 

mine carerct. EÍMS autem longitudinem trium 

ftadiorum,0 pafsuu. IX. tamen fine adifictjs, 

fuiße, inuenio. £tfi Plin. dicit trium ftadioru 

eße, (j Diony. trium cum dimidio, utrunque 

tamen re¿ic Jcntire opinor: illum.n.curriculi, 

hiic cum curriculo feailium ctiam ffâtium co/ 

flexumeßc,cxifiimo : uel certe, cüßadia trU 

excederet, nccdimidium integrum cotineret, 

placuiße Plin. tria ftadia tamii dicereiDiony* 

uero dimídiK» addere. Nam hifioricus locori 

menfuram poneré non cogitur: id fi quando 

accidit, ut ipform laxitatem, altitucmèmo; 

demonßrctylquod & nos in aquarum cafteU 

lorum d:fcriptiombus, ü ^l^bi quandoque fe/ 

cimus ) non ita exaíta ab co exigitur, ut ah 

architecio, cuius ars fymmctnjs pracipue co/ 

fiat.I/t Circo Japcnumeropugnarum naualiìi 

fimulacra fiebant:& oh cam caufam a ^ Ap/ 

pia ad hue Circum replcndum dcduccbatur,ift 

teñaturírontinus. 


'llllllliiliil 

nvujPd

De Templo Confi, eiusquc An i tí de cede Neptuni, áclmntutis : atq; de 

Fornice Sertinii. Cap. XVIIL 

COnfus, quem Deum confdi] putahane^y in Cireo Templum hahuit^ ful? te¿io.tíuic dco Romulus 

fimulacrum dedicauit y utimtumde rapiendisSahinis confdium tcgcretur. Plut. turnen reftn, 

Romulum cuiufdam dei aramconditam jub tetta inLirco inuenipcy elque deo C( nji indidiße r^cPmr, 

fiued confäio, quòd conjiliaruus foret,: uel quòd f^cp^^ Eque/ter eficti Aramque ipfam reliquum 

tempusUtcreyinequelkibuÈuero certamtnibusaperirr. tí UmyÂtcades Ncptuno equeßrium^ 

plum,folennèmque diemconftituißcy Auhtautem poßca Genio cuidafn arcano occultorum conjilio;^ 

rum duci, atque cuftodi conftructam cße. Quibus uerbis offendici Confo aram, Neprb/io uero u mplU 

fuiße: Tametfitiuiusconjualia Ncptuno ajcribat y eorum puto jcntentiam Jecutus, qui ConJum,& 

Neptunum eundem eße arbitrantur^ Conjualia qui ludi cjìent, ojiendunt Varronis Uerba, qua¡ubieci. 

Confualia dióla dConfo, quòd tum feria publica ci dco, t; in Circo Max. ad aram eiui cb Jacerdoi> 

tibusjìunt ludi illi, quibus Cabina funt raptaiUoftra tempeftate ad montis Palatini radices > iuxta D. 

Anaftafia nunc templum^ inucntum cft Jacdlum, quem nos ipji uidimUs, uarìjs conchis htarinis ador^ 

natum : quod quidem Neptuni ßuße arbitramur : tí cum iä eßet proîmum Ureo i Ara ucrö Conß 

ad extremam eiufdem Circi partem SeptiZonio ptoximm t quod [ignificat Cor. Tac^ fententiam 

Diony. rccipiendam eße opinamur. In ôde Circo luuentutis ctiam Aedes conßruita fiicrat : tí ût 

Liuius prodidit, d Lcinio duumuiro dicataé Idem auctor ait^SertiHiu Fornice ibide erexifie^ eius funt 

hac uerbd. Sertinius ex ulteriore Rifranta ne tentata quidcm triumpht jjê. L M. ponao argenti in 

ararium tulit : tí de manubpji duos fornices iti foro,Boario ahte l^nuna adem, tí Mattis Matuta: 

unum in Circo Maximo fccu^.tíhisfornicibu^figtta aurata impöjkit,Q^)d uero Suet. jcribÌt,Nc^ 

ronem diruto Circi Maximi arcu pct Velabrum^ foiùmque PaUtiufn,tí Apullirnm pctiißc : de quo 

arcu intelligat, non fatis cXplotatum habemus.jLrut qwoîie in Circo Simulacrum Seia,Juie Segejia 

dea, d ferendo, uel d fègctibus appellatayau¿ior í^hn. 

D 

ntiaito 

t^ Obelifcis : O" to qui in Circo Max. itCet 

Ctffi; . XIX« 

léluri de Ohelifco, qui in Circo Maxim fhuita oirUtut tem adkuc ¡acet, ac deincep de 

qui in alijs urbis partibus fuerant conñituti, ad rem faceré arbitrmur, nonnulla de i¡$, ab Am:- 

.V Marcellino tradica, prafonere. Ouerrimus lapis in pgurm fnetaîusdamjehfun ad procetitaie confutgens cxy 

celCam, ntque radium imiteturgracilefcens paulatim Irtele quadrata in Uetticè produfìus tifigufim 

manuleuigatus artifici. lriplerisque.n. uijuntur litera hieroglyphua ihfculpta. Delitetis hero^ 

¿lyphicis, qua in plerisq;uidentur, idem fic inquit.. iomarum autem titfiumeras tiotas hietcglyphi, 

cas appellatas, quas ri undiq; uidemUS ÌHCifaS, inttialis faptemta uetUS ihfi^niuit auaoritas. VolucrÜ 

e n i m , ferarùmque,etiamalienimundiigineramultdjcalpent

ìuturx uocdbulum panimi, qtiid rtkBos marcs poße inter has alites inueniri, rationes memorant phif 

jicx : pèrque fêcicm apis mella conficimis, indicant regem, moderan cu iocunditate, acúleos quoi 

que innajci dcbere, his jignis oßendentes, tí Jimilta plura. Haílenus Marcellinus. De ijfdem literis 

legimus apud Macrobium, Aegyptios bouis figura, terram : tí fceptro infculpto,ß>lem jignißcaße. 

Sed multo plu fa apud Orum Apollinem de i)s literis inuenies.Ex quo autem lapide obelifciexciderenf 

turiquis pnmus inftituent : tí d quo hic ,qeA in Circo, fu excifus, tí Komam perMiäus, Plin. fic 

ofiendit. Circa Syenem uero Tlxbaidis Syenues, quem ante pyrrhopecilon uocabant, trabes ex eú 

fe cere reges quondam certamine, obelijcos uocantes, Solis nummi facratos : radiorum eius argument 

tum in effigie cß, tí ita fignißcatur nomme ¿egyptio.Primus omnium id inftituit Mitres^qui inSoi 

hi urbe regnabar, jomnio lufsus, tí hoc ipfum injcriptum c in eo.Etenim fcalptura ilLe^ cjpgiesque^ 

quas uidemus, xgyptix Junt litcrx. Is autem obclifcus, quem D. Auguftus in circo Magno ftatu'u, 

excifus eft à rege Semnejerteo, quo regnante Pithagoras in Acgypto fiât. CXXV. pedum, tí doi 

dr>intis,prxicr bafvneiufdcm lapidis. idem Ammianus ait, Augujtum duos obclifcos cx Hieropolitai 

na Aegypti ciuitate Romam irailulißc : eum [ilicet, qui in Campo locatus erat Martio, tí hunc, de 

quo loquimur. Quem, inquit, recens aducccum dificúltate magnitudinis territus Auguftus, nec cotral 

ctarcaufus cft, necmouere.Se;cutxquextates alios tranfiulerunt: quorum unus inVaticano: alter iff 

hortis Saliußtj : duo in Augufii monumento ereäi funt.Quîbus uerbis coijcimus obelifcu cainpi Mar^ 

ÍIJ omnium pnmum Romam perdu¿ium,eiímquc, tí rcliquos,qui in hac urbe cerriutur, Thebis, tí c* 

ahjs urbibusAegyptijs adueiioseße. 

De Templis, Solis, llorx, Liberi, Lbcraque, Ccreris, Veneris, tí Mcrcur^ : tí dt 

Lupanari, ac Domo Pompei. Cap. XX. 

A P k J Circum Solis, Ylorx, liberi, Liberxque,tí Ccreris facra aedes collocata erant, ut tefta^ 

tur Cor. Tac. cum ait. lisdem temporibus dum ades uetuftatc,aut igni âbolitas, captdsquc ab 

Augufto Tiberius dedicauit. Libero, Liberaque, ctiam Cereri iuxta Circum Maximi. SolisjtíFloi 

ra ad eundem Circum fitifie alibi affirmat. Nonnulli tradunt Caßium Cos. Ccreris adem, liberiq^ 

tí Proferpina, qua erat ßpra Circi términos, ultra ipfas emißiones, dedicauiße : cum cas Pofthui 

mius aduerfus Latinos pugnaturus, pro urbe Í/¡S di¡s uouißet.Cum autem dicat ultra emißiones adem 

Proßrpina fiiiße : coniecìuram facimus, cam fuiße, aut in hortis nucSchola Craca, äut iuxta cos: 

ubi Circi Carccres ßetißc multis confiat argumentis.Dc Ccreris ade Plin.ita meminit. Plaßa laui 

datißimi fuere Damophilus, tí Gorga fus, tjdemq; pióìores : qui Ccreris adem Roma utroquc gene^ 

re artis excoluerunt.Arifiides pinxit Roma Liberum patrem, tí Ariadnem jj>e¿latos in ade Ccre^ 

ris.Veneris quoq; Templum prope eundem Circum ßißc,oftendit Liuius his uerbis. Q^Fabius Curi 

ges Cos.filius aliquot matronas ad populum ftupri damnatas pecunia multauit,cx quo multaticio are 

Veneris adem, qua prope^ Circum cft, faciendam curauit : tí Ouidius Mercuri] Tcmplum eundem 

fpeciaßc Circum ait. Ñeque .n. Vitruutj dc confiituendis templis pracepta perpetuo obferuabantur. 

Nam etfi ispracipit : Mercurio in fòro, ut deo mercatura : Libero fecundum theatrum, quod ludi 

fcenici ci afcribebantur : Veneri ad portum, eo quòd cx maris fpuma orta : Item Cereri extra urhcmp 

ut pote frugum dea, tempia confi ituenda cßc, tamen omnia hac apud Circumßtiße,cx auSloru, qucfs 

citauimus, diftis, patct.Cere s tamen quòd adem apud Circum habucrit,potefì uideri non temere fac^ 

tum : quoniam circenfis in eius quoque honorem, tefic Ouidio, tí Cor. Tac. celebrahantur.Lupa^ 

naria apud eundem Circum infiituta^c fignificat luuenalis, cum inquit. Et ad circu iußas pmftrare 

puellas.Pompei Domum ad Circum fuiße, in càque Herculem à Myrione faíium, fcribit Plin. Hanc 

crediderim ftetißc apud adem hodie D.Anaftafue,fub monte Palatino : proprere^ quòd tí ibi magmc 

ruina cemuntur,tí cestera loca prope Circlh ^^ ficris adibus, áutforo Boario,ocatpalnintùr^ 


Üc Sälinis, LtgnärijSy VitriarijSy Figulis, Venere Myrtea^ ac de Circo 

intimo^ ätf4e de Tejtaceo. Ca p. Priwütt. 

' APITOLII, Välatilqiteyac'xhiüimipfisaJiacemiumy adi/ 

yícijs tandem defcriptisy pofcere uidebatur locus, ut ad Cahj 

montis y quòdtertius eßet urbi adiecìus, adißcia tranßremus. 

Sed cum animaduerterimus ex ordine perpetuo qua declaran/ 

I da funt forcluddiora : abea planicie,in qua monticulus Te/ 

; fiaceus etiam nunc uifitur, initium facere decreui. Salinas in 

^ hacpltnici^y propeq^Kaualiafuißcyquidcmtradidcreidequi/ 

bus, quid fcmiamus, fuperiori libro diximus. Sed harum lo/ 

cus magis patet ex auSiorum diSlis, quos citauimus, ubi de 

porta Trigemina jumus locuti. Eregiöe autem diiiori m Na/ 

ualium fitere Lignart], (ür apud ipfos Emporium, ac Porticus 

Aemilia ; ¡dque ex uerbis Liuij manißßum jit. qua hic appo/ 

fui. Aediles extra p ortam Trigeminam Emporili lapide ßrauerunt, ßipitihusque fep/i runty & por/ 

tiaim Aemiliam reßciendam curarunt, gradibusque afeen fum cb Tiberi in Tmporii m fceruni.Bajdi/ 

cam autem Aemiliamy de qua Plin. trigefimo quarto meminity ad eam porticu fuiße crediderim. Poft 

Lignarios fximo loco erat Vitriario^ Vicusipoß hue Tiguli : inter quoSy fecrdli Varror.Cy erat Ve/ 

nusMyrtea : & Circus Intimus, cuius ueßigia extant in mneis Tiberi adiacentibus. Myrtea uero di/ 

¿la eß Venus à Murteto, in quo eius eßet Sacellum : quem Plin Murceam pcßca uocatam ee ttßatvr. 

Eiguli autcm Ü'alibi plurimisin locis : nec mirum : namf¿iilium mcximus erat tifus apud prijcosiut 

Plin. ait : ad:o ut dcorum ßmulacra, templorumque ornamenta, ¿f ipfa parieti m incruftationes ex 

ßclilibus conjicerentur : defunäiûe fe fe dolijsßäiül us ccnJi curarentiü' propterea Num^m rege 

fep:imum collegiumßgulorum inßituiße. Sed horum omnium maximum aquarum ufu, ü' commodi/ 

tate in hac planicie reae fuerat conßitutum : quoniam maxima ucfa hic pracipue febant. C m aute 

Senatus cauißet ne in Tiberim eius artis turgamenta abijcerentur, quibus fenfim repletus in urbe re/ 

ftagnarety his locü cßignauir, quo eadcferrcnt : quibus coaceruatis ingens furnxit tumulus^qui Te/ 

fiaceus efi nücupatus : cuius ambitus tribusßadtjsuixperficitur, altitudo, ubi maxima, cped. CLX. 

Dc Horrcis Po. Ro. Sepulcro C.Ceßii: ü'de Uylema luco. Cap. IL 

INterTeßaceum, Auentinum, & Tiberim fuere Po. Ro. Horrea. CXL. de quibus fnentioeil in 

msmorc ibi rep:m, habenti titulm hunc. 

NVM.DOM.AVG. SACRVM GENIO CONSERVATORI 

HORREORVM GALBIANORVM M. LORINVS 

FORTVNATVS MAGISTER S. P. D. D. 

IM parte auerfa eadem legebantur uerha, nifi quod loco,GEMI,erat, FORTVNAE. P/m. et in eadé 

planicie horrea fui fe innuit, cu ait, P. Mancino prtefecìo anona extra portmTrigetnina unciaria 

pipe collata, columna pofita fviße. Ad porta aut nuc.S. Pauli muris Urbis includitur moles quadrata, 

át/i Mt/^wri i^ttie IM jf/'iJtTí (ìOUra ìti^tj» /lUAnk ri*fM ot7S¿ «rnu -rri/^nc HVlr/ft>flJe T ¡^ 

— r — j / — - f - - —• T — i 

r,..,.-.^ j5 vfcc V .¡.a trittco: quod illuc coduces rex penuria fecit frumenti per tota Ae/ 

gyptu.Pyramides excidédi y (tatuend:que ratione docet Plin. hoc modo. Dicantur pyramides in eade 

hegyptoregum pecunia ociofa,acßultaoßentatio.Quippe faciendi eas à plerisque e a ca traditur. 



IcmUrm iLiJur, filile SepulcrmC, CE/H). VII.«M RF«IO»«W,OPF»/.RM^ 

intriori Utrr) cius incifus.Ab cxteriorf mtm Urcre, litms longcjmnoréus ful^cm. 

OÂFSOLVTVI EX. TESTAMENTO. DIEBVS.CCC.XXX. 

ARBITRATV 

PONTI. P. F. CLAHELAE. HAEKEDIS. ET. PONTHI. L 


HÍl tß ilk Ccßius uir confuläriSy quem Vlin.narrat /¡rcutuliße Signum, fecimque etiam in praiio 

iuhuißcAdcftiquc fuit ums cx epulonibus, quos ita appellatosait Cic.tertio de ora tore: quoniam e pui^ 

las d:)s inßnicndi poteßatem hahcrent.ln Ihic cadcm planicie,apud Tiherim^fuit lucus nomine Hy^ 

lema.Ouid. , 

Aducet antiquus tiherinct lucus hylefna, 

Pontifìccs illuc nunc quoque facra f runt. 

De Auentino:Templo Bona Dea,& Herculis:tr de Armilußro, 

ac Remoria. ' Capelli 

AVentlnum, Inquit Varrò, aliquot dc caußs dicunt. Nauius ab auihus, qu 'd eo fe ab Tiberi fer^ 

rent aues. Alíj àrege Auentino albano,quòd ibi fu fepultus.Alijab aduennt hominum: quòdco^ 

mime Latinorum ibi Diana templum fitconßitutum. ígo maxime puto ab adue¿iu.Nam olim palu^ 

dihus mons erat ah reliquis difclufus : itaque e¿ qui aduehebantur ratibus quadrante foluebant. Sex. 

Pom. J rege albaño dióìum Aucntinum confirvkt. Ahj in gentem Po. Ro. Sabinos a Romulo fufceé 

p:os aiunt, lmIwcJ; accepiße montem, CT,ab Auànte prouincia fua fìuuio Aucntinum appellaßc. Eo^ 

rum autem opinionem^qui ab aduentu homini(túdi£iumuolm,non fatis probo : eo g, ante Ser. Tullij 

:empoìv.,J quo te mplum Diana.ñitexÍruáum,moh^^ hunc Auentinum appcllatum conftat.Nam 

prius à Uv.rcea dea facello.ßtb ipfo monte pofitc^ Uurceum uocatum, idem Sex. Pom.aßerit. Sed 

¿7 Rt ;;/«no illi quandoque fuit Hiorneniqueiri Romuliìì neminem paßus efl habitare, fed facrum fratri 

eß- uoluit ufque ad Hylernam.Mons hic a Circo ìAax.ad portam ßre. S. Pauli ufq;fic fcinditur uia 

o:)!iqua,ut duo montes uidcantur.Propter (jùód Plin.lib.X IX. CDP. 1111.M plurali profert,fic enim 

iti: Nemo ftcroSyauentinòfqueniontes,&'irata plebis feceßus circufêxerit.Sed de adifìcijs qua in eo 

fi -r: uidcamus.ln ea igitur húius montis'piarti,qua Yefjîcit plahiciem, de qua fuperiori capite fumus 

hani'.uhi nunc eß D. Maria cognomento Auehtina ades,ßdt olim Bona Dea templum, in fatua 

Fûfii fUs caßißimx honorem fCltudiaVeftäli poßtuni,ut aliqui tradunt. Huiufce autem dea fa^ 

cu àflis ßcminis pcragebantur,n^'qíie licehat uiris iHtcreßeiunde Cic.criminatur P.Clodium,quod 

aufus fucrit ca facra,qua pro falute Po. Rol w Pö«r. Max. adibusßehant,fua prafentia perturbare^ 

atque polluerc.Proxiû' erat Herculis Tcmplum,apuß ìftunc' D.Alexij adem, uel eo ipfo loco. Quem 

locum non temere fortäßis DMeòiionofii^dedicairuhtiquoniamHercu^^ quoddefenforhomi^ 

num habchaturyut ait Varrò,uel quòd mala ' arceret, J Gra'cis efl diSius. Nam maiores 

noßri,qui chriftiani nominis prbpagandi^^^ adhibuere diligcntiam, ut 

gentes fuperfiirìoniy & idolatri^ dtìâsad^ Chrifli culn(mjcnfim traduceret,ea/que 

do nominis, aut rei alterius ftmilitudiye^ni muM iìì co profrcerunt. SicPantheum, omnibus 

¿tjs confecrarunt.Camenta fäHum D. Cathcrina .^Ómuli & l^mt fratrum, pariter duobus fraìry^ 

bus Cofma &Damiano.Romult pratereay m^ interta.ßrebaturûclutia deo orti,D.Theoé 

doro: quod nomen Dei donum interpretatur. Caterum quòd Herculis templum, ibießet:ea efl ra^ 

tio,quiapröpe erat Arniiluflrtm, in quo ludieraßebam 

li ucro caufa t;adCircum Màx.^ìlmiftium tempia kbuißelt^hnus.t^^ uero Amilujffrum iu:^ 

xia Herculis templum fuìflet,facì%có^^^^^ 

uineis reperto,in quo ipfcriptum^fl. ' " ' ' • ' , ' ' V — i • 

' SÄCRVM ^ 

MAG. VICI AIWILVSTRI. ^ ••• ^ ' . 

Vlut.etiamcomémorat,Ar)mluftM^ 

ro Armìluflntm,inquit,ab ambitu tufíriilciátsidehi Örcus Màxl^ìisHEìus, quòd cifcim ftéB^àcvlis 

adificatis ibi b(difunt,(i^quòd ibi circum metas fertur pompa, ^ equi CHRRWRIRVTR^ÎK^ 


G

tur Armiluftrum,& Circum cundm cßc :ct inßa , Armilußrum ah co quod in Armlluflro drmäti fäi 

era faccrcntdiSlumcßc affrmarScxMcro Tom f. Armdußrum,inquit,fßum erat dfud Romanos,^mo 

res diuinäsamati faciebant,ac dum facrificarcnt tubis canebant.Armilußrum ctiam dicebatur locus, 

ubi arma publica reponebantur.Romani cnim arma priuatim non habebant,fed ad cxpeditiones beli 

licas cx Armilußro accipiebant, eòq; rcferebantbellis confréìis. Hinc Spartianus dicit, Vefpafianum 

cx Armilußro arma legionibus perm ifiße.Remoria locus /«ir prope armilußrum, di¿lus quod ibi Roi 

mulusRemum ßpeliun : quandoquidem&uiuus cum locum illc fedibus deßinabaty auc.Sex. Pomp. 

Idem alibi ait, Remoriam ocum cßc in sumo Auentino ubi Remus de urbe codenda fuerat aufpicatus. 

De Templo Dianx, & lunonis Regina: Spelunca Caci: Cliuo pub. ac de 

Thermis Traiani, tí Decij : tí de Scalis Gei 

monìjs. Cap. HU. 

A 

Templo D. Aíexij ad teli ia¿lum, D. Sabina nunc cß ades, ubi olim fuit Diana, ut fignißcat 

Appianus,mcmorans Gracchum Diana afcediffe templum,atúue inde ad alteram ßuminis pari 

tem per pontem ligneiim tranfiuiße.Templum ITOC dedicauit Ser. Tutlius, ut Sex. Pom. affirmat, his 

uerbis. Seruorumdics feßusêxiß'tmatur Idibus Augußi,qu0d eo die Ser. Tullius natus ferua adem 

Diana dicauerit in Auentino,cuiu5 tutela funt cerui,d quorum celcritatc fugitiuos uocent feruos.Co 

muiie autem erat omnibus Latinis,quod ideo inßituiße uidetur, ut oßederet lege naturali feruos nihil 

dißare à cccteris hominibus.Diony.autem Ancum regem auSiorem templi Diana fuißc, fic ofíendit. 

TraduíiiscxTellenis,Politorio,ali¡fque urbibus,quofcunquc cceperat colonos,ibi collocauit, perfuai 

sltque ut templum Diana adißcarcntiadijccrentqucßatutis temporibus inducias,utfiqua fa¿la inter 

cos ofjcnfu) ejfet,per hac facra dißoluerent.Poßeaque rcx fccun^s,qu/^s contulerant urbes ea omnes, 

extruxit Diana Tanum in máximo Roma collium Auentino collocatum, legcfque in baß arca com 

fcripfu,in delubro Diana fita.Haclenus Diony.An de eodem uterquc intellexerit,dubium efl.ln ca hui 

ius montispartc,qua Tiberim jj>e¿iat,proximdque porta Trigemina, haud procul dSchola Gra cd 

appelldtd,fuit Spelunca Caci,quod innuit Diony.narraris íícrcUlemCdco claua ma£lato, tíSpeluni 

ca euerfa Aram louis Imicntoriscrcxißc ei loco proximam, eamque fuo tempore prope portam Trii 

geminam extitiße. Quòd porta Trigemina ibi eßet , tí Cdci Speluncd, ac Salina,exitùfque aqua 

Appia in Tiberim,prim libro,ubi de hac porta locuti fumus,demonflratum eß. Ex quibus omnibus 

conftat, haud uerum eße quod nonnulli putarunt,hanc Speluncam ßdße in ea parte Auetnini.qua adi 

Bona Dea fubiacet,quemadmo¿umhrum opinionem príus fecuti ,in figura urbis locum notauimus, 

elms Pubíicus,per quem in Auentinum erat afeen fus, ¿foro Boario incipiebat: ¡dque ex eo Liuij lo^ 

co patct,quem de uico thufco loquentes, citauimus. Praterca libro fexto de hello mac. eiufdem Cliui 

ìc meminit.cùm commißum pralium eßct,Coss.transfugas Numidarum,qui tum in Auentino ad mili 

títrecentos erant,media «rie tranfirc Efquilias iußerunt, nullos aptiores inter conualles, teSiaque 

iortorum,tí fe pulcra uacuas undique uias ad pugnandos fnturos rdti. Quos cùm ex drce, Capitoliòi 

que,Cliuo publico in equis dccurrcntcs quidam uidijfent,càptum Auentinum conclamarunt. Ab armi^ 

tufiro dd cum ufq; locum ubi tfUnc D.Prifca eß templum, Traiani Therma cum priuatis adibus fuifi 

fc dicuntuntí ibi non longc yat;iana:Dcciana ucro dd tempfummdo diBum : de quibus Eutropius 

fic inquit.Decius Roma lauacrum'adificauit:hdrum,illdrumquc no^nulld ddhuc extant uefiigia.lunoi 

nis Regina Tcmplum,quantum ex Liutj uerbis conijcere poßumus, in fummo Cliuo publico fietcrat: 

quod ex parte ueientana prada a Camillo diSiatorc uotum,tí ah codcm poftca confecratum cft.Non 

longc db hoc Cliuo(ut aliquidrbitrdntur)fuerc^ fcdla Gemonia: per^wtfs fontes unco trahebantur. 

Suct.inVitelTdndem dpud Gcmonids minutißmis i¿t'ibus(Xcarnificdtus,dtqucconfe£tus,tíinde uni 

co trañus in Tiberim. 


D'; qiiihußa TcpüsÂcJißciifiuc älijs,qU(t (rättt in Auctinoyûora ccrm locus ignoratur. Cap.V. 

MVltamonalidßahant in Aurntino aiifcia, quihus ccrtum locum aßignarcnon poßumus: 

ctcnim corum ruina uincis conßüs funtScdcrat Vigoria Tcmplum.quodabArcaJibus 

cxmutum cßc,ab eißcmquc facra inßitutäycomcmorat Diony. Erat & Mincrua:dc quo Scx.Vom. 

lunonisjc quo Val.MaxlunXydc quo Ouid.mcmincrc.Ouidius fic. 

Lvui r 'gir m:nfcs,huius cjuocJMe tempora mcnfis 

F/nif auentini luna co enaa iugo. 

Sic c: Liuius.Atrox cumuento tempeßasforcm cx ade lun^yqua in Auentirto eßyraptm tuÌit.ldem 

et im d: Libcrtatis,& Matuta adibus facris meminit : ^ hanc hello ucientium à Camillo diäatore 

un:.m,atq; ab eodem poßea confecratamyait.lllam aute ex multatitia j>ecunia cumareis coLmnis, & 

ß. tili y à patre T. Gracchi çCTconditamy&dedicatamyCuius Atrium ab Halio PetOy^ Cor.Cethego 

difct 

fccnfum eft,ut ex quatuorurhanis tribubus unam palam in atrio Libcrtatis fortirentur. lunonis Moi^ 

n:ta ctiam in Auentino Templum fuiße inuenimus.Jtcm louis Elid) Aram, ¿Numi rege dicatam: 

qua ab eliciendo.fecundum Vmonemynomen adepta efl.¥uit Üt Murtia uetus Ara.In eodem Auen^ 

tino fabulantur fiiißc Fauni,tí Pici Antrum,fontcmq; cx quo bibcbant,hinc Ouidius. 

Lucus auentino fuberat nigcrilicis umbra, 

Quo poßes uifo dicere,nUmenadeñ. 

In mediq gramen,mufcòque adoperta uircnti 

. Manabat faxo uena perennis aqua. 

Manant tí Mdie fonticuli ex radicibus eiußem montis in Tiherbn cadentes.ht eofui erat LauremU 

MäuisLdurcntinamappcllatmeßc^quU inUurentumagrum ducerci. M. C


IMP. CÂES. FL. CONSTANTINO MAXIMO 

1. F. AVGVSTO S. P. CL:R. 

O VOD INSTÍNCTV DIVINÍTATIS MENTIS 

MAGNITVDINE C.VM EXERCITV SVO 

TAM DE TRRANNO QVAM -DE OMNI EIVS 

FACTIONE VNO TEMPORE IVSTIS 

REMPVBLICAM VLTVS EST ARMIS 

ARCVM TRIVMPHIS INSIGNEM DICAVIT. 

A fronte autem qux äd ortum folis uergit,legitur à dextra, 

VOTIS.X. áfmiñra. VOTIS. XX. 

AL> altera uero fronte quce occafum ß>e¿iat, à dextrá» 

SIC. X. TF/WJ/ÍM. . SIC. XX. 

IH interiore autem parte fornicis maioris ah una parte fculptum efl, 

LBERATORI VRBIS. abalterd. FONDATORI QVIETIS 

líi cádem autc eoualleyapudcircum Max.cernitur^pulcnimSeueri imp.Septiônlu appellatum: quod 

in fia Appia ab ipfo Seuero extrdium eße,fie oflendit Spartianus.Funus Ceta illatum eß in maiorü 

f pulcro,hoc efl Seueri:quod efl in Appia uia eumAus ad portam dextera,ß>ec{e fepti^nìj extruSiu: 

quodféi illeuiuus ornauerat:& idem rurfus.Cm ßpti^niumfaceret nihil aliud cogitauit, qua'mut 

ex Africa uenientibus futi opus occurreret.Alterius aut Septiônif meminit 5uet,qui comemorat Titu 

apudfeptiônium cubiculo perparuo, &obfcuro natu, IliCal.Ian.Septiônium,inquit,manetadhuc 

{¿rofìenditur.Septiônij Seueri fuperfunt tre sordines colünaruminuicem fupcrimpofuarú: alios aut 

quatuor infuper fuiße quidam putant,&' ideo feptiônium diäum, quòd feptem ordinibus columnar^ 

iungeretur,uelutifeptem ônis.Sed tanta efi triumhoru altitudófut maiorem habuiße,non fiat uerifi^ 

mile.Propterea lulius CapitolinusSèptodiumuocat-.quòd ibi feptemu'ue concurrerent.Alquero Septic 

folium ajèptem folarijs:nam inter colunas,quaà trim lateribusefßciunt ueluti porticum, eflbreue 

4tdißcium,ex faxoquadratoâb imo adfumumthocdiuifum in föftem ueluti folaria et'um nunc uide^ 

tnus:quibus moles ipfa conexaßmüor efficitur.In zophoro kgitur hic titukstruncatus. 

iß.XRiB'.PQr.VI. ' \ . " 

COS. FORTVNATISSIMVS NOBILISSIMVSO VE^ 

Huius Seîônijformam quòd paucos hañenuseam inteUexiße änbfuduertimuif^ fi dimidia tantu 

parte extet,conati tamen jumus integram rcddere,na dimenfisfinguUs qu^ extm partibus, uniuerß 

jam rationem deprchendims. 


ÜC Themis,(¿r PäLtio Amomni CdncalU, Cdp. VIÌ* 

IN rädicihus AueHtini,äpud D.Balhinaademyfärieus afHplißimi cX reliquìjs themtäru Antchirti 

CardcalUyfpecìdtur,^ colunx mira mdgnitudimSydiuerforutL lapidm iaccmesâtq; commuta. 

Ve his thermis Spartiani funt haC uerha.Roma reliquit thcrmds jui nominis ekimias'.ftmm celUm 

foledrem drchiteai negdnt poße ulla alia ratione feri, nifi qua faSla efl.Nam ex are cupro caiìcelli 

fuhpofui eße dicuntur,quihus cohcameratio tòta concredita cßifü^ tantum eß fpatì], ut id ipfum aliter 

fieri potuiße negant ¿öfti Mechdnici.Eutropius.Opus,inquir,egregiumßcit lauacriiqua Antoniana 

dppellantur. Lampridius uero refert, has ab Antonino inchoatas, Seuerum per feciße ,atq; cxornaße: 

quibus pars aqua Appia feruiebat • Swt eifdem autem thermis Antoninus dicitur Palatim nobilißii 

mum pofuiße.Scd quia de thermis fapc erit mentio, ab re non erit de ipfis generatim aliquid dicere. 

Thermon igitur gracum nomen calidum fignificat.Hinc loca publica lauandi, üj fudnndi ufd us com 

flituta,eodem modo Latini,quo Oraci, thermas appellant. Prifcis nanque lauandi ufus p/ope quotii 

die fuit: quòuel puluerem, fordèfque abluerent, uel ßidorcm prouocarent, ualctudinis, uoluptatìfue 

caufa.Praterea multa balnca,ctiam priuatd, Roma fuiße no eß dubium.Hinc Cic.Terentiam monet, 

ut curet labrum in balneo ne defit:certiorèmque facit Q^fratrem de baine is,quas in Arpinati cxtrui 

curabat.Sed quomodo genere difjirantd publicis Varrò oßendit^his uerbis.ltem reprehendunt ana;^ 

lingularia in ufu uenerini. Item contrd primum balneum nomen & gracum introìjt in urbem, public 

ce ibi confedit, ubi bina coniunStd cßent adißeia, lauandi caufa ; unum ubi iuri, aherum ubi mia 

Iteres lauarentur. Hac Varrò. Nam eße inbalneis lauacra muliebriaà uirililus dißin6ia,aperi 

tißime Vitru.oßcndit.Lauabantur tamen dliquando mulieres in balncis uirilibus: ut in oratione Graa 

xhi de legibus promulgatis fcriptum effe, teßatur Gellius. Balnea penfiliaprimus omnium Sergius 

' Orata facerc infiituit:ficuti Valcr.MoTcivtus, tí Macrobius commemorai.Re poflmodm ad princi^ 

pum luxum,tífaftum produca, cccpcre Uudcra in mtdum(ut ait Ammianus)prouinciarum extruerc: 

quas thermas appellarunt:qua infinita propemodu habebant locj,uanjs ufibus, tí uoluptatibusfiatuta: 

Quadam ad cale faciendam aqua:ex quibus per fivhonesyfiftulasquc balncis,fiue lauacris,neòim in foi 

Io expofitis,uerum ctiam penfuibus caìidam mini/trahant:qua poft lotionc inutilis per canales in pan 

tem infrriorem,indc fubterrancis meatibusinCloacasmittebatur.Alia,ApoJyteria dicebatur, in qui^ 

bus balnea ingreffuri ueftes dcponehant,ut oftendit Plin.in cpift.in fuper erant area ampliftlma pon 

tnifcuc Iauarem.Spartiam de Hadriano.Publicc,inquit, tífirquenter cum omnibus lauit.M. autem 

Aurelius lauacramixtd prohibuijfe dicitur.Lauandi tanta fùit Commodo imp. uohptas, utfepties in 

. die lauerit,in balttc}fquc ccenitaucriti lulius Cavitolinus literis mandauit,Gordianu iuniorem fipties 

' ht,aftatc,hyemc bi9.lauijfc:qui cum mulieres putchras,tí puellas,tí cum his uetulas di formes admitted 

ret,fc iocofe id facerc dicebat.ln thermic dutem Alexander imp.fyluds deputauit, olalmque luminaria 

lusaddiditicum anted non ante duroram patercnt,tí dntc folis occafum clauderentur. 

G in 


Ve TemplisjfiJis,Honoris,Vir^^^^^ Cäp.VIIl 

Emplm JfiJis Amoninusimeruiam Appiam tr thermaSyquäsßcerätyCoUocauinapud ade nuc 

D.Nerco facratamyubi marmoreffoffum eft,cum hac inftriptiont. 

SAECVLO FELICI ISIAS SACERDOS ISIDI SALVTARIS CONSECRATIO. 

In altero marmoris frufto legehantur hac uerha. 

PONTIFICIS VOTIS ANNVANT DU ROMANAE REIR 

ARCANACL, IN ORBIS PRAESIDIA ANNVANT QVORVM , 

NVTV ROMANO IMPERIO REGNA CESSERE- 

Virtutis, W Honoris adem apud portam Capenam M. Marcellus dedicauit, anno decimo fcptimo 

poftquam a pâtre cius primo confulatu, in Gallia citeriori ad Claftidium, ßerat uota: de dtumeé 

mit C/c. de nat. deorum. Hanc Cor.Finus, d; ASiius Prifcus, Vefpafiano augufto reftituené 

te, pinxerunt, auc. Plin. Ad portam autem ßerat extruäa : quafi monitos eße uellent ad bella 

proßcifcentes,niß per uirtutem aditum ad honorem, & gloriam non patere. Hinc eft quod 

Au guft inusait, Neminem honoris adem potuißfe ingredi,niprius Virtutis effet ingreffus. SeXé 

Pom. fcribit, C.Marium adem Honoris, a; Virtutis feciftè fummiffiorem coeteris, ne fi forte ofßß 

ceret aufpicijs publicis,Augures cam demoliri cogerentiquibus uerbis indicat,alias ßiße Honoris, & 

Virtutis facras ades.Huius,qua pofuit Marius,meminit etia Vitr.his werfcii.No folum fcripta i Coß 

futió funt defydcrada, fed etiam à C.Mutio:qui magna fcientia conßfus ades Honoris,tr Virtutis ma 

riana cella columnariique, trcpißylioru fymmetrias le git mis artis infiitutis perßcit.Iduerofi maré 

moreum fuißet,ut haheret,qucmadmodü ab arte,fic a magnificentia,^' impenfis auaoritattiin primis, 

tu fummis operibus nominaretur.Viam autem Appiam, a porta Capena principium habuiße, ait Sex. 

Pom.lnquit.n.Initiumcß principium,fed alias quo quid incipiat,utuia Appia portaCapena.Cuifené 

lentia aduerfa tur Spartianus qui,ut fupra di¿tum eft,uult SeptizonmmSeueri in ea effe uia. Ab hac uia 

A ppia parum ultra diftum Scptiônium,diuerticulo dektrotfusiincipiebat uia Noiwrnon ea, qua inter 

Capitolium , & Palatium ßiße,fupra demonßrauimus:hac.n.dHcebat ad diñas thermas, rurfùfque 

in uiam Appiam incidebat,haud lonze d porta Capend^Templum Qujrini prope eandem fuerat Caé 

penamiSeruius.nfic inquit.Martis duo templa:ünum Quirini intra urbem,vrope portam, quafi cuftofi 

diSytr tranquilli'.alterum in uia Appia,extra urbem,quafi bellatoris,& gradiui. A fmiftra Appia,fur^ 

git CoclioluSy fiue Ccrlicolus monside quo Martialis ita meminit.Maior Calius, & minor ßtigat . In 

eo autcmßiffc Tcmplum Diana tcftatur Cic.de refp.arufficum.Quarearbitramur.D.Ioanni,cogno^ 

mento ante portam Íatinam,cellífe:Nam in proximisuineis effoffaßintß£idiummultaßagmenta,in 

quibus imago Luna eratimpreffa:& marmor,in quo erat uenatorfculptus,equoinfuIens^copuldque te 

nens canemypraunte ruftico baculu gerente.Pifcina publica ßit in uaìle diuidente Codium dCcelioé 

lo.De qua fupra libro primo mentionem ßcimus.De ea exifimo Sex.Pom.intelligere,ühí inquit JPifci 

na publica,bodièque nomenmanet,ipfa non extav.ad quam&natänm,tr exercitationis alioquinca 

ueniebatpopulus.fluuiolus autem qui Ingrediens per portam Gabinam eandem uallem perfluit,mox^ 

que uiam Appiam diffecans in Naumachiam defcendit ^'indèque in Tiberim lahitm,ex agròque ßuit 

Lucullano, Appij riuus^ hodie dicitur. Eum aqua Appia partem effe arhitramur,uel riuum Herculane«^ 

quem fub Cotlioßiffe innuit Trontinus.Hunc Almneeffe auidam falfè exifiimant:cU eum ^wtc pori 

tam Capenam ftuerc Papinius afprat.De eodem funtOuid.Mc carmina. 

Efi locus in Tiberim quo lubricus htfiuit almo, 

Et nomen magno perdit ab amne minor. 

In hoc Cybale deorum mater fingulis annis Cai Aprilis d Gallis facerdotthusîbluehatur. 


De


De Calió mntt'.Curis Ho/}ilia:MäHfionhsAlbäHormtTemflii, 

Tarn, Veneris, O" CupiJinis : Cu/ìris peregrinisi 

Domo LateranormtO'de Amphitheatre Stétil'q 

Tauri, Cip.lX, 

Oelium montem Querquetulanum MUS appellatum effe, fcrihitCor.Tii.quU talis fylua fre^ 

quens, foecundùfque eßet: mox Ccelium à Cede Vihenna,qui dux gentis Hetrufca auxilio Ro^ 

mulo uenit aduerfus Sabinos,ut ait Sex,Pom.aut contra latinum regem, ut Varrò tefíatur : et cum in 

eo monte fedem hahuijfet,cognomen illificit.PoJj Coelij aute ohitu,H(trufcos,quòd nimis munita re 

nerentlocä,neque fine fu(¡>itione effent,dedu£ios in planum aiunty&rah eis uicum Thufcu denomini^ 

tU.Ca^nos aute,qui a fuß>itione liberieffent,tradu£los uoluntin eu locm>quiuocaturCceliolus.Ti^ 

berius mutata appellatione iujpt Galium Auguftum uocari,auc.suetû9 note appellatum effe,alihi no 

legi.hi hoc aut multa adißcia fitere,uerum otum ruina itd confifa fum, ut per Mucis certum locum 

djpgtfre liceat.De notioribus in hoc capite agemus. Curiam HoftiliS alteram,ubi poftea tepbm Pifi 

eis fiit,collocatîjfe,diäueß fupraialteradeinde eundérege e3icit4uiffe,ubi ntic D.loanisetPduli 

eft ades,oßedit Liuius,his uerhis.TuUus rex in Calio mote téplu ordini ab fe du¿io Curii fecit: fut 

Hoßiliaujque ad patti noflro^ atate dpxlUtd eß:(^qu0jßequetius hdbitaref,eSde fede regia ctepit» 

Haud ita multo poß,fub aqua Claudia ¿t&u,cermtur caftellum aqudtutfrmè integrum:cuMS fdrìe^ 

tes perambhum funt latitudine peáKW. VI. interius uero. III. aperti tettorio craßitudine digitorum. 

m. Omnium autem concameratiomm longitude pedih,XXL cottñdt, Utitudo lurid eft,ut in ipfttt 

caftelli ffftrd fàcile eñuidere* 


Miïnfiom mmMi>Ana,({m\tumex S. x Ruf unhis comjccre pnßuntuSy fuere, uhi mwcD. Maria 

in Dominica efl adcs.ln proximo cfl Tcwplum circulari forma, multis per amhitu colïinis adorna/ 

tmy D.Stephano nunc facratumôhm IUTÜ Faunoût ex titulo quodam ibi reperto omnes confentiunt. 

Ojtra Fercgrina ah Auguflo in ca Call] parte,in qua Sanäorum Quatuor Coronatoru cft adcs, 

quxquc Carinasß>eäat,conflituta fuiße phrique omnes affirmant.Domum uero lateranoruyuhi nunc 

hafihca D. loannis cognom€ntoUteraneiifis:dc qua demo lulius Capitolinus ita meminit .M. Aure/ 

Uus cducatus efl in eolocoyin quo natus cfljn domo auifuiyiuxta ades Laterani:& luuenalis. 

C/dierium grace dicatur, Amphitkatrii^ 

quafi in unum iuncla duo uiforiayXeSle confiât eße nomiríatumiquod fpeciem eius arena concludat > & 

ut.currentihus aptum dar^tur fpatium^diimquadam prolixarotunditas uniuerfa coHvgerat. Quibus 

uerhistamctfi fignificare uideatur Titit^ omnium primum amphithcatrum pofiiifcytame Cor.Tac.te/ 

ftaturyC.CaJaremAmphithea(rimolem inCampoMartioextruxißc:qum ab ilio dcflinatamAu/ 

guflus,ut auc.cfl Suet.Maufolcum adificaturus mox deflruxit.Quîn etiam idem Suet.in ciitfde Caf 

uita comemorat Amphithcatrum priufS aTitoâb eodem Statilio unum excitatum eße: alterm dein/ 

de à Tiberio inchoatum/ed non perfiétum.In amphitheatris autem multi fpe prsmij cum beßijs pu/ 

gnabant.Capite uero damnati cum eifde beßijs certare cogebantur.Itaq;C audius imp.pacatii Aegy/ 

ptijsycum militum non pama manus rebellaßct,partem illorum occidit, partem cum beilijs pugnatu/ 

ram Romam mifu' 

De Aquis urbis,earimquc duñibus. Cap. X. 

Voniam locus poßulat ut de aqua Claudia duftu Icquamur: opera precium uidebatur priuSyper 

^

Im.NmimmHnMcUrum fäciesJmpuriorspirituSy& cauße gráuiorisca^^^ urhis 

mfamisaerfidtyßmt remota.Hac Vrominus.lx eodem de aquarum libra nunc fubiungam.Aqua om^ 

nes diuerfa in umm libra proueniebantündeßebat ut quadam altioribus locis jeruirent, Ut quadam 

ircytír niti in eminentiora non oojfent-.nam & ß colles erant,propter frequemiam incendiorum rude^ 

ribus excreueranf.unde ij foli duélus in urbem fluebant,qui iuxta aquiltbrio per congruentia loca po 

terant deducifiquidem quinqué erant duSiuum altitudinesiquarum dua in omnem partem urbis attoh 

lebantur.fed ex reliquis alia maiore,alia leuiore preffura cogebantur. Altiffimus erat Amo NOKKÌ: 

próxima CUudiauertium locum tenebat Iulia:quartum TepuTa:dehincMärtia,qua capite etiam dan 

dia libram aquabat-.fextum tenebat locum Amo Vetus-.fequebatur huius libram Virgo: deinde ApPia: 

omnibus humilior Aifietinaerät,quaTranßiberina regioni,& maxime fubiacétibus locis, ßruiebat. 

Ex his autem aquis fex uia Latina intra feptimum milliariu contentis pifcinis excipiebantur,uhi,quaß 

reß>irante riuorum curfu,limum deponerent:modus quoque earum menfuris ibidem pofitis mitebatur, 

Uec Virgo,nec Appia,nec Alßetina concaptelas.i.pifcinas habebant.Qua uero nimis túrbida intera 

dum ßgnino purgabantur.Deßgnino nonnulla fcribit Vitruuius : Idèmq; etiam pracipit, ut ad menid 

fatcaJtellm,quoin ipfum per emijfarium aqua recipiatur.Eiußem de aquarum duélu hac funt uerba. 

Si medijerunt montes inter menia,^ caput fontis, fpecus fodianturfub terra ad libram âcedentis 

duótus.jì erit tophus,aut faxm,in eo canalis excidaturfm autem terrenum,aut arenofum fohm,parie fi 

tes cum camera in fpecuftruanturyputeìqueßant inter duos aBus.Et paulo inferius rationemreddent 

cur duäibus genictdatis,(irßexuojlisaquas interdum deducere fu neceffeftc inquit. Nanque uehemens 

ßiiritus in aqua duSiione foletnaßiyita ut etiam faxa perrumpat,niß primum íeniter,& parce a capifi 

te aqua immittatur,(ír in geniculis,aut uerfuris alligationibus,aut pondere faburra contineatur. Cum 

autem quinariarumfeptenariarum,caterormque moduloruminaduis diuimdis conflituta ejfetmen^ 

fura.uideamus quid Tron.de eorum origine fentiat. Aquarum moduìi,inquit,aut ad digitum, aut ad unfi 

ciarum men furam antiquitus inßituti erant.Eß autem digitus fextadecima pars pedis:Vncia uero d m 

decima.Digitus auteflquadratus,autrotundus.Quadratus in logitudine,Cr latitudine eß aqualis, triif 

bus quartis decimis fuis rotundo maior.Kotundus tribus^ undecimis fuis quadrato minor : quia anguli 

deteruntur.Poßea modulus nec ab uncia,nec ab alterutro digitorum originem accipiens induiìus, Mt 

quidam putant,ab Agrippa,ut alij,àPlumhai^s per Vitruuium in ufum urbis exclufis prioribusuenit 

appellatus quinario nomine.Qui autem Agrippamau¿ioremfaciüt,dicunt:quód quinqué antiqui mo^ 

duli exiles,Queliti punSta, quibus olimaquacùmexiguaeffèt diuidebatur, in unam ßßulam coaäi 

funt:qui uero Vitruuium,& Plubarios,ab eo quòd plumbea lamina plana quinqué diîtoru Utitudinem 

•habenSfCircumaSia in rotundumMf^ßflula moòmtefficeret.HacTront.Qui Vitruutißntentiameo 

incertameße uult,quoniam lamina cU circumagitur ßcut interiore parte attrahitur,ita per 'dlam,qua 

foras fpe£iat,extenditur.Itaque,inquit, maxime probabile efl quinariam diñam a diaihctro quinqué 

quadrantum:qua ratio in fequentilfus quoque modulis,ufque ad uicenariam,durat:diametró perfinguif 

los adieaionejingulorm quadrantum crefcente:ut in fenaria, qua fexfcilicet quadrantes in diame^ 

tro habet:&feptenaria,qua feptem:tr deincepsfmili incremento ufque ad uicenariam,Omnis autem 

modulus colligitur aut a'diametro,aut perimetro,aut ex reño menfura,ex quibus & capacitas Jppa^ 

ret.Diàrentiam autem uncia,digiti quadrati,&'rotundi:&ipfus quinaria ut di^fcamus,MtendMm 

eñfubflantU quinaria.Vncià er70 modklus habet diametri digitu>n unum,(irtrientemdi^tì:capiefi 

hat plus quinaria oñaua,hoc efi jefcuncià quinaria,&fcrupulis tribus,&beß fcruPultDigìtusquafi 

genus erat,quotics nonad quinariaru necejfitatemfftulaincremcntwn capiebit,fed ad diametri fî 


m.iifuriim.fccuìidum (luodtínomai accipichät,cr cajuiitatcmampliäbat,utputä.Quinaria,cùmäd^ 

I í íu> erat ci ad ¿nmcirm qu^dranSyjcnariam facu bai : ncc iam infolidum capacitatcm ampliabat: 

Caph bat.n.quifia nani unum qunuunLcmfu'ilicumití dcinccps cadcm ratione quadrantibus diametro 

ì: iuätscrcjicbat lijicnaruyocìoturiayu)^^^^^ aduiCifnariamSubJcquiturilla ratio,qU(£ conftabat ex 

numero digitorum quadratorum^qui area.idumine cuiufqu^ moduli contincbatur,a quibus & nomcn fi 

/iuU aaipicbant.Naqux habcbat arcx.iduminis in rotundum coaSii dígitos quadratos.XXV. uicei 

numquinuntappcllabaturfimiLtcr triccnariUytídeinceps per incremcntum digitorum ufdue ad ceni 

tcnuojuicenum.Explctis ijs,qua ad modulos pcrtincbanr,Jtquitur ut indiccmus,quod ius rßct deducen 

¿c aqusApud antiquos omnisaqua in públicos ufus erogabatur,leg¿que cautum filerai,ne quis pri^ 

uaius aliam ducerei,quj qus exiacu humi accedcret.i.cx lacu abundaren quam caducam aliqui uoca.runtiü 

hcec ipfa non in ahum ufum,quam inbalnearum.aut fiiljonicorum dabatur : cratque ueäigalis 

fiatila merce},qux in publicum paideretur.Danda,uendcndaùe aqua ius erat apudAcades : interdu 

ey Cen foribus pcrmtjsum,?ofiea uero ipfarum numero auäo,copia permitiente, cccpit cium priuatis 

precio,uel pnncipm beneficio erogariinon tamen fine iìlorum litens.rropterea. S.C. cauebatur.Ne 

quis fine literis Cccf.i.tte quis aquam publicam non impetratami^ ne qtus ampliuSyqu.l impetrata fiie^ 

ratydeduceret.Quinimmo nc caducam quidem fine impctratione deriuari poterat^ prajcrum tempore 

Í

D» M. Cum igitur Jufíus târm dduiarum diuortit^ ucl region 

CLEMETÍ CAESAR num urbisßncs perJuäi crm, ubißahat caftellum, ab A^MÍS 

VM .N. SERVO CASTE rtjS diuidcbatur a

cfccntc äquAM itä co.trfimßc yCompipcquctcSiorim, «r ¡ndcfccutcc tßcm manationcs : quibus 

htm morum,ßilßruciioncs uiciatcc crm.Qmrc iwn mirumuidni dcbcr,ah ca ictatc,adlue no/ 

ßum ufquc, intänui rerum,ü' principum uarictatc aquarum duBusad has.i^K^s uidcmus,reliquias de/ 

ucnißc.NcqueaC:^trhisjni{ulgusdiä^^ crcdimus,Thcodo/ 

ricus horum rex, qui Rn>r!am duo dc quädrugima annos fubîäm tcnuir, plurima ¿cdificia publica 

inßaurmi^ inter alia aliquosduàus aquarum. QuoßUm autem CIWLÍIÍS fuiße dupliccs apparet ex 

reliquijyex.'antibus ßipra po/lamlfquilinam,&Ncuiam,çyex hifceTrnntmi uerhisMlud nulli dubiti 

eße crcJidcnm,pyoximnsduêfuSy .qui afexto milUario lapide quadrato corfjßunt, mximc cvflodien/ 

Jos,quoriia>ft ^ amplìffimi operis funt, & plurcs a'quas ßißinent\ Quod japicntcr f:8um eße arbi/ 

ìi'jmùfinefìtigulonM fundamenta iacerc coacti,immenfam pccuniam prodigcrcm , Aquas uütamctß 

S.'x.iiußs uir confuhris,qui fuit Dioclitiani temporc.XlX.eßc comemoretwui opinioni pleriqueom/ 

ncs coup ntiunt,tamcn ncûe tot fuiße,ncque totidcm duSiihus in urbem receptas facille intelliget,qui 

aniviaciucrterit eum comcmorare nomina illanim aquarum fumptâ,non tantum a primis inuentoribus, 

f:d ctiam ah illis,qui prifcos duilus inßaurauere,u{!l nono addito partem alicuius aqucc alio dcduxere : 

ucl J lociy,uhi ijk/s eam collt'gißet aquam,qux cx ue'terìduBu dilapf^ aìi'cuhi ufidißet.Kam Mania, 

quòd partem ipjm TraianKs in Auentinum dcriuarit,Traianam etiamuocat: Chudim.CiXruleam: 

cum cadcm fit,novjcnque ahcrìmab auSlorc deducendi:alterum ¿fonte, à quo dcduccbatur, cbtinuerit. 

Aliter.W.äbßtrdum uidcrctur^ltorum aquagiorum,quiextruóli fiicrantante Ncrux imperiti, adhuc 

exLirt üeßlîayllorriuoî yhox funt excitât i,pen ituh'ntenjße. Prieterea qui erat ncccße nouas ad/ 

dùcere aditaseli urbs, quo tempore ciuium multitudine'maxime florchat,vluribus,quam neccffras exi/ 

'géret', dUi'ndàret f wr ínWKÍt Plin.htfcc ucrbis.QModß qtiis diligiinus dtftimauerit aqiurm abundan/ 

tiam i)ipuhhco,halnets,pifeiriìs,domihus,euripi^ uillis, ßfatioqucaducnientis arcus 

cxtruSlps, montes perfcßos,chimlles itquatas,fjrehitìir nihil magis mirandu fuiße in teto orbe ter/ 

rtrum.ix fûibus uerbis^ confiare poteß cui ufui eßentaqudt, fid infmgularum erogatione magis ap/ 

parebit.¥uere autc in comentafìjs Nerua inuniuerfum quinari(i*XILmiHe .DCCLVJron.mcnji^s ca^ 

pita fingularum aquarum iriueììit eireitcr quihanjs.X.millibus ampliorcm modum,quam in cmentari¡s 

contihereiùry Sed'adCyudfäßitranfcamut.' ' ' • ' 

' tic Aqua Claudia,ei ufque du¿iu. 

Cip. Xll.- 

iAfUS Ccffar,quiTiherio'ßccelftt, eumparum^^^^^ 

idùctus aquaru fufficere uideiçet:alterô fmpertjßtianno duos duftus tnchoauit:quod opus Clau^^ 

¿ÍUS maîiificcntiffim: confmaiái,dedicauit(jue:alteri nqmcn, quo'd cx fontibus Ceruleo, (if Curtió 

pérdueebatur,Claudia datuni:qu'

QVARiyS. 77 

girttä ijuittftc milliä.Suctonius.CUliguUymiluityinc^^ in regione Tihurti, tíámphié 

thcatrm iuxta Scfta:quorum altcrum ajiicceßore cius Claudio peraäumiomißum alterum eß.Concia 

piebat Claudia aqua uia Sublaccß ad milliariü XXXVIII, diuerticuloßnißrorjus intra paßui CCC. 

cxdi£iis frmibusamplißimiSyiirjpeciojiSyCaruleoque, ûi dßmditudine appellatus erat, & Curtió. 

Accipiebat V fontcm Albudinum,tanta bonitatis, ut Martia quoq^ adiutorio, quoties opus eßet, ita 

fufpceretyut adieäionc fui nihil ex qualitatc cius mutaret. QMod autem ironia Claudiam concipi ad 

milliarium XXXVIILPIi«. uero d lapide ûadragefuno, intclligendu puto,alterum dißantiam capcrc 

ab eo fonte,qui ab urbe magis diftarctialtcrumab co loco,uhi aô iungcbantur.Augußx autem fbtti 

in jupplemcntum Mania datusßtit, ííT^ûia hacféifufficerc apparebat, in Clauaiam eftderiuatus, 

r/tanentc nihilominus prafuliario in Mania : ut ita dcmum Claudiam aquam adiuuarct Augußa ,fl 

cam duéìus Mania non capcrct.Claudia dutìus habebat longitudincm paßuum XLV.millium.Ex co, 

riuo fubterranco,pas.XXXVmllium.Opcrc fupra tcrram,pas*X millium. Hac aqua in comentanjs 

habebat non plus quinar}js.u.millibüs DCCCLV.Ad caput Fron.inucnitquinariasAULmillc DCVU. 

Ex his extra urbcm dabantur nomine Cctfans CCXVIl.Pr/M4fis CCCC XXXIX.Inrw urbem cum 

Anienc noua conßtndcbaturit;utriufquc quinaria diuiàbantur per regiones urbis XIIU. in caßclla 

XCILHuiusaqua du¿tus cum primum intra urbcm peruenit,porta obijcuur Neuia: ad quam ut libcr 

eßet aditus,in codem du¿tu altera è marmore extruèta eß pona,adÍ£¿tis titulis huiufmodi, 

ri^LAV DI VS.DRVSI.F.CAISAR.AVCVSTVS.GERMANICVSlPONTIF.MAXIM- 

TRI BVNlCIA.POTESTATE.xrr.COS.V.IMPEJkATOK.XVJl.PATER.PATRIAE» 

A(^VAS.CLAVDlAMÊX.fONTlBVS . QjVI..VOCAbANTVR.CAERVLEVÜ.BT.CVRTlVS-A-= 

MlLtlARlO.XXXXV. 

lTEMANIENEM.N0VAM.A.MlLLIAK10«Lxn.syA»lMPENSA*IN-VÄBEM.PEKDVCENDAS-a 

CVRAVIT. _ 

|M?:CA£5AR^V£SPASIANVS.AVGVST.P0NTIF-MAX-TRlB.P0T.lI.!lMP.VI.C0S.in.DESlG.C| 

mi.p.p. 

ÁQVA:>. CVRTIAM. ET. CAERVLBAM- PEKDVCTAS-A. DIVO* CLAVDIO* ET.POSTEA»O 

li>iTEiiMlSi>AS.DILAPSAS.QVE. 

PER .ANN^.NOVEM-SVA-IMPBNSA.VRBI.RESTITVIT . 

IMP-T.CAESARjDlVl - F * VEbPASlANVò>AVCVSTV6»ÔNTlEfcX>MAXiMVS-TKIBVNlC 

POTESTATE.X.IMPERATORXVII'PATER^PATRIAE.CENSOR.COS.VIII 

AQ^VAS-CVRTl AM.ET.CAERVLEAM.PERDVCTAS.A.DIVO'CLAVDIO.ET.POSTEA 

A-i^lVO.VESPASlANO»PATKE.SVO'VRBl-KEniTVTAS.CVM.A.CAPITE.AQVARVM.A'a 

SOLO.VETVSTATE.DlLAPSAE-ESSENT-NOVA-FORMA.REDVCÉNUAS-SVA.lMPEiÂ.CVRAVlT 

Legimus autem in marmore,apud pottamNeuimrcpcrto,M,'Antoninum,LSeptimium,ü'M. Aure^ 

imi arcus Cctlimontanos uetufiate conlapfos afolo ¡ua pecunia refiituiße. Haud procul ab ade D • 

Maria in Dominica efi arcus cx lapide tibunmo ei^m aqustduäui Jub'ieilus, in cuius frontiîcio 

legiìur hic titulus. . " 

P.COR.P.F.DOLABELLA COS- ' 

C.IVNIVSC.F.SILANVS FLAMEN.MARTIALEXi.a 

FACIVNDVM CVRAVERVNT-IDEMQJE PROBÀVERVNT 

De ijs in Ccttiò emù ßd certus eorum 

locus ignordtur* Capi Xñ^ 

^ ' . ^ ' ( 

\ 

CÀmaDeaTfWf^KwBnrtHi,^«! pmuscoñfutfifiíifeft,titillomnteextruxlt, H^cJeg 

fraeratMitälihushmtnisiVmacor^^^ Brutus UheUtur iio^ 

»tcusêmendaiionì pùblici flatus cxtitu,idco hancdeaht tmlo facrûit, 4HC . Macrobius, Templum 

Claudij imp.ibiém captum abAgrippittiydmde dVcJf'fuHtí perßSim,aféeme rßcdfflruaum, 

reßrt Suet.Domus Mamurra formiani Jabrum CafiriiinCéllU pr

Ccclio fictißc^cmemrat Val. MäxMquc ca Cic Jic meminit. CÙm in arce Augurium Äußres 

abiuri cfcntjußifcntquc T^Claudium Ccntimalum, qui ades in Coelio monte habebat, demoliri eas, 

quarm altitudo ojjiccret außîajSyCmit Calphurnius Lanarius.Domus Tetricorm,qui duo ex trigina 

ta tyrannorumfucrunty hodicque extat,inquit Pollio, in monte Ccclio, inter duos lucos, contra Ijium 

Metellinum pulcherrima.Domum lumj Senatoris in eodem Coelio oofuamßtiße,oftcndit Cor.Tacitus, 

his uerbis.Addunturfentcntia,ut mons Ccclius in pofterum Auguftus appellaretur.quando cunóìis co^ 

ftagrantibusfola Tiberij efßgiesin Domo lunij Senatoris inuiolatamanßßet. Habuit Calius etiam 

Domum T.Claudi) Clypti hymnologi, quemadmodum in eius epithaphio legimus. Campum Mar^ 

tialem in quo,fi quando aqua Tiberis Martium campum occupaßent, equiriaßebantîn Calió inftif 

tutum fuiße,teßaturSex.?om.ü;hisuerfibus Ouidius, 

Altera gramíneof¡>e¿labis equiria campo. 

Quem Tiberis curuis in latus urget aquis^ 

Qui tamen cieña fi forte tenebitur unda, 

Calius accipiet puluerulentus equos. 

Fuit in eodem monte Macellum ma gnum: Antrum CjfcIopísiSpoIiíríMW,©' Armamentarium* 

De Meta,qua Sudans di¿la efl:de Amphitheatro Titi:& de 

Templis,Fortuna, atque Quietis^ 

Cap. XIII- 

SVccedunt Calio Exquilia ah eo diuifa uia Labicana, conualle quatuor iugerum latitudine : in 

qua ante arcum Conftantini imp. extat Meta lateritiaiin cuius uertice louisfimulacrum olim fuiße 

proditumêß.Hxc Meta Sudans dSex.Rufoappellaturquòdex ea aquas manaße dicitur,quibus popu^ 

ius fitim extingueret.Amphitheatri Titi in proximo magna pars adhuc extat.ld autem , ut deßinaße 

compererat Augußum,in media urbe Veß>ajianus excitauit. Titum deinde eius ßlium dedicauiße oße^ 

dit Suet.his uerbis.Amphitheatro dedicato,thermifque iuxta celeriter extruclis,munus apparatißjmu, 

largifßmmque dedit.Martialem autem hanc molem Domitiano attribuiße multi opinantur, quòd ad 

eum fcribens Cafareum amphitheatrum appelUritiitaque per adulationem di¿lum putant: cum tamen 

nonduhiumfityDomitianum nihil praterea huic operi praßitiße,nififortaße incruftatione exornarit, 

figndue in arcubus fuperioribus addideritiatque cam ob rem ex more fuum titulum appo fuerit, fine ulla 

prißini auäoris memoria.Hoc Coloßei nomen obtinuit à Neronis coloßo^ûem circum ea loca pofitü 

fuiße exißimandum eßicirca qua tlf eiufdem Ucronis Domum,ac Stagnaßetiße fatis coßat. De Sta^ 

gnis funt hac Mar. carmina. 

Hic,ubiconßîcuiuenerabilisamfJ}itheatri . ; 

ErigiturmoleSyftagnaKJerònÌs erant. 

De domo ucro infra vlura dicems.Sed de Coloßo Tllnficfcfiblt.T^nodorus e Calila Romam accitus 

eft à ìêrone,ubid'ftinatum illius principisßmujacrum coloßm fecit CXX pedum longitudine, qui 

dicatus folis uenerationieft,damnatisfceleribus illius principisi&fuperius • Moles quidem excoîta^ 

tas uidemusftatuarum,quas coloßos uocant,turribus pares • Coloßus autem diéìus eft à Coleto,a quo 

primum formatus dicitur,au^rSex.Pcm.Sed de amphitheatro Ammianusfic meminit.Amphitheatri 

molem folidatani làpidis tiVurn^^^^^ fummìtàtemagre tiißo humana confcendit. Loca 

autem feptem p oSìuaginta^^^^^ Quietis inuia Ubicana ßtiße, 

îbiituncD.Pctri,^MArcellinie^^ ' ^ 


Df Exji




SedMóìtimde jèpteMSaJis^de quiks fmodofa^ä eß mentio '.Üie toeo¡H themis tlocìkitnì Botte 

ßtäs accipieUnt qumriä5,quäs balneii^prout ufus exigeret/ummittißrdremtfidetiS primis,ut Frort, 

commemorata cafiella itidem erant,in qux ex publico cafiello aquam, quam accepißent, dermarent» 

ìjdcmq; in ufus fibi neceßarios diflribuerent. SfJ cum thermarum Tiri cafielli concameratjones fint 

nouem, nefcio qua ratione uulgus feptenario numero eas appellet, fiifi forte quod cx quihufdam oflijs 

feptem duntaxat cemantur. Omnes autem funt htitudine pedum. XVH, cum dimidio altitudine 

XII .Longitudo uaria efl,fed tibi maxima pedes CX XXVI Lcowi/icr. 

tentus BaJbitti,intuit latnpriJius, etiam mc Rowrf' oflctiÜtur in Cärlnismägnty i©* potem,tâh 

cius femilia luf ufque,pßeßa .T^Vfum Pcwjfci i« cifdtm Carinisßramfuiße,tefiis e f i . in 

in libris de grímaticisitíbi Let)a^ÍHf^m Pompei libems gramaticm docuit. Domiim. Q^ 

Cicerohisin Carinis fuiffe, tefiatum,Cic&o cms frater cum ad eu fcribens,ftt inquit .tomumtui 

itt Curittis mmdi kaltMorcs ^K

hl Palathio monte Uh fuiße'fignißcat idem Marcus hbro quarto ad Atticum : cuius funt hac uerhä • 

Expulfi funtfahri de areanofra.Dißurbata porticus Caiuh.qua exS.C.Colflocationerefciehatur, 

tí ad teäum pene pcruenerat.djfrairis Domus primo ßacta conieâu lapidm ex area noßra, deini 

de infiammata iußu Clodij.Area au:em,ex quu fahros expulfos ait, fuit eius domus,qua in paUtio coi 

bufi am effe fupra ofiendimus. 

De TabcrnolatDçmo AeliorumiBafdica Caij, tíluc'ijiCliuoSuburrano: 

ArcuCallieni:Trophais Marijiac de Thermis,tí Domo 

Gordiani Imp. Cap. XV. 

E A autem Exquiliarm pars,qua ad Calium montem uergit, eregione Bafilica lateranenßquatj; 

Merulana pro Mariana dicitur,apudantiquos regio Tabernola dicebatur.Vnde Var. Ixquilinum 

lucum eße dicit dcxteriore uia Tabernola . Domus Aeliorum pofita erat ubi nucfunt Mariana moi 

nimentaitíyUttefiaturVal.Max.Sacellum Marianum.Palatium Licinijfuit adD. Bibiana nunc adem, 

adurfum pileatumMafilica uero Cai] tí Lucij,quam cum porticu fub nomine nepotu Caij tí LMCIJ AUÌ 

gufiusex:ruxit, furai inter dicìam adem, tí urbis meniaicuius extat adhuc concameratus fornix pei 

né integer quo,Pantheonis excepto,nullus maior in urbe cernitur.Locum huncGalutij thermas uulgus 

appellat.Chuus SuburranUs in Exquilias prabes afcenfum a fine Suburra initium capit.Arcus deinde 

Callieni Imp.nuihs omamctis infignis apud ade nuc D.Viti adhuc cernir,in quo legitur titulus fiques. 

GALLIENO.CLEMENTISSIMO.PRINCIPI. CVIVS.INVICTA. VIRTVS.SOLA. - 

PIETATE.SVPERATA.EST.ET SALONINAE.SANCTISSIMAE.AVGV • 

M.AVRELIVS.VICTOR.DEDICATÍSSIMVS.NVMINI.MAIESTATIQVE.EORVM 

Quidam triumphalem arcum eße uoluereiSed cum triumphi nulla appareant imitia, neque conftet de 

triumpho,fiatque in eo titulo de Salonina mentio,arbitramur in gratiam ipforum ob aliquod beneficia 

ab ipfo Aurelio pofitum: tí fuper eodem flatuam Callieni,tí i ff MS Salonina locatam friße. Macellu 

Liuianum infiitutu fuit afinifira eius uia, qua efi ab hoc arcu ad D.Antontf adem, ubi nuper eßißa 

funt faxa tiburtina,tí uafa quibus interfiéìorum animalium fanguis colligebatur :magnaque ojjium, 

tí cornuum copia.Macellumautem a quodam Macello eft denominatum, qui in urbe latrocinia exen 

cebat: Quo djmnato Cenff.Aemilius,tí Fuluius ftatuerunt,ut domus eius publicaretur,uederentùrque 

ibi obfonia,auc.Plut.in probl.Varro,prater hanc,aliam ponit etymologiam.Hac omnia, inquit,pofli 

quam contracia in unumlocum^quaaduiBum pertincbant, tí adificatus locus appellatum Macellum, 

ut quidam fcribunt,quòd ibifrerit hortus.Nam(ut diximus)ubi olerum copia Lacedamonij Macellu uoi 

cabant.Trophoea Marij cimbrico bello parta ,qua à Sylla difie¿la, tí à Cafare Di¿iatore infiaurata 

eße comemorat Suet.a dextra uia praneflina,prop èque D.luliani adem extant.Qua tametfi mutilai 

ta,tamen horum in altero thoracem cum clypeis, iuuenifque captiui fimulacrum brachijs pofl tergum 

reuin¿iis,in altero uero uaria belh inflrumenta adhuc cernuntur. Domus autem,Thermaque Gordiani 

imp .hinc non procul a dextra fcilicct eiufdem uia fhereide quibus Cavitolinus ita loquitur. DOWMS 

Gordianorum,etiam nunc extat,uia praneflina,ducetas columnas unoflilo habens,tí Thermas quales, 

prater urbem,nufquam haberet orbis terrarum. 

DeAquaMartia. Cap. XVI: 

TÔftqukmm praneflina ad portam Exquilinam pcmntumefl,locus poftulat, ut de aqua Martia 

1 ^nunc dtcámüs.Hanc igitur aquam,Märtiam appellatam legimus ah Anco Martio rege,qui prim'^ 

omnium éatú in urbe ducere eft aiijîcatus .0uintus deinde Marcius Rex in pratura deòixit. Longo 

tempore pàft reftituit M. Agrippaide qua hac Plin.funt^ïa .Clariffima aquarum omnium toto orbe 

frigoris 


frigoriSyfiluhrititilque paìmtytracom urh¡s,hídrcu rfl,inter relim Jem mtneraurhi tributi. Vo( 

cabatur hac quondam Aufda,fons autem hfe Piconia.Oritur in ultimis montibus Pelignorum-.tran^ 

fit Marfos Romam non dubic petens.moxfpecu merfa intihurtinaje aperit.IX.M.fas.fomicibus ftruf 

¿iis pcrducta.Subdit deinde,it quantum Virgo taSiu,tantum praftat Marcia hauftu. Concipitbatur 

hxc uia Valeria,ad milliariu. XXXV,

tiìu ad XI .mUliarim.diiicrticido cumibusah Roma dcßrorfusmilUumpafum dum : inde riuo fuB 

in urb^m pcrduccbmrAtdtJt poft mixraab Agrippa.Iulia duftuscfficióatlongitudincm pafiuu.XVé 

milltm CCCCXXV.OpcTf fupra terram pas.VliM.CCCCXXVl. Ex eo in proximis urbis lodi 

¿Vllmlliario.jlíbftruSiione pas.hlD .XXVIlLRe/iûo opere arcuato pas. Vi M, CCCCLXXIL 

Prater caput lulix tran^ßuebat aqua nomine Crabra^d: qua meminit Cic.ep. libro XVI. Tepula in 

comm:ntar}]s afcrivtus erat modus quinariarum quadringentarum.Huius aqua Fontes nulli erant,ûefi 

ms quibufdam conftabatiqua intercepts ßerunt in luliam. Caput ergo cius obferuandum erat à pi> 

fcina lulia.Ex ca.n,primum accipicbat quinarias.CXC • deinde ßatimex Marcia quinarias • XCIL 

IVoterei ex Anicne nouo ad hortos Epaphroditianos quinarias CLXllI. FiMnt omnes quinaria 

CCCCXlVjamplius qua in comrMnjs qnanjs XLV.Tcpula erogabar extra urbe nomine Cafarii 

qnaria LVlliPriuatisquinariaLViReliqua.CCCXXXUntra urbemdiuidebanfypregionc.llliVé 

VI. VIII.i;ictf/re//ii Xllliex quibus nomine Ca/aris quinaria XXXXIUI. priuatisCCXXXVÜ. 

Vfibus publicis.LEx eo cafiris duobus,quinaria Xll.opcnbus pub.tribus,quinaria VlLLacubus tredeß 

cim,quinaria XXXI. lulia autem in commentarijs afcriptus erat modus quinariarum DCXLle¿lus. De hac 

domo Suet.ira jcnbit. Nero domum d Palario Exqudias ufque fecit, quam primo Tranfuoriam,mox 

inccJto abfumptam, riftimdmque Aurea nominauitide cuius jpatioyatque cultu fufjicerit hocretulißc^ 

Veßibulum eius fuit in quo colojfus GXX pedum ftaret.lpfius éfììgiei tanta laxitas, ut tríplices por^ 

ticus milliarijs l7aberet:[temfiagnum maris inflar, circunfeptumadißcijsadurbiumßfecicm. Rurs 

infuper aruisâtque uinetis,

Rjmd ¿omusfetyuciot mlgrátf (¡uiritcSp 

Si non & ucios occupât ifld domus. 

Df cadem fie Plin.Et quota pars ca apparatus fidt aurea domus amhlentis urhent:&idem alibi aityip/ 

ficéians Nero latus fiamma C Ht aiebat ) pulchriiudine 

c Aôçiv illi dceantauit.Cuius incendi) initium ab ca parte Circi origincm habuityqua Palatino,Ca^ 

liòque montibus contigua eft, auHor Suct. Qiù Horros etiam Mecanatianos in Exûilijs fuiße fic 

oftcndit.Tiberius Romam rcucrfusdeduño in forum filio Drufo ftatim è Car mis, ac Pompeiana do^ 

mo Exquilias in hortos Mecanatianos tranfmigrauit.Domum autem Virgili] poeta apud eofdem hor/ 

tos petißc,fcribit Scr.gram.Hi horti erant in campo Ixqilino inter diäum aggercm,timania urbis 

fuo:ubiprius cadaucra feveliebantur.Ueum innuit Se x.Pow .fcis uerbis. Puticuli funt appellati,quod 

Hctufiiffmumgenus fepu[tura,ut puteus,fi

Df Suhurrf'TtWflo Silutni: O* de Tcßmento locundi 

militis. C««p. ^X» 

SVburrä, ^tuc inter ExquHùs, &Vimmlem iäcet, frincipimhihidt aforo ROBMI» , fwe 4 fora 

NeruíC imp.ßnem nero adcliumSuburranum : díSia, ut lunms fcriíit,aheo ûòd júerit fub 

émi


De Colic Vimmaliilauäcro Agrippina: 

de Thcrmis Olympiadis,Nouati: ö; 

Dioclitiáttiiü'Bibliothcca 

pia:acd:DomoCäijAqlij. 

Cäp.XXl. 

VuU ' 

TlrtU regionis yinqtVärro^ collet 

quinqué ab deorum fanii éppelUti 

funt,è qucis nobilcs duo : Viminalis d louc 

Vimineo : quòd ubi arde funt^ ibi uiminé 

nata fiierunt.Palatiu Decij impfuufidßc 

apud (edem nunc.SiLaurentì\ cognomento 

In paniß>emayin ea parte qua ads¿urri 

uergit,nonutli tradidere . Seddepcipud 

antiquos feriptores non mcminiWltget 

re • Uuacra Agrippina matris Neronis 

fuit dfmiflra,qua parte Collis uallc Quirin 

naie dSicitiubifimulacraduo Batchi rcf^ 

pertaferuntur,ifind:xhtnusmodi * ' ' 

IN LAVACRO AGRlPPINAEj 

Thrma autc Olimpiadis,(f Nouati : hot • 

eo in loco, ubi nunc D. Pudent{anae eß 

templum, illa inter has, (f Deoj PaUé ' 

tium, in uinea e idem Laurentij adi prof 

xima,fua erant. Et in Potentiana temph 

etiam hodie canalesßliginbfi uidenturp 

Dornum C.AquilijEquitisRomaniillius^ 

que iuris ciuilis fcientia clarißimumfecitp 

m moiis dorfo pofita fuiffe opinamiir.ììac 

domu pulchriore fiiiße illä palatiäCraßi^ 

tf gratuli,teßai Plin. Therma Diof 

clitiahi in medio fere Viminali fua édhuc 

jheäai:fed maiori ex parte dilapfaiquárí 

fornices anfpliffimi extatcsicoluM mgU 

tes, locàque cocamerata mira Splitudsnis 

operis magnißcentia clare oftcndüt. Has 

Dioclitianus,&' Maximianus inchodrunt^ 

in qbus cxtrucdismemorat^.11. Chri^ 

fiianoni in feruitiu habuiße'. AlfjwdicSt 

Dioclitianu,Maximianumque easperfecif' 

fciCoßatiu deinde,(fMaximianuDioc^^^ 

tianiplioseafdefuis,coditorumqueflktuis 

exornauilfe,atq^dedicáfÍe,huiujcequerei 

ìnditio utunf, quòd in etfde inuetufumrf 

mor in qìtò erat uerba,qua fcquuntur. 

CONSTANTINVS ET -MAXIMIANVS 

INVICTI AVGVSTI SEVÉKVS MAXI/ 

MIANVS CAE5SARES THERMAS OKNA^ 

RVNT ET ROMANIS 

ÄVNT 

SVIS ÜFIOLCAVB/ 

Htfru thermaruichno^äphiahabes infr 

guraurbis,proptered tic caftellu tatuä^ ' 

fofuimus,ex quo,^ ex fuperioribus ÌS de 

fcriptis manißßü eft,no cade certS, atque 

cofiituta forma caßellis fuiße, fed^ locorU 

natura ea extruäa eßeinety enim referee 

bat quali forma eßent^ dum recipiUi 

ufumprebercnt. 

aquS 

taf fnñW\iLxxâiri, 

Mtnfif. xxyJii 

cmßuudoinun T. 

îtahimfiìiT, 


Bibliothccämäutem Vulpiarnjit (jua libri Iimci,at^ tlcphätttini prirtdpm gefi^&S* C • cominci 

res feruAmuryin his therm is fuißeyteftäturVovißuSy^^^. Vfus fum precipue librisex bihliothec4 

Vulpid , atate mea tlxrmis Dioclitiartis. Er alibi .Bibfiothccä Vwípú elephamini pugilares in fexto 

armariofui. Palatiumet Dioclitiani prope thermasßißeopinamur,irtuiiteafita interipfasthemus, 

errore Melicebat ei cùm eßet Roma habitare in Pa^ 

litio,kc magisplacebat in hortis Saluftij,t

Sallufiíj cernituryincoldc Sallußricumap[clUtttfUbi ejfoßm cßmärmorcHm hac infcriptionc^ 

M.AVRELIVS.PACORVS 

^^ M.COCCEIVS.STRATOCLES 

AEDITVÍ.VENERIS.HORTORVM 

SALLVSTIANORVM.BASEM CVM 

PAIMENTO MARMORATO 

DEANAE 

D- . . 

Campus Scelcratus, in quo Vcßalcs inccßi rea uiua deß)diebantur, totum idß>atij obtinuit, quod a 

diéìis Salluflij hortis ad porca Collina fere ufque protendituride quo Liuiusfìc inauit.Eo anno Mutia 

Veftalis facio inditio uiua fub terra ad portam Co linamydextera uiaßrata defofja Scelerato campo, 

ab inceßo id e¡ loco nomen faólum.Meminit HJ Sex.Pom.ac P/«r.CMÌMS uerba^quia ritum Veßales fe/ 

peliendi oftcndunt,non ab reßicrit ea fubijcercSed qua uirginitatem prodiderit uiua ad portarn^quum 

Collinam uocantydefoditur. Quo quidem in loco fupcrcilium cfl intra urbem terrefire porrò fe inten/ 

dens^quod Latinorum idiomate uocatur tumulus. Hicflruíia eß fubterranca domus, haud magna, in 

quam è loco fupcriore defcenditur.lacet in ea flratus leSlulus, tf lucerna ardens, primitiaque rerum 

canmyqua neceßaria funt ad ui¿ium,breucs quada, panis,aqua in uafcylacyü^ oleumiquaß caucat ip/ 

fa domuSynefame cius corpus intcrcat, qua maximis expiationibus dedicata fu • Ipfamuero poena ob/ 

noxiam feretro impofuam,ü'exteriusobte¿lamylorifque¡igatam,qu¿ ñeque uox queat ctiam audiri, 

per forum uehunt.Sdentio accedunt omncs,camqueyfme uoccygraui cum moerorc quodam t ran fmittut. 

Neque aliud ßêSlacukm horribilius cfl,neque alium diem ciuitas maßiorc agit .Cum uero ad locum 

la tollunturyd; multa de fuper inieäa humo domicilili operitury adco ut is locus reliquo tumulo aqua/ 

lisßatSic quidem qua facram uirginitatem prodidcrc puniuntur. 

Dc Tcmplis,Sahitts, Fortuna Pr¡migcnia:CcHtisFUuia¿ 

Hcradis,Honoris, Flora: & it 

Scnatulo mulierum. 

Cap.XXlll 

I J Abuit Quirinalis multas (tdes jacrds,fc¿ quo in loco fticrlm expìoritum non habemus. fuit in 

Jrlfo ades Apis:fuit ér Salutisa Fabio piäorc depiSia : Claud'tj imp,tempore incenfa : hanc cum 

IwwÍMs Bibacuius diáator dc Equis triumphans uouißct,Ccnfor locáuit,rurfus diSiator dedicauit. For/ 

tuna Primigenia ades in codem Quirinali a Domitio Pratorc urbano poftta fitit • Herculis uo tcm/ 

pluptfuic eregione adis QuiriniyUt nonnulli arbitrantur.Templum GentiS Flauia apud Malum Pu^ 

nicum à Domitiano fitcrat cxtruSium.Honoris adem in codem colle fitiße aßerit Cic.Senatulum Mu/ 

Herum in Quîrinali Hcliogabalumfecißc eo in locoyin quo antea fuerat conucntusmatronalis folen/ 

nibus duntaxat dich us, re fett lampridius • Flora Templum eiuflem dea Circo, de quo moxÀice/ 

mus, incumbebat. 


De Foro ArchemorioiPüa Tiburtm:Domo Mart talis: 

Circo Flora: & de Mini) Offtcnús, 

Cap. XXV. 

DF,fcriptis citra TihcriwRowa adifcijSyreliqiim cratyUtinUrticulmtranfremuSj uerum cum 

collis Hortulorumiam.diuinträ pomeriìific receptus, huius, urh¡f(¡; plana adifcia par efl prius 

ut rcccnfcamusiin primifque quid fuerit in ualUiacoite inter ipfum collem Hortuloru, & Quirinale. 

Forum Archcmori)yUbi nunc ades D.Nicolai de Archcinorijs fuiße,pleriquc omncs affirmant : duäi, 

ut opinor,huius adis cognomine.PiU tjburtirtOjlocufi ita nuncupatus, magnam partem huiufce uallis 

ohtinchat:apud quamMar:iakm fc Domum habuißeteßatur,hisuerféus , 

Sed tihurtina fum proximus accola pila^ 

Q uà uinet antiquum ruftic4flora iouem. - - 

Nam nVrio- Flora eidem Vila adiaccbat,in ualle,qua i tribus vartlhus Quirinalis compleStitur : ubi 

eiufdem Flora dea ludißorales celehrabantur : quorum origo hac traditur. Flora cum magnas opes 

arte mcretricia comparaßet,fPopulum Romanum fcripfit haredem, certdmque pecuniam reliquit, ex 

cuius annuo fxnorc fuus natalis dies celebraretur,editiqne ludorum. Quod quia flagit io fum uidebatur^ 

ut pudenda rei quadam dignitasadderetur,^Deameße ßnxerunt,qua]\oribus pracßet,ecmquc opor^ 

tere pUcariMtj^ges cumarborlbus bene,prof^cYequeflorefcerent. Officinaminij interFlora, ¿íT 

QHiVini adem fuiffe,fcribit Vitnmius • Cliuus publicus proximus ad florales,uerfus Capitolium uetus 

extcnfus erat,au¿ior eft Var. 

De Colle Homlorum:DomoPlncijSenatoris:acdc 

Sepulcro Neronis, ' C^p.XXVL 

C Ollis autemUortulorum licet ma gnummbitumhabeat,tamen,quta erat extra urVe,paucaadi:^ 

fcia memoratu digna continebatAn eo erat Dopius fincij Senatoris,Templmque Solis,ut non^ 

nulli aiunt,ubi extat moles in emicycli formam ad menia,poftâdem ntjnc Trinitatis. Sepulcrum Ne^ 

ronis haud procul ab ade D. Maria de populo pcfintm eße multi opinantur. Fuiße autem in hoc colle 

oftcndit Suet.his uerbis.Reliquias Aeôge,tf Alexandria nutrices,cum Afte concubina gentili Do^ 

hrti.CanJitdtis(inquit Mdcrohiits)ßteratufus in comitim nun Jinis uenire,&in colle cofftercyunde 

iO* • . ^ •! • ^ t.W 'il .^ fli.1 

poßctit ab uniuerfis uideri.moxautenf in campum Martium magiflratum petituri dei fcendcbStt Et nos 

duo({i in eundem defcendamus,urbèmque plandm:quò,priufquam in Uniculum tranjemus,de adißcüs 

du

De Foro, Porticu, Arcu, & ColumM 

CochliJis Traiani. 

Cap.Primum, 

N VRBIS PUftx adificijs defcrilendis, ut ruidcnrius ftttguU dif 

gnofcmuryà Cäîtolio perPäntheonaadeäm partem npsflmi^ 

nis, qua nunc Ripettit appelUtur, lincam rc£iam dcduci intellige^ 

mus,qua in duas partes,propcmo¿(m aqualcs, lune urbem dijcca^ 

bit:quarum altera hac linea,Tiberlquctaltera linca eaá m, tr monif 

tis Quirinalis,Hortulor¿mque collis radicibus continebitur. Hanc 

prius ut aggrediamur,ordo poßulare uidetur. Igirnr pofi Auûfti 

• fora fequitur Forum Traiani: cuius architeébm AppoüodorTtjuiße 

• comemorat Dion,his uerbis.Hadrianus Appollodorutn architeiium, 

_ _ _ qui Traiani fòrum,Methodiutnj &Cymnäfoim illoiubentefabrica(> 

uerat, primum urbe expulit : poßea interjvcit Jorum hoc, prater 

alla ornamenta,multis ßatuis erat adornatum, ut innuit Gellius, hisuetbis. Infaßigijs fori Traiani 

ßmuhcra funt fua circumundique.inaurata equoru,atquefignotmmilitarium,fubfcriptùmque efi ex 

mjnéijs. AliJque uariaßmulacra Uirtutis caufa,uel aliquo in republicam merito,erant publico jumptu 

ibi collocata : quorum ceíebratifiimum frit Claudiäni '.cuius titulus in humili quadam domo in Cofian^ 

tini thermisßta rcperitur,in hac uerba. 

CL.CLAVDIANI V.C. 

CLAVDIO CLAVDIANO V.C.TRI ' 

BVNO ET NOTARIO INTER CETERAS 

VIGENTES ARTES PRAEGLORIOSISSIMO 

POETARVM LICET A D MEMORL\M SEM' 

PITERNAM CARrttNA AB EODEM 

SCRIPTA SVFFICIANT ADTAMEN 

TESTIMONH GRATIA OB IVDIcn SVI • 

FIDEM DDNN ARCADIVS ET HONORIVS 

FILICISSIMI AC DOCTISSIMI 

IMPERATORES SENATV PETENTE 

STATVAM IN FORO DIVI TRAIANI 

ERIGI XOLLOCARlQjfE IVSSERVNT , 

Elvivl'jßlf>lAl'0»0K00V ' • ' 

Kcei 119V f cct o^h^v 

KÔTVIÑCCVZ F ¿FI» KCÙ 

fhCiilMi iSlíCC* 

Circa hoc forum autem erat Porticus cu columnis mira magnitudinis, qua tantam affèrebant imuh 

tibus admirationem,ut non hominum,led Cigantum manu opus fabrefaiìum uideretur.In hanc portii' 

cum fummorumuirorum flatuas pulcherrimas undique ab Alexandra Seuero tranßatas friße, fcribit 

Lampridius.Inforùmq;cùm Confians Confiantini flius peruenißet,fingularemßrußuramprimum 

attonitus cernens,pcrque giganteos contextus circunßrensmentem, omni fj>e talia confciendi amof 

ta,Traiani equum folum locatìi in Atti) medio tmitari fe uelle dicebat :Cui regalis Ormifda reß>ondit. 

Stabulm crius tale condas.Huius autem equi imaginem in ipfws Traiani numifmatis fignatam uidii> 

musycum hac infcriptione.S.P. PTIMO PRINCIPI .ForS adornabatetiS Arcus triuphalis. 



QJINTVS 

Dion.Triumphalis,inquit,tunc 4rcus crxtenlu multi, qua in honor? 

cius dccretd, (í^faíta fuerdnt,in il ius foro fuhfiruStus cñStthJtque 

it in eius fori medio eiufde Traitni Cochlidis colunä,qu(e adhuc extat: 

in qua circumcirca Dacici hclli,aliarimque rerUgeftaru fmulacra mi^ 

ro artificio fculpta funt. la hahctgradusClXXlU.ßneftrellas 

XLIllUlta eft pedes CXXVUI .In cuius baft infculptus eft hic titulus, 

SENATVS POPVLVSCLVE ROMANVS. 

IMP.CAESARI.DIVI.NERVAE.F.NERVAE. 

TRAIANO.AVG.GERM.DACICO.PONTIF. 

MAXIMO. TR1B.P0T.XVU.IMP.VLC0S. Vlp.p. 

AD DECLARANDVM.QVANTAE.ALTITVDINIS. 

MONS.ET LOCVS.TANTiS.OPERIBVS.SIT EGESTVS. 

Hunc titulum Dion non fatis animaduertiße uidetur,qui fic inquit. Itv 

gentem columnam in foro ftatuit, fate ut ea pro fepuUro eßet ,fiue in 

oftentationcm eius operis,quod ille circa firm egit. Cliuus furgebat 

quem effoß'a quoquouerfus terra ita complanauit, ut undique comnt 

conß>iceretur,forùmque deinde in area modum aquatum manfuAn hac 

cadem columna of a Traiani, omnium imperatorum intra urbem dun^ 

taxat fepiil[i,ab Hadriano condita eße,idem Dion eft auSior, Biblio^ 

the cam Templi Traiani, in qua ueterum rratoruin,ut Gellius tradit, 

tram edi¿ia,in eius fòro fiiifie,exiftimandum eft. 

S Vb 

De Sepulcro C.Poblicij:Domo Coruina : Via Lata:0' dc 

nidiSfC Minerua templo-.atque de foro Suario. 

Capitolio, 

Cap. II. 

qua parte mons ipfe adßrum Traiani uergit, funt 

Monumenti C.Poblicijuefiigia,in quibus extat fequens epith. 

C.POBLICIO.L.F.BIBVLO AED.PL.HONORIS 

VIRTVTISQVE CAVSSA SENATVS 

CONSVLTO POPVLIQVE IVSSV LOCVS 

MONVMENTO QJO IPSE POSTERIQVE 

EIVS INFERRENTVR PVPLICE DATVS EST 

Honoris, uinutifque cauffa hoc loco addita eße intelligendum eftiquiá 

Duillio Cof.cautumftterat S.C.ne quis in urbe fepeliretur,nifi qui uira 

tutis caufa no tentrmr legibus.Nam iy Cicfic inquit.Hominem won> 

tuum lex in.XlLtabulis in urbe ne fepelito,ncue urito. Credo propter 

ignis periculum. Atqui in urbe fepulti funt clari uiri. Credimus eos 

quibus ante hanc Icgm uirtutis causa tributum eß:ut Publicóla, ut 

Tiburtia-.qttod eorü pofteri iure tenueruntAut eos fi quibus hoc ,ut C. 

Fabricius,uirtutis cauja foluti legibus non funt fecuti.Hac Cic. bnpe^ 

ratores autem,tf Vef tales,quia legibus non tenebantur, in urbe fepuy 

era habebant. Domus autem Coruina fiùt,ubi nunc macellum CoruorU 

appellatum,prope modo diûm fepulcru . Via Lata hinc ad Septa pro^ 

tendebanquaûia idem nomen:adef^D.Maria,qua inea pofua eft,th 

cadem cognomentum et nunc retinent. Prê eandem adem reliquia 

arcus triumpiytlis fexto ab hinc anno funt efjoßa,in quibus incifa erat 

imagines ui£ìoria,& trophoea:ex cuius arcusinfcriptione hoc tantunt 

legi pocerat.Votis.X.iír. XX. Templum lftdis,ex urhis defcriptione 

quam Sex. Rufus fecit:in eadem uia fuiße uidetur.qua parte nunc D. 

Marcelli eft ades : nam & ibi inuentum eft marmor cum hoc titulo.. 

TEMPLVM ISIDIS BXORATAE.Hoct

iMMfWtfí/ confemirc uidcnturDionis htc uerU. Ignis diuínitus potiufquam ah hominc Rowíf cxcita^ 

tusycùmquc dcpovulatus.NamScrapis & IfuUstcmplumytíSepta^Neptum adem, thermas Agrippa, 

Pantheum, Diribitorium , Balbi thatrum, Pompei porticum, Oäauia domum cutn bilbliotheca, 

templum louis capitolini ^ cum adibus,& faccllis coniunSlis exhaufu(Diribitorium autem erat domus 

puHica,in quaftipendium militibus diriberetur .iJiflribucretur).Sed multis praterca locis ftiffe Ifidis 

templum tejiatur Spartianus in uita Caracalla .Inter hanc autem uiam,(¡r adem Minerua fiat Arcus, 

ut uidetur,triumphalis.nullis nunc ornamentis excultusiquem Camilli fhiße dicuntihoc folo argumei 

to,quòd ah eo nomen retineat : quod falfum, uerum ne fit j ex eo loco petendum cft libro fecundo,ubi 

de arcubus Romuli fumus locuti . Minerua Templi ueftigia extant in canohio Fratrum Diua Maria 

Minerua nuncupata.Hoc templum Pompeius Magnus extruxit, in coque triumphalia figna,&' gefio^ 

rum fuorum breuiarium pofuit: quale in marmorea tabula legimus : Plinjjjdem fire uerbis repe^ 

titumSorum Suarium fiat ad radices Qjirinalis,ubi nunc D.Kicolai eft ades cognomento in Porcia 

libus. In eo .n.'fues uendebantur. Nam quemadmodum Varrò ait, Romani loca habebant conftituta 

ubi res peculiariteruenderenturiqua loca nomen fortirentur ah ipfis rebusiut Boarium,ubi boues : PiV 

fcarim,ubi pifces:Olitorium,ubi oleraiSuarium,ubi fues. 

De Campo Martio,& Agrippa,ac de ade Urium. 

Cap. III. 

CAmpus Martiusorifcis tcporibus extra urhem erat reliRusinam menia urbis a porta Collina in 

eam partem uerfus,qua Ancus Martius in laniculo muros po fuerat ,fle£iebantur:eo Campo ex^ 

tra reliiloXius nominis origo ea efi.Cum cateri campi Tarqûinij,qui ob iuftitia contemptum di¿ius 

cft Superbus,poft eius exdium dati ijseffet,qui agros non haberent: unus hic ager Marti fitit confix 

cratus.ldeo qui prius campus Tiberinus nuncupabatur, Martius fitit appellatus. In eo Comitia fape 

faâa eße notißimum eft:&Cic.teftatur,his uerbis. Conftat enim nullis unqua Cow/rijs campii Mar^ 

tium tanta ce¡ebritate,tantofj^lendore omnis generis hominum,atatum,ordinum floruiße.Altjs etiam 

publicis uféus in feruiebat : quod ex multis auclorihus facile eft cognofcere . Nam Suetonius fcribit 

athletas fladio ad temous extruño in regione eampi Marttj certauiße per hiduum :(fnauali pralio in 

morem cochlea defofso lacubiremes,ac triremes, quadriremefque tyria ,&agyptia claßs, magno 

pugnatorum numero,conflixiße:(^Sex.Pom. Equirialudos,quos Romulus Marti infiituit, in campo 

Martio faâa eßß.Strabo praterca de eodem Campo hac memoria tradidit .Veteres illi Romani urbis 

puL'hrituJinem contempferc,cum maioribusjmagifque neceßarijsanimumadiecißent.Poßeriucro, 

i) prafertim , qui nofiris fitere temporibus', haudquaquam illis hac in re cefiße uidentur:'fed' innu^ 

merabilibus,ac praclarißimis urbem Romanam impleuerunt infignibus.Pompeiusnanque,& D.Ca^ 

far,û' 0¿iauius,& eiusfiltj,& familiares,& «xor,¿r foror cuâorum ftudium,fwtul ^ impenfas ad ap^ 

caranda decora fuperarunt.Maximam autem horum partem Martius campus habet, prater natiuam 

ocorum amoenitatem artis,ü' folertiaexornationesadmittens.Campi.n.admirahilis magnitudo fimul 

& curules pariter curfus,& alia equefiria certamina expedita fuppeditat : nec minus tam multis pila, 

circulumypaleftramexercitatione traSlantibus:aliaque incumbentia fmtul opera. Quid perennes folo 

herbas,coronatofque ufque adfluminisalueumcolles,fcenicarumoftentatio pi¿iurarum,eiifque gene^ 

ris ij>eciacula praßant ,ut difficulter,^!/ inuitus abfcedas. Huic proximus campo (íTalter adiacet Ca^ 

pwSjCr innumerabiles circumcirca porticus,horti nemorofv.theatra tria,fimul isamphitheatrum: tem^ 

pia magnificentißima inter ft contigua,quafi aliud agentia reliquam urbis uenuftatem oftentare uiif 

deantur.Ea propter cum locum iftum religiofiffimum eße cogitaßent, clarißimorum uirorum, acfoc^ 

minarum monumenta confiruxerut.HaSìenus Strabo.Campus autem alter Martio adiacens.Agrippa 

dicehatur.in quo M. Agrippa PantheHm,^t thermas extruxit.De hoc campo meminit lampridius, i; 


Ckllius libro XM.Murobius infuperUrim Ae(ícm,qum hello mtoehia Aemilius Regilius pra^ 

tor uouerat,in eodem ampo Mtrtio fitiße tefiatur. I« hoc,ficut in Capitolio, clariffìmorum uirorum 

ftatua erigi folebant. Itaque Caligula imp. tjuafdam ab Augufto ex capitolina area propter angu^ 

fiias in hunc tranflatas,ita jubuertif.ut refiituifaluts titulis non ualuerint. 

De Antonini f ij Palatio,tí^Porticu,dé(^ eiusdem Antonini Columna, 

Praterea de SeptisiMonte Citatorum:&VilU 

Publica. Cap.m, 

Xtat iuxta adem D.Stephani de TruOio Porticus,cuius principium,tffinis non apparet,coíuma 

JCtamen marmorea,ingentes, numero undecimfiantes, ira difôfua cernuntur,ut ex his, ali'tfque 

eiujdm generis nupcr à tergo harum effi>ßis,porticum quadratam fitißeldubium non fit : fiquidem fub 

ipjts columnis locus efi amplißimus,concameratus,in modum cella uinariaiutfalfum eße còjìet, quod 

aliqui dicunt-.ibi fuiße templum eiufdem Antonini,uel Martis.Hinc haud procul fiat eiufdem Antonini 

cochlidis Columna,altitudinis pedum CLXXV.cufenefirellis LVI. & gradibus,ut refert Sex.Rufits, 

CCVI.quorum graduum numerus hodie deprehendi non potefi,neque ad Columna fummum peruenit 

ri.In ea circumcirca res ab Antonino gefia incifa funt.In uertice olim eiusftmulacrum erat,quale in 

eius numifmatis fape uidimus.Columnam hanc Sex.Rufi(s in area Flaminij eßeJcribit.Septa inter hSc 

&aquam Virginem iacebant. Namarcus Virginis pnem pofuiße fecundum fromem feptorumait 

Frontinus.Erant autem Septa loca tabulis inclufa,er uallata,in quibus Populus Ro. fuffiagia laturus 

claudebatur.Hac eadem Ouilia etiam, fumpta fmilitudine ab ouium feptis,funt appellata,lucanus. It 

mi fera maculauit ouilia Roma.Hac iuxta uiam Fomicatam,tr¥laminiam fuiße,auc,efi liuius.bt eiß 

pem Septis uaria cenamina interdum edebantur: quale fuit gymnicuà Nerone:ah 'Augufio ludi fce^ 

nici,&uenationes.Prope Columnam Antonini furgit tumulus ,quò Populus Ro .a'd creandos magi^ 

firatus conueniebat,ab eòque Citorus uidetur nunc appellaridicet fmt ^ qui ab acceptadis fußragijs, 

tanquá acceptorium : eir qui à proximis Septis,tanquam feptorum,nomen obtinuiße uelint.hm autem 

monticulum,quem hodie uidemus,exruinisamphitkatri Claudi],Villa publica : aliorùm^ publicoru 

adificiorum,qua ibißdße conftat,fañum eße opinamur.Villa autem Publica erat domus ampla,ueluti 

curiä,in qua hofiium legati,quibus in urbe hoß>icium non concedebatur,recipiebanf: O" de publico ah 

bantur.Liuius.Macedones,inquit,dedu£ii extra urbem in Villam publica,ibique ij j locus,&lautia pra^ 

bita.Nam quòd hofiium legati intra urbem non fufciperentur,Rhodiorum legati apudeundem aufto^ 

rem conquerentes,ìùs uerbis ofiendunt.Antea Carthaginienfibusui¿iis,Philippo, Antiocho fuperatis, 

cm Romam uenißemus,ex publico hojhitio in curiam graiulatum uobis P.C.ex curia in Capitolium 

ad deos uefiros dona firentes.nunc ex fordidißimo diuerforio, uix mercede recepti, ac propè hofiium 

more extra urbem manere iußi,in hocfqualore uenimus in curiam Romanam,Rhodi}.De Villa publica 

Cic.ad Atticum ita meminit. Ifficiemus rem glorioßßimam,nam in campo Martio Septa tribuniàjs 

comiths marmorea fumus,&teiia faRuri,eàque cingemus excelfa porticu, ut mille paßuum conßciaa 

turfonulädiungetur huic operi Villi etiam publica.Templum autem Neprxni cum porticu iuxta Sep^ 

ta fuiße,ait üion.quem locum M. Agrippa multis decorauit omamentis.Apud hanc Antonini Column 

namßierat Pons,perquem citati,p^duam tuìerant fuffragia,ne laturis fe immifcerent, cui fauiß 

fem dicere poffent,tranfeuntes feparabantur.i^ quo Suet.in uita. Caffic inquit. Coniuratì primum 

cunUati utrùmne illum in Capo per comitia tribus ad fuffragia uocanté partibus diuifis i ponte den^ 

cerent,atque exceptum trucidarenv.an in S4aa uiti,uel in »ditu theatri adorirentur. 


De Aqua VirgineiAeJcy&lacu lutunutiTcmflo PUtitis: 

' iS dc Amphitheatre Claudij Imp, 

Cap. V. 

VIrgírtfw aquam adduxitAgrippayUtaitPl¡n.ah oñauolapidc/iucrtlculo .II. millia paßuum,uia 

prarcßinayiuxta Hcrculancum riuu, quem rcßtgicns uirginis nomen ohtinuit. Dc cadem aqua 

idrmauc.ßc inquit. Agrippä in adilitatcfua adieSia Virgincaqua^catcris corriuatis^y atquc cmcdatis, 

lacus DCC.featypraterea falientes CV.caßclla CXXX.complura ctiam cultu magnifica. Operihus 

his figna CCC.cerea.aut marmorea impofuit. Columnas ex marmorc CCCC : caque omnia annuo 

fpatio.Dc cadem aqua Frontinus ita fcrihit.ldem A grippa cum iam tertium Cos.ßtißctyC.Scntio, C; 

Sp.Lwcrerio Cojf.pofi annum tertium decimìiyqudm luliam deduxeratyVirginem in agro quoque ÍM 

culLno colleäamyRomam perduxit.Virgo appellata efi:quòdqudcrcntibus aquam militihus puclla uir^ 

guncida uenas quafdam monßrauit^quas fecuti^qui foderuntyingctcmaqua modum inucnerunt.Aedi^ 

cula fonti appoftta hanc uirginem piciura oßcndit.Concipiebatur Virgo uia CollatTa, ad milliarium 

Vllipalufinbus lociSyfignino circunieSio continendarum fcaturiginum caufa. Adiuuabatur ex coplu^ 

rib'âhis acqfuionib'îVcniebat p logitudine pas.XIII.WIL/iuCV.Ex eo riuo fubterraneo pas.XLmilliu 

DCCClXV.Supra terra paf.lA.CCXLEx eo fubßruciione riuoru locis copluribus pajiDXL.Opere 

arcuato pas. DCC.Acqfitionü duä' riui fuhterranei cßciebat pa5.HCCCCV.HKWJ aqua a/cr/pt' 

erat modus in cometarijs qnariaru DCCllLMefura ad caput inucniri no Dotcratiquonia exvlurib^yut 

diximus,acquißtionibus conßahat.Propterca Frontinus ipfam egit ad milliarium Jcptimumiubi inuenit 

quinariarum duo millia DlllUmpliuSyquam in commentarijs,quinari¡s M.CCLllExibantextra urbem 

¡naria CCrclIdua.llmille.CCClllidiuidebanf p regiones VILVM.XIIILm caßclla XVILI.Ex qui^ 

bus nomine Cajaris quinaria DXllX.Priuatis CCC XXXVIILV/ÌÌMS publicis M . CCCCXVIL 

Ex CO muncribus duobus,quinaria.XXVlLacubus uigintiquinque, quinaria LXI • Operibus publicis 

fcxdecim.quinariaM.CCCXXX.Seduetus du¿ius magna ex parte ajllapfuscßy aquaque ipfa nunc 

cnncipitur prope pontem Salariu^yCxfontCyfiue lacuyqui cß in monit uulgo de Zoicnuncupatoiqucm 

ex aliquibus acquifitionibus, ex quibus auAam fuiße hanc aquam rtfirt idem Frontinus, colligi puto, 

Agcr LucullanuSy t quo prius colligebaturyidem eß qui et Tufcuianus.ÍMculli aute nomen huic inditum 

eß,poßquam isuillam pulcherrimam in co extruxitiquam nunc Frafcatum uocSt. Sed huius aqua duci^ 

tus fubterraneo riuo in campum hiartim ufque perueniens fub colle Hortuloru attollitur, ilque in 

tus ex lapide tiburtino extruclo hac inßauratoris Icgitur infcriptio. 

T[.CLAVD[VS.DRVSr.F.CAESAR.AVGVSTVS.G£RMANICVS 

PONTIFEX.MAXIM.TRIß.POTES.VJMP.X[.P.P.COS.DESiGN.im ^ 

AR(:VS.DVCTVS.ACLVAE.VIRGINIS.DISTVRBAT0S.PER.C.CAESAREW 

A.FVNDAMENTIS.NOVOS.FECIT.AC.RESTITVIT 

H/ arcus partem campi Martfj obibantyUt innuit Ouid.his carminibus. 

Te quoque lux eadem Turni foror ade recepit, 

Hicyubi uirginea campus obitur aqua. 

Ex quibus carminibus conftatÎuturnam iuxta eiufdem nominis lacum, in duo fubmerfa illi cognomen 

fecitycodem in campo adem habuiße;qua parte nunc eft fons Triufj.Huius lacus aqua falubris habebat 

tur.Vnde Var.Nymvhayinquityluturna qua iiiuaretiitaque multi agroti propter id nomen hinc aquam 

petere folent.Quod hodie nos fieri uidemus c puteOyquießin adicula D. Maria cognomento in Via^ 

non lonê ah eo.quem diximuSyTriuij fonte.Tcmplum Pietatis fuityut plcriquc omncs confentiunt, ubi 

nunc ades D. Saluatoris de pietate.Amphitheatru uero iuxta Septa Claudium imp.adißcauißcyquoda 

Tiberio imperfeShm fuerat reliéìum,fcribit Suetonius:NeronemqueludosßfeSlau^^^ è profcenijfaßiif 

gio,muñere quod in amphitheatro ligneo in regione campi Martq intra anni ß>atiü fabricate dedit. 


Q J W V S . 97 

Df Are« Domitiäni : Templo lunotti! LMC/MÍ : (í'Je 

Ohelifco campi Mmij. 

Cap. VI. 

RFMÍ D.Sylurftri nunc adem,qui uiam flaminiam compleäitur, Domitiano pofuus fvit. NJ 

Ain 

co eft i^jius Domitiani eßgies, qualis in eiusdem numifmatis cernitur, fedftatura procera, 

qiieniadmodum a Sueronio defcribitur.Cui effigici adiacet urbis direpta imago,praterea Viéioria, ac 

r

IM JJ tuíllcyhítcrquc UÍA YlminUy ü/ ripS Tiberls tertio fuo cofuUtu pofuit Auguftus : i!o¡u!tc¡uc ut no 

modo fuU.fd omniu 'impcr^tor'iy&' cognatoru eßet fepulcru.CuiusreliquiaSyí tpfius funere,Mûfdao 

(aujíat Suetonius)condi.lere.De eodem Cäfjiodorus ita fcribit. Sed mundi dominus ad potentiam fu^m 

opus extollens mirandum Komanis etiam erigensfabricam in uallem Martiam tetendit Auguftus. 

Immen fa moles frmiter pracincta molibus cotinetur^ ubi magnarum rerum inditia claudcrctur.Bißci^ 

na f tippe oßia ad XII figna pofuerunt.Strabo praterca. Commemoratione,inquit,dignißmum eß, 

quod MaufoLeum appeÙantiexcclfis frndatum molibus,lapide niueo, cr perpetua uiriditatis arboribus 

coopertum, in fummum ufque uerticem ad ßuminis ripam exaggeratum. In fummo autcm pofitum efi 

CafAugufti ¡imulacrum,ex are fabricatum.Sub aggere ipfo funt eius loculi,ij cognatorum,

cifquc extcmplo in ccicm Bellona eftuocätus. Hinc hau J procul fuit Templum ApoUinis eo in loco, 

ubi nunc ades D.Maria cognomento fub Capitolioiinter forum Olitorium^ü' circum Flminium, ut 

fcribit Afconius.A quo difcedentes uirgines quafdamîn forum per uicum lugarium uemffc, jupra di^ 

ximus.U hoc item Senatus quandoque habebatur.ldem liuius codcm lihro.Cn.Cor.Scipione HÍ/J?J./O, 

ÉT Qj?etdio Spurino Coß. Senatus in ade Apollinis legatorum uerbis auditis fupphcationem m bi^ 

duum decTcuit.Cic.ad Atticum.H^m illa,qua recordaris Lentulo,& Marcello Coß^äa in ade A fob 

Unis,nec caufa eadem eß,nec fimilc tempus.Hinc autem finiflrorfum ad teli iaâum extant tres column 

na marmorea mira altitudinisiquo in loco Martis Templum fiiiße opinamur. Quod Ouidius carmin 

nibus celebráuit,& columnis adornatum fitiße dixit. Apollinis autem templum apud Sophoclem:Mar¡^ 

tis uero apud Apollonium fubdialia fuiße legimus. Quod Vitr.praceptis de adificiorum decore coné 

fentaneum efi :qui corum deorum,quorumJêcieSy&'effi'CÌus in aperto mundo,atque lucenti uidemus, 

tempia fub dio conßituendaleße pracipit .Verum hac ipfa templa,de quibus prajens efl fermo, nobis 

non fatis confia t,an fiter in t jubdialia.Scimus.n.hoc Vitruu)] praceptum no perpetuo fuiße obferuatìi, 

Prope has columnas,quas diximus,efl ades nunc D.Angeli,lunonis olim, ut quidam Uteris tradidere : 

^foribus cuius flatPorticus,quaeidemDeaattribuunt:alij ueroMercurio.Biufdem incendio confum^ 

pta infiauratores fequens ofiendit inferiptio,qua hodie extat. 

IMP-CAES.LSEPTÍMIVS.SEVERVS.PIVS.PERTINAX. AVGARABIC. ADIABENIC ^ 

PARTHIC.MAXIMVS _ 

TRlB.POTESTAT-XÌrMP.XLCOSJII.P.P- ET 

IMP.CAES. M. AVRELIVS. ANTONINVS. PIVS • FELIX.AVG.PONT.MAX • TRIB. e 

POT. ^ COS. PROCOS- 

INCENDIO .CONSyMPTAM. RESTITVERVNT. 

De CircoTlamlnìoi&'de adibus facris,Neptunì,Vulcani, 

Herculis, lowis Statoris, O* Caftoris. ' 

Cap. IX. 

A Tempio Mdrtís nonlonge,dextrorfum,CirciFlamimjextantuefiigia:imerturT^^^, qua nunc 

de le Melangole nuncupatur,& uiam ad Apothecas obfcuras appellata .De huius circi loco uaé 

ria funt opiniones: tamen exAfconio,in hoc ipfo oco fuiße,conijcimus. Eius funt hac uerba . Omnia 

funt maniflfta,fed tamen ne erretis,quòd ijs temporibus ades Apollinis in Palatio fuit nobilißima, ad^ 

moncndi eflis,non hanc à Cicerone fignificari : quam poflmortemCiceroms multis annis imperator 

Cafar,quem nunc D. Augußum dicimus,pofl a£liacamu¡¿ioriam fecerit:fed illam demonflrari, qua 

efl extra portam Carmentalcm,interforum Olitorium,& circum Flaminium. In hunc circum confuU 

tandi gratia ex proximo Capitolio fape Senatum defcendiffe ofiendit Liuius,his uerbis.ltaque inde cU 

fules,necriminationi locus eßet,in prataFlaminia,ubinucadesApollinisefl,aduocauereSenatum: er 

alibi. ASlum de imperio Marcelli in circo Flaminio.Cic. ad Atticum.Fufms in concioìiem produx t 

Powpei«w;res agebatur in circo Flaminio . Circus FUminius,inquit Varro,dicitur, qui adißcatus efl 

circum Flaminium campumiquod ibi quoque ludis tauricis equi circum metas currunt. Sex.uero Pom. 

a Flaminio Confule apud lacum Tranfumenum ab Annibale interfèSio: denomination^ coepißc refert, 

Plutarchus uero in probl.de huius nominis etymologia dubitare uidetur. Quid eft,inquit\ quòd circus 

Flaminius diSius efl fan quòd Flaminius quidam prifcus cum ciuitati agrum reliquißet,equeßribus ludis 

eiusfh(¿lu,ú' ueäigalibus utebanturfNam cum f^cunia fuppeteret uia quoque Flaminiam munierunt 

Imem Florus fcrihit,M.Claudium Marceilum circum hunc extruxiße.Cui autem ufui eßet, fupra ex 

Varrone,

Svd maxima dignationc Cn . Domitij Delubro in circo Tlamlnio Neptunus ipfc, & Thetis, atquc 

Achillcs,Nereides fupra dclphinos,i!;Cetc, ^ Hippocampos fedentes. Item Tritones, Chorùfquc 

Pfcorr/jü" prißeSyac multa alia marina, Scopa manu omnia.Qwd dclubrum Neptuni friße, hoc epi/ 

thaphium oßendere uidetur. 

ABASCANTO AVG. LIB. AEDITVO AEDIS 

NEPTVNI QVAE EST IN CIRCO FLAMINI 

FLAVIVS ASCANIVS ET PALLANS 

CAES. N. SER. ADIVTOR A RATIONIB. 

PATRI PIISSIMO FEC. 

In codem circo fuit Aedes Vulcani: in qua pro adituis canes fuiße fabuIantur,JacrHegis tantu alla/ 

trantes.Hercuhs Cufiodis ades erat in aditu eiufdem circi,ubi nunc D.lucia efl templum : propterea 

Ouidius cußodem Circi ipfitm ììerculcm fic appcllat. 

Altera pars circi cuftodc fiofuioncs habcntes: uti cfl Cafloris in 

circo Flaminio:^' inter duos heos Vciouis^ 

De Porticu O¿iauij:0' de Theatro,Domo,Curia,&'Porticu Pompei: 

ac de Veneris Vi¿iricis 

Cap. X. 

templo. 

o Ctauia Porticus Juaficre:quarum alteram theatro Marcelli propiorem Oñaura foror Augufli 

ßcit,de qua libro tertio locutifumus taltcram theatro Pompei proximam Cn.O¿iauius,Cn.fi^ 

lius,qui fuit Acdilis,Prator,Cof&Xuir.S.F.triumphauhqucde rege Perfc : quam combuflam Caf 

Auguflusrefciendam curauit,au£ior cft Sex.Pom.De hacPlin.mcntiortemficfacit.Prifci limina, ac 

ctiam ualuas ex are in tcplisfaclitaure.Inucnio & ä Cn.OSìauio, aui de Perfeo rege triumphu e git, 

faSìam Porticum duplicem ad circum Flaminium, qua Corinthiafu appellata, J capitulis arcis co/ 

lumnarum.Quodautem plin.dicit,hancßißead circum Flaminium:Sex.ueroPom.Popei theatro 

ximam,non propterea dißentiunttquia inter utrunque furat poftta:er,ut arbitror, eo in loco,uhi nunc 

efl ades D.Nicolai in Chàlcaria. Qôd cognomen ab eifdeih capitulis arcis obtinuiße uidetur : nam 

asdicitur.Theatri Pompei uefligia cxtántad camvumvunc Floreum nuncupatum .Dequo 

Cor.Tacfic ihquit.Cn.quoqnc Popeiu accufatu àfeniorib'^fentìit^òdmanfurS thcatri fede pofuißet^ 

Uam 


Kim mea fulitaûjs gradihus fcena in 'tempus ftruSia • Sed conßtum parpmonU^ fiòd perpetua 

theatri Jedes locata fu, potius qudmimmefo jumpiu per fmgulos annos confurgerct,ac Jirucretur Jn 

huuifaifum Auforjj funt hac carmina, 

Aeddis olim jcenam tabulatam dabat, 

Subito cxcitaiam,nulla mole faxea. 

Murena fiCyfif Gillius(nota loquar) 

Poßquam potenteSynec ucrentes fumptum 

Nomen perenne crediderunt,fi fcmel 

Confi ru¿ia moles faxcofi

Df Themis AgrippaiTempIo Bom IueMUs:(^de 

Pmhco y eiùfque Ponicu. 

Cäp. XL 

(Nter Câauij porticum,îHT Pättthcum extm ueftigia Thermarum M. Agrippa • Df quihus P/ü». 

ira fribit.M.Agrippä rufticitati,quamdeliti]s propior, umaimque felicitati^ exemplum multa, ÜJ 

egregia in urbe pcrfecit opera,Augufto eius focero imperante. Idem thermas de fuo nomine excitai 

uit'.hds luhofirato,encaufio pinxit:arcus,i!; vauimenta ex nitro ôfuitXt rurjus inquit lithcßra^ 

ta^ÜT fauimenta cccptauere iam fiib Sylla p^ruuíis certe crt(ftis:extatque hodie, quod in Fortuna delu^ 

bro Prxneftefcit.Pulfa deinde ex humo pauimenta in cameras tranjiuereut pronm uitium : & hoc 

certe inuentum ab Agrippa in thermis,quas Romafecit.Figlinum opus encaufio pinxit: reliqua alba^ 

ri.i .idornauit:nondubie uitreasficiurus cameras^ß prius inuentum fiaßet. Propt- has thermas, atque à 

tergo Pamhei^ Templi Boni Euentus ueßigia achuc cernuntur • Colebatur mem Euentus ut omnia 

proffcre,f Hcitirque eucnirent:cuius Simulacrum erat habitu pauperis,dexterj manu pateram :ßnifri 

uerj tenens [hicam.Templum autem Panthei cum porticu integrum fermeßat,licet fitfatuis ,ali'ß ue 

ornamentis fpoliatum.Cuius auciorfuit M.Agrippa,ut teßatur idem Plin. libro trigepmo fexto , :is 

urrbis.Tcmplum Pacis D.Veßâfiani imp.Augufri pulcherrimaopcrum,qua unquam : Pantlxonloui 

Vltori ab Agrippa faäum.Panthcum Agrippa appellauit:qii0d,poß louem,omnibus di]S confecrauit. 

Dion uero,liue quòd Matri deum,atque omnibus dijs facer cfjet,fiue quòd mundi formam haberet,Pan^ 

iheun: appellatum tradu.Mundi formam habere ait,hoc efi circulare.Huius altitudo pedibus CXLIIIL 

p'rßcitur,& totidem latitudo. Tefludo ne nimio pondere grauaretur, uacui per ambitum reliSiißmt 

ßêcus in fummo cmiß>herio medium lumen ,fub coque medio impluuio dijfoßta foramina 

ad imbres cxcipiendos • Pauimentum uarijs eß marmoribus ßratum. Valua cxare corinthio • In 

huius pronao olim fuere Augußi,&' ipfuts Agrippa ßmulaaa.Aditum unum tantum habet. IJam om^ 

ne templum,Varrone tcße,debet eße continuo feptum,nec plus quam unum introitm habere. In ipfum 

per tot gradus olim erat afcenfus,per quot nunc dcfcenditur. De columnis huius templi Plin. ita me^ 

minit:Syracufanafuntin Pantheo capita columnarum à M.Agrippa pofita. Et alibi: Agrippa Pan^ 

tÌKon dccorauit Diogenes athenienfis : û'Caryatidesin columnis templi eius probantur inter pauca 

operum,fu:ut in faßigio pofua figna,fed propteraltitudinem loci minus celebrata.Idi m commémorât, 

fuiße in hoc templo Herculem humifiantem: ad quem Perni omnibus annis hmana facrificarcnt ui^ 

cìima: ^ Mineruam ex ebore,opus Phidia. Cur mem Hercules humi fiaret ratio cfl.Qjiia.ut pra^ 

cipit Vitruuius,fiatua Ioui,omnibùfque calefiibusquam excelfißima erant ccftituenda :reliquisuero, 

ut Vefia,Terra,Marìque humiles:tanquam dijs terrefiribus,]icut ü* Hf rrwlcs fiât. Infuper in eodem 

Pantheo fiât Statua Veneris,è cuius auribus pendebat unio Cleopatra, pars dimidia unius cena : hic 

unio ccries Sfxrmijs afiimatus ßit, idcñ aurcis ducetis qnquaginta millibus nofiratibus.Hoc PUtheoi^ - 

nis templu^n,ut fcribit Spartianus,incedio deformatuminfiaurauit Hadrianus.Mox Ant0ninus,utluii 

lius Capitolinusfic teßatur.Opera eius extant,templum Hadriani honori patris dicatum, infiauratum 

amphitheativm,Sepulcrum Hîdriani , Templum Agrippa. Huius templi interiorem tantum ortho^ 

grapl:i/.m,tanquamutilioremyfubiccimus.Porticum autem idem Agrippa tempio addidit: Cuius teSìu 

XVI ohm ingentibus columnis fuflentabatur: nunc uero XIII : nam deeft una ,(i;dua incendio cor^ 

rupta uidetur. Eadem porticus ancistrabibusauro fuperfitfis fiilcitnr.Ante aditum in corona porticus 

agnitiones funtfua^qua ßquuntur • 



CLVINTVS. 

M.AGRIPPA L. F.COS. TERTIVM FECIT 

gf^fnres, qua in duehus cpifiyhjfafajs funt^quaq; minorihus Uteris coflm/mftauratores ofiendiit. 

IMP.CAES.L.SEPTIMIVS.S£VERVS.PA^S.PERTINAX.A_RABICVÂDIABENICVS . 

PARTHICVS.MAXiMVS.PONTlF.MAX.TRIB.POT.Xl.COS. lII.P.P.PRqCOS. ET 

IMP.CAES.M.AVRELIVS.ANT0NINVS.P1VS.FELIX.AVG.TRIB. POTEST .V.COS. tr. 

PROCOS.PANTHEVM. VETVSTATE. CORRVPTVM. CVM. OMNI. CVLTV. 

RESTITVERVNT 


k ^

Dc Thermis Neronis, fST Alexatidri, CT Je Chrco qui nunc Agon dicitur. 

Templo Neptuni:Arä Ditis:& de Cäprea palude. 

Cap. XVL 

Tfîermarum Neronis extant fomices quidam pofl D.hfflachij nuncadem.De his Suet, fic memi/ 

nit.Nero dedicatis thermis,atquc Gymnafw fenatui quoque, û* cquiti oleum prahuit. Has A h 

xandrinas fio tempore appellatasepe,fcribit Eutropius.Cuius denominationis ratio,fiuera efl, ca ui/ 

dcri poßet,qu0d ab Alexandro fuerint inflaurata. Sed cum Lampridius dicat,hunc excitauiße thermas 

iuxta cas,qux Neronis fucrat,a perte oflendit Alexandrinas à NeronianiSy^ loco,& nomine dißrrc • 

lampridi) uerba hsc funt.Thermas fui nominis fecit iuxta cas^qua Neroniana fiicrant,aqua indu¿ia, 

nunc Alexandrina qus dicitur. Nemus de priuatis fuis adibus, quas emerat, diruptis ccdißcijs,fecit. 

Pulcherrimum fere omnium auium ueciigal inflituit.Ex coque iußit thermas, quas ipfe fundauerat,& 

Jup.'riorcs populi ufui exhiberi.Syluas ^ in thermis publicis deputauit.Irt domibus autcm adiacentibus 

thermis Neronis,uerfus feptctrionem uidi antiqua pauimenta,& fißulas plúmbeas, puteùmq; qui nulla 

ratione exiccari poterat,ut duiìum eße exflimem illius aqua, quam Alexandrinam appcllat Lcmpri/ 

dius.Thcrms Hadriani non longc à Neronianisfuiße,indicat Sex.Ruß urbis defcriptio . Sunt qui ue/ 

Inn ftciiße ubi nunc D'Aloyfi] eß temphim. Sequiturfiatim campus,qui nunc Agon dicitur : quod no/ 

men inditum eß,quia in eo ad IX. diem lanuari] agonalia lano facra celebrarentur, a Numa inflituta, 

lit memoria prodidit Antias.Ego uero crediderim ibi non folum agonalia,ueru uarios ludosûariaquc 

edita ß>eäacula,ü' communi nomine Agonem denominata :quo nomine cuiußibet generisß:cctacuU 

apvcllant Graci.Locum hunc eiufdem Alexandri Circum fuiffe mubi opinantur. Arcum autem triu/ 

phaicm non longc ab ade nunc D.Celfi fletiße,exeo multi afprmam,qu¿d ibi inuentus efi lapis mar/ 

morct^,ia quo incifuj^cjytjittdui^qîßquitur. 

IMPPP.CAESSS. D.D.D.KN.N.GRATIANVS . VALENTINIANVS. ET THEOCOSIVS- 

PII.FELICES.ET SEMPER.AVGGG. ARCVM . AD CONCLVDENDVM. OPVS. CMNE. 

PORTICVVM.MAXIMARVM • AETERNINOMINIS .SVI .PECVNÍA.PROPRIA. FIERI 

ORNARIQVE IVSSERVNT 

Templum Neptuni fiiißc inripaTibcris,cèquc in loco ubinunccfl DSlafìjadcs,nonnulli tcflantur. 

quòd ibi marmorinucntum huius Dei nomen, ffi Hadriani, qui templum ipfum rcßituerat, infcul/ 

ptum haberet.Tcrcntum locus fuit in campo Martio,fic diStus,quòd ibi Ara Diris Patris terra occulta/ 

retur. Hanc aram Romani bello albano conflituerant, atque egefla terra ad XX • pedum altiiudincm 

occultarant,utomnibus,praterquam ipßs,cßet incognita:^ licet ludis fccularibus aperiretur, tainen 

illis peraâis rurfus claudebatur. Cavream Pahidcm in Campo Martio ante urbem fitiße,ait Liuius. 

Plut.ucro locum eße dicit in rheumatibus Tibcris, ad quem unus erat aditus, & proptcrea rum : ubi 

Romulus cm excrcitum recenferet fublatus e medio apparcre dcßt. 

De Tiberino f lumine : ^de Naualibus • 

Cap. XIIL 

' Iberini ßum'mis uaria fuere nomina.Albula.n.a colore aquarum cß diSlus • Ntfm (ûòd a Poetis 

interdum caruleus,interdumßauus dicatur,eius rei ratio cfl.Quod cum afliuis caloribüs eß foli/ 

to remi)fior,pcrfpicua funt aqua,rcceptantque in luccm fuam imagines ncmorum in ripäexißcntiu: 

quo fit ut carulea uideantur.Vbi uero imbribus excrefcit, aqua creta túrbida flatiu pr

Mpißm Athcnieñfmm hoftiim ingentem numerm, iußere eos mûris auiiisfoßS intritißcKsftcere: 

qua ßumim aämißo repleté,muniuorem reddidit urbcm^kinai^foßm per hojiium con:umLuai7:ßcli 

Thybrin^quaji vji^fiv, uocarunt.Profeäi deinde Suuli aähunc iulia partem,ubi Roma tß, Aloulam 

ad imagincm foßa Syracufana Tbyhrim denommarunt. Alias autem huius nomiuis etymologus ab 

alijs traditas Jcicnter omiitimus • Tiberim uero tandem à Tiberino Albanorum rege in eo jiimmcrfo 

appellatum ejje commemorat LÌUÌUS.QM autem it Plin. de hocßumine traúuntur,nonab re eße opi^ 

namur hicapponere.Tibcris,inquit, antea Thybrisappcllatus,(íT prius Albula : è media fcrdongnu:: 

dine Apeninißnibus Aretinorum profluit, tenuis primo, nec niji pijcinis corriuatus,cmifu\lquc na^ 

uigabilis,ficut Tinia,0 Clanis injiuentcs m eum, nouenormita concepiu dicrhm^jinoncäiuîra im^ 

bresSedTiberis prôpter afuera,¿rconfragoja ne fie quidem,praterquam trMus uerius ,quam rati^ 

bus,longe meabilisfcrtur:pcrCLM,pafnon procul a Tifcrno,ejOcriculo Hciruriumab Vmbris,ac 

Sabinis,mox citra XUlmillia paf.urbis,Veientem agrum a Crují ¡mino,deinde Fiacnaïc : Latiumque 

éi Vaticano dirimens.Scd infra Aretinum Clanim duobus, tí quadraginta/îi.i/iji ».ríÍMS, prxcipm 

autem Narc,^C¡; Aniene,qui & ipfc nauigabilis.latii.m includit a tergo: ncc minus tamen aqm,ac tot 

fontibus in urbem perducti>,(7 ideo quamlibct magnari m nauiumcx Italo mari capax: rerum in toio 

orbenafcentiummercator placidiffimus. Pluribus prope folus,quàm cateri in omnibus terris amnes, 

accoliiur,nulliquc ßuuiorm minus licet inclufus utrinque Uterihus,nec tamen ipje pugnat, quanquam 

creberab fubith incrementis,û'nufquamagisaquis,quam in ipfaurbe,ñagnaniibus. Qmmmmoua^ 

tes intelligitur potius, ac monitor auélu ßmper religiofus uerius,qum jauus.Hac Plin.Liony. mc 

ait,huiusßuminis latitudinem quatuor iugerum eßciaUitudinem uero tantam,ut magnas naucs pcrfer^ 

re pojfitineque vedibus tranfiri,niß per pontem.Reßagnantibus autem huiusßuminis aqus, cum paLu^ 

tium uerfus,ut diximus,¡inum cfßinäerctiTarquinius hnfcus alueum direxit. Longo tempore poß M, 

Agrippa idem fecit, inßpcrque magnis Jaxorum mclibusin utraque ripa localis ,ßuminis impetum 

compreffit.Augußus deinde eundem compietum ohm ruderibus, (j adijxiorum prolapjionibits ioin^ 

ciaium laxauit,ac rcpurgauit • Aureliânus tandem firmijjimo muro ad mare ufque exiiixio coercuit: 

cuius operis ucftigia midtis in locis adhuc cernuntur.ln huius fiuminis ripa , ^ tßet numini¡acra,non 

liccbatalicui qufdpiam adißcare.Eius autem aluei,&riparum curatores ßiiße,uartjstiiuli>, quos Ixjdic 

Romx cernimus,intelligere poßumus:quorum unum hicappofuimus. 

EX AVCTORITATE 

ÍMR CAESARIS. DIVI 

TRAIANI. PARTHICÍ. F. 

DIVI. NERVAE. NEPOTIS 

TRAIANI. HADRIANI 

AVG. PONTIF. M^ TRIB._ 

POTES. V. IMP. hll. COS.ÍII 

MESSIVS. RVSTICVS. CVRATOR 

ALVEI. ET. RIPARVM. TIBERIS. ET 

CLOACARVM. VRBIS. R.R. RESTITVIT 

SECVNDVM. PRAECEDENTEM 

TERMINATIO^M. PROXIM.CIPP. 

PED. CXV.S. 

Kaualia autem ßierc prope pontem Sublicium, eaqueab Anco rege extruäa effe, aßerit D/ony . 

D:' ijs LIKIUS libro quinto dec.quinta meminit his uerbis.LAemilio Cof naucs, qua in Tiberi parata, 

inftru¿iéquefiabant,ut fi rex poßetrefiftcre,in Hacedoniam mkterentur,fubduci,(¡; m NaMn/iw; coù 

locari Senatus iufjit. 

k. ij 


M.

Dc Ponte Sdcroyác Suhlicio. Cáp. XIM. 

\Vm autem Tiberis aquaru altitudine tantus fUyUt non^nifi perpontes^tranfiri poffityad hunc ufum 

éplures pontes fuper ipfum Roma extruäos ejfeuidcmuside quibus locus pofiulat ut loquamur. 

Auß>iccmur autem ab eo, qui omnium primus pofuus efi.Epicardus .n. prodidit yHerculem occifo Ge^ 

rione cum uiñor per Italia armenta duxißety pontem fupra Tiberim ad tempusßruxiße: quem pon^ 

tcm Sacrum éppellatum eßcyait Dionyfms.Fuitque ea partCyqua poßea Sublicius: ab Anco rege perpe^ 

tuo manfurus extruóiuSylicet totus ligneus.Nam fine ferreo clauoyfme frlturis ita dißôfuus erat con^ 

tignationcyUt trabes per bella eximerenturyac reponerentur. C^d quidem fic facere religiofum fitcy 

ratypoßquam Coclite de fendente agre reuulfus eß, auäor Plin. Hunc pontem Subliciumylapideum 

deinde Aemilium Upidum pratorem firiße, memorant y&abeo Aemilium pontem ylepidìue deno^ 

minatum.Vnde Antoninus imp.in itinerario.Pofi iterumyinquit, unus efftiius per pontem Lepidi, qui 

nucabufiuc lapideus dicitur. Hunc tiberinisfiuàibus la fum reßituitTiberius.Cor.Tac.refcrtyOtm^ 

ne imperante fubita inundatione ßiß'e diruptum. Quem longo tempore poß Antoninum pium rcfii^ 

tuißcy fcribit lulius Capitolinus.Huius pontis fupra Naualia extant ueßigia cx magniSymarmoreijquc 

faxis.Neque .n.efi cur non credamuSyhac fuiffc huius pontis uefligia-.quanquam de eius loco uaria trai^ 

dunturiconßat.n.ad Auentini radices fictißeiquodetiam innuit AppianuSyhisuerhis.Auentinum afce^ 

derat Gracchus, mox inde fitgiens per pontem ligneum ad alteram fluminis partem eueóìus efr.Sublii^ 

cius autem dicìus eßyquia ilex ß>ecies eß quercusycx qua confici folebat. Vel ut ah] dßiblicibus Ugnisi 

lingua enim uolfca magna trabeSyad perpendiculum direñayfubliccs uocantur : quales in pontili fuU 

ßruSiionibusfiredeßguntur.quia prona nimio fui pondere minus firmiteriacerent:(j ideo Cafar in 

pontis fupra Rhenum infiitutioncyaityfe tigna pofriße^non fublice modo dircSìa^fed prona. 

De Powfc Senatorumi&Cloaca Max. 

Cap. XV- 

SVpra Pontem Sublicium ad fiadium fiat pons Senätorum,dSenatoribus:& a Palatino monte pro/ 

pinquo,Palatinus nuncupatus.Nam au£la urbe cùw Sublicius non fatis eße uidcrctur, hunc, qui uia 

Aurelia in maritimayThufciàmque mitterctyaddidcre.De quo intellexiße creditur Liuius, cùm ait,M. 

Fuluium maioris ufus locauißc portum,& pilas ponti in Tiberi.Quibus pilis fomiccs pofi aliquot an^ 

nos P.Scipio,(f LMumius Cenß^locauerunt imponendos.Pos. S. Maria agyptiaca hodie dicitur. 

Infra hunc pontem ad teli iaäum,Cloaca Maxima in Tiberimfe fe exonerabat,mira magnitudinis,et 

firmitatis.De hac Plin^hac fcribit.Sed tunc fines aggeris uaftum ffâtium, & fubfiruñiones infanas 

Capitoli^ mirabantur.Pratcrea Cloacas operum omnium diáu maximum fuffi)jfis montibus,at(juc ur^ 

be penfdiyfubtèrque nauigata a M • Agrippa in additate pofi confulatum permeatus corriuati Jèptem 

amnesycurfùque pracipititorrentium modo rapere,atque auferre omnia coaäi. Infuper mole imhriU 

concitati uada,ac latera quatiuntialiquando Tiieris retro infufi recipiunt flu¿lus, pugnantque diuerfi 

aquarum impetus intus,& tamen ohnixafirmitas refiflit.Trahuntur moles interne tanta non Cuccum/ 

bentibus caufis opcrum.Pulfant ruina ß>onte pracipites,aut impaSla incendìjs.Quatitur folum ter^ 

ramotibusidurant tamen d Tarquinio Prifco annis.D CCC.propè inexpugnabiles.Et moxAmplitUi^ 

dinem cauis camfeciße proditur,utuehem fieni large onufìam tranfmitteret. Nos eam dimenfi inue^ 

nimus effe pedum.XViUtitudine.Erant Ut alia Cloaca minores ufwus priuatisferuientes, qua in hac 

maximam fordes emittebant : earum uefiigia multis in locis adhuc cemuntur • De his Chads memi^ 

nir Liuius, his uerbis. Pofiincenfam urbem dGallis dum infiauraretur,fefiinatio curam exemit uicos 

dirigendi, dum omißoßd, alienique difcrimine in uacuo adificant .EA efi caufa ut ueteres Cloaca, 

primo per publicum duäa, nunc priwita paßim fuheant tcäa, formàquc urbis fit occupata ma gis, 


quéìm diuifx fmlis.In hanc mxivtimfiHchit omnis aqua ex caßellis caduca : qua in Tiberim iiCiee 

Jordes deducebStur.Hinc eß quòd Lupi pifces (ut reftrt Macrobius ) qui inter hos pontes capiebantur, 

in maiori erant pretio,tanquam pinguiores'.quia ßercus, (^hiiußnodi fordes feäm dicumur .ìdeo 

Lucilius poeta eum pifcem quafi iguritorenfycatillionem appellar. Cionca aurem quidßr,v/len3it'Sex. 

Pom.Eft.n. locus cauus diäus à Cloacando ideft inquinando-Mei à colando ideft fluendo '•: ¥uiße auteté 

er Cloacaru curatores fupcrius ex titulo Hadriani,nuc uero exaltero pàiris eiusoftedimus: q chmói 

EX AVCTORITATE 

IMP. CAESARIS DIVI 

NERVAE FIL NERVAE 

TRAIANI AVG. GERM 

PONTIFICIS MAXIMI 

TRIBVNIC POTESTAT V 

COS.IÌU'.P.P 

TI. IVLIVS FEROX CVRATOR 

ALVEI ET RIPARVM TIBERIS 

ET CLOACARVM VRBIS TER 

MINA VIT RIPAM RR PROXIMO 

CIPPO PCCCLXXXVI.S. 

De hiftila Tiherina:TeMplis,AefcuUpij,Iouls,ü' Fauni. 

Cap, XVL 

SVpra pontem Palatinum ad pas.LXXX.iacet infida Tiberina '.cuius origo hac eß. Tarquinia Sufi 

prrbo ob lucre tia ftuprum urbe pulfi), Sf ntffns ccetera eius bona populo au ferenda concejjit : fed 

quod in campo Tiberino(quem ipfe Tarquinius feuerat)fiierat frumentum, aliud in areis adhuc iacem, 

aliud in culmisauferri ncmini permifìt,uerum ut execrabile iaciendum in flumeneße,decreuit. Quod 

cum aftiuis caloribus eßet folito humilius,palea fundo adharentes, limùmq; ßiMus aéecium excifi 

pienteSyinfulam hanc pauìatim effccere.Opera deinde hominufadum eße opinatur Liuius, ut eius area 

firma eßet etiam ad dcorum tempia fuftinendum. Uabet autem hac infula formam biremis, ut intelliii 

gamus ,vartem fuperiore proram,inferiorem ucro puppim eße.Ugitudo eiusftadí\s paulo minus duoíf 

bus perpcitur.latitudo uero pas.quinquaginta.De hac fitm Ouidtßi uerßa, 

Scinditur in geminas partes circunfluus amnis. 

ínfula nomen habet,laterùmque aparteduorum 

Porrigit aquales media tellure lacertos. 

Tota erat Aefculapio facra,propter eius fimulacrum ex Ipidauro in eam adue¿ium,ut refert Liuius. 

Df eo PliH.et ftc meminit.Atqui anguis Aefculapius áomam adueéìus eft,uulgòque pafcitur,et in doc 

mibus.Vnde forma nauis,qua ¡imulacrm aduectum dicitur ,non modo Ínfula eft data-.uerum memoria 

eius rei,cau fa nauis etiam ex lapide thafu) fculpta in eiufdem infula puppi collocata fuit : qua etiam 

hodi" uifinir,&' in altero eius latere ferpentisfimulacrum. Aedes eiufdem Dei ^fita erat ubi nunc D. 

Bartholomei eft templum. De qua Sfx. Pom. fic meminit. In infula Aefculapio facia fiiit ades,quòd 

a greti à medicis aqua maxime fuftententur.liufdem eße tutela draconem aiut ,'quod uigilantifjunum 

fu animalqua res ad tuendam ualetudinem agroti maxima eft.Canes adhibentureius templo, quia is 

uberibus canis fit nutritus.Bacillum habet nodo fum,quod difficultatem fignißcat artis. Laurea coronas 

tur,quòd ea arbor plurimrum fu remediorum. Huic Gallina immolabantur.Aliqui uero uoknt,adem 

hinc in infula fuiße conftitutam,qu0dßuxu,& motuaquarum aer fit falubrior. alioquin extra urbem 

collocarifolebat-.quod Plin.etiamaffrmat,his uetiis. Ideo Romani templum Aefculapij, ctiam cùm 



108 UBER* 

ncìferetur is deus,cxtrá urhem ßciße i îtermfte in ìnfuU mJuntur.lioc tern firn lucretim Vrdf 

torcm tabulis piäis ex prada exormuiße,commémorât Liuius tertio dec.quima. Propr ipßmfitit 

lôfocomionûbi agroti curabStur.Quo in loco cim quidam agra^tt ajfc&à mancipia tedio mede^ 

di exfofuißentyCkudius imp.likros^faitxit* Ad Ac/twlipij mem fuiße louis Templum docetU 

Ouitbjnaccarmina. 

Quod tamen ex ipfis licuit mihi diccre fafiis 

Sacrauere patres hac duo tempia die. 

Accepitphoeho,nymphaque Coronide natum 

Infula,diuidua quam premit amnis aqua, 

lupiter in parte efi,coepit locus unus utrunc^. 

hn&àque funtmaô tempia nepotis aua. 

Hoc Mutem louis templum C.Seruilius ¿lumuirdedicauit,uotum fex annis antea CalUco bello à L 

rio Purpurione Pratore,Û' ab eodem Cos.locatu.Quod eo in loco fitiffe nonnulli opinantur,ubi nunc 

D.bannis Baptifta efi ades.Habuit praterea hac in fula in prora Fauni Aedem: cuius uefligia quadS 

adhuc cemuntur.HuiusVitruuiusficmeminit.ProflyÌi exemplar eß in Ínfula Tiberina, in ade louis, 

a Fauni:& Ouidius. 

Idibusagrcfìis ßmant ahariá fauni, 

Hic,ubi difcretas infula rumpit aquas. 

Liuius autem ait,Cn.Domitium AenobaTÌum,(f Cn. Scriboniu adiles multos pecuarios ad populi iu^ 

ditium adduxiße, treìfdue ex hisdamnatoseße:&ex eorum multaticia pecunia hanc adem in infula 

fecijp.ìn eadem infula fuit Stàtua D.Iulij,quaßreno,Ü immoto die ab occidente in orientem conuer^ 

fa ejt'.ftcuti Cor.Tac.C Suetonius teßantur. 

De Pontihus,iahricio,Ceßio,& Aurelio. 

Cap. XVII. 

Kfulam autem urbi coniun^t pons Fabricius diiìus, à LFabricioiqui eum faciendum curauit, ut tbf 

Î tulus in arcubus pontis fculptusfignifìcat.Qui licet in utroque fornice fit, tamen in altero tantum 

nomina Coff.qui id opus probauere,his uerbis JuiirSta funt. 

QJ.EPIDVSM.F.M.LOLLIVS.M.F.COSS.S.C.PROBAVERVNT 

• .. .n|.M;^TMIinH!l MI' l|l irTTTTTTnT'TTT-i^ l 

î'l'n'"'TMMiii|'ii|Mi!iiii'r'i'nrmnpti'i'ii|'i' imi! m'iii'min m'n i im 


I II') IIIIII M|IIM|LL^.I'MÌFTTNF;R'TI.'IMI('RR'I'''3 

tí ^ 

i 'Iî: i .. V\ \ \

Dr hoc pom Horatius ita meminit. 

At

exinde RautnätimurhsccepitäppcUän • Quo nomineappclUtum efitepìum, & Meritoria taberna: 

quam ubi nunc efi ades D. Maria fuiße legimus. Ex (¡uo tempio hugufìi tempore fons olei ex terra 

exundauityac per totum diem largijfimo riuo ßuxitjißnificans ex gentibus gratiam Chrißiy ut fcribit 

EutropiusSedhac regio propter peßifcrosaußros a uilißimisyfordiddfque artes exercentibus habí/ 

tabatur : unde pauca memoratu digna continet. Tamen Spartianus in ea Scuerum imp. Thermas fui 

nominisi^ Vopifcus Aurelianum Thermas hyemales ßciße, tradunt. Harum ueßigia ea eße uolunt, 

qua funt inter D.Francifci ademy&menia urbis,in campo nunc ludeorum. Suetonius uero ait C^/a^ 

rem Hortos circa Tiberim habuißc : qui haud procul d diclo campo crant : &in iis Tortis Fortunê 

Temphim,Tiberij tempore dicatumSunt qui uelintycundem Cafarem Naumachiam inßituiße fub met 

nibus urbis,eregione nunc.S.Coßnatr.ubi,prope uiam qua ad portam Aurcliam ducit, inuentus eß W 

pis cum hac iìijcriptione. 

SILVANO 

SANCTO. SACRO 

LARVM. CAESARIS 

N ET COLLEGI. 

MAGNI. CN. TVRPILIVS 

TROPHIMVS VOTO 

SVCCEPTO.ARAM 

DE SVO.D.D. 

Alij uero eam Naumachiam Auj^ßo attrihuuntypropter uerha frontini,qua f^quuntur. Qua ratio 

moucrit Augußum prouidentißimu principcm producendi Alfietinam aqulqua uocatur Augußa ,>5 

fatis perßîcio nullius gratiaîmmo parum falubrem,ür nufquam in ufus populi ßuentem. Nifi forre 

cum opus Naumachia aggrederetur,ne quid falubrioribus aquis detraheret, hanc proprio opere per^ 

duxit:^ quod Naumachia cocperat fupereße hortis fubiacentibus, ^prmtorum ufòus ad irriga/ 

dum concefßt.Solet tamen ea ex Tran/tiberina regione,quoties vontesrefcÌHntur,i!rà citeriore ri/ 

pa aqua ceßant,in fubfulium publicarum falicntium dari.Cocipiebatur hac aqua ex lacu Alfietino uié 

Claudia,d milliario Xim.diuerticulo dextrorfus paffuum VI mdlium D.Duäuseius efpcit bat longi/ 

tudinem paßuum XXII M.CLXXll.Conceptionis modus in comentarijs non erat afcriptus. Quaniu 

Aquari] tempcrauerant habebat non plus quinarijs II millibus. At quinaria CCCCXCII extra urbe 

confumebantur.Nomine Cafaris quinari^t CCCLlUiDabatur priuatis quinaria CXXXVill, Hu^ 

ius autem aqua uifitur in eadem Naumachia duilus eleuatus pedes fere tres,mox occultatur^^ fuhter/ 

ranco meatu aquam ipfim ad arca D.Maria traßiberina deducit: ubi c fonie emerfa publicóypriuatòqi 

ufuideferuit.Hancaqua Hadrjanum primuPont. reflituiffe aiut . PrataautcMutiaßtvread Naualia.^ 

Diony.Mutium autem mori eligentem pro patria regionem tranßiherim donauerc de publico : qui lof^ 

cus prata Mutia ufaue ad hanc a^tatem uocantur. Alhiona ager in eadem regione dicebatur ab allioiS 

narum luco,quo in loco bos alba immolabatur,auc.Sex.Pom, Idcmq; ait ,Ludos Pifcatorios in ripa Ti/ 

heris ad Naualia olim celebrados eficé /i i .. -1 

De Sepulcro Nimm\agrm 

fuum in laniculo repaflinantem offcndiffe arc4m,irt quif Numa fir«5 /ì

a y i N T V S . ,1, 

cofUgmHT anni D.XXX. Liuius multa dc fcpulcro Huma, eiuf(¡ue lihrls tradit : fed J diSio Cafjfio 

Hemma in aliquibus dißcmit. Tribunal Aurelium in radm fuiße regione opinamur ah co uium 

eiufdem cognominis prinapim habuiße.De hoc tribunali Cic.mentionem facit, cùm dicit, fe ¡x)mi^ 

nes in Tribunali Aurelio palm confcribi,centuriar¡que uidiße.Ianiculus autem mons diäus quòd W 

nus,ue!ibißt fepultuSyUelhabitauerit.Qiî participata potentia cum Came fe indigena Italiam itaoh^ 

tinuityut regio Camefeneôppidum laniculum uocarctur,auäor Macrohius.Sex.uero Pom, fcribit, la^f 

niculum diÙum,quod per eum Populus Romanus primitus tranfierit in agrum Hetrufcortm, âbeo 

tranßtu laniculum di¿ium. lanus.n.tranfitus uocatur.In hoc laniculo Hortos habuit Martialis quidam: 

quos Mar. epigrammaticus carmine celebrauit,eòfque in longolaniculi iugo fäße tradit. Qws per 

lap fum ad eius radices in urbis figura collocauimus. Eußbius autem tradit,Cacilium Statium poetam 

in eodem laniadoßpultum eße. 

De Monte,& Campo Vaticano : Tempos, Apollinis, & Mcrtis : 

Naumachia, Circo, & hortis Neronis : ac Obelifco, qui 

eß in eodem circi locoé 

Cap. XXI• 

^ Xpofitis ijs,qua ad laniculum perttnere uidebanturyin Vaticanum montem, &Campum tranfea^ 

2 mus.Vaticani autem etymologim uariam efje inuenio.Gellius enim fcribit,agrum Vaticanum, tf 

îufdemagri DeK prafidem appelLtum JuaticinifS:qua ui,& infiinSiu eius dei in eo agroßerifolita 

cßent.Varro autem in Itbris diuinarum aliam ctymologiam fic ponit.Na ficut Aius,inquit,deus,Araq¿ 

ei fiatuta,qua efi in infima Noua uia:quòd eo in loco diuinitus uox edita erat,ita Vaticanus deus nomi^ 

natus penes quem eßent uocis humana initia.Quoniampuerifimulatque parti funt, eam primam uocc 

edunt,qua prima in Vaticano fy liaba eß. Sex. uero Pom. uult,Co\lem hunc Vaticanum nuncupatum, 

quòd pulfis Hetrufcis eo potitus fit populus Romanus uatum reßfonfis.In hoc monte uetufiißimam fuifi 

fe llicem,auc.efi Plin.quific inquit. Vetufiior urbe in Vaticano Ilex, in qua titulus areis literis Hetru^ 

fcis religione arborem iam tunc dignam fitiße fignificat. Ad eundem montem Apollinis Templum 

ßiße,ubi nunc facellum D.PetronillaiMartis uero ,ubi D.Maria de febribu5,in uia olim Triumphali, 

quidam tradidere:pdauclorem idoneum non adducunt.lulium Paulum poetam pradiolum in Vaticano 

poßediße,memorat Gellius. Cor. uero Tac.aityNeronem cUufiße in ualle Vaticani fhatim, iniquo 

tquos regeret, atque permixtum plebi circenß ludicrum habitu auriga edidißcy obtulißeque Hortos 

fuos ad uaria in Chripianos tormentorum genera.it quia Plin. Obelifcum Vaticani in Neronis circa 

flare fcribit, arbitrantur nonnulli non tantum Circum ipfi(m,fed & naualeßaßnum co in loco ficus 

montem,quaad portam itur nunc Pertufam appellatam iHortofque eius a claußra circi ad Tiberim 

fuijje . Hic Obeli feus, qui ex omnibus folus ereñusuifuur,apud D.Petri adem inuia triumphali 

po/uus efl, in eiùfque uerticepila auro fuperfiifa : habetque in anteriori parte titulum infcriptum,em 

demque in pofteriori.quem fubieci, 

DIVO. CAESARI. DIVI, IVLII. F. AVGVSTO 

TI • CAESARI. DIVI. AVGVSTI. F. AVGVSTO 

SACRVM 

Hulus autem meminit Plin.his uerbis.Tcrtius Obelifcus Rowtf mVaticano CaVytTfJeronis prirkh 

pum Circo,ex omnibus unus omnino fraSlus efi in molitione:quem fecerat Sefofiridisfilius Nucoreus. 

iiufdem remanet iS alius centum cubitorum,quem poß cctcitátcm uifu reddito ex oráculo Solifacra^ 

ttit.ldemjubi de arborum magnitudine tra¿iat,fu inquit. Abies admirationis pracipua uifa efl in naui, 

qua ex Aegypto Cai} principis iußu obelifcum in Vaticano circo ftatutum, quatuòrq; truncos lapidis 

eiufdem ad juflinendum eum adduxit. Qua naue nihil admirahilius uifum in mari certa efi. CXX.M. 



Ml LIBEIS 

medium lentis pro fahurrd ei fuereXongitudo fpätium obtinuit magna 

cx parte OJiienfis portus,latere Uuouhi nanque dcmerfa vft à Claudio 

principe .Arboris eius crajiitudo quatuor hominum ulnas complefìcn/ 

tium ¡mplebat.Obclifci e fjìgiem hic aopofuimus, cuius fingula latera, 

qua maxime patentyjunt latitudine pedum nouem.ììonorv\ ìmp.corpus, 

aucìore Paulo Diacono, iuxta Beati Petri Apofioli Atrium in Mau/ 

Jolxo/cpultum eft.Huicfobolcsnullafrit. NamduaStilichonisfilix 

ideft MärM>Ü" HermantiayUna poft alteram ei coniugio fociatac utra/ 

que Dei iudicio inopinata morte praueta ex hac luce uirgincs migra/ 

uere.Maria jane corpus in uia TriuphaliyCa parte , qua in facris adi/ 

bus D.Petri facellum Regis Francorum hodie nuncupatur, conditum 

fuipCynon dubium efi.Nam quo tempore hac faibebam, cum pila fun/ 

damenta in ea ade fondercnturînuenta cft marmorea arca,Iongitudi/ 

ne pedum oiìonum cum dimidiOylatitudine quinum,fcnùm(^ alfitudinc: 

in qua conditcm eamfutfc,apcrtifjimis corfrititargumcntis.bi ea arca 

corpore iamabfitmpto aliquot tatummodo dentés JupercrStyCapilUque, 

iíc ribiarum ojia duo: pratcrcaque uefiiSyü' pallium iquibus tantum auri 

fuerat intextum,utcx ijs combuftis auri pondo.XXXVl. colliflá fmt. 

Erat injiiper Capfula argentea,longa pedcm unum & femißem : lati/ 

tudine digitorum. XILi/i qua uafcula multa ex criftallo, nònulUque cx 

achate pcrpulchre elaborata, ùem annuii aurei. XL. uarijs gemmis 

adornati. Erat

ucßigiä quadam extarc dicuntur extra fortam Pancratianam • Hanc autcm Hadrianus primus Pont, 

rcßituiticuius aqua fons inarca D.Pctri adhuc manare ccmitur.lntcr huncfonicm,^ Hadriani ßpuU 

crum frit ingcns Meta, cuius fundamenta nonnullis ab hinc annis efjhdi uidimus. Sunt qui uelint ß^te 

Epulonum fuiße Scpulcrumûcl Scipionis:de quo Acron fic inquit.Dcuiâa Cartilagine uirtute Scipio^ 

nis Africani,cum Afri aduerfus Romanos denuo rebeHarent,confulto oraculo,rtfynfumift,ut Sepul^ 

cruni Scipionis ßeret,quod Carthaginem ref}>iceret: tunc leuati ciñeres funt de Pyramide in V aiicai^ 

humati inßpulcro eius in portu,ut Carthaginem reß>icerct. Gentile tamen Scipionum Sepul^ 

crum in uia Appia fuiße moxoftendemus.Huius autem pyramidis,(irmolis Hadriani forma ,fiueßmuif 

laaum uifitur in porta anea adis D.Petri.Sepulcrum Hadriani iuxta fui nominis pontem pofuum eße 

adhuc uidetur,licet fuis omamentis expoliatumiin quo legitur titulus,qui fequitur. 

LHAELIO CAES. DIVI HADRIANI 

AGV.F.COS.IL F. . . 

Spartianus. Fecir,inquit,& fui nominis fepulcru iuxta Tiberim.ln hoc autem ipfe primus omnium fea 

puUus diciturXt deinde omnium Antoninorum ciñeres conditos eße ,oßidut epith.quadam in ipjo jci^ 

pulcro incifaiqua hic apponere fuperßuum eße putauimus.lampridius etiam refert ^Commodi^m it fu 

Pmtnacis in monumxntum Hadrianitranßatum.lulius uero Capitolinus,Seuericadauer illatum in Ha-^ 

driani fcpulcrum: in quo & Caf4r pater eius naturalis frerat Jepultus • Idem ait ,Antoninum Pium 

Hddrtani patris fcpulcrum inßaurautßeyeique tcmplum dedicaßc.Hanc autem molem defàihit Procos 

ptus hts uerbis.Hadriani quondam imp.fepulcrum extra portam Aureliam ia¿iu lapidis impofuum.Pri^ 

mus eius ambitus quadrati fìguram habet.Conftat.n.totus ex marmore parió, fumma anifcum dilige^ 

tia adißcatus.ln medio uero huius quadrati rotunda moles aßurgit,exce fa altitudine, O tanta, uc in 

fuprema eius parte area fi:,cuius diameter uix ia¿lu lapidis tranfigitur. Hac moles in arcis formam 

rcdacìaeft,Caftelliimque.S.Angeliuocitant. Prataautem QMntia,aL. Qjàmio Cincinato dcno^ 

minata,in campo Vaticano fuiße,Plin.fic commemorat. Aranti quatuor fua iugera in Valicano , qua 

prata Quintia appellantur,Vtatorattulit di¿laturam.Nuc hic locus Prata dicitur, nec longe dijtat 4 

¿tita Hadriani mole. In eodem campo ccrnuntur adhuc ucßigia ( ut uidetur) cuiufdam Circi, ftuc 

Htppodromi • 

De Vijì, Flaminia, Aemìlia, Claudia, (f. 

Caßia : ac de Villa Caßarum^ 

Cap. XXÏU^ 

\VM urbis ambitus maior,quámnunc,olimquandoq;fuerít,nom 

^ intra menia continebantur,extra eanuc relinqumur.Sedmidut praterea olim, ut fjodieetiüm, 

extra eandem urbem erant. Quprumetfi pcrpauca in noßram peruenere cognitionem,tamen uidetur 

non eße alicnum ab inftiiuto noßro de r¡s (ûoiâgerc.yiasigii, quarti potifftma in $jS ratio eß habcda, 

M.Aemilio CofCenforesfìernendasfilicc in urbe, glarea extra fubfiruendas, marînandàfch omniu 

trimos locauifje,au¿ior cft Liuius.Pofiea autem tam extr4,quàm intra urbem filiceßratasßiiße,indii^ 

cant plurimis in iocis uefiigia .fyßemuias Cn.Cracchum certis regionibus dircxiffe,& paßim lapi^ 

¿eflrauiße,purttmq;muniuißc agg^ribus,iniqua adaquantem,& quantum ualles, torrentcfque abruif 

pebant pontibus aquali altitudine coniungentem, tradit Plut. Idem Gracchus dimcnfo uiarum ß>atio 

fingulis interuallis columnas lapide^,l}>att] fignum parafe ferentes confiituit. Fuiße autem uiarum etia 

extra urbß CufatqrfhêßaturC^^^ Curatorcm uia Flaminia 

fiiiße • Hac uia initium habebat a porta FÌumentana . De ea Strabo fic loquitur . Eodem in confula^^ 

tu M . LépidusFlaminius collega fuere • Viílores aUtem ligurum ßrauere, hic quidem 

ìlaminiam,c Roma per Thufciam, O Vmbriam, ufque Ariminum : alter reliquam porro ufque 


Bononim-.ü^cxcd in A(¡uilcim propc Alpim rdJiceSyduño per gyrum circapaluics opere, liuiuí 

càam commemoratycundem Aemilium Coj '.fubaóìis cijdem Liguribus uimd Placentia produciam 

Fluminia comijjiße. (îbus uerbis ccconijcimuSyUiamAemiliminitium habuißc ah Arimino ifnem 

uero ad Trcfcii Placennx urbis ßuuium .Prater hancyaltera eiufdem nominis erat uia. Vtriufch Strabo 

fic meminit.Hic die Scaurus^qui per PifaSy& lunam ufque Sabbatios uiamßrauit Aemiliamyhinc per 

Uenonam .Alia uero eß Aemilia^qua: Flaminiamexcipit.Flaminiam autem ab Augußo inßauratam 

cße,Suetonius jic ofiendit.Q}io facilius undiq; urbs adiretur, defumpta fd)i Flaminia uia Ariminotenus 

municnJjyreljquas triuphalibus uiris exmanubialifccuniaßemendas diftribuit. In hac plurima cer/ 

nuntur fepulcra,fed qua per uetußatemyanfepulcra,nedüm quorum frerintyUixdignofci licet.bteade 

uia ad nonum lapidem fuit Villa Cafarumyqua ad Gallinas di cebatur auctor Plin. Qui eius nominis 

ratiom m jic ponit. Gallinam conjpicui candoris fedenti Liuia ÙrufilU ex alto abtecic in gremiuM 

ilUfam,intrcfidcqi miranti acccjju miraculum. Quoniam tenentem roßro laureum ramum onußum 

fuis bacas confruari alitem,(:;jobolem iußere arufpiceSyratnùmque cu feriyac rite cußodiri . (ôd

hcträ portm Collinm Ac Jem Honoris FÜ' Aram in eò IOCQ ßdße memorut proJitum efi, Ad eam 

dim Lamia fui/sec inuenta in ea fcriptum domina honoris,ea caufa jvit adis eius adificanda.Sedcm 

mha in eo loco (cpulcra fi CONTINVATVR ITER


'Ö J — —•• VYI.HIIN« 1 U'I'I^ FLIJL-H UWM^ J 

UumtnttnuSy qwmadmodu myhuncupaturMuifCijkHti UUrimyCUttdem Narjèjeneunuchmextm 

xißejdquc marmoris infcriptiottcm, qua tamen h>die no extat,indictße firhnt. Inter di¿tamuiam, 

e Salarim circa IUI mUliariumßit SuburbanHm Hmtf libertt Neronis:quòNeroipfefitgiens/e 

ipfuminterßcit,utauiioreß Suet .Extra Querquetulaprnautem portmlocus efiquadratus,parietim 

L... .^fl^me t /tui Aifflutur Cáíirvm euttoAi/e' iJ)i Ivfrant ohm in fíatlnttp mifiroc t^r^tnrÌAM 


De Vijs,Prxnefí¡Há,Lah¡cana,Campana,Cabinä:ü'(Je Pomihuí, Namxo, & 

lucano:Amene Vcnri,^Noua,acde Afta Appia. 

Cap. XXVI: 

ABExquilina porta Uhicanam,(^Pranefttnamuiaminitiumhahuiße,ftcofleditStr«ho.Porrò 

in unum cadn Lahicana à porta quidem Exquilina incipiens,à qua ^ Prtencßina : a jìniftra MO 

hanCj&Exquilitjum omittens camphm,ultra C. Ü"XX fiadiapergit. Cùm autem Labicouethjio 

fanèoppido cceterumdißcfto,

Aìiinus aqua ntmus pcmanshartt limpida,tít fapc ctiam fercno turhaharttur.Quomamquamuis pu^ 

riffimo dvfuurvt lacu^motilihus tamc, ut diximusyccdct¡busripisaufcrebdt aliquid quo,prius quum dc^ 

ucmrct in riuos,turbdrciur:proptcrcauitiabat cmeras.Nam cu cditiffimusuenirct, d; in primis abu^ 

danSyaltquando defezioni aliarum fuccurrcbat. Inquinabatmaxime Claudiam. Vctusuero Anio cùm 

plcrumquc libra cfsct infrrior,incommodum infra fe tenebat • Attiene aute NouS Frontinus a Ncrua 

Curatoraquarum confiitutus rcftituta forma in «rbem perduxit.Aqua autem Appia M . Valerio Ma^ 

ximo,l\Dccio Murena Coß' anno XX pofl initiu Samnitici belli inducía efl ah Appio Claudio Crap 

fo Ccnforc, cui poflea Cocco fuit cognomen : qui & uiam Appiam à porta Capena ufque ad urhem 

Capummmiendam curauit.Collegam habuit C.PlautiumyCui,obinquifitas eius aqua uenaSyVenocis 

cognomen datum efl.Sed is intra annum fex menfes deceptus à collega,tanquam idem fa¿iuro,ab^ 

dicauitfe a cenfura.Nomen aqua ad Appi] tantum Ìx)norcm pertinuit : qui multis tergiuerfationibus 

extraxiße cenfuram traditur,donec uiam,&' huius aqua du¿lum confumaret.Concipiebatur autem 

in agro Lucullanoyuia praneßina,inter milliariumVLdrVlll diuerticulo finißrorßspaßuumLCC^ 

LXXX.Luäus eius habebat longitudinem à capite ufque ad Salinas,qui locus erat ad portam Trige^ 

minaniypaßuum Xlmtllium CXC. Subterraneo riuo paßuum Xlmillium CXXX. Subßru£lione,Üt 

jupra terram optTf arcuato proxime ad portam Capenam paßuum LX.Appia in Cvmctarijs afcirp^ 

tus erat modus quinariarumDCCCXLU.Vniufcuiufq; ad caput inueniri menfura no poterat, quonia 

ex duabus riuis conflabat.Ad Gemellas tamen,qui locus erat intraß}eciem ueterem,ubi iuêbatur cu 

ramo Augufla,altitudo aqua erat pedum quinque:latitudo uero unius,0 dodrantis: quaefficiebat qi i^ 

nanus M.DCCCXXV,ampliufquam in Comentarijs,quinarìjsìX:CCCLXXXlll. Erogabat quié 

narias DCC IUI. Minus quam in Commentarijs afcribebatur^quinarijs CXXXVIII .Er adhuc minus 

quam adCcmellas menfura reßônderet,quinarijs M.C XXL Intercidebat tamen aliquantum ex ducf 

tus unio,qui cum cßetdeprefjior non facile manationes oflerdebat. Ex hac ßuebant extra urbem qui^ 

nana tantummodo quinqué: reliqua DCXIXjntra urbem diuidebantur perregiones.II.V. Villi X• 

XI. XII. XIII.XIIII.m caflella XX.Bx quibus nomine Ca faris quinaria CLI.Priuatis CXCIIH. Pr^ 

blicis Mjit'' CCCLIIII.Exeo caflris unisyqnariallll.operib^publicis quatuordecim ,qnaria CXXIh 

Muneribus,quinaria IlLacubus nonaginta duobus,qnaria CCXXVI. Anno ab urbe codita DCVIIL 

SerSulpitio Galba,0' LAurelio Cotta Coßf.cum huius duSius, Ânipnis uetuflate eßent quaßfati, 

priuatorum etiam fraudibus interciperentur,datum efl a Senatu negotium M. Titio, qui tum Prator 

inter ciues,Ü' peregrinos ius dicebat,eorum duóìuum reficiendorum,(¡ruindicandorum.lofdemautem 

cum Martia du£lu pencdilavfos longo tempore pofl reftituit Agrivpa. A Calimontana autem por^ 

ta incipit uia Cam pana,qua ftatim in duas femitas dirimitur.fed poft paucdfladia utraque uia Latina 

iungnur.lnter Ccclimontanam,^' Latinam portam,Gabiufam locatam eße diximus, à qua olim prw 

cipiumluhebatuiaGabina:de qua Liuius ita meminit.P.ValeriusT. Herminium cummodids copijs 

ad.IL lapidem Gabina uia occultum confulere iubetAdem •Aá.III. lapidem uenercuta Gabina. Hanc 

uiam breuem fuiße, incidißeque in Praneflinam fignificat Strabo,cum in ea. Cabios fitiße , fic tradat. 

Sunt üJ Komanorum oppida afinißra Latina,inter eam Valeriam Gabij fané extant, in pranefli^ 

na uia fui. 

De V'^',Valeria,Latina,ü'Appia:Templis,FortunaMulielris,Martis, Tcmpeflatis, 

Spei,Ridiculi:ltem de Sacrario Boria deaiLuco CT ade Camoenarm: 

Circo Antonini:&de Aqua Mercurij. 

Cap. X X V I L 

A Latina autem porta initium habet uia eiufdem nominis,in Latinos topulos ducens .Nam per Le^ 

l \ uicanum,quod hodie dicitur Valmontone, pirque Cafinatem Sancii Germani faltu appellatum, 

in Campaniam ufque protenditur.de qua Strabo fic fcribit. Praclarißima funt uia Appia, (^Valeria: 


um qde id mare latina partes fupans ufquc Sinucf:! ^tendirahera i SahinSufque ad Marfos:her has 

media Latina eßiqua ad Cafinü oppidü coiugif Appia, ah Capua XIX diftas ßadip. In Latina fuit Te 

phim Fortuna Muliehris,eiufdém(¡i dea Simulacrum,nephas attingi nifi abea,qua /(melnupfit.ln cade 

uia ßiit Suburhanum Phylidisnutricis Domitiani,in quo ipfum funerauit: fed reliquias templo Flauia 

Gentis clamintulitycineribufq; lulia f Ha Titi, quam (¡r ipfam educauerat,comifcuit,auc.Suet.A porta 

uero Capena incipit ttia Appia,qua ab Appio Claudio Ccnf.denominationem accepic. la erat latitu/ 

dine ut plauftra duo exaduerfo inuicem occurrentia libere exciperet. De hac liuius ita mentionem 

facit Memoria felicitatis nomcn A p p ^ uiam muniuit,^^ Appiam aquam deduxit : et Cic , pro M/> 

Ione,his uerbis.Hoc.n.fape ab ifiis dicitur, perindc quafi Appius ille Coecus uiam munierit, non qua 

populus utcretur,fed ubi impune fui poftcri latrocinarentur. Verww ultra Capuam ,Appium hanc uia 

muniuißc,non conflatiqua tamen Brundufium ufque fuit firata.Quis autcm prater Appium cam fira/ 

uerit,non memini me legere : nifi quòd ?lutMt,C. Cafarem, cum illi huius uia cura eßet commißa, 

ingentes prodegiße pecunias.Nouiffimcrefiituit Traianus, deficcatifquc paludibus,cxcijfis collihus, 

aggeratis uallibus faxis conßratis,ac pontibus extruSìis permeabilem fccit, auSior eß Diow. Hanc 

niam omnium aliarum reginam effe dicit Swiiwi.In cafuit Martis Templum.Ouidius. 

Lux eadcm marti fefla c/r,quem projficit extra 

Appofuum rcäa porta capena uia. 

Liuius.Viam Cenjf fiemendam à porta Capena ad Martis templum locauere. Hoc templum fupra 

columnas.C. pofitumSylla Aedilis confecrauit. Apud ipfum fuit Manalis Lapis,quo propter nimiam 

ficcitatem in urbem rclato,pluuia ftatim fcquclatur: ciimq;,quod aquas manare facerct, Manalem lapi/ 

dem dixerc,ut fcribit Scx.Pom.Martis fignum in uia Appia Cn.Seruilio,& Flaminio Cojjl fudaße,te/ 

flatur liuius.ht cadem uia fuit Bona dea Sacrarium,a pud quod Clodius:&(ut teßatur Cic.)M. Papi/ 

• - I ^ r I », I ^f 

cum breuis admodum fuiffet. Extra eandem portam fuere,Ara Apollinis, Lucus honoris,Aedes ffei, 

et tcpeftatis.Hanc MarcelhiS,cm in CoTficam,Sardiniamque nauigans grauijfimatempcftatem paté/ 

retur,uouit,& eo naufragio feruatus extruxit,aucxft Ouid. Extra ear dim portam ad lllapidemfiiit 

Tempkm ridiculi:ideo excicatum,quòd ibi Annibal cafmmetatus retrocefìerit illufus. Via pratcrea 

Appia Hortos Terrentianos fwffc legimus .XX. iugcrum.Circus AntoniniCaracallaisefl,ut pie/ 

fique omnes confentiunt, cuius ingentes ruina,& inter cas Obelifcus,metari\mquc uefligia non pro/ 

c«i ab ade D.Sebaftiani: ccmuntur ubi aiunt prius Pratoria caflraà Tiberio Caf fuiffe confiituta. 

NtfW Suct. fcribit,hunc Komcc caflra conñituiJ?e,quibus pratoriana cohortes, uaga ante ca tempora. 

Mercurium i 

Ifl aqui mercurìj prta uicm «pcnrf. 

Si iumcxpertis credere,numen hahee. 

Fuere in uia Appia Tahemê Cadiria,tk)mìni nomine uocata:utan Sex.Pom. h Form eiufdem no

CAECILIAE 

QJ:RETICI.F 

METELLAE.CRASSI 

Nmúrfmnte portm Capenm Sefnlcrm fororìsHomijilHus,quitx Trigeminis fuperßcs ¡pfm 

interfeceutycò^Hc in loco uhi exanimis cecidcrar,fuiße legtmus, tamcn proprt¡fim ml um extat in( 

dicium. Ad eundm modum,tum QjCrf cili) auunculi Pom. Attici fc fulcrum, ^«od ad (ûintum lapide 

pojhim eße,in e¿q¡ ipfum Atticum conditum fcribit Cor.Ncpo situm Iwp.Gtfllifni, quod in uia Appia 

millibus ab urbe nouem Sex.Aurelius ßdße teßaturitum ü* gentile Scipionum monumentu, quod etia 

extra eandem portam frifjeyü' ^rchiam poetam in eo conditum aff rmat Cic .quibus in locis omnino 

fiicrint praterea ignoratur. Quod autem dicebamus P.Aßicanum inVaticano conditum fuiße , non 

omnd>us probatur.cum fmt qui uelint in hoc gentilicio fepulcro illatum eße, &nojnnulli qui ea de re 

aliquid afßrmare omnino audeant.Quorum eß Liuius,qui fic intuit. Africanum alij Roma, alij Litern 

ni & mortuum ü' fcpultumiutrobiq; monumenta oftenduntur,(j ßatua. Nam & Li temi monumentu, 

mouument0q,ßatua fupcrimpofua ßiit,quam tcmpeßatc difieiiam nuper uidimus ipfi:& Roma extra 

portam Capenam in Scipionum monumento tres ßatua juntidua L.Scipionww eße dicutur: ter; 

tia poeta CÊWMJJ.QMÍ/IÍO tamen decadis quinta aßerere uidetur, Litcmi eße fepultum :quod Strabo 

ctiam afßrmatyhis uerbis.Prope mare poß Sinueßam Liternum efl oppidum, ubi prioris Scipionis co/ 

gnomcnto Africani fepulcrum iacct.lbi.n. extremam confumpfuatatem. In innt¡ poeta ßatua baft, 

cuius ex Liuio modo meminimus, hae fuerant carmina. 

ASPICITE.O.CIVES.SENIS.ENNILIMAGINIS.FORMAM 

HEIC.VOSTRVM.PANXIT.MAXVMA.FACTA.PATRVM 

NEMO.MEXACRVMIS.DECORET.NEQJVNERA.FLETV 

FAXIT:CVR?VOLITO.VÍVVS.PER.ORA.VlRVM 

Lemonia tribus inter portam Capenamf&uuim Latina fi

Van^ám alias in prion huius opcris edit ione nonullorunt, qui ¿c ea rc fcripfcrc, opinioncm 

multis m locis non temere reprchauiytamen uhi nulla aha auñoritas mihi ¡uppetcbat.thieoru 

^ ^ fententiam nonnunquam jumjccutusycx/ftimanseos uiros doóìosfutpe, C7 atatis beneficio 

multa,qua me praterijßentyobferuare facile potuipe. Verum cm pcfiea diligentiori fiudioâc cura 

in ueterum fcriptoru leäione diuymultùmquc uerjatusanimaduerttpm dios in i)$, quibus minime crcf 

dcbamyfape hallucinatoSymequc dumy plus quam debuercm, illis trihuo, m aliquos errores induxißcy 

totum opus percurrcrcyatque emendare decreui In qua quidem re cum ludoutcus Lucanayü Horatius 

Nucleus IntcramnaSyUiri multi fiudi]y&iudici], bonarumq; dijciplinarum oppido quam penti.plurima 

mihi contulißent :nouam hanc editionem in luccm emitiere ccßitui : in qua prioris errata fußuHmus, 

compluraq; praterea memoratu digna addidimuSynihilque nifi certo auäorCy uel faltem protabili co^ 

ieSiura affirmauimus.Varias injuper pro temporum uanetate^nec non quorundam adifiaorum, ac fi^ 

mulacrorum infignium ßguras, fuis locis opportuneinfertas,appo/uimus. Quarum nonnullasin 

luccm cditasyab ijs praßrtim qui architeli nomen fibi uendicantynon ingnorabamitamen quia neglip 

genteryC; perperam ab cisfacium id eße deprcj^df^ ad communemßudioforum omnium utilitatem 

pertinerc exißimauifi cas cmendatcygraphiccque deßriptaSyhuic operi infererem • Id quam accurate 

fecerimusy quamque hac fuperiori noftra editioniyahormque de kac rc praßet faiptis,facile cogno^ 

fceSyß hac cum illis conßrre non grauaberis. Vale. 

£ 

Rrata corrigenda fc.paginafecundayuerfu pr¡mo.Numitorcm.pag.SMer¡9* principis .tí. 30. 

qua.zí.4.arcem.i^.L9.Capitolio30.S'Po/i iret.adde.Immortales,}i i6.quam.í}.zy. arietes .5^. 17, 

Peffi; ' - i . . . : 

Cer%,^,u / •••-r / / t i- • i - — y - -diligemius. 

76.4t.affe¡Utiomhus.y9't0.aucupihus.79'^^^^^ 

uerba .83.19.CVRAVIT.83-4X' Lotiginus .Sf.tt.cadauera.s^.io.VlRIATVM .91.J1. urbimque 

flanamdefcendamus.9t.f%y K AÍW/Í/^«»'? , {roeo in marmoreMciv

Ill Vrhis. Ph. S. Scpulcri 

A 4 proprio (Srfifferrf.CkWjicutdtlectkspiiusnojUrBdrtholommMmam nobis cxpont 

IVj fccit,id cSmuncM omnium fiudioform utilitátem per aliquot annos Uoraucrit in perûircn/ 

dis cedipcì}s urhis Rjûma,hhrùmque de ijs afe compofitum alias edidcrit,quem emendatum, tí priore 

)lura contincntcm cum ciujdcm urbis, tí'quorundam inlìgnm ddijiciorum figuris, û imaginibus 

yí¿icnus non imprcfjìs nunc imprimi facere intendat ,autitètq;ne (¡uiufmodi licer cum diRisfguris 

pofimodum ab a¡t¡s abfque eius liccntia imprimatur,quod in maximum jum praiudicium tcndcret. 

No$ propferrtf ei«$ inacmnitati confulereuolentes,Motu fonili y ex noftra certa fcicntia eidem 

liarihlomeo,ne ¿;¿IMS liber cum figuris imprimendus per deccm annos aquoquam,fme itfms liccnt'utp 

imprimi,aut uendi,feu uenalis teneri pojlit,concedimus & indulgemus. Inhibendo omnibus, &fingu/ 

lis,impref[oribus,librari]S,Bibliopolis,Mercatoribu^^^ alijs perfonis ubicunq; degentibus,cuiufcun(¡; 

ftatus,gradus,&aiignitatis ex'iftant,fub excommunicationislatae fententiatilnterrisueroS. K.E.me/ 

diate uel immediate fubieóiis etiam centum ducuiu. de ca.tr ammijfu>nis librorum pcenis eidem Bar/ 

tlx)lomcoapplican. toties quotics contrafañum fuerit ipfo fañoabfcLaliqua de claratione incurren, 

fíe di¿ium librum imprimendum*, uelfiguramaliûam ue aliquas fine libro,abfq^ eiufdem Bartholomei 

liccntia durante decenio imvrimerc,uendere yfeu uenalem habere uel proponere audeat. Mandantes 

uniuerfis çiffingulisMcneraiilibusfiratribus^ ArchicpifcopiSyEpifcopis, eorùmq; Vicari¡s ,tf 

Vicelegatiifedis ApoftoUcde, i^ ipfiusftatus.Gubernatoribus,utúuoties pro diñi Bartholomei parte 

fucrint requifiti, uel eorum aliquis fuerit rcquifitus,eidem Bartholomeo efficacis^^defi^nfionis prafidio 

ajfifientes, pramifa ad omnem diñi Bartholomei requifitiomm contra jnobedientes ¿r rebelles per 

cenfuras ecclifiafticas,etiam fapius aggrauando,tralia iuris remedia,apDellatione poft ^ fita,auólorié 

tate apofiolica exequantur.Inuocatoctuimad hoc(fi opus fuerit)auxilio brachi} fecularis.Nonobftaìt/ 

tibus conftitutionibu5,tr ordinationibusapoftolicis,ccetcrifq;contrarijs quibufcunq;. Et in fu per quia 

dtfiLile efiet admodum pra fatum Motum proprium ad qualibet loca de ferri : Volumus tâuóìoritate 

apofiolica decemimus ipfius tranjumptis uel exemplis,etiam in ipfo libro imprcf]is,plenam,&'eandem 

prorfus fidem ubique,tam in iudicio quam extra,haberi prafcn$i originali haberetur • Et quòd 

prafentis Motus propri} fola fignatura fufficiat,^^ ubi^pdcmfaciat in iuá¡cio,& extra,regula nojira 

in contrarium edita non obftante 

> r ^ , _ , - 

Placet. A. 

! Í : ¡-.) -'I . 


l '


A.B.C.D.E.r.G.H.I.k.I. 

Omncs funt t(miones,prxtcr A.B. Juermoties» 

Row* in aJihus Váíerij,Joríci,t^ Aloiftj frátris,Ac4¿emÍ4 

Ramante imfreßonm ,Mcnfe Scttmhris» 

M. D. XLIUI«

R - Memoria de Madrid

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

R - Memoria de Madrid

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?