ГЕОГРАФИЯ6Ы

library.psu.kz

ГЕОГРАФИЯ6Ы

н я н и

ГЕО ГРАФ ИЯ6Ы


КАЗАКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ

Б1Л1М ЖЭНЕ ГЫЛЫМ МИНИСТРЛ1Г1

Г. Н. НУСШОВА

ХАЛЬЩТАР ГЕОГРАФИЯСЫ

ОКУЛЫК

Крщстаи Республикасыньщ Баш жэне

ШДЬШмтиР отъщреттдг бекткен

Алматы


0ОЖ911 (075.8): 378

КБЖ26.8

Н 89

Казахстан Республикасыныц Бшш жэне

гылым министрят окулыц ретмде бекткен

П т р жазгандар:

Аубакирова А.А. —география гылымдарыныц докторы, профессор;

Надыров Ш .М. —география гылымдарынын докторы, профессор;

Каймулдинова К.Д. —география гылымдарынын докторы .

Н 89 Нусшова Г. Н.

Халыктар географиясы: Окулык. Казакстан Республикасы Жогары

оку орындарынын кауымдастыгы 5В060900 - «География», 5В011600

— «География» мамандыгы бойынша бшм алатын студенттерге

усынылады. —Алматы: «Экономика», 2011. - 214 б.

ISBN 978-601-225-337-5

Окулыкта дуние жузшщ халыктар геофафиясынын Heri3ri бол1мдерк

халык саныньщ cepnini; жыныстык-жастык курамы; халык*

тын удайы осш-онушщ аумактык ерекшел!ктер1; кешькон yuepici;

этностык жэне дши курамы; халыктыц орналасуы мен коныстанудын

географиялык турлер1 карастырылды. Сонымен катар, непзп

такырыптар бойынша Кдзакстаннын халыктар географиясыныц салыстырмалы

ManiMerrepi берЫген Окулык жогары оку орындарында география

мамандыктары бойынша бшм алатын студенттерге арналган.

Бул окулыкты магистранттар, мектеп мупигпмдер! мен Ka3ipri халыктар

мэселелерймен кьпыккан окырмандар пайдалана алады.

С.Торайгыроа

[ агьждагы ПМУ-дщ

а*ад#мик С.Бейсембаев

«тындагы гылыми

КИ АПХАНАСы !

Ю Ж 911 (075.8): 378

КБЖ 26.8

ISBN 978-601 -2 2 5 -3 3 7 -5

О КР Жогары оку орындарынын

кауымдастыгы, 2011.

С Г.Н . HycinoBa, 2011.

С «Экономика» баспасы» ЖШ С, 2011


К1Р1СПЕ

Кдз^рп замангы галамдьщ проблемалардьщ 6ipi — демографиялык

проблема. BipiioceH улттар уйымы (Б ¥ ¥ ) белгшеген

галамдык мэселелершщ шпнде бул утшнпп орынды алса,

оныц алдында аса езекп согыс пен б е й б т п ш к , коршаган орта

мэселелерй тур.

Демографияльщ удерктер ~ халыкгын удайы ecin-eHyi,

урпактыц алмасуы, халыктьщ есу каркьшы жэне сипаты, eciM

жэне ел1м децгеш, халыктыц Kemi-кон удер1а, жыныстык,

жастык, жануя курылымы жэне т.6.

Аумактьщ халкын географияльщ тургыда «Халыктар географиясы»

деген гылым зерттейдь Оньщ экономикалык жэне

элеуметпк географияльщ гылыми жуйеанде орны ерекше.

Бул - жалпы дуние жузшщ, оныц аймактарьшыц немесе

белгип 6ip аумактыц халкыньщ удайы ecin-eHyiH зерттейтш

гылым.

Жогары оку орьшдарьшда география факультеттершде

«География» мамандыгьша «Демография жэне этнография

непздер1мен халыктар географиясы» п э т арнайы енпз1лген

соц, осы окулыкка деген сураныс туындады. Оку лык оньщ

студенттерге окылган дэргстершщ такырыптарыньщ непзшде

жазылган.

Бул пэннен 1980 ж. С.А. Ковалев пен Н.Я. Ковальскаяныц

«География населения СССР» деген окулыгы жэне E.JI. Шуваловггьщ,

В.А. Копыловтыц «География населения» деген

кггаптары шыккан.

Дуние жузшщ халыктар географиясыныц каз1рп жагдайы

жайлы, ал оган Кдзакстан катыстырыла жазылган жеке туындылар

33ipre жок. Осы ce6errri, анатглш1зде «Халыкгар географиясы»

пэншщ окулыгын шыгару кун тэрпбшде турган басты

мэселе. Осы тургыдан алганда бул усынылып отырган окульщ

алгашкы жасалган кадам болып табылады.

3


1-ТАРАУ.

ХАЛЬЩТАР ГЕОГРАФИЯСЫ - ГЫЛЫМИ ПЭН

Халыктар географиясы пэж, непзп

бел1мдер1 жэне аткаратын мждеттер!

Халыктар географиясы хальщ саныныц есуш, курамын,

орналасуын жэне ерекшелпстерш зерттейдь Бул ipreni гылым

экономикалык жэне элеуметпк географияныц непзп 6eniri больш

табылады.

Б1з халыктар географиясын дэл осылай экономикалык жэне

элеуметпк географияныц непзп 6eniri бола тура жеке карастыра

алмаймыз, ягни халык, табигат ресурстары, шаруашылык сиякты

уш курамдас 6eniicri катар окьш уйренетш боламыз. Десек те,

бул 3ni кунге шюрталас тугызып келе жаткан мэселе. Кептеген

галымдар халыктар географиясын экономикалык географиямен

6ip дэрежедеп пэн деп санайды, ейткеш олардьщ карастыратын

мэселелерш 6ipiHeH-6ipiH 6enin карастыру киьш. Халыктар

географиясы тугел1мен адамдардыц eMipi мен TipminiriH, ал

экономикалык география непзшен, Typnime аймактардыц жэне

экономикалык жагдайын зерттеумен айналысады. Сондыктан

кейбйр шетелдж жэне отандык галымдар халыктар географиясын

физикалык жэне экономикалык география сиякты географияныц

ymmmi 6eniMi деп карастыруды усынады (орыс галымы

P.M. Кабо, америка галымы Г.Т. Треварта, француз галымы

П. Жорж) (Ягельский А., География населения. Сокр. пер.с

польск. - М., Прогресс, 1980).

Халыктар географиясыныц экономикалык географияныц 6ip

саласы ретшде карастырылуына экономикалык географияныц

экономикалык жэне элеуметпк география деп аталуы эсер етп.

Б1з, адамдарды, халыкты тек «букш адамзаттыц алгашкы

онд1рпш купи» гана емес, тек «icxep колдар» гана емес,

Н.Н. Баранскийдщ сез1мен айтсак, «экономист-географка ха-

4


лыктыц ендорупп де, тутынушы да болып табылатынын» сейтш

экономикаиьщ халыкпен унем1 байланыста екенш умытпауымыз

керектшн» тусше бастадык (Баранский Н. Н., М., 1980. 126 б.).

Тугае алганда хальщ когамдьщ удайы ennipic удеркшде

терт сапамен:

— ендгрютщ (ецщрупйнщ) субъекткп есебшде;

— матери алдык жэне интелектуалдьщ кундыльщтарды

тутынушы есебвде;

— удайы есш-енетш кубылыс есебщде;

— табигат пен шаруашыльщ арасындагы байланыстарды

жузеге асыратын жэне ©зара эрекеттеспрунп есебшде

(шын мэншде табигаттын шаруашылыкка acepi де,

шаруашыльщтыц табиги ортага эсер] де шаруашылыкты

журпзупй хальщ аркылы жузеге асады катысады.

Кецес еюметшщ алгашкы жылдарьгада экономикалык

географияньщ басты багыты ретшде emnpicri орналастьфу

мен экономикалык аудандастыру мэселелер! койылды. Халыктар

географиясы экономикалык географияньщ назарынан

мулдем тыс кары калды. И. Н. Баранский айткандай, «адамньщ

©31 лактырылып тасталды. Есю антропогеографияны жокка

шыгарганымен, оньщ орнына келген «жаца агым» ештеце жасай

алмады: халык туралы угымдар табигат пен шаруашьшык жэне

физикальщ география мен экономикалык географияньщ арасына

тусга, i3iH жогалтты. Адам туралы умыт капгандай болды»

(Баранский Н. Н. Экономическая география. Экономическая

картография. М., 1960. 150 б.).

Халыктар географиясы экономикалык географияньщ 6ip саласы

бола отырып, Кецестер Одагында 1940 жылдыц басынан

дами бастады. Бул ец алдымен Николай Николаевич Баранский

мен Рафаил Михаилович Кабоныц ерен ецбещнщ нэтижеа болып

табылады.

Кдз1рп жагдайда халыктар географиясы экономикалык

жэне элеуметпк география гылымдарыныц 6ip саласы ретшде

каралуда. Географияныц 6ipimni белшн физикальщ география,

ал екшпй белшн адамзаттыц жер бепндеп eMipi мен ic-кимылын

зерттейтш элеуметпк география курайды.

5


Bejirini галым С. В. Колесниктщ айтуы бойынша, гылымныц

ез1 тугелгмен, табигат, когам жэне адамныц жиынтыгынан

тирады. Ол дамуы жагынан кершшес тармактардын дамуынан

анык шекарамен шектелмеген. Сондыктан гылымдарды

ж1ктеу шартты больш кала бермек. Ал халыктар географиясын

элеуметпк жэне экономикалык географияныц 6ip б о л т деп

карастырган дурыс. Оныц гылым реинде жеке дамуы мумкш

емес те ед1 (Копылов В. А. География неселения. - М., 1999,9 б).

Экономикалык жэне элеуметпк географиянын (ЭЭГ)

кец жэне шекп объекпад - табигатпен езара эрекетте

турган географиялык орта мен когам. Географиялык орта -

географиялык кабыктьщ немесе ландшафтыц адам ко гам ы игерген

белит. Оньщ накты объекпсше: хальщ, табигат ресурстары,

шаруашыльщ жатады.

Халыктар географиясы ЭЭГ-нщ б о л т есебшде

карастырылып, ол 6ip пэн ретшде халыктар мен елдщ дамуын,

курамьш, орналасуын аумактьщ, кецюпктк тургыда калыптасу

ерекшелпстерш зерттейдь Аныктамадан кергендей, географияда

6ipiMeH-6ipi тыгыз байланысты ею багыт: 1) халыкты;

2) елдьмекендерд1 зерттеу келш шыгады. Бул багыттарды зерттеу

аумактьщ б1рлжтерде - дуние жуз1 бойынша континенттерде,

елдерде, калалык агломерацияларда, калаларда, жеке елдь

мекендерде саяси-эюмшшк бел1ктерде (мысалы, б1здщ республикада:

облыстарда, экономикалык аудандарда, эюмшшк аудандарда)

журпзшедг

Халыктар географиясы зерттеу барысында географиялык,

экономикалык жэне элеуметпк тэсщцер мен эд1стерд1 пайдал

анады. Халыктар географиясыныц зерттейпн объектшер1

халыкпен тыгыз байланысты.

Хальщтыц ecin-OHyi, елдьмекендердщ дамуы, хальщтыц

курамы, орналасуы темендеп ретпен журпзщедп

1. Халыктьщ удайы есш-ену i

2. Нэсшдердщ ерекшел1ктер1

3. Дуние жуз1 хальщтарыньщ этностьщ курамы

4. Дуние жуз1 дшдершщ таралуы

5. Хальщтыц элеуметпк курылымы мен ецбек ресурстары

б


6. Халыктыц Kemi-коны

7. Дуние жуз1 халкыныц орналасуы мен коныстануыныц

географиялык ерекшелйстерь

Халыктар географиясы бойынша мэселелер мен мшдеттерд!

белщ карау киындыктар тудырады. Кдз1р дуние жузвде

саясатка, тарихка, экономикага деген кезкарас езгерш, соныц

нэтижесшде адамзаттыц дуниетанымдык тужырымдамалары

жаца багыт алуда. Халыктар географиясыныц мшдеттерш

аныктаганда бурый ец алдымен: 1) елдщ шаруашылык салаларын

орналастыру ушш халыктар географиясы мшдеттершщ

маныздылыгьш; 2) буржуазиялык теорияларды: антропогеографияны,

бихевиоризмд1, географиялык детерм инизмдц

неомальтузиандыкты, геосаясатты жэне т.б. карастырганда

токталатынбыз.

Ал каз1р Мальтустыц енжар теориясына баскаша карайтын

болдык, 6ipimniaeH, оны айыптамаугатырысып, оныц не айткысы

келгешн угынамыз. Мысалы, топырактыц кунарсыздана бастауы,

бул шынында да акикат нэрсе. Ал XVIII гасырдьщ соцында

Ka3ipri эр отбасы 6ip бала (“ein kender sistem”) саясатьш болжау

мумкш емес едо. Акырында Сен-Симонньщ, Фурьенщ, Оуэннщ,

Мароныц жэне т.б утопиялары катарьшда турган маркстшлениндш

шмдерщ коса, кезекп утопия болып калган «социализм

кезшдеп жалпылай жэне толык жумыспен камтылу» теориясы

халыктыц удайы есш-енушщ шынайы зацы болып табылды

(Родомон Б. Б. Введение в социальную географию. Курс

лекций. Российский открытый университет. - М.: Просвещение,

1993).

Халыктар географиясыныц жалпы мшдеттерг

- теория аясында: когам дамуыныц жалпы зацдарын

танып-бшуге мумквдш беретш халыктыц удайы есшвнуш,

оныц табигатпен езара эрекеттесппн, халыктыц

орналасуыныц беталыстары мен зацдылыктарын зерттеу;

- кептеген практикалык м1ндеттерда орындау: халыкты

есепке алу; ецбек ресурсыныц балансын жасау; кызмет

керсету мекемелер1 мен балалар мекемелер1н салуды жоспарлау;

кещькоц проблемасын шешу жэне т.б.;

7


- мэдениет, дуниетаным сипатындагы мшдеттер: хальщтар

географиясы, халыктыц орналасуы мен халык санындагы

ерекшел1ктер, елд1 мекендердщ, калалардыц даму,

мэселелер! жэне т.б.

Отандьщ халыктар географиясьгаыц непзп мшдеттершщ

6ipi - зерттеуд1 дуниежузшк децгейге сай жэне онан 9pi дамуды

логикага сэйкестещцрш журйзудщ кажеттшп болып: пэцщ

жан-жакты карау (болган олкьшыктардыц орньш толтыру);

сондай-ак халыктар географиясыныц мэселелерш зерттегенде

жэне зерттеулерд! жариялаганда идеологияльщ бурмалауларга,

шектеулерге жол бермеу.

Осыдан келш нактьшау мшдеттер1 туындайды.

Экономикалык географияда, отандык гьшым салаларында

хальщтар географиясын зерттеудщ децгешн кетеру кажет.

Бул б1ршнвден, галамдьщ экологияльщ тураксыздьщтыц

непзп факторы дуние жуз1ндеп хальщ саныныц шамадан тыс

каркынмен есу1мен байланысты. Сонымен 6ipre, Казакстанныц

солтустк жэне шыгыс аймактарыныц кейб1р калалары мен

ауылдык жерлершде бала Туудыц курт азаюы мен ел1м-жтмнщ

айтарльщтай кебею урдктер1 мукият зерттеуд1 талап етед1.

Бутан коса FTP дэу!р1нде ГТП-ныц жаца технология салаларьш,

машина жасау мен химия енеркэс1бш дамытудыц непзшде

бш кп ецбек ресурстары кальпггасты. внеркэсш орындары

халкы кеп ipi калаларга жэне кала агломерацияларына (мысалы,

Жапония, Италия, «Азия жолбарыстары») жакын салынады.

Экономикалык географияда «Табигат ресурстарьшан» кешн

дэстурл1 турде «Хальщтар географиясы» 6eniMi окытылады.

BipaK айта кету керек, В. Я. Ром мен В. П. Дроновтыц «Ресейдщ

экономикалык жэне элеуметак географиясы» окулыгьшда

мектеп окулыктарыныц бугшде «Хальщтар» женшдеп 6eniMi

6ipiHini орынга ауыстырылды (Ром В. Я., Дронов В. П. География

России: Население и хозяйство: 9 кл.: Учебн. для общеобразоват.

учеб. заведений. - М.: Дрофа).

Хальщтар географиясын адамныц материалдьщ eHflipicTeri

ic-эрекетш белсецщ зерттеумен катар хальщка кызмет керсету

географиясын: рекреациялык (демалыс, емделу, туризм), сауда


(жэрмецкелер, нарыктар), бшм, дан жэне баска да географиялык

зергтеулер кещл белуд1 кажет етй: Осы жагдайда географиялык

тургыдан кеп салалы: мемлекетпк, кооперативтнс-ужымдык

жэне жекеше экономика жешнде жумыстар журпзщщ.

Когам саяси-эюмшшк жэне аумактык куры л ым дар решйщ

криекн кажетппн тал ап erri. Бул сондай-ак нарьщтык экономика

жагдайьшда ендарпш куштердо шогырландырудьщ

мулпкс1зд1пмен жэне олардьщ непзп заццылыктарыныц

езгеру1мен байланысты болды. Бутан улттык-этностык урдютер:

аз санды халыктарды («Kiuii» халык емес, ce6e6i эр хальщ

езшщё улы болады) купггеп коныс аударту, куу, соныц нёпзщцё

ултаралык жанжалдардьщ оталу мэселелер1 жатты.

Бупнде халыкты (жэне шаруашыльщты) жоспарлаудагы,

болжаудагы езгерГстерд! галамдьщ децгейден аймактьщ

децгейге, жеке мекемелер, фирмалар, кэсторындар децгейшде

епазуд1 географиялык тургыдан кайта ойластыру кажетпп туьшдауда.

Хальщтар географиясында экологияльщ тэсщщц кушеюше,

элеуметпк экологияньщ, антропоЭкологияныц дамуьш

кушейтуге талап койылып отыр.

Дуние жуз1 географиясындагы

халыкты зерттеу YAepicTepi

Саяхатшылардьщ, саудагерлердщ, дипломаттардыц эцпмелерше

непзделген эр турл1 елдер жешндеп ежелп, кебшесе,

фантастикальщ жэне толымсыз баяндамаларга суйене отырып,

табигат-хальщ-шаруашылыкка кешенщ сипаттама беруге

тырыстьщ. I гасырда Страбонньщ «Географиясы» (17 киап),

II гасырда Птоломейдщ «Географиясы» пайда бодцы. Олар

тек географиялык кана емес, онымен 6ipre этнографияльщ

мэл1мет кездер! болып табылды. Элем халыктарына кеп кещл

белген мундай кешенда эмбебап географиялык баяндаулар орта

гасырларда да пайда болды.

XVIII гасырдыц басында халыкты зерттеуде саралау

жумысы басталды да, демография (хальщтану) мен этнография

9


гидрографиялык-статистикалгык баяндауы» (1832) жэне «Ресейдщ

статистикалык очерктерг» (1848) атты ецбек жазган Константин

Иванович Арсеньеви; 1897 жылгы Ресей халкыныц

GipiHini халык санагын уйымдастырушылардыц 6ipi, бес томдык

«Географиялык-статистикалык сездпстщ» басылуын баскарган

П. П. Семенов Тян-Шанскийда (1885); XX гасырдьщ бас кезшде

«Табигат жагдайлары мен адамныц ic-кимылына байланысты

Жер халкыныц таралуы» ецбепн жазган А.И. Воейковты

(1906), «Еуропалык Ресейдщ кал асы мен деревнясы» атты

монографияньщ авторы В. П. Тян-Шанскийд1 (улын) (1910)

жэне «Еуропалык Ресейдщ халкыныц тыгыздыгы» атты 6ipiHini

ipi маспггабты картаны атап етуге болады (Максаковский В.П.

«Историческая география мира»:уч.пос.дпя вузов. - М.: Экопрос,

1997).

Кецес дэу1р1нде халык географиясына елеул1 улесй

Н. Н. Баранский, Р. М. Кабо, О. А. Константинов, В. В. Покшишевский,

Ю. Г. Сауппсин, С.А.Ковалев, халыктар географиясы

жешндеп ММУ-де, ГАГИ-да, ММПИ-да сол кезде

жумыс icTereH галымдар Г.М. Лаппо (калалар, агломерациялар),

Б.М. Хорев (коныстану жуйеа), В. П. Максаковский (дуние

зкузшщ халыктары) жэне баскалар да косты.

К^азакстанда халыктар географиясы женшдеп зерттеу

жасаган галымдарга: М. Тэтамов («Демографияльщ урдостер»),

¥.М. Ыскаков («Кдлалар, коныстану проблемалары»),

Г Д . Москвина | («Ецбек ресурстары, копй-кон урдютерЬ>),

М.Х. Асылбеков, М.А. Алексеенко («Тарихи демография») жэне

т.б. жатады.

Fылымдар жуйесшдеп халыктар

географиясы

Fылымдар жуйес1ндеп халыктар географиясьш окып бшу

ушш «Гылымдарды эр турде жйстеу шартты болады» жэне

«Гылым дегешм1з шецберлердщ шецберЬ деген классиктердщ

сездерш кайталауга болады.

Халыктар географиясы экономикалык жэне элеуметпк

географияныц шпндеп географиялык гылымдармен, сондай-

11


ак тутас география лык гылымдармен: физикалык географиямен,

елтанумен, картографиямен ете тыгыз байланыста дамуда.

Хальщтар географиясымен темендепдей кептеген когамдьщ

гылымдар да тыгыз байланысты.

АНТРОПОЛОГИЯ (грек, anthropos - адам) - дене табигаты

мен адамныц пайда болуы туралы гылым, сондай-ак Жер

бетшдеп адам нэсшдершщ пайда болуы мен таралуын да

зерттейдь

ДЕМОГРАФИЯ (грек, demos - халык) —хальщтьщ удайы

ecin-бнуш зерттейдь

ЭТНОГРАФИЯ (грек, ethnos - тайпа, халык) - адамдардьщ

белгш топтарыньщ: тайпалардьщ, рптардыц улыстардыц,

сондай-ак олардьщ мэдениета мен турмыстарын зертгейдь

СОЦИОЛОГИЯ (лат. societas - когам) - догамньщ, адамньщ

eMipi мен ецбектпе ic-эрекетшщ процесшде адам топтарыньщ

арасында пайда болатын катынастардын даму зачдары туралы

шм.

ЭКОЛОГИЯ (грек, oikos - уй, турак, келш коныстанган орыны)

—организмдер мен ортаньщ езара карым-катынастары туралы

ш м. Адам экологиясы —ортаньщ ластануьшьщ адамдардьщ

eMipiHe, хальщтьщ 3epiryiHe, кел1ктен шаршауына жэне т.б. эсер

eTyi.

РЕКРЕАЦИЯЛЫК, ГЕОГРАФИЯ (лат. recreatio - калпына

келтхру) - хальщтар географиясыньщ, кызмет керсету географиясыньщ,

медицинальщ жэне физикальщ географияньщ

тушекен т^старындагы шм. Рекреациялык география бальнеологияльщ

демалыска коса демалыстыц барльщ турлерш

зерттейдг

Онымен 6ipre, халыктар географиясьгаа тшелей карымкатынасы

жок гылымдар:

ЕЦБЕК ЭКОНОМИКАСЫ - ецбек ресурстары мен оларды

пайдалану.

МЕДИЦИНАЛЬЩ ГЕОГРАФИЯ — адам денсаулыгына

табиги ортаньщ dcepi, сондай-ак кейб1р аурулардьщ таралу географиясы.

ЭЛЕУМЕТПК ГИГИЕНА - адам денсаулыгыныц жайын,

оган элеуметтш-экономикалык факторлардыц эсерш зерт-

12


тейтш, сондай-ак халыктьщ денсаулыгын коргау мен ныгайту

Жвнщде жалпы шаралар эзцэлеумен айналысатын iлiм.

КДЛА САЛУ МЕН АУДАНДЫ ЖОСПАРЛАУ - эр турni

типтеп елд1 мекендерд1 жоспарлау мен салудьщ, халык

упин белгш 6ip сэулетпк кескхй мен oMipuien орта курудьщ

кагидаларын эз1рлейтш гылым.

Тест cypai^rapbi

1. 2011 жылы дуние жуз1 халкыныц саны

1. 6 млрд. адам

2. 5,0 млрд. адам

3. 5,6 млрд. адам

4. 7 млрд. адам

5. 4 млрд. адам

2. Цазакстан халкыныц 2009 жылгы саны

1. 20 млн. адам

2. 16 млн. адам

3. 25 млн. адам

4. 5 млн. адам

5. 10 млн. адам

3. Кьп андыц халык саны

1. 1,3 млрд. адам

2. 1,0 млрд. адам

3. 1,5 млрд. адам

4. 1,4млрд.адам

5. 900 млн. адам

4. Ундктанныц хальщ саны

1.1,1 млрд. адам

2. 930 млн.адам

13


3. 500 млн. адам

4. 600 млн. адам

5. 1,5 млрд. адам

5. АК^Ш-тын халык саны

1. 308 млн. адам

2. 200 млн. адам

3. 150 млн. адам

4. 300 млн. адам

5. 190 млн. адам

6. Ресейдщ халык саны

1. 139 млн.адам

2. 200 млн.адам

3. 250 млн. адам

4. 100 млн. адам

5. 75 млн. адам

7. Индонезияныц халык саны

1. 242 млн. адам

2. 150 млн. адам

3. 100 млн. адам

4. 300 млн. адам

5. 175 млн. адам

8. Бразилияныц халык саны

1. 155 млн. адам

2. 100 млн. адам

3. 50 млн. адам

4. 200 млн. адам

5. 201 млн. адам

9. Пэюстанньщ халык саны

1. 50 млн. адам

2. 100 млн. адам

3. 140 млн. адам

14


4. 75 млн адам

5. 184 млн адам

10. Бангладеш халкыньщ саны

1. 200 млн. адам

2. 75 млн. адам

3. 156 млн. адам

4. 117 млн. адам

5. 230 млн. адам

11. Халкыньщ саны S0 млн. адамнан асатын шетелднс

Еуропа мемлекеттерш атацыз

1. ГФР, Улыбритания, Франция, Италия

2. Польша, Болгария, Сирия, Алжир

3. Португалия, Греция, Дания, Бельгия

4. Тунис, Египет, Туркия, Андорра

5. Швеция, Норвегия, Венгрия

12. Халкыньщ 3/4 бел1п 3700 м бшктпсте туратын ец

бшк таулы ел.

1. Туркия

2. ОАР

3. Аргентина

4. КХДР (Корея Халык Д. Р.)

5. Боливия

13. Африка халкыныц элем халкындагы улес салмагы

1 12%

2. 20%

3. 5%

4. 25% <

5. 15%

14. Ш етелдж Азия халкыныц элем халкындагы улес

салмагы

1.40%

15


2. 60%

3. 30%

4.75%

5. 70%

15. Халык саны бойынша АЩИ дуние жузшде нешннш

орын алады?

1.1

2 .3

3 .2

4 .5

5.10

16. казакстан халкыныц саны 1999 жылгы халык санагы

бойынша .... млн. адамды курады

1. 14,9

2. 9,3

3. 13

4.14.3

5. 16,1

17.1999 жылгы халык санагы бойынша казакстан кала

тургындарыныц улес!.... курады

1.51%

2. 53%

3. 49%

4.56%

5. 54%

18. казакстан Республикасында халык саны бойынша

Оцтустж Казакстан облысы нешннш орын алады?

1.3

2 .4

3 .2

4.7,.

5. 1

16


19.2009 ж. Казакстанныц халык саны канша болды?

1. 16,0 млн

2. 14,9 млн

3 . 10,5 млн

4. 17,5 млн

5. 21,1 млн

20. АЩЦ-тыц халык саны ец кеп штаты

1. Флорида

2. Калифорния

3. Пенсильвания

4. Нью-Йорк

5. Техас

21. Атауы «арыстандар ка л асы» деп аударылатын Шетелдыс

Азнядагы ел

| | Тайланд

2. Малайзия

3. Бангладеш

4. Сингапур

5. Шанхай

22. БерЁлген пз1мнен халык саны 1 млрд. адамнан асатын

елд1 керсетпщ

1. Кдлтай

2. Мексика

3. АКДП

4. Бангладеш

5. Ресей

23. Халкыныц саны 100 млн. адамнан асатын мемлекеттер

тобын атацыз

1. Ресей, Эфиопия, Нигерия

2. Вьетнам, Италия, Франция

3. Бразилия, Жапония, Пэюстан

4. Бангладеш, Пэюстан, Украина

5. Ундастан, Германия, Австралия

» Q / 9 3 0 o i ^

C.TopaflFbtpos

аты ндагы Г1МУ-д1ц !

академ и к С .Бейсем баев)

аты ндагы рылыми '

К 1ТАПХАНАСЫ!


24. Берл1ген Еуропа елдершщ Т1з1мшен халык саны бойынша

ец ipi елд1 корсстщгз

1. Испания

2. Венгрия

3. Швеция

4. Дания

5. Румыния

25. Берыген Америка елдершщ Ti3iMiHeH халык саны

бойынша ец ipi едгц керсетищ

1. Колумбия

2. Аргентина

3. Канада

4. Мексика

5. Перу

26. Африканыц халык саны бойынша ец ipi уш елш

корсетвдз

1. Алжир, ОАР, Танзания

2. Эфиопия, Нигер, Египет

3. Марокко, Заир, Кения

4. Чад, Ботсвана, Бурунди

5. Уганда, Судан, ОАР

27. Дуние жузшщ халык саны коп аймактарын корсетнцз

1. Еуропа, Латын Америкасы, Азия

2. Азия, Еуропа, Африка

3. Африка, Азия, Австралия жэне мршттык; аралдар

4. Солтуспк Америка, Еуропа, Азия

5. Австралия жэне мухиттьщ аралдар, Африка, Латын Америкасы

28. Бершген Еуропа елдершщ Ti3iMiHeH халык саны салыстырмалы

турде б1рдей елдер тобын керсетйцз

j L Франция, Словакия, Болгария

2. Италия, Польша, Швеция

18


3 Норвегия, Бельгия, Испания

4. Венгрия, Чехия, Португалия

5. Дания, Австрия, Греция

29. Ka3ipri кезде дуние жузшде халык саны кеп аймакты

керсетщ1з

1.ТМД

2. Шетелдж Еуропа

3. Шетёлдак Азия

4. Латын Америкасы

5. Африка

30. Шетелдпс Еуропа халкыныц элем халкындагы улес

салмагы

1. 10%

2. 15%

3. 5%

4. 20%

5.18%

19


2-Т А Р А У .

ХАЛЫК.ТЫН, ¥ДАЙЫ 0С1П-0НУ

ГЕОГРАФИЯСЫ

2 . 1 . 9 Халыкты есепке алу

0p6ip елде, acipece экономикалык дамыган елдерде, халыкты

есепке алу удайы ею багытта: кезецдпс жалпыга бфдей халык

санагын журпзу (саньш, курамын, орналасуын аныктау упин)

жэне хальщтьщ есш-енуш (бала тууды, 0л1м -ж тм щ , кенпконды)

агымдагы есепке алу туршде жузеге асырылады. Одан

баска, хальщ санактары арасында немесе жалпыга б1рдей санак

журпзу кезшде ipiKTeMe зерттеу ж урпзш п отырады.

Хальщтьщ агымдагы ece6i, эдетте, бала туу, ел1м-ж тм, некеге

туру мен ажырасуды азаматтьщ пркеме бойьшша журпзшед1

(Азаматтьщ хальщ aKTmepi жиынтыгы).

Хальщтьщ механикальщ козгалысы б1здщ елде, мысалы,

копп-кон полициясыньщ келш кететш хальщты пркеп отыруы

аркылы жузеге асырылады. Буюл ел бойьшша жэне оныц

барлык аумактьщ б1рл1ктер1 бойынша ( т н т жеке едщ мекендерге

дейш) хальщтьщ санын (кейде курамын) туган балалар мен

елге келген адамдардыц саньш косып, одан елгендер мен елден

кеткендерд1 шыгарьш тастау аркылы 1-кацтарда гске асырылады.

Санактарды дуние жузшщ кепшипк елдершщ уюметтер! он

жылда 6ip рет журпзш отырады (Б¥¥-ны ц inemmi бойьшша 10

жылда немесе оган таяу жылдарда журпз1лу1 керек).

Санактар 6ip уакытта жэне кыскы мерз1мде ©тюзшедь

Деректерд1 жинау хальщтьщ тым аз козгалысы кезвдеп

б1рнеше кун iininqe (ТМД елдер1нде кацтарда) жэне санактьщ

сэтше (эдетте, бул санак куннщ тун ортасында) белгшенедь

Мунда озш-ез1 билеу кагидасы колданылады, ец алдымен

санакка адамдардыц сешмш арггыру упин жэне деректердщ

дэдщ пн кобейту ymiH, мэл1меттерд[ кужаттардан емес, тжелей

20


адамдардьщ ез сездершен алады (одан баска айтарымыз, барлык

деректер кужаттармен дэ лелденбещц, улыска катынасын озшщ

сана-сез1мшщ непзшде жауап беруппшц e3i аныктауы мумкш).

Санактан алынган мэлщезтерд! Эз1рлеу болшектенген

аумактьщ б1рлжтер бойынша тек республика мен облыс бойынша

гана емес, сонымен 6ipre калалык мекендер, ауылдык аудандар,

елд1 мекендер бойынша ЭЕМ-нщ комепмен жузеге асырылады.

Алынатын мэтметгердщ сальщ жинауга, эскер саньш

толыктыруга, халыкты турщ мщдеттерд1 аткаруга тарту ушш

мацыздылыгьша байланысты, хальщ санактарын журпзудщ

тарихы тым ертеректе больш табылады. Санактар бЬдщ

заманымызга дейшп II-III мьщжылдьщтан 6epi Египет, К,ытай,

Ущцстан, Жапония елдер1нде журпзшген. Халыктыц ece6i

Ежелп Грекия мен Ежелп Римде (Римде, б.ж.с.д. 435 ж.-дан бастап

цензалар (лат. census -санау) деп аталган есептер) удайы

жургшлш отырды. Орта гасырларда жэне феодалдьщ дэу1рде

хальщ санагы б1рен-саран гана журизхлдд жэне ол тек iXVIII

гасырдьщ ортасына таяу кезде гана жуйеге койьшды. K,a3ipri

TyciHiK бойьшша алгапщы санактар АКД1-та (1970), Швеция

мен Финляндияда (1800) етюзщщ. XIX гасырдьщ орта кезшен

бастап, экономикалык дамыган елдерде удайы етюзше бастады

да, одан кейш букш дуние жузшщ барлык елдерше таратылды.

XX гасырдьщ 90 жылдарыныц басында дуние жуз1 бойынша

жургшлген санактардыц жалпы саны ею мыцнан астам болды

жэне онда букш жер шары халкыныц 98% халкы камтылды.

Б¥¥-ныц тургын хальщ жешндеп комиссиясы санактарды

уйымдастыру, дуние жуз1 мен аймактар халыктарыньщ саньш,

олардыц серпщдерш, курамын есепке алу жэне болжау жоданде

улкен жумыстар аткарды.

Ресейде алгапщы санактар XI гасырдагы Киев Русшен

6epi, ал Мэскеу Русгаде XV гасырдан 6epi бёлплм Алгашкы

жазба деректер бойьшша жерлщ есеп, ал одан кейш санактьщ

кгтаптар бойынша уй-кора бойынша есеп журнзивд, I Петр

жан басы бойьшша салык салуды жэне осыган сэйкес

халыктыц есебш журпзудо енпзд1 (И с каков У. М. Учет и

21


перепись неселения мира и Казахстана. Стат.справочник, Алматы,

1996). Ресейде жэне баска ТМД елдершде (оньщ шшще

Кдзакстанда) алгашкы жалпыга б1рдей халык санагы 1897 жылы

журпзЬцц жэне одан 6epi санак сепз рет (1926,1939,1959,1970,

1979,1989,1999,2009) етюзщщ.

Халык саныньщ cepniHi

Халыкты зерттеу, эдетте, оньщ саны, бала тууды, ел1мж

тмд!, табиги ecyfli талдаудан басталады. Тугелдей жэне

толыгырак бул мэселеяерд! демография зерттейд1, ал халыктар

географиясы оларды кещспктен аумактар тарапынан зерттейдь

Homo sapiens —ecri адам, тур есебшде шамамен 50 мьщ жыл

бурын белшш шьщты. Нотоньщ теп —адам (питекантроптар

мен неандертальщтар); Hominidae отбасылары - гоминидтер,

адамдар (австролопитектер); Primates отряды - приматтартабигат

кнэздер1 (маймылдар); Mammulua класы - суткоректшер

(пщцер, тынщандар...).

Байыргы адамдар турактарьтьщ табылуы, олардыц алгашкы

eMip сурген орындары Солтуспк-Шыгыс Африка мен Ортальщ

Азия, Алдыцгы Азия мен Оцтуспк-Шыгыс Еуропа болгандыгын

кврсетедь Kefi6ip авторлар олардьщ дэл1рек «мекен-жайын

будан шамамен 5-10 млн. жыл бурын пайда болган жэне Ka3ipri

Эфиопия, Танзания, Кения мемлекеттершщ аумагы бойынша

солтустпстен оцтуепкке карай созылып жаткан жер кабыгьшьщ

орасан зор жарыгы - ¥лы Африка риф ауданы екенш айтады.

Бул туста кецшен орын алган жогары жанартаулык эрекеттер

уран кен-тастарьшьщ ашылуына жэне радиоактив заттардьщ

артуьша экеп соктырды. Маймьшдар арасьшда айтарлыктай

кемтарльщтар болган, бас суйеп улкейе бастаган, итазулары

юппрейе бастаган мутанттар пайда болды.

30 мьщ жыл бурын адамдар Солтуепк Еуропага, Оцтуепк-

Шыгыс жэне CoлтYcтiк-IIIыFыc Азияга, олардан эр1 Жаца

дуниеге, ягни батыс жарты шарга (ацыздагы Беринг K e n ip i

бойьшша) коныс аударды, ал оцтустш-шыгыс тещздершщ

22


бугаздары аркылы Австралия мен Жаца Гвинеяга коныстанды.

Heri3ri гылыми тужырымдама осындай. EipaK бул тужырымдама

акыргы, езгермейтш болып табьшмайды жэне айтарлыктай

дэрежеде кудпс тудырады, 9cipece дуние жарал ымыньщ букш уш

турл1 c9TTepi бойынша: Дуниешц басталуы (аспаннын, жердщ

пайда болуы); Т1ршшктщ пайда болуы (T ip i емес материядан,

Tipi материяньщ пайда болуы); Акыл-ойдыц (адамньщ) пайда

болуы.

Бул мэселелер жвшнде кешнп кездеп жарияланымдармен

таныссак, олардьщ пшндеп ец кызыктысы PFA-ныц жетекнп

галымдары даярлаган «Бал ал ар энциклопедиясы» больш табылады.

Онда «Балалар ушш улкендерге жазгандай жазу керек, тек

ол одан да жаксы болуы керек» делшедц (Детская энциклопедия.

T.II-IV.-M.: Аванта+, 1994).

Галамныц пайда болуы туралы онда бгрнеше теориялар

келпртген. Мысалы, атеистер оны кашан да осылай болды деп

тжелей айтты. Соцгы теория: галактикалар жан-жакка ушып

кетуде, демек копарылыс болды деп корытады (бул тым тьиыз

заттыц тамшысы гана). Осыдан келш, бул неден, кашан болды,

ым копарушы?- деген зацды сурактар туындайды.

Тхршшктщ Tipi- емес материядан пайда болуы туралы

авторлардыц nixipi карама-карсы келедг Мысалы, биологтар

академик А. И. Опариннщ теориясына суйене отырып,

«TipmmiK KyHHin KypKipeyiHeH, найзагайлардыц жаркырауынан

атмосферада су мен оттегшщ болмауы нэтижесшде жылумен

суйьшган сорпа тэр1здес алгашкы мухитта пайда болды

деп тужырымдайды. Геологтар ездер1нше академик В. И.

Вернадскийдщ шмше суйене отырып, пршппк карапайымнан

к^рдёшге карай дамыса да, геологияньш накты материалдары

«Жерде т!ршлшТщ белгшер! эркашанда больш келдй ол 6ipece

Жерди курайтын затпен 6ipre, 6ipece осы заттыц 1шшде калып

отырады» деп тужырымдайды.

Акыл-ойдьщ пайда болуы жайында «Балалар энциклопедиясындагы»

макалалардьщ авторлары б1рауыздан Ч. Дарвинн1ц

теориясы бойьшша эволюцияньщ нэтижес1 деп корытады.

EipaK кешнп кезде жарык керген жаца окулыктарда адамдардьщ

23


жер бетшде пайда болуы кудайдыц ici, гарыштык ic дейтш

кезкарастыц барлыгы байкалады. Ka3ipri кезде адамзаттьщ жартысы

К^удайга сенедь Сондьщтан да олардьщ арасында кеп ipi

галымдар-креационистер бар (лат. сгеайоп-жасау). Олар акылойдыц

эволюцияльщ пайда болуына дэледщ кумэндер тугызады.

Оньщ кызыгы мынада, TinTi М. В. Ломоносов та, К. Э. Циолковский

де, А. Эйнштейн де, Ч. Дарвиннщ ©31 де кудайга сенед1

екен.

Кудайга сенушшердщ аралык теориясы да бар сиякты: езшщ

« Д униенщ тарихы» атты ютабында протоиерей Александр Мень

батыстьщ ipi галымдарыныц абыройына суйене отырып, накты

шьщы Homo sapiens больш табьшатын эволюцияныц непзп

тармагынан маймы л дар TinTi 25 млн. жыл бурын белшш шыкты.

Кей1н де одан австралотиктер (1 млн жыл бурын), питекантроптар

мен синантроптар (0,5 млн жыл бурын), неандертапдьщтар (100

мьщ жыл бурьш) белшш шыкты да, тукыл бутактарга айналды

жэне тек 30 мьщ жылдай бурын пайда болган кроманьондьщтар

гана Homo sapiens-тщ непз1н курайды деп дэлелдедь

Антропологтар 30 мьщ жыл бурьш eMip сурген адамдардьщ

ездершщ ойлау кабшеттер1, есте сактауы, абстракты ойлауы

бойьшша Ka3ipri адамдардан ешкандай айырмашыльщ жасаган

жок деп санайды (193 б.), сондьщтан Д..Мень «адам маймылдан

жаралды» деген Ч. Дарвиннщ турлердщ пайда болуы мен эволюциясы

теориясыныц тужырымы турпайы, шындыгына келеек

«адам мен маймыл атадан пайда болды» деп тужырымдайды

(Мень А. История религии. В 7 т. Т.1. Истоки религии.- М.:

Сов.-Брит. СП «Слово», 1991),

Бул мэселелерге 6i3 дон женАндеп дэр1стерде токталамыз.

Ал 93ipme мынаны айтпакпыз: жогарыда айтьшган барльщ

тYЙiндi сэттерге, олар жешнде эрине ете кызьщты болжамдар

бола турса да, эз1рше акыргы жауаптар жок.

Агымдагы жьш санаудыц басталуына дейшп Жер бетшдеп

хальщ санын дэл басып багалау киындау. Б1здщ жьш санауымызга

дейщп 6 мьщжылдьщтыц карсацьшда пайда болган eгiншiлiк

(6ipiHHii еркението революция) хальщ саныныц тез1рек есуше

елеущ эсер етп. Шамамен осы кезецце Жердег1 буюл хальщтыц

саны 10 млн адам шамасында болды.

24


Егшшшктщ алгашкы ошактары пайда болтан жерлерде Жерорта

Tenisi бойында, Нш езеванщ ацгарында, Алдыцгы жэне

Оцтустж-Шыгыс Азияда, Ундютанда ойкумендердщ шекаралары,

адам коныстанган курльщтар аныкталды. Бул аудандар

Kasipri кездщ ёзшде де халыктыц ец купгп шогырлануымен

ерекшеленедь К етнп кездерде халыктыц айтарльщтаи шогырлануы

Орта Еуропа мен Солтуспк Американыц жагаларында

пайда болды.

Щздщ дэугрдщ 1 мыцжылдыгында сотые пен турл1

эпидемиялардыц жщ болуыныц салдарьшан халык саны баяу

ecTi де, 16-гасырга дешн оныц ecyi тураксыз болды. Мысалы

14-гасырдыц орта кез1нде еуропальщ елдердщ халыктары

тырыскак ауруьшан (чума) кеп кырылды. Тек жаца уакыт

кезещнде гана оныц тарауы етек алып, XX гасырдьщ екшпй

жартысына карай ете купит болды.

Дуние жуз1 халкьшьщ казхрп саны 7 млрд болды. Б¥¥-ныц

сарапшыларыныц болжамы бойьшша, 2015 жылга дешн оныц

жыл сайьшгы eciMi 86 млн адам болмак. Бул кеп пе, аз ба? Оны

кетн п есептеулер керсететш болады.

Бул женшде галымдар арасында туган шшрлер эр турл!.

Tinri Т. Мальтустьщ кезшен-ак (18-гасырдыц соцы) осынша

санды адамдарды орналастыру мен асырау ушш жер жетпейтш

болады деген Kayin болды. 20-гасырда со ц и а л и ст елдердщ

галымдары ездершщ ерекше опгимизм1мен кезге тустг жэне

олар Жер мен мухиттыц барлык ресурстарьш есептей келга,

епщандай мэселес1з ондаган млрд адам eMip суре алады деген

корытындыга кёцщ.

BipaK, каз!рдщ езшде аньщталгандай, мэселелер баршыльщ,

олар Жер бетшдеп халыкты асырау дьщ мумюцщгшен де, хальщ

саны есушщ тудырган экологияльщ жагдайлардан да байкалады.

Б¥¥-ныц деректер! бойьшша Ka3ipre дуние жуз1нде

1 млрд адам кайыршылыкпен кунелтед1, 500 млн-дай адам шала

тамактанады, кун сайын аштьщтан 35 мьщ адам еледг Дуние

жузшщ 36-га жуык елдер1 (500 млн-га жуьщ халкы бар) халкын

ез ресурстары есебшен азьщ-тугйкпен тугелдей камтамасыз ете

алмайды.

25


Дуниежузшк банктердщ елдердщ кедейлк дэрежеа туралы

аймактьщ табелшде 1-орында Оцтустгк Азия (Ундютан,

Пэюстан, Бангладеш, Шри-Ланка, Непал), Африка (Сахарадан

Оцтустйске карай), Латын Америкасы тур.

Кезекп басылымдардан баска мэндеп жариялымдарды да

кездеспруге болатын. Экономикалык гылымдардьщ докторы

Н. Хабулава сандарды «орташа гектар» жэне «орташа адам»

деп есептегеннен кешн, ауьш шаруашылыгыньщ элеуметпк

мумюнджтер1 толыгымен пайдаланбайды, сондыктан халыктьщ

саны туралы сез козгау ертерек. Ал жалпы адамньщ табигат

б и о е к т екенш есте сактау керек: «егер оны табигат жараткан

болса, онда о л взш-оз1 тамактандыру ушш барлык м умюнджтерд1

пайдаланады...» - деп жазды (Копьшов В. А,; 216.).

Кейде AIQKT-тщ халкыньщ копттм ен ерекшеленетш Африкада

пайда болганына кайран каласьщ.

К,апыптаскан ахуалдьщ eKiHinmci азык-тушктщ артыгы

солтустш бай елдерде, ал ашыккан хальщтьщ оцтустж кедей

елдерде шогырлануымен байланысты болып тур. Бул ею

мэселеш болдырмауга мумюндш болмаса да, азык-тушкпен

тжелей камтамасыз ету тур1нде кемек керсетуге болмайды.

ейткеш ол ж ергш га жердщ ауыл шаруашылыты OHiMi мен

экономиканьщ дамуьша кедерп келт1ред1. Бурыннан белгш

болгандай, аш адамды бальщпен тамактандырмай турып, оган

кармакты калай пайдалану керекпгш уйрету керек. Ал кемеки

уйымдастыруда ipi масштабтагы ортальщтандырылган жобаны

жузеге асыру мумюн емес, ейткеш олардьщ кедейлерге кемеп

аз болмак- Бутан пара-пар технология керек. Мысалы, Ka3ipri

кезде токыма фабрикасын салудьщ орнына токыма кол станогын

жацтыртканньщ 03i тшмд1 болар ед1, ейткеш бул эйелдерге

уйде матаны K©6ipeK токуга жэне онымен коса балаларын кутшбатуга

кемектеседг Адамдарды жергш кп саз балшьщтан Kipnim

жасауга, унем1 агаш жагатьш п е п т пайдалануга уйрету керек.

Мунда технология 9cipece ауьш шаруашыдыгьшДа мацызды.

BipaK бала туудыц жогары децгеш жагдайларында мундай

«кармакшьшардан» келетш пайданын да мэселе тугызуы мумюн

(Небел Б. Наука об окружающей среде: Как устроен мир. 1 т. -

М.: Мир, 1993).

26


Ортага Kepi эсер ететш факторлардьщ 6ipi (тураксыздандыру

факторы) дами бастаган елдердеп (артык коныстанган оцтуспк)

халыктьщ eciMi болып табылады. Дуние жYзi халкьшыц непзп

бвлiгiн казфдщ езшде Азия, Африка, ©цтуотпс Америка елдер!

курап отыр. Бул eлдepдiц Yлeciнe дуние жуз! халкыньщ 80%

тиесш.

Мундай шамадан тыс ёЬущЦ салдарына жерщ тел1мдерге

бeлyдiц, артык пайдаланудыц, топырак эрозиясыньщ, жайылымньщ

шамадан тыс жёшну! мен тапталуьшьщ салдарынан

жердщ азуы (кунарсыздыгыныц теменцеу1) жатады.

Ормансыздану - бул орман агапггарын ппшзат, отын ретснде

жэне сауда квзше айналдыруга байланысты ормандардыц 80%-

ньщ кесшп, сиретшуше орай туып отырган мэселе.

Ормансыздану кем1ркышкыл газыныц кебеюше экеп

согады. Бул «жылыжай эффекпсше» экeлeдi. Бутан техника

жагынан мешеу елдердщ шаруашылыгыныц дамуы, келпстщ,

энергетиканыц, химия, металлургия енеркэсштершщ зиянды

acepi косымша болып отыр.

Ластанудыц ecyi, dcipece «жылыжай эффектюЬ> атмосферада

кем1ркышкыл газыныц шогарлануы нэтижесшде пайда

бодцы. Ал Жердщ жылумен ластануы дегешм1з - куншц кыска

толкьшды сэу лелер1 Жерд1 кыз дыра отырып, оган шагылысады да

узын толкьшды сэулеге айналады. Осы узын толкынды сэулелер

атмосферадагы KeMipTeicri кедерплерден ете алмагандыктан,

галамдык кещстпске де шыга алмай калады. Жерд1 кыздыра

беред1, соныц салдарынан жер 6eTi мен атмосфераныц теменп

кабатыныц температурасы жогарылай туседь Бутан косымша

энергияны Ke6ipeK ецщрущ кездеген Жер бетшде туындаган

термодинамикалык баланстыц бузылуын да косуга болады. Жер

температурасьшьщ каркынды жогарылауы (+0,60С) дуниежузшк

катаклизмнщ туьгаДау зйгу^1,вд1гш ескертедц Температураныц

Timi +1°С-га жогарылауы полярльщ муз кабаттарыныц epyiH

тездетедо. Бул дуниежузшш мухиттыц дeцгeйiнiц кетершуше

себепкер болады (мамандардыц ecenreyi бойынша ДYHиeжYзiлiк

мухит децгеШ XXI гасырдыц ортасына карай 1-5 метрге Дейт

27


кетершедО. Егер осы жагдай болса, Жердщ кейб1р аймактарын

Мухиттык аралдарды, Мальдив аралдарьш, Ны езеш атырауын,

Бангладеша, Санкт-Петербурга жэне т.б. жерлерщ су

басуына экеп согады. Соган байланысты дала зонасындагы,

орта ецщктерде, астыкты елкелерде жауын-шашынды азайса,

тропикалык зоналарда, KepiciHnie, жауын-шашын кебейе тусетш

болады.

Будан баска адам баласында кездесш журген биологиялык

жэне физиологиялык езгерютер, Жердщ, судьщ, еамдпстщ

шектен тыс ластануы тагы бар. Кейб1р мемлекеттер каз1рдщ

езшде ауыз суды сатып алады (мысалы, Мальтада оньщ багасы

ж ергш кп шараптьщ багасьшан жогары, ондай суды б1здщ елде

де шыгара бастады), ал ауыл шаруашылыгыньщ таза ешмдерш

олар кымбат багага сатуда.

Озон кабатьшдагы тес1ктер атмосфераныц хлорфторкем1ркышкылымен

ластануьшыц салдарынан пайда болады. Ол Tepi

мен рак ауруларын тугызады да адамныц иммундык жуйесш

элс1ретед1, керюшше eriH ешмдш гш арттырады.

K,a3ipri кездеп галамдык ластанулардагы непзп рел дамушы

елдер емес, дамыган елдердщ улесше тиедь Мысалы, АКД1

жьш сайын атмосферага 5 млрд. тонна кем1ркьшщыл газын, метан,

азот курамдастарын шыгарады. Бул «жьшыжай эффекпсш»

жасайтын дуниежузЫк ластанудьщ 1/5 пайызьша жуыгын

курайды. 1997 жылы Б ¥ ¥ -ц климатты жаксарту Ж0нiндeгi

кел1амшарты аукымында АКД1-ка атмосфераныц ластануын

3 пайызга, Еуропа Одагыныц елдерше 8 пайызга, Жапонияга

6 пайызга кыскартуга мвдеттейтш шеппм кабылданды. Ресей

экономикалык кулдырауга байланысты жылына тек 1,6 млрд

тонна гана ластандыргыш заттар шыгаруга руксат алды. Бул

1990 жылгы децгейдщ 70 пайызы шамасында едь Осыган байланысты

оган ластагыштар келемшщ лимип белгшенген.

Сонымен жогарыда айтылгандарга сэйкес, адамныц табигатка

Kepi эсерш азайту ушш шара л ар колдануды кажет erri.

Оныц шшэд$ зиянды заттар шыгарудьщ eciMiH кыскарту

алдыцгы орында тур. Болмаса дуниежузшк катаклизмге урыну ы

мумкш.

28


1970 жылдары дуние жузшдеп халык саны е с т т щ ец

жогары каркыны жыл сайын 2% шамасында болды. Кдз1рп

кезде жер халкы саныныц жылдык ecm i 1,5%-дай жэне тек

XX гасырдыц соцына карай гана оныц eciMi ец теменп шепне

жеткен. Ал оньщ жалпы саны шамамен 10 млрд. адам болмак

(1 жэне 2-кестелер).

Дамушы елдерде «демографиялык жарылыс» олардьщ

тэуеле1здщ алуы мен еюмет басына улттьщ уюметтщ Kejiyi

нэтижесшде болып отыр. Олар медицинаныц жёттстжтерщ (балалар

инфекцияларына карсы вакцинациялауды, антибиотиктерд1

пайдалану), карапайым санитария мен гигиенаны, эпидемиялармен

куресу жолдарын тшмдо кещнен пайдалануга барынша

мумюцдш алды. Оныц цэтйжелщш дэстурл1 бала туудьщ

жогары децгейш сактау барысында вэбйлер мен балалар елшж

т м ш азайту больш табьшады. Хальщ санын ecipy кезещн

дуние жузппц барльщ елдер! басынан втюзуде немесе етк1зш те

6 in i. Бул удерк ерте ме, кеш пе бала туудьщ азаюына, соган

сэйкес хальщтыц есушщ баяулауьша немесе токтауына алып

келу! мумюн.

Дуниежуз1

аймактары

1-кесте. Дуниежуз! халцыныц саныныц

XX гасырдагы ecyi (млн. адам)

жылдар

1900 1920 1950 1960 1980 1990 2000

Ресей, КСРО, ТМД 130 158 180 214 266 288 300

Шетедщк Европа 295 329 392 425 484 498 517

Шетедщк Азия 950 966 1392 1715 2569 3108 3698

Африка 130 141 220 275 475 648 872

Солтусйк Америка 81 117 166 199 249 276 295

Латын Америкасы 64 91 164 216 354 448 540

Австралия жэне

Мух ит елдер1

6 9 13 16 23 26 30

Дуние жуз1 1656 1811 2527 3060 4420 5292 6552

29


2-кесте. Дуниежузшщ ipi аймактары

бойынша халык улеад жэне халык eciiwi

Жылдар

Дуниежуз1

Африка

Латын

Америка

Азия

Солтуст1к

Америка

Еуропа

Австралия

жэне

Мухит

елдер!

Бурынгы

КСРО

Дуниежузi хапцы (%)

1970 100 9,8 7,7 6,1 56,8 12,5 0,5 6,5

1990 100 12,1 8,5 5,2 58,8 9,4 0,5 5,4

2025 100 18,8 8,9 3,9 57,8 6,1 0,5 4,0

кезец Хальщ всутщ ыргагы (в %)

1965-

J970

1985-

1990

2020-

2025

2,06 2,64 2,60 1,13 2,44 0,66 1,97 1,00

1,74 2,99 2,06 0,82 1,87 0,25 1,48 0,78

0,99 1,90 Ш 0,34, 0,89 0,05 0,76 0,47

Африка халык; саныныц есу каркыны ец жогары континент,

жылына 3%-га жуьщ (мысалы, Мозмбикте 4,6%). в ам н щ

каркыны каз1р гана баяулай бастады.

Шетелдж Азия елдервде (9cipece, Кдлтай мен Ундютанда)

бала туу децгешн томендету багытындагы демографияльщ

саясаттар журпзшуде. Соньщ нэтижесшде, б1ршама - 2%-га

хальщтыц есу каркьшы баяулай бастады (Ауганстанда-3,4%).

Латын Америкаеы халкы тез ecin отырган аймак, acipece,

Бразилия, Аргентина, Мексика сиякты ipi елдерде (сондьщтан

оларды экономикасы дамыган елдерге жаткызуга болмайды).

Мунда халыктыц Ka3ipri есу каркьшы 1,5% -дан жогары.

Шетелдж Еуропада Б¥¥-ны ц болжамы бойьшша XX гасырдыц

соцында халыктьщ ecyi тугелдей дерлк токтады (0,3%).

Кептеген елдерде хальщтьщ eciMi азайып, бул «демографияльщ

дагдарысты» тудырды.

Солтуспк Америкадагы АКД1 пен Канада хальщтарыныц

саны айтарльщтай дэрежеде иммиграция аркылы есуде. Бала

туу децгеш болашакта халыктьщ карапайым удайы ecyiH

камтамасыз ете алмайды. Тек жьш сайынгы 450 мыцга жуьщ

адам Keini-кон аркылы хальщтьщ саны сакталуда.

30


Дуние жуй халкыныц саны туралы айта келш, дуние жуз1

халкыныц жартысы 6 мемлекетте (2011 жылы): Кытайда 1 347

880 ООО, Ундастанда 1 219 181 ООО, АЩП-та 311 030 ООО, Индонезияда

231 369 500, Бразилияда 195 627 000, Пэюстанда

174 221 000 адам туратынын атап еткен жен (3-кесте).

3-кесте. Халык саны бойынша ец ipi мемлекеттер, 2011 ж.

№ Мемлекет Халык саны,

адам

№ Мемлекет Халык саны,

адам

1 Кыгай 1 347 880 000 6 Пакютан 174 221 000

У Y нщстан 1 219 181 000 7 Бангладеш 162 221 000

3 АКШ 311 030 000 8 Нигер 154 729 000

4 Индонезия 231 369 500 9 Ресей 142 914 136

5 Бразилия 195 627 ООО 10 Жапония 127 960 000

Казакстан Республикасыньщ

халык саныньщ cepniHi

(халык санагы етмзшген жылдар

бойынша)

Егемещц Ьтмщдщ тарихи-элеуметтис, саяси-экономикалык

жэне мэдени даму жолдары ец алдымен ез халкьшьщ есш-ену

cepniHi жэне элеумегпк курамындагы курдёл1 03repicTepre байланысты.

Казактардыц улттык мемлекет! Ka3ipri Казакстан аумагында

ерте кезде, б1здщ дэу!р!м{здщ XIV-XV гасырларына дешн

калыптаскан. Оцтустис Казакстандагы Шу езеш мен Талас

мацына 1459 жылы орналаскан мемлекегп Казак хандыгы деп

атады. Мемлекегп баскарушылар ездершщ карауындагы адам

саньш немесе ездершщ эскер саньш эртурл! эдгстермен (эр

рудагы жэне тайпадагы казак уйлердщ саны бойьшша немесе

согыс алацына шыккан адам саны бойынша) есептеген. Мысалы:

тарихи дэлелдемелерде Казак хандыгы курылган уакыттан

бастап ец 6ipimni халык саныныц мэшмет1 бойьшша хальщ 200

мьщ адамды гана кураса, ал 15 гасырдьщ аягында 1 млн.-га

31


жеткеш айтылады (Жумасултанов Т.Ж., Ибраев А.Т «Население

Казахстана с древнейших времен до наших дней» Алматы,

2000).

Кдзакстанныц Ресей империясыньщ кэдрамына 18-гасырда

xipreHi белгш. Biphnni халык санагы Ресей империясында

1897 жылы 9-акпанда етюзшдо. Оньщ непзшде, сОл уакыттыц

гьшыми принциптер1 енпзшген. Осы санакты уйымдастыруда

жэне етюзуде атакты галым, саяхатшы П. П. Семенов-Тянь-

Шанский ете улкен улесш косты. Санак барлыгына б1рдей

б агд ар лам ад а журпзщщ. Осы багдарламага халыктьщ жьшысы,

жасы, Hexeci, Teri жэне атагы, туылган жер1, тсркелген жер1, ана

тш , сауаттылыгы, турмысы, тэн ерекшелпстер1 Kipfli.

Сонымен катар, багдарламада улты жэне хальщтьщ рпты к

курылымы туралы с^рактар карастырылмагандьщтан, 1897

жьшы журпз1лген санакта кеп кемшшктер болды. Сонымен,

украин, белорус, мордва хальщтары орыс тш н ездершщ ана

тш деп санагандьщтан, санак барысында оларды орыс ултына

жаткызды.

Осы санактьщ мэл1меп бойьшша жалпы казак халкыньщ

саны 4 млн. 333 мыцды (7%-ды) курады. Оньщ 303 мьщы

ximi калаларда жэне калальщ жерлерде коныстанган. Ол кезде

Казакстанда калалар саны 22-ге жеткен, оньщ ш ш де сол

уакыттагы ец ipi калалар - Оралда 36,5 мьщ, Семейде 26,7 мьщ,

Петропавлда 19,7 мьщ, Крстанайда 14,3 мьщ, Эулие-Атада

(Ka3ipri Таразда) 11,7 мыц, Шымкентте 11,2 мыц, Акмолада 9,7

мьщ, Гурьевте (Атырауда) 9,3 мьщ, Оскеменде 8,7 мьщ, Павлодар

да 7,7 мьщ, К^ызылордада 5,1 мьщ, Кекшетауда 5 мьщ жэне

Актебеде 2,8 мьщ тургын мекендеген.

XIX г. аягы мен XX г. басында казактардыц республика

аймактарында дэстурл! орналасуы кеп езгере койган жок.

Айтальщ, 1987 жьшы Ka3ipri Казакстан аумагында 3 млн. 292

мыц казактар турды, олар букш халыктьщ 81,8%-н курады.

Казактардыц ец жогаргы керсетюпй Семей жэне Торгай

ещрлерщце болды (90,6% жэне 88,3%).

Кдзактардыц саны калаларда аз болды. Оньщ басты ce6e6i,

кепке дешн ауыл шаруашылыгына кецш белшгенджтен,

32


калалар ете баяу дамыды. Казак халкыньщ 1897 жылы 6,7%-ы

рана калаларда турды. Оныц Kenniimri орыстар мен татарлар еда,

ал казактар бар болтаны 1,2%-ды гана курады.

Ресей нмпериясьшда 1897 жылы журпзшген санак бойьшша,

казак жершде орыстардыц саны 457,4 мыцды (11%), ал

баска улттар 300,6 мыцды кураган.

XX гасырдыц басында Казакстан жерше шаруалар кептеп

кешщ келдь Статистикалык мэл1меттерге суйенсек, 1906-

1915 жж. казак жерше ягни, Акмола, Семей, Торгай жэне Оралга

883 мыц адам кенпп келд!. Сол себеип, 1914 жылы казактардыц

саны 58,5%-га дейш темендеп, ал орыстардыц саны 29,6%-

га ecii. Казактардыц саныныц азайып кету1, казак халкьпшц

арасындагы ел1м-жтм керсеткппщщ жогары болуында еда.

Бутан коса, 1916 жылы 6ip гана Жетюу ещ ртен 150 мьщ казак

шетелге кещш кеткеш белгш.

XX гасырдыц басында демографияльщ удергстщ непзшщ

калануы, езшщ туган жершде казак халкыньщ этникалык азаюына

себешш болды. Бул удергс 1916 жылы Акмола жэне Жетюу

ещрлершщ аумагында басталды. Онда казактар тек 33,3%-ды

жэне 42,4%-ды гана кураган.

Казакстанныц демографияльщ жагдайы 1920 жылдардыц

6ipirani жартысында колайсыз болды: 1921-1922жж астьщтыц

аз шыгуы жэне жутгыц болуына байланысты, тургылыкты

халыктьщ арасында одам KepceTKinrrepi ecTi. Шаруалар

отбасыныц 6ipa3 6eniri Украинага жэне т.б. елдерге кеше бастады.

Сол уакытта Ресейден жэне баска аумактардан Казакстанга

кайтадан Kemi-кону yaepici басталды.

Казакстандагы казак халкыньщ саны мен элеуметпкдемографиялык

жагдайларындагы езгерютерда зерттеу ymiH

1897, 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009 жылдары

халык санактары жургЫлда. Осыган- байланысты, Букшодактьщ

хальщ санактарыньщ корытынды нэтижелерш езара гылыми

турде салыстыру аркылы улкен дэлд1кпен есептеп шыгара аламыз

(4-кесте).

Казакстанда халыктьщ табиги ecyi 1926-1959 жж жалпы

КСРО децгейше Караганда, едэу{р жогары болганын KepeMi3.

33


Мысалы, 1940 жылы КСРО келемшде табиги есу 13,2%о (1000

адамга шакканда) болса, Казакстанда 19,4%о-ге жетш, 6,2%о-ге

Одактыц табиги eciM керсетюштершен асып тускен. Согыс жылдарьгаан

соц бул керсетюш кеп ecTi: 1950-1954 жылдары Одак

бойынша табиги есу коэффициент! 17,0%о болса, Казакстанда

26,4%о-ге, ал 1955-1959 жылдары Одакта 17,696о, ал Казакстанда

29,1%о-ге жеткен. Ягни бул ею кезецде табиги eciM 11,5%о-ге

артык болтан. Одакта К,азакстан табиги есу женшен тертшпй

жэне бесппш орьшдарды теракты алып отырган. Дегенмен,

зерттелш отырган кезецнщ алгашкы он 6eciHini, жиырмасыишы

жылдарында казактардьщ табиги есу децгеш, республикадагы

баска улт еюлдер1мен салыстьфганда темен болды. Жогары

табиги eciM, 1960 жылы казак ултыныц демографиясыныц курт

дамуьгаа непз болады.

Казактардьщ арасындагы Keuii-кон уДерюшщ каркьгады

болуы нэтижесшде олардьщ аумактьщ орналасуьщца улкен

езгергстер болды.

1920-1930 жылдары казактардьщ шет елдерге Keiyi, олардьщ

ез республикасьшдагы саны мен улесше Kepi 9cepiH типздо.

4-кесте. Казакстан Республикасыньщ халык саныныц

cepniHi (халык санагы етшзшген жылдар бойынша),

мыц адам /17,62/

Халык санагыныц

етюзшген жылы

жэне Mep3iMi

Барлык

халык

(туракгы)

Ерлер

Соныц шшде

Эйелдер

Кала

тургын

дары

Ауыл

тургын

дары

1 2 3 4 5 5

28 кацтар 1897 ж.

(1989 ж. КазССР

шекара ece6i

4333 303 4030

бойынша)

17 желтоксан 1926

ж (1989 ж. КазССР

шекара ece6i

бойынша)

6198,4 3174,5 3023,9 519,0 5679,4

34


Кестенщ соцы

1 2 3 4 5 6

17 кацтар 1939 ж

(1989 ж. КазССР

шекара eccGi

6081,4 3162,0 2919,4 1689,5 4391,9

бойынша)

15 какгар 1959 ж

(1989 ж. КазССР

шекара ece6i

9294,7 4415,0 4879,7 4026,9 5267,8

бойынша)

1999 жылгы КР-ц

шекарасы бойынша

9283,2 4415,1 4868,1 4026,9 5256,3

15 кацтар 1970 ж

(1989 ж. КазССР

шекара ece6i

5 13009,3 6257,5 6751,8 6512,3 6497,0

бойынша)

1999 жылгы КР-ц

шекарасы бойынша

13013,6 6268,2 6745,4 6512,3 6501,3

17 кантар 1979 ж.

(1989 ж. К^зССР

шекара ece6i

3U4684,3 7075,6 7608,7 7855,2 6829,1

бойынша)

1999 жылгы КР-н

шекарасы бойынша

14688,3 7077,7 7610,6 7855,2 6833,1

12 канггар 1989 ж

(1989 ж. КазССР

шекара ece6i

16199,2 7846,7 8356,5 9132,1 7061,1

бойынша)

25 акпан 1999 ж.

(1989 ж. КазССР

шекара ece6i

14953,1 7201,8 7751,3 8377,3 6575,8

бойынша)

25 акпан 2009

жылгы KP-H

шекарасы бойынша

16009,6 7712,2 8297,4 8662,4 7347,2

Бул езгергстер acipece, 1920-1930 жылдары Кецес Одагыныц

аймактарынан халыктыц тугелдей шетелдерге жаппай Keuiyi,

сондай-ак аукатты шаруаларды тэрктеу, казактарды тугелдей

35


куштеп ортьщшылдандыру мен ужымдастырудыц тжелей

нэтижелер1 ед1, олардьщ саны 600 мынды курды. 1935-1938

жылдардагы саяси кугын-сургш нэтижесшде 135 мьщ казак азаматтары

саяси кугындалудыц курбаны болды.

¥лы Отан согысы кезшде Г^азакстанныц 1 миллион 202

мыцнан астам адам эскер катарына шакырылса, оныц 601

мыцнан астамы елге кайтып оралмаган. Олардьщ 350 мыцнан

астамы казак азаматтары едь Сонымен 1926-1959 жылдары

арасында ашаршылыктан, саяси кугын-сургшнен жэне ¥лы

Отан согысында жэне т.б. келденец жагдайлардьщ салдарынан,

казактар саны 2-3 миллионга жуык больш калды деп аш уга непз

бар сиякты. Сонымен катар республика халкьшыц, оныц iminae

казактардыц осы зерттелш отырган 34 жыл iininae табиги ecyi,

жогарыда керсетшген Tepic жагдайлардьщ салдарынан болган

ел1м-жтм орньш толтыра алмады.

Индустрияландыруга байланысты, тек Кецес заманында

калалардьщ ecyi кецшен epic ала бастады.

Сонымен, 1926-1959 жылдары аралыгында республика

халкыньщ арасында казактардыц саны 27,1%-га кемнен.

Осы кезецде казак халкы ушш айтарльщтай езгерютер

болды. Кешпел1 шаруашылыкден айналысатын хальщ, ещц

отырьщшьшьщ шаруашылыгына Kenrri. Соныц себебшен, республика

калаларыньщ саны ecin, ондагы кала халыкыныц арасында

казактардыц саны кебейдь

¥лы Отан согысы (1941-1945) жылдары Кдзакстанга баска

халыктардьщ Kemin келу1 ecTi. 1950-1960 жылдары ipi енеркэсш

орындарына, ipi тем1ржол магистрал1 мен дала жерлерш

ецдеуге хальщгар келе бастады. Осы жагдайга байланысты,

республиканыц улттык курамы б1ршама езгердь

Казакстанда 1960 жылдардыц аягында Kemi-кон yflepici баяулай

бастады. Ал, 1970 жылдардыц ортасынан бастап, Ka3ipri

кунге дешн республикадан тыс жерлерде халыктардьщ кепйпконуы

жалгасуда жэне хальщтыц iniKi Kemi-коны да ecTi.

XX гасырда К,азакстан тарихьшда Kemi-кон удер!сшщ

6ipHeme жогарылаган жэне темендеген кезецдер1 болган. Осы

Kemi-кон удер1сшщ оц жэне Tepic жактары да бар.

36


Ец Heri3rici, 1959-1969 жылдары 740 мыцга жуьщ адам немесе

осы кезецдеп республикадагы букш халыктыц есшшщ

20%-ы, кепп-кон удергсшщ улесше тиедЬ Казакстан халкыныц

eciMi, кебшесе, табиги eciM факторына байланысты. Ойткеш,

1970-1980 жылдары халыктыц б!раз б е л т республикадан тыс

жерлерге уздш лз KeTin отырды, бул эрине Kenii-конныц Tepic

сальдосына алып келд!.

Олай болса, 1970-1980 жылдардагы Кдзакстандагы кепнкон

удернпнщ ecyi, табиги еЫмнщ азаюына алып келдк Сейтш,

1970-1990 жылдары Казакстан халкы 1,5 млн.адамга кемда (таза

кепи-кон сальдосы). Непзшен, олар Ресей, Украина, Белорусь

жэне Балтык жагалауы елдерше Kerri. 1980 жылдардьщ аягында

Казакстанда шет елдерге кетушшердщ саны тез ecTi, dcipece,

HeMicTep, гректер, поляктар, еврейлер жэне т.б. улт екщдершщ

арасында катты байкалды. Мысалы, 1987 жылы —7113 адам,

1988 жылы - 23579, 1989 жылы - 25927, 1990 жылы - 92700

адам га жетп. 1985-1988 жылдары Казакстанда болтан колайсыз

саяси жэне экономикалык удерютердщ эсершен халыктыц

6ipa3 6eniri Ресейге Kenrri. 1989 жылдан бастап Кытай дан,

Каракалпакстаннан (0збекстан), Турюменстаннан жэне Ресейдщ

Keft6ip аудандарынан казактар кайтып орала бастады.

Казакстан халкы 1989 жылгы санак бойьшша 16 млн. 199

мыц адамды курады, оныц iininae 7847 мьщ ерлер (48,8%) жэне

8352 мьщ эйелдер (51,6%) болды.

Казакстандагы орыс журтшылыгы 1989-1999 жылдары

айтарлыкгай азайды (5-кесте). Орыс тургындарыныц Ke6i, 1 млн.

582 мьщ адамы, Ресейге кепгп. Сол сиякты украиндар - 328 мьщ

(37%) адамга, ал белорустар - 66 мыц адамга азайды. Шыгыс

славяндар арасында 1992 жылдан бастап депопуляция yaepici

бет алды. Славян журтшылыгы 1994 жылдан бастап солтустш

елкелерден кеше бастады.

Караганды облысынан 1989-1999 жылдары 335 мьщ (19,2%),

Шыгыс Казакстан облысынан 236 мыц (13,4%), Акмола облысынан

206 мыц (16,8%) жэне Солтустж Казакстан облысынан

181 мыц (20,4%) адам сыртка Kerri. Сол ce6eirri, казак халыкын

ecyi, оньщ улесшщ 40,1%-дан 53,4%-га кетершгенш керсетедь

37


Кдзакстанда 1999 жылдьщ басында туцгыш улттык халык

санагы етгазшгеш бeлгiлi. 1992 жылы Кдзакстанда турып

жаткан халыктьщ жалпы саны 16 млн. 985 мыц адам болса, ал

1999 жылы журпзшген халык санагыныц корытындысы бойынша

Кдзакстанда 14 млн. 953 мыц адам бар екеш аныкталды.

Оныц 1ш1нде 7 млн. 201,8 мыцы ер адам, ал 7 млн. 751,3 мыцы

эйел адам болды.

2009 жылгы хальщ санагыныц корытындылары бойынша

Кдзакстан Республикасы халкьшыц саны 16009,6 мыц адамды

курады.

Санакаралык кезец iniinqe республика халкыныц саны 1028,3

мыц адамга eeri, еткен 1999 жьшгы санакпен салыстырганда

хальщ саныньщ eciMi 6,9 % курады.

5-кесте. Казакстандагы халыктьщ ^лттык курамы

(саны отк!31Лген жылдар бойынша) адам /17,62/

¥лттар 2009 ж 1999 ж 1989 ж

мыц

мыц

мьщ

%

%

адам

адам

адам

%

Барлыгы 16009,6 100,0 14953,1 100,0 16199,2 100,0

К,азактар 10096,8 63,1 7985,0 53,4 6496,9 40,1

Орыстар 3793,8 23,7 4479,6 30,0 6062,0 37,4

Украиндар 333,0 2,1 547,1 3,7 875,7 5,4

Озбектер 457,0 2,1 370,7 2,5 331,0 2,0

Нем1стер 178,4 и 353,4 2,4 946,9 5,8

Татарлар 204,2 204,2 249,0 1,7 320,7 2,0

Уйгырлар 224,7 1,4 210,4 1,4 181,5 1,1

Баска улттар 721,7 4,4 757,9 4,9 984,5 6,2

Кдзакстанда хальщтьщ саны 1989 жылы 16 млн. 199 мыц

адам болса, оныц 9 млн. 132 мыц адамы (56,4%) калалык жерлерде,

ал 7 млн 67 мыц адамы (43,6%) ауылдьщ жерлерде

турды. Ал, 1999 жылдыц кацтар айындагы деректерге суйенсек,

Казакстанда турып жаткан халыктьщ жалпы саны 14 млн

38


953 мыц болса, оныц 8 млн 377 мьщы (56%) калальщ жерлерде,

ал 6 млн. 575 мьщы (44%) ауылдык жерлерде коныстанган. Осы

ею жылдьщ мэлшеттерш салыстыратын болсак, халык санынын

азайып кеткешн керем1з. Бул баска улт еюлдершщ тарихи отанына

оралуына, табиги осщ керсетюштергащ твмендеупце

тжелей байланысты. К,ала тургындарыныц жакын жэне алые

шетелдерге коныс аударуына орай казак жастарьшьщ ауылдан

калага удере кешуше байланысты, улкен iimci Keuii-кон басталды.

Тек, шалгайдагы ауылдар босап кальш, онда калган журттын

коппцлптн карт адамдар курайтын денгейге жетп. Халыктьщ

жастьщ курылымында карт адамдардыц саныныц кебейгеш

демографияльщ удерютерге Kepi эсерш тийзуде.

2009 жылгы хальщ санагыньщ корытындылары бойынша

Кдзакстан Республикасы халкыньщ саны 16009,6 мыц адамды

курады. Кдзакстан Республикасыныц азаматтары 99,0% елдщ

барлык халкьшан), баска мемлекеттер азаматтары -■>101,6 мыц

(0,6 %) жэне 57,3 мьщ (0,4 %) азаматтыгы жоктар курады.

Казактар саны еткен санакпен салыстырганда 26,0%-га ecTi

жэне 10096,8 мыц адамды курады. взбектер саны 23,3%-га ecin,

457,0 мыц адамды, уйгырлар —6,8%-га ecin, 224,7 мыц адамды

курады. Орыстар саны 15,3%-га азайып, 3793,8 мыц адамды

курады, немютер —49,5%-га азайып, 178,4 мыц адамды, украиндар

—39,1%-га азайып, 333,0 мыц адамды, татарлар —18,0%-

га азайып, 204,2 мыц адамды, баска этностар — 4,8%-га азайып,

721,7 мыц адамды курады.

Республика халкыныц саны 2010 жылдыц 1 казанында,

2009 жылгы сан акты есепке алганда жедел акпараттар бойынша,

саны 16 372 мыц адамды курады. Казактар саны 10 458 мьщ

адамды курады, хальщтыц жалпы санынан yneci —63,9%.

Халыктьщ удайы ecin-eHyi

Халыктьщ удайы ecin-eHyi (табиги козгалысы) - бул адам

урпагыныц жацаруы мен ауысымьш камтамасыз ететш бала туу,

ел1м-жтм жэне табиги eciM yAepicTepiHin жиьштыгы.

39


Балатуу, еш м -ж тм жэне табиги eciM непзшде биологиялык

удерютерге жатады. BipaK олардын дамуына meuiymi эсер ететш

кептеген факторлар бар.

Элеуметтт-экономикальщ факторлар'. хальщтьщ элаукатыньщ

децгей1, денсаулык сактаудын дамуы, бш м жэне

мэдени децгей, эйелдердщ когамдык кал-жагдайы, дш жэне т.б.

Табиги-биологиялъщ факторлар'. жаца туган кыз балалар

мен ул балалар саныныц жэне бес жаска дешнп балалар арасьгада

шйм-жтМ нщ эр турл1 болуына экеп согатьш эйелдер мен

еркектер организмдершщ сырткы ортага бешмделу дэрежесшщ

турлшш, климаты жылы жэне суьщ аудандарда адамдардыц

жастьщ ерекшелштершщ эр турл! болуьгаа байланысты бул

эйелдердщ фертильдш (лат. fertilis - кунарлы) жасьшьщ б^рдей

болмауы; елш-жгимге эсер ететш аурулар (батпакты жердеп

безгек, тропиктеп уйкы ауруы, эпидемиялар т.б.).

Демографиялык; факторлар: жыныстьщ жэне жастьщ

курамы, курылымдары, неке куру, ажырасу. Мысалы, хальщтыц

жалпы санында ересек адамдардыц кебекн («хальщтыц

картаюы») бала туу керсетю ш тертц азаюына экеп согады.

Бул факторлардьщ бала туу мен ел1м-жтмге эсерлер1 карама-карсы

болып келедь Бул факторлардьщ e3i тура карама-карсы

багыттарда эрекет жасайды. Мысалы, хальщтьщ материалдьщ

жагдайьшьщ жаксаруы, 6ipiHini жагьшан - ел1м-жтмнщ, 9cipece

балалар ел1м-жтмшщ азаюьша экелсе, еюнпп жагынан - eMip

сурудщ орташа узактыгьшыц артуьша, хальщтьщ «картаюына»

экеп согады да, нэтижесшде ел1м-жтм керсепашшщ улгаюын

тугызады.

Дуние жузг халцыныц удайы вст-онутщ формуласы:

22%о (бала туу) - (алу) 9%о (ел1м-жтм)= 13%о (табиги eciM).

К)ыскартылган турде Keneci формула: 22 - 9 = 13. Кдзакстан Республикасы

халкыньщ удайы есш-енушщ формуласы: 16,7 - 9,4

= 7,3 (2010 ж).

Бул керсетюштерд1 сан жагьшан мьщ тургынга есептеп -

промиллемен (лат. promille -г мыцга, кез келген санныц мыцнан

6ip белМ) керсету кабылданган (бул кебше демографиялык

есепте колданылады).

40


Елдщ хальщ саныныц динамикалык езгеруше ею фактор

- халыктыц табиги козгалысы жэне Keuii-кон (механикалык

козгалыс) эсер етедь Олардьщ Heri3rici табиги козгалыс немесе

халыктыц удайы есу yzjepici. Халыктыц табиги козгалысы -

бул туу, ел1м, некелер мен ажырасулар нэтижесшде халыктыц

саныныц жэне курамыныц уздщлз езгерш отыруы. Халыктыц

табиги козгалысыньщ непзп KepceTKiuiTepi: туу, елам жэне

олардьщ арасындагы айырма-табиги eciM. Эдетте бул KepceTKiui

оц мэнге ие, 6ipaK кей жагдайларда, егер ел!м керсеткшй туу

керсетюшшен асатын болса, табиги eciM Tepic мэнге ие болады.

Демографиядагы туу —бул белгшi 6ip элеуметпк ортадагы

бала туу удерш. Бала туу деп бйдщ елде жук^щк Mep3iMi 28

апта жэне одан кеп кезде (бойы 35 см жэне одан кеп, салмагы

1000 г. жэне одан кеп тукым) ана агзасынан тукымныц тольщ

6eniHyi жэне туылганнан кейш нэрестенщ ездшнен кемшде 6ip

per дем алган жагдайлары саналады.

Халыктарды жэне табиги есщд1 зерттеудеп туу мэселеи

басты мэселелердщ 6ipi. Ce6e6i, туу зацдыльщтарын TyciHy

кебше жалпы демографияльщ жагдайды багалауга жэне б1здщ

демографияльщ болашагымызды болжауга мумкшдак бередг

Typni фактор л ар кешешмен сипатталатын (экономикалык,

идеологияльщ, этникальщ, саяси, дши, адамгершшк-психологияльщ)

элеумейщ удерютер мен катынастардыц буюл курдел1

жуйесшщ туу удерюше эсер ету! кездейсоктьщ емес.

Туу удергсшщ каркындылыгын аньщтайтьш факторлар iuiiHде

халыктыц эл-аукат децгеш факторы кызыгушыльщ тугызады.

Оуелден кеп бала ecipy ушш материалдьщ жагдайы болу керек

деген сен1м бар. Баскаша айтканда, жогары эл-аукат децгеш -

элеуметпк-экономикальщ фактор ретшде адамныц материалдьщ

жэне рухани кажеттшпсгерш канагаттандырудыц Heri3i больш

саналады. Дегенмен, Kepicimne галымдардыц бакылаулары

кедейлж жэне халыктыц темен эл-аукат децгеш туудыц томен

керсетюшше барлык жагдайда себеп болмайтынын керсеттг.

Шындыгында, бул позитивт! жэне негативт! кезец сиякты

есу факторыныц болуымен байланысты, сонымен катар есшшц

баска факторларга ьщпалымен (мысалы, улттьщ, дани жэне т.б.)

байланыстырылады.

41


0ciM (сондай-ак ел1м-жтм) елдеп демографияльщ жагдайдьщ

табиги курылымдьщ козгалысыньщ кескшше тойтарысы

сиякты жэне бул демографияльщ керсетюштерге талдау жасау

елдеп хальщтьщ дамуыныц жагымсыз эсерлерш аныктауга

жэне болуы мумюн киындьщтардан сактандыруга мумющцктер

бередь

Табиги козгалыс мэл1меттерше талдау жасамас бурын

демографияльщ керсетюштершщ ею непзп турлерге бель

неин1н бшу керек, олар: абсолюттгк жэне салыстырмалы.

Абсол ютпк керсетк1штер - бул интервалдьщ уакыттагы немесе

демографияльщ кернпсшщ белгш 6ip уакыттагы, кебшесе 6ip

жылдагы жиьштьп'ы. Мунымен кебшесе белпленген уакыттагы

мысалы 6ip ай, 6ip жылдагы халык саны, ел1м-жтм саны,

кайтыс болгандар жэне т.б. санымен байланысты.

Салыстырмалы керсетюштер езшщ бытыранкылыгымен

сиптатталады да, хальщ санына катынасында олар дурыс

журпз1лмейд1, нэтижесшде хальщ санында есептелшбей калады.

Осы немесе баска да демографияльщ кубылыстьщ салыстырмалы

керсетюштерш аныктау упин формула пайдаланылады.

Мысалы, халыктьщ eciMiH талдау ymiH, б1ршппден, туьшымныц

жалпы коэффициентш аньщтайды:

« = —— хЮОО (1),

J X р

Мундагы,

n - eciMHin жалпы коэффициент!;

N —есептелген кезецдеп туылым саны;

Т - жыл бойгы есептелген кезец узактыгы;

р - хальщтьщ жалпы саны.

Bip жьшгы есептелген коэффициент Т=1 болганда бул

табиги турде азаяды. Демографияльщ жагдайдьщ хальщ санына

белгендеп керсетюпн - ете аз, оны 1000-га кебейтеда (мундай

турде 1000 адамга шаккандагы демографияльщ жагдайдьщ саны

шыгады). Нэтижесшде промиллемен (%о)есептелетш керсетюш

аламыз. OciMHin баска керсеткпш жалпы керсетюштен темендеу

болады да, eciMHin арнайы коэффициент! болып табылады.

42


Бул керсетюш эйелдердщ 15 тен 50 жас аралыгындагы

жылдык xipi бала тууын керсетед!.

Туылудьщ арнайы коэффициент есеп формуласы.

W15-49

(2)

^is-49 ~ туьшудьщ арнайы коэффициент

N - туылгандар саны;

W 15-49 —15-49 жас арасындагы ЭйелДерДщ жылдык орташа

саны.

Арнайы коэффициенттщ кемшшп тура жалпыдагыдай:

оньщ мелшер1 жастык курылымыньщ ерекшшгше тэуелдг 15

пен 50 жас аралыгындагы жастык курылымныц жастык интервалы

расында сондай. Бул керсетйтйц демографиялык талдауга

пайдасы аз, ал туылудьщ ец жаксы керсетюш ол —туудьщ

жастык керсетюпн:

F x * X 1 ООО * (3)

W x

Fx - туылудьщ жастык коэффициент!

N х —X- жасындагы эйелдерден туылгандар саны

W x- X- жасындагы эйeлдepдiц саны

Жастык коэффициенттер 6ip жылдык жэне бес жылдык

жастьщ топтармен есептеледг

Ka3ipri кезде туылудьщ децгейш талдау уппн жетерл1ктей:

статистикалык, математикалык, элеуметпк эдктер бар.

Халыктьщ удайы есш-енугащ непзп ею Тип! бар.

I тиш - карапайым ecin-ёнудё немесе (оган жакындау)

урпактар ауысымы барысында халыктьщ саны ёсцейд! немесе

тартылган ecin-ену болса, бала туудан ел1м-жтм кеб1рек

болады.

II rani - кецейген ecin-ёнудё кейшгг урпактардын саны

алдыцгы урпактардьщ санынан кеп болады.

43


Халыктыц есш-енушщ 6ipiHuii rani бала туудыц, ел1мжтмнщ

, табиги еыМнщ керсетюштершщ жогары емесппмен

салыстырылады. Ол Еуропа (оныц ш ш де Украинага, Ресейге

де), Солтустпс Америка, Австралия жэне Мухиттык аралдар

елдерше тэн. Keft6ip елдерде карапайым Gcin-ену сакталуда,

ол ушш барлык отбасыныц жартысында 2 бала, ал еюнпп жартысьгада

3 бала болуы керек (2 бала ата-аналарыныц «орнын

басады» да, ал унпнип кайгылы окигадан, аурудан болатын

«шыгынды жабады», баласыз адамдардьщ урпагы жоктыгын

«тольщтьфады»). Демографияда бутан да тшста Kopcencim бар,

ол —эр отбасына 2,5 баладан Kenyi. Жогарыда айтылтандай,

Еуропаньщ кейб1р елдершде халыктыц табиги кему1 байкалады,

оны демографияльщ дагдарыс деп атайды. Муныц накты мысалына

Германия жатады (бала туу 8,2%о, ел1м-жтм 10,9%о, табиги

eciM -2,73%о). Будан баска халыктьщ Tepic табиги eciMi Италияда,

Австрияда, Венгрияда, Румьшияда, Болгарияда байкалады.

Демограф Бестужев-Лада жазгандай, кай кезде акыргы HeMic

63iHiH соцынан табыттыц какпагын жабатынын теорияльщ

жагьшан есептеп шыгаруга болады екен.

Ецщ MiHe,' «демографияльщ дагдарыстыц» рекордсмен!

Украина мен Ресей болып отыр. 1999 жьшгы керсетюштер мынадай

болды: бала туу керсетюш! Украинада 7,8%о, Ресейде

8,3%о; ел!м-жтм керсетюш! Украинада 14,8%о, Ресейде 14,7%о;

Tepic табиги eciM керсетюш! Украинада - -7%о. Ресейде - -6,4%о;

жьшына «табиги» кему 800 мьщ адамга (Ратанова М.П., Бабурин

В.Л., Гладкевич Г.И. и др. Экономическая и социальная география

ближнего зарубежья: Пособие для вузов.- М.: Дрофа, 2004)

болтан.

2009 жылдыц деректер! бойьшша бала туу керсетюш! Украинада

9,6%о, Ресейде 11,1 %о болса, ел!м-жтм керсеткшй Украинада

15,8%о, Ресейде 16,0%о екещцгш Kepceiri.

Ал Казакстандагы керсетюштерге келетш болсак 2010

жьшгы есеп бойьшша бала туу коэффициент! - 16,65%о, ел!мж!т!м

—9,4%о болса, табиги e ciM H in ескен!н байкауга болады.

Удайы есш-енудщ 6ipimni тишндеп елдер ymiH

«патерналистикальщ» камкорльщ (pater-эке) демографиялык

44


саясаттьщ жабдьщтарымен халыктьщ кем у удер!сш карапайым

ecin-ену децгешнде токтатудыц кажетпп мэселе больш

табылады.

Халыктьщ есш-енушщ II rani бала туу мен табиги есудщ

жогарылыгымен жэне ете жогарылыгымен, ел1м-жтмнщ салыстырмалы

темен керсеТюшТерщен сипатталады. Бул тип acipece

Африканьщ, Азияньщ, Латын Америкасьшын едцерше тэн болып

кеяедг Олардьщ Ипшде Кения (36,6%о - 9,7%о = 26,9%о),

Мали (49,2%о - 15,8%о=33,4%о), Нигерия (51,6 - 16,6%о=35%о)

рекордсмен елдер болып табылады (2009 жыл).

Бул елдер у*11 отбасын жоспарлаудьщ багдарламасын

кабылдады, ал К^ытайдыц Конституциясында жоспарлы бала тууды

жузеге асырудьщ кажеттшп атальш етшген.

Bipait;, Африка мен Азияньщ мусылман елдер1 бул саясатты

дани кезкарас бойынша терюке шыгарды.

6-кесте. Демография лык керсеткгатер

Керсетшштер Есептеу afliei Нэтиже

Туу коэффициента 360 мыц /10 млн *1000 36%0

О лщ -ш тщ

коэффициента

120 мыц /10 млн *1000 12%о

Халыктьщ табиги eciMi

240 мыц

360 мын —120 мыц

адам

Халыктьщ жалпы eciMi

120 мьщ

240 мыц - 120 мыц

адам

Хальщтыц

механикальщ eciMi

20 мыц - 10 мыц 10 мьщ адам

А) Бала туу. Д е т cay эйел езшщ фертилдщ деректер1 бойьшша

орта есеппен 10-12 бала ту а алады, бул бала туудьщ 50-

60%о керсетишше сэйкес келеда. Mike, 18-гасырга дешн осьшай

больш турды. 19-гасырда капиталист^ катынастардьщ дамуы

енеркэсш пен калалардьщ курт есуше, халыктьщ жалпы 6iniMi

мен мэдени децгешнщ жогарылауьша жэне эйелдерд1 когамдык

жумыска тартуга экеп сокты. Осыньщ барлыгы бала туудьщ

кыскаруьша эсер етпей койган жок.

45


Дамушы елдерде жогары бала туудыц децгеш алгашкы

кауымдык когамнан кеде жаткан кепбалалы дэстурлердщ

нэтижес1 больш табылады. Урпактарын калдыру ушш тайпалар

бала туудыц жогарылыгын удайы колдап отырды. Бутан дши

кезкарастар да, моралдык нормалар да, зацдар да, эдет-гурьш

та эсер eiri. Мундай дэстурлер эл! кунге дешн де бар. Мысалы,

Боливияныц ундютер1 кеп балалы эйелдерщ тым кад1рлейд1

екен де, ал кепбалалы ж еар эйел ец суйюмд1 калыццьщ больш

саналады екен. Мадагаскарда кальщцьщтыц балалары курмет

тутылады екен.

Бул дэстур Кытайда байыргы кезден 6epi колданылган. Онда

кепбалалылык, эс!ресе отбасында ул баланыц болуы кетермеленген.

BipaK, 80 жылдардыц бас кез1нде бала тууды катац

шектеу жаца туган кыз балаларды елтсру жишеп Kerri, оган дэлел

жаца туган нэрестелердщ арасьшда жыныстык аракатынастьщ

бузылуы: 100 кыз балага 105 ер бала болудьщ орнына (норма)

112 ер баладан болды (Страны и народы. Популярная энциклопедия.-

С. Петербург, 1997).

Кезекп басылымдарда кыз балаларды алдьфтып тастайтын

болгандьщтан, Оцтустж Кореяда туганга дешн баланыц

жынысын аныктауга тиым салынганы туралы хабарланган.

Кепбалалык дэстурд1 кейб1р дшдер де колдайтын кершедь Мысалы,

ислам мен индуизм бала туудыц жогарылыгын колдай

отырып, ерте некелесуге ундеу тастайды. Бала тууды шектеу

мэселесш католицизм де жактамайды. Папаныц энциклопедиясы

кезекп абортка тиым салды. Буддизмнщ бала тууга dcepi

болмашы гана, ce6e6i ол урпакты жалгастыру жешндеп жердеп

мшдеткерл1ктерд! дуниедеп рахат ем1рмен байланыстырмайды.

Осындай пшрде болган христиан дшш (протестанттар пен православтар)

де атап айтуга болады.

Жогарыда айтылгандай, бала туу децгешне элеуметпкэкономикальщ

факторлар эсер етедь

Елдщ эл-аукатыныц эсер eTyi. TinTi Ежелп Римнщ езшде

бай отбасьшарда кедей отбасыларга Караганда баланыц аз

болганы байкалган. Ал XVIII гасырдагы шотланд экономист!

жэне философы Адам Смит «кедейлж бала тууга жаксы жагдай

жасайды» деп жазды.

46


Мамандардьщ айтуынша, халыктьщ эл-аукат децгеш бала

тууга ец алдымен мэдениет децгеш аркылы эсер ететш сиякты.

Ce6e6i отбасынан тыс турган мудделердщ шецбер1 (саяхат,

туризм, спорт) кецейед1, балаларды асырау мен тэрбиелеуге

шыгындар кебейе бастайды. Сонымен 6ipre картайганда балалардан

колдау керудщ кажеттшп де азаюда.

Одан баска, эл-аукат децгейшщ жогарылауына байланысты

eMip суру децгейшщ узактыгы есед1 де, ол халыктьщ

«картаюыньщ» жэне осыган сэйкес бала туудьщ азаюына экеп

согады.

Эл-аукаты жаксы мен бала тууы теменнщ аракатынасы

дамыган елдерде дагдарыс болганда бузылады. Мысалы,

АКД1-та бала туу «улы кулдилау» кезещнде (1929-1933 жж)

орын алды. Атап айтканда бул каз1р ТМД елдерше де тэн

кубылыс. Оньщ себептер!: демографиялык етпел1 кезецнщ фазасына

кулдилаудыц, оньщ inriime экономикалык кулдилау мен

ертецп кунге сешмаздактщ косылуы нэтижесшде бала туудыц

кепжылдык темендеушщ жалпы бетбурысы болып табылады.

Бала туудыц азаюына эйелдердщ бшм децгейшщ ecyi мен

олардыц когам ецбегше белсещц катысуы улкен эсер етедо. Бшм

децгешнщ ecyi некелк жастьщ есуше экеп согады да, ал некеге

Keinirin отыру эйелдердщ бал суюге кабшетплшн кыскартады.

Жогары бшмда эйедцер орта есеппен бастауыш 6miMi бар

эйелдермен салыстырганда б аланы 2-3 есе аз туады. Эйелдерда

когамдык ецщрюке тарту (егер ол шамадан тыс болса) оларды

бала санын шегеруге мэжбур етед1 (еищкет бул отбасылык

мшдеттермен косылганда эйелдерда ц жуктемесш курт

ecipe,oi).

Мысалы, Ресейде жумыспен камтылган адамдардьщ жалпы

санындагы эйелдердщ yneci 51%, Кдзакстанда 49%, АЩИ-та

44%, Франция мен Жапонияда 39%-дан. Кептеген дамушы елдерде

бул керсетюш 30%-дан да аспайды.

Бала туудыц темендеу1не - урбандалу (лат. urbus-кала)

айтарлыктай эсер етедь Мысалы, Кдзакстанда ауыл тургындарында

бала туу кала халкымен салыстырганда 4% жогары,

Ресейде 2% жогары.

47


Некеге отыру жасы. Эдетте дамушы елдерде некеге отыру

ерте жастан басталады (Ундютан, Африка жэне Турю еледершде

кыздар ушш 14-15 жас). Дамыган елдерде некеге кеш отыру

дэстур! жэне оган коса бапасы аз отбасылар басым болган

жагдайда некеге отыру уакытыньщ мацызы улкен болмайды,

ce6e6i 6ip-eKi баланьщ тууына кеп уакыттьщ Keperi жок.

Дуние жузшщ кептеген дамыган елдершде Ka3ipri кездеп

некелжтщ ерекшел1п т!ркелмеген отбасылык когамныц, накты

некелердщ, «ашьшальщтыц», демек консенсуалдык некенщ

кездесуь Соцгысы эдетте, жастар арасында болады, кешшректе

олар не таркелетш болады да, «заццы жубайлар» болып шьп'ады,

не ажырасып кетедь BipaK кейде тгркелген некелер сиякты кеп

уакытка созьшады. Кейб1р экономикалык дамыган елдерде осындай

некеден туган балапар барльщ туган балапардыц ширепн

немесе жартысыц курайды (ce6e6i, 6ip ата (ана) 6ip баланы

киналмай асырай алады). Сондьщтан бул кубылыска, 6ipaK ол

когамдагы моралдыц езгеруш Дэлелдейтш болса да, бутан «моралдан

ауытку», «адамгершшктщ куйреуЬ есеб1нде гана карау

дурыстау болмаса керек. Мысалы, Нидерландта сауал алынган

адамдардьщ 56%-ы epiirri некедеп ем1рд1 колдайтьшын айткан

(Народонаселение мира. Доклад ЮНФПА. 1990).

Кешнп ондаган жылдарда демографияльщ удергстердщ

барысына демографиялык саясат та, демек бала тууды реттеу

ушш мемлекеттерд!ц алдын ала кабылдаган шаралар жуйес1

де, айтарльщтай эсер ететш болды. Бала тууды шектеу ушш

белсещц саясат журпзетш мемлекеттер туралы айтылган болатын.

Бул жешнде непзп шараларга: хальщтар арасьщцагы

медицинальщ бш1мдерд! насихаттау мен тарату, сондай-ак

эк1мшш1к жэне экономикалык эрекеггердщ жабдьщтары жатады.

Мысалы, Уцщстанда «Б1з екеушз - б!зге тагы екеу керек»

деген девиз жузеге асырыпуда, некеге отыратындардыц жасы

жогарылатылган, халыкты айьщтыру шаралары журпзшуде

жэне удайы ecin-енудщ KepceTKinrrepi 3096о —10%о f 20%о барады.

К^ытайда мундай девиз катацдау келед1: «Bip отбасына

6ip бала», некелпе жас жогарьшатьшган, студенттерге некеге

отыруга руксат бер1лмейд1, хальщка айьщтыру шаралары

48


журпзшуде, удайы есш-ену керсетюштер! едэу1р темен (18%о -

6%о = 12%о). Бул саясатка Кытай мен Ущцстан, Индонезия, Филиппин,

кейб1р Латын Америкасы елдер1 де косылуда.

Дамыган елдерде материалдьщ жэне моралдык ынталандыру

шаралары жузеге асырылады (жуктшМ мен бала тууына

байланысты демалысты узарту, 6ip жолгы акшадай кемек беру,

ецбекакыга устеме, т.б.) патернастикалык саясат журпзшуде.

Мундай патернастикалык саясат Чехияда, Словакияда, Венгрияда,

Германияда, Францияда, ТМД едцершде журпзшедь

Б) Ол1м -ж тм жэне ем1рдщ узактыгы. Бала туу сиякты,

ел1м -ж тм де биологиялык кубылыс. Сонымен 6ipre бала туу

сиякты, елш -ж тм нщ де мелшер1 материалдык жагдайларга

тшелей байланысты болады. Халыктыц эл-аукаты мен

денсаулыгыныц кун тэрпбше койылуы канша жогары болса,

ёл1м -ж тм сонша аз болады жэне Kepicimne (тэртап осылай,

6ipaK будан эрг керет1тм1здей, будан баскалау да кубылыстар

бар).

Сондыктан, ел1м-жтм шамасындагы ец кеп алшактык

дамыган елдер мен дамушы елдердщ арасында болады. 1990

жылдардыц аягында ел1м-жшмнщ керсетюпй: Латын Америкасында

- 7%о, Еуропада - 10%о, Африкада - 15%о болды.

Ал 2010 жьшгы Б¥¥-ныц мэл1меттерше суйенсек, бул

керсетюштер бойынша ец алдыцгы орындарда Свазиленд -

30,8%о, Ангола - 24,1%о, Сьерра-Леоне - 22,1%о тур.

Африкада ел1м-жтмнщ кёрсетюшшщ нелжтен жогары

екеш анык, бграк Латын Америкасына Караганда, бул керсетюш

нёлштей Еуропада жогары деген сурак туындайды. Мэселен,

дамыган елдерде тшта 50-жылдары ел1м -ж тм адамзат

тарихындагы ец теменп децгейде турактанды. BipaK аталып

еткен халыктыц картаюына байланысты кейб!р елдерде ежмж

тм н щ жалпы кёрсетюшШц бфЩама ёскеш байкалады.

Егер ел1м-жтмнщ ец жогары керсетюнпмен дамушы елдер

(Свазиленд - 30,8%о, Ангола - 24,1 %о, Лесото —22,2%о)

ерекшеленетш болса, онда ел1м-жтмнщ ец теменп керсеткшп

байкалатын елдердщ арасында тек дамыган елдер (Кытай

7%о) гана емес, онымен 6ipre дамушы елдер де (БАЭ - 2%о,

49


Катар - 2,5%о, Ливия - 3,5%о) тсркелген. Бул жалпы керсетюштщ

ел1м-жтм децгейш толыгымен сипаттай алмайтынын керсетедь

Бул хальщтьщ жастьщ курылымымен байланысты. Демек ем!рдщ

узактыгы канша аз болса, осыган сэйкес ересек адамдардыц

улес салмагы да аз болады. Хальщ жас болса, онда жалпы ел!мж

т м н щ децгеш де томен болады. Сонымен 6i3 каз1р ел1м-жтм

керсетюштершщ жалпы корытьшдысын шыгарсак, бала туган

кезден бастап, оньщ eMip сурушщ орташа есептак узактыгы оган

тшелей катысты екенш айтамыз, ягни ем1рдщ орташа узактыгы

деп кабылдап журм1з. Бул ел1м-жтмнщ Ka3ipri децгейге тец

болган жагдайында ем!р суретш жаца туган сэбилердщ орташа

жасыныц теориялык ece6i.

2009 жьшгы мэл1меттер бойынша ел1м-жтмнщ ец жогары

керсетюнн Свазилендте - 30,83%о, Анголада—24,08%о жэне Лесотода

- 22,20%от1ркелген.

0л1м -ж тм кестесш курудьщ мысалы: Кдзакстанда 1999

жьшы сэбилер ел1м-жтмшщ коэффициент 20,7%о болды

(калада бул керсетюш 22,7%о; ауылда —18,7%о). Бул осы жьшы

туган 1000 баланыц 20-сы 6ip жьш да eMip сурген жок деген сез.

Балалардыц еюнпп жьшгы ем1р1нде ел1м-жтмнщ 1000 адамга

шаккандагы мумюцщп 6 адам болды. Демек, 6ip жаска дешн

eMip сурген 980 баланыц еюнпп жьшы тагы да 6-уы елед1 деген

сез жэне т.с.с. Осылай урпактыц акырына дешн есептер

ж урпзш п отырады.

Ал 2011 жылы Казакстанда жалпы ел1м-жтм 9,4%о кураса,

сэбилер ел1м-жтмшщ коэффициент! 14,9%о Kepceiri.

Мыцдаган жылдар бойы ем1рдщ орташа узактыгы 30-35 жас

болды, Кдз1рп кезде Африка мен Азияныц ец кедей елдершде ол

47 жас болды (6ipaK, мысал рет1нде, Сьерра-Леонеда тек 35 жас

Кана болды). 0м1рдщ узактыгыныц ец жогары децгеш дамыган

елдерде: Жапонияда - 80 жас (ер адамдарда 76,8 жэне эйелдерде

82,9 жас), Швецияда - 79 жас (76,2 жэне 81,9), АКД1-та 76,8 жас

(73,4 жэне 80,1), Ресейде 67,5 жас (61,5 жэне 73,6), Кдзакстанда

бул керсетюш - 65,5 жас (60,2 жэне 71,1). Ундютанда - 62,7

(62,6 жэне 62,9), Иранда - 69,7 (60 жэне 70,3), К^ытайда - 70

(68,2 жэне 71,7) (Алисов Н. В., Хорев Б. С. Экономическая и социальная

география мира (общий обзор). М.: Гардарики, 2001).

50


2011 жылгы мэлмуьеттер бойынша ёш рдщ орташа узактыгы

бойынша кешбасшы мемлекеттер Монако - 89,73жас, Жапония

82,25 жас, Германия —80,07 жас, ал ен темен керсеткшггер Нигерде

- 47,56 жас, Анголада —38,76 жас ты курайды.

Кдзакстанда ец ipi мэселелердщ 6ipi - сэбилер ел1м-жтмшщ

^ёцгейшщ жогары больш табылады (1 жас ка дешнп сэбилердщ

eniMi), 2011 жылы егер Жапонияда бул керсетюш 1000 жаца

туган балага шакканда 5%о, Швецияда - 4,08%о болса, АКД1-

та - 6,06, Ресейде ол ею-уш есе кеп - 10,08, Кдзакстанда 3 есе

кеп - 14,9%о (1990 ж. бул керсетюш 26%о-ден жогары болган).

BipaK бул рекордтык керсетюш емес. Мысалы, Ауганстанда -

149,20%о, Малида ол 111,35 %о.

Eenrini жазушы жэне когам кайраткер1 А. Лихановтьщ айтуы

бойьшша, оньщ Heri3ri себептерг. адамгерщшктщ темендеу1,

элеуметпк жагдай мен мемлекеттщ мешеулт больш табылады.

Бул буюл элеуметпк дамуга, оныц шпнде медицинага жэне

ресурстармен камтамасыз етуге, бала тууга оларды тэрбиелеу

мен куту сиякты барлык мэселелер мен баскадай мардымсыз

мэселелермен байланысты катынастардыц нэтижеск Мысалы,

Keft6ip елдерде перзентханаларда стафилококк сиякты жукпалы

аурулар таралгандыгы таркелген. Шетелдерде сондьщтан

эйелдер отбасы дэрйгершщ кемепмен ез уйлершде босанады.

Мундай жагдайда там актандыру мен, емдеумен, дэр! егумен

жэне т.б. жумыстармен байланысты кептеген мэселелер туындауы

мумюн.

Керсетюпггщ жогарылауына Кдзакстандагы сэбилердщ

ел1м-жтм халыкаралык критеришн бакылауы мацызды рел

аткарады. Бул эйелдер мен еркектер eMipiHin орташа узактыгы

KepceTKimTepi жешнде кутшген болжамдардыц темендеуше

эсер ететш болады.

0л1м-жтм туралы сез болганда, ецбек жасындагы халыктьщ

да ^М зш тгш туралы айта кету керек. Кдзакстанда ол мынандай:

6ipimni орында - кан айн алым жуйесшщ (журек-тамыр жуйес!)

ауруларынан болатын ел!мтжтм турады (жартысына жуыгы);

екшни орында —кайгылы окигадан, улану дан, жаракаттанудан

болатын ел!мтжтм; ушыиш орында ichc ауруларынан болатын

51


ел!м -ж тм турады. Ецбек жасындагы халыктыц ел1м -ж тм ш ц

курылымы да осындай деуге болады.

Ецбек жасындагы еркектердщ ел1м-жтм децгеш эйелдердшмен

салыстырганда айтарлыктай жогары болып келед1,

бул жумыстагы жаракаттанумен, алкоголизммен жэне темею

тартумен, ал кешнп кезде ес1ртк1лерд1 кабылдаумен байланысты.

0л1м-ж тмнщ мундай сеюрмел1 есу ш согыстар да тугызады

(бурын эпидемнялар - жукпалы аурулар тугызатын).

Халыктьщ ел!м-жгам1мен байланысты тагы 6ip мацызды

мэселе бар. Ресейде геронтократияга байланысты (геронтология

- Tipi организмнщ картаюы туралы гылым) ел1м-жтм туралы

TinTi де сез болган жок, сез тек ем1рд1 120 жэне Timi 150 жаска

дейш узарту туралы болды. Б1ркатар елдерде бул кебшесе ауруларды

узарту болды (60 жастагы адамдар арасьшда д е т саулар

тек 2-yi гана болды). Батые елдершде эвтаназия туралы, демек

адамдардьщ абыройлы eMip суру узактылыгы туралы пшрталас

журпзшуде, оны 63i талгайтьш болса жэне егер ол тек тугелдей

умггспзд1кпен, азаппен жэне кайгы-кааретпен байланысты

болганда гана. Ka3ipri медицина бул азаптарды узак уакытка

соза алады. BipaK бул медицинаныц мшдетше жата ма?

Мэселе философия лык ойлап-шшуд1 талап етедг Белгш хирург

М. Монтень «Байыргы хирургтардыц niKipi кеп жагдайда

темендеп жагдайда тушсед1, адам ем1ршде жаксылыкка

Караганда жамандык кеп болса, оган елу сагаты таянды жэне

тагы да, б1здщ eMipiMi3fli азаптау мен киналуга сактау -

табигаттьщ ез зацдарын бузу болар едЬ> —деп жазды (Монтень

М. Тэж1рибелер М. 1958, 276-6.).

Халыктыц жыныстык-жастык

Курылымы мен отбасы курамы

0леуметпк-экономикалык тургыдан Караганда улкен ынталыльщ

керсететш халыктыц жыныстык-жастьщ курамы

ецбек ресурстарын, мектепке дейшп балалар мен мектёп

жасьтдагы балаларды, зейнеткерлерд1 (оларга материалдьщ

жагынан камтамасыз ету ушш кажетп каражаттарды аньщтау

52


максатында) есептеп шыгару ушш ец мацызды сипаттама

больш табылады.

Халыктьщ жынысы бойынша курылымы. Жогарыда

айтылгандай, эр жаца туган 100 кызга шакканда 104-107 ер баладан

келедц. Физиологтардыц niicipi бойынша, сэбшпк жаста

ер баланьщ организм! кыз баланыц организмшен элаздеу болып

келед1 жэне ер балалардыц алгашкы ем1ршде ел1м-жтм

кеб1рек болады. 0м1рдщ аргы сатысында елт-жтмнщ Typi

езгереда: дамыган елдерде жаракаттану мен кэсштк аурулардыц,

сондай-ак алкоголизм мен темею тартудыц себептер1 бойынша

еркектердщ ел1м-жтм1 жогарылау бола беред1; дамушы елдерде

эйелдер ел1м-жтм1 кебгрек байкалады. Бул эйелдердщ ерте

некеге отыруынан, бала тууынан, ауыр ецбекпен айналысуынан,

мардымсыз тамактануынан жэне когамдагы кукыгыныц еркектермен

тец емеетшнен больш табьшады.

Дуние жуз1 бойынша еркектер б1ршама кеб1рек, оныц

саныньщ артыктыгы 20 млн адам шамасында немесе 1000

эйелге 1009 еркек келедг Еркектердщ мундай Kenriri, цегащец

шетелдк Азияньщ колдауынан больш отыр (1000 эйелге 1042

еркек), Еуропада квршю баскаша. Эйелдердщ ец кеп артыктыгы

Ресейде байкалады—9 млн адамга артык (1000 эйелге 890 еркек).

Ал Кдзакстанда эйелдердщ артыктыгы 556 мьщ адам болган

(1000 эйелге 930 еркек). Барлык жерде жастардыц арасында еркектер

кеб1рек те, ал ересек адамдар арасында эйелдер кебфек

болып келедц.

Ce6e6i, ani кунге дешн еюнпп дуниежузшк согыстыц зардабы

байкалуда: согыска катыскан елдердщ ересек адамдарыныц

арасында эйелдер саныныц артыктыгы байкалады (эр 100

эйелге 50-60 еркектен). Жеарлж пен жалгызбастык кептеген

элеуметпк-психологиялык мэселелер тугызады.

Халыктьщ жыныстъщ курылымына кепи-кон айтарльщтай

эсер етед1: бул жагдайда еркектер эйелдермен салыстырганда

шымырлау келедц, кепп-кон кай жакка багыт алмасын, еркектер

кебгрек болады. Осыган байланысты жацадан игершген аудандарда

кала мен ауыл халкыныц жыныстык курылымынын

айырмашылыгы байкалады.

53


Халыктьщ жыныстык курылымы ец алдымен халыктыц уцайы

есш-енушщ еткен кездеп мен Ka3ipri кездеп ерекшелж-

TepiHe байланысты болып келедо, бул дуние жуз! елдерш

дамыган жэне дамушы деп белуге мумюндж бередь

Дамыган елдер халкыныц жастык курылымы балалардыц

улес салмагыныц аздыгымен (эдетте, 1/5-ден темен), ецбек

жасындагы адамдардыц кеипимен жэне eMip жасыньщ

узактыгымен сэйкес ересек жастагы адамдардьщ айтарльщтай

мелшер1мен (1/5-ден астамы) сипатталады. Дамушы елдер

хальщтыц табиги еЫмшщ жогарылылыгы, оныц курамында балалар

улесшщ кеиппмен, ересек адамдардьщ yneci ем ip суру

жылыныц теменднше байланысты ете темен больш келедь Мысалы,

Кенияда буюл хальщтыц шпндеп балалардьщ yneci —51%,

ецбек жасьшдагы адамдардьщ yneci—45%, ал ересек адамдардьщ

улес1 —4%. Германияда бул аракатынастар, Kepicimne 16, 64, 20

больш келедо.

Халыктьщ жынысы мен жасы женшде курамы туралы

угымдар оныц жыныстык-жастык пирамидасында бейнеленедь

Пирамида сулбасыныц сипаты бойынша удайы есш-енудщ

rani туралы TyciHiK кальштастьфуга болады: I-тиш, есудщ

турактануы, стационарлык жастык курылымы, жщшкере

созылган KecKiH деп немесе теменп жщшкелеу жагын хальщтыц

азаюы, регрессияльщ жас курылымы деп; П-тишн - карапайым

жас курылымы, пирамиданьщ уш бурышты сулбасы деп айтуга

болады. Жьшыстьщ-жастьщ пирамида тарихи мерш сактайды:

Ресей пирамидасындагы «опырылма» еюнпп дуниежузшж

согыстыц зардаптары эсершен, АКД1-тагы «опьфылма» кеп

жылдар бойы созылган дагдарыстардыц, 1923-33 жылдардагы

«¥лы депрессияньщ» эсершен пайда болды.

Отбасыныц курамы. Отбасы - туыстыгымен немесе

касиепмен жэне жалпы бюджетамен б1рлес1п eMip суретш

адамдардыц тобы. Оныц мундай аньщтамасы Б¥¥-ныц

усынысына сэйкес эз1рленген жэне дуние жузшщ елдершщ

кешпшгшде турлше кальштаскан. EipaK Kefi6ip дамыган елдерде

ата-ананыц отбасы, олардьщ уйленген балалары белек отбасы

есебшде каралады. Бутан коса, Keft6ip елдерде некеге отырмаган

54


20 жастан аскан эйелдер мен еркектер хальщ санагы кезшде 6ip

адамнан туратын жеке «отбасы» есебшде каралады.

Отандьщ статистикада «отбасыльщ» нышан бойынша

халыкты уш санатка бешнедь Отбасымен 6ipre туратын отбасыньщ

Myineci (2000 ж. -халыктыц 89%); отбасынан жеке туратын

6ipaK онымен удайы материалдьщ байланыс жасап туратын

отбасыныц Myineci (5%); жэне жалгызбастылар, демек отбасымен

байланысын жогалткан немесе онымен байланыспайтын

адамдар (6%), эдетге, (11%) 6ipiicripin карайды. Бул керсеткцц

бгзДщ елде 6ip санактан екщнп санакка дещн езгермейд1 деуге

болады.

Отбасыпарды типтеудщ 6ipHeine нускалары бар: тольщ отбасылары

(балаларымен, ата-аналарымен жэне баска туыстарымен

6ipre туратын отбасы жубы) жэне толымсыз (баласы мен

ата-анасыньщ oipeyi гана бар баласыз отбасы жубы); карапайым

(неуклеарлык) жэне курдел1 отбасы л ары.

Елдер бойынша отбасыныц орташа мелшершщ керсетюш-

Tepi есептелш шыгарылады. Егер, мысалы, Швецияда ол

3,05 адам, Германияда 3,08 болса, Кувейтте 6,8 адам. Ресейде

отбасыныц мелшер1 3,2 адам, Казакстанда 4 адам.

Халыктыц есу заедары

Зацдар мен зацдыльщтар - табигат пен когамдагы кубылыстар

арасындагы туракгы, кайталанып туратын аракатынастар.

Ол шын сипатта болады, адамдардьщ санасынан тыс тэуелс1з

©Mip суредд.

Хальщтьщ жалпыга бгрдей зацы туралы мэселе эл! де болса

жeткiлiкciз 93ipneHreH. Бул жен1нде ец 6ipimni теоретик XVIII-

X IX гасырлардагы агылшын экойомиа Т. Мальтус болды.

Ол хальщтьщ ©су каркыны кункер1с каражаттары внд1р1с1нщ

кебею каркынынан айтарльщтай тездеу деп тужырымдады.

Адамдар барлык T ipi жэндактерге тэн касиет сиякты иелптндеп

тамак мелшерш ©слруден repi ездершщ тез1рек к©бею1не

удайы умтылады деп атады Мальтус (бул оньщ ©Mip сурген

55


уакытында эдш айтылган сез болды). Мальтустыц алгашкы

уагыздамасындагы бул аракатынастар геометриялык жэне

арифметикалык прогрессияларынан теракты санды косу мен

туракты санга кебейтуден алынды.

Будан баска, Мальтус топырактьщ кунарлылыгыньщ азаю

зандылыгын шыгарды, онда былай делшген: ш аруа адамнан

ул бала туган кезде олардыц жерш щ тел1м1ндеп шыгын eKi

есе кебейеда, 6ipaK бул eriH еншйн eKi есеге кебейтуге кемепн

типзген жок. Демек, Мальтус «халыктьщ есуш шектеу кажет,

оган согыс пен эпидемия кемектеседЬ> -деп корытты.

К. М аркс хальщ туралы зацныц экономикалык жагын немесе

хальщтьщ экономикалык зацын эз1рледг

Капитализм кезшде салыстырмалы турде жумыска кaбiлeттi

хальщтьщ саны капиталдык жумыс уш1не суранымынан артьщ

болды. Ал социализм кезшде хальщ жумыспен тольщ камтылды,

мемлекет жоспарлы турде камтамассыз erri.

BipaK бул ережелер хальщтьщ удайы есш-ену мэселелерш

керсете алмайды, сондыктан, халыктьщ зацы деп саналуы

мумюн емес едг

Ka3ipri кездеп К,ытайдыц галымдары мэселеш темендегщей

топшылайды: хальщтыц социалиста зацы дегешм1з - бул бала

тууды жоспарлы жузеге асыру жэне адамныц жан-жакты дамуьш

жоспарлы камтамасыз ету дейдг

Жогарыда аталган мэл!меттерд1 корытындылай отырып,

ец алдымен хальщтыц удайы есш-енуш ecKepin отыратын

хальщтыц зацын бугшде калай топшьшауга болар ед1?

вркениеттщ, когам мэдениетшщ ecyi халыктыц удайы ecineHyi

денгешнщ темендеуше жэне eMip узактыгыныц улгаюына

апарады.

56


Тест суракгары

1. Демографияльщ кыс деген неш бшд1ред1?

1. туудьщ темен керсепаий жэне темен табиги eciM

2. туудьщ жогаргы жэне елтнщ темен керсетташх

3. жогаргы туу керсеткшн

4. халыктьщ табиги есшшщ жогары болуы

5. туу жэне ел1м-жтмнщ жогаргы керсетюпй

2. Шетелдж Еуропаныц кандай елдер! дуние жузшде

туудьщ ец темен децгейше не?

1. Албания, Словения, Португалия

2. Польша, Словакия, Монако

3. Марокко, Ливия, Сирия, Ирак

4. Иран, Бангладеш

5. ГФР, Италия, Испания, Греция

3. Дуние жузшде халыктьщ eMip суру узактыгы ец

жогары елдерд1 атацыз.

1. Жапония, Швеция

2. Канада, Иран

3. Австрия, Болгария

4. Монголия, Ливия

5. Шри-Ланка, Бенин

4. Дуние жуз1 халкыныц эр жыл сайынгы абселютпк

ociMiH атацыз.

1. 150 млн. адам

2. 98 млн. адам

3. 200 млн. адам

4. 25 млн. адам

5. 70 млн. адам

5. Халыктьщ табиги козгалысыныц керсеткшггерш атацыз.

1. туу, ел1м-жтм, табиги eciM

57


2. кепи-кон

3. ем1р сурудхц узактыгы

4. халыктыц тыгыздыгы

5. агломерация

6. Барлык халыкты жасы бойынша ею тец белнске

болетш, халыктыц жартысын - бул жастан жас, ал будан

жартысын бул жас децгейшен жогары деп санайтын «жас»

калай аталады?

1. жасы

2. нэрестелк жас

3. ецбек ресурстары

4. ецбек жас

5. медиандык жас

7.1 жылда 1000 адамга туылгандар саныныц халыктыц

орташа санына катынасы калай аталады (%о) ?

1. ел1м-жтм коэффициент!

2. есу коэффициент

3. туу сальдосы

4. туу керсетюш!

5. туудьщ жалпы коэффициент

8. Фертильд! жастагы 1000 эйелге 1 жылда туылгандар

саны калай аталады?

1. туудьщ арнайы коэффициент!

2. нетто-коэффициент

3. брутто-коэффициент

4. темендеу

5. туу керсеткшй

9. Hip эйелдщ букш O M ip i бойындагы балалардыц орташа

саны калай аталады?

1. туудьщ жалпылама коэффициент!

2. туудьщ жалпы коэффициент!

3. туудыц арнайы коэффициент!

58


4. туудьщ жас коэффициент!

5. нетго-коэффициент

10. 0MipiHiK 6ipimni жылында цайтыс болган балалар

саныныц сол жылы Tipi туган балалар санына катынасыныц

1000-га шакканда калан аталады?

1. туу коэффициент!

2. сэби ел!мшщ коэффициент!

3. eMip суру коэффициент!

4. eciM коэффициент!

5. брутто-коэффициент!

11. Дуние жузшщ кай аймактарында балалар улес1 40%

жогары?

1. Африка, Шетедщк Азия, Латын Америкасы

2. Шетелд!к Еуропа, Солтуспк Америка

3. Австралия жэне Мухит елдер!

4. Солтуспк Америка, Еуропа

5. Шетедщк Еуропа, Оцтуспк Америка, Африка

12. Дуние жузшщ кай аймактарында балалар улем30%-

дан томен?

1. Африка, Азия

2. Латын Америкасы, Солтуспк Америка

3. Шетедщк Еуропа, Солтустж Америка

4. Шетедщк Азия, Солтуспк Америка

5. Австралия жэне Мухит елдер!, Африка

13. Тургындар саныныц жердщ аудан 6ipnirme катынасы

калай аталады?

1. ел мекендейтш аумак

2. халык тыгыздыгы

3. бшк таулы аудандар

4. муздьщтар

5. шел дер

59


14. Кандай аймацтарда ерлер басым?

1. Шетедщк Азия, Солтустж Африка

2. Шетелдпс Еуропа, Солтустш Америка

3. ТМД елдер1, Шетелдж Азия

4. Австралия, Оцтустж Америка

5. Солтуспк Америка, Шетелдш Еуропа

15. Кытайга кандай табиги eciM тэн (%о)?

1.5-10

2.15-20

3. 10-15

4. 30-дан жогары

5. хальщтьщ табиги кему1

16. Африкага кандай табиги eciM тэн (%о)?

1.25-30

2. 3-5

3. 5-10

4. 15-20.

5.-5

17. Африка елдершдеп халыктыц 6ip жылдагы туу

керсеткшй кандай (%о)?

1.15-20

2. 30-35

3. 25-30

4. 40-50 жэне одан жогары

5 .15-тентемен

18. Латын Америкасы елдершдеп халыктыц 1000 адамга

шакканда туу KepceTKimi кандай (%о)?

1.25-30

2. 45-50

3.15-20

4. 15-тентемен

5.10

60


19. Африка елдер1ндеп халыктьщ 1000 адамга шакканда

ел1м-жтм кврсеткнш кандай (%о)?

I 5-10

2. 5-тен темен

3. 15-20 жэне одан жогары

4. 10-15

5. 5-тен жогары

20. Латын Америкасы елдершдеп халыкгын 1000 адамга

шакканда ел1м-жтм KepceTKiini кандай (%о)?

1. 5-тен темен

2. 20 жэне одан жогары

3.15-20

4. 5-10

5.10-15

21. Латын Америка елдерше кандай табиги eciM тэн (%о)?

1.20-25

2. 30-дан жогары

3.0-5

4. 5-10

5.-5

22. Шетелднс Еуропадагы халкыньщ есу каркыны ете

темен елдерд1 атацыз.

1. ГФР, Франция

2. Албания, Испания

3. Туркия, Алжир

4. Марокко, Румыния

5. Польша, Украина

23. Оцтуспк-Шыгыс Азиядагы халкыньщ есу каркыны

ете темен елдерда атацыз.

1. Ущцстан, Иран

2. Таиланд, Индонезия

3. Египет, ОАР

61


4. Камбоджа, Сингапур

5. Конго, Замбия

24. Оцтуспк-Шыгыс Азиядагы ете жогары туу децгешне

ие елдерд1 атацыз.

1. Австралия, ОАР

2. Сингапур, Мьянма

3. Вьетнам, Индонезия, Филиппин

4. Камбоджа, Корея

5. Сальвадор, Гватемала

25. «Демографиялык жарылыс» дегешяш не?

1. хальщ ес1мшщ курт кебекн (артуы)

2. туудьщ темендеу1

3. ел1мнщ темендеу!

4. табиги ес1мнщ темендеу1

5. ес1мд1 реттеу

26. «Демографиялык жарылыс» орын алган елдер

1. Бразилия, Аргентина, Чили

2. Канада, АЩИ, Мексика

3. Германия, Франция, Италия

4. Ущцстан, К^ытай, Кения

5. Казакстан, Ресей, Монголия

27. «Демографиялык дагдарыс» аймагы

1. Шетелдж Еуропа

2. Оцтустш Азия

3. Солтустж Америка

4. Солтустш Африка

5. Латын Америкасы

28. Дуние жуз1 халкыныц жартысы мына 6 елде турады.

1. К^азакстан, Монголия, взбекстан, Кыргызстан, Тэжшстан,

Ауганстан

2. Туркия, Ирак, Иран, БАЭ, Сауд Арабиясы, Пэкютан

62


3. Кытай, Ундютан, АКД1, Индонезия, Бразилия, Ресей

4. Франция, Германия, Испания, Италия, Ирландия,

Улыбритания

5. Канада, Швеция, Словения, Греция, Норвегия, Польша

29. Ежелп Греция мен Ежелп Римде халык санагын

калай атаган?

1. тексеру

|| ценза

3. салык

. 4. баяндама

5: санак;

30. Халыктьщ табиги козгалысыныц коэффициет repi

немен елшенед1?

1. градус

2. % (процент)

3. %о (промилле)

4. жыл

5. бонус

63


3-ТАРАУ.

АДАМ НЭС1ЛДЕР1ННЩ ГЕОГРАФИЯСЫ

Нэст белгтержщ курамы

мен мацызы

Нэсш (француз TijiiHeH race, итальян тшнде razza —«туыс»,

«тек», «тайпа») — шыгу reri 6ip болуымен байланысты,

ягни жалпы ата-тегшен, непзшен, сыртцы (дене 6iriMi)

белгшершен сипатталатын тарихи цалыптасцан адамдар

тобы.

Нэсщцер, б1ршппден, биологиялык категориЯлар бойынша

барлык элеуметпк ортактыктан сапаяы турде этностык, пдщк,

дши жэне т.с.с. белгшермен ерекшеленещ; екшниден, Нэсшдер

турдщ жиынтыгы емес, ол популяциялар жиынтыгы, ягни адамдар

аумактык орта 1ппнде жш некеге тирады (топтык жэне

тулгалык белгшер 03reprimTiKTepi сэйкес келмесе де): *

Мэдениет, оркеннет дамуымен катар, эртурлг халыктар

арасьшдагы биологиялык езара эрекеттесудщ дамуы нэсш

ареальшьщ шекарасьш б1рпндеп тарылтьга, нэтижесшде буюл

адамзаттыц нэсш белгшер1 уйлескен жаца орындар пайда

болуда.

Нэсщщк ерекшелжтер эдетте 6ip-6ipiHeH алые орналаскан

адамдар тобында жаксы байкалса, жакын орналаскан адамдарда

аса байкалмайды. Нэсщцердщ араласуы мыцдаган жылдар бойы

созылады жэне де уздшшз, сонымен катар жылдамдатьшган

ypflidi калыптастырады. Жер шарындагы халыктардьщ уштен

6ip белшн аралас жэне аралык нэалдер топтарьшыц улеш

курайды.

K^a3ipri кезде адамдар тобьш «ак», «сары» жэне «кара»

нэсшдерге белу туралы туешктер кец таралган. Tepi TyciHiH

айырмашыльщтары Tepire туе беретш меланин ' затьшыц

мелшерше байланысты, ягни ол - физикалык жэне химиялык

касиеттерше байланысты барлык нэсш екшдершде б1рдей.

64


Bipaicra Tepi Tyci нэсшдерге белудщ жалгыз белпа емес, ал

кейб!р жагдайда ол нэсшдердо шектеудщ де непзп 6enrici болып

табылмайды.

Антропологтар осыпай белу ущщ Щектеу жиынтыгын

колданады, ец алдымен кебшеее сырткы белгшерше карайды,

6ipaK мунымен гана шектелмейдк Непзп нэсщщк белгшерге

мыналар жатады: Tepi Tyci, шаш жабындысьшыц сипаты,

бет белщнщ курылысы, дене 6iTiMi пропорциясындагы

айырмашылыктар, алакан мен табандагы ерекше сызыктар

(эж1мдер немесе терец сызыктар), саусактагы шецберлер жэне

т.с.с. 0pi карай агзадагы кейб1р физиологиялык ерекшел1ктер

ескершед1, «кершбейтш» белгщер1 бойынша: кан курамы,

уппядагм микроэлементтердщ курамы, акуыз сыгындылары.

туе ажырату турлер1, Tic курылысы жэне т.с.с.

Кез келген нэалдк белшу кандайда 6ip жагдайда шартты.

TinTi айтар болсак, барлык адамдар 6ip-6ipineH алые болса

да, тисе лей алганда кан жагьшан туыстас больш келед1. Адам

арасьшдагы дене 6iTiMi бойьшша айырмашылыктар - шындык,

олар ескеруда, зерттеуд1 жэне жктеуд1 кажет етедь BipaK муныц

барлыгы кеп ретп дэлелденген шындыкты жоя алмайды, ягни ец

бастысы жэне айтарльщтай болып eMip ушш мацызды больш табылатьшдар

- сез!м мен ойлау, кабшетгшк пен мумкшдктерше

карай эртурл1 нэещдеп адамдардыц барлыгы тец жэне ©рдей.

Ец кернекп дэлелдердщ 6ipi - аралас некеден туган урпак

eMipre кабшетп жэне ес1мтал болып келед!. Француз Александр

Дюманыц («Уш ноян», «Граф Монте —Кристо» жэне т.б.

романдардыц авторы) эжес! негр нэещнен болган, Улы орыс

акыны Александр Сергеевич Пушкин - атакты жэне атакты

емес орыс тегшен шыгып кана коймай, сонымен катар «Улы

Петр арабыныц» —кара туст! Ганнибалдыц (Абрам Петрович,

1697-1781жж., эфиопиялык князьдыц улы) урпагы.

65


Улкен жэне Kiiui адам нэсшдер1

Улкен Еуропеоидтык нэсш. Еуропеоидтер ашъщ немесе

коцыркай Tepi тушмен; эртурл1 тустеп толкынды немесе тж

жука шаштармен, уппнпп perri шаш жабындыларыныц катты

дамуымен (ерлердеп с акал), кез тустершщ алуантурлшпмен

(коцыр кезден акшыл сур жэне кек кезге дешн), бшк жщшке

кыр мурынмен, калыцдыгы жука немесе орташа больш келетш

ер1ндер1мен ерекшеленедг Кез келген кытайлык у!11 улкен

мурын - еуропалыктьщ 6ejirici. «Уж ен мурынды жын-nepi» деп

бурынгы кёздер! К^ытайда христиан дшш таратушы еуропальщ

миссионерлерд1 атаган. Еуропеоидтарды ipiicrey эрекетше

Tepici, кез1 мен шаштарыньщ ашык туе болуы непз болса, ягни

мундай мутациялар аныктаушы белгшер репнде Солтуепк

жэне Орта Европада TipmmiK eTyi мен таралуы бойьшша ен

улкен муминшшкке ие болды, мунда орта палеолит кезшде

айтарлыктай децгейде булттылык пен кун томен салкын, 3pi

ылгалды климат басым болды.

Улкен еуропеоидтык нэсшдер уш топка белшед1 (дактьщ

каркьшдьшьп'ы бойьшша): солтустш — ашык Tepi, сары жэне

ашык кулпн TycTi шашты, сур жэне кекшш кезд1 ие адамдар

улес! басым; оцтуетш топка - коныркай туста Tepi, шаштары мен

кездер1 кою тустес; аральщ топка орташа дактану тэн.

Дактану epeKmeniicrepi жэне топтагы «бас KepceTyi» бойьшша

Kinii нэсшдерд! немесе eKimni жэне уппнпй рети нэсщцердо

белш керсетедо. Бас керсетюнп —кацкадагы ми белтнщ 6mMi,

бастьщ ец улкен еншщ оньщ ец уж ен узындыгына катысты

пайыздьщ катынасы. Егер бастьщ еш оньщ узындыгына

Караганда 75%-дан темен болса, онда адам долихокефалга

- узын баска (грек тшнеН. dolichos - «узын», kephale - «бас»)

жатады, егер бастьщ еш узьшдьщка Караганда 80%-ды кураса,

брахикефалга - кыска баска жатады. Аральщ катынастар мезодолихокефал

жэне мезобрахикефалга жатады.

Тек белек мысалдарды карастырайьщ. Ашьщ еуропеоидтардьщ

солтустпс тобы нордияльщ (долихокефал) жэне

66


балтык (брахикефал) Kiuii нэсшдерше белшедь Дактану бойьшша

аралык топ еуропеоидтарьш (кеп белт брахикевалдар -

кыска басты) альпннк, ортаеуропалык, жэне шыгыс еуропальщ

(орыстын коп болт юреда) топтарга беледь Кдаамында

ущцжерортатещздок нэсшдерден туратын рцтуепк топ мысалы,

жерортатещздпе (долихокефальды) жэне арменоидтар (брахикефальды)

icimi нэсищерге болшедь

Улкен Монголондтык нэсш. Монголоидгардыц сырткы

сипаты: саргыш тустес Tepi; тш, кальщ (катты) кара шаштар;

нашар дамыган ушшпи рета шаш жабындысы, коцыр кездц

жалпак бета, жщ1шке орташа кен, темен орналаскан танаумен,

эпикантустьщ - кезд1 жэне оныц жас TeciriH жауып туратын

жогаргы кабактьщ ерекше катпарыныц болуы. Соцгысы, кездп

катты желден жэне кумды дауылдардан сактау кажеттшт

нэтижесшде температураныц тэулпспк жэне маусымдык тез

ауыткуымен сипатталатын кургак континентак климат ушш

айтарлыктай тэн Орталык Азияньщ дала жэне жартылай

шелейттенушщ калыптасуымен байланысты.

Улкен моцголоидтык нэсш ею Heri3ri топтан турады:

азиялык жэне американдьщ (ущцстер, эскимостар, алеуттер).

Американдык ущцСтердё жалпы моцголоидтык бет nimmi

тепстеу, эпикантус сирек Кездесед1, мурны эдетте катты

байкалады.

Азия монголоиды ею непзп топка белшедк континентак

жэне тьшыкмухиттык (кэрютер, солтуепк K9picTep). Континентак

моцголоидтар дактанудьщ аздыгымен ерекшеленед!, кацканьщ

улкен массивтинпмен жэне узын бет тШншен сипатталады.

©3 кезепнде, континентак моцголоидтар арктикалык нэсшге

(эскимостар, чукчалар, коряктар), солтуспк азиялыктарга (эвенюлер,

эвендер, юкагирлер), орталык азиялыктарга (моцголдар,

буряттар, якуттар), киыршыгыстьщтарга (кытайлар, кэрктер)

белшедк

Улкен Негроидтык нэсш. Сырткы ерекшел1ктерк каркынды

дактанган кою-коцьфкай Tepi, буйра катты кара шашты,

коцыр кёзд1, катты прогнатизм (жактьщ шыгуы), кец танау,

кальщ epitmi. Кдра Tepi агзаны ультракулгш сэулеленуден

67


коргаса, буйра шаштар табиги тыгыз «бас кшм» рет1нде куюден

коргайды, Танау niuimi мен epiH курылысы, Tepi бездер1 - буландыратын

ылгалды аз ушш термореттеуш1 мацызга ие.

Негроидтык белгшер Африкальщ Сахарасыныц оцтустк

белтне карай туратын «негр» атауымен белгш халыктарда

жаксы байкалады.

Улкен Негроидтык нэсш уш топтан турады: негрлер, негриллдер,

бушмендер жэне готтентоттар.

Tepi Tyci непзшде зоналылыкка, сонымен катар Африканьщ

эртурл! облыстарында баска да негроидтьщ белгшер температурадан

жэне кун жутылуына байланысты байкалады. Экваторлык

белдеудеп негроидтарга Караганда Африканьщ оцтустк

белшнде туратын бупшендер мен готтентоттар жэне курлыктыц

солтустпс белшнде туратьш тургьшдары айтарлыкгай ашьщ

дактанумен сипатталады.

Сонымен катар бой мен дене узындыгыныц ерекшелштер1

де айтарльщтай - дуниежузшдеп ец узын бойдан —судандьщтар,

нилоттар, ец кыска бойга дешн - Руанда, Бурунди, Конгодагы

пигмейнегрилли нэсш , бойыныц узындыгы 6ip жарым метрге

жуык. Антропологтардыц есептеушше, кхшкентай бой -

кепгасырльщ тамак жетюпеушшгше байланысты бeйiмдeлy

реакциясыныц эсершен. Бойдыц еспеуше сонымен катар,

KOMipcyra бай, акуызга кедей тамактарды (9cipece жануарлар

акуызымен коректенгенде) колдануымен туицщршедг

Африканьщ оцтустш-батыс шел1нде туратын бушмендер мен

готтентоттардыц бойы аласа (150-160 см), жалпак бет жэне

эпикантус, оларды моцголоидтарга жакындастырады. Бушмен

эйелдершде стеатопигия - бексеге коп мелшерде май

жиналуыныц салдарынан бексещц катты шыгуы байкалады.

Улкен Австралоидтык нэсш узак уакытка дей1н улкен

нэалдер тобына щрмей келд1, олар негроидтармен 6ipirin, улкен

негроидты-австралоидты немесе экваториалды нэсшд! курады.

Австралоидтардыц басым 6eniri кара тустес Tepi, кец танау,

калыц ершдо, негрлерге уксас больш келедь BipaK Австралияньщ

аборигендер1 дактану бойьшша африкандьщ негроидтарга

жакьщ болганымен, шашыньщ курылысы жэне ушнпш шаш

жабындысыныц дамуы бойынша еуропеоидгарга жакын.

68


Улкен Австралоидтык нэсш Keneci тармактардан турады:

австралиялык аборигендер, папуастар жэне меланёзиялыктар,

веддоидтар, айналар, негритостар. Папуастар пен меланизиялыкгарда

айтарлыктай австралоидтык белгшер тэн, ал

шаштары негроидтар сиякты буйра. Папуастардыц меланезиялыктардан

ерекшелш мурныныц шпйншде — олардьщ

мурны двнес. Негритостар меланезиялыктар еске туаред!,

6ipaK бойы аласа. Веддоидтар бойы аласа, сирек сакалды, ойык

касты, прогнатизм басым. Генетикалык тургы да баска австралоидтармен

байланыскан, 6ipaK айналардыц жалпы бет nimiHi

бойынша ©те катты ерекшеленед[. Оларга улкен нэещдеп жеке

ерекшелштер тэн: еуропеоидгар —ашык тустес Tepi жэие купт

дамыган ушшнп шаш жабындысы; австралоидтар - кеч танау

жэне децес бет; моцголоидтар - жалпак бет жэне эпикантустьщ

болуы.

Дуниежуз1 аймактары бойынша

халыктардьщ нэсшдш курамы

Дуниежуи халкыньщ нэещдак курамы бойьшша халыктьщ

сандык параметрлер1 эдетте галым-мамандардьщ багалауы бойьшша

бершед1, ce6e6i нэещдк есеп журпзу кептеген елдерде

журпз1лмейдг 7-кестедеп талдау керсеткендей, ец алдымен

аралас жэне ауыспалы типтер yneci ете кеп (1/3). Элемде тутас

алганда, халыктьщ жартысын еуропеоидтьщтар курайды.

7-кесте. Адам нэсшдершщ саны мен географиясы

(XX гасырдыц соцы), % есеб»мен

о.

S ■V

• г» S

Дуниежузштутас

алганда

Бурынгы

КСРО

Шетёлдщ

Еуропа

Шетелд1К

Азия

Африка

Америка

Австралия

жэне

Мухиттык

1 аралдар |

1 2 3 4 5 6 7 8

Халыктьщ барлыгы 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

Еуропеоидтыктар

42,3 86,3 99,3 29,2 27,0 52,0 75,4

(Евразиялык)

69


Кестенщ соцы

1 2 3 4 5 6 7 8

Моцголоидтыктар

(Азиялык- 20,0 0,6 0,1 32,2 - 6,0 0,4

Американдык)

Негроидтык

(Африкандык)

7,0 . - 0,2 0,1 54,0 7,0 -

Австралоидтык

(Мух иттык)

0,3 - - 0,3 - - 18,1

Бурынгы КСРО. Ол барлык уш тармактан туратын, ауыспалы

немесе аральщ формаларыньщ yneci айтарлыктай болатын

халыктыц абсолюттш 6eniri еуропеоидтьщ нэсшге жатады.

Солтуепк тармакка орыстардьщ солтустш-батыс топтары (жэне

Балтьщ мацы халыктары) жатса, оцтуетшке —Кавказ халкьшыц

коп 6oniri (жэне Орта Азия) шредь

Ауыспалы жэне аралыц формалары: К,иыр Шыгыска

дейшп орыстар (сонымен катар украиндер мен белорустар).

Еуропаныц оцтустпс-шыгысы, Орал, Батые Ci6ip, 1^азакстан

жэне Орта Азия далалары - еуропеоидтар мен моцголоидтар

арасындагы ежелп байланые аймагы. Бул аудандардыц еуропеоидтары

моцголоидтык белгшер1 анык кершетш аралас оралдык

жэне оцтусткс1б1рлк (казактар, кыргыздар), сонымен катар,

орта азиялык (турюмендер, жартьшай озбектер мен тэжктер)

топтарга юредЬ Моцголоидтык нэсш белгшер1 аз кершетш

тургындар Кола тубегшде, Поволжье жэне Оралдагы фин-тшдк

саами, мордвалар, маришйктер, удмурттар жэне турктлдес чуваштар,

башкурт жэне татарларды - халыктардьщ осы нэсшдк

типун лапоноидты, немесе суборалдык деп атау кабылданган

(курамында еуропеоидтьщ нэалдер).

Шыгыс Ci6ip жэне К^иыр Шыгыстыц байыргы халыктары

моцголоидтардьщ континенттк тармактарына - орталыказияльщ,

солтустказиялык жэне улкен моцголоидтык нэсщщц

арктикалык Kimi нэсшне жатады.

Шетелдйс Еуропа. Солтуспктеп саами, сонымен катар

Африкадан, Оцтустк Азиядан, Вест-Y ндютаннан таяуда келген

иммигранттарды коспаганда Шетедщк Еуропаныц халкы

еуропеоидтык Нэсшге толыгымен жатады.

70


Нэсщщк epeKinemKTepi бойынша айтарльщтай, мысалы,

бойы бтк, ашык туст1 шашымен жэне ашьщ тустес кездер1мен

норвегтер (еуропеоидтардьщ солтустж тобы) жэне аса бипс емес,

кара шашымен жэне кою кез1мен итальяндар (оцгустж тол)

ерекшеленедь Сонымен коса, Еуропада нэсщдщ белгшердщ ауысуы

©те баяу болгандьщтан, icimi нэсшдер арасында накты шекара

журпзу мумкш емес.

Скандннавияда, Исландияда, Улыбританияда, Ирландияда,

Нидерландыда жэне Германняныц солтусттиде еуропеоидтардьщ

солтустш тармагы - б ал тык нэсш (солтустш

еуропеоидтар Еуропа халкьшьщ шамамен 17%-ын курайды)

таралганын шартты турде есептеу кабылданган.

Пиреней Ty6eri, Францияныц оцтустш-шыгысы, Италияныц

оцтуст1к жэне орталык болт, Грекияныц oHTycTiriH одаусрк

еуропеоидтардьщ екшдер1 - жерорта тещздш нэсшдер коныстанган

(оцгустш еуропеоидтарды еуропальщтардыц 32%га

жуыгы курайды).

Еуропа халкыныц калган 6eniri (50%-га жуыгы) эртурл1,

нэсщдерщ белуге киьш согатын, «ауыспалы жэне аралас еуропеоидтар

формаларын тольщ TYciHiriH бермейтш 6ipiiaipinreH

топты курайды.

Саами —еуропеоидтык элеменпмен катар, оралдьщ ортактьщ

элементтер1мен 6ipre тузетщ лапоноидтьщ нэсш. Еуропа

оцтустш белншщ Keft6ip белштер1нде негроидтык коспалар

байкалады.

Шетелдж Азия. Азия антропологияльщ катынаста ец

киын больш табылады, ягни мунда, адамныц барлык терт ipi

нэсшдершщ эртурл1 топтары таралган.

Еуропеоидтар (1/3 белап) оцтустш тармактыц эртурл!

нэсщдер1 - Оцтустш-батыс Азия жэне Солтустк Уцщстанда

таралган жерортатещздш, алдыцгыазияльщ, ущцаугандык,

памирферганальщ болып табылады.’

Азияльщ моцголоидтар (эл1 1/3 белт) жогарыда ескергкендей,

континенттш (моцголдар, туцгыс халыктары) жэне тыньщмухитгьщ

(кэрютер, солтустш кытайльщтар) больш еюге белшеда.

Моцголоидтар мен австрал о и дтардыц аралас формалары:

оцтуст1к моцголоидтар, оцтустш кытайльщтар, индонезия-

71


лыктар, филиппиндктер, Ундщытай халыктары, к^рамында

айна элементтер1 бащалатын жапондык тип.

Австралоидтар веддоидты нэсщцер (Шри-Ланка), папуасмеланезиялык

(Индонезия), негритос (Филиппин, Малайзия

жэне Таиланд) жэне т.с.с типтершен керш е бередь

Еуропеоидтардыц оцтустк тармагы мен австралоид нэсшше

жататын веддоидтар арасындагы ежелп байланыс зонасында

оцтуст1кундютандьщ rani - Ундктанныц оцтустк хальщтары

калыптасты.

Негроидтык сипаттар Аравия тубегшде орналаскан хальщтьщ

белпшде, dcipece жагалау мацы ауданында байкалады.

Африка. Хальщтьщ жартысынан астамын Улкен Негроидтык

нэсшдер к¥райды, оньщ еюлдер1 Сахараньщ оцтустк аудандарьшда

басым. Эртурл1 облыстагы негрлер, жогарыда

атап еткендей, Tepi Tyci, бет пшшй, дене 6niMi бойынша катты

ерекшеленедг

Оцтустк Еуропеоидтар (жерортатещздк нэсщцер) Африканыц

солтуспгшен Сахарага дешн тольщтай арабтар мен берберлер

коныстанган. Еуропеоидтар мен негроидтар шекарасында

аралас типтер пайда болган. Мысалы, Африкандьщ мушздеп

эфиоптар.

Африканьщ оцтустишде 5 млн-га жуьщ батыс Еуропадан

шыккан еуропеоидтар (басымы Нидерландыдан) жэне олардьщ

урпактары курайды. Бурлардыц (еуропеоидтар) готтентот эйелдершен

жэне баска да африкандьщ эйелдермен некедеи тыс байланыстары

«туеп» деп аталатын угымныц пайда болуына экедщ.

Америка. Америка халкьшьщ нэсшдк курамы эртурл1 болуы,

адамзаттьщ уш улкен нэсшдер! екшдершщ катысуымен

Тус1нд1ршед1.

Аборигендк моцголоидтьщ халыктар - уцщстер, эскимостар

жэне алеуттер тек белек аудандарда сакталган: Мексика

кыратында, Андыда, Оцтустк Американыц туша облыстарында

жэне арктикалык аудандарда.

Кептеген нэсщцерден еуропеоидтык нэсшдердщ yjjeci

басым (АКД11 жэне Канада халкьшыц 9/10 белшне жуыгы

жэне Латъга Америкасыныц 1/4 белшне жуыгы). Солтуспк

Америкага Улыбританиядан, Скандинавиядан, Германиядан

72


келген еуропеоидтардьщ содтустк жэне ауыепалы тармагыньщ

непзп еюлдер1 коныстанган. Антропологиялык типтер арасындагы

араласу урдасшщ шекаралас Еуропага Караганда мунда

айтарлыктай жойылган десе де болады, нэтижеанде ауьюпалы

формалар басым.

Латын Америкасында еуропеоидтыктар, непзшен, оцтустк

топ болып табылады, ягни Еуропадан келген коныстанушылардыц

арасынан испандыктар, португалдар, итальяндыктар.

Америкада нэсшдк топтыц саны бойынша etcimnici больш

(21%) - аралас некеден жэне некеден тыс еуропалыктар мен

ундютер байланысьшан туылган урпактар метистер. Латын

Америкасында олар Мексикада, Венесуэлада, Чилиде, Парагвайда

непзп хальщ санын курайды. Одан да аз мулаттар (12%)

- еуропалык жэне африкандык халыктьщ араласу нэтижеЫ.

Оган АКД1 афроамерикандыктардыц кеп 6eniri, Бразилия, Куба

халыктарыньщ айтарлыктай тобы, Вест-Ундштан халыктары

жатады. Метистер мен мулаттарды мундай жагдайда белу киын.

Yндю-негр тектершен (самбо) жэне ундю-негр-европальщ

тектершен шыккан топтар бар. Араласкан нэсшден туылган

халыктар саны уздшлз кебеюде.

Америкадагы негроидтык нэсш Африкадан негр кудцар

ретшде экелген еш араласпаган (немесе аз гана араласкан)

урпактар. Айтарлыктай ipi негроидтык топтар АКД1-та, Бразилияда,

Гаитиде, Ямайкада жэне Becт-Yндicтaнньщ баска кeйбip

елдершде тирады.

Австралия жэне Мухиттык аралдар. Еуропалыктар келгенге

дешн хальщтьщ непзп 6ejiiri улкен австралоидтьщ нэсш

eki Kimi нэещдершен турды - австралияльщ жэне папуасмеланезияльщ.

Полинезия жэне Микронезия халкы нэсшдк

каггынаста монголоид пен австралоидтар арасында аральщ орынды

алды.

Кдз1р, аймакка еуропалык жэне аз.келемде азиялык букараньщ

келу! нэтижесшде нэилдак курам улкен езгертулерд1 басьшан

етказДЬ Австралия жэне Жана Зеландияда еуропеоидтар нэсш

екшдерй басым болды. Мухитгьщ аралдар елдер} катарындагы

кетмсектермен 6ipre метис топтарыньщ курылуына экелд1 (Фиджи,

Жана Каледония, Полинезия, Микронезия). Меланезия мен

Жана Гвинея аралдарыньщ кебшде метистер аз болып келедь

73


4-ТАРАУ.

ДШДЕР ГЕОГРАФИЯСЫ


Дшнщ езектшт жэне оны хальщтар

географиясында окудьщ кажеттшИ

Дш (латьш тшнен religio - «такуа», «К^дайшылык»,

«касиета», «гибадат ету») - жогаргы кушке сиынуга непзделген,

сонымен катар моральдык нормаларга арналган

мэдениет формаларыныц 6ipi, дуниеге кезкарас.

Дш адам ем1ршде элеуметак жагымен катар, жеке

ем1р1нде де мацызды рол аткаруьш жалгастыруда. Этностарды

кальштастыруда, олардьщ мэдениетш, мемлекегп л1гш дамытуда

дшнщ катысуы айтарльщтай.

Дштану сабагы ЖОО окытуга байланысты Ka3ipri багыты

озгердг Бул ец алдымен дуниежузшдеп дш сурактарыныц

езектшгше байланысты. Жер шарыныц «ыстык нуктелерь

нщ» барлыгында бурынгы уакыттан 6epi Ka3ipri уакытка

дешн адамдар арасьщцагы катты канды согыстар дши

айырмашылыктармен тпселей байланысты. Бурынгы Югославия

социалистш федеративтк республикасьшда турган сербправославтар,

хорват-католиктер, боснияльщ-мусылмандар,

Грузияда абхаздар; (сонымен катар непзп халкы православтар

басым аджарлар-мусылмандар) эз1рбайжан-мусылмандар жэне

армяндар согысты. Осындай дши айырмашылыктар мысалында

айтарльщтай децгейде мусылман eni Шешенстандагы ерекше

аяусыз согыстыц болуымен туицщршедь Осыныц Ti3iMiHe Иран

(шииттер) мен Ирак (сунниттер) арасында болган согысты,

Ливандагы христиандар мен мусылмандар согысын, Халистан

тэуелаз мемлекетш куру барысындагы Пенджабтагы сикхтердщ

куресш жаткызуга болады.

Сол немесе баска дшге жатуы кей жагдайда халыктыц

жеке топтарьшыц элеуметак жагдайын аныкгайды, ол катты

карсыласулардыц пайда болуьгаа экелед!. Улыбританияныц

74


Ольстердеп протестанттар арасында катрликтщ аз болуы,

Судандагы жэне Нигериядагы христиан мен мусылмандар жэне

т.с.с.

Дуние жуйнде кептеген елдершде когамдык уйымдар мен

саяси партия л ар дши сипатка ие: христиан-демократия льщ,

христиан-элеуметпк партиялар (ХДП жэне ХЭП), христиандык

кэсшодактар. Элемде дшге сенутшлердщ саны айтарлыктай кеп

жэне ете мацызды - 6ipa3 халыктьщ жартысын немесе 3 млрд

адамды курайды. Осыдан дщц1, дши шмнщ мацыздылыгын

бшу кажеттшп туындайды.

Кептеген авторлар катары Маркснц теориясын кате, оны

руханилыгы жок, ешрлж мэнда сурактарга кещл белмеген деп

есептейдг Егер айтатын болсак, православтарда ем1рлпс мэннщ

максаты: жандагы Кудай патшалыгын курастыру, кад1рлеу,

ал материалдык байлык ещцрйп оган жетудщ кур алы болып

табылады, онда марксизм-ленинизм бойьшша барлык шм,

материалдык экономикалык катьшастарды алга кояды, ол

да сумдык жагдайлардан баска, €йзд1Ц когамда адамгершшк

принциптерше карсы эрекеттерге, рухани азгындалуга экелдг

Орта жагдайын езгерте отырьш, (турмыс сананы аныктайды),

адам калыптасуын керекп багытка экелед1 деп есептелген.

Тупганы калыптастыратын innci рухани фактор багаланбады.

Бул жалпы адамгерщШк кундылыктардан, ягни ата-ананы

курметтеу, ар, уят, аяушылык, кайырымдылык, жакындарына

i3ri кызмет ету угымдарьюыц айырылуына экедщ.

Атеизмде адам — жердеп нришйкпен байланысты жэне

оньщ eMipi уакытша мэцгшкке умпсв, сондьщтан да ем1рд1

ryciHy жерде кыска eMip суру1мен байланысты жэне шектеулг

Осыдан шыгаратын оймынадай: бупн мен lipiMiH, ертец елемш,

сондьщтан маган ец жакьш адамдардыц ес1нде каламын, элс1з

жубату (уппнпп ата текке дейш ата бабаларын атын атаудан

бурын еске Tycipy киьшга согар); егер мэцгшк жок болса, не

icTey керек? Онда адам ез туйс1ктер1м1зда шектеп, бектлген моральмен

журу керек пе? Мэцп кундылыктар жок кезшде мораль

деген!м1з не? Ец жаксы жагдайда адамдар eMip суруш жецшдету

ушш шартты ережелер жиынтыгын кещскен жэне орта езгерген

75


жагдайда оны бузуга кукылы адамдар KeniciMi. Mine сондьщтан

кептеген дшге сенбеушшер Keneci ережеш устанады: калай eMip

сургщ келсе, солай eMip сур, ce6e6i ем1рде мэцп кундыльщтардан

басканьщ 6spi руксат етшген. Homo homini lupus est («адам

адамга каскыр»), Атеистж когамдагы аморализм объектива

турде бар жэне оган тацгалуга болмайды, кайта ол eMip сурудщ

жалпы зацы болып кальттаспаганына тацгалуга болар.

Дуниежузтш, улттьщ

жэне туыстайпалык дшдер

Жер халкьшьщ дши курамын тек жуыкгап айтуга болады,

ce6e6i кептеген елдерде дши cemMi бойьшша халыкты есептеу

журпз1лмейд1, ал есептеу журпзетш елдердщ езшде мэл1меттер

дурыс емес. Мысалы: тец есептеулер мумкш: жапондыктардыц

75%-ы ездерш синтоистер деп есептесе, 75%-ы буддистерм1з

деп есептейдь Мусылман мен индуистердщ саны хальщтьщ

табиги есу каркьшьщ аркасында ecTi, сонымен катар Орталык

Африкада мусылмандыктыц белсецщ козгалысы жэне индуизм

ортальп'ы Ущцстан да православтыкгар сиякты католиктердщ

саны туракгалды.

Туыстайпалык дшдер - элеуметпк-экономикалык катынаста

артта калган халыктар мен тайпалардьщ дши

сешмшщ бастапкы формалары.

8-кесте. Дшдер географиясы

Дшдер

Сенушшер

саны Басты аймактар жэне тарапу елдерi

(млн адам)

1 2 3

Д униежузЫ к дшдер

Буддизм

(б.з.д V I г.) 700

Христиан

(б.з.д 1 г.)

1000

Шыгыс жэне Оцгустж-Шыгыс Азия

(^ытай, Жапония, Моцголия жэне

т.б.)

Еуропа, Солтустж Азия, Америка,

Австралия

76


Соньщ 1йпвде,

Католицизм

Православгар

Протестантизм

Ислам (б.з.д. V II

г.)

соныц imiiuie

Шииттер

1 2 3

580

70

350

800

70

Кестенщ соцы

Батые жэне Оцтустш Еуропа,

Онтуепк Америка (Франция,

Испания, Португалия, Италия,

Германия жэне т.б.)

Шыгыс жэне Оцтуетк Еуропа,

Солтуспк Азия (Ресей, Украина,

Белорусь, Молдова, Грузия,

Болгария, Румыния, Грекия жэне т.б.)

Солтуспк Еуропа, Солтуспк

Америка, Австралия (АКД1, Канада,

Улыбритания, Германия, ОАР жэне

т.б.)

Оцтуспк жэне Оцтустж-Батыс

Азия, Орта Азия, Солтуспк Африка

(Индонезия, Пэкютан, Бангладеш,

Сауд Аравиясы жэне т.б.)

Иран (мемлекетпк дш), Ливан,

Оз1рбайжан

Сунниттер 730 Квптеген мусылман елдер1

Улттык дшдер

Индуизм 520 Уцц1стан, Непал, Шри-Ланка

Сикхизм 15 Уцщстан (Пенджаб)

Конфуцийшщщк 180 К^ытай

Синтоизм 90 Жапония

Иудаизм 10 Израиль, АКШ

Туыстайпалык дшдер

Фетишизм

Тропикал ык Африка

Тотемизм

Америка ympcrepi, Австралия

аборигендер!

Ата бабалар

Оцгустш-Шыгыс Азия

рухына гибадат

ету

Шаманизм

Солтуспкпц аздаган халыктары

Алгашкы кауым мэдениетш зерттеупнлер! тайпаны зерттеу

гылым болып табылмайды, ce6e6i епщандай дгни ^гымдар жок

деп есептейдь

77


Фет иигизм

- —

- пуггар болды о , ^Лар денесшЩ бели Кейнм к**’ агашты«

месе ес|адЦкке сену жэне Х Л Н Ь * ануарга HeJ

Мысалы, Австралияда кенгуру,

сьгЯьшУ'

елпруге жэне тагамга н а й д а л ^ Ю °П0ССуМ’ ола^

Ы п 2 ; * абалар р ух ьта Ш в ‘Р“ - т т т -

¥рындары емф сурген туыскандары мен бабаларыньщ Tipi

адамдардыц eMipiHe оц жэне Tepic эсерш типзетшше сену.

Шаманизм - адамныц кушн экстазга дейш жетюзш,

аруактармен сейлесу, олардьщ купин емдеуге жэне т.б.

практикалык максаттарда колдану, аруактардьщ адамга юру

кабшеттшгше сену.

Сешмнщ баска да Typnepi бар: анимизм (лат.тшнен:

«ж ан ») - барлык табиги кубылыстарды жандандыру, панте-

Г м - табигагга «таралгаи» Кдаай туралы тусЫк, табу жуиес,

сикырлык жэне т.б.

этн0СТардыи шегшеи

ш ы кпаитын кат 1 ь д

калыптасады.

етуДШ Непалда, Шри-Ланкада басьш * *

нысты V тоЛыгь1мен #ан боЛДЫ> х неПз1

соЯЫНДа ® иНдуизМДеГ1 п Калыптаст • к03делД‘-

С Сикхизм - М Щ Щ б0*Ь * Кжокка g « рлар

;ш к а ® аН КИМа'


кыска шалбар кит, уш болат куралын тагынуы, ягни эрб1р ер

адамныц езшде браслет, тырма жэне кылыш болуын мшдетп

санады. Барлык; сикхтер курметп «сингх» атымеи аталады, ол

тегше косылып жазылады. Сищхгердщ Пенджабта Халистан

тэуелаз мемлекетш куруды кездейтш жактаушылары пайда

болып, олардыц басты кылмыстары —Индира жэне Рад жив

Гандидщ eniMiH уйымдастыру эшкерелендг Дегенмен сикхтер

Ундостан халкыныц 2%-на жуыгын кураса, эскердщ офицерлж

Курамыныц 30%-ын курайды. Сонымен катар, олардьщ yneci

мемлекетп баскару мен полицияда жогары. Бул дщда елдщ

алдыцгы президент! Заил Сингх устанган.

КонфуцийшиШк - Кдытай дшг Конфуцийцпдщктщ непзш

калаган Кунцзы (Конфуций) элеуметпк-этикалыкбагытгы басты

орынга, ал дуниеге кезкарас мотивтерш екшздп орынга кояды.

Конфуцийшшдж дшнщ мацызды элементтер1 - ата-бабага

гибадат ету. «Сяо» iniMi - балалардыц ата-анага ракымдылыгы,

ата-аналарга камкор болуды упТтейдг. Конфуцийпилдак

инм улкенге, бишкке багыну, езшен улкещй курметгеуге

тэрбиелейдь

Синтоизм - Жапонияда ата-бабаларды курметтеу жэне

табигатка гибадат етуден пайда болтан. Синтоистер кептеген

Кудайлар мен аруактардыц бар екенше сенедь Олардыц

жогаргы Кудайы больш Кун Кудайы —Аматэрасу есептелед!, ол

бурын баскарган жапон династиясынан шыккан император деген

магынаны бшдареда (1989 жылдан баста -Акихито).

Ерте шыккан сешмдердщ 6ipi Оцтустж-Батыс Азияда,

Палестинадагы еврей халкыныц арасынан шыккан Ka3ipri Израиль

аумагьшда иудаизм дат пайда болды. Бул басты дш

болганымен, ресми мэртебесп жок- Оган жасалган кунэларына

KemipiM сурау идеясы тэн. Жалгыз Кудай Яхвага (Иегова) сенумен

катар, иудейлйстер жанныц мэцп екейще; елгеннен кешн

кайта Tipiny, жумак жэне тозактыц бар екещцпне, Кудайдьщ

ракымдылыгына сенедг Иудаистердщ касиетп штабы - Танах,

сонымен 6ipre Талмуд атты дани тракттаттар жинагы,

идеологиялык, гибадаттык жэне дши-кукыктык тусшжтер1мен

иудаизмда беютеда.

79


Дуннежузынк дшдер. Тек уш жерш нкн дш Кудайдьщ

жалгыз екендиш (монотеизм) наеихаттауга байланысты,

халыкаралык сипатка ие болып, дуниежузшк дшдерге айналды.

Буддизм дуниежузшк дшнщ ец ежелпс1 больш саналады.

Егер христиандар «адам 6ip рет елед1, ал еодан кешн -Сот» десе,

буддистер (ундшер сиякты) эр жанныц кайтадан таршушщ узын

тазбеп туралы айтады. Индуизмнен догманьщ катарын iphcrefi

отырып, буддизм касталык жуйеден бас тартады. Будда шмшщ

орталык белшн адамгершшк, адамныц мшез-кулкы нормалары

курайды. Будцизмнщ непзш калаушы —Будда —«касиетта»

(Сиддхартха Гаутама - улы князь). Заманауи багыттары —Махаяна

(«куткарудьщ кец жолы»), Хинаяна («жщ1шке жол») немесе

буддизм-ламаизм.

Дшге сенудщ непзп багыттары келес1 турде калыптаскан:

1. 0м1рдщ мэш - ол азап, Туу, картаю, ауру жэне ел1м,

сушктасшен айырылу, сушки емес адаммен одактасу, максатка

жетпеу жэне канагаттанарлыксыз талек - муныц барлыгы азап.

2. Азаптыц ce6e6i - тшек пен куштарлык. Турмыска,

лэззатка, жасампаздыкка, бшйкке, мэцп eMipre жэне т.с.с.

нэрселерд1 ацсау.

3. Азаптан кутыпу упин талек пен куштарлыкты тубшен

жулу, аталган тойымсыздыкты жою, жердеп куйбец таршшктен,

талектерден бас тарту —азаптан кутылудыц жолдары.

4. Осы ушш мешршд1 eMip суру ушш дурыс журш турудыц

жэне онегел1 бшмнщ зацдары бойынша адамньщ сергек болуы

аркылы - нирванага жету. (Тек осы жолмен тольщ босау аркылы

- жогаргы рахат куш —нирванага жету —Кудаймен 6ipiry).

Будда оз т м ш дамыта отырып, нирванага жетудщ жолдары

мен эдютерш тольщтай ецдедй1) дурыс сешм, 2) шынай шепйм,

3) шынайы сейлеу, 4) шынайы ic, 5) шынайы 0 M ip , 6) шынайы

ой, 7) шынайы ойлар, 8) шынайы жасампаздану.

Христиан - бастапкы кезде иудаизм секта ретанде пайда болиды,

алгашкы дани сешмдерд1 тез ыгыстырып, Рим (Византиялык)

империясында, одан кешн оньщ шекарасынан тыс аймактарда

канатын жайды. Христианныц мацызды парызЫ: Кудайдьщ

80


жалгыз екенше жэне оныц уигпгше - К^дай эке, Кдоай баласы

жэне Кдеиетп Рух Кдоайына сену. Кдоайдыц баласы Иисус

христос eKi сипатка ие: Кудай жэне адам. Христианныц непзп

идеясы —кунэ жэне адам жанын куткару. К^дай алдында адам

кунэЬар жэне осы олардыц барлыгын тенеепред1: гректер мен

иудейлерд1, кул мен ерктшердо, бай мен кедейлерд! - барлыгы

кунэЬарлар, барлыгы «Кудайдын кулдары».

Адамдар кунэден тазара ала ма? Иэ, эрине. Тек олар кунэсш

мойындаган кезде, егер ез ойлары мен ic-эрекетш кунэдан тазару

жагына багыттаган жагдайда, р ы жэне жалгыз Кудайдыц

уш бейнесше жэне Жер бетше Кудай аркылы ж1бер1лген жэне

адамдар кунэсш кабылдаган улы касиетп куткарушыга сенгенде

жузеге асады. Иисус Христос азапты ел1м1мен алгашкы кунэш

кетерш, адамдарга ад ал жаркьш ем1р аркылы куткару жолдары

н керсетш, кунэларына окшу жэне елгеннен кейщ аспан

патшалыгына баратынына умгг бёрдь Такуа адам о дуниеде

езше тиесшш алады, кез келген кедей жэне кул жумакка баруы

мумюн, ал ол кезде кунэЬар адам тозакга болып, «отты тозакта»

вртенедь «О дуниеден баска» кунэЬар жэне тазаланбаган

адамдарга Христостыц Жерге «коркыныиггы сот» ретзиде жузеге

асатын «ёкшпп рет келу» Kayni тенедь

XI гасырда христиан православтар жэне католиктер

болып ею багытка белщщ. Олар парыз, гибадат ету жэне

уйымдастыру кабшеттершен ерекшеленеда. Айтарлыктай

парыздык айырмашылык больш Кдсиетп Рухтыц шыгу теп

туралы сурагы - католиктер бойьшша, ол Кудай-Эке жэне

Кудай-Баладан (filigue- «жэне Баладан») шыкса, православтар

тек Кудай-Экеден шыккан. Католиктердщ православтардан

ерекшелот жумак пен тозактан баска аралык белж - «тазару»

бар дейдг.

Егер барлык католиктер уйымшылдьщпен 6ipre жэне рим папасьша

(бурьшгы XVI папа Бенедикт- Йозеф Ратцингер) багьшса,

онда православтардыц автокефальды (тэуелаз) улттык inipKeyi

бар. Олардыц барльщ саны -15: Мэскеулпс, Константинополъдж,

Александриялык, Иерусалимдж, Г рузиялык, Американдык жэне

т.б. Католицизмде Кудайга барудьщ касйётп кызмётшшер1 -

81


монах аркылы жузеге асады. Православта касиетп кызметшшер

уйленген болуы немесе некеЫз болуга дши ант берсе, католиктерде

- некеден безуни (целибат), мшдетп некес!з болу керек.

К^ызметке женелу кезшде де бгрнеше айырмашылыктар бар:

праславтык мунарада органдык музыкасыз, тек хормен эн айтады,

еенушшер тш турып сиынады, ал католиктер балаларын суга

Tycipin шокындырады, православтар баласьш суга уш рет салады

жэне крест1 салуда да айырмашыльщтары бар -православтар

оцнан солга карай жэне уш саусакты 6ipiicripin шокынады жэне

т.с.с.

Keft6ip православтьщ ппркеулер католиктермен жакындасып,

баскарушы рим папасын мойындайды (униаттык немесе

грек-католиктш).

XV I гасьфда католиктен Реформалау деп аталатьш протестантизм

(«протест» созшен) болшш шыкты, ол Рим папасын

жокда шыгарып, христианныц y m iH m i непзп багыты больш

калыптасты. Ipi агындары больш лютерандык жэне кальвинизм

табьшады. Протестантизм христианга уш жаца кагиданы алга

койды: жеке сен1мд1 куткару, барлык сенушшердщ касиеттшп

жэне Библияныц бедель 0p6ip христиан, болашак тацдамалы

жэне шокьшган (улкен адамдарды шокындыру), Кудаймен

тшдесуге кабылдау алады, делдалсыз К^удайга кызмет етуд!

бастауга жэне жетищруге кукыгы бар (ппркеулер, руханилык).

Тек ею купиялылык сакталган: шокыну жэне таз алану. Бас

тарткандары: касиеттшерге бас июден жэне солардыц курметше

арналган мейрамдардан, бейнелерщ курметтеуге (олар дуга

окитын уйлершде жок, алтарьда, коцьфаулар жэне т.с.с), болмайды,

ягни олар Касиетп жазуды мойындайды. Протестанттар

Касиетп жазбалардан - mipKey экелершщ ецбектершен жэне

соборлардан бас тартады. Кудайга кызмет ету уагыз айтумен,

дуга окумен жэне ез ана тшнде эн салумен етеледь Протестантта

«соцгы протестанттык» деген атпен белгш ппркеу, секта

сиякты б1рнеше агымдар катары бар: баптисте, методисте, адвентисте,

Иегова куэгерлер1, «куткару ОскерЬ, елужылдыктар,

«Христиан гьшымы», жэне т.б. Протестанттыц Дуниежузшк

орталыгы - АКД1, онда бул ийркеулердщ штаб-пэтер1

орналаскан.

82


Ислам - пайда болуы бойынша дуниежуз1ндеп ец жас дш

болып Аравия тубепнде хальщтар арасында таралган. Оныц

непзш калаушы Мухаммедп исламда умбет немесе мусылман

деп жш атайды (баска нуска бойьшша, «ислам», «мусылман»,

Алл ага — «бас ию» сезшен шыккан). АллаЬ - жалпысемиттш

тщден «ал» ce3i «Кудай» угымын бшд1реда.

Адам Куран бойынша, кунэга жакын элздз т!рщшк neci, ол

ез1нше ештецеге кол жетщзе алмайды, тек АллаЬтыц кемепмен.

Осы дйцц уагыздаушы Мухаммед - тарихи тулга. Ол 570 жылы

туылган, жас кезщде агасыныц койын багып, кецшнен агасыньщ

ж еар эйелше уйленш, Аравияда мемлекет басшысы болтан.

Мухаммед Будда, Конфуций, Иисус сиякты терец гулам а ойшыл

болмаган, 6ip a K ол езше таныс дащц тараткан - исламньщ жасыл

туы астында арабтарды жалгыз Кудайга сиынуга экелдг

Ислам - катал турде монотеисик дш жэне Троица туралы

христиан парызын жокка шыгарады. Мусылман ушщ

Кудай жалгыз —Алл ah, ал Иисус Христос —тек адам, кептеген

умбеттердщ 6ipi (иудейлпсгер ушщ де).

Бас ында Мухаммед жаца шм дамытамын деп турган емес.

Барлык парызы Библия дан алган: коркынышты сот идеясы жэне

жумак, сайтан (шайтан), nepi (жьшдар). Осыныц салдарынан

uiiM араб дэстурлер1мен тольщгырылган: коп эйел алушьшьщ,

шарап iuiney жэне т.б.

Баска нуск;а бойынша, иудаизм жэне христиан дшшен i3iH

жалгастырушысы 3 рет KonnpiJryiMeH тусщгцршеди ал халыктьщ

этностык жэне рухани жакындастыгы бойьшша осы дан пайда

болды. Араб жэне еврейлер этностык курамы бойынша 6ip

ттлдж жануясына - семит-хамитке, жэне Timi 6ip топка —семитке

жатады. Сешм бойынша, eici халык та 6ip атадан - Ибрагимнен

(Авраам) шыккан. Тек еврейлер - оньщ баласы Исаактан, ал

арабтар —Исмаилдан (Измаил) тараган.

YmiHmi нуска бойьшша i3iH басушы репнде ислам христиан

дашнен кеш белшш шыккан.

Ислам пайда болганнан кейш шиизм жэне суннизм

тармактарына болшш кетедг Шииттер (квзкарастары дурыс,

олар аз) имам-халифтт тек Алилер (халифа Алидщ урпактары

жэне оныц Эйел1 Фатима - Мухамедтщ кызы) деп мойындайды.

83


Сунниттер Куранмен 6ipre, Суннаны (Мухаммедтщ умбеттер1

мен туыскандарыныц сезшен алынган касиетп 6epijireH жазбалар)

жэне мэселеш шешу кезшде жогаргы мусылман бшпгш

(имам-халифт1) мойындап, «барлык кауымньщ кел1с!мше>> арка

суйейд!: (Bip жагынан, сунниттердщ кезкарасы шиитерге карсы,

адамныц еркш бостандыгы бар екенш жокка шыгарады).

Сондыктан, бэжам, дшнщ мазмуны мен курылымына эр

адам езшше терен ущлу керек шыгар.

BipaK та бул суракта абай болтан абзал. Ka3ipri уакытта

кептеген тоталитарлык секталар деструктива гибадатты

уагыздауга шакьфып жатыр. Тоталитарлык секталардан зардап

шеккендер катары жэне жастарды жалган дшнен куткару

бойынша комитет! келес1 эрекет ететш дши уйымдарды Kayimi

деп тануда: «АУМ Сенрике», «Ак агайынды», «Сайентология

inipKeyi», «Кришнаны мойьшдаудьщ хальщаралык; кргамы»,

«Иегова куэгерлерЬ) жэне т.б.

Тест сурактары

1. Yндктан халыкгарынын коп бел1п кандай дшге сиынады?

1вдй. католицизм

2. индуизм

3. синтоизм

4. конфуцийшщдйс

5. мормон

2. Жапонияныц ею непзп дшш атацыз

1. синтоизм, буддизм

2. католицизм, иудаизм

3. ислам, синтоизм

4. ламоизм, буддизм

5. конфуцийппдщк, ислам

84


3. “Полиандрия” тусййгше аныктама.

1. кеп эйелдшк

2. некеде турмагандар

3. б ip некет жануя

4. кеп куйеушк

5. epiicri одактар

4. Дуние жузшдеп полиандрия тараган непзгт аудандар.

1. Австралия, Жаца Зеландия

2. Тибет, Оцтустпс Ундютан

3. Чили, Перу

4. Мозамбик, Бенин

5. Корея, Лаос

5. “Полигиния” туснпгшщ аныктамасы.

1. жиендийк неке

2. моногамды жануя

3. жеЫрлш

4. кеп эйелдшк

5. epxiH одак

6. Дуние жу ннде кец тараган д1ндерд1 атацыз.

1. синтоизм, ислам, буддизм

2. сихки, индуизм, христиан

3. христиан, ислам, индуизм

4. ламаизм, конфуцийшшдж, буддизм

5. жергшк-п салттьщ сен1м

7. Дшаралык жэне этносаралык кактыгыс алгышарттары

аз жалгыз мемлекетп атацыз.

Г. Улыбритания

2. Ущцстан

3. Туркия

4. Канада

5. Жапония

85


8. ¥лттык дшдер iiuiiue болегш атацыз.

1. буддизм

2. индуизм

3. конфуцийшщщк

4. синтоизм

5. иудаизм

9. Дуииежузйнк д!ндер шшдеп белек болып табылатыи

дшд1 атацыз.

1. буддизм

2. иудаизм

3. христиан

4. ислам

5. шаманизм

10. Темеиде аталган дшдер шпиде ец кец тараганын

атацыз.

1 буддизм

2. индуизм

3. конфуцийшщщк

4. синтоизм

5. иудаизм

11. Басым тараган дш —католицизм болып табылатыи

мемлекет.

1. АКД1

2. Австралия

3. Марокко

4. Швеция

5. Бразилия

12. Басым тараган дш - православтар болып табылатыи

мемлекет.

L Чехия

2. Албания

3. Сербия

4. Нигерия

5. Македония

86


13. Басым тараган дш - буддизм болып табылатын мемлекет.

1. Уцщстан

2. Индонезия

3. Бангладеш

4. Паю стан

5. Монголия

14. Католицизм дшш устанатын халыктар ш м ш

атацыз:

1. француздар, поляктар, латыштар, финдер

2. итальяндыктар, гректер, агылшындар, норвеждоктер

3. испандыктар, португалдыктар, аргентшадктер, чилильщтар

4. австриялыктар, поляктар, немгстер, болгарлар

5. румындар, украиндер, болгарлар, албандьщгар

15. Протестантизм дшш устанатын халыктар TbiMiH

атацыз:

1. агылшындар, немгстер, дапъщтар, литвальщтар

2. португалдыктар, финдер, норвеждистер

3. грузин дер, армяндар, арабтар, молдавандар

4. француздар, норвежджтер, эстондыктар, латыштар

5. латыштар, эстондыктар, финдер, исландыктар

16. Ислам Д1нш устанатын халыктар TbiMiH атацыз.

1. египетт1ктер, сириялыктар, алжирл!ктер, малайлыктар

2. перетер, курдтер, белуджилар, чуваштар

3. хиндустандыктар, вьетгар, кхмерлер, кытайлар

4. жапондыктар, ингуштар, аварльщтар, якуттар

5. мьянма, тибетгйстер, абхаздар, нивхи л ер

17. Суннит дшш устанатын халыктар тшмш атацыз.

1. явандьщтар, малайлыктар, казак, туркмендер

2. азербайжандыктар, аварлыктар, ногайлар, кумыктар

3. ненецтер, финдер, палестищцктер, озбектер

87


4. таджиктер, мексикандьщтар, испандыктар, гректер

5. TypiKTep, арабтар, перетер, пуштундар

18. Тек кана мусылман елдершш астаналарын корсетниз.

1. Хартум, Киото, Могадишо

2. Рабат, Дакар, Коломбо

3. Манила, Дамаск, Тегеран

4. Каир, Триполи, Анкара

5. Дели, Джакарта, Багдад

19. Тек кана католик елдершщ астаналарын кереетвдз.

1. Рим, Кито, Могадишо

2. Манила, Сан-Сальвадор, Коломбо

3. Мехико, Сеул, Каракас

4. Мадрид, Рабат, Монтевидео

5. Лиссабон, Буэнос-Айрес, Варшава

20. Дшдер! б1рдей елдер/и керсетннз.

1. Австралия, Туркия

2. Испания, Марокко

3. Польша, Монголия

4. Албания, Ауганстан

5. Монголия, Марокко

21. Дуниежузинк дшдер арасында устанушылар саны

бойынша ушшнпсш керсетшв.

1. христиан

2. индуизм

3. ислам

4. буддизм

5. конфуцийшщщк

22. Мусылмандар саны басым Еуропалык елд1 корсетшп.

1. Болгария

2. Македония

3. Албания


4. Грекия

5. Хорватия

23. Халык саны ец кеп мусылман елш корсетщп.

1. Унщстан

2; Индонезия

3. Кытай

4. Жапония

5. Бразилия

24. Христиан-монофизиттер саны кеп елдерш корсетщп.

1. Франция, США

2. Армения, Унддстан

3. Туркия, Бразилия

4. Нигерия, Кения

5. Эфиопия, Армения

25. Католиктер саны басым Азиялык мемлекетп керсет1Ц13.

1. Малайзия

2. Филиппиндер

3. Вьетнам

4. Туркия

5. Шри-Ланка

26. Дуниежузще католиктер ец кеп мекендейтш аймакты

атацыз.

1. Шетедщк Еуропа

2. Шетедщк Азия

3. ТМД мемлекеттер1

4. Солтустш Америка

5. Латын Америкасы

27. Дуниежузйнк мусылмандардыц кажылык орталыгын

атацыз.

1. Рабат

89


2. Анкара

3. Мекке

4. Конакри

5. Турюстан

28. Католицизмнщ дуниежузипк орталыгын атацыз.

1. Ватикан

2. Афины

3. Глазго

4. Страсбург

5. Вена

29. Арабтар кандай дшд1 уст анады?

1. ламаизм

2. синтоизм

3. конфуцийпнлдш

4. буддизм

5. ислам

30. Ундктан халцыныц басым болт устанатын дш.

1. индуизм

2. католицизм

3. синтоизм

4. конфуцийпйдщк

5. буддизм

90


5-ТАРАУ.

ДУНИЕЖУ31 ХАЛКУЫННЬЩ этносты к,

(¥ЛТТЫК,) ГУРАМЫ

Этнос жэне оньщ белгшертщ

жиынтыгы

Халыкгардыц (этностардьщ) еткеш мен Ka3ipri жагдайын

зерттеумен кептеген гылымдар айналысады: археология,

тарих, география, философия жэне т.б. Сонымен катар басты

мшдеп дуниежуз1 хальщтарына тэн белгшердо зерттеу болып

табылатын арнайы пэи бар. Typni елдерде ол эркалай аталады.

Оны кейде этнология, кейде халыктану деп атайды. Б1зде бул

пэн этнография деп аталады, ежелп грек тшнен аударганда

«халыктарды сипаттау» (ethnos - «халык», grapho - «жазамын»)

деген Д1 б1дщредг

Этнос —адамдардьщ б1ркатар белплерге ие (аумагыныц

тутастыгы, ортак пл негшндеп мэдениетт, шаруашылыктурмыстык

ерекшелисгер1, сонымен катар ездер! сиякты

баска да топтардан езшш айырмашылыгы мен б|рл1гш

сезшуц ягни ез1нд1К сана ce3iMi) тарихи калыитаскан

элеумегтш топтасу Typi.

Аныктаманьщ б1рде-б1р компонент! бёрщген хальщты

кез келген баска хальщтан айыратын теракты белп больш

табылмайтынын атап айту керек. Dip жагдайларда басты

редщ тш аткарса, баска жагдайда аумак, ^ ш п и жагдайда

дандер мацызды ре л аткаруы мумкш. Барлык жагдайларга

колданылатын ец болмаса 6ip этнодифференциялаушы белпш

аньщтау талпыныстары сэтазджке ушырауы кездейсок емес.

Этностар - адамдардьщ тарихи кальпггаскан элеуметпк

топтары. Б1здцц этнографияда этностар калыптасуыныц |тц

сатысьш белш карастырады (сатылык, уакыттык; типтер).

Тайпа - homo sapiens туршщ пайда болуымен катар

калыптасты. Heri3i — туыстык байланыстар. Кейшнен олар

91


аумактык белгшермен алмасып, тайпалар одактары калыптасады,

осы одактардыц непзшде тураксыз этностар калыптасады.

Бул категория тарихи болып табылады жэне мысал репнде

эвенктерд1, ненецтерд1, нанайларды атауга болады, ce6e6i олар

тайпалык кауымдастьщ сатысында болган, сонымен катар

бурынгы б1ркатар отарлы елдердщ халкын атауга болады. BipaK,

мысалы, австралиялык аборигендерде еуропалыктар келгенге

дешн ез тшдер1 (диалектшер1) бар 500-ге жуьщ тайпалар болган,

бушмендер - Калахари шелшщ тургындары — 20-дан астам

тайпаларды курайды, сонымен катар готтентоттар бушмендермен

косылып Kiuii нэадщ курайды. Эрине, олар тайпалар

одактарын курайды (готтентоттар - 130 мьщ). Л. Н. Гумилев

бойынша булар - этногенездщ турл! сатысындагы этностар.

¥лыс - этностыц келеа тарихи сатысы. Тайпа мен улт

арасындагы аралык саты.

Улт - этникалык кауымдастьщтыц жогаргы формасы,

мэдениет дамуыньщ дэрежеймен сипатталады: дамыган эдеби

тш, жазу жэне т.б. ¥лыстардьщ барлыгы б1рдей улт бола

алмайды, халыктьщ белгш 6ip саны болуы керек деген niKip

бар (канша?). Белгшер анык айкындалмаган, ce6e6i этнос

унем1 даму жэне езгеру удерюшде болады. Мысалы, агылшын

улты X V I гасырда, орыс улты - XVII-XVIII гг., немю улты -

X IX гасырда калыптасты деп есептеледь

Кеп жагдайда «улт», «улыс» сездер1 «этнос»* «хальщ»

сездершщ синонимдер1 рет1нде колданылады.

Осындай этнос-халыктардыц саны Жер шарында терт

мьщга жуьщ. Олардьщ кепшшгшщ халык саны аз, кейб1р

этностар 6ip мьщ адамга да жетпейд1. Сонымен катар, этнографгалымдардын

есептеуi бойьшша эркайсысыныц халкы 100 млн.

адамнан асатын он улт Жер шары халкыныц 50%-н курайды.

Кему ретсмен атап етсек, кытайлар - хань (К^ытай халкы 50-

ден аса улттар мен улыстардан турады, хань К^ытай халкьшьщ

94%-н курайды, баскалары - чжуандар, уйгырлар, тибетйктер,

мяо, хуэй жэне т.б.); ундiстандьщтар (Ущцстанда барлыгы 1500-

ге жуык улыстар бар); АКД1 американдыктары; бенгалдыктар

(Бангладеш пен Ущцстанныц Батые Бенгалия штатьшыц непзп

92


халкы); орыстар; бразилиялыктар; жапондар (езгндш атауы -

нихондзин); пенджабтар немесе панджабтар (непзшен унде

штаты Пенджабтыц тургындары); бихарлар (Ундютанныц Бихар

штаты, Бангладеш, Непал); мексикандыктар.

Адамзаттъщ даму ы барысында этникалык белшу удерктер1

этникалык бхрлесу ygepicTepiMeH алмасып отырды. Bipnecy

YflepicTepi мемлекеттердщ пайда болуына байланысты каркынды

дамыды. Мамандар этникалык бхрлесудщ ею турш ажыратады

—консолидация жэне ассимиляция.

Консолидация - туыстас этностардьщ б1рлесу жэне одан ipi

этностар калыптасуыньщ yzjepici. Осылайша, туыстас славян

тайпаларынан орыс, украин жэне белорус улттары калыптасты.

Ассимиляция - ipi жэне дамыган этностыц салыстырмалы

турде Kimi этносты косып алуы. Ассимиляция epiicri жэне epiKci3

болады. Мысал ретлиде революцияга дешнп Ресецщ айтуга

болады: патша eidMeTi баска улттар мен улыстарды зорлап

орыстандырды. Бул орыс таш , православ дшш, орысша жазуды

орнатудан байкалады. Кецес Одагы кезшде, xepicimne, объектив

epiicri удерю журд1 - орыс типн бшу саны аз халыктарга элем

мэдениетшщ казынасына кол жетюзуге мумкщщк бердь Tinri

жаца б1рыцгай кауымдастык - кецес халкыныц пайда болуы

туралы хабарланган болатын.

Курдел1 6ipiry-6eniHy удер1стершщ нэтижесгнде этностардьщ

келёт бойынша lypni типтер! калыптасты (таксономиялык

децгейлер): суперэтностар (метаэтнос), этностар, субэтностар.

Мысалы: суперэтнос - славяндар, этнос - орыстар, субэтнос -

казактар, поморлар, вятичтер жэне т.б. Bip Караганда ете анык

белу, 6ipaK мысалы, орыстар, украиндар, белорустар баска да

славяндарга (поляктар, словакгар, болгарлар) Караганда езара

жакын.

Аумактыц тутастыгы. Ол этнос ушш мшдетп ме? Ce6e6i

этноска диаспоралар (грек тшнен diaspora - «шашырау»)

- этностыц баска елдерде туратын белш де к!ред1. Демек,

аумактык тутастыкты этнос пайда болуыныц алгышарты, оньщ

кальгатасуына кажетп мацызды жагдай жэне йршишс етушщ

факторы ретщде шектеу кажет. Кдлыптаскан этнос ез аумагын

93


сактап калуы шарт емес жэне ез тарихыньщ барысында оны

ауыстыруы мумкш. Мысалы, калмактар (езвдце атауы - хальмг)

терт гасыр бурын Ортальщ Азияда 0Mip сурген; венгрлер

(езшдйс атауы - мадьяр) соцгы 15G0 жыл пшнде терт немесе

бес коныстану аумагын ауыстырды (олардьщ 6ipi Оралда, сол

себепт1 тшдершде башкурт, ханты жэне манси тшдергмен

уксастык бар).

Аумактьщ (немесе географиялык) белпш бойынша шекаралас

аумактарда eMip суретш жэне уксас этникалык сипаттары

бар хальщтар топтасады. Мундай аумактар тарихи-этностьпс

облыстар деп аталады. Оларга Батые Еуропа, Солтуспк Еуропа,

Шыгыс Еуропа, Солтуспк Африка, Полинезия жэне т.б. жатады.

Ортак тш непзщдеп мэдениет. Tin - этностыц мацызды

айырмашыльщ белпсь Бул ерекше дэлелдерд1 кажет етпейтш

сиякты, дегенмен мысалы, агылшындар мен австралиялыктар

6ip тщце сейлейдь Агылшын тшнде сонымен катар АКД1

тургындары, канадальщтардьщ басым белит, Ямайка халкы,

жаца зеландыктар, ирландьщтар да сейлейдь Булардьщ барльн'ы

Typni улттар.

Баска мысалдар келпрсек, Швейцария халкыныц 6ip белш

HeMic тшнде, еюнпп бел т - француз, yniiHniici - итальян

тшнде, ал тертшпп белит мулдем ретро-роман тшнде (жогалып

кеткен этрусктарга туыстас тайпа- ежелп ретийльщтар сейлеген

тш) сейлейдц мордова халкы Ka3ipri кезде уш ттлде сейлейдк

мокша, эрзя (ормандык жэне шалгындык), сонымен катар

халыктьщ уштен 6ip белптне ана тш больш кеткен орыс тшнде.

Демек, тшдщ б1рдей болуы этностыц мшдетп 6enrici болып

табылмайды.

Tiл бойынша хальщтарды жжтеу лингвистикалык деп

аталады. Сезднс курамы мен грамматикалык курылымьш

салыстыру барысында аныкталатын тшдщ генеалогиясы (оньщ

шыгу Teri, аргы тшдщ (ата тшдщ) ортактыгы) ecкepiлeдi.

Мысалы, Ежелп Римнщ латын тш испан, румьш, француз,

итальян, португал, молдаван сиякты роман т!лдер1 (латын

тшнен romanus - «римдпе») тобьша непз болды. Бул дэл осы

жерлерге Рим империясыныц бшпп таралганына байланысты.

94


Осы талдер тобын сонымен катар латын тобы деп те атайды. Ол

атау Лацийш мекендеген (каз1рп Лацио —Орталык Италиядагы

облыс) италиялык тайпалар латындардыц атауынан шыккан.

Орыс, белорус жэне украин 'плдершде квптеген туб1рлес

свздер кездесещ, ол хальщтардьщ 6ip-6ipiH еркш тусшуше

мумкшдпс бередь Олай болса, этностардыц жеке белгау!

салыстырмалы турде жакында бодцы. Орыс* чех, поляк

тщдершде де азырак уксастык бар, демек туыстыгы да алыстау

болып табылады.

Туыстык децгеш бойынша тшдерд! лплдис жануяларга,

топтарга жэне тармактарга 6ipiicripeai. Щшдгк жануялардыц

атауында тшдщ кене нейзшвд; пайда болу ауданыныц атауы

KepiHic табады. Дуние жузшде барлыгы 2000-нан астам тщцер

бар, олар 33 Т1лдш жануяга 6ipiKKeH. Адамзаттьщ жартысына

жуыгы УндьЕуропа жануясыныц тщцервде сейлейдг

Yndi-Eypona жануясы курылымыньщ мысалы.

Славян тобы:

батыс славян тармагы —поляктар, чехтар, словактар;

шыгыс славян тармагы - орыстар, украиндар, белорустар;

оцтуспк славян тармагы — болгарлар, сербтер, хорваттар

жэне т.б.

Балтык тобы:

литвалыктар, латьпптар.

Герман тобы: американдьщтар, агылшындар, немютер,

шведтер жэне т.б.

Роман тобы: валпондар, итальяндыктар, испандьщтар,

румындар жэне т.б.

Барлыгы жануя курамына 11 топ тредк

EKiHmi орында Кытай-тибет жануясы, оган Жер шары

халкыныц 20% юред1. Семит-хамит жануясы тщдершде

Африка жэне Азия елдершде гуратын Жер шары халкьшыц

5-7% сейлещц. Осыган орай, осы уш жануя тщдершде Жер

шары халкьшыц 4/5 белил сейлейдк

Шаруашылык-турмыстык ерекшел1ктер1, OMip салтыныц

этникалык синаттары. Этностар арасьшда ецбек

куралдарында, баспаналарында, кшмшде, тагамында жэне т.б.

б1ркатар айырмашылыктары бар.

95


Тагам. Этнографтар кез келген ултпен танысуды оларга

тэн кунделавсп жэне мерекелж тамактану салтьшен танысудан

бастауга кецес беред1. Ce6e6i, улттьщ ерекшелгктер мшдетп

турде тагамнан KepiHic табады. Егшип халыктарда (мысалы,

славяндар) мысалы, тагам мелшершщ непзп белш-н егшшшк

етмдер! курайды; малшылар мен ацшыларда (мысалы,

Солтустжтщ хальщтары) - ет; бальщ аулаумен айналысатын

хальщтарда (мысалы, нанайлар, нивхтар, Амурдагы ульчилер) -

бальщ, олар ихтиофагтар. Шыгыс К^ытаймен Жапонияда да бальщ

мацызды тагам больш табылады. BipaK, Жапонияда кептеген

тагамдарды пнш бальщтан дайындайды, ал кытайлыктар TinTi

жаксылап туздалган бальщты да шикщей жемещц. KepiciHme,

Азиядагы монголдар мен тибегпктер, Африкадагы зулустар

балык жемейдь Ормандары сацыраукулактарга толы Ci6ipAin

тургыльщгы хальщтары тек мухоморларды пайдаланады.

Ундшктер - сиыр етш, мусылмандар - шошка етш тагамга

коспайды. Орта Азияньщ барльщ хальщтары ушш палау, ал

Кавказ халкы ушш - кэуэп улттьщ тагам Typi больш саналады.

Нанды армяндар мен эз1рбайжандар лаваш, ал Орта Азияда -

шелпек туршде nicipefli.

Турмыс. Болгарлар, мысалы, кептеген баска халыктарга

Караганда «иэ» жэне «жок» деген кезде бастарын мулдем

баскаша изейдц американдьщтар аягын аягьшыц устше баскаша

кояды (балтырымен); агылшындар — агып турган суга

жуынбайды (орыстар да солай).

Турмыс ерекшел1ктер1 бойьшша Дон казактары украиндарга

жакьш, 6ipaK орыс тшнде сейлещц жэне ездерш орыс деп

санайды.

Bip этностьщ адамдары 6ip-6ipiHe уксауы барльщ жагдайда

шарт емес. Мысалы, латын америкасы халкыныц кепшшп уш

тургй нэсш екщцершен турады. Этностардьщ дамуында олардыц

арасындагы айкьш айырмашыльщтар уакыт ете келе эндогамия

(ез этносыныц iniinqe некеге туру) нэтижес1нде жойылып кетедь

Этникалъщ сана сезш - этностыц сешмд! керсеткгштершщ

6ipi, ce6e6i осы сана сезхмде адамньщ ез ата-тепн сезшу1, ез

тайпаластарына жакындыгы, туган тш жэне туган жер1мен

байланысы шогырланады.

96


Этностыц сырткы 6ejirici - ездерщ атауы (самоназвание),

ягни ез1ндщ атауы, этноним! болып табылады. Себеб!, этноска

баска халыктар беретш аттар этнонимнен гана емес, езара

да айтарлыкгай ерекщелецедь Мысалы, ездерш «дойч» деп

атайтыц этнос орыс тшнде «немец», французша - «алеман»,

агылшьшша - «джемен», итальянша —«тедеско», фин тшнде -

«саксаляйнен», серб тшнде - «шваб» деп аталады.

T im i мыс ал га, орыстар, армян дар немесе поляктардыц

диаспоралары турл1 елдерде турып жатса да, олардьщ кез келгеш

осы езшдш атауды колданатын барлык топтармен белгш 6ip

ортактыкты сезшедь Мысалы, 6i3, казакгар, немютер, жапондар

сиякты кез келген баска улттардан кандай айырмашыльщтармен

ерекшеленет1шм1зд1 эркашан бшем1з.

Кез келген адам «Ci3 юмЫз?» деген суракка ойланбастан,

«орыс», «француз», «парсы», «масаи» деп жауап бередг Щрак

бул жерде де айырмашылыктар болады: ата-анасы fypjii улттан

болтан адам езга кейде 6ip ултка, кейде eiciHnii ултка жаткызады.

Расында да, мысалы, экеа - дагыстандык кумык, niemeci -

орыстанган украин отбасынан, ал ол адам 03i Мэскеуде туылып,

eMip бойы сонда турса, оньщ кай ултка жататынын калай

аныктауга болады? ^олданыстагы зацнама бойьшша адам

телкужатында экес1нщ немесе анасыньщ ултын керсетуше

болады.

Осы мэселе бойынша орыс жазушысы, этнограф Владимир

Иванович Даль былай деген: «Атауы, дцш, аталарыныц каны да

em6ip адамды кандай да 6ip улт eKmi ете алмайды. Рух, адамныц

жаны —мше осы жерден оньщ кай ултка жататынын 1здеу керек.

Рухтыц кай ултка жататынын капай аныктауга болады? Орине,

рухтыц Kepimci - ой аркылы. Юм кандай йлде ойласа, сол ултка

жатады. Мен орысша ойлаймын» (Дальдоц анасы немю, axeci

орыс азаматгыгын алган данияльосгар болтан).

Дегенмен, айта кететш жагдай, бул формула да абсолюттж

емес, бул жерде де айырмашылыктар болады.

Кейде улттык сана сез.ш улттык устемд1к пен улттьщ

езгейгелак - ултшылдыктыц, шовинизмн1ц Tepic шшшдер1не

ие болады. Шовинизм (француз тшнен chauvinisme - солдат,

97


I Наполеонньщ басып алу саясатына табынушы Н. Шовённщ

атынан шыккан) - ултшылдыктыц аса агрессивт! Typi.

Дорыта келгенде, этникальщ сана сез!м - объективт!

факторлардан туындайтын eKiHuii perri кубылыс екенш

туЫну кажет. Этностар адамдардьщ калауы бойьгаша емес, 6i3

карастырган объектива тарихи удерютердщ нэтижесшде пайда

болады.

Мамандардьщ болжамдары:

этностардьщ езш-ез1 аныктау

тенденциясы

X X гасырдыц карсацьшда дуниежузшде 60 мемлеке

болган. К^аз1р олардьщ саны 200-ден астам. X X гасыр улы

империялардьщ куйреу гасыры бодцы: 6ipiHuii дуниежузшк

согыстан кешн Оттоман жэне Австро-Венгрия, екшпп

дуниежузшк согыстан кешн - Улыбритания мен Францияныц

отарлы империялары куйред!, соцгы больш Чехословакия

Кецеспк Социалист Респуликасы, Югославия Социалиста

Федеративен Республикасы, Кецес Социалиста Республикалар

Одагы куйредг

Коптеген мамандардьщ пшршше, Ka3ipri кездеп

мемлекеттк шекаралар сол жерде турып жаткан халыктардыц

тшдер1 жэне аумактык тепе-тещцгше сэйкес келмешнше 6ipre-

6ipre ез мацыздылыгьш жогалтады. Ce6e6i, Б¥¥-ц Жаргысьгада

бектлген «улттардыц 03iH-03i аныктауга, TinTi болшш шыгуга

кукылары» бар. 20-30 жылдан соц дуниежуй елдершщ саны 50

пайызга дейш артуы мумюн, бул жагдайда дуниежузшщ саяси

картасында 300-ден астам тэуелйз мемлекеттер болады.

Коп сатылы баскару жуйесшщ шьщында каз1ргщен куаттырак

Б¥¥ немесе сол секщщ жер шарындагы бейбггшшкке,

коршаган органы коргауга жэне баска да галамдык мэселелерге

жауапты мекеме болады. Екшпй сатыны Еуропалык Одак

сиякты аймактык топтасулар курайды. Олардьщ кызмет саласы

- сауда, конй-кон мэселелерь ужымдык каутаздж туралы

кегйймшарттар жасау. Fалым-мамандардыц niKipi бойынша

98


дэл осы багытта 6i3 дамып жатырмыз. Этникалык кауымдар

уакыт ете Дэетурл1 мемлекетке балама 1здест1руде, ездерше

кеб1рек уйлеамдг, тусйпкп жэне олардыц тарихи тэж1рибесш

ecKepeTiH улттык курылымдар куруга умтылуда. 0зш-ез1

билеу тенденциясы «статус-кво» (белгш 6ip кездеп белпда 6ip

жагдайдыц кез келген куй!) жактастарыньщ карсы эрекеттерше

карамастан басым болады.

Дегенмен, баска мамандардыц niKipimne (мысалы, А.Е. Бовиннщ

ецбектерш карацыз) «белшуге дешнп» езш-ез1 аньщтауды

жузеге асыру Ka3ipri адамзатгы таусьшмас согыстардыц

аласапыранына соктырады. Ce6e6i, мемлекеттердщ жартысынан

кебшде тэуелшдйске умтылатын аз санды улттар бар. Сол

еёбегш казхрп кезенде куткарушы келю1мнщ мэщ келесщей

болу керек: эрб1р этнос максималды кец автономия шецбершде

езщ-ез1 билеуге кукылы, 6ipaK осы этнос кгретш мемлекетпк

курылымныц аумактык тутастыгын сактау керек. Мысал репнде

Шешенстан немесе югославиелш Косово келпршедь

EKi топтагы мамандар да болуы мумкш б!ркатар езгер1стерд1

жэне дуниежузшщ саяси картасындагы «ыстьщ» нуктелерд1

этап айтады.

Еуропа. Испаниядан ресми турде Каталония жэне Басктер

елдер! шыгуы мумкш. Yлыбританиядан —ез парламентер! болу

кукыгына кол жетюзген Шотландия жэне Уэльс белщсе, Бретань

Франциядан белшу1 мумкш. Корсикандык сепаратистер

де белсещй эрекет етуде. Бельгия Фландрия мен Валлонияга

ыдырауы, Италияда Ломбардия жэне Сицилия ажырауы мумщн

болса, Саами (лопари) Норвегия, Швеция, Финляндия, Канада,

Ресейдщ солтустш аудандарында ез елш куруы мумюн. Келешекте

Арктикалык поляр шецбер1 Конфедерациясы пайда болуы

мумкш.

Азия. Уцщстан Пенджаб пен Кашмирдщ 6ip белиин

жогалтып, ал Ауганстан уш этникальщ мемлекеттж курылымдарга

белщуа мумкш. Филиппин халкьшьщ кепшипгш

мусылмандар курайтын Минданаодан айырылуы мумюн.

Кытайдан хань-кытайлардьщ карсылыгын жецш, Тибет жэне

Хинган ауданы белшуге кабшетп, ал Iimci Монголия Тэуёлсп

Монголияньщ 6ip белтне айналуы мумкш.

99


Ресейдеп микромутацияньщ соккысы 13 гасырдагы «татарmohfoji

шанкыншылыгыныц» дэу1р1мен сай келедг Еуропадан

Африкага дешнп меридионалды багытта огкен осы соккыныц

нэтижесшде пассионарлар пайда болады, 14 гасырда олардыц

балалары мен немерелер! когамныц едэу!р белтн курады. Бул

жаца этнос - «орыстардыц» inypinneci болды. Нактырак уакыт

Куликово шайкасы болтан 1380 жыл. Осы соккы сонымен катар

баска да этностардьщ (литвалыктар, турйс-османдар, эфиоптар)

пайда болуына эсер erri.

Тест сурактары

1. Славян жануясыныц балт тшдж тобыныц улттарын

атацыз.

1. литовтыктар, латыштар

2. орыстар, эстондар

3. украиндар, молдавандар

4. ненецтер, кеттер

5. мордвалар, коряктар

2. Алтай жануясыныц тшдж топтарын атацыз

1. армян, корей

2. самодий, фин-угор

3. TypiK, моцгол, тунгыс-маньчжур

4. жапон, грек

5. хауса, чад

3. Моцгол тшдж тобыныц улттарын атацыз.

1. корейлер, вьеттер

2. моцголдар, буряттар, калмьщтар

3. испандар, тур1ктер

4. таттар, талыштар, курдтер

5. пуштундар, белуждер

102


4. Орал тмщЬс жануясыныц топтарын атацыз.

1. турне, монгол

2. фин-угор, самодий

3. кельт, славян

4. роман, грек

5. герман, жапон

5. Солтуст1к-Кавказ Т1лд1к жануясынын топтарын

атацыз.

1. армян, иран

2. басю, албан

3. нах-дагестан, абхаз-адыгей

4. ретороман, кельт

5. грек, семит

6. Дагыстан тщдж топшасыныц кейб1р улттарын

атацыз.

1. цыгандар, курдтер

2. осетин дер, калмыкгар

3. тэж1ктер, парсылар

4. аварлар, даргындар, лезгиндер

5. тамил дер, каннарлар

7. Ирландыктар, гэлдер, уэльстер, бретондыктар кандай

тшд!к топка жатады?

1. кельт

2. грек

3. роман

4. герман

5. албан

8. Герман-швейцарлыктар, франко-швейцарлыктар,

итало-швейцарлыкгар, реторомандыктар кай мемлекетте

тирады?

1. Дания

2.ГФР

103


3. Испания

4. Швейцария

5. Улыбритания

9. Шетелд1к Еуропада туратын роман тьпдж тобыныц

ipi улттарын атацыз.

1. мордва, марийльщтар

2. харелдер, ненецтер,

3. венпрлер, чехтар

4. болгарлар, ижарлар

5. француздар, испандар, итальяндар

10. Герман улттык тобыныц ipi улттарын атацыз

1. немютер, агылшындар, голландьщтар

2. итальяндыктар, турпстер

3. португалдьщтар, гэлдер

4. поляктар, словендер

5. сербтер, хорваттар

11. Батые славяндарына кандай улттар жатады?

1. албандар, турштер, гректер

2. поляктар, чехтар, словактар, сербтер

3. цыган дар, караимдар

4. лопарлар, финдер

5. хакастар, кеттер, ненецтер

12.0цтустж славяндарга кандай улттар жатады (кей-

6ipcy iepin атацыз).

L. курдтер, гректер

2. цыгандар, татарлар

3. болгарлар, сербтер, хорваттар

4. тэжш, пуштун

5. турюмендер, каракалпактар

13. Шыгыс славяндарга кандай улттар жатады?

1. агылшындар, ирландыктар

104


2. орыстар, украиндар, белорустар

3. фламандыктар, дания лыктар

4. норвеждер, шведтер

5. испандыктар, басюлер

14.Даниялыктар кандай тшднс топка жатады?

1. роман

2. славян

3. турне

4. монгол

5. герман

15. Баскшер кайда тур ад ы?

1. ГФР, Дания

2. Норвегия, Швеция

3. Испания, Франция

4. Финляндия, Австрия

5. Польша, Чехия

16.Венгрлер, финдер, саамдар кандай тш/цк топка

жатады?

1. фин-угор

2. албан

3. турне

4. ущцарий

5. чад

17. Сино-тибет тыщж жануясыныц жататын топтарды

атап керсетщпдер.

1. батыс-бандтоид, чад

2. семит, кушит

3. кытай, орталык, батыс Гималай

4. канури, хаус

5. бербер, албан

18. Y ндьарий тшдис тобы ны ц б!рнеше ipi улттарын атацыз

1. там илдар, явандар

105


2. хиндустар, бенгалдар, бихарлар.

3. мяо-яо, чжуандар

4. тайл ар, вьет-мыонгтар

5. сиамдар, лаолар

19. Иран т1пд1к тобыныц б1рнеше ipi ^лттарын атацыз.

1. эз1рбайжандар, армяндар

2. орыстар, татарлар

3. парсылар, афгандар, курдтер

4. мордвалар, комилер

5. калмьщтар, башкздэлар

20. Дравидий ipi тшдж топ улгтарын атацыз.

1. корейлер, жапондар

2. мадурлар, илоктар

3. тибеттер, монголдар

4. тамилдер, каннарлар, телугу

5. кхмерлер, лаолар

21. Афразийялык жануясыныц топтарын атацыз

1. семит, кушит, бербер, чад

2. бенуэ-конго, нилот

3. ква, круиджо

4. роман, герман

5. ундо-арий, буриштер

22. Картвель нлдк жаиуясыныц улттарын атацыз.

1. армяндар

2. грузиндер

3. абхаздар

4. черкестер

5 .гректер

23. Ирак арабтары кандай тшдпс топка жатады?

1. семит

2. кушит

106


3. бербер

4. чад

5. нилот

24. Кытай Т1ЛД1К тобыныц улттарын атацыз

1. тибет, мяо

2. бирмандар, чжуандар

3. кытай, хуэй

4. малайлар, явандар

5. сингалдар, тамилдер

25. Бразилияныц мемлекеттж типн атацыз.

1. жапон

2. кытай

3 .албан

4. португал

5. малай

26. Австралияныц непзп рт ы

1. агло-канадтар

2. американдыктар

3. англо-австралиялыктар

4. гватемалдыктар

5. дом и ни кан дар

27. Дуние жузшдеп ipi улттарды атацыз

1. орыстар, еврейлер, жапондар

2. кытайлар, ундмландар, американдар, бенгалдар

3. цыгаидар, американдар, бенгалдар

4. кабардиндер, абхаздар, оеетиндер

5. монголдар, тибеттер, лурлар

28. Румындар, португалдар, молдовандар кандай тищшк

топка жатады?

1. славян

2. турне

107


3- албан

4. роман

5. герман

29. М ордва

а> Марий жэне

ж атады ?

УДмурдтар кандай

тшд1к Ti

топка

1 • фин-угор

2. иран

3. кушит

4. армян

5. турж

30. Эз1рбайжандар кандай тшдж жануята жатады?

1. T y p iK

2. Иран

3. кельт

4. роман

5. славян

108


6-ТАРАУ.

0 Л Е У М Е Т Т 1 К К ,¥ Р Ы Л Ы М , Е Ц Б Е К Р Е С У Р С Т А Р Ы

Ж Э Н Е Х А Л Ы К .Т Ы Ц Ж ¥ М Ы С П Е Н К Д М Т Ы Л У Ы

Элеуметпк курылым жэне элеуметпк

стратификациялау

Элеуметпк курылым - когам ёшр1мен сабактас кандай да

6ip белплермен еипатталатьш, езара байланысты элеуметпк

кауымдастык жиынтыгы. Теракты улкен элеуметпк кауымдастьщтарга

таптьщ (таптар, элеуметпк курылымдар мен топтар),

демографиялык (жастар, эйелдер, карттар), этникалык (тайпалар,

этностар, улттар) жэне т.б. кауымдастыктар жатады.

0зшщ даму удерюшде элеуметпк-таптык курылым (осыны

ары карай талдаймыз) алуан турл1 жэне курдел1 бола отырып,

когамга барльщ турактылыкты камтамасыз ётёд!. Галымдар

когамньщ элеуметпк курылымындагы езгерютёрдо аныктау

ушш кептеген багытгар мен жолдарды айкындады. Оньщ 1Мщ(ё

ец 6enruiinepi таптар теориясы мен элеуметтЫ стратификациялау

теориясы.

Кептеген онжылдьщгар бойы авторы немш элеуметтанушысы

болып табылатын когамныц элеуметпк дифференциациясы

талдауына стратификацияльщ тэсш мен марксистж

дэстурл1 таптьщ талдауыньщ арасында дау журуде. Карл Маркс

жэне Макс Вебер непзшде байльщ, мэртебе жэне билж сиякты

уш критерий жаткан элеуметпк трцс1зд1ктщ ею тармагыныц

бастауы болтан.

Марксист1к дэстурде барлыгы байльщтагы айырмашылыкка

келш т1релед1, я гни тапка жатуына байланысты. Марксистердщ

шепнмш келесщей тужырымдауга болады: егер де 6i3 барльщ

жагынан тец болмасак, онда тек 6ip нэрседе тец еместз; уш

елшем 6ip-6ipme дэл келш, 6ip-6ipiHe тацылады; элеуметпк

тецсЬдпсп кай жагынан алып карасак та, олардыц меншпстеп

жагдайьшыц бфДёй еместтн байкауга болады, ал уш елшем тек

109


Heri3ri ineniyini айырмашылыктьщ Typi. Сондьщтан да стратификациялау

6ip елщемдь

М. Вебер жэне оныц i3m куалаушылар Kepi пшрде. Олардыц

айтуы бойынша: егер 6i3 6ip нэрседе тец болмасак, онда 6i3

барлык жагынан тец eMecni3 Дегенд! бшдармейд!; уш елшемнщ

6ipi-6ipiMeH дэл келу1 мшдетп емес; олар 6ip-6ipiHe тацылмайды

жэне олардыц 6ipeyi де шешуып болып табылмайды. Барлык

жагдай мумкш: бай болу, 6ipaK мэртебесхз жэне бшиксЬ (мысалы,

«жаца орыстар», «жаца казактар»); билцс бола тура, нагыз

бай болмау (баскарушы демократтар); белгш 6ip курметке не

бола турып, кедей жэне бшйказ болу (интеллигенция). Стратификациялау

эркашан уш олшемдь

Таптык элеуметпк курылым сызбасы Кецес уюметшщ

соцгы жылдарында, тольщ ужымдастырудыц жэне ауыл

шаруашылыгьшда совхоздардьщ едэу1р ecyiHe байланысты арнайы

статистика бойынша (1989) келесщей болды: жумысшылар

- 58,8%, кызметкерлер - 28,3%, колхозшылар - 11 *7%,

жеке ецбек ю-эрекет1мен айналысатындар —0,2%. влеуметик

курылымныц бул жещлдетшген сызбасы сол кездщ езшде

жагдайды толык корсетпед1, мамандар синтетикалык тэсщдщ

непзшде тагы да кецестш когамньщ 6ipHeine элеуметпк тобьш

болдь Мысалы, табигатымен ерекшеленетш бшпктщ бшктж

топтары (партияльщ, мемлекеттж, шаруашыльщтык), сонымен

6ipre бул бишктщ келем1 (жогаргы, орташа жэне теменп

децгейлер) бойынша; 6ip-6ipiMeH мамандану саласы бойынша

ерекшеленетш интеллигенцияньщ эр турл1 топтары (ЖЕЖ жэне

шыгармашылык жумыспен айналысатьшдар) жэне т.б. ( Рывкина

Р.В. Социальная структура общества как регулятор развития

экономики // Экономическая социология и перестройка. Под.

редакцией. Т. Н. Заславской и Р. В. Рыбкиной М., 1989.-6.82-83).

K^asipri галымдардьщ nkipi бойьшша адамдардьщ тапка

жатуын олардьщ KipicTepi мен ощцрю куралдарына менппктж

катынасы бойьшша аньщтау Kasipri когам курылымыныц

элеуметпк кушш толык кврсетпейдь Бул жагдайда когамдагы

03repicTepfli есепке алатын козгалыстагы жэне дэл жуйенщ

кажеТтМ туындайды. Мундай жуйе-элемуеметпк стратифика-

110


циялау жуйесг Бул жуйеде элеуметак жштерд1 болудщ негёмнде

байлык, мэртебе жэне бшпк (мамандык, Kipic, бшм жэне т.б.)

сиякты елшемдердщ 6ipiryiHe непзделген кептеген критерийлер

жатыр.

Элеуметак езгерктердщ козгалысын зертгеу кез1нде стратификациялау

теориясыньщ жактастары квбшде бипстс жэне

ендпе стратификациялау формуласын пайдаланады, ейткеш олардьщ

кезкарасы бойынша, адам езшщ ом!ршде 6ip элеуметак

децгейден екшпп 6ip децгейге (кетершу жэне темендеу) ©Tyi

мумкш. Немесе, сол 6ip децгейде кала отырып, 6ip элеуметак

топтан екпнш б ip топка ауысуы мумкш.

Алты децгейден туратын, адамныц бшкпк стратификадиядагы

козгалысын карастырайык: 1) мам андар мен эюмдердщ

жотары кабаты; 2) одан томен децгейдеп баскарушылар,

коммерциялык таптар; 3) усак буржуазия; 4) баскарушы кызмет

аткаратын техниктер, жумысшылар жэне кызметкерлер; 5) мамандалган

жумысшылар; 6) мамандалмаган жумысшьшар,

шаруалар, кызметкерлер. Мысалы, мамандалган жумысшы

жануясынан шыккан адам экесшен жеткишсп каржы ала отырып,

кафе сатып алды, ягни бшктш стратификациялау бойьшша

усак буржуазия кабатына котерицц (буржуа- жалдамалы ецбекп

пайдалантьш ондарю куральшьщ менппк neci). Одан ары ол

тускен пайда мен кафеш сата отырып, оныц каржысы непз1нде

ферма сатып алды да, калалык буржуазия тобынан ауылдык

буржуазияга errri. Бхрак ол адамныц элеуметак козгалыска

мумкшшипп болмай, экеа болтан элеуметак топта калуы да

мумкш еда.

Б1здщ ко гам да жэне Ka3ipri нарыктык экономикага еткеннен

кешнп бфнеще жылдардан кещн де ?леуметтанушылар мен экономистер

когамныц элеуметак курылымньщ б1рыцгай гылыми

непзделген сызбасын жас ап шьп'армады. Элеуметтанушы

А.В. Дмитриев курастырган белгш сызбада элеуметак курылымдагы

журш жаткан «декомпозицияны» ескередг Мунда

байлык, мэртебе жэне билле арасында улкен айырмашылык бар.

Галымныц айтуы бойынша егер бурый ецбекшщер мен бшйк

жэне менпнкп белкпей иелш етепндер номенклатурасыныц

арасында карама-кайшыпыктар басым болса, каз1рп кезде ipi

i l l


бес элеуметпк топты белуге болады: а) эюмшшк элита; б)

салалык, мамандану жэне баска да белплерше карай белшетш

ецбекшшер тобы; в) дэриер, м^гатм, эдебиетпн, эскери маман

жэне т.б. элеуметпк топтарга болшетш интеллигенция; г) «жаца

буржуазия»- барлык кэсшкерлер, банкирлер жэне т.б.; д) шаруалар.

Бул ещц элеуметпк стратификациялау, 6ipaK, ол шшдеп

элеуметпк топатарды накты айкьшдамаган таптар туралы

бурынгы марксист1к кезкараска суйенедь Мысалы, шаруалык

накты eKi элеуметпк топка-элеуметтенген (уйлескен) жэне

жеке кэсшкерлж (фермерлж) шаруалыгы болып белшедц

жумысшылар элеуметпк жагынан мемлекетпк кэсшорын жэне

жеке фирма жумысшылары больш белтедь екеушщ де вздерь

нщ элеуметпк кызыгушылыгы бар; «жаца буржуазия» арасында

кешеде сауда жасайтындар да, фирма жэне баню кожайындары

да, каржы алаяктары да бар; накты мекен жайы жок адам дардан

мамандалган кылмыскерлерге дешнп «таптан тыс» топтар

мулдем жок.

Кдз1рп кезде когамдык удерютердщ улкен cepniHiHe байланысты

когамды элеуметпк ж1ктеу бойьшша зерттеулер киындап

отыр.

Саяси жуйелердщ, элеуметпк курылым жэне катынастардыц

узак эволюцияньщ нэтижесшде экономикалык дамыган

мемлекеттерде азаматтык когам калыптасып отыр.

Азаматтьщ когам индивидумдар мен халыктьщ жеке

топтарыныц мемлекеттщ KipicymeH ерюн ic-эрекетпен айнапысуга

накты мукщщк пен кукык беретш когам.

Ец алгаш азаматтьщ когам мэселесшщ теорияльщ талдауын

XIX гасырдыц 6ipimni ширепнде нем!с философы Гегел жасады.

Батыс елдершде азаматтьщ когам курудыц козгалмалы купп

«ушппш сезше» орнында болды.

Кдзан TOHKepici баскару мен экономиканы, мэдениет жэне

элеуметок саланы иемдену тетпсгерш мемлекеттщ колына бере

отырьш, б!здщ елде азаматтьщ когамныц кальштасу удерюш

токтатты. Мундай катац бакылаудыц кушше байланысты

жарияланган Heri3ri кукыктар мен еркшдштер тек декларативт1

112


децгейде болды. Азаматтьщ когам туралы концепция ондаган

жылдар бойы букаральщ акпарат куралдары мен гылыми басылым

беттершен жогалып Kerri.

Элемдш кауымдастык элеуметтш курылымныц уш турш

беледг

Орта таптардьщ куаггы тобы колдайтын, демократнялык

нарыктык когам модель Онда элеуметпк кабаттардьщ белшу

сызбасы орталык бели! дамыган (орта кабат), жогаргы таптыц

салыстырмалы турде бшк емес полюстары бар (меншшп

баскарушы элита) сопакша формасында жэне мунда кедей топтар

кабаты да бар. АКД1 халыкыныц 65%, Франция хальщыныц

60% жэне Жапония хапкыныц 70% орта таптар курайды.

Батыстыц дамыган мемлекеттер1нде жалданбалы ецбек пен

жеке ецбек ic-эрекеп букш халыктьщ 80 %-ныц ©Mip суру коз!

болып табылады. Жалданбалы жумысшылар саныныц артуымен

6ipre ецеркэсш жумысшыларыньщ саны кемидц. 1с жузшде

пролетариат бурынгы туршде (классикалык) кездеспецщ.

Азаматтьщ когамда жалданбалы жумысшылар жогары бшмд1

жэне хальщгыц элеуметпк жагынан жаксы камтамасыз етшген

белшн курайды. Олардыц кепшшп когамныц орташа жэне

жаксы камтамасыздалган белтнен турады.

Жогары мамандалган ой ецбегшен айналысатын интеллигенцияныц

да мацызы артып келедь Олар жалданбалы

жумысшылар катарына юред1 жэне халыктьщ орта кабатына

жатады, 6ipaK элеуметпк курылымда олар ерекше орын ала

отырып, когамныц интеллектуалды элитасьш курады. Элитага

кеШнде ец бай аламдардыц элеуметпк тобы жаткызылатьшмен,

бул тусшпс когам дамуында кунды больш табылатыи адамдар

ушш де колданылады (интеллектуалды, рухани элита).

Когамныц нарьщтык непзше суйенетш аз дамыган

элеуметпк курылым модель Ол жогарыга карай созылган, кедейлер

кабатын корсететш непз1 ещц больш келген уш бурыш

туршде.

Бурынгы социалисте когамныц ыдырау модел1

«жаншылган пирамиданью) еске тусгрепн, Heri3i ете ещц болып

келген еще ушбурьпп туршде. Ауданыныц кеп белшн

«ецбекшшер» кабаты, ал шыцын «бшпк адамдары» алады.

113


Орта таптар - 10%-дан темен. Егер жагдай белгш сценарий

бойьшша ары карай жалгаса беретш болса, онда когам жакын

арада марксистж сызбага тольщ сай Kenin, негшнен байлар мен

пролетариаттардан туруы мумкш.

Б1здщ елдщ кайта курылуы, экономикалык реформа,

жеке меннпк туршщ плюрализациялануы, оныц элеуметак

курылымында 6ip элеуметак кабаттардыц жойьшып, екшпп 6ip

кабаттардыц пайда болуы, XXI гасырды кукыктык мемлекет

ретснде тусшетш азаматтьщ когамньщ курылуы сиякты кажета

03repicTep тугызуы керек.

К,азакстанньщ орта таптары накты социализм когамьшыц

ьщыраушы курылымыныц эр турл! элементтершен калыптасьш

отыр. Олар:

1) кэсшкерлер, менеджерлер;

2) жогары мамандалган мамандар;

3) жогары мамандалган жумысшьшар;

4) шаруалыктардыц, фермерлердщ enqipici.

Егер даму yzjepici едэу1р келемдеп батыс когамьшыц баламасы

бойьшша журетш болса, экономикалык курылымдагы

взгерютердщ нэтижесшде орта тап ecKi элеуметак кабаттар

мен таптарды кептеп жута отырып, когамньщ шешупн Kyrni,

азаматтьщ когамньщ демократиялык дамуьшыц кепш больш

табьшады.

Посттоталитарлы кезецце ^азакстандык когамньщ эволюциясы

оньщ элуеметак курылымандагы б1рнеше ecneni

козгалыспен белгшенедк

- жеке менш1к формасы бойынша ецбек ететш халыктыц

6eniHyi едэу1р езгередь Арнайы мэл1меттер бойьшша,

соцгы 10 жыл шпнде 2001 жылмен салыстырганда жеке

кэсшорындарда жумыс гстейтш жумысшылардыц улес

салмагы 20%-га арткан:

- нарьщтьщ экономика когамында элеуметак дифференциациялау

оте тез каркынмен кушешп отыр. Орталыктан

баскарудьщ жойылуьшьщ непзп салдарынан менппк

иелершщ элеуметак кабаттары мен капитал иеленушшер

кабаты пайда болды. Бул кабатка альш-сату операциялары

114


непзшде байыган сауда буржуазиясы, ез пайдасына мемлекет

менпнгш жеке мёнщктещцрш алган мемлекетпк

жэне партиялык бюрократтар; жер мен куралдарга eMip

бойы иелж алган фермерлер жэне баска да элеуметпк

топтар жатады. Эр турш мэл1меттер бойынша бул топка

жататын хальщ yneci —7%.

«Буржуа» элеуметпк тобыныц пайда болуы когамныц кедей

жэне байларга белшу удерюшё жаца серпш бердь Халыктьщ

едэу1р белш кедейшшкте eMip суруде. Экономикадагы

«куйзелк терапиясы» инвалидтер, окушылар, жумыссыздар,

сонымен 6ipre бюджет мамандары снякты халыктьщ ец аз

коргалган бёлщне соккы болды.

Элеуметпк дифференциациялаудыц кушекм, курамына эр

Турш себептерге байланысты етрдщ 1сыртьшда калып калган

жэне бурынгы элеуметпк статусын кайтаруга мумюншшп

жок, таптан тыс маргиналдар кабатыныц кебеюше экелд1. Батыс

мемлекеттершде маргиналдар - дамушы мемлекеттерден

шыккан аз санды улттардыц екшдер!, боскьшдар, зейнеткер

жасьщцагы жумыссыздар, накты тургыльщты жер! жок

адам дар.

Ецбек ресурстары жэне халыктьщ

жумыспен камтылуы

Ецбек ресурстары - ецбек ic -3p eK eT i уппн кажетп физикальщ

жагынан дамыган жэне денсаулыгы бар мемлекет

халкыныц 6 e n i r i .

Ецбек ic-эрекетгае байланысты халыкты уш топка беледк

ецбекке жарамды жаска дейшп, ецбёкке жарамды жастагы жэне

ецбекке жарамды жастан кешнп жастагы хальщ.

Herbri ецбек ресурстарыныц курамына ецбекке жарамды

жастагы халыкты, ендорктен кол узш бМ м алушылар жэне

эскерге алынгандар юредо, тек мугедекгер мен жещлдап бар

зейнеткерлер саналмайды.

Косы мша ецбек ресурстарына жумыс ктейтш жасесшр1мдер

(14-16 жас) мен жумыс ктейтш зейнеткерлер жатады.

115


Ецбеке жарамды жас шеп эр мемлекетпц зацымен

кабылданады. К^азакстан Республикасындагы ецбекке жарамды

жас: ерлер - 16-63 толык жас, эйелдер - 16-58 толык жас (ic

жузшде бул 64 жэне 59 жаска сэйкес). Экономикалык дамыган

елдерде ецбекке жарамды жас шеп кещрек : АКД1-та ерлер мен

эйелдер ушш б1рдей - 16-65 жас, Финляндия, Жапония, Канада,

Германияда- 15 жастан басталады (7 кесте).

9-кесте. Кейб1р елдердеп зейнеткерлж жас

Елдер Ерлер Эйелдер Елдер Ерлер Эйелдер

Норвегия 67 67 Германия 65 65

Исландия 67 67 Швейцария 65 62

Финляндия 65 65 Улыбритания 65 60

Канада 65 65 Италия 62 57

АКД1 65 65 Франция 60 60

Швеция 65 65 Ресей 60 55

1Жапония 65 65 Казакстан 63 58

Ецбек жасыньщ жогаргы шеп орташа OMip узактыгына

байланысты аныкталады (кептеген дамушы елдерде OMip суру

узактыгы ецбек жасыныц жогаргы шегше жетпейдО, сонымен

катар, егде жастагы адамдарды зейнетакымен камтамасыз ету

ушш мемлекетпц материалдык мумкщщктер1 есепке алынады.

1990 жылдардан бастап ецбек ресурстары саныныц темендеyi

больш жатыр жэне 1999 жылы ол корсетюш 8,4 млн. адамды

немесе 14,9 млн. адамды курайтын халыктыц жалпы саныныц

56,2% болды. Экономикалык белсецщ жэне экономикалык

белсещЦ емес хальщ катынасы 1999 жылы 84%-ке жэне 16%-га

сэйкес, бул жагдайда экономикалык белсецщ халыктыц 61,2%

калалык мекенге тиесш болды.

Жумыспен камтылган халыктыц жеке менппк формалары

бойынша 6enmyi каркынды езгердь Ресми деректер бойынша

1994 жылдан бастап 5 жыл iniinzje жекеменппк мекемелерде

жумыс ктейтш халык саны 1,7 млн-нан (27%) 4,4 млн-га (71%)

жеткен. 1990 жьшдар шегшде республика экономикасьшдагы

бейресми сектордыц peni артьш, жеке кэс1ппен айналысатьш

хальщ саны 0,5 млн. адамнан (1994 ж.) 2,7 млн, адамга деШн

116


(1999 ж.) немесе 5 есе есп. Ресми статистикалык мекемелер жеке

кэсшпен айналысатын халык деп эдетте жеке немесе компаниялармен

жумыс ютейтш жэне де тур акты жумысшылар жалдамайтын

тулгаларды айтады. Жеке кэсшпен айналысатын халык

саны 1999 жыпы 31,9% курды. Статистикалык мекемелердщ

деректер! бойынша бул регламент койылмаган жумысшылар

саны сауда, автокелж жендеу, ауыл шаруашылыгы, колпе жэне

байланыс сиякты секторларга тэн болган.

Казахстан Республикасьщца болган элеуметтщ-экономикалык

жэне демографиялык удергстерге байланысты енбек

нарыгы динамикалык езгеркте болды. Кдзакстандагы нарыктьщ

калыптасуы баска мемлекеттерге тэн сиякты 6iperefi емес.

Экономиканыц салаларында жумыспен камтылудьщ томендеу!,

жумыс кушшщ материалдык сектордан кызмет корсету секторына

кайта белу, жумыссыздыктын жылдам осу каркыны,

мемлекетпк сектордагы жумысшылар саныньщ азаюы тэн болды.

1990-1999 жылдар аралыгында ецбек ресурстарыныц 6%-га

темендегенщ керуге болады.

Ецбек нарыгы жалпы жумыссыздык децгеш мен ресми

жумыссыздык децгешн сипаттайды. Ресми жумыссыздык

децгешн ецбекпен камтамасыз ету кызметше ресми ттркелгендер

санымен аныктайды. Эдетте ол жалпы жумыссыздык децгешнен

б1рнеше есе темен болады. Ецбек тэщрибеа жок жастарды жэне

улкен жастагы халыкты жумыспен камту ец езекп мэселелер

болып отыр.

10-кесте. Казахстан Республикасындагы жумыссыздык

жэне жумыспен камтылу динамикасы

Хальщ курылымы Саны (мьщ адам)

Халыктьщ yneci


Кестенщ соцы

1 2 3 4 5 6 7

Экономикада

жумыспен

камтылгандар

6105 7261 8114,2 86,5 91,9 94,2

Жумыссыздар

саны 950 640,7 496,5 13,5 8,1 5,8

Экономикалык

белсецщ емес

3604 3476,9 3487,7 33,8 30,6 28,8

Экономикалык белсенд! халык (Б¥¥ енпзшген категория)

когамдык ещцркке катысатын жэне катыскысы келетш

халык. Ягни, бул категорйяга жумыссыздык бойьшша жэрдем

акыга OMip суретш жумыссыздар да жатады.

Халыктыц нэтижел1 толык жумыспен камтылуы мемлекетпц

экономикалык дамуына байланысты карастырылады. Халыкты

нэтижел1 тольщ жумыспен кдмту республикамыздыц келешекгеп

узак мерз1мд1 7 басымдыгыньщ 6ipi болып отыр, атап айтканда,

дамыган нарыктык экономиканьщ непзшде экономикальщ

жепспктерге жету больш табьшады. Бул тутастай республикага

жэне ош>щ аймактарьша катысты. Халыкты нэтижел1 тольщ

жумыспен камту жэне экономикалык есу республикамыздыц

жэне жеке аймактардьщ дамыуьшьщ ец басты басымдьщ

багыттырьшыц 6ipi болып отыр. Жумыспен камтылуды реттеу

осы багытта болуы керек.

Халыкты нэтижел1 толык жумыспен камту теориясы

нарыктык жагдайда жумыссыздьпсгы мойындауга непзделедг

Экономистер фрикционалдьпс (кадрлардыц ауысып отьфуы)

жэне курьшымдык (курылымдык взгерютер эсершен жумыс

куппне сураныс пен усыныс дисбалансыныц нэтижесэ1нде)

жумыссыздьщты ееептейдь

Экономиканы реформалаудьщ Ka3ipri кезещнде жумыссыздыкгьщ

барлык непзп формалары тэн, 6 ipaK олар б1ркатар

ерекшелштермен айрыкшалынады.

118


11-кесте. Жумыссыадык формаларын Ж1ктеу

Жумыссыздьщ

топтары

Табиги

EpiKci3 ашьщ

Epiicci3

жасырын

Bipiicripymi

белгшер

пайда болу еипаты

адамньщ катынасы

пайда болу сипаты

узакгыгы бойынша

тарау орны бойынша

пайда болу сипаты

Жумыссыздык

формалары

- фрикционалдык

- институционалды

- ез ерктен

- циклдык

- курылымдык

- технологиялык

- маргиналды

- узак мерзвдщ

- кыска мерз1мд1

- аймактык

- улттьщ

- аграрлык хальщ

тыгыздыгы

- мезгщщк

жумыссыздьщ

- жумыспен шамадан

тыс камтылу

салдарынан пайда

болган жумыссыздьщ

- жумыс уакытын тольщ

пайдаланбаудан болган

жумыссыздьщ

Тест сурартары

1. Казакстан Республикасында ерлердщ ецбекке жарамды

жаеы (жас).

1. 16-53

£ 18-58

119


3. 20-60

4. 16-63

5. 15-55

2. Цазакстан Республикасында эйелдердщ ецбекке ж

рамды жасы (жас).

h 16-53

2. 16-58

3. 20-60

4. 16-63

5. 18-55

3. Бершген елдердщ кайсысында экономикалы

белсещц халыктьщ коп белит ещнрктж емес салада кызмет

аткарады?

1. Германия

2. Лаос

3. Судан

4. Эфиопия

5. взбекстан

4. Батые Еуропаныц кандай елдерше шетелдж жумы

кушшщ ец кеп акысы тэн? Солардыц кейб1реулерш атацыз.

1. Алжир, Тунис, Марокко

2. Индия, Непал, Бутан

3. Малайзия, КХДР, Монголия

4. ГФР, Улыбритания, Франция

5. Сальвадор, Гондурас, Куба

5. X гасырдагы Испаниядагы “элем сэш” деп аталган

гылым жэне мэдениет орталыгын атацыз.

1. Пловдив

2. Клуж

3. Кордова

4. Варна

5. Арад

120


6. XII-XIII гг. ¥лыбританнялагы жогаргы мектеп орталыгын

атацыз.

1. Оксфорд, Кембридж

2. Амстердам

3. Гданьск

4. Сорбонна

5. Гарвард

7. Полыпадагы ecici университеттердщ 6ipiH атацыз.

1. Ягеллон

2. Киев

3. Киль

4. Катовице

5. Гродно

8. XI-XII гасырлардагы металл ендеу, мата дайындау

жэне халыкаралык сауда негЁзшде ескен Бельгия калаларын

атацыз.

1. Арад, Печь, Сольнок

2. Кошице, Пловдив

3. Брюссель, Антверпен, Льеж

4. Линц, Марибор

5. Бамберг, Кладно

9. Франциядагы ecici университеттердщ 6ipiH атацыз.

1. Валенсия

2. Сорбонна

3. Лувр

4. Бристоль

5. Гарвард

10. Чехиядагы ecKi университеттердщ 6ipiH атацыз.

1. Болонья

2. Ньюкасл

3. Гейдельберг

4. Брюгге

5. Прага

121


11. XI-XIII гасырларда Италияда “банк! жумысы” кай

калада жанданды?

1. Марсель

2. Рим

3. Милан

4. Турин

5. Флоренция

12.Италиядагы мата дайыцдаудыц есю орталыгын

атацыз.

1. Загреб

2. Рим

3. Милан

4. Сараево

5. Скопье

13.XV-XVI гасырлардагы географиялык ашылулардан

кейшп Еуропадагы Атлантикалык сауда порттарын

атацыз.

1. Лондон, Лиссабон, Бордо

2. Краков, Познань, Измир

3. Турин, Марсель, Алжир

4. Гренобль, Лион, Эссен

5. Дуйсбург, Мюнхен, Кельн

14. Ланкашир мацындагы “токыма” конурбациясы деп

аталган дуние жузшщ алгашкы фабрикалык калаларын

атацыз

1. Ливерпуль, Манчестер

2. Шанхай, Сеул

3. Джакарта, Хартум

4. Рабат, Касабланка

5. Кейптаун, Дурбан

15. XIX г. ортасынан бастап кеп р г г ы империяныц астанасы

жэне Парижден кейш екшпп Еуропаныц “мэдениет”

122


астанасы болып кай кала Еуропа калаларыныц ом1ршде

мацызды рол атцарды?

1. Осло

2. Варшава

3. Бонн

4. Вена

5. Париж

16. Ецбекке жарамсыз а дам дар тобы.

1. Окушылар мен студенттер

2. Мугедектер мен зейнеткерлер

3. 16 жаска толган жасесшр1мдер мен зейнеткерлер

4. Жеке кэсшпен айналысатындар

5. Бала багу демалысындагы эйелдер

17. Цосымша ецбек ресурстарына:

1. Окушылар мен студенттер

2. Мугедектер мен зейнеткерлер

3. 14-16 жас аралыгындагы жасесшр1мдер мен жумысшы

зейнеткерлер

4. Жеке кэсшпен айналысатындар

5. Бала багу демалысындагы эйелдер

18. Herari ецбек ресурстары дсгешмп:

1. Ецбекке кабшетп жастагы ецбекке кабшетп халык

2. Жеке кэсшпен айналысатындар

3. Экономикалык белсецщ халык

4. Толык жумыспен камтылулы халык

5. Экономикалык белсенд! емес хальщ

19. АЩ11-та эйелдер мен ерлердщ ецбекке кабшегп жасы.

1. ерлер 16-65, эйелдер 16-63 жас

2. 16-65 жас

3.16-60 жас

4. 16-67 жас

5. ерлер 16-63, эйелдер 16-58 жас

123


20. Ресей Фсдсрациясыпдагы эйелдер мен ерлердщ

ецбекке кабыетп жасы.

1. ерлер 16-65, эйелдер 16-63 жас

2. 16-65 жас

3. 16-60 жас

4. 16-67 жас

5. ерлер 16-60, эйелдер 16-55 жас

21. 1^азакстан Республикасында жумыесыздык децгеш

(2011 жыл).

1. 3,2%

2. 2,1%

3. 0,7%

4. 5,3%

5. 7,6%

22. 1^азакстан Республикасында орташа OMip суру

узактыгы (2010 жыл).

1. 69,1

2. 55,7

3. 68,4

4. 66,2

5. 45,3

23. ¥лыбританиядагы эйелдер мен ерлердщ ецбекке

кабшетп жасы.

1. ерлер 16-65, эйелдер 16-63 жас

2. 16-65 жас

3. ерлер 16-65, эйелдер 16-60 жас

4. 16-67 жас

5. 16-60 жас

24. «Элеуметтж стратификациялау» теориясыныц

непзш калаушылар.

1. К. Маркс, М. Вебер

2. М. Вебер, И.Г. Тюнен

124


3. К. Маркс, И.Г. Тюнен

4. В.Н. Вернадский, П.А. Сорокин

5. М. Вебер, Ф. Ратцель

24. Ецбек кызмеп жасына байланысты халыкты канша

топка белуге болады?

1. 2 топ

2. 3 топ

3. 5 топ

4. 7 топ

5. Белшбейда

25. Франция мемлекет1нде эйелдер мен ерлердщ ецбекке

каб1петп жасы.

1. ерлер 16-65, эйелдер 16-63 жас

2.16-65 жас

3. ерлер 16-65, эйелдер 16-60 жас

4. 16-67 жас

5. 16-60 жас

26. Италия мемлекет1нде эйелдер мен ерлердщ ецбекке

кабшетп жасы.

1. ерлер 16-65, эйелдер 16-63 жас

2.16-65 жас

3. ерлер 16-62, эйелдер 16-57 жас

4. 16-67 жас

5. 16-60 жас

28. Ресей Федерациясындагы орташа eMip суру узактыгы

(2009 жыл).

1.69

2.55,7

3.68,4

4. 66,2

5.45,3

125


29. Орташа eMip суру узактыгы бойынша жогаргы орында

турган мемлекет.

1. Швеция

2. Жапония

3. АКДИ

4. К^азакстан

5. Ресей

30. Орташа OMip суру узактыгы бойынша теменп орында

турган мемлекет.

i Ангола

2. Нигерия

3. Уцщстан

4. К^ытай

5. Свазиленд

126


7-Т А Р А У .

ХАЛЫК.ТАР К0Ш1-К.ОНЫ

Kemi-кон турлер'1 жэне ce6errrepi,

халыктьщ аумактык жылжу

керсетмштер!

Халыктар кепп-коны (лат. migration - «коныс аудару»)

—тургылыкты орындарын туракты жэне уакытша ауыстыруга

байланысты адамдардьщ коныс аударуы. Халыктардьщ козгалысын

TyciHflipy yuiiH баска терминдер кецшен колданылады:

«халыктардьщ Kemi-кон козгалысы», «халыктардьщ механикалык

козгалысы», «халыктардьщ козгалысы». Жердеп тургындардьщ

Ka3ipri орналасуы ертеректе талданган, табиги Осшнщ

каркыньгада гана емес, тургьгадардыц Kemi-кон козгалысьтьщ

Нэтажёс! больт табылады. Мамандар Kemi-кон аныктамасын

эр турМ карастырады. Kemi-конга тургылыкты орындарын ауыстыруына

байланысты, тургындардьщ коныс аударуы жатады.

Сондьщтан, мысалы, калага жакын жерлерге жумыска бару,

каланьщ сыртына тургындардьщ кундел1кп барып кайтуы Kemiконга

жатпайды. Kemi-конньщ жылжуына кёйётш болсак, 613ДЩ

ёлпшздеп тургындар санагында кешш келупплерге шамамен

2 жыл туракты тургылыкты орында туратын адамдар да катысады.

Бурьшгы жэне осы кунге деШн бакыланган орынга ие барльщ

Kemi-конды мамандар эр TYpлi т*урлерге беледо. Аньщтамада

керсетшгендей Kemi-конньщ узактылыгы бойынша туракты

жэне уакытша (оку, эскери кызмет) болып белшедо.

Kemi-кон агындарыныц багыттары бойынша iimci жэне

сырткы болып белшеда. Сырткы Kemi-кон (халыкаралык)

мемлекетпк шекараларда киылысады жэне континентаральщ

жэне континенгпшшк болып безййёдд. Оларда экегш-кон - (мемлекет

шекарасынан шыгып кету), имкешг-кон - (юру) жэне

реэкепп-кон (отанга оралу), больш ажыратылады. Отанынан

1-27


оралгандарды репатрианттар деп атайды. 1нш кенн-кон - 6ip

елдщ шшде облыстар, аудандар, тургын елдер арасьшдагы орын

ауыстьфу. Кдланыц шпндеп орын ауыстырулар кеий-кон болып

есептелмейдь 1шю кеын-конда «экенп-кон» жэне «имкеппкон»

терминдершщ орнына «коныс аудару» жэне «ел крндыру»

терминдер1 колданылса куба-куп болар едь

Keuii-конда себептермен козгаушы куштер бойынша ец алдымен,

турмыска шыгуга, уйленуге байланысты, элеуметпкэкономикалык

больш белшедд. Боскындардыц жэне 90-жылдардагы

коныс аудару га мэжбур болгандардыц саныньщ

улгаюымен кершетш улттьщ, дши, эскерн, экологияльщ себептер

бойьшша кепн-конныц рел1 жогарылауда.

Keuii-кон формасы немесе жузеге асыру эдю1 бойынша

epiicri жэне мэжбурл1 больш белшедь Абсолюта жэне

салыстырмалы сандьщ мэл1меттерд1 керсететш кешькон

удерклершщ KepceTKiinrepi демограф-мамандармен 6ipre

талданады: потенцналды кеий-кондар, накты кепй-кондар,

кеий-кон байланыстарыныц каркындылыгы мен нэтижелшш;

кешш-конушылардыц eMip cypyi ушщ жш колданылатын

керсеткштерк бершген мекенге келген жэце кеткендердщ белил!

уакыт аралыгындагы жалпы келем1, сонымен 6ipre келгендер

мен кеткендер агымьшыц айырмасы. Салыстырмалы керсет-

Kiurrep хальщтьщ 1000 адамьша шакканда (промилледе) есептелшедь

Хальщтыц кепп-коныныц с ал ьд осы (айырмасы) мен

табиги eciMHin сальдосы белгш 6ip аумактьщ халыктарыньщ

есу cepniHiH керсетедь Адамзаттыц дамуында халыктьщ кеийконы

улкен жэне кеп жакты рел аткарды. 0згерген кауымдастьщ

жагдайына адамдар беШмделе отырып, Kemi-кон жешнде

жекелеген едцерден, аудандардан тугае елдер мен континенгтерге

дешн, дуние жузшщ тургындарыньщ езгеруше, курылымына

жэне географиясына мэн бершедк Ka3ipri кеий-кон курдел1

элеуметтщ удерщп керсетедо. Олар енд1рпщ куштердщ даму

децгешмен жэне олардыц эр турш аудандарда орналасуымен

тыгыз байланысты. Тургындардыц жылжуьшьщ жогары децгеш

жумысшы куипнщ тольщ колданылуын, ецщрютне ортальщтар

мен игершетш аумактарда олардыц таралуьш камтамасыз етедь

128


Мамандар «тургыи дардыц жылжу децгеш елдщ дамуыныц

жалпы децгешн камтиды» деп кврсетеда. Сонымен 6ipre кеппкон

нэтижеа карама кайшы, ce6e6i коныс аударушылардын

жаппай агыны жумыссыздьщ децгешнщ всуше, элеуметпк

инфракурылымга шамадан тыс кысым тусуше экеледг Keiniкон

коныс аударушылардын коныс аударган аудандары мен тургьшдардыц

демографиялык курылымыныц езгеруше экеледг

Дуние жузй халыктарынньщ

кеил-цоны

Хальщтар кепи-коны - ерте кезецнен 6epi келе жатыр. Ец алдымен

бул жайылымдардыц азаюы нэттйжесшДё Орталык Азия,

Арабия, Солтустж Африканыц бакташыльщ тобыныц мэжбурш

квшш-конуымен байланысты болды. Халыктардьщ улы коныс

аудару дэу1р1нде герман, албан жэне баска да тургындар Еуропа

мен Азияныц барлык халыктарыныц калыптасуына улкен эсер

ете отырып, жеке осы аумакта жергшкп халыктардьщ eMip

суру айналысына экеле отырьш, батыска карай жылжыды. Осы

Дэуцэдщ аягында славяндардыц Балкан тубегше коныс аударуы

болды.

Улы географиялык ашылулар дэу^р! - халыктардьщ жаппай

коныс аударуымен жалгасты. Испания жэне Португалия,

Улыбритания, Франция, Голландия, Америка халыктары унем!

болтан Kemi-кон нэтижесшде калыптасты. Байыргы хальщтар

отарлау кёзггще еуропальщтармен экел1нген аурулардыц салдарынан

кырылып к алды немесе жойылды, сондьщтан халыкгар

аз калды. Арзан жумысшы куппнщ кажеттшп Африка

халыктарын куштеп имкешьконлаута экелдг Африканьщ езшде

осыган байланысты 100 млн. хальщ зардап шекть Оныц жартысы

кайтарылды, ал eKimni жартысы кайтыс болды. 50 млн.

американдьщ плантацияларга 15 млн. кул экелщщ. Олардыц Ke6ici

аяусыздьщтыц салдарынан кырылды. Феодалдык тэуелдшктен

босанганнан кешн хальщтыц кеип-кон агыны ещцрютйк

котам дэу1рше жылжыды. Жаппай хальщаральщ агындардыц

алгашкыларыныц 6ipi — Улыбританияга Ирландияныц ауыл

129


тургындарын орналастыру болды. Американыц отарлауы

жалгасты. Батые жэне Солтустнс Еуропадан келген экеппкондардыц

Солтустш Америкага коныс аударды, ал Оцтусик

жэне Шыгыс Еуропадан келгендер —Оцтустпс жэне Орталык

Америкага коныс аударды. Еуропальщтар сонымен 6ipre Австралияны,

Жаца Зеландияны, Оцтустпс Африканы отарлады.

Еуропада XIX гасырдыц басынан 6ipiHnii дуниежузшйс согыска

дешнп коныс аударушылардьщ жалпы келемш мамандар 50

млн. адам шепнде багалайды. Осы кезецде Азия мен Африкада

кещнен таралган, плантацияларды, кен орьшдарьшда уакытша

ж^мыс орьшдарьшда жалданган арзан жумысшы колдарын тасып

экелу сиякты Kemi-KOH Typi пайда болды. Каучукты жэне

к¥ракты плантациялары бар отарлаушы елдер Оцтустж- Шьпыс

^ытай, Ундгстаннан жыл сайын 100 деген мьщ жумысшы кулдар

экелдь Оладьщ едэуЁр 6eniri келкпм уакыттары б1ткеннен кешн

ыгыстьфылды. Оларда адам азайып отырды. Америкада еццеупп

кэсшорындарда, ауыл шаруашьшьп'ында кызмет корсету барысында

жумыс icTey ушш келген миллиондаган мексикандыктар

мен пуэрто-риколыктардыц кепп-коны журдь Дегенмен кепйкон

агындары Солтустж Америкада 1920 жылдары курт азайды.

АКД1, со дан кешн Канада шетелд1ктердщ шыгуына жьш

сайьш мэл1мет енпздь Халыктардьщ жаппай орьш ауыстыруы

еюнпн дуниежузиик согысты тудырды, фашистердщ бшпгше

келюкеннен кейш Германияда Еуропадан Америкага коныс

аударушылардьщ агыны улгайды, тек 1946-1961 жылдар

аралыгында 7 млн адам коныс ауыстырды. Keini-конныц ecyi

Еуропада согыстан кешн болды. Уакытша iimci континентпк

кеш1-кон курт жогарылады, халыктардьщ ем ip cypyi жогары

децгейдеп елдерге (Улыбритания, Франция, ГФР, Швейцария)

жумыс icTey ушш жьш сайын кедей елдерден (Италия, Испания,

Португалия, Грекия, Туркия) халыктар келш отырды. Шетелдщ

жумысшылары, TinTi Солтуепк Африкадан, Таяу Шыгыс,

Оцтустж Азиядан келд1. XX гасырдыц 90-жылдыц басында Батые

Еуропада барлыгы 15 млн. шетелдпе жумысшылар келдь

Bipmuii жэне екшпп дуниежузшк согыстыц нэтижесшде,

сонымен 6ipre дуние жуз1 саяси картасыныц отаршылдьщ

130


жуйесщщ бузылуына байланысты саяси езгеру ce6eirrepi

бойьшша кептеген халыктардьщ кешьконына экелд1. Осы

типтеп жаппай кепп-конга мыналарды жаткызуга болады.

1919-1922 жылдардаты грек-турш сотыстарынан кейш Грекия

мен Туркияныц арасындагы щекараныц езгеруi шамамен

2 млн. адамныц коныс ауыстыруына экелед1, екншн

дуниежузшк согыстан кейш Кытай, Корея, Сахалиннен 6 млн.

жапондыктардыц оралмандары, хальщтардыц дши непздерше

байланысты 1947 жылгы жузеге аскан Уцщстанныц 2 мемлекетке

белщуь осыныц салдарынан 8 млн. Унщстер Пэкютацнан

Унщстанга осы шамадагы мусылмандар Ундцстаннан Пэюстанга

0тп, отаршыл елдерде н босанган отанына оралу шыл ар дьщ

едэу!р агыны, т.б. халыктардьщ iunci жаппай кеий-коны урбандалу

га экелдц. Ауыл шаруашылыгыныц калага коныс аударуы

галамшарымызда жуздеген миллион хальщтарды

камтыды. Бул кенп-конныц келеШ ете жогары, сондыктан олар

«XX гасырдагы хальщтардыц улы коныс аударуы» деген атка

ие болды. Дамушы елдердеп ауыл тургындары ipi калалардьщ

“жарылыс” децгейше экелген.

Дамыган елдерде бул удерю шамамен 80%-дьщ урбандалу

децгейшде аякталды. Халыктардыц тыгыздьпы бцэдец емеспп

жэне мардымсыздытымен кершётш дуние жузшдеп кептеген

елдерде ец алдымен innci кещькон есебшен жаца аудацдарды

нгеру сиякты кепп-кон Typnepi кещнен таралды. АКД1,

Канада, Бразилия жэне баска американдьщ мемлёйеттердщ

аумактарында едщ орналастыру шыгыс жагалаудан басталды.

Ал innci Жэне батыс аумактарды кешннен игердг Дамушы елдерде

innci кепп-конныц каркьшдыльпы темен жэне каладагы

аграрлы хальщтын шамадан тыс кеп аудандарынан хальщтардыц

кашып келуш тугызды, экономикасы дамыган аудандарда imKi

кеш1-кон конъюктураныц, кёлщ катынасы жогары дамыган

Децгешнщ жэне коммуникация жабдьщтарыныц унёш езгёрш

туруына мумкщщк 6epeTiH хальщтардыц кеп бешгш камтыды.

Б улар ец алдымен жалдамалы жумысшьшар жэне олардыц отбасы

ещ.

90-жылдардыц басында саяси жэне экономикальщ жагдайлардыц

ауысуына байланысты Kemi-кон ете мацызды турге

131


езгердь Б1ршгшден, халыктар козгалысыньщ innci кенп-коны

курт темендедь Екшпйден, ауданаралык кеий-кон багыттары

карам а-каре ы езгердь Соныц нэтижесшде ауыр аймактардан

Киыр Солтустж, Ci6ip, Кцыр Шыгыстан Орталык аудандарга

халыктьщ кайтымды козгалысы пайда болды. Ушншйден, ауыл

халкыньщ калаларга агылуы токтальш, ауыл тургындарыныц

eeiMi байкалады (урбандалу децгеш 74 пен 73%-га темендедО,

кала катарында, еоньщ йШйде Мэскеуде жэне Санкт-Петербургте

кенй-кон сальдосы Tepie багытта журщ. Сол уакытта

хальщаралык Konii-кон агындары ecTi. Экеий-конлык агьгадарда

шетелдерден коныс аударушылардьщ улей кеп жэне «акылдыц

агылуы» еврейлёр мен немютер арасында басым болды. Жыл

сайын шет мемлекеттерге 100 мыцнан астам адам кетп, соныц

шшде кепшшп Германияга (тец жартысы), Израильге (1990—

1991 ж. 6ipiHHii орында болган), АКД1 мемлекеттерше багыт

алган. Уакытша ецбек агыныныц мемлекетаральщ агьшдары

есуде, шетелдерге жумыска орналаскандар саны 1994 жылы

6 мыцга ecTi, ал 1996 жылы 12 мыцга жетп.

Казакстандагы кеий-кон

Казактардыц алгаищы улттьщ мемлекей Ka3ipri Казакстан

аумагьшда б!здщ заманымыздагы XIV-XV гасьфларында 1459

жылы Шу жэне Талас езендер1 ацгарьшда пайда болды жэне

ол мемлекет «Казак хандыгы» деп аталды. Дегенмен Ka3ipri

Казакстан аумагьшда пайда болган, аздап реттелген жэне

ортальщтандырылган статистикалык эрекет XVIII гасырдыц

eKiHUii жартысына, ягни Кдзакстанныц Ресей империясыныц

курамына юрген кезещне жатады. Ресейдщ орталык жэне баска

аудандарынан келген боекындар мен коныс аударушылардьщ

апгашкы улкен тобы Кдзакстанда XIX гасырдыц 60-80 жылдарына

сай келедь Акмола жэне Орал облыстарында орыстардьщ

улес салмагы 25% жетп. Казакстандагы тагы 6ip коныс аударушы

шаруалар агыны XX гасырдыц басына сэйкес келедь

Статистикалык мэлшеттер бойьшша 4 облыс - Акмола, Семей,

132


Торгай жэне Оралга 1906-1915 жылдарда 883 мыц адам коныс

аударган. Нэтижесшде 1914 жылы казактардыц улес салмагы

58,5%-га темендедо, ал орыстар 29,6%-га дешн ecxi.

Ресей империясынын максаты, жуйел1 Kemi-кондык экспансиялык

саясаты нэтижесшде Кдзакстан аумагында тарихи

кыска кезецде эр Typni улттьщ курам калыптасты. Кейб1р деректер

бойынша Кдзакстанга 46 жылдыц шшде (1871-1917) 1,6

млн-нан астам адам коныс аударды.

Bipimni дуниежщщк согыс жылдарында жуздеген мьщ

казактар 1916 жылы катан котерщю e3rici нэтижесшде Ресей

империясынын шегше карай кашып кугылуга мэжбур болды.

Тек, Жетасу облысында 1916 жылы шет елдок империяга 150 мыц

казак тургындары экепн-конландьг, дэл осындай экешькрн Семей

жэне Сырдария облыстарында да болды. 20-шы жылдардыц

екшнп жартысы мен 30-шы жылдардыц 6ipimni жартысында

Кдзакстанда тургындардьщ улкен yaeci болды. Нэтижесшде,

Ресейдщ орталык жэне баска аудандарынан, Украина мен Беларустан

ецвдрютж, колпспк ipi жэне орташа курлыстар салу

жэне ауылшаруашылык енеркэсштершде, мэдени курлыстарда

кугпеген апат аркылы жэне уйымдастырылган турлер1нде

жумыс куппн орналастыру кальштасты.

1939 жылы Кдзакстанда курдел1 жагдай кальштасты:

ашаршылыктан жэне жалпылама кетуден Кдзакстанда казактардыц

саны 1926-1934 жылдар аралыгында 1,3 млн. адамга

немесе 36,2%-га азайды. Согыс жылдары К,азакстанныц коныс

аударушылар экспансиясыныц dpi карай кушекл болды: КСРОныц

батыс аймактарындагы тургындардан кощхрген 536 мыц

адамнан баска, мунда тугае халыкгар кошфщген.

Кдзакстанда 1954-1962 жылдары гыц жэне тьщайган

жерлердь игеруге байланысты КСРО-ньщ еуропалык белшнен

шамамен 1,7 млн. адам келдь GnaipicTiK жэне келпс курлыстарына

катысуы ушш республикааралык уйымдастырылган жумыс

кушшщ жинагы бойынша 1954-1965 жылдары Кдзакстанга

сонымен 6ipre тагы да 0,5 млн адам келдь 60-90 жылдары

Кдзакстандагы тургындар копи-коны, непзшен еНеркэсшпк сипатта

болды. Я гни, кеп жагдайда калалар мен кала типтес едщ

мекендерге кешш келдь

133


60 жылдардьщ аягында Кдзакстандагы КСРО-ныц баска

аудандарьшан кеий-кон |дер1сшщ темендеу1 журш, ал 70-mi

жылдьщ ортасынан жэне осы уакытка дешн республиканьщ

ineTKepi аймактарына тургынДардыц коныс аударуы жалгасуда;

тургындар саньш imici кешьконы жогарылады. Сонымен

Казакстан тарихында XX гасырларда Kemi-кон удеркшщ

белсендо жэне баяу кезендер1 болды.

Сонымен, 1970-1990 жылдары Кдзакстанныц тургындары

13-16 млн адамды курады, непзшен, олардьщ Ресейге, Украинага,

Белорусияга, Балттык мацы республнкаларьша Keiyi байкалды.

Осымен катар 80-mi жылдардьщ аягында Казакстаннан

Ресейдщ шекарасына етепндер курт жогарылады (немютер,

грек, поляк, еврей). 1987 жылы 7113 адам, 88-жылдары - 23579,

89-жылдары - 52927, 90-жылдары - 92700 адам кета. 1989

жылдары казактардыц К^ытай, Кдракалпакстан, взбекстан,

Туркменстан, Ресейдщ жекелеген аймактарынан кайта оралуы

каркынды журдь

1989-1999 жылдардагы 10 жыл аралыгында Komi-KOHHbm

acepi 1963 мьщ адамды курады. Ор жыл сайын Казакстаннан

283-400 мьщ адам Keiin отырды. 0cipece, Казакстанга

кандастарымыздыц кайтуы 1992-1995 жылдары кушейдь 1994

жылы Кдзакстаннан 481 мьщ адам KeTin ец жогаргы керсетшш

керсетсе, 1989-1999 жылдары Кдзакстаннан арнайы шыгып кеткендер

3 млн 274 мьщ адамды курады. Оралмандардыц 36%-ы,

олардьщ ншнде 1 млн 200 мьщ адам Солтуспк облыстарга, сонымен

6ipre, 32%-ы Оцтуспк Казакстанга, Орталык К,азакстанга

- 12%-ы (шамамен 400 мьщ адам) оралды. Батыс Казакстанга

-1 1 % (360 мыц), Шыгыс Казакстанга - 9%-ы келдг 65%-ы

ецбекке жарамды жастагы адамдар, 25%-ы жастар жэне 45%-

ы жогары бш1мд1 кызметкерлер, 74%-ы орыс тщщ тургьщцар,

650 мыцы 20%-ы нем1стер едь Сонымен 6ipre, Кдзакстаннан

ТМД елдерше, оныц ншнде Ресейге - 63%, Украинага 3,2%,

бзбекстанга 2,4% халык кета. Германияга 25%, Израильга 3%,

АКД1, Грекия, Канадага (900 мьщ адамнан астам) коныс аударды.

1999-2009 жылдардагы керсетюштерд1 карастыратын

болсак, 1999-2003 жылдар аралыгында кеткен адамдар саны

134


келген адамдардан басым болып, Keuii-кон сальдосы Kepi керсеткшше

ие болды. Бул жагдай 2004-2010 жылдар аралыгында

on KopceTKiuiKe айналды, мысалы 2010 жылы кеткендер саны

393 056 адам болса, келген адам саны 408 521 болып Kouii-кон

айырмасы (сальдосы) 15465 адамды К¥РДЫ-

Тест сурартары

1. Kouii-кон колой (масштабы) дегешм1з не?

1. кеип-кондардыц жалпы саны

2. Keuii-кон айырмасы

3. тыгыздык

4. табиги eciM

5. коэффициент

2. Kouii-кон айырмасы “сальдосы” дегешмгз не?

1. eciM

2. Keuii-кондардьщ жалпы саны

3. коэффициент

4. Keuii-кондар арасындагы айырма

5. келем

3. Keini-кон сальдосыныц Kouii-кондардындыц косындысына

катынасы калай аталады?

1. кепп-кон

2. Keuii-кон сальдосы

3. кеип-конныц тш мдш п

4. Keuii-кон келемi

5. агломерация

4. Кошi-кон каркыны дегешмв не?

1. Keuii-кон келемшщ тургындар санына катынасы

2. Keuii-кон сальдосыныц коэффициент

135


3. Kemi-кондардьщ жалпы саны

4. кепп-кон

5. эмиграция

5. Keiui-кондардыц гуракгануы дегешмЬ не?

1. кепй-кондардыц жалпы саны;

2. 100 кеткендерге келушшер саны;

3. реэкепп-кон;

4. кепй-кон айырмасы;

5. имкепп-кон;

6. Y jaK уацытца немесе тубегейл1 туратын жерш ауыстыруына

байланысты, адамдардьщ жеке аймактар арасындагы

ауысуы калай аталады?

1. агломерация

2. ецбек ресурстары

3. Kenii-кон

4. мегаполис

5. туризм

7. Бершген т1з!мнен ецбек экеш1-цонсы елдерш корсегаЦ

1. Австралия, Судан, Кувейт

2. Испания, Греция, Египет

3. Жаца Зеландия, АКД1, Канада

4. Израиль, Венгрия, Италия

5. АКДП, Германия, Алжир

8. Бершген тшмнен Еуропадагы ецбек экешьконсы

елдерш керсетщ1з.

1. ¥лыбритания, Португалия, Дания

2. Италия, Ирландия, Испания

3. Греция, Швеция, Португалия

4. Норвегия, Албания, Германия

5. Франция, Польша, Болгария

136


9. Бершген тшмнен Азиядагы ецбек имкепн-консы

елдерш корсетнцз.

1. Сауд Арабиясы, Иордания, Судан

2. Египет, Йемен, Ливия

3. Бахрейн, Сауд Арабиясы, Катар

4. Кувейт, Оман, БАЭ

5. Сирия, Уцщстан, Пэюстан

10. Бершген тшмнен ецбек нмкешьконсы елдерш керсетщп.

1. Ундгстан, Бангладеш, Пэюстан

2. Испания, Португалия, Улыбритания

3. Греция, Италия, Испания

4. Австрия, Швеция, Чехия

5. БАЭ, Катар, Австрия

11. Дурыс свйлемд! керсетщп

1. Африка-Жерорта тещз1 жагалауы жэне Азия елдерщен

жумыс куцггерш тарту ауданы

2. Ецбек имкепи-консыныц жаца ipi ауданы Таяу Шыгыс

елдершде (Сауд Арабиясы, Кувейт, Бахрейн, Катар жэне

т.б.) калыптасты

3. Батыс Еуропадан эквпп-кон соцгы онжылдыктарда

кушейд1

4. АКД1 жуздеген жылдар бойы мацызды имкепп-кон ауданы

болып келедь Kasipri кезде олар ецбек купли Heri3iHeH

Еуропа мен Африкадан тартуда

5. Латын Америкасына имкепп-кон кушейщ

12. XIX гасырда эквнп-кондардыцдыц максимальды

улесше не болган еуропалык елд! керсетщгз.

1. Улыбритания

2. Ирландия

3. Германия

4. Испания

5. Италия

137


13. Оз тарихында ец кеп имкешькондардыцды

кабылдаган ел;и керсепцЬ.

1. Австралия

2. Жаца Зеландия

3. А1ф1

4. Швейцария

5. Германия

14. I^a3ipri кезде АК^Ш-ка имкепп-кондардыцдыц непзп

улей кай аймактан келуде?

1.ТМД

2. Шетелдш Еуропа

3. Латын Америкасы

4. Африка

5. Австралия

15. Ka3ipri гусппк бойынша алгашкы халык еанактары

журпз1лген елдер.

1. АКД1, Канада, Италия

2. Германия, К^1тай, Египет

3. Франция, Жапония, Ущцстан

4. Ресей, Туркия, Австрия

5. AIQII, Швеция, Финляндия

16. XX гасырдыц аягында Жер шары халкыныц кандай

улее1 халык санагымен камтылды?

1.50%

2. 100%

3. 98%

4. 65%

5. 25%

17. Адамзаттыц алгашкы коныетанган ауданы.

1. Солтустж жэне Оцтустж Америка, Гренландия аралы

2. Индонезия, Малайзия жэне Австралия

3. Оцгуспк-Шыгыс Ундютан, Кытайдьщ оцгустш жэне Непал

138


4. Солтустж-Шыгыс Еуропа, Оцтустж-Шыгыс Африка

жэне Алдыцгы Азия

5. Солтус’пк-Шыгыс Еуропа, Оитусттк-Шыгыс Еуропа жэне

Алдыцгы Азия

18. Бершген елдердщ кайсысына кошькон eciMi тэн?

1. Алжир

2^ Судан

3. Улыбритания

4. Паюстан

5. Ирландия

19. Дели, Лагос, Хартум, Бомбей, Лусака, Найроби

сиякты астаналык калалардыц кайсысы тещз мацыида

орналаскан?

1. Дели

2. Хартум

3. Лусака

4. Найроби

5. Лагос

20. А^Ш-тыц Тынык Мухит жагалауыидагы ipi агломерацияларын

атацыз.

1. Орландо, Атланта, Саванна

2. Сиэтл, Тусон, Дуглас

3. Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Сан-Диего

4. Денвер, Хьюстон, Толидо

5. Кингстон, Манагуа, Варакрус

21. АКШ-тыц Атлант мухиты жагалауыидагы ipi агломерацияларын

атацыз.

1. Арканзас, Омаха, Рочестер

2. Чикаго, Колумбус, Буффало

3. Секвойя, Бирмингем, Милуоки

4. Роттердам, Глазго, Дублин

5. Нью-Йорк, Вашингтон, Бостон

139


22. Жапонияныц ipi агломерацияларын атацыз.

1. Сендай, Саппоро, Кагосима

2. Токио, Киото, Осака, Китаюосю

3. Пхеньян, Пусан, Тэгу

4. Урумчи, Сиань, Тайвань

5. СангДиего, Вуперталь, Малага

23. Швейцарияныц басты мэдениет орталыгы.

1. Вероне

2. Кремона

3. Венеция

4. Женева

5. Неаполь

24. Португалияныц бурын астанасы болган жэне Португалия

мемлекетшщ 6eciri кай кала?

1. Афины

2. Осло

3. Порту

4. Мальме

5. Лиссабон

25. Вьетнамдагы Сайгон каласы каз1р калай аталады?

1. Ханой

2. Хошимин

3. Пхеньян

4. Янгон

5. Дурбан

26. Данияныц ipi агломерациясы.

1. Афины

2. Дублин

3. Копенгаген

4. Сараево

5. Прага

140


27. Индонезиядагы ipi агломерация

1. Джакарта

2. Манила

3. Сингапур

4. Сеул

5. Дакка

28. Тайванныц ipi агломерациясы.

1. Шанхай

2. Бомбей

3. Тайбэй

4. Карачи

5. Янгон

29. Таиландтыц ipi агломерациясы.

1 Тегеран

2. Бангкок

3. Анкара

4. Ташкент

5. Ханой

30. Дуние жузтдеп ец ipi агломерация.

1. Рио-де-Жанейро

2. Токио

3. Сан-Паулу

4. Мехико

5. Лос-Анджелес

141


8 -Т А Р А У .

ДУНИЕЖУ31 ХАЛЬЩТАРЫННЫН, ОРНАЛАСУЫ

ЖЭНЕ К,ОНЫСТАНДЫРУДЬЩ ГЕОГРАФИЯЛЫК,

ФОРМАЛАРЫ

Халы к ты гыздыгы

Халык тыгыздыгы - аумактыц коныстану децгеМ, аумагы

1 шаршы шакырымга келетш теракты халыктьщ саны.

К,оныстанудыц узак yzjepici жэне жерд! шаруашыльщты игеру

ец алдымен, жеке аудандардыц табиги, тарихи, экономикалык жагдайларьша

тэуелдь BipaK географияльщ детерминизмге туспес

yniiH ещцрпш куштердщ дамуы мен табиги фактордьщ мэш жэне

соган сэйкес элеуметпк экономикалык жагдайдыц peni ecTi:

шаруашыльщ ic-эрекет, ецщргстщ даму децгеш жогарылады,

6ipaK оларды багаламауга болмайды. внеркэсштщ пайда болуымен

Еуропада, АКД1-та хальщтыц ipi шогыры кальштасты жэне

бул yaepic дамушы елдерде тугастай жалгасуда. Адамдардыц

коныстану тыгыздыгына жэне орналаеу керсетюштерше

хальщтьщ табиги есшшдеп демографияльщ айырмашыльщтар

айтарльщтай 3cepiH тилзедь Аумакта коныстану децгейга талдау

картограмма эдк1мен орындалган, ягни орташа тЫгыздыкты

есептеу кершетш бурыштарды кию эд1сш колданумен саяси

эюмшшк бipлiк шекарасьшда журпзшедь Н. Н. Баранский сол

кезде осы эдкп тепстелген картограмма деп атаган. Тыгыздык

картасы барлык хальщ у11 курастырьшган сиякты, жеке

ауьш ушш де курастырылады. Кала кос нускада пунсондармен

бершедь Аз коныстанган аумактардагы хальщтьщ орналасуын

бейнелеу ушш дак жэне ареапдар эдгсш колданады. Хальщтар

картасында, непзшен, нуктелж тэсш колданады, ондагы 9p6ip

нукте халыктыц белгш 6ip санына сэйкес келедь Курльщтагы

коныстанган хальщтьщ орташа тыгыздыгы 1 км2-ге 40-ка жуык

142


адамды курайды. Барлык халыктыц 70%-ы жер курлыгыныц

7% аумагында eMip сурсе, тгршшк ету курлыктыц жартысына

жуыгында шаршы шакырымга тыгыздыгы 5-ке жуык адамнан

келедх.

Мулде адамдар игермеген облыстар курлык аумагыныц

15%-ын курайды (поляр мацы зоналары, шелдер, бшк таулар),

дегенмен абсолюта eMip суру мумкш емес аудан жер бетшде

жок- Бул облыстар табиги жагдайлары бойынша Kayinri жэне

соган сэйкес адамдардьщ непзп белгп TipmmiK ету ушш ауыл

шаруашылыгын журпзу максатында ец колайлы аудандар:

субтропики жэне субэкваторлык климаттык белдеулер, тещз

децгейше 500 м-ге дешнп ойпаттар жэне жазьщгар, жэне тещз

бен мухит жагалауынан 200 км-дей болатын жолактар.

Егер халык коныстануыньщ б1ркелю емеспп бойынша мы*

салдарды жалгастыратын болсак, онда географиялык келеЫ

кызыктарды байкауга болады. Мысалы, шыгыс жарты шарда

жердеп халыктыц 86%-ы, ал солтуспкте 90%-ы орналаскан.

Шетелдш Еуропа жэне Азиядагы халыктардьщ тыгыздыгы

ipi аймактар арасында жогары керсетюштерше дуниежуз1

халыктарыныц орташа тыгыздыгы 3 есе асып туссе (100 адамнан

астам), ол Америкада 2 есе, ал Австралия мен Мухиттык

аралдарда 10 есе аз.

Дуниежуз1 елдер1 арасынан халыктардьщ тыгыздыгы

ергежейл1 мемлекеттерде жогары. Мысалы, Монакода керсетюш

—16,5 мыцды кур ас а, Сингапурда —1 шаршы км 7,3 мьщ адамды

курайды. Ipi мемлекеттердщ пщнде ец улкен керсетюш

Бангладепгге - 1 шаршы км 1141 адам. Дуниежуз1 ipi елдершде

халыктыц орташа тыгыздыгы К^ытайда—1шаршы км 139 (таулы

емес аудандарда - 200-ге жуык),Ундостанда - 1 шаршы км 361,

АКД1-та - 1 шаршы км 33 адамнан келедг

Дуниежуз1 халык тыгыздыгы картасында жогаргы

тыгыздыкпен 5 непзп ареалдар кершедц. Оньщ шпндеп ец ipici

Шыгыс Азиялык елдер, К^ытай, КХДР, Корей Республикасы

жэне Жапония. Мунда халыктыц орташа тыгыздыгы (таулы аудандардан

баска) 1 шаршы км 200 адамды кураса, Янцзыда, Корей

Республикасында жэне Жапонияда 300 адамнан асьш тусед!.

Мунда 1,5 млрд-ка жуык тургын турады.

143


Хальщтьщ 2-mi шогыры - Оцтустж Азиялык (Уцщстан, Бангладеш,

Пэкютан, Шри-Ланка). Орташа тыгыздыгы 1шаршы км

800 адам жэне ец кеп белщ Ганг жэне Брахмапутра ацгарында

орналаскан, онда 1 шаршы км 500 адамгадешн. Мунда халыктьщ

саны - 1 млрд адамнан асты.

YiniHini ареал - Оцтуст1 к-Шыгыс Азиялык (Индонезия, Таиланд,

Филиппины, Малайзия). Мунда хальщ саны 1 шаршы км

300 млн адамнан келедь

Тертшпй ареал —Батыс Еуропалык (Улыбритания, Бенилюкс,

Солтустж Франция, Германия). Мунда халыктьщ орташа

тыгыздыгы 1 шаршы км 200 адамнан асып туседь

Халыктьщ 6eciHini шогыры АКД1-тыц солтустш шыгысында

жэне Атлант жагалауы мен ¥лы келдер арасындагы Канаданыц

оцтустж-шыгысында байкалады.

Егер бул улкен сандарды Казакстандагы халык саны

тыгыздыгымен салыстьфатын болсак, айтуга келмещц.2724 мьщ

шаршы км аумакта хальщ саны -16 млн-нан астам адам. Кдзакстан

бойьшша тутас алганда хальщ тыгыздыгы тек 1 шаршы км

6 адамды курайды (ал ауылды жерлерде - 1 шаршы км - 2,4

адам).

Халыкты коныстандыру. Калалык

елд|' мекендердщ 6enm yi

«Коныстандыру» термин! ете курдел1 жэне ол коныстандырудыц

тарихи удерютер1мен байланысты, тургындардьщ

Kenii-конуы, жаца аумактарды nrepyi, халыктыц орналасуыныц

жиьштыгы жэне когамдьщ формалардьщ уйымдастырылуын

KepceTyi мумкш.

Халыкты коныстандыру - коныстану пункт! желшерь

меп шартты турде орналаскан аумак бойынша халыкты орналастыру.

Адам турагы бар кез келген жер бетш орналастыру

пункт1 деп атауга болады.

Егер бурын коныстандьфу екшпп ретп болып, ёндаргс

географиясыныц каркынды дамуьшьщ артынан журсе, Ka3ipri

144


кезде, эслреее дамыган елдерде, хальщтьщ коныстандыруы

калыптаскан ещцрюке багытталады, ягни халык орналастырудын

непзп факторы болып табылады.

Улкен кевдстштеп едщ мекендер келем1, функциясы,

калыптасуы, табигаты, аумактьщ eperaneniicrepi, жоспарлау,

сэулетгещцру, колайлыльщ децгеш жэне т.с.с. параметрлер1 бойынша

6ip 6ipiMCH айтарльщтай ерекщеленедт Сонымен катар,

тагы да баска кез келген аталган параметрлерден коныстанудьщ

жжтемеи журпзшедг

Непзп коныстандыру формасына келесщерд1 жаткызамыз:

1) Кешпел1 жэне жартылай кешпел1 коныстандыру

Солтустпс Африка мен Орталык Азияньщ шел жэне шелейт

зоналарын мекендейтш, малшыльщпен жэне таулы жайылымды

уактылы пайдаланумен айналысатын б1рнеще ондаган

миллиондаган адамдарга тэн. Кептеген елдерде кешпещц жэне

жартылай кешпещц халыктар тургылыкты eMip с алтын а кепгп

жэне кешуде. Мысалы, К,азакстанда кешпендшктщ орнына

отарлы мал шаруашылыгы ауысуда, мунда отарлардан тек

бакташылар бригадасы гана козгалады.

2) Отырьщшы коныстандыру топтьщ (ауыл жэне кала)

жэне дисперсияльщ (аграрльщ жэне кызметпк коныстар)

коныстандыру дан турады. Мекендердщ калальщ жэне ауылдьщ

больш бел1нушде ani де тусшшпз жагдайлар кеп, Tinri талас тудыратын

мэселелер де бар.

Кала - халкыныц басым белит ауыл шаруашылыгымен айналыспайтын,

ipi едщ мекен. Тургылыкты едщ мекендерде калага

жаткызатын эртурл! елдерге б1рдей тал ап элт жок. Халыктьщ

кеп болу талабы Дания калаларында 200 адамнан жогары, мунда

ауылдык (хуторльщ) коныстандыру басым, ал Кытайда 100

мьщга дешн. АКД1-та калалардын бастапкы адам саны 2,5 мьщ

тургынды курайды. БУ¥-ньщ демографтары елдердщ орналасу

курылымын салыстыру ушш калалардагы хальщтыц кеттпн

теменп шекарасы 20 мьщ адам деп алады, сондьщтан БУУ-ныц

мэл1меттер1 улттык есептеулерден айырмашылыктары бар.

Калальщ едщ мекен ретшде 3 мьщ тургыны бар кала типтес

елдц мекендерд! белгшеуге болады. Кала типтес едщ мекендерщ

145


жумыстык елд1 мекендер деп те атайды. Будан баска калалардыц

жэне елд1 мекендердщ халкыньщ 85% халык саны жумысшылар

мен кызметиилерден туруы керек. Элемде калаларды

ерекшелеу ушш эимпнлнс талап калыптаскан (Алжир,

Эквадор).

Kefi6ip елдерде б1рнеше критерийлер бойынша калалар

белшед1, мысалы, адамдардыц тыгыз орналасуы немесе

курылыс салу тыгыздыгы сиякты. Сонымен, Жапонияда

адамдардыц тыгыз орналасуы 1 шаршы км 4 мьщ адамнан

келетш жэне адам саны 50 мьщ адамнан асатын елд1 мекендерд1

кала санатына косады.

Kefi6ip дамушы елдерде (Замбия, Индонезия, Перу) калалык

белгшерд1 аньщтайтьш критерийлер енпз1лген, олар

колайлыльщ децгеш жэне белгш 6ip ыцгайлылыктыц болуымен

(квшелер, электрокуат, кэр1з, мэдени-турмыстык мекемелер

жел1ы) ерекшеленедь

Ауы лды к елд1 мекендер географ иясы

Ауыл конысыныц (ауылдык елд1 мекёншц) белгш

6ip аныктамасы жок. Кез келген елде орнатылган кала

критерийлерше жатпайтын барлык елд1 мекендер ауылдык

елд1 мекен болып табылады деп айтуга болады.

MiHe сондьщтан, ауылдьщ едщ мекендерге шагын

енеркэсштж, кел1ктис, орман шаруашылыгы жэне санаторий,

демалыс уйлер!, сорап станциялары, орман мектептер1,

гылыми максаттагы нысандардьщ пайда болуы непзшдеп

кызметпк кенттер деп аталатын коныс мекендер1 жатады.

Будан баска, дисперсиялык коныстандыруга (латьганан:

disperses - «шашырацкы») жалгыз к¥Рылыс келемше катысты:

шолушылардьщ, орман кузетшшершщ, маяк караушылардыц

жэне т.с.с уйлер1 жатады.

Айтарлыкгай елдерде фермальщ шаруашылыктармен усак

ауылдьщ мекендер жел!ш бар. Мысалы, Данияда немесе АКД1-

тагы гомстед зоналары (агылш. homestead —коныстанушыларга

146


тепн немесе жещлдокпен бершетш жер тел^мдер!). Фермалык

шаруашылыктар жарамды жерлерде орналаскан. Мун дай коныстандыру

б1здщ республика да да фермерлж шаруашылыкты

дамытумен байланысты болашагы бар.

Жер шарында ауылдык мекендердщ жалпы саны бойынша

б1рыцгай мэлшеттер жок> ягни кептеген елдерде усак ауылдык

мекендер ipi коныстыц 6ip 6eniri ретшде есептеледь Бул сан 12-

20 миллионга жуык.

Ауылдык мекендер кызметтж катынаста ауылшаруашылыктык,

ауылшаруашыльщтык емес жэне аралас деп белуге

болады.

Ауылшаруашылык елд1 мекендерге халкьшьщ басым

б ё л т ауыл шаруашылыгымен жэне ауылшаруашылыгы

ещмдерш ецдеумен айналысатын мекендер жатады. Жер

бетшдеп ауьш халкьшьщ Heri3ri 6eniri ауыл шаруашылыгымен

байланысты. Сондыкган ауылдык едщ мекендердщ басым тищ

ipi емес ауылшаруашылык едщ мекендер больш табылады. Олар

дамыган елдерде 30-дан 70%-га дейшп мекендерщ кураса, дамушы

елдерде -100%-га жетедь Б1здеп ТМД елдерщде бул

керсетюш 50%-ды курайды.

Ауыл халкыныц жермен байланысы ецщрш кур алы ретгиде

турактьщ жэне ецбектену орныныц жакын болуымен тал ап

етедг Мундай жагдайда уакыт уйден жумыс орнына дейшп

аракашыктыкка аз уакыт жумсалады.

Экономикасы дамыган елдерде, ец алдымен экономикалык

пайда жэне табыс барлык ютщ Heri3i больш табылады, олар

уппн, ягни фермер ещцруппге жаксы жолдар салып, электр

жэне телефон сымдарын журпзш, турмыстык жагдайларын

жаксартып: азьщ-тулжи дайындап, жылу, су кондыргысын

жэне т.с.с. жагдайларын реттецщ. Дэр1гер, мал дэрЬерд, кешпел1

дукендер келе алады жэне балаларды мектепке ап ару га болады.

Сонымен 6ipre барлык шаруашылыкты журпзуге кемектесетш

компьютерлер енпзшген - кожайын ушщ колайлы мэз1рщ

жэне жануарлар ушш рациондарды есептеу, lim i тасымалдаушы

фирмага компьютермен каж ет ешмдерге тапсырыс беруге

де болады.

147


Батыста мундай уйымдар ушш XX гасырдыц 1-жартысында

немю географтары В. Кристаллер жэне А. Леш орталык орын

«кристаллер торы» атты езшдш теориясын ойлап шыгарды.

Орталык орьш деп олар бершген аумактагы барльщ баска едщ

мекендердеп халыкты тауар жэне кызмет етумен камтамасыз

ететш е'лда мекещй атады. Келем1 мен курделшп ецщрупп мен

кызметтердщ турлершен камтамасыз ету ушш ортальщ орьшдар

рангы болуы тшс - шагын ауылдык едщ мекеннен астаналык

орталыкка дешн.

Ец Kiini ортальщ орьш деп, олар хальщ шогыры 1000 адамды

курайтын апта сайын базарды, полицияльщ кызмет1, усак шеберханалары

бар едщ мекецщ кент деп есептедь Ец ipi орьшньщ

келеа орталыгы больш, 6ipmmi ретп сот инстанциясы, банк,

бастауыш мектеп, кпапхана, арнайы дукендер1 бар eлдi мекендер

табьшады. MiHe, осылай, ортальщ орынныц ap6ip xeneci

rani ец улкен KYpдeлi кызметтерд1 орындайды жэне оган тартылатын

аумак о дан сайын улгая туседь Батыста барлыгы усак

eлдi мекендер мен жеке хальщтьщ кажеттшгш ескере отырып,

корсетшетш кызметке, саудага байланысты тургызылады.

Ауылшаруашылыктык емес ауылдык елд1 мекендер болып

Heri3iHeH ауылшаруашылыгымен айналыспайтьга тургындар

туратын мекендер табылады. Онда хальщ шаруашылыгы

салаларыныц усак кэсшорындары, шиюзат жэне ецбек факторларына

багдарлануына байланысты орналасады: enaipymi жэне

оццеупп енеркэсш, орман, орман дайындаушы, ац-кэсшшшк,

KoniicriK комму никациялык кызмет керсетулер, тем1ржол, кубыр

жолдары жэне т.б.

Ауылшарушапьщтьщ емес едщ мекеннщ ауьш тургындары

хальщка рекреацияльщ кызмет керсетуд1 камтамасыз етед1 (ец

алдымен калалык), сонымен катар корьщтарда, коргалатын зоналарда

табигатты коргау функциялары жатады. Бул елд1 мекендер

кал ада маятникпк миграциялар жумыс жасайтын тургыльщты

орын больш табьшады.

Yinimni кызметпк топты курайтын аралас ауылдык едщ

мекендерге б1ршпнден, аграрльщ индустриялы елд1 мекендер;

еюнпнден, жергшпсп эюмшшк жэне мэдени-турмыстык

148


орталыкгар кызметш аткаратын елд1 мекендер; ушшннден,

маятниктпс мигранттарды квпшЫк санымен байланысты кала

мацы emi мекендер! жатады.

Ауылдык едда мекендер (жогарыда аталган функциялары

мен шамасынан) баска да белгщердщ тугае катары бойынша

жштеледк

Коныс ганудыц жоспарлык ту pi табиги зоналарга байланысты

еркешеленш, енпатка тэн типтер мен формаларды тузедк

сызыктык солтустш езен мацы елдц мекендер, оцгуст1кке

карай, шогырлы, кварталды типтерге белшедк

ОДрылыс материалдары бойынша елд1 мекендер айтарлыктай

накты турде белшедк орман зонасында - отын, дала

зонасында жэне оцтуспкке таман - куйд1ршген icipnim, саз, тас.

Ауыспалы жайылым мен кыстауга немесе жайлауга мал

шаруашылыгымен уакытша туракдауга жэне малга жем-шеп

дайындауда мал багатын аудандардагы елд1 мекендер езшдак

ерекше формаларымен жайлауга жэне кыстауга белшеда.

Ш ^алалы к елд1 мекендер географиясы

К^алалар азык-тулш ецщру мумкшшшш. мол болтан кезде,

этап айтсак жер иелену шшер оны ездер1 тутынып, артыгын сатуга

болатын жагдайда 1 эволюциялык революция (ауылшаруашыльщ)

нэтижесшде тек адамзат дамуыныц тарихи баспаддагында

пайда болуы мумкш еда. Бул жер лшруашылыгындагы ceKipic

адамзат бшшшщ кецекпмен, уйде жануар есарумевг, ягни басты

тартушы куш ретшде, техникалык кондыргыларды енпзу,

децгелеюп ойлап табу, металл буйымдарын колдану, кайык,

калкан жасау енерш колдану мен тыгыз байланысты.

Алгашкы калалардыц пайда болуы жаксы дамыган ежелп

вркениетте, Унда, Нш ацгарларында ирригациялык жер иеленуге

непзделген Тигр жэне Евфрат взёцдёр! аралыгында болды.

Б»з тутас тарихи дэу1рлерда атакты ежелп калалардыц атауымен

айтуга уйрендж: Суза жэне Вавилон, Афины жэне Спарта,

Троя жэне Карфаген, Ежелп Рим жэне т.б. Халык саныныц ец

149


кеп 6eniri ipi кул иеленунй деспоттьщ кала-астаналарында болды.

Yhzu ангарындагы ежелп калаларда жэне Тигр мен Евфрат

езеш арасындагы Шумер калаларга, археологиялык мэшметтер

бойынша, 7-20 мыц тургынды кураган. Гулдену кезещнде Вавилонда

80 мьщ тургынды кураса, Ежелп Римнщ халкы 700 мьщга

дешн жеткен.

Орта гасырларда калалар ic жузшде пайда болтан жок. Жэне

олардыц ecyi тек феодалдык кезевде X-XI FF.-дан бастап дамыды,

ол XIV-XV тт. карай гулденетш коленер1 мен сауданьщ даму

ымен тусшд1рледо. К^аланьщ айтарлыктай ecyi енеркэсйгпк

тецкерютен кешн бастау алды, ал катты дамыган кез1 XX f. ортасында,

сол кездеп FTP дамуымен байланысты, ягни «урбандалу

феномен!» анык байкалады.

Жердеп кала халкьшьщ саны барлык халыктьщ жартысын

курайды жэне дамушы елдерде калалардыц ecyi нэтижесшде

каркынды кебеюде.

Халык саны 100 мьщ адамнан асатын улкен калалар

дуниежуз1нде 2,5 мьщга жуьщ, соныц iiHiime 200 кала «миллионерлер»

катарына жатады. Кдлалар курдел1 элеуметпкэкономикалык

кубылыс больш табылады. Бул халыктьщ басым

б е л т шогырланатын материалдык жэне интеллектуалдык

eHflipic шогырыньщ орны. Кала релш аньщтай отырьш, Н. Н. Баранский

былай деп жазды: «К,ала—елдщ топтык курамы сиякты,

оны барлык катьшаста шаруашылыктык, саяси-эюмштк жэне

мэдени уйымдастырады. Экономикалык-географиялык кезкарас

тургысынан, кала жол желю1мен коса бул канка, TipeK, мунда

оган барлыгы 6epiK 6eKin, аумакты калыптастыра отырып, оган

белгМ 6ip конфигурацияны бередш. /Цит.:С. А. Ковалев бойынша,

166 б./ ,

Каламен 6ipre аумактьщ тутас жэне кызметик езара

байланыскан коныстандыру жуйесх калыптасады. Термин

бурыннан 6epi колданьшган жэне кец турде сипат алуда —елдщ

барлык елд1 мекендер жиынтыгынан калальщ немесе ауылдык

елд1 мекендерге дешн, улкен емес аумактар (эюмшшк облыстар,

аудандар) сонымен катар, салалык жуйелер (мысалы,

ормантвнеркэсйгпк ецщ мекендер). К^алыптаскан жуйелерде ен

150


алдымен жуйедеп орны, аныкталатын шамасы, каладагы адамдарымен

жэне функциялар жиынтыгымен зерттеледь

Крныстандыру жуйесшдеп байланыстар кеп жэне алyamypni:

бвдцрнггос, уйымдьщ-шаруашылыктык, эшмшшк,

ецбек, оку, мэдени-турмыстык, акдараттьщ.

Крныстандыру жуйесш зерттеу ерте кезден журпзищ.

В.Кристаллер жэне А.Лештщ орталык орын теориясы жогарыда

атап еткендей, эртурл1 рангтагы халыкты коныстандыруга

нарыктык, iociiniK, зю мш тк курылымды онтайландыру

жуйеи карастырылады. ХХг.басында немхс галымдары географ

Феликс Ауэрбах жэне элеуметтанушы Джордж Ципф - Ципф

ережесш - «ранг елшемш» алга тартты. Бул ережеге сэйкес,

халыкты коныстандыру жуйесшде эрб1р каланьщ шамасы

(халык шогыры) оныц рангтагы орнына тэуедщ. Мысалы, ен

ipi (6ipiHuii) каланьщ халык саны 1 млн тургынды кураса, онда

2-ран гтагы каланьщ хальщ шогыры exi есе темен болуы керек,

ягнн 500 мьщ адамды курауы керек, ynrimiiici уш есе аз, ягни 330

мьщ адам жэне т.с.с. Кдлалар жуйес! б1здщ елмен катар, шетелдерде

кещнен зерттелген жэне зерттелу устшде. Бул мэселемен

толыктай Г. М. Лаппонын гылымн енбектер! бойынша танысуга

болады.

Заманауи калалар, ауылдык мекендер сиякты б1рнеше

белгшер катары бойынша жктеледк адам шогыры, кызметх,

гёнезйс1 жэне т.с.с. бойынша.

Каланьщ бастапкы шамасы сипаттамасында халык шогыры

туралы ескершген болатын. К,азакстанда адам шогыры бойынша

келеа жжтеме таралган: аз кал ада 50 мьщ тургынга дедан;

орта кал ада 50-ден 100-ге дейт, ipi калаларда 500 мьщнан

1 млн-га дёйш. Аса ipi калалар тургындар саны 1 млн-нан астам.

Зерттеулер керсеткендей, каланьщ сандык топтары олардын

сапалык салдары болып табылады. Мысалы, 100 мьщ халкы бар

калаларда кызметпк курьшымда ёнфкэсншк peni томендейд!,

ал мнллиондаган тургьгаы бар капа метрополитен сиякты тишда

Keniicri кажет етедь

Баска калаларга Караганда «миллионер калалар» тез есуде,

6ipaK олар кез келген елде жок, сонымен катар олар ёадщ урбан-

151


далу децгешнщ аньщтаушы керсетшм1 ретшде кызмет етедг

1900 жылы дуниежузшде мундай калалардыц саны 10 болган.

Ka3ipri кезде олардьщ саны 200-ден асты.

Аса ipi калалардагы халык саны - дуниежузшдеп астаналык

ортальщтар больш табылады:

Токио - 34 млн, Сеул - 24 млн, Мехико - 22 млн, Каир - 15

млн, Пекин - 14 млн, Буэнос-Айрес - 14 млн, Лондон - 12 млн,

Париж - 10 млн адамды курайды.

Кала кызмеп - сырткы элеммен (ауданмен, елмен)

банланыска багытталган кала тузунп (базалык) салалардагы

халыктьщ ещцрппгпк ic-эрекеть Бул эрекегп

каланьщ K9ci6i деп атауга болады. Шындыгында да, Детройт

(АКД1), Нижнекамск, Тольятти калалары автомобиль жасаудьщ

орталыгы болса, келйсгщ орталыктары больш кала-порттары:

Дюнперк (Франция), Одесса (Украина), Владивосток, Мурманск;

ал Кембридж (¥лыбританияда жэне АКД1-та), Хайдельбург

(Германия), Дубна - оку гылыми ортальщтары болса; дши

ортальщтар - Варанаси (Ундктан, Уттар-Прадеш штаты), Мекке

(Сауд Арабиясы); кала-муражайлар - Дубровник (Хорватия),

Суздаль; рекреациялык орталыктар: Баден-Баден (Германия),

Иннсбрук (Австрия), Кисловодск жэне т.с.с.

Калалар кебшесе (нрнеше функцияларды катар орындайды,

ягни полифункционалды.

Кала тузуин функциялар жэне калалар mdipicmiK жэне

вндгргстщ емес больш 2 непзп топка белшедь

Каладагы халыктьщ непзп болт GHflipicTiK емес кызметпен

айналысатын гылыми жэне гылыми-ещйрктш ic-эрекетке,

рекреациялык жэне т.с.с. салаларга маманданады.

Кала тузу mi салалармен катар 9p6ip кал ада кала кызмет

корсету салалары бар.

Кала тузунп салалар, непзшен кала тургындары кажетплптне

кызмет керсететщ ешмдер салаларымен: келш катынасы,

TiriH 0HepK3ci6i, белшек сауда жэне т.б. айналысады.

Оларды белу айтарльщтай киын, ic-эрекеттщ эрб1р туршде

OHiMHiH жартысы сырттан келупнлерге кызмет керсетуге кетедь

Калалардыц экономикалык-географиялык орналасуы

(ЭГО) - каланыц оган таргылатын аумактарына, баска

1S2


153

калаларга, ко пыпк жолдарга жэне т.с.с. катынастар бойынша

каланыц орналасуы. ЭГО каланьщ кептеген ерекшел1ктерш

тусшуге жэне олардьщ ары карай болашагын багалауга жагдай

тудырады.

Н.Н. Баранский XX гасырдыц 30-шы жылдары ЭГО бойынша

шмд1 дамыта отырып, оньщ б1рнеше турлерш керсегп,

олар: микроорналасу (жакын округке катынасы); мезоорналасу

(коршаган экономикалык аудандарга катынасы бойынша); макроорналасу

(барльщ елге катынасы бойьшша). ЭГО ьщгайлы

болтан сайын, кала дамуы уыйн жаксы жатдайлар тугызады.

Барлык ipi калалар колайлы экономнкалык-геотрафиялык орналасуымен

сипатталады.

ЭГО - уакыт бойынша взгерш отыратын, тарихи категория.

Кдлалар гензнЫ - бул каланьщ пайда болуы, жоспарлануы,

экономикалык-географиялык орналасуы. Каланыц пайда болу

уакыты жэне ce6enTepi, кала кесюшндеп тарихи сипатгардыц

сакталу децгеш жэне т.б. зерттеледт

Калаларды жоспарлау - оларды колайлы орналастыру

децгеш. Замануи еуропалык калалар ьщгайлы курылыстарымен,

еск! орталыктары жэне жаца курылыстарымен ерекшеленедь

Американдык калаларга гскерлж билпс орталыгы непз1ндеп

(«Сити») экстенсивт1 коттедждж курылыстары, автомобиль

козгалысы унпн колайлы квадраттык жоспарлану тэн. Азиялык

калаларда айтарлыктай тыгыздалган, аз кабатты курылыстар басым.

Араб калалары жэне Латын Америка калаларыныц непзп

букарасы уш1н бидонвили деп аталатын кала мацындагы кедей

аудандарда. колдан жасаган материалдардан курастырылган

уйлер тэн.

Урбандалудыц заманауи формалары

Урбандалу (лат. urbus - «кала») - бул каладагы ха лык

пен енд!рк шогыры, сонымен катар калалык ewip суру

жагдайын жан-жакты таралуы.


Урбандалу халык эмАрмпц демографиялык, элеуметик,

экономикалык жэне т.б. жагдайына катысты курдел1 yaepic болып

табылады. Урбандалудьщ Heri3ri корсеткшй кала халкы

саныньщ eciMi жэне оныц барлык тургындары бойьшша улеш

болып табылады .(урбандалу - «кещнен»). Каланьщ ©Mip суру

калпыньщ ауылдык елд1 мекендерге ауысу удергсш рурбанизация

(агылш.гига1 - «ауылдык») деп аталады, бул кала мацы

аймактарына кецшен таралган.

Дамыган елдерде кала халкыньщ Kepcencimi айтарлыктай

жогары: АКД1-та, ¥лыбританияда, Жапонияда, Швецияда, Германияда

75% дан астам (соцында олардьщ улеш - 94%). Азия

жэне Африканыц дамушы елдершде, тэртш бойынша кала

халкыныц улеа дуниежузшк децгейден томен: Ауганстанда

11-14%, Египет, Туркияда - 45%. Казакстанда барлык кала

халкыныц салыстырмалы KepceTKimi - 56%.

12-кесте. Дуниежузшщ макроаймактары бойынша кала

халкыныц eciMi жэне таралуы, % есеб1мен, 2005 ж.

Аймак

Кала

халкыныц

yneci

Кала халкыныц осу

каркыны (2000-2005

жж).

Дуниежузш тутас алганда 47 >2,1

Дамыган аймактар 75 0.4

Орташа дамыган аймактар 41, , 2,8

Томен дамыган аймактар 26 4,6

Африка 38 3,8

Азия 38 2,7

Evpona 74 0,3

Оцтустш Америка 79 . I 1.9

Орталык Америка 69 2.0

Кариб аймагы 63 1,6

Солтустж Америка 79 1,2 Ш Л

Австралия 85 1,3

Мухиттык аралдар 74 1,3

Кала агломерациялары - oi^ipic пк, эюмшинк, ецбектж,

мэдени-турмыстык байланыстармен аумактык жуйеге

6ipiKKeH калалар жиынтыгы.

154


Улыбританияда мундай шогырлар конурбациялар (лат. con

- «6ipre», urbus —«кала») деп аталса, АКД1-та - метрополистер

(грек тшшен metropolis - «басты кала», «астана») деп аталады.

К^ала агломерация курамы, эдетте, басты кал ага (агломерация

ядросы) жэне оны коршайтын елд! мекендерге белшедц. Мундай

агломерациялар моноорталъщ (мысалы, Алматы) деп атайды.

Егер орталык кала 6ipHemey болса, онда попиорталыц деп аталады.

Агломерация шекаралары, эдетте, орталык жэне периферия

аралыгында ецбек жэне мэдени-турмыс бай л аныс ыньщ

каркындылыгы бойынша аныкталады. Ережеге сэйкес, Кала

агломерацияларыньщ шекаралары орталыктан eKi сагаттык

кашыктыктан аспауы тийс, ал кала мацы келш тц заманауи дамуы

кезшде радиус зонасы 50-60 км-fli курайды.

Кала агломерациясынын шекарасы экшппшк шекарамен

сэйкес келмейщ, олар TipKey немесе есептеу кёзшде киындьщтар

тугызады. Сондыктан АЩ11-та, мысалы, SMSA (стайдартты

метрополитенд{к статистикалык ареал) есептеу 6ipjnri енпзшген.

SMSA-ra ауыл шаруашылыгымен айналыспайтын халык

жэне 6ip кал ага карайтын графтыктар жатады. SMSA Ka3ipri

заманауи калалар бойынша, айтарлыктай дэл статистикалык

мэлшеттер бередь

Кала агломерацияларьш бёлудщ б!рыцгай критерилер1 жок,

олардын жалпы саны тек жуыктап кана аныкталады. Дуниежузшде

олар, непзшен, дамыган елдерде саны б1рнеше мыцды

курайды. Бул удергстщ кальштасуьшда б1рнеше ce6enTepi

бар, олар: орталыктагы жер тешмдер1 багасыньщ улгаюы, соган

сэйкес турак багасы, томен OMip суру ортасы; кала мацында зоналарына

козгалыс уйнн Кёяпк катынасьш жетвдфу, т.б. Агломерация

орталыктары «ымырт з о нал ары» деп аталатын маргиналды

халыктьщ TipinmiK ету орны болып табылуда (АКДИ-та

бул негрлер, мексикалыктар, пуэрторикандыктар). Халыктьщ

кала мацына кашуы осында ещцрштщ ауысуына экеп согады.

Дамыган елдердегт агломерациялык удер1стер осы мацга

жал гас ын табуда. Бул жеке агломерациялардыц 6ipirin, мегалополиске

айналуьша мумганднс тудыруда (грек, megalu - «улкен»,

155


polis «кала»). АКД1-та мундай мегалополистер ушеу: Солтустж-

Шыгыс жэне Атланттык («Босваш» —шетю кала агломерациялар

атауы бойынша - Бостон жэне Вашингтон), еш - 200 км,

узындыгы - 1000 км, тздэгындар саны - 50 млн адам; Кел мацы

(«Чипиттс» - Чикагодан Питтсбургке дешн) тургындары - 40

млн.адам; Тыныкмухиттык («Сансан» - Сан-Францискодан Сан-

Диегога дешн) тургындары - 20 млн. адам.

Дуниежуз1нде аса ipi больш жапон мегалополис! «Токайдо»

(Токио-Кобе) саналады, онда 60 млн-га жуык адам тирады —бул

елдеп хальщтыц жартысына жуыгы.

Батые Еуропада аз келемдеп мегалополистер де бар,

¥лыбританияда мегалополиске жалпы халык саны 35 млн

адамды курайтын Лондон, Бирмингем, Ливерпуль жэне Манчестер

агломерациялары косылуда. Мемлекетаральщ мегалополис,

Францияныц солтусттн, Бельгияны, Нидерландыны,

Германияныц Рейн мацы ауданьш камтитын Париж, Амстердам

жэне Кельн аралыгында калыптаскан. Мше, сондьщтан,

мунда урбандалудьщ жаца nimim калыптасуда. 1970 жылдардьщ

Б¥¥ 10 млн халкы бар калалардыц белпленуше байланысты

«мегакала» термишн енпзд!. 1975 жылы дуниежузшде олардьщ

саны бесеу болса, 2000 жылы 19,2005 жылы олардыц саны 24-ке

жегп (3-косымша).

MiHe, сондьщтан, урбандалудыц жаца формалары пайда болып

(аумактар, жолактар, зоналар), мунда калалар мен ауылдар

арасындагы шекаралар жойылуда.

Тест сурактары

1. Ipi Босваш мегалополис! кайда орналасцан?

1. Канада

2. Кьггай

3. Ресей

4. Жапония

5. АКД1

156


2. Чипиттс мегалополис! кайда орналаскан?

1.ГФР

2. АКД1

3. Улыбритания

4. Колумбия

5. Жапония

3. Токайдо мегалополисшщ орналаскан жерь.

1. Корея

2. Жапония

3. Мьянма

4. Монголия

5. Тайланд

4. Сансан мегалополисшщ орналаскан же pi

1. АКД11

2. Куба

3. Венесуэла

4. Италия

5. Франция

5. «Английский» мегалополиы калаларыныц курамы.

1. Бонн-Мюнхен

2. Лион-Марсель

3. Лондон-Ливерпуль

4. Лодзь-Краков

5. Севилья-Малага

6. «Рейнский» мегалополис! кай елде орналаскан?

1. Австрия

2. Венгрия

3. Румыния

4. ГФР

5. Болгария

7. Калалык елд1 мекендердщ топтасуы не деп аталады?

1. кепп-кон

157


2. агломерация

3. калалар

4. жумысшы поселюлер1

5. трущоба

8. Урбандалудыц орташа элемдж децгейш атацыз.

1. 55%

2.75% .

3.45%

4. 60%

5. 30%

9. Шетелдж Еуропа урбандалуыныц орташа децгейь

1.25%

2. 50%

3. 73%

4. 90%

5. 60%

10. Шетелдж Азия жэне Африка урбандалуыныц орташа

децгеш.

1.34%

2. 20%

3. 50%

4. 75%

5. 15%

11. Солтустж Америка урбандалуыныц орташа децгеш.

1.80%

2. 60%

3. 50%

4. 75%

5. 40%

12. Латын Америкасыныц кандай калаларыныц халкыныц

саны 2000 жылы 20 мли. астам болды?

1. Бостон, Чикаго

158


2. Лима, Севилья

3. Мехико, Сан-Паулу

4. Кордова, Росарио

5. Ресифи, Сальвадор

13. 2010 жылы халкы 15 млн. адамнан асатын Ундгстанпын

ipi ею каласын атацыз.

1. Бомбей, Калькутта

2. Мадрас, Дели

3. Ахмадабад, Бхилаи

4. Бангалор, Мадрас

5. Хайдарабад, Дакка

14. ^ытайдыц кай калаларыныц халкыныц саны 10

млн. адамнан асады?

1. Бандунг,Семеранг, Гонконг

2. Урумчи, Лоян, Чэнду

3. Тэгу, Пусан, Нинбо

4. Хошимин, Хайфон, Циндао

5. Шанхай, Пекин, Чунцин

15. Полынаныц ipi калаларын атацыз.

1. Шверин, Зуль, Гера

2. Варшава, Лодзь, Краков

3. Кошице,Берн

4. Бильбао, Вена

5. Констанца, Брашов

16. Италияныц кенГнр калаларын атацыз.

1. Медан, Дананг, Риека

2. Рим, Турин, Милан, Неаполь

3. Тирана, Варна, София

4. Клуж, Арад, Орадя

5. Мишкольц, Дебрецен

17. Испанияныц ipi калаларын атацыз.

1. Лион, Марсель

159


2. Гамбург, Эссен

3. Мадрид, Барселона

4. Лидс, Глазго

5. Бордо, Нант, Тулуза

18. Францияныц ipi калаларын атацыз.

1. Донецк, Днепропетровск

2. Габрово, Казанлык

3. Париж, Лион, Марсель

4. Пловдив, Сомбатхей

5. Познань, Брно, Валенсия

19. Грецияныц ipi калаларын атацыз.

* 1. Афины, Салоники

2. Анкара, Измир

3. Стамбул, Тегеран

4. Дамаск, Халеб

5. Ополе, Катовицы

20. Дуние жуз! халкыныц орташа тыгыздыгы.

1. 1 км2-ге 5 адам

2. 1 км2-ге 25 адам

3. 1 км2-ге 15 адам

4. 1 км2-ге 40 адам

5.1 км2-ге 10 адам

21. Австралия жэне Африка халкыныц тыгыздыгы.

1. 30; 50

2. 10; 50

3.100; 200

4. 2; 21

5 .15;100

22. Шетелдж Еуропа мен Шетелдж Азия халкыныц

тыгыздыгы.

1. 110; 120

160


2. 50; 60

3. 200; 300

4. 25; 30

5. 5; 10

23. Тдогындар саныныц жердщ аудан б1рл ише катынасы

калан аталады?

1. ел мекендейтш аумак

2. халык тыгыздыгы

3. бшк таулы аудандар

4. муздыктар

5. шелдер

24. Тайландтыц ipi цаласы.

1. Бангкок

2. Ханой

3. Пхеньян

4. Хымнан

5. Люйда

25. Австралияныц ipi агломерацияларын атацыздар.

1. Севилья, Малага

2. Бильбао, Марсель

3. Мельбурн, Сидней

4. Риека, Сплит

5. Янгон, Дакка

26. Бразилияныц ipi агломерацияларын атацыз.

1. Медина, Венеция

2. Лима, Барранкилья

3. Гавана, Порт-о-Пренс

4. Ванкувер, Росарио

5. Рио-де-Жанейро, Сан-Паулу

27. Аргентинаныц ipi агломерациясын атацыз.

1. Монтевидео

161


2. Буэнос- Айрес

3 . Ресифи

4. Бразилиа

5. Конакри

28. Мексиканыц ipi калаларын атацыз.

1. Кордова, Мендоса, Росарио

2. Виннипет,Сиэтл, Ванкувер

3. Лима, Богота, Ла-Пас

4. Мехико, Гваделахара,Монтеррей

5. Атланта, Саванна, Шарлоттаун

29. Туркияныц ipi калаларын атацыз.

т. Доха, Амман, Тебриз

2. Кабул, Куль, Мешхед

3. Стамбул, Анкара, Измир

4. Пуна, Солопур, Патна

5. Слань, Гуйян, Кашгар

30. Пэюстанныц ipi калаларын атацыз.

1. Карачи, Исламабад, Лахор

2. Кундуз, Герат

3. Шираз, Джидда

4. Сана, Пден

5. Хайфа, Самсун, Адана

162


ЭДЕБИЕТТЕР:

1. Алаев Э. Б. Экономико-географическая терминология. М.,

1977.

2. Алисов Н. В., Хорев Б.С. Экономическая и социальная география

мира (общий обзор): Учебник. - М., 2001. - 704 с.

3. Баранский Н. Н. Экономическая география. Экономическая

картография. М. 1960, 150 с.

4. Баранский Н. Н. Становление советской экономической географии.

М. Просвещение, 1980.

5. Боже-Гарнье Ж., Шабо Ж. Очерки по географии городов:

Пер. с фр. М., 1967.

6. Брук С. И. Население мира. Этнодемографический справочник.

М., 1986.

7. Вернадский В. И. Философские мысли натуралиста. М.,

1988.

8. Глобальная социально-экономическая география/ Под ред.

Н.А. Слуки. - Москва - Смоленск, 2011,272 с.

9. ГранбергА. Г. Основы региональной экономики. - М.: ГУ

ВШЭ, 2000,

10. Грицай О. В., Иоффе Г. В., Трейвиш А. И. Центр и периферия

в региональном развитии. - М.: Наука, 1991.

11. Гумилев Л. Н. Этногенез и биосфера Земли. Л., Гидрометеоиздат,

1990.

12. Демографический статежегодник Казахстана, 1999, 2009.

Статистический сборник. Агентство Республики Казахстан

по статистике/ Алматы, 2000,2010.

13. Детская энциклопедия. Т. И- IV. - М., 1994.

14. Доклад о развитии человека. Программа развития ООН.

Нью-Йорк. Оксфорд, 1996.

15. Ердавлетов С. Р. Экономическая и социальная география Казахстана.

Алматы, 1998.

16. Жумасултанов Т. Ж., Ибраев А.Т. Население Казахстана с

древнейших времен до наших дней. Алматы, 2000.

17. Зайончковская Ж. А. Демографическая ситуация и расселение.

М., 1991.

18. Искаков У. М. Города Казахстана. Алматы. 1992.

163


19. Искаков У. М. Учет и перепись населения мира и Казахстана.

Стат.справочник. Алматы, 1996.

20. Ковалев С.А., Ковальская Н.Я. География населения

СССР.М., 1980. 286 с.

21. Копылов В.А. География населения. Учебное пособие. М.,

1999. 124 с.

22. Курс демографии. Под ред. А.Я.Боярского.2-е изд. М., 1974.

454с.

23. Крупные города и вызовы цивилизации /Под ред. В.А. Колосова,

Д. Эккерта. - Смоленск: Ойкумена, 2003.

24. Лаппо Г. М. География городов. - М.: Гуманит. изд. центр

ВЛАДОС, 1997.

25. Лаппо Г. М. Города на пути в будущее. М., Мысль, 1987.

26. Максаковский В. П. Историческая география мира: Уч. пос.

для вузов. - М., 1997.

27. Максаковский П. П. Общая экономическая и социальная география.

Курс лекций. Часть 1. - М.: ВЛАДОС, 2009. - 367 с.

28. Мень А. История религии. В 7 т. T.I. Истоки религии. —М.,

199Ь .я

29. Народонаселение мира. Доклад ЮНФПА. 1990.

30. Народы мира. Историко-этнографический справочник. Сов.

энциклопедия. М., 1988. 624 с.

31. Население Казахстана. Итоги переписи населения. 1999. Алматы.

2000.

32. Население мира. Демографический справочник. М., Мысль.

1989.

33. Национальный отчет о человеческом развитии в Казахстане

за 1998 год. Алматы, 1998. 95 с.

34. Небел Б. Наука об окружающей среде: Как устроен Мир. В

2-х т. T.I. Пер.с англ. - М., 1993.

35. Нусшова Г Н., Байсултанова Г. М. Казакстан халкыныц

демографияльщ урдютершщ ©3repicTepi (санак жылдары

бойынша). Вестник КазГУ. Серия географическая. Алматы.

«Казак университета, 2003. № 2(17). С. 114-120.

36. Нюсупова Г.Н. География населения. Учебное пособие. Алматы

«Казак университет!», 2007.

37. Основы теории народонаселения. 4-е изд. М., Высш.шк., 1991;*

164


38. Перцик Е. М. География городов (геоурбанистика). - М.:

Высшая школа, 1991,

39. Родионова И. А. Экономическая география и региональная

экономика. - М.: Московский Лицей, 2004.

40. Родионова И.А., Бунакова Т.М. Экономическая география:

Учебно-справочное пособие. - М., 2004,- 496 с.

41. Родионова И.А. Территориальная организация населениям.

Хозяйства России/Курс лекций: Уч. пособие. —М.: 2006.168 с.

42. Родионова И.А. Экономическая социальная и политическая

география: мир, регионы, страны./ Учебно-справочное пособие.

М.: 2008. 492 с.

43. Родоман Б. Б. Введение в социальную географию. Курс лекций.

Российский открытый университет.- М., 1993.

44. Серия «Страны и народыц, Географо- этнографическое издание.

1978-1985 гг. в 22 томах.

45. Симагин Ю. А. Территориальная организация населения:

Учебное пособие для вузов. - 2-е изд., испр. и доп./ Под общ.

ред. В.Г.Глушковой. —М.: Издательско-торговая корпорация

«Дашков и К», 2005.

46. Симагин Ю. А. Территориальная организация населения и

хозяйства/ Под общ. ред. В.Г.Глушковой. - М.: КНОРУС,

2005.

47. С лука А. Е., С лука Н. А. География населения с основами

демографии и этнографии. Уч.-метод, пособие. -М.: Изд.

Моск. Университета, 2001.

48. Слука А.Е. География населенкя с основами демографии и

этнографии. М., МГУ. 1988. 96 с.

49. Социально-экономическая география зарубежного мира:

Учебник для студентов вузов./Под ред. В.В.Вольского. - М.,

2001.

50. Страны и народы. Популярная энциклопедия. С.- Петербург,

1977. 352 с.

51. Татимов М. Б. Социальная обусловленность демографических

процессов. - Алма-Ата: Наука, 1989. —128 с.

52. Территориальное планирование: новые функции, опыт, проблемы,

решения. Под ред. проф. А.И. Чистобаева. - СПб.:

Университет, 2009. - 189 с.

165


53. Территориальная организация населения: Учебное пособие/

под ред. проф. Е.Г.Чистякова. 2-ое изд. - М.: Вузовский

учебник, 2011.1252 с.

54. Трейвиш А.И. Город, район, страна и мир. Развитие России

глазами страноведа. - М.: Новый хронограф, 2009. 372 с.

55. Урбанизация в формировании социокультурного пространства.

-М .: Наука, 1999,

56. Холина В. Н. География человеческой деятельности. —М.:

Просвещение, 2005.

57. Хорев С.Б. Территориальная организация общества. - М.:

Наука, 1981

58. Шувалов Е. В. География населения. М., Просвещение, 1985.176 с.

59. Экономическая и социальная география стран ближнего зарубежья:

Пособие для вузов / М. П. Ратанова, В. JT. Бабурин,

Г. И. Гладкевич, В. Н. Горелов, А.И.Даныпин. Под ред.М. П.

Ратановой. - М., 2004. - 576 с.

60. Этнические процессы в современном мире. М., Наука, 1987.446 с.

61. Ягельский А. География населения. М., Прогресс, 1980. 383 с.

62. www.stat.kz —Кдзакстан Республикасыныц статистика агент-

■пинщ ресми сайты.

63. www.cia.gov — АКД1-Ц Орталык барлау баскармасыныц

сайты. Дуниежуз1 елдершщ халыктары, экономикасы жэне

даму тарихы туралы акдараттар усынылган.

64. www.wto.org - Дуниежузшк сауда уйымыныц сайты.

65. www.unctad.org—Б¥¥-н Сауда жэне даму конференциясыныц

сайты.

66. www.un.org - Б¥¥-ц ресми сайты. Дуниежузшщ хальщтары

туралы ресми кужаттар мен статистикалык мэшметтер

усынылган.

67. www.prb.org - «Population Reference Bureau». Дуниежуз1

елдершщ хальщ саны туралы мэл1меттер бершген.

68. www.citvpopulation.de - Дуниежузшщ ipi кала агломерациялары

туралы мэлйметтер бершген сайт.

69. www.census.gov - АКД1-Ц Санак бюросыныц материалдары.

Дуниежуз1 елдершщ хальщ cepniHi туралы мэшметтер.

70. www.cmsnv.org - Нью-Йорк Халыктар Keuii-коньга зерттеу

орталыгыныц сайты.

166


КОСЫМИ! АЛ АР

Глоссарий

Агломерация (калалык агломерация) — калалык, коныстандырудьщ

топтьщ формаларын белплеу ушш

колданылатын термин. Бул ipi каланыц базасында

пайда болатьш аумактык-экономикалык тузшу жэне

капалармен жапсарлас елдд мекендерд1 жута отырып,

урбандалудыц ерекше зонасын калыптастырады. Баска

сезбен айтканда ортак келш инфракур ылымымен жэне

тыгыз оцщргстйс байланыстармен байланыскан жакын

орналаскан едщ мекендер жиынтыгы. Ресми агломерация

- бул кала жэне оньщ кала мацдары. вндцргстщ,

инфракур ылымньщ жогаргы децгейл1 шогырымен жэне

халыктыц жогаргы тыгыздыгымен ерекшеленедг. Калалык

агломерациялардыц накты шекарасы халыктардыц

маятниктж кеш1-коныньщ соцгы пункттер1 бойынша

аныкталады

Агломерациялык экономия - шектелген аумактагы ещцрупплер

жэне тутынушылардьщ шогыры. 0щм б1рлшн

шыгаруда ецщрк шыгындарын азайту жэне кел1к

шыгындарын кыскарту салдары нэтижесшде косымша

табыстардьщ K03i.

Агломерациялык эффект - орналастырудьщ кешещц факторы.

Егер ол болса, онда шетгетшген нысандарга Караганда,

тыгыз орналастырылган нысандар эрдайым тшмдарёк болады.

Эюмшшш-аумактык белу (ЭАБ ) - аумактын кещспкте

мушелеуш мемлекетпц уйымыньщ жуйес1, бектлген

аумак белудщ зацы болып табылады. Аудандастыруга

Караганда, ЭАБ катар багынатын (графтык - округ -

Улыбританиядагы icipici, штат - АЩИтагы тауншибы

жэне тагы баскалар графтык) жYЙeнi иерархиялык болады.

167


Анимизм - жанга, оныц ажалсыздыгы дши сенулердщ

формалардыц 6ipnepi, сешм жэне рухтардьщ болуы.

Артефакттер - мэдениетиц элементтер1: катынастыц eHflipic

турпат, куралдары, жер пайдалануды тургын-уй, жуйе

тагы баскалар.

Д ш аздж - дши усыныстарды жэне мэдени формаларды Tepicne

шыгаруы жэне болмыстьщ адам мен элемнщ езд тн ен

кундылыгын 6eKiiyi.

Билингвизм - кос тщщк. Кеп улттьщ елдерде шекара бойында

жайылган. К^ос тщщк мэртебеш мемлекеттеп ец

кеп хальщтыц тш не бершедь Сонда ол т1лд1 ултаральщ

катынас тш нде ез Tumepi бар да хальщтар колданады.

Брутто —хальщтыц райы есушщ коэффициент! —арнайы

жас шамасына байланысты коэффицненттердщ 6ipi - кыз

балалардыц эйелдердщ (15—45 жыдцар) балигаттык жасына

саныныц катынасы.

Буддизм - ежелп дуниелж дш. Непзшде ею Typi бар больш

саналады. Bipminici- хинаяна сезбе-сез айтканда: «Kinii

арба, куткарудыц тар жолы ) жэне махаяна (куткарудыц

кец жолы) . Осыган о тантризмд1 косуга болады ( алмас

арба ) жэне ламаизм. Буддизм брахманизмге карсы Индияда

VI-V б.э дешн гасырда пайда болган.. Окудьщ

непздеуппс1 Сиддхартха Гаутам Шакьямуни больш

есептелед1 (ягни оянган, жарьщтанылган) Будда атымен

белгшрек.

Жал пы ен1м - кэсшорынмен немесе барлык елдщ шаруашыльщ

кешешмен нактылы мерз!м iiuinae шыгарылган е т м . (Таза

внщ - тутынылган материалдар жэне непзп корларды тозуды

шегермеге жалпы ешм).

(Ж Ю ) жалпы imici ешм - барльщ тупю ешмнщ куны. ¥Ж Т -

улттьщ шоттар жуйенщ ец мацызды кврсетквдтершщ 6ipi,

елшенетш экономикальщ бфлщтердщ ецщрштж кызметш

снпаттайтын шекп нэтиже, тупк1 колдану ушш тауар жэне

кызмет куны. ¥Ж Т салалардыц жалпы косылган куныныц

сомасы болады жэне косылмаган оларга ешмдердщ

168


таза салыктары. Жаты цосылган цун тауар жэне

кызмет куньшьщ аралыгында айырмашылыкпен сиякты

аныкталады жэне ецдерю процессшде толык тутынылган

тауар жэне кызмет кундары.

(Ж¥Т) жалпы улттык табыс - осы елде жумыс ютейтш

шетедщк cepiicrecTiктердан пайдаларыныц шегермеамен,

6ipaK осы ёлДщ кэапкерлершен шетелге алган

пайдалардыц косым шасымен табылатын жалпы iimri ешм.

Вебердщ yjirici —енеркэсш салаларыньщ «шеттетитген» ёлдёп

тамаша шартгарда орналастыруы (экономнкалык географияда

улпш кара)

Тургынныц жас шамасына байланысты курылымы -

тургынныц жас шамасына байланысты демофафиялык

жэне элеуметпк-экономикалык удер1стёрдщ зерттеулер1

максатгар ушга топтарга улеспр1лу1.

Халыктьщ удайы ecyi - адамдардьщ урпактардан урпактарга

ауысуы nponeci, туракты кайта бастауы, когамныц орнын

толтыруыньщ бас процестершщ 6ipi. Нетто - хстъщтыц

удайы всутщ коэффициент! - бул 6ip анадан туган

анасыньщ орташа жасына жететш кыз балалардьщ саны.

Брутто хальщтъщ удайы орнын басу коэффициентi -

келецделердщ (15-45 жылдар) балигаттык жасыньщ санга

кыз балалардыц саныньщ катынасыньщ орнын толтыру

коэффициент!. Егер бул коэффициент фрден болса, онда

жаца урпактыц саны алдыщы урпакгардьщ саньшан аз

болады.

Мемлекетпк (ресми) Tin - осы елдеп ец ужен халыктар

сейлейтш тт. Бул тш кебшесе алые туратын аудандардыц

тургындарыньщ елдер! ушш шетелдш. Мысалы, Азия,

Африка, Америка мемлекеттершщ кепшшгшде бурында

колония болтан мемлекетпк тш бурынгы метрополияныц

тш болып саналады.

Кала (В. В. Покшишевскийдщ аныктауы бойынша) - бул

енеркэс1Щ 1к^ уйымдастыру-кожалык. бас кару, мэдени,

келж орындайтьш т.б (6ipax ауьшшаруашылык емес)

169


ipi едщ мекен. “Каласыныц ipmiri ехпршец (ягни кен

халыкпен) адамдардьщ санымен елшенедг. Кала белшерг

курдел1 байланыстагы адамдардьщ жинагы; фабрикалар,

зауыттар, адамдар туратын гимараттар жэне т.б. болуы;

аумактыц 6ip б©лштер1 нактылы эюмшшк мэртебемен

байланысы; ерекше элеуметик жэне тургынньщ медицина-географиялык;

ортамен байланысы, хальщтьщ непзп

саны ауылшаруашылык ©BmipiciMeH байланыспауы; кей

каланьщ зацды мэртебесшщ болуы.

Кала - миллионер - 1 миллионная астам адам тургыны бар

кала.

Кала халкы - калалык жерде туратын адамдар.

К алалы к ауылдар - калалар жэне кала тур1ндеп ауылдар

(жумыс, курорт жэне саяжай ауылдары) ретшде зацды

акттермен бектлген едщ мекендер. Барлык баска едщ

мекендер ауылшаруашылык болып есептеледь Бул

ауылдар халык саны бойынша жэне тургындардыц

мамандыгы бойынша белшедь Ресей Федерациясында

кала дэрежесше 85% тургыннан астам ауылшаруашылык

ещцрюпен шугылданбайтын кемшде 12 мьщ адамньщ

тургындарыныц саны бар елд1 мекендер болып есептеледь

Даунтаун - каланьщ орталык ядросы, каланьщ орталык icKep аудан

тацбалаушы термин. Бул каржы, саудальщ, эюмшшк

жэне мэдени агломерацияньщ ортасы

Даосизм -конфуциандыкпен катар еюнпй (улттык ) жергшкп

Кытай дпй. Оньщ Heri3i буддизм жэне конфуциандыктьщ

элементтершщ таркесшен турады. Даосизм осы уакытта

тек кана елдщ жеке аудандарында сактаган.

Дезурбандалу - калалардьщ кулдьфауы, когамныц ем1ршдеп

олардыц мацыздылыгыньщ темендеуь

Демография —халыктьщ саньщ, курамын (жыныс, жас шамасы,

этникалык тшепк) жагынан жэне халыктьщ удайы ecyi

мен оньщ даму зацдылыгын зерттейтш гылым .

Демографиялык саясат - бала туу процессш perreyi бойынша

мемлекеттщ элеуметпк, экономикалык жэне зан шаралары.

170


Демографиялык керсеткнптер - абсолюта жэне салыстырмалы

хальщтыц куйш жэне сапалы курамын сипаттайтын

(емзрдщ шегше жетудц табынгыштык, елш-ж1т1м, табиги

eciM, фертильность, тагы баскалар) керсеткщтер

Демографиялык жарылыс —тез халыктыц табиги eciMi жэне

ел1м-жтмнщ твмен туст келе жаткан децгей шесетш

процесс (дамып келе жаткан елдерде)

Депопуляция - тургынныц абсолюта кему сипаттайтын термин.

Жабыгу райондары - еткен кезде жаксы дамыган, 6 ip a K

осы кезде даму керсеткшггёр1 ете томен дамыган аудандар.

Бул непзшен шеттеп аудандар, стагнирлейтш

ауыл шаруашылыгы мен енеркэс1ппен жэне элеуметакэкономикальщ

мэселелер1 киьгадаган ейдо мекендер.

Джентрификация - экономикасы дамыган батыс мемлекетгергндеп

ортальщ белтндеп калалардыц салыстырмалы

турде жакьшда жацару ypflici басталганы туралы сипаттайтын

термин. Бул калалардыц жеке кварталдарыньщ

кайгар к^рьшуы, кызьщты тарихи коз караспен, немесе

экологияльщ кез карастыц басымдьщтары иеленген (аудан

мацындагы саябактар мен бактар), соцгы коныстанган

жерде аукатты адамдардыц орьшда кедейлер мекен еткен.

«Диффузия жацалыгы» - ара кашьщтьщтан (диффузия)

жацалыкты енпзу тэуелднт туралы теория, каналдарда

жацарту бойынша белу ‘жэне жылдамдыгы туралы

(«Пространственная диффузия как процесс внедрения

новаций» атты ецбектщ авторы Терстен Херерстранд).

Жацальщтьщ таралуы жэне акпарат 3 жагдайда болды:

1). Алдыцгы катарлы экономикальщ аудандардан шеттеп

аудандарга дешн; 2). Жогары р ётттки ортальщгардан

еюнпп реттипюп ортальщтарга дёйга; 3). Ipi калалардан

тыгыздалган аудандарга дешн.

Табиги eciM - халыкгыц жагдайын корсететш керсетюпггердщ

6ipi: елдеп белгип 6ip уакыт аралыгьшдагы (мысалга, жыл)

туылгандар мен елгендердщ санынын айырмашылыгы.

171


Иммиграция - 6ip елден баска елге уакытша немесе теракты

туруга келетш азамат.

Ауданныц инвестициялык климаты - елдеп элеуметак,

экономикалык жэне саяси жагдайдыц ерекш елт, ягни

капиталдыц тагдырына эсерш типзетш , кэсшкерлердщ

пайдаларыньщ мелшер1 жэне сеш м дш п (салык салудыц

тэж1рибес1, жеке мешшктен мемлекет MeHuiiriHe айналдыру

Kayin KaTepi, профсоюздыц купп жэне тагы баска).

Индуизм - дши агым, солай атаганымен оданнан мацызды

бщщредо, улттык двддердщ 6ipi деп жай гана атальш

кой май. Ундютанда, ягни индуизм таралган аймакта, - бул

дш шппшшц толыктай жиынтыгы, жай эдет-гурыптан,

политеизмд1ктен философсиялык-мистикалыкка, монотеистикалыкка

дейш. Бул унд1 емхршщ бейнеа халыктьщ

ерекшелшген топ болып бел!нуш бщщред^ мшезкулкыныц

ереж еа, элеуметак жэне этикальщ кундылыгы,

наным, гибадат, эдет-гурьш осылардьщ барлыгын крса

eMip суру прициптершщ жиынтыгына жатады. Индуизм

©зше тэн кесюш, езш дж касиет1 бар элемдж дш, 6ipaK ол

ерекшелшген топ курылымы ретшде байланысты жэне

ейткеш Ундютан шекарасынан шыга алмайды (индуист

болу yniiH, ерекшелшген топтыц жагындагы тегшен

туылган болуьш керек).

И нф ракуры лы м - шаруашылык салаларыньщ кешеш,

енеркэсштж жэне ауыл шаруашылык ещцрютпсп кызмет

ететш, сондай-ак халыктьща. бщ ц рктж жэне элеуметак

инфракурлым болып белшедь

Ислам - элемдж уш дшнщ 6ipi (дш жольшдагылардьщ ece6i

бойынша христианнан кейш екшпп). 7 гасырда араб

тукымыньщ дш топырагында дшд1 пайгамбар Мухаммед

(с.а.с) непзш курды (Араб тубепндеп Хиджазда). Ислам

«мусылман элемЬ> тусппгш бщщретш феномен сиякты

кысыл таян тарихи мерзшде дамуьша куатты себеп болды.

Ислам таралган аймакта дши доктрина сапасында

элеуметак уйымдастыру формасы, мэдени дэстур ©те

мацызды релд1 аткарады

172


Иудаизм - дши ш м. 1 -мьщжылдьщтан б.з.д аральщта

Палестинаньщ еврей халкынан кздэылды. Нактырак келетш

болсак б.з.д 8 гасырда, израильдык немесе семитшйк

тайпалар Ханаанды (Палестинаны) жаулап алган кезде.

Олардьщ дш1 карапайым кешпендшер ушш кептеген

жабайы Д1Н ретшде Kepimc тапты. Тек 6ipTe-6ipTe д!н

ecici есиетте ягни сол бейнеде Kepinmi. Бврейлер арасым

тарат анын коспаганда, элемнщ эр турл! мемлекеттер1нде

туратын тургындарда таралган (ipi топтардыц oipmaMa

—АКД1-та жэне Израилде). Олемде жалпы иудаистердщ

саны - 13 млн адамнан жогары. Иудаизм дшнщ жэне

мэдениеттщ тарихында ете мацызды рел аткарды. Оньщ

топырагында христиандык непзделд1.

Католиктж (католицизм) — есю христиандыкгьщ 6ipi.

Католиктж ппркеу - жалпылыкты, дуниежузшйсп

биццредЦ тек жалгыз гана болуга, акнкатка иеленуге

жэне тольщтай христиандык йже асырылды. Ecxi

орталыктандырылган ппркеу бар, жогары басшы ретшде

Папа (римдйс епископ) баскарды. Ол Ватикан мемлекетшщ

баскарушысы да бодцы.

Халыктьщ «ем1р суру сапасы» - керсеткпптердщ жнынтыгы,

жагдайы мен халыктьщ OMip суру сапасы, сонымен

катар дамудьщ инфракурылымы, халыктьщ табысы,

пэтер уй жагдайлары, медициналык кызмет корсетудщ

децгеш жэне денсаулыкты коргау, экологиялык жагдай,

кылмыстьщ децгеш жэне тагы баскаларды сипагтайтын

термин.

Кольба (модель) - «уяга дурыс орналастырудыц модело>, теорияда

автор «уйыган» турде халыктьщ пунктерш орналастыруды

барынша оптимальды аныктайды («Модели в

экономической географии» атты ецбектен карауга болдаы).

«Орын толтырылган» саясат —елшем кешеш, экономикалык

дамуга экологиялык зардап салдарды мен элеуметп

жумсарту ушш, жагдай жасалынган саясат сиякты

колданылатын сондай амал. Саясат элеуметпк

173


географиялык тещаздистш орньша телеуге багытталган.

Артта калган «депрессивтЬ> аудандардьщ экономикалык

кемек, осы аудандардьщ курылуын, дотоцияны талап

ететш, жещлдж, хальщты ецбекке кабшетп етш кэнби

дайындау, жеке кэснт жумылдыру мэселелерш женге

салу упйн колданылатын амал.

«Конус суранысы» - графикалык бейне кажетп тауар шекарасьшан

«ортальщ орынга» дешнп санына тэуелда (мысалы,

нарьщтык орталык сиякты калалар). 0лшем бойьшша

ортальщтан алынып тастауьша байланысты томендетшедь

«Полярланган ландшафт» концепциясы — шаруашылыктьщ

жэне хальщтыц территориальдьщ курылымыныц даму

модель Ландшафтыц поляризациясы (Б. Б. Родоман бойынша)

тек гана модель емес, бул обьективт1 урдю, б1здщ

калауымызбен келетш модель. Автор улкен кала жэне жабайы

табигат - коршаган ортаньщ карама-карсы жэне тец

багалы турлер1, адамдарга кажеттшк б1рдей, биосфераньщ

елестетушде карама-карсыльщта табылады. Олардыц арасында

отпел1 зоналар, хальщтыц тыгыздыгы бойьшша

ерекшелшетш жэне табиги ортаньщ взгеретш дэрежеЫ

кезедесед1 (корьщтар, демалу уппн кала сыртындагы

саябактар, агроенеркэсштж зонасы, селитебтж (адам

туратын уй салу), калальщ зона жэне тагы баска); Аумактьщ

курылым тшмдинк жагдайында гана, автордыц концепция

кезкарасы бойьшша, калалардыц ecyiH тегеу1ршде

алса, табигат бузылмайды.

Конфуцийнплдж - элеуметтж, этикалык ш м, философ

Конфуцийдыц калауымен (Кунь-Цзы, б.э.д 551-479).

К^ытайда б.э.д. 6ipimui мыцжылдьщтыц ортасында пайда

болды. Кептеген жузжыл карамагында конфуцийнндщк

LniM осы елде туындаган мемлекетйк идеология болды.

«Адам экономикасы концепциясы» — Адам Смиттщ

экономикалык шЫ непзшде (когам дамуыныц теориясы),

Адамныц шаруашылыкка эрекет1 ез1нд1к пайдакорльщ

кызгушылыгы непзп себеп больш отырганын келюедь

6ipaK бул жагдайда ол баска адамдарга кызмет керсету1

174


керек, ез ясумысын ауыстыру мен оньщ нэтижелерга

уеыну кажет. Автор когамныц байлыгы халыктыц

улесше тэуелд1, ©неркэсгате жумыспен толык камтамасыз

erinyi, жрсыстьщ енд!ригу1мен есептедт. Ец непзп

оцщруипнщ ©су факторы - экономикалык ецбектщ

бв^рвут - адамдардьщ шаруашылык ынтымактастыгынын

жалпылык формасы кажыльщ улгеРУ кызыгушылыгында.

Конурбация —калалык агломерация, бфнеШе тыгыз орналаскан

калалардыц непз1вде пайда болтан (агломерациядагыдай

жалгыз б^реуден емес).

Халыктыц табиги eciM коэффициент! - белгш oip агым

уакытта халыктыц орташа табиги есшше катынасы. Туылу

коэффициент! мен елу коэффициентшщ айырымымен

табиги есшд1 алуга болады. Эдетте промиллмен

к©рсетшед1.

Халыктыц жалпы осу коэффициент! - халыктыц жалпы ecyi

жартыжылдыгына катысты. Ол алгебралык жиынтыктагы

ек! коэффициент керсетедо. Халыктыц табиги жэне

миграциялык ecyi.

Халыктыц копп-кондык осу коэффициент - Komi-кондык

©су, ягни орташа жылдыкка катысты халыктыц келген

жэне кеткендердщ катарындагы айырмашыльщ.

Сэбилердщ ол1м-жтм коэффициент! немесе балалардыц

елу коэффициент! - 1 жаска дешнп балалардыц ©лу

децгейшщ ©згерпшппн кврсететш демографиялык статистикамен

корсету. Жогары олу келес1 жасерекшел!к

топтарда керстешедь Жалпы корсеткштщ накты айкындалган

децгеш репнде бул денсаулык сактау жэне

элеуметпк-экономикальщ дамыган елдер болып саналады.

Халыктыц есу коэффициент! - халыкгьщ орташа жылдыгындагы

халыктыц ©суше катысты.

Халыктыц есу шеп коэффициент! — осы жылдагы елдеп

халыкты ©ткен жылмен санау катынасы (халыктыц ею

жагдайдагы уакытпен аракатынасы).

175


Туылу коэффициент! - туылу децгейш елшеу, Tipi туылган

балаларды елдеп халыкты санауга катыстыру ретшде

аныктау. Туылу коэффициент! жалпы, арнайы (еркек

жэне эйел) жэне жеке (жасерекшелш, кумулятивт!) больш

жштелщед!. Туылудьщ жалпы коэффициент елдеп 3p6ip

1000 адамньщ 6ip жылдагы туылу санын сипаттайды. Бул

керсетюш эдетте пайызбен, ал промиллде (6ip мьщньщ

yneci) есептелшед1. Жакын шкала бойьшша жалпы коэффициент

16 промиллге томен, ал б1ршамасы 40-тан ете

жогары болып саналады. Туылудьщ жалпы коэффициент!

тек кана туылудьщ интенсивт! урдюше байланысты емес,

сонымен катар жас ерекшелж-жыныстык жэне халыктьщ

неке курылымына мен туылу децгешнщ жакындыгьшен

K0pceтiлeдi. Туылудьщ жалпы коэффициент! халыктьщ

барльщ жас ерекшелш топтардагы немесе туылудьщ

кумулятивт! кoэффициeнттiц соцгы репродуктивт!

децгейдеп туылудьщ жас ерекшелж коэффициентшщ

жиынтыгына тец.

в л !м -ж т м коэффициент! - елу децгей!н елшеу, халыкты

санау барысындагы олгендерд!ц катарын аныктау. 0лу

коэффициент! жалпы, арнайы (еркек жэне эйел) жэне

жеке (жасерекшелш, кумулятивт!) больш ж1ктелшед1.

блудщ жалпы коэффициент! елдеп эрб1р 1000 адамньщ

б!р жылдагы елу санын сипаттайды. Бул керсетюш эдетте

пайызбен, ал промиллде (6ip мьщньщ улес!) есептелшед!.

Халыктьщ удайы ощцрк коэффициент!-интенсивтгурдютеп

жалпыланган сандык багалауды берет!н урпактыц орын

ауыстьфу KepceTKimi.

Кар км иды демографиялык уДеР*с коэффициент! - бур урдгс

халыктьщ толыгымен жэне жеке урпактардыц елу, кету

мен келу, неке, ажырасуды керсетед!.

Ажырасу коэффициент! - ажырасу себебшен некен!ц токтату

жишгш керсетед!. Белгш 6ip уакытта хальщты санау немесе

некеш санауга катысты ажырасу есептелед!.

Халыктьщ озгеру жылдамдык коэффициент! — халыктьщ

тольпымен езгеру жылдамдыгы адамдардьщ жиьштыгы

176


ретшде демографиялык жагдайлардьщ эсершен yueMi

езгеретш, кебейетш (туылу, сонымен катар келу) жэне

азаятындарды (елу, сонымен катар кету) сипаттайтын

керсеткгш. Ол ез1мен 6ipre: есу nieri коэффициент!, ecyi,

жалпы ecyi, хальщтьщ табиги жэне миграциондьщ ecyi.

0Mip су руд in кисык сызыгы - хальщтьщ белгш 6ip жаска

дешнп eMip суру аралыгын керсететш кесте.

Лоренстщ кисык сызыгы - («тещлздит елшеу») —элеуметйк

жэне аумактык эдалеттшйсп графикальщ бейнелеу. Бул

коэффициентке кел1сетш1м1з ягнн хальщтьщ элеуметпк

гоптагы улттьщ шыгынымен улесшщ катынасын жэне

жалпы халыктыц улесшщ катынасын керсетедь Егер К>1

болса, онда элеуметтж топтардагы жаксы турмыстылар

елдеп орташалардан жогары децгейде керсетед^ егер

К—В. Кристаллердщ

каланы оптимальды орналасу теориясы.

Бабага табыну —дани -нанымнын 6ip курылымы. соган сэйкес.

ертеде eMip сурген адамдар кайтыс болганнан кешн eMip

суруш жалгастырады жэне каз1р eMip cypin жаткандарга

ез эсерш типзедг

Мэдениет - когам дамуыньщ тарихи айкьш децгеш,

шыгармашылык купи жэне адам кабшеттийп TipinmiK

уйымында жэне адам кызметшде тур мен формада

керсеТшетш сонымен катар, олармен курылган

материалдьщ жэне рухани кундылыктарда

Мэдениет элементтер! (Дж. Хаксли бойьшша): ментифакттар

- тш, дан, фольклор, салт-дэстур; социофакттар —саяс

курылым, 6iniM беру жуйеа, отбасы курылымы;

артифакттар - ендаргс Typi, катынас куралдары, тургын уй,

жерда пайдалану жуйеш жэне т.б.

Лёш (улпс!) немесе А. Лештыц “экономикалык ландшафты”-

В. Кристаллердщ же'пдщршген ynrici (калалар ды оцтайлы

орналстыру ynrici). А. Леш шынайы eMipre жакындататын

улгМ, косымша факгорларды енпзда. Олардыц бастысы

177


- «орталык орын» сол аумактьщ барлык елд! мекендерше

ортак - елдщ ец мацызды экономикалык орталыгы.

«Жалган урбандалу» немесе «трущобалык урбандалу» - дамушы

елдерде жумыс орны мен тургын уйдщ жетюпеу

салдарынан, ете жогары халыктьщ тыгыздыгымен

ерекшелёнетш трущебалык аудандар калыптасатын, кала

халкыныц шутил есу процесш сипаттайтын термин. Дамушы

елдердщ ipi калаларында трущебалар каркынды

осуде. Бул жерлерде тургын уй курылысы жю вмметтщ

руксатынсыз салынып, тургын уйлерд1 кулату Kayni

колайсыздыкка ушыратады. Мундай уйлер мен конысмекендер

скваттер деп аталады (ягни ботен жерд1 альш

альга жэне кыска мерз1мде тургызу)

Лоури (улп) немесе “калалык мультипликатор”улпм -

экономиканьщ базальщ жэне кызмет корсету секторыныц

даму ерекшелктершен, каланыц экономикалык жэне

территориялык курылымына тэуелдшгшщ бетш ашатын

улп.

Халыктьщ тыгыз орналасуы - кез келген калальщ немесе

ауылдык коныс-мекеннщ туракты халык саны.

Мегалополис (грек: megas - улкен, атау cenTiri - megalu + polis -

кала) аукымды жогары урбандалган зона (ареал), 6ipHenie

калальщ агломерациялардьщ ocyiHeH куралган.

«Жетщген агломерациялар» - жаппай калальщ курылыс салу

жэне б1рщгай келш жел1амен байланыстырылган ауданы

жэне экономикальщ элеует! бойьшша улкен кала. (Мысалы,

бундай зона Атлант мухитыньщ жагалауьшда АКД1-

тьщ солтустж-шыгысындагы 25 агломерациялар. Бул мегалополис

«Босваш»).

Мегаполис ( г£ек.: megas - улкен + polis - кала) - бул термин

б1ршпццен, мемлекеттщ басты каласьш аныктау yuiiH,

жол-сапар очерктершщ авторы, агылшьт Т.Хербертпен

XVII гасырда усьшылуы мумкш. I^a3ip термин есюрген

болып саналады, 6ipaK соз корьшан тольп'ымен жогалып

178


кеткен жок (scipece, журналисттж: мысалы, букаралык

акрарат куралдыры Ресейдщ у611 кал асы ретанде

Мэскеуге сипаттама бергенде колданылады

Ауданаралык ецбек болннн - 6ip мемлекет аудандарыньщ

©HflipicTeri белгш 6ip енш турш жэне олардыц арасындагы

айырбас максатындагы кызметп мамандандыру.

Мемлекетпц депрессия лык жэне муктаж болу аудандарыныц

аймактык саясат елшемЁ - жагдайды тузету

максатында мемлекетпц колданатын шарасы, ягни,

тпселей кдржылык кемек; пайдалы жагдайда карыз жэне

салык жещдщктеп, ммемлекет шоты есебшен ещцргстак

жэне элеуметпк инфракурылым куру, мемяекеттак тапсырысты

орналастыру, муктаж аудандарга халыктык кегшкон

агыньщ кажетп арнага багытгау саясаты.

Аймактык саясат жургву эд1с1 - оладьщ 1шшде «муктаж

болу» аудандарьгаьщ аныктамасын, “реанимация” торыгу

аудандарын,«ынталандыру» саясатын, «калпына келгпру»

саясатын ерёкшелейтан эдю. («Муктаж болу аудандары

болып мемлекет аймактык саясат журпзу тшс аудандар

саналады).

Халыктыц механикалык козгалысы (кепн-кон) - халыктыц

6ip орнынан еьащш орынга орын ауыстыруы (козгалуы,

Koinyi).

Ментифакт - мэдениеттщ курамдас б о л т: тал, дон, фольклор,

дэстур.

Механикалык халыктыц eciMi - кандайда 6ip аумакка келгендер

саны мен белил? 6ip мерзшде шытып кеткендер

саныньщ арасындагы айырмашылык

Халыктыц копи-коны - мекен жайын ауысуына байланысты

адамдардьщ орьш ауыстыруы. Keini - кон келёс! турлерге

белшедо: туракты, уакьггша, маусымдык, халыктыц

катынамалы квmi-коны, сонымен катар сырткы (мемлекет

шепнен шыгу) жэне innci (халыктыц мемлекет inrnme

орын ауыстыру), epiicri жэне сондай-ак куштеп болуы

мумкш.

179


Элемдж дшдер - эртурл1 мемлекеттер мен континеттердщ

халыктарыньщ арасында таралган дши ш м . Элемдпе

дщдер буддизм, ислам жэне христиан дшь

Экономикалык географиядагы улгыер - кез келген

зацдылыктардыц бетш ашатын жэне кез келген

нысандардьщ орналастыруьш сипаттайтын теориялар,

улплер.

Улгшеу (Моделирование) - акпаратты жацгыртуды жецщдету,

оньщ мацызды ерекшелжтер1 мен озара байланысын

жинакталган формада корсету. Географиядагы непзл

улгшер карта, суреттеме улпа, ж1ктеу улпш (классификационный),

халыкты орналастьфу yjirici мен

шаруашыльщты орналастыру улгшер1 жэне т.б.

а) 0цщркл1 орналастьфу улпш; «Шеффлдщ гравитациондык

улпсше» сэйкес онеркэсш айрьщша улкен

калаларда немесе оган жакьш мацда дамиды

Вебер улпсй - «жекеленген» мемлекеттщ MiHci3 жагдайында

внеркэсш салаларьш орналастыру у лист

Тинберген улпсше - сэйкес 0HepK9cinTi орналастьфу элеуметтщ

— экономикалык шыгындардыц тэуелдшпне байланысты

жузеге асады.

Тюнен улг*с* ( “жекеленген мемлекет” улг*с0 - жекелеген

мемлекеттщ жалгыз нарык орталыгы айналасында

эртурл1 белсендшктеп ауыл шаруашылыгы ощцрюш

орналастыру га тэуедщ зона улпсь

Жекелеген мемлекеттщ кещстщ б1рдей кунарлы жерлермен,

6ipTeicri Teric жазьщтьщпен сипатталады.

Орталыгында, оз мемлекеттщ жалгыз от1м нарыгы больш

саналатьш кала орналасады. Эртурл1 кызметтеп

фермерлердщ орналастьфылуыныц айырмашылыгы

ортальщ каладан кашьщтыгымен аныкталады.

Калаларды орналастыру улгшерн

Кристаллердщ “ортальщ орындар” улпЫ —бул калаларды

оцтайлы орналастьфу теориясы. (“Орталык орын” - кала

синоним1, бул сол ауданныц баска да елдьмекендершщ

180


орталыгы, оларды «орталык; тауарлармен» жэне

«орталык кызметтермен» камтамасыз ететш орталык).

Толыкгырушы ау дан дар — «орталык орындармен»

кызмет керсетшетш территориялар. В. Кристаллермен

айкындалган зандылыктар: «орталык орындарга» уксас

топтар алтыбурышты толыкгырушы аудандары болады, ал

«орталык орындардьщ» ездер1 дурыс алтыбурышты хорды

курады. Кдлалардьщ мшсв орналасуы изотропты деп

аталатын бетгерде гана бар болуы мумкш. Немесе шеказ

6ipTeK Ti жазыктыкга бфдей бгркелю тыгыздыкта жэне

халыктьщ сатып алу кабшет!, ресурстардьщ б1ркалыпты

таралуы, б1рдей келжтж хабарламамен жэне т.б.

Дж. Кольб улпс1 - “ршыц дурыс орналасу ynrici”. Ец оцтайлы

орналастьфу «уйыскан» турдеп елд1 мекендерд1 орналастыру

болып табылады, ягни улкен кала мекендещцру

жуйеанде орталык жагдайды орналасады. Шекара

мацында оныц эсерш (оныц “с^раныс конусы”) жас

калалар орналасады. Ауылдар жас калаларды айнала

шеткер1 аймакта топтасады.

А. Лештщ у л п а (“А.Лештыц экономикалык, ландшафты”) -

В. Кристаллердщ жетшдхрщген улпЫ (калаларды оцтайлы

орналстыру ynrici). А. Леш шынайы e M ip re жакындататын

улгып, косымша факторларды енпзда. Олардьщ бастысы

- «ортальщ орын» сол аумактыц барлык елдьмекендерше

ортак - елдщ ец мацызды экономикалык орталыгы.

Лоури Y^rici (“к/алалык, мультиплчкат” улгш) - экономиканьщ

базалык жэне кызмет корсету секторыныц

даму ерекшел1ктершен, каланыц экономикалык жэне

территориялык курылымына тэуелдшгшщ бетш ашатын

уди. Олардьщ озара байланысы мен ыкпалын халыктьщ

тыгыз орналасуыныц o c y i жэне каланыц ауданымен

бейнеленедь

Мальтус Y^rici - (1766-1834) Т.Р.Мальтус улпш, халык саны

ecyi мен тамак ошмдерш оцщру туралы тэуелдшк теориясы.

Халык саны геометриялык прогрессияда, ал азык ушш

кажет азык-тулж ресурсын ощцру арифметикальщ про-

181


грессияда есед-i. Халык саны ecyiH «тежеу» эдге (Мальтус

бойынша) - эпидемиялар, согыстар, некейздпс, кеш некелер

жэне т.б.

Н акты халы к - халык санагы кез1нде сол аумакта табылган

жэне уакытша eMip cypin жаткан тулгалар.

¥ л т - тарихи калыптаскан, экономикалык OMip, тал, аумак

жэне психологияньщ айкын ерекш елт жалпыга тэн,

адамдардьщ жалпылык турактылыгы.

Х алы кты ц р а й ы есш-онушщ нетто-коэффициента -

анасыныц орташажасына дешн OMip суретш 6ip анадан

туган кыздар саны.

Ж алпы фертильдш ж коэффициент! - 6ip эйелден туылган

балалардыц орташа саны.

TipeK кацка мекендещцру —калалар жэне жол желшерт

Ресми тш - мемлекеттщ непзп тш , зацдар мен ресми

ic-журпзуде, сот iciH журпзуде, окытуда жэне т.б.

колданьшады.

Сатып алу кабш етш щ паритета — жан басына шакканда

хальщтьщ eMip суру децгешн дэл багалау максатьшда

жалпы iund (немесе жалпы улттык) табысты есептеу уппн

енпзшген аудармалы валюта багамы.

Х алы к санагы - белгш 6ip уакытта ел тургындары туралы

эртурл1 статистикалык акпарат жинау. Б¥¥-ны ц усынысы

бойьшша 10 жылда 1 рет туракты OTin туруы керек.

(Кдзакстандагы соцгы халык санагы 2009 жьшы етаазиш).

Х алы кты ц ты гы зды гы - халыктыц орналасу корсетаанп.

1 шаршы км ауданда туратын адам санымен корсета ледт

Аймактыц экономикалык жагдайыныц керсеткпптер1

- экономикалык жагдайды сипаттайтын, сандык жэне

сапалык корсетюштершщ жиынтыгы. Сандьщ керсеткштер:

Ж10 келем1 (немесе Ж ¥ 0 ), Ж1© халыктьщ

жан басына шаккандагы ece6i, ЖЮ курылымы, урбандалу

коэффициента жэне т.б.; акпараттык сектор

шаруашылыгындагы yneci, гылыми зерттеу жумыс-

182


тарыныц шыгындар келем!, инфракурылымньщ даму

децгеШ, шыгарылатын ешм жацалыгы. Сапалык керсет-

Kinrrep — халыктын «eMip суру сапасы» керсетюштер1

(олардьщ канагаттандыруларыныц кажеттшктер1 мен

MyMKiHHimiKrepi): тургын-уй жагдайы, медициналык жэне

мэдени кызмет керсету децгеш, eMip суру Kayinci3fliri.

«¥стамды саяса т» —баскыншылык немесе баска да экспанцня

турше (немесе басталып к еткен баскьшшылыкка) жол бермеу

максатында 6ip мемлекет немесе 6ipHeine мемлекеттщ

баскага журпзетщ ic-шаралар кешеш.

Туракты халы к —сол аумакта туракгаы eMip суретш санак

кезш косканда уакытша жок болтан адамдар.

Ципф ережес! («ранг-мелшер») — мемлекеттщ кез келген

кал ас ьш ьщ халык саныц есептеу ynrici («калалар иерархиясы»).

Егер территория бутш ауданды кураса п елшемд1

каланьщ халкы ец уж ен капа тургындарыньщ 1/п курайды.

Православтык (православие) —христиан даншш тарамы. 395

жылы Рим империясы батыс жэне шыгыс белйсгерше

ыдырады. Бул рим эпископы (папасы) баскаруымен

батыс ццркеушщ жэне шыгыс нпркеулершщ катары

константино по льда к, иерусалимдак, александриялык

патриархтардыц басшылыгымен онашалануьша мумкшдщ

тугызды. Христиан дшшщ батыс жэне шыгыс тарамы

арасындагы (римдж-католикпк жэне православтык

ннркеу) ыкпалы ушш тартыс epic альт, 1054 жылы фармальды

кулдыраумен аякталды. Сол мезплде христиан

дни куылган даннен мемлекегпк дщге айналды. Бул император

Константин (IV г.) тусында орын алды. Шыгу

reri византнялык православие Европаныц шыгысы мен

бцтустш шыгысында орнады. Киевтш Русь христиан

данщ 988 жылы князь Владимир Святославович тусында

кабылдады. Бул кадам Ресей тарихында басты салдар болды.

Табиги ресурстар - тжелеи материал ендаруде катысатын (немесе

колданылуы мумкш) табиги компоненттер.

183


Х алыктыц eciMi - eici lypni уакыттагы халык саныныц айырмасы.

Халыктыц жалпы, табиги жэне миграциялык eciMimn

KepceTKiuiTepi Tepic болуы мумкш.

Проблемалык аудандар - элеуметак экономикалык дамудыц

проблемалары байкалатын аудандар, мысалы, артык

жуктемел1 ipi-калальщ; депрессией ecici енеркэсштж; артта

калган аграрльщ аудандар. Эр мэселелж аудандар турше

карай шаруашыльщты реттейтш жэне уйымдастыратын

ерекше эдютер ойлап табылган.

0щ црктж куштер - адамдьщ кажеттшктердо канагаттандыру

ушш табигатты езгертуге багытталган ецщрютщ

субъективт1 жэне объектив факторлар жиынтыгы.

0HAipicTiK карым-катынас - оцщрютж куштердщ сипаты мен

дэрежесше байланысты курылатын, когамдык вндорю

кезшдеп адамдар арасьгадагы экономикалык катьгаастар

жиынтыгы.

Протестантизм - христиан дшшщ 6ip тармагы. Протестантизм

Реформация дэу1р1нде (XVI г.) антикатоликалык козгалыс

ретшде пайда болган. Протестантизмнщ ipi багыттары -

лютерандык, кальвинизм, англикандьщ, методизм, баптизм.

Ощцргстж куштерд1 орналастыру - жеке аудандар дыц табиги,

элеуметак жэне экономикалык жагдайларьша сэйкес

ецщргстж куштерд1 аумак бойьшша таратуды сипаттайтьш

динамикалык калып. Аталган элеуметак экономикалык

жуйеге тэн аумактык ецбек б ел ш а epeKineniierepi бойьшша

аныкталады.

Халыктыц орналасуы - аумак бойьшша халыктыц бел1ну

жэне кайта бел1ну yflepici жэне оныц нэтижеа (коныстар

торабы). Халыктыц орналасуьшан, едщ мекендердщ

функционалдык аумактьщ катынастарынан жэне халык

Keini-конынан турады.

Аймактык саясат - мемлекетак реттеудщ курамдык 6eniri -

OHflipicTiK куштерд1 ец тшмд1 орналастыруга жэне хальщ

oM ip i дэрежесшщ тецесуше кемек беретш зац шыгару,

184


экщппшк жэне экономикалык; шаралар кешеш. Аймактык

саясаттын непзп максаты—жекедара ау дан дар арасындагы

ец encip элеуметпк жэне экономикалык диспропорцияларды

TericTey (тузету). Аймактык саясат барлык мацызды

материалдык ewnpic салаларын, халыктьщ жумыспен

камтылуын, кызмет керсету аясын орналастыруды,

туризмдц ынталандыруды жэне т.б. камтиды. Аймактык

саясат журпзу тэсщцерк «кажет ететш» аудандарды

айкындау, депрессивен аудандар «реанимациясы», «ынталандыру»

саясаты, «компенсациялау» саясаты. («кажет

ететш» аудандар деп мемлекет оларга катысты аймактык

саясат журпзу re тшкго аудандар саналады). Аймактык

саясат шаралары: тгкелей каржылык кемек, тшмд!

жагдайдагы карыз беру жэне сальщ жещлдостер1, мемлекет

есебшен ендорютпс жэне элеуметпк инфракурылым

Куру, мемлекетпк тапсырыстарды орналастыру, халыктьщ

миграциялык агымдарын кажегп салага багыттау.

Аймактык тецаздж - кептеген факторлармен, оныц

iininae: ёнд1р!ст1к куштер дэрежёсшщ дамуы, аталган

территорияныц табиги ерекшелштер1, географиялык

жагдайы, халыктьщ дагдысы мен дэстурлер1 жэне т.б. бойынша

шартталган турл1 елдер тургындарыньщ ем ip суру

дэрежеа мен Kipic айырмашылыктары. Экономикалык

аймактык тецс1зд1ктщ саясаттык, дши, этникалык проблемалармен

сэйкес болуы елдщ аумактык тутастыгыныц

сакталуына катер тендцредь

Аймактык элеуметтж тузету — ешрлш дэрежей бойынша

эртурл1 аймактарды жакындату.

Аймактык экономикалык тузету - экономика дамуыныц

дэрежёСшён багынышты болмайтын адамдардыц

элеуметпк ©MipiHiH шарттары бойьшша аймактардьщ

экономикалык керсетккптер1 бойьпппа жакындату.

Дш - дуниеге кезкарас немесе дуниетаным, жэне де «касиетп»

деп саналатын кудайга жэне кудай барлыгына сену

нёгйшДё курылган ерекше кимылдарга (культ).

185


Дшнщ б!ршама ертерек KepiHic KepceTyi - сикыр, тотемизм,

фетишизм, анимизм жэне т.б. Дшнщ тарихы бой

KepceTyi: тайпальщ, ^лттык-мемлекеттш (этникальщ),

элемдш (буддизм, христиандьщ, ислам) дшдер. Тагы

монотейзмдж дшдерге (6ip гана к^дайга сену - иудаизм,

христиандьщ, ислам ceHiMi тэн) жэне политеизмдк

дшдерге (к¥Дайлардыц келемд1 пантеоньюа ие —индуизм,

джайнизм, сикхизм, буддизм, синтоизм, даосизм) деп

беледа.

Элемдш дшдер: христиан (I гасырдьщ басьпща Рим

империясыньщ шыгыс провинциасында - Палестинада),

Ислам (Аравияда VII гасырдьщ басында), буддизм ( Кене

Индияда б.з.д. VI-Vf. пайда болды).

Туылу - 6ip урпак кздэатын немесе урпактар косымшасьш к¥Ратын

адамдардьщ жиынтыгыньщ бала туылу кубылысыныц

KepceTKinii. Белгш 6ip уакыт аралыгындагы туылган

адамдардьщ санын керсетедь

Рурбандалу - Keft6ip калалык формаларды жэне OMip шарттарын

енпзгеннен кешнп ауылдыц дамуы больш табылады.

К^алалык жерлердеп нарык - нарык экономикасыныц шарттарынасэйкес

жер учаскелершщ epKiH сатылулары. Жер

Колдану Typi - жер учаскесшщ багасы бойынша, оньщ

кел1ктк кол жeтiмдiлiriмeн жэне айналаньщ ерекшелтмен

багаланады. Жер колданудыц барлык Typnepi кёзшдеп

жер багасын аньщтайтын непзп фактор больш жагдай

рентасы (жер беру пайдалылыгына байланысты туындайтьш

транспорттык шыгындар унемдеуш керсетед1) больш

табылады. Баска факторлардыц мэндершщ басымдылыгы

калалык аумактардыц 9p6ip колданушьшары уннн эртурл1,

Жердщ ец кымбат багасы - кала орталыгында, каланьщ

жаны жэне непзп магистральдардыц киылысында.

Ецбек нарыгы —бул жумыс куппнщ сураныска (жумыс беру mi

тарапынан санаганда) жэне оньщ усынысына (ецбекке

жарамды халык тарапынан санаганда) катынасы. Усыныс

пен сураныс катынасы ец 6ipimniaeH жумыс купйнщ

багасымен есептеледт

186


взгадис жумыс жасайтын хальщ —ез ецбектершщ табыстарыньщ

аркасында eMip суретш тулгалар.

Синтоизм - Жапонияныц жергЫ т! дш! (буддизммен катар).

Конфуцияндык (ата-бабалар гибадатын, иатриархалдык

жануя "преулерш кадагалау, улкендерд1 сыйлау жэне т.б.)

жэне даосизм элементгершщ уйлесш1.

Калалык орналастыру жуйеа - emupitrriK, элеуметпк,

мэдени байланыстар мен б1рьщгай тасымал жуйездмен

байланыскан, езара реттелген улкен, орта жэне K iuii

калалардыц орналасуы.

Орналастыру жуйеа - арасында функциялардын кеп немесе

аз болса да айкындыкпен 6enmici бар, сонымен катар,

eHflipicTiK жэне элеуметпк катьгаастар бар мекендердщ

аумактьщ уйлеадмь Ец кеп кездесетш орналастыру

жуйелер1 —сызыкгык, агломерацияльщ, тец дэрежель

ОлЫ —урпактар ёлуш сипаттайтьга удерю K epceT K iuii. Хальщ

ендарудщ eKi керсетк1штер1шц 6ipi (туу керсетюнймен

катар). Белгин б ip уакыт аралыгындагы елген адам дар санымен

керсетшедт

Социофактшер - мэдениет элeмeнттepi: саяси кондыргы, 6m iM

беру жуйеа, жануя курылымы.

Токырау аудандар - даму каркыны нелге тец немесе Tepic

мэндеп аудандар.

Этногенез сатылары - этнос болу процесшщ оныц пайда болуынан

жогалып кетуше дешнп уакыт аралыгьгадагы сатылар:

кетершу фазасы; акматнкальщ фаза; жарылу фазасы;

инерцияльщ фаза; обскурация жэне мемориалдьщ фаза.

Ынталандыратын саясат - жаца шаруашылык турлерше

арналган аумактыц инфракурылымдьщ жэне акпараттьщ

дайындыгын аньщтайтын, аймактьщ саясат эдастершщ

6ipi.

Субурбандалу - ipi калалардагы кала даетшщ каркынды даму

процесш белплеу термит (хальщтьщ кала шетше, экологиясы

тазалыгы жогарылау бедцеулерге кешу процеа).

187


Э дш етпк (кез келген когамныц ец басты кецш белетш

кундылыгы) - кандай да 6ip шектелген ресурсты белюу

кезшдеп азаматтардыц тец кукьщтыдыгы. «арифметикальщ»

эдшеТйк — «барлыгына б1рдей», «пропорционалдык»

- жекелеген келюшген шарттар бойынша

(мэселен, и м кеп шыгаратын болса, сол коп алады);

шынайы тецс^джтщ (адамдардьщ ой мен фнзикалык

Кабшеттершщ эркелт таралуыныц салдарынан, аманаттардыц

жэне т.б) болуын камтамасыз ететш «нарьщтык»

белку деп белуге болады.

Кызмет керсету едрылымы - хальщ кажеттшктершщ

тутынушыльщ кызметш керсететш адамдар кызметшщ

ещцргстк емес белит.

Халык санагыныц агымдагы багалануы - 1 кацтарга багалану,

жьш сайьга бер1лген аумакка келш коныстанатын

жэне туылгандар косылатын жэне солардьщ iuiiimeri

елгендер саны мен бершген аумактан KeTin калгандар

юретш халыктьщ соцгы санагы непзшде жасалады. 0ткен

жылдар бойынша хальщ саныныц агымдагы багамдары

кезеюй халык санагыныц нэтижеа непз1нде кртгалады.

Демографияльщ ауысу теориясы (жалпы турде 1945

жылы Фрэнк Ноутстайнмен жасалган) - б^л теория

демографияльщ ерлеудщ сатысына байланысты

демографияльщ жагдайдыц ерекшелктерш экономикалык

ес1ммен жэне когамдьщ удерюпен байланыстырады.

Булармен мемлекеттер, аймактар эр турл1 уакытта

кезнедь Демографияльщ ауысудыц сатьшары: 1-саты

- турактыльщтьщ жогары децгеш: жогары туу децгеш

жогары ел1м децгешне байланысты табиги реакция болып

келед1; 2-саты - бастапкы eciM кезещ: туу дыц жогаргы

децгейде сакталуда, ел1м децгеш темендеуде, ёш р суру

сапасы есуде; 3-саты - есудщ замануи кезещ: теменп

дёцгейдеп ел1м коэффиЦйентшщ туракталуы; 4-саты -

туракгьшьщтыц теменп децгеш: туу мен елу децгешнщ,

хальщ саныныц темендеу! жэне туракталуы.

188


Халыктыц аумактык уйымдастырылуы (экономика

гылымьшда) - бул халыкты аумак бойьшша орналастару

жэне коныстардьщ 6ip-6ipiMeH жан-жакты катынаста болуы.

Аумактьщ эдшеттшк - термиш, 1968 жылы агылшын географы

Б. Дейвиспен енпзшген. Аумактьщ улестсршмнщ

эдш жолын карастырады (эмбебабтык принцип! бойынша:

мемлекеттщ эр белтнде турып жаткан адамдар ездертщ

ец керекп кажетгшктерш канагаттандыруга езара тец

кукыгы болуы керек). С1зд1ц когамьщыздьщ эл-аукаты ец

нашар ауданмен жэне т^ргындардыц ец нашар (ец кедей)

когамдык тобымен аньщталады.

Шаруашылыктыц аумактьщ курылымы —б1рьщгай улттык

экономикалык жуйемен байланыскан, аудандар бойьшша

орналаскан енд1ргш куштердщ динамикальщ жагдайы.

Бул угымньщ динамикалыгы когамдык енд1рютщ

аумактьщ курылымы деген терминде толыгырак,

кврсетшген. «Баскару» белпс1мен байыган аумактьщ

шаруашылык кдоылым аумактьщ ещцрнтх кушке айналуда

(синонимы: ещцргстис купггердщ орналасуы).

189


ТЕСТ С¥РАКГАРЫНЬЩ ЖАУАПТАРЫ

1-тарау. Дуииежузй халкына жалпы снпаттама

1-4; 2-2; 3-1; 4-1; 5-1;6-1; 7-1; 8-5; 9-5; 10-3; 11-1; 12-5; 13-1; 14-2; 15-2;

16-1; 17- 4; 18- 5;19-1; 20- 4; 21-4; 22-1; 23-3; 24-1; 25-4; 26-2;27-2;28-

4;29-3; 30-1;

2-тарау. Халыцтыц удайы ecin-вну географиясы

1-1; 2-5; 3-1; 4-2; 5-1;6-5; 7-5; 8-1; 9-1; 10-2; 11-1; 12-3; 13-2; 14-1; 15-3;

16-1; 17- 4; 18- 1;19-3; 20- 4; 21-1; 22-1; 23-4; 24-3; 25-1; 26-4;27-1;28-

3;29-2; 30-3;

3-тарау. Адам нэсшдершщ географиясы

4-тарау. Дшдер географиясы

1-2; 2-1; 3-4; 4-2; 5-4;6:3; 7-5; 8-1; 9-2; 10-2; 11-5; Ц-3; 13-5; 14-3; 15-5;

16-1; 17- 1; 18- 4;19-5; 20- 4; 21-4; £2-3; 23-2; 24-5; 25-2; 26-5;27-3;28-

1;29-5; 30-1; > ‘

5-тарау. Дуние жуз1 халкыныц этностык

(улттык) курамы

L-1; 2-3; 3-2; 4-2; 5-3;6-4; 7-1; 8-4; 9-5; 10-1; 11-2; 12-3; 13-2; 14-5; 15-3;

16-1; 17- 3; 18- 2;19-3; 20- 4; 21-1; 22-2; 23-1; 24-3; 25-4; 26-3;27-2;28-

4;29-1; 30-1;

6-тарау. Элеуметт1к курылым, ецбек ресурстары жэне халыктыц

жумыспен камтылуы

1-4; 2-2; 3-1; 4-4; 5-3;6-1; 7-1; 8-3; 9-2; 10-5; 11-5; 12-3; 13-1; 14-1; 15-4;

16-2; 17- 3; 18- 1;19-2; 20- 5; 21-4; 22-3; 23-3; 24-1; 25-2; 26-5;27-3;28-

1;29-2; 30-1;

7-тарау. Халыцтар Kouii-коны

1-1; 2-2-4; 3-3; 4-1; 5-4;6-3; 7-2; 8-2; 9-3; 10-5; 11-2; 12-2; 13-3; 14-3;

15-5; 16-3; 17- 4; 18- 3;19-3; 20- 5; 21-5; 22-2; 23-4; 24-3; 25-2; 26-3;27-

1;28-3;29-2; 30-4;

8-тарау. Дуниежуз1 халыктарыныц орналасуы жэне

коныстандырудыц географиялык формалары

1-5; 2-2-2; 3-2; 4-1; 5-3;6-4; 7-2; 8-3; 9-3; 10-1; 11-4; 12-3; 13-1; 14-5;

15-5; 16-2; 17- 3;18- 3;19-1; 20- 4; 21-4; 22-1; 23-2; 24-1; 25-3; 2б-5;27-

2;28-4;29-3; 30-1;

190


Еуропаныц ipi агломерациялары

Цосымша 1

Агломерация Мемлекет Халык саны (млн адам)

1995 ж. 2001 ж. 2011ж.

Москва Ресей 13.56 13.20 14.80

Рейн - Рур Германия 11.14 11.40 11.00

Лондон ¥лыбритания 11.10 11.30 12.50

Париж Франция 10.68 1130 10.50

Стамбул Турция 7.55 10.60 13.00

Санкт - Петербург Ресей 5.41 5.50 5.35

Мадрид Испания 4,95 5.05 6,45

Барселона Испания 4.65 4,20 4.48

Берлин Германия 3.99 4,20 4,33

Милан Италия 3.75 3,80 3,55

Жогаргы Силезия Польша 3.45 3.45 3,40

Киев Украина 3.40 3,35 3,23

Рим Италия 3.18 3,30 3,28

Афины Греция 3,10 3,45 3.76

Неаполь Италия 3,01 3,00 4.13

Манчестер Улыбритания 2,78 2,50 2,66

Франкфург-на-Майне Германия 2.77 1.95 1,94

Штутгарт Германия 2.72 2.65 2.65

Бирмингем Улыбритания 2.68 2,60 2,65

Будапешт Венгрия 2.52 2.55 2,53

Брюссель Бельгия 2.39 2.50 1.91

Варшава Польша 2,32 2,35 2,23

Бухарест Румыния 2.30 2,30 2,15

Валенсия Испания 2.12 1.38 1.68

Вена Австрия 2.10 1.93 12.03

Гамбург Германия 2.09 2.55 !2.63 Ц

Лиссабон Португалия 2.05 2.85 2.58

Харьков Украина 2.01 2,00 1.60

Лидс Улыбритания 1.99 2,05 2.25

Нижний Новгород Ресей 1.99 1,93 1.76

Донецк Украина 1.95 2.15 1.45

Мюнхен Германия 1,93 1,90 2,03

Амстердам Нидерланды 1.88 2.10 1.97

Глазго Улыбритания 1,80 1,65 1,43

Минск Беларуссия 1,76 1,83 1,87

Копенгаген Дания 1,76 1,40 1,42

Днепропетровск Украина 1,70 1,60 il,36

Ливерпуль Улыбритания 1,64 1,43 1,35

Порту Португалия 1,60 1,30 1,24

Стокгольм Швеция 1,49 1,68 2,05

191


Азияньщ ipi агломерациялары

Агломерация Мемлекет

Халык саны (млн.адам)

1995 ж. 2001 ж. 2011 ж.

Токио Жапония 30.30 31,0 34.20

Осака Жапония 16,90 17,6 16.80

Сеул Оцтуспк Корея 15,85 19,80 24.50

Чунцин Кытай 15,04 21,07 32,75

Шанхай Кытай "12,95 11,90 18,80

Бомбей Ундктан -12.60 16.75 23.30

Калькутта Ундютан 11,02 13.80 16.60

Пекин Кытай 10.51' 11.00 13,90

Джакарта Индонезия 10,20 17,70 18,70

Манила Филиппины 9,65 13,50 20,10

Чэнду К^ытай 9,47 9,60 9,60

Тяньцзинь Кытай

5,35 8,50

Дели Ундгстан 8,42 16,70 23.90

Шицзячжаун Кытай 8,27 8,27 2,60

Тегеран Иран 8,00 10,90 13,10

Карачи Пэюстан 7,38 10.35 16.70

Бангкок Тайланд 7,06 7,05 9.40

Ухань Кытай 6,92 3,90 9,20

Циндао Кытай 6.75 6,75 6,80

Шэньян Китай 6,58 4,35 6.90

Дакка Бангладеш 6.54 10.20 14.0

Чанчунь Кытай 6.51 2.90 3,53

Сиань Кытай 6,31 * 7,00 5,95

Гуаньчжоу Кытай 6,24 4,40 24,9

Тайбэй Тайвань 6,13 7,35 6,80

Ханьчжоу Кытай 5,87 5.87 4,18

Чжэнчжоу Кытай 5,68 5,68 3,23

Чанша Кытай 5.51 5,51 2,83

Фучжоу Кытай 5.55 5.55 3,18

Мадрас Ущцстан 5.42 6.60 8,30

Цзинань Кытай 5.34 5,70 3,45

Харбин Кытай 5,30 4,40 4,48

Дальян Кытай 5,27 8,00 3,55

Нинбо Кытай 5,20 . 5.20 5.20

Нанкин Кытай 5,15 2.90 4.90

Нагоя Жапония 4.80 5,15 8.40

Гонконг Кытай 4,77 7.35 7.05

Хайдарабад Ундгстан 4.34 6,70 7.70

Бангалор Ущцстан 4,13 5,50 8.00

Хэфэй Кытай 3.97 3.97 2.28

Багдад Ирак 3.84 4.95 6,50

Наньчан Кытай 3.83 3.83 3.90

Пусан Корея 3.80 3.80 3.68

ОО 00 00

192


Куньмин Кытай 3,67 3,67 3.28

Сайгон Вьетнам 3,30 3,30 6,65

Янгон Мьянма 3,30 4,60 4,83

Ахмадабад Ундостан 3,30 4,15 6.10

Ташкент взбекютан 3,23 3,23 2,43

Ханой Вьетнам 3,06 3.06 2.93

Лахор Пэюстан 3,02 5,85 8,80

Сингапур Сингапур 3,02 3,25 6,30

Американыц ipi агломерациялары

Агломерация Мемлекет

Х алык саны (млн адам)

1995 ж. 2001 ж. 2009 ж.

Мехико Мексика 21,80 21,00 22,80

Нью-Йорк АКШ 19,67 21,40 22,20

Сан-Паулу АКД11 16,92 18,45 20,80

Лос-Анджелес АКШ 15,05 16,60 17,90

Буэнос-Айрес Аргентина 11,66 12,90 14,80

Рио-де-Жанейро Бразилия 11,05 11,20 12,50

Чикаго АКД11 8,41 10,90 9,85

Вашингтон АКШ 6,92 7,75 8,50

Лима Перу 6,42 7,15 9,20

Сан-Франциско АКДИ 6,41 7,55 7,55

Богота Колумбия 6,40 7,70 8,85

Филадельфия АКДИ 5,94 6,25 6,25

Бостон АКШ 5,44 5,90 5,90

Детройт АКШ 5.25 5,80 5,55

Сантьяго Чили 5,18 5,40 6,05

Каракас Венесуэла 5,00 4,30 4,40

Даллас АКШ 4,22 5,40 6,65

Хьюстон АКШ 3,96 4,80 6,05

Торонто Канада • 3,92 5,20 5,75

Белу-Оризонти Бразилия 3.46 4,40 5,70

Г вадалахара Мексика 3.43 3.90 4,70

Майами АКШ 3.31 4.00 5.65

Монтеррей Мексика 3.26 3.50 4,35

Атланта АКШ 3.14 4,30 5,80

Сиэтл АКШ 3.13 3.65 4,13

Монреаль Канада 3.13 3,50 3.88

Порту-Алегри Бразилия 3.02 3.65 4.10

Кливленд АКШ 2,89 3.00 2.80

Ресифи Бразилия 2,86 3,45 3,90

Миннеаполис АКШ 2,62 3.05 3.53

Сан-Диего АКШ 2,60 2.90 3.13

193


Сент-Луис АКШ 2.52 2,65 2,85

Сальвадор Бразилия 2.47 ,Ht ЗЛ5 3,65

Питсбург АКШ 2.41 2.40 2.35 ’

Санто-Доминго Доминикан 2,41 2,75 3,35

республикасы

Финикс АКШ 2.33 3.40 4.50

Форталеза Бразилия 2.30 3.00 3.73

Гавана Куба 2.21 2.45 2.23

Тампа АКШ 2,11 2.45 ч ам , 1

Медильин Колумбия 2.10 3.80 3.63

Денвер АКШ 2,09 2.70 2.93

Куритиба Бразилия 1.98 2.80 3.30

Портленд АКШ 1.90 2.35 2.30

Сан-Хуан Пуэрто-Рико 1.88 1,88 2,73

Цинциннати АКШ 1,87 2.00 2.20

Кали Колумбия 1,66 3,10 2,80

Милуоки АКШ 1.63 1,70 1.78

Канзас-Сити АКШ 1,62 1,80 2,13

Ванкувер Канада 1.60 2,10 2,40

Бразилиа Бразилия 1.60 2.15 3,93

Сакрамента АКШ 1.56 1,85 2,33

Сан-Сальвадор Сальвадор 1,52 2,05 2,43

Гуаякиль Эквадор 1.5} 2,25 2,30

Оклахома-Сити АКШ 1.50 1,50 1.26

Пуэбла Мексика 1.42 1.85 2,83

Гватемала Гватемала 1,40 2,05 2.70

Африканыц ipi агломерациялары

Агломерация

Мемлекет

Халык саны

(млн адам)

1995 ж. 2001 ж. 2011 ж.

Каир Египет 15.00 14.70 15.30

Логос Нигерия 5.70 7,20 12.10

Йоханнесбург ОАР 4.59 6.65 7.70

Киншаса Конго(Заир) 3.80 6.05 I 9,15

Александрия Египет 3.38 4.85 4,68

Касабланка Марокко 3.21 3,50 4,03

Алжир Алжир 3.00 3.90 3.25

Абиджан Котд Ивуар 2.50 3.80 4.50

Кейптаун ОАР 2.35 3.20 3.90

Аддис-Абеба Эфиопия 2.20 2.80 3.18

Луанда Ангола 2.00 2.85 3.20

Аккра Гана 1.90 2,35 3.68

Дурбан ОАР 1.74 1.74 3.70

194


Найроби Кения LSI 2.55 3.55

Дакар Сенегал 1.49 2.15 2.73

Мапуту Мозамбик 1,47 1.55 1.96

Хартум Судан 1,45 7.20 4.96

Дар-эс-Салам Танзания 1.44 2,45 3.33

Ибадан Нигерия 1,30 2.45 3.45

Конакри Гвинея 1,30 1.50 1.69

Австралияныц ipi агломерациялары

Агломерация Мемлекет

Халык саны (млн адам.

1995 ж. 2001 ж. 2011.Ж

Сидней Австралия 3.72 4.20 i 4.63

Мельбурн Австралия 3.19 3.45 4,13

Брисбен Австралия 1.42 1.68 2.08

Перт Австралия 1,22 1.43 1.73

Аделаида Австралия 1,07 1,13 1.21

Окленд Жана Зеландия 0.91 1.13 1.30

Ньюкасл Австралия 0.46 0.46 0.52

Веллингтон Жана Зеландия 0.38 0,38 0.43

Канберра Австралия 0,33 0.33 0.35

Крайстчерч Жана Зеландия 0.31 0.31 0.38

Дуниежуз! ipi аймактарыныц кала хылкыныц улес* (%)

Аумактар 1950 ж. 1970 ж. 1990 ж. 2000 ж. 2010 ж.

Африка 14,6 23,0 32,1 39,0 43,6

Солтуспк Америка 63,9 73,8 75,4 76,0 79,6

Латын Америкасы 41,4 57,4 71,1 74,5 78,9

Азия 17,4 23,4 * 31,9 38,0 43,6

Еуропа 52,4 64,5 72,1 73,5 77,7

Австралия мен

Мух ит аралдары

61,6 70,8 70,6 70,5 70,5

Дуниежуз! халкы 29,2 36,6 43,1 46,0 50,5

195


Дуниежуз1 урбандалу децгеш мен ipi агломерациялар, 2010 ж.


уосымша 2

ДУНИЕ ЖУ31 ХАЛЬЩТАРЫНЫН,

Т1ЛД1К КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

(жан^я бойынша саны женшде ец жогары халыктар алынды)

I. УНД1-ЕВРОПАЛЫК ЖАН¥Я

Славян тобы: мыгыс славян топшасы - орыстар, белорустар,

украиндер; батыс славян топшасы - поляктар, лужичандар,

чехтар, словактар; оцтустт славян топшасы - болгарлар,

македондар, сербтер, черногорлар, хорваттар, словендер,

бос нийл iK-м у с ы л ман дар.

Балтык тобы: литвалыктар, латыштар.

Герман тобы: шведтер, даттар, норвеждер. исландыктар,

немктер, еврейлер, австриялыктар, голландьщтар, фламандьщтар,

агылшындар, шотландьщтар, агылшындык канадалыктар,

агылшын американдыктар, агылшын австралияльщтар,

агылшын жацазеландыктар, ямайлыктар, барбадостьщтар, гайандар,

суринамдыктар жше т.б.

Кельт тобы: ирландьщтар, уэльстпстер, бретондьщтар.

Роман тобы: итальяндьщтар, француздар, валлондар,

франкоканадтыктар, франкошвейцарльщтар, гвиандьщтар, гаитийлыктар,

каталондьщтар, испандьщгар, мексикандьщтар,

гватемалдыктар, кубиндистер, венесуэлальщтар, колумбияльщтар,

перуандыктар, чилшпктер, аргентиналыктар, португалдыктар,

бразилиялыктар, кабовердыйстер, румындар, молдавандар,

сардицщктер, корсикандьщтар.

Грек тобы: гректер.

Албан тобы: албандар.

Армян тобы : армяндар.

Иран тобы: перетер, тэжпегер, хазарлар, лурлар, бахтиарлар,

курдтер, белуджилер, осетиндер, аугандар.

Нуристан тобы: нуристандыктар.

Ущцарий тобы: кашмирлер, синдхтер, маратхтар, пахарлар,

панджабтар, раджастхандар, гуджараттар, ундастандьщтар,

непалдыктар, бихарлар, ориялар, бенгалдар, ассамдар, сингалдар,

мальдивдпегер, сыгандар.

197


2. СИНО-ТИБЕТ ЖАН¥ЯСЫ

Кытай тобы: кытайлар, хуэй, бай, дунгандар.

Тибет-бирман тобы: тибетпктер, неварлар, нага, манипури,

мьянма, хани, ицзу, туцзя, карендер.

3. НИГЕР-КОНГО ЖАНУЯСЫ

Атлант-Конголез тобы: фульбе, волоф, диола, темне, кисеи,

моей, гурма, груси, лоби, сенуфо, чамба, гбая, мба, банда,

занде, кру, бакве, бете, акан, аньи, бауле, эве, фон, йоруба, бини,

игбо, нупе, ибибио, тив, бамилеке, кикуйю, суахили, конго, ганда,

руанда, рунди, луба, Малави, макуа, шона, суто, зулу, пигмейлер,

иджо.

Манде тобы: малинке, бамбара, сусу, менде, сонинке.

Кордофан тобы: коалиб, кадугли-кронго.

1. СЕМИТ ЖАНУЯСЫ

Солтустнс-Орталыктык тобы: Израиль еврейлерь

Онтктж-Орталыктык тобы: арабтар (сауддыктар, сириялыктар,

иракпктер, египегпктер, алжирл1ктер, марокколыктар

жэне т.б.).

Эфносемнттнс тобы: тигре, тиграи, амхара, гураге.

2. БЕРБЕРJIIK ЖАН¥Я: кабилдер, зенага, туарегтер.

3. КУШИТТ1К ЖАН¥Я: беджа, афар, сомали, оромо, сидамо.

4. ЧАД ЖАН¥ЯСЫ: хауса, ангас, бура, котоко.

5. АВСТРОНЕЗИЯЛЬЩ ЖАН¥Я

Ма лай-по л ннезия лык топ: тям, малайлар, сундтер,

явальщтар, мадурлар, балил1ктер, малагасилер, бисайя, тагалы,

илоки, чаморро, белау, амбондыктар, атони, тетум, оцтуст!к

хальмахерлер, маршаллдыктар, кирибати, науру, фиджил!ктер,

тонга, самоа, тувалу, таитил1ктер, маори, гавайлыктар.

Тайвань тобы: гаошань.

9. ДРАВИДИЙ ЖАН¥ЯСЫ: брагуи, ораондар, гондтар,

телугу, тамилдер, малаяли, каннара.

10. АЛТАЙ ЖАНУЯСЫ

TypKi тобы: тур1ктер, азербайджандар, туркмендер, татарлар,

башкирлер, карачайлар, балкарлар, кумьщтар, ногайлар,

казактар, каракалпактар, кьфгыздар, озбектер, уйгьфлар, ал-

198


тайлар, шорлар, хакастар, тувиндер, якуттар, чуваштар, халха

(халха-монголдар), буряттар, ойраттар, калмьщтар, монголдар,

дунсяндар.

Тунг ы с-маньчжур тобы: эвенктер, эвендер, нанайлар,

удэгейлер, маньчЖурлар, корейлер, жапондыктар.

11. ОРАЛ-ЮКАГИР ЖАНУЯСЫ

Орал тобы: фин-угор топшасы; финдер, карелдер,

эстондыктар, саамдар, мордва, маршпктер, удмурттар, коми,

коми-пермяктар, ханты, манси, венгрлер; самоди топшасы; ненецтер,

нганасандар, селькуптар.

Юкагир тобы: юкагирлер.

12. АВСТРОАЗИЯЛЫК Ж АН¥Я

Мон-кхмер тобы: мондар, кхаси, кхмерлер, вьетнамдыктар,

мыонг, сенои, семанги.

Мунда тобы: мунда, санталдар.

13. ПАРАТАЙЛЬЩ ЖАН¥Я

Тай тобы: сиамдар, лао, тхай, шан, чжуан, буи, юан.

Кам-суй тобы: дун.

Ли тобы : ли.

Гэлао тобы

14. Н1Л-САХАРА ЖАНУЯСЫ: сонгайлар, тубу, маба, фур,

сара, багирми, бонго, мору-мангбету, нубиялыктар, луо, динка,

масаи, календжин, берта, кунама.

15. СОЛТУСТ1К КАВКАЗ ЖАНУЯСЫ

Абхаз-адыгей тобы: абхаздар, адыгейлер, черкестер, кабардиндер.

Нах-дагыстан тобы: шешендер, ингуштар, аварлар, лак,

дарпщщктер, лезгиндер.

16. КАРТВЕЛЬ ЖАНУЯСЫ: грузиндер.

17. МЯО-ЯО ЖАНУЯСЫ: мяо, яо.

18. АВСТРАЛИЯЛЫК ЖАНУЯ: австралиялык-аборигендср.

19. КОЙСАН ЖАНУЯСЫ: кой-коин (готгентоттар), тау

даммаралары.

20. ЭСКИМОС-АЛЕУТТ1К ЖАНУЯ: эскимостар, алеуттер.

199


21 .ЧУКОТ-КАМЧАТКАЛЬЩ ЖАН¥Я: чукчалар, коряктар,

алюторлыктар, ительмендер.

22. ПАПУАС ЖАН¥ЯСЫ: чимбу, дугум-дани, капауку,

бунак, бонгу, тернаттар.

23. УНД1С ХАЛЬЩТАРЫ ЖАН¥ЯСЫ

НА-ДЕНЕ ЖАН¥ЯСЫ: атапаски, навахо, апачи, тлинкиттер,

хайда.

СОЛТУСТ1К АМЕРИНД ЖАН¥ЯСЫ: алгонкиндер, ирокездер,

сиу, майя, киче, кикче.

ОРТАЛЬЩ АМЕРИНД ЖАН¥ЯСЫ: шошондар, ацтектер,

отоми, миштектер, сапотектер.

ЧИБЧА-ПАЭС ЖАН¥ЯСЫ: чибча, паэс, ленка.

АНД ЖАН¥ЯСЫ: кечуа, аймара, араукандар.

ЭКВАТОРЛЬЩ-ТУКАНОАНДЬЩ ЖАН¥Я: аравактар,

гуарани, хибаро, тукано.

ЖЕ-ПАНО-КАРИБТ1К ЖАН¥Я: карибтер, пано, же.

Шеттетшген тшдерде сейлейт1н хальщтар:

24. АНДАМАН ЖАН¥ЯСЫ: андамандар.

25. АЙНАЛАР.

26. КУСУНДА.

27. НИВХТЕР.

28. БАСК.

29. ЕНИСЕЙ ЖАН¥ЯСЫ: кеттер.

30. БУРИШТЕР.

31. ХОТИ.

200


Косы мш а 3

Елдер Этникалык курамы, %

I. ОАР Зулулар - 20, косалар - 18, тсваналар - 9, африканерлер -

12, метистер - 8, сутолар — 6, агылшын -африкандыкгар

- 4, тсонгалар(шангаан) — 4, свазилер - 3, унд1 -

пэюстандыктар - 3, вендалылар —2, ндебелер —2,

агылшындар - 1, капстык малайлыктар - 1, баска улт

O K um epi - 2

2. Гренландия Эскимостыктар - 82, даттыктар - 16, баска улт екщдер!

(Дания) -2

3. Болгария Испандык урпактар - 39, кечуалар - 33, аймаралар - 24,

тупи-гуаранилер - 1, баска улт ек1лдер1 - 3

4. Ауганстан Пуштундыктар - 52, тэжштер - 20,хазарейл1ктер

— 9,езбектер - 9, шарамайлыктар - 3, туркмендер -

2,белуджилер —1 ,нуристандар - 1.памирлж халыктар -

1.баска улт екшдер! - 2

5. Бельгия Фламандыктар - 50, валлондар — 39, итальяндыктар —

3, француздыктар - I, немктер - 1, испандыктар- 1,

турхктер - 1, голландыктар - 1, баска улт екшдер1 - 3

6. Нигерия Хаусалар - 22, йорубалар -2 1 , игболар - 18, фульбелер

—12, ибибиолар - 6, канурилер - 4, бинилер - 4, тивтер -

3, иджолар - 2, буралар - 2, нупелер - .1, игалалылар - 1,

идомалар—1, игбиралар- 1, экоилер—1, гбарилер - 1

7. Белиз Креолдар - 56, майялар —13, кара карибтыктар - 7,

гватемалыктар - 5, баска улт екшдер! - 19

8. Реюньон Креолдар - 63, индейц-малабарлар-27, кытайлыктар -2,

француздар-2, баска улт вкшдернб

9. Канада Урпактары: агылшындардын- 44, француздардыц -26,

нем1стердщ-4, итальяндыктар -3, украиндыктар-2,

голландыктар -2, американдыктар- 1, еврейлер-1,

кытайлыктар-1, шотландыктар, индейцтер-1, поляктар-1,

португалдыктар- 1, ирландыктар-1, гректер-1, баска улт

ек1лдер1 - 10

10. Кипр Гректер-80, тур1ктер-19, баска улт екшдер1 -1

11. Эфиопия Амхаралар-39, оромолар (галла^Зв, тиграйлар-7,

гурагелер-3,ометолар-2, камбаттапар-2, сидамолар-2,

тирелер-2, афарлар-2,сомалил1ктер-1, конголар,

каффарлар-1, баска улт екшдер1 - 1

12. Камбоджа Кхмерлер-87, вьеттер-4, кытайлыктар-4, тямдар-1,

куилер-1, баска улт екщдер! - 1

201


13. АКД1 Европейлнстердщ урпактары - 64, африкандыктардыц

урпактары -12, мексикандыктар-5, еврейлер-2,

нем1стер-2, итальяндыктар-2, поляктар-2,

пуэрторикандар-1, франк-канадтыктар-1, ирландыктар-1,

баска улт екщдерь 8

14. Суринам Креолдар-54:,Ундщен шыккандар-27, явандыктар-16,

карибтыктар-2, баска улт екшдерЫ

15.Ундкгган Хиндустандыктар-28, бихарлыктар-10, бенгальдыктар-9,

телугулер-8, маратхилер-8, тамилдер-7,

гуджараттыкгар-5, каннарапар-4, мапаялилер-4,

бриялар-4, панджабтыктар-3, раджастхандыктар-2, .

ассамдыктар-2, санталар-1, баска улт - екшдер1-5

16. Жаца

Каледония

Канактар-32, француздар-34, маланезийл iicrep-13,

явандыктар-6, увеапар-4, таитяндар-4, футунапар-2,

баска улт екшдерь5

17. Иран Парсылыкгар-45, азербайжандыктар-17, курттер-9,

гиляндыктар-5, лурлар-4, мазендерандыктар-4,

белуджилер-2, арабтар-2, бахтиарлар-2, туркмендер-2,

кашкайлыктар-1, афшарлар-1, баска улт екшдерьб

18.Индонезия Явандыктар-46, сундалар-13, мадурдыктар-6,

малайлыктар-6, минангкабаулар-4, кытайлыетар-З,

бугилер-2, макасарлар-1, папуастар-1, сасактар-1,

тораджилер-1, пасемахтар-1, оронталолар-1, баска улт

екшдер1-6

19. Судан Арабтар-49, динкалар-12, нубишиктер-8, беджалар-7,

нуэрлер-5, барилер-2, занделер-3, фурлер-2,

шиллуктер-2, лотукалар-1, коалибтер-1, кадугликронголар-1,

мурлелер-1, мору-мадилер-1, бонголар-1,

тегалилер-1, баска улт екщдерьЗ

20. Пэмстан Панджабтыктар-65, пуштуандар-16, синдхилер-14,

белуджилер-3,1уджараттыкгар-1, брагуилер-1

21. Сингапур Кытайлыктар-76, малайлыктар-15, индейцтер-7, баска

улт екшдерь2

22. Таиланд Сиамдыктар-53, лаолар-27, кытайлыктар-12,

малайлыктар-4, кхмерлер-2, таулык таилар-1, баска улт

екшдерЫ

23. Чили Испандыктардыц урпактары-91, араукандар-6,

кечуалар-1, баска улт екшдер1-2

24. Шри-Ланка Сингалдар-75, тамилдар-17, лакейтпк маврлар-7, баска

улт екшдерЫ

25. Алжир Арабтар-82, кабилдар-12, шауйлалар-4, берберлер-1,

баска улт екшдерЫ

202


26. Бурунди Рундилер-96, руандалар-3, пигмеи твалар-1

27. Жана Агылшын урпактары- 76, маорилер-10, агылшындар-

Зеландия 6,австралялыктар-1, самоалар-1, шотландыктар-1,

голландыктар-1, кытайлыктар-1, »грландыктар-1, баекы

улт


Цосымша 4

XXI гасырдыц басталуына дешнп ¥лы географиялык

ашылулар дэу1ршдеп кепи-кон непзп багыттары

Багыттары Эмиграция аудандары Иммиграция аудандары Тарихи кезец Коныс аударудыц ce6en T ep i

204

1) а, б, в, г Британдык аралдар Шыгыс жагалаулары

АКШ, ОАР жэне

Зимбабва (Оцтустйс

Родезия), Оцтустш Азия

(Британдык Ущцстан),

Аустралия жэне Жана

Зеландия

2) а, б, в, г Батые жэне Шыгыс

Африка

Батые Еуропа, солтуетшшыгыс

Бразилия, Вест-

Ундютан жэне Кариб

бассейн! елдер1

X V II-X IX г.

XVI- XIX г.

Коныстанган отардыц отарлауы жэне

курылуы. Коныс аудару мемлекетгщ

курылуы жэне мемлекетпк тш

формасы алдын ала аныкталды.

Кул саудасы

3) Еуропа АКД11 жэне Канада XVI-XX г. Жаца Дуниедеп Keuii-кон, коные

аударудын ыкпалынан АКШ,

Канаданьщ улттык куамы курылды.

3) а, б Шыгыс АКШ Батые АКД1 XVII- XIX г. АКД1-тыц imKi аудандарыньщ

иелену1

4) Оцтустж Еуропа

(Испания, Португалия,

Италия), Таяу

Шыгыс

Латын Америкасы XVII-XX г. Латын Америкасында испан жэне

португал отарынын калыптасуы


5) Индостан тубеп Африканыц шыгыс

жагалауы

6) Индостан тубеп,

Ундютан

ОАР, Гайана, Шри-Ланка,

Оцтустж-шыгыс Азия,

Мьянма, Индонезия

7) Ундютан Парсы шыганагындагы

елдер

8) К,ытай РФ-сы аудандарымен

шекаралас Оцтустжшыгыс

Азия, АКД1 елдер1

ЮООж.

б.з.д., XIX г.

XVIII-XX г.

XX г.жарты

жылдык

XV111-XX г.

Тацертецгшк деп аталатын

оркениеттщ калыптасуы (суахили

тип), ecKi сауда жолы, женит

козгалуына мерз1мд1 пассат

желдершщ теракты согып

туруынныц кемепмен болды.

Ундктаннан баска Британ

империясына коны стану ы

Парсы шыганагындагы табыс табу

максатында ецбек кешьконы.

Элемнщ баска ешртнде кытай

ектдершщ таралуы, ецбек кешькон

(кызмет керсету саласындагы жумыс,

зергерлж ic, мейрамхана жэне т.б.)

205

9) Египет Парсы шыганагындагы

елдер

10) Алжир, Тунис,

Марокко

Франция

XX г. жарты

жылдык

XX г. жарты

жылдык

Парсы шыганагындагы бай елдердеп

мунай ендеуге ецбек кешькон.

Бурынгы отардан метрополюске

экономикалык кешькон

П) Мексика АКД1-тыц онтустк

аудандары

XIX-XX г.

12) Туркия ФРМ XX г. жарты

жылдык

13) Ресейдщ (КСРО)

Еуропалык бел1п

Ресейдщ (КСРО) Азиялык

бел1п

XVII-XX г.

14) КСРО, Шыгыс Еуропа Израиль XX г. жарты

жылдык

Ецбек (жасырынык артыкшыпыгы)

кешькон

Ецбек кешькон

Шаруашылыктыц калыптасуы жэне

iu iK i аудандарга коныстануы

Алия - еврейлердщ тарихи отанына

кайтып келу!


Цосымша 5

Казахстан Республикасыныц халык саныныц cepniiii

(1989-2010 жж)

Халык саны,

мыц адам

(жыл басында)

Соныц шлнде:

Халык Y-neci

(% )

Жылдар

кала ауыл кала ауыл

1989 16199,2 9191,9 7007,3 56,7 43,3

1990 16690,3 9585,9 7104,4 57,4 42,6

1991 16 358,2 9 366,9 6991,3 57,3 42,7

1992 16 451,7 9 404 7047,7 57,2 42,8

1993 16 426,5 9 343,2 7083,3 56,9 43,1

1994 16 334,9 9 162,6 7172,3 56,1 43,9

1995 15 956,7 8 884,4 7072,3 55,7 44,3

1996 15 675,8 8 730,3 6945,5 55,7 44,3

1997 15 480,6 8 635,2 6845,4 55,8 44,2

1998 15 188,2 8 499,4 6688,8 56 44

1999 14 955,1 8 414,5 6540,6 56,3 43,7

2000 14 901,6 8 397,5 6504,1 56,4 43,6

2001 14 865,6 8 413,4 6452,2 56,6 43,4

2002 14 851,1 8 429,4 6421,7 56,8 43,2

2003 14 866,8 8 457,1 6409,7 56,9 43,1

2004 14 951,2 8 518,2 6433 57 43

2005 15 074,8 8 614,7 6460,1 57,1 42,9

2006 15 219,3 8 696,5 6522,8 57,1 42,9

2007 15 396,9 8 833,3 6563,6 57,4 42,6

2008 15 571,5 8 265,9 7305,6 53,1 46,9

2009 15778,2 8423,7 7354,5 53,4 46,6

2010 16036,1 8646 7450,8 54 46

206


Казакстан Республикасынын халык саны жэне тыгыздыгы (2009 жыл)

207

ф

V (liJtfU kl U ' H J I X ’.k

* I V * < (w

О п т у

Ш Яшж ф щкхт**

b r |w i t M U i т и п

^ N I M t a h k l l J U » 1 l f » f

Ш м н и у j i f M ii

( Ь * ч м m p t w

1 ^ м н а к к а ш ь m w t u

f l f l p - » п н м 1 4 м

■■■ ■ ........

( Ж ) М 1 М 1 |u tR H IJ«


К,осымша 6

Казаке таи Республикасындагы табиги козгалыс

керсетюштер!

Туылгандар влгендер Табиги вам

Жыл- 1000 1000 1000

дар барлыгы адамга барлыгы адамга барлыгы адамга

шакканда шакканда шакканда

1990 362081 22 128576 8 233505 14

1991 353174 22 134324 8 218850 13

1992 337174 21 137518 8 200094 12

1993 315482 19 156070 10 159412 10

1994 305624 19 160339 10 145285 9

1995 276125 19 168656 11 107469 7

1996 253125 18 166028 11 87147 6

1997 232356 16 160138 10 72218 5

1998 222380 15 154314 10 68066 5

1999 217578 15 147416 10 70162 5

2000 222054 15 149778 10 72276 5

2001 221487 15 147876 10 73611 5

2002 227171 15 149381 10 77790 5

2003 247946 17 155277 10 92669 6

2004 273028 18 152250 10 120778 8

2005 278977 18 157121 10 121856 8

2006 301756 20 157210 10 144546 9

2007 321963 21 158297 10 163666 11

2008 356575 23 152706 10 203869 13

2009 357552 22 142780 9 214772 13

208


209

Казакстан Республикасындагы табиги козгалыс K epcenciurrepi (2009 жыл)


Косымша 7

Казакстан Республикасындагы кешькон керсетюштерй (2009 жыл)

CAJUhU.1 ttc ii UUJHM

I к о ж а |г>|(ш ам #JlM к

М И ГРАЦИЯ Н АСЬЛЬН И Я

Ню«мы»и)кш

# С ipwnv тэдирспч

• 1)вт|м«4Икпй

ТЬг^мг rryurtt

*Ч»СШГМНШГ II» II1IU

OtUfM

Dr|irffiMr .ммпя

fna

Ml

K r.lrw h lt

M

Г«|Л|1Г||ИИИ1> I pMDUl

MiHftOM i juiiuui


МАЗМУНЫ

Kipicne..................................................................................................................................—........................ 3

1-тарау. ХАЛЫКТАР ГЕОГРАФИЯСЫ - ГЫЛЫМИ ПЭН................................................... .......4

1.1. Халыкгар географиясы пэш, непзп белшдер1 жэне агкаратын мждеттер!................... -

1.2. Дуниежуз! географиясындагы халыкты зерттеу Yflepicrepi................................................9

1.3. Гылымдар жуйесждеп халыкгар географиясы..................................................................11

Тест суракгары...........................................................................................................................13

2-тарау. ХАЛЫКТЬЩ ¥ДАЙЫ 0С1П-0Н У ГЕОГРАФИЯСЫ............— ................................20

2.1. Халыкты есепке алу.................................................................................................................... -

2.2. Халык санынын cepniHi............................................................................................................22

2.3. Казакстан Республикасыныц халык санынын cepniHi

(халык санагы етизшген жылдар бойынша)....................................................................... 31

2.4. Халыкгын удайы ecin-eHyi..................................................................................................... 39

2.5. Халыкгын жыныстык-жастык курамы мен отбасы курамы.............................................52

2.6. Халыкгын есу зандары.............................................................................................................55

Тесг суракгары...........................................................................................................................57

3-тарау. АДАМ НЭС1ЛДЕРШЩ ГЕОГРАФИЯСЫ.......................................... ............................64

1. Нэсш белплершщ курам ы мен манызы.................................................................................-

2 Улкен жэне Kiiui адам нэсшдерй ........................................................................................... 66

3. Дуниежуз! аймактары бойынша халыктардын нэсшдж курамы.................................... 69

4-тарау. Д1НДЕР ГЕОГРАФИЯСЫ............................. ........ ............................................................. ...74

1. Джнш езекгиип жэне оныц халыкгар географиясында окудын кажеттшп..................-

2. Дуниежузтгк, улттык жэне туыстайпалык д ж д ер ............................................................76

Тест суракгары.......................................................................................................................... 84

5-тарау. ДУНИЕ ЖУ31 ХАЛКЫНЫЦ ЭТНОСТЫК (УЛТТЫЮ KVPAMbl...........................91

1. Этнос жэне онын белплёршщ жиынтыгы.............................................................................-

2. Мамандардын болжамдары: этностардын взж-ез! аныктау тенденциясы.................... 98

3. Л. Н. Гу миле Brin этногенез туралы гипотезасы................................................................100

Тесг суракгары.........................................................................................................................102

6-тарау. ЭЛЕУМЕТПК К'РЫ ЛЫ М , ЕЦБЕК

РЕСУРСТАРЫ ЖЭНЕ ХАЛЫКТЬЩ ЖУМЫСПЕН КАМТЫЛУЫ................... .................109

1. Элеуметпк курылым жэне элеуметпк стратификациялау.................................................-

2. Енбек ресурстары жэне халыкгын жумыспен камтылуы...............................................115

Тест суракгары.........................................................................................................................4 9

7-тарау. ХАЛЬЩТАР КОШ1-КОНЫ........................................ ......... ............................................. 127

1. Keiui-кон турлер» жэне себептер!, халыкгын аумактык жылжу керсетмштер!..............-

2. Дуние жуз! халыкгарынын квшьконы................................ .............................................. 129

3. Казакстандагы кепи-кон................................?.......................................................................132

Тест суракгары........................................................................................................................ 135

8-тарау. ДУНИЕЖУ31 ХАЛЫКГАРЫНЫН ОРНАЛАСУЫ ЖЭНЕ

КОНЫСТАНДЫРУДЫН ГЕОГРАФИЯЛЬЩ ФОРМАЛАРЫ........... ........................... ........«42

1. Халык тыгыздыгы....................................................................................................................... ~

2. Халыкты коныстандыру. Калалык елд| мекендершн 6eniHyi........................................ 144

3. Ауылдык елд| мекендер геофафиясы.................................................................................146

4. Кдлалык елд1 мекендер географиясы..................................................................................149

5. Урбандалудын заманауи турлёрд...........................................................................................153

Тест суракгары............................ ........................................................................................... 156

ЭДЕБИЕТТЕР ..........................................................................................................................................163

КОСЫМИ! А Л А Р ..................................................................................................................................167

211


HYCIIIOBA Г.Н.

ХАЛЬЩТАР ГЕОГРАФИЯСЫ

ОКУЛЬЩ

Компьютерде беттеген

Мукаба дизайнер!

Акылова А.Т.

Турлина А.

Басуйа 23.12.2011 ж. кол койылды. Щщм! 60*90‘/16.

Баспатабагы 13,2. Шартты баспатабагы 10,0

Есегтк баспа табапл 12,3. Офсетпк басылым.

Таралымы 1500 дана. Тапсырыс № 3/166-11.

«Экономика» баспасы» ЖШС

050063, Алматы каласы, Сайын Kouieci, 81-уй

ISBN 978-601-225-337-5

More magazines by this user