НАУЧНО-ПОПУЛЯРНЫЙ ЖУРНАЛ

library.psu.kz

НАУЧНО-ПОПУЛЯРНЫЙ ЖУРНАЛ

НАУЧНО-ПОПУЛЯРНЫЙ ЖУРНАЛ

ПАВЛОДАРСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ нн.С.ТОРАЙГЫРОВА


ЭТНОГРАФИЯ

УДК 809.434.2

М-Ж. КвПЕЕВ ШЫРАРМАЛАРЫНДАРЫ

кыррыз сездЕРШЩ

ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫК K0PIHICTEPI

А.К.Т¥РЫШЕВ

С.Торайгыров атындагы Павлодар Мещекеттщ университетi

М-Ж. Квпеев шыгармаларындагы

цазщ жене цыргыз

свздертщ взара байланысы

жэне кейбщ этнолингвистикальщ

acnevminepi.

Взаимосвязь казахского и

кыргызского языков в произведениях

М-Ж. Копеева и некоторые

этнолингвистические аспекты.

Some aspects o f ethnolinguistic

and correlation between Kazakh

and Kyrgyz languages in M-G.

Kopeevs works.

М-Ж Ken ее в жазбаларында да

Кыргыз турандар турасында жш айтылып,

жш жазылады. М-Ж.Кепеев

кой жылы 37 жасында Букар, К°кан,

Кыррыз ешн аралайды:

Алатау: жерп-цгуйгш, малысемв,

Кызыгын жатыр екен керш

Квдэеыз,

Ойдапл-кырдагы Арган бас

косканда,

Тып-тугел бас-адаы болдьщ

сепз.

Аулынан етш кетпк Алтай-

К^ыргыз,

Eip жерде жене тусш, шай

iurriK 6 i3 ,

Кек пен жер ортасындай

жермен журдок,

Eip жагьщ тау болганда,

б1ржагьщ-куз

-деп, акын Кырнлз ж ёр туралы

осыпай жырлады “Ышкышбап

сапары” [1,83J.

Бйййргк би мен кыррыздьщ

шешеш айтысыпты. Айтыс маселест

бай лык туралы болса керек. -Кыррыз

иирюннщ байлыгы рой, квшкен

сайын ошагын журтына калдырып

кещеда рой дегт. Ол сезшщ Metiici

кыргыз ошак алмайды, уш тасты

ошак кылып казан асады, кешкенде

ол тасты артып кеше ме, журтта калмак

кой-деген екен. Кыргыз ханыныц

жалрыз упы кайтыс болып, казак жиналып

барран екен. Сонда BenxipiK

би: “Акку куска ок тисе, канатын

сура типзбес, ак суйекке ок тисе,

KapaoiaFa сырын б1лдормес”, -деген.

-Хан басыцды кетер, муцайтпа

елщда, белщда бекем бу дегенде, кыррыз

ханы кутп ж1берш, мына езщнен

бурын келгендерда былшылдатып

KOHFaH езщ екенсщ Рой-детп. Сейтсе

Белпрш би мана келгендерда 6ipeyiне;

“Жазрытургы кез, жаманшылык

уак кой, ейтш-буйт1п 6ip сабаны

16 6ЛКЕТАНУ №4, 2003


ЭТНОГРАФИЯ

арец толтырып алып келдак дейсщ”,

-д е т ! Екшилсше: “Туйе ипрюн мен

тере inipiciH басы 6ip кисайса она

ма”, - деп айт десе, жене 6ipiH “Тере

елмегешмен кеп бола ма, 6ip кале а

да тек бола ма” дегейсщ. Тук

бшмейм1з, не айтамыз дейандер осы

сездерда айтындар деген екен. Мше,

кайгырып жаткан кыргыз ханыныц

кен'лш осылай тауып, достык кещлш

бшдгрген екен. Белт1рхк шешенге

К,ырыз ханы: “ToftFa баратуилн

апайларьщша узынды - кыскалы

кюнш жургенщ калай”, -деп ^ыргыз

ханы кулшть Хан кулген сон, уй тола

отырган кыррыз - 6epi куледа рой.

Сонда Белпрйс шешен i: “Ой таксырай,

ул ескен сон ул киеда, кыз ескен

соц кыз киеда. Бала - шагамен мен

киемш деп ипмге таласайын ба, 6ip

жакка барарда солардын кшмшщ кай

KonFa тускенш кие саламын. ¥зыны

болса - кызымдаю, кыскасы болсаулымдаю.

¥лы жок, кызы жок жок ку

бас болсам, 6ip басыма кшм табылмай

ма”, -депп. К,ыргыздар бул сезд!

жен Kepinri. К,ыргыздын шешеш мен

BenTipiK шешен сезбен кагысып.

BemipiK гу1лдеп сейлеп отырганда,

Кыргыз шешенк “Ат жаманы сокпак,-

шыл, Адам жаманы такпацшыл”, -деген

екен, BenTipiK шешен: “Сездщ

керю макал, адам кори сакал, сакалы

жок кеселер касабалы токалды”,

-деген екен дейдь Мундай, жаксы

езш, катты калжын эр уакытта болып

турган. Ежелден eHOiici белшбеген

Цазак пен К^ыргыз достьпы терещнен

тамыр тартады. Сол себеип,

Шокан Увлиханов, Мухтар Эуезов,

Элкей Маррулан “Манас” жырын зерттеп,

TypKi тектес елдердш асыл

мурасы репнде багалады. “Манас”

адамзаттьщ “Манасы” болды. Демек,

М.Ж.Кепеев Кыргыздар турасында

жылы-жылы сез айтып кана коймай,

Казак Кьф^ьгз байланысы женшде

айтылган ацыз-епсенелерда ауыз вдебиетш

жинаган улгшер1мен 6ipre peTi

келгенде хатка Tycipin, келер урпакка

аманат кылып тастап кету1 тегшнентепн

емес еда [2, 63-65]. ¥лы акын

Абай Кунанбаев: “Дш исламга Kipe

алмай калган, осы кун” де Куншырыс

Ci6ipiHfle казактын арайындары

бар. Тшшен, едебиетшен, туешен

туыскандыгы анык Kepimn турады.

Ocipece, Енесейдеп губ1рнеде Минусинск!

уезде “ясашынай татар”

атында 6ip халык бар. Казакты ездерше

агайын тутады дейда, жене 6ip

тукымдас екещцгше керген Kici таласпайды.

TaFH еш казак, кыргыз

бен казактын 6ip тукымдас екешне

таласпайды. Сол Кыргызды кытайлар

“брут” деп атайды, ез тауарихларында

онын себебш нелгктен

кытайлар “брут” дегенш еш бшдам

дегенд1 кермед1м. Б1здщ казактар

Бийсюдеп, Кузнецюдеп калмактарды

“бшеу1т” дейда. Менщ ойым:осы

“бшеугг”, “брут” 6ip сезден шыккан

деймш, о да кыргыздын Hecini болмагы

тан емес. Ол татарлар урыс-

А.К.Т¥РЫШЕВ

М-Ж. КЭ ПЕЕВ H lblF A P M A flA P b lH flA F b l КЫ РРЫ З С вЗД Е Р Ш Щ ■

17


шыл, ащиыл, не болса соны киш, не

табылса, соны inrin-жео журген 6ip

турпайы халык екен. Олардын орны

Енесей Анкара суыныц бас жагында

ЭТНОГРАФИЯ

болыпты. Солардын ацшылары жил

журш, еы жыл журш кайта тупли

эдеттер) бар екен. Сол ацшылардын

ecTireH, керген хабарымен бурын

кермеген жерге, боямэтан мактау

айтылатурын эдет^менен кысы аз,

жазы кеп дегенде эуелден ездерг жер

шаруасы кылмай, мал сактаушы халык

болтан сод “мал сактауга жаксы

жерге барамыз”деп, бул жавда карай

неше мэртебе халык, ш ы р ы п т ы . С о -

нын 6ipi б1здщ казак екен. К,ай-кай

жерменен келгендагц канша жылда

келгендеп магулым емес. Эйтеу1р,

Алатаудын бектерше келш, мекендеп

токтапты. . ..Кыргызга кыргыз

дел уйгыр хандарыныц 6ipi ат койса

керек. Олардын атты ecKepiHin алдыменен

журетугыны солар боп

кыргыз аталыпты. “0 лт1рт, жойалт”

ягни душпанды кырушы дегеннен

Койылыпты. Ол уакытта жай жаткан

момын казактыц “Аруак аттаган

онбайды”, “Ер азыгы мен 6epi азыгы

жолда болса керек” деп, “Аттанып

барып жьшкы алган, ат устшен уйкы

алган” деп, барымташыны мактап,

бузылган кез1 Шынрыстан соц болса

керек” [3, 491,492].

Кыргыздардьщ шыгу xeri туралы

К^ытай шеж1релер1нен, Шырыс

тарихшыларынын ецбегшен, Клапорт

пен Абель Ремюза, Сен-Мартен

Д’оссон, Эб1лгазы мен Рашид-ад-дин

т.б. ецбектершен табамыз. Кытайлар

Тан, Юань эулеттер! ж енш деп

окигаларда кешпендшерд! тш ш е

тиек кылган дегенмен, Ш.Уэлиханов

айтпакшы: “Цытайлардыц щетелдш

атауларды вздертщ ироглифтарына

тек дыбыс жагынан уйкрстыгы

бар цытай cesdepi арцылы ундестш

тесШмен аударуды оныц ycmine

dandikmi вздертщ ироглифтарыныц

тэлкегте чурбан еткен арсыздыгы,

ацырында олардыц варвар ордаларындагы

оцигаларды, ecipece, Тан

жене Юань еулеттершщ аралыгындагы

болган оЦигалардщ бацылаудагы

тияпацсыздыгы, цытай тарихында

сацталган фактылар кеп болса

да бул меселещ аныцтауга

мумктдш бермей отыр", -дещц [4,

126]. Кытай щеж1релер1 К ы ргы з-

дарды О рта Азия ерте замангы

тайпалар катарына косады. Клапрот

К,ыргыздардын конысы Енесей

болган дейд1 Абель Ремюза кыргыздарды

квк квзд) насшге косады

да ундьгерман тайпасы деп санайды.

Риттер кыргыздарды унд1-германдык

уйсшдер мен турж хойхуынан

юрген тайпа дейда. Ал, кытайлар

кейде 6yriHri буруттардан киликидзилерде

ажырата отырып, Ти-

6erri мекендеген полу халкы нан

шыгарып буруттар дейдь Левпшн

Фишердщ Алатау кыргыздарыньщ

Е несейл1 к дегенщ е косылады

Н.Я.Бичурин Монгол ejuipinin не-

18 0ЛКЕТАНУ №4, 2003


г1зшде жазылган тарих К,ытай деректершен

артъщшылыгы барлыгын,

К,ытай depeei Юань вулеттщ

хронологияльщ фактйпер ушт алынганын

жазады. “Шыцгыс вулетЫен

шъщцан алгашк,ы терт ханныц

тарихы” /(ытай mi/line аударылган.

СПб. 1829 жыл [5, 126-128]. Китай

жазбаларында белгкп 6ip хальщтыц

аттарынын езгергенш жазады Мысалы:

“Укажем главнейшие: цыргызы

Енесея-гяньгунь (цзянъгунъ), гэгу, цигу(кигу),

хакас, хакяньсы, киликидзы,

уйгуры-гаогюй, хойху, вэйвуэрр”, -

деп жазады [6, 46]. Н.Я.Бичурин

(Иакинф) ечбепне суйене отырып

Лев Гумилев: К,ыргыз крганатыныц

кшдшн щраган Хакасияда meMip

квптеген жерлерде внЫрыегенге

уцсайды. К,арагай ормандары атаулыныц

бэртен epmedezi meMip балк;ытатын

пештер орыны кездесед1.

Алтай тауындагы сищты бул араба

да ецбек цуралдары мен к,уралжарацтар-семсерлер

мен цапжарлар,

сол сияк/пы am ер-турмандарыныц

6влшектер1 жасалган, -деп

С.В.Кисилев пШрт крлдайды [7,64].

Багзы замандагылардын TipniiniKTeршен

калган ескертюштер Хакас

Минусинск казандыгында, Енесей

езеншщ бойындагы бассеШндерде де

ел1 кунге ушырасуда. Олар ацшылыкты

K ecin e r r i, солардын етамён

кунелиа. Жан-жануарлардан калган

суйектер осыны делелдейдь Кола

дэугршде, б1здщ эрамызга дешнп Ш

ЭТНОГРАФИЯ

мыцыншы жылдардыц орта шеншде

Хакас-Минусинск аймагында коныс

тепкен халыктар алгаш рет металдан

турл1 курал-сайман жасауды

уйренш, мецгере бастады. Олар

тэщр1м деп, от пен кунге табынды.

Хакас жерш мекендеген хальщтардьщ

Tyci аксары, шашы кара, алгашында

мыгым денел1 аласа бойлы

болса, Орал езеншен Батыска дейш

коныс тепкен андроновсга тайпалары

кебше сунгак бойлы да еуропалык

халыктардын Tyci ашык болады.

Татар мэдениетшщ дамуы Оцтуспк

Ci6ip мемлекетшщ куру непзш калады.

Ш.Уэлиханов: “Оцтустж Ci6ip

алгашцы dsyipdin взшде-ак, цыргыздардыц

квшт-крнып журген туристы

жер/ болган. Бул даусыз

ацицат”, -дейд1 [8, 144]. Бул мемлеке-т

кытайлык шежареде “Динлинго”

деп атайды. Орта Азиядан

келген гундар Алтай, Тува (Тоба)

тайпаларын ыгыстырды, эскери

кактыгыстардын салдарынан ыдырап

K e rri. Ш.Уэлиханов буны: “Саяси

твнкер1стер мен coFbic атаулылардыц

баршасы да халыктарды

козгалты п, коны с аудартып

о ты рган”, -деп жазды [9, 144].

Рундар Саян, Алтайды Fana емес,

Байкал ещрш де жаулап алды.

Рундардын шапкыншылыгы Онтуспк

Ci6ip этникалык топтарынын

даму тарихи урдасш тежедо. Ш.Уэлиханов:

“Жалпы козгалыс таскыны

агызып экеткен турл! тайпа-

А.К.ТУРЫШЕВ

М-Ж. КвПЕЕВ ШЫРАРМАЛАРЫНДАЯЫ KblPFbl3 С03ДЕР1Н1К ..


ЭТНОГРАФИЯ

лардьщ бел1мдер1 баска тайпалармен

араласып, ездершщ бурынгы

коыысгарынан алы стал, мудде баска

6ip жактан барып шыгып отырган”,

-деп жазды [10, 144]. Муныц ез1

халыктыц этникалык курамыныц

тур-тусшщ езгеруше, жаца ^орамдык

жэне этникалык карым-катын ас -

тын пайда болуыныц б1рден-б1р се-

Genmici болды. Сейтш динлиндермен

TypKi тектес гяньгундердщ араласуы

басталды. Гяньгун деген-кыр-

FH3 деген сез. Тарих бул аймакта ею

этникальщ топ: дилиндир мен гяньгундердщ

eMip сургенш делелдеп

отыр. Y1-XII гасырлардагы Хакас

мемлекет1 - бул ертедеп Гяньгун

мемлекет1 (кыррыз) дел жазып калдырып

отырганы, олардын. мекеш

1^ыррыз-нур деген келдщ мацы болтан.

Ралым С.Ахинжанов: “Киргизы

сидели на Енисее, затем в ходе завоевательных

походов образовали

крупное Древнехаканское государство-Кыргызский

каганат,

включавшее в свой состав Алтай

и его северные, степные предгорья”,

-дейд1 [11, 67]. 1^ыргыз - нур

тек кана кыргыздардьщ мекеш рана

емес жалпы ту pi к атауыньщ шыккан

жер1 едi. Бул туралы кумыктык

Мурат Аджи: “Например, всем хорошо

известное название Енисей

способно поведать немало. Топонимика

раскрывает тайну звуков,

скрытую в нем. В верховьях этой

реки, оказывается, были очень

древние поселения - как народ! —

появились как раз здесь. Они назвали

реку Анасу, что означает

“мать-река...» [12, 33].

Терткул элемге танымал атакты

жазушы К^ыргыз медениетшщ

шоц жулдызы Шывдыс Терекулулы

Айтыматов “Ак кеме” деген ютабында:

“Бул баягы болган хикая.

Сол 6ip ерте заманда да жер бетшде

шептен агаш кеп екен , шелден

кел кеп екен. Суы муздай улкен

езен жагасын кыргыздардыц 6ip

тайпа е л \ жайлапты. Ол езеннщ

атын Енисей дейд1 екен. Ол eai

будан алыста, Ci6ip дейтш жерде

агатын кершеда, осы жерден атты

адамныц ез1 уш жыл, уш айда зорга

жетеда. K>3ip ол езендо Енисей деп

атайды. Алгашкы аты Енисей

гой. Ол туралы мынандай елец бар

екен:

Сенен де кец су бар ма екен

Енесай,

Сенен де еткен жер бар ма

екен, Енесай,

Сенен терец муц бар ма екен,

Енесай,

Сенен еркш ел бар ма екен,

Енесай?

Сенен еткен су болмайды,

Енесай,

Сенен всем жер болмайды,

Енесай,

Сенен терец муц болмайды,

Енесай,

Сенен еркш ел болмайды,

Енесай...”.

Сейтш, Ш ыцрыс Айтматов тарихи

шындыкты езшщ ецбепнде

20 9ЛКЕТАНУ №4, 2003


ЭТНОГРАФИЯ

аркау етп [13, 47]. Тунгус-маньчжур

тобындагы эвенп, негидаль ттдерь

нде “йэнэ” тулгалы сез “улкен езен”

магынасында колданылады. Ал

маньчжур тшшен бастап, осы топтагы

баска да тшдерде “эйэ” Ty6ipi

“aFy”, “агыс” дегещц угынылады. Ею

Ty6ipfli катар койсак “йэнэ эйэ”

•ripiceci туып, берер магынасы -

б1здщ TiniMi3fle “улкен езен аплсы”

больш тусшд1ршед1. . ..тшдщ даму

дэрежесше байланысты ...6ipiHUii

сездеп бастапкы, ejdHini сездеп

сонгы дыбыстар Tycipurin, ...“с” дыбысынын

косылуы гажап кубылыс

емес. Алгашкы eici сез “энэ эй” калпына

дейш кыскарып, ортасына “с”

дыбысы косьишанда “энэсэй” калпына

жетпек [131,16]. Б1здщ d e y i p i M i 3 d i q

I гасырдыц басында улкен согыс

нэтижестде Цыргыздар Цыргызнур

мацынан Keiuin, Алатау асуга

тура Kendi. (Жас алаш) Марат

Эбд1халыковтыц материалы [132,4].

Бул туралы М.Дуйсенов: “Цыргызхакастардын

турк! т 1лдес халык

екеш белгип. Ал олар ертеде, Tiirri,

хун тайпалык одагы тарихя сахынасында

шьщпай турган кездерде-ац

ездерш “кун” деген болса

керект1, “Гэгунь» деген [14,10].

Жалпы, “Енесай” езеш мен “Енесай”

“Орхон-Енесай коне турю ескерткшпнщ”

арасында тыгыз байланыс

бар. Ш.Айтматов пен М.Шаханов

6ipnecin жазган “Kiy3 басындагы

ацшыныц зары” (Расыр айрыгынданы

сырласу) диалог-гатаптарында

Ш. Айтматов: Моцгол жертв н табылган

ескерткштегг, Талас жери

нен табылган руникалыц жазбага,

Эулиеатага жакрт табылган ескерт-

Kiuimepdezi Цыргыз батырларыныц

аттарына тоцталып emedi [15,

237]. Расында да, “Ежелп дау1р эдебиетшде”

цыргыздар туралы айтылып,

олардыц врлттерт жырлайды

[16, 5-25]. Жазба эдебиет1м1з жогалып

кеткен тури тектес хальщтар ез

тарихын ацыздан алатын едет1 .

“Б у ш ” ана да Кыргыздардын nip

тутатын касиет1шн 6ipi. Ш.Уелиханов:

“Мушзд1 ананы Ыстыккелдщ

камкорш ысы деп санайды жэне

халыктын n iK ip iH U ie оныц рухы

Ы стыкквл аймагын корып, шарык

урып,ушып журед! екен” [17,

120]. Ш. Айтматовтын ютабындагы

Myfibfli Бугы-ана елем жактаушысы,

Момын шал-сол анызды жетюзупп,

кейшп урпакка аманат етуш1.

Оразкулшыларга карсы Kypecyuii

Момын “Мушзд! Бугы ананы н”

аруагына сиынады, эдшдш, шапагат

кутедк

Eidmiri 6ip ацыз турйс елдершщ

ездерш кек бервден таратады. Бул

дэстур кыргыздарда да сакталган.

“Алатау кыргыздарыныц ец коне

жэне ете кызьщ ацыздары ездершщ

a p a -T e r i туралы ацыз екещцгшде

кумэн жок Олар ездершщ шыккан

тепн, аргы атасын кызыл ит деп санайды,

6ipaK онда гажайып кубылы-

А.К.ТУРЫШЕВ

М-Ж. К0ПЕЕВ ШЫРАРМАЛАРЫНДАРЫ КЫРРЫЗ С03ДЕР1Н1Н

Ж


ЭТНОГРАФИЯ

стык капай болтаны жайлы

TycimKTepi эркилы”, -дейда

Ш.Уэлиханов [18, 121]. Ь^ыргыз

мэдениетшщ жогаргы сатысы - “Манас”

жыры. “Манас” жырын гылымн

турплда ен алгаШ зерттеупп галым,

казак топырарынан шыккан Ш.Уэлиханов

болды. “Манас "-бутш 6ip халыкрпыц

шыгармасы, соныц квпжылдьщ

творчествосыныц жемш-дала

Илиадасы десе де болгандай", -деда

[19, 121]. М О. Эуезов: “Манас” целый

океан поэзии. На всем протежении

этой циклической поэмы мерная,

стихотворная речь ни разу не прерывается

прозаическим повествованием”,

-деп 6aFa берд! [20, 60].

М.О.Эуезов манасшылар Сагымбай

Оразбак, С.Каралиевтарды ете жылы

шыраймен еске алады. Манасшылар

жайындагы естелиеп Ш.Айтыматов,

М. Шахановтыц 6ipnece жазган

сукбат ютабынан да оки аламыз [2 1 ,

53-66]. “Манас” жырын турю дуниeciHin

6ip курамдас белш ретшде

Карастырган ралымдар: Э.Маргулан

“Шокан жэне Манас”, Р.БерД1бай

“Манас” жэне казак эпикалык

дестурГ’, Э. Дершсэш “Шокан “Манас”

туралы”, Н.Мукаметханулы

“М. Эуезов” жэне “Манас” эпосы

бул-кунды дуниелер “Манастын"

1000 жылдыгына арналып шыгарылган

жинакта басылып шыкты [22, 6-

254]. Кыррыз тшш ец алгаш зерттеген

казактыц турютанушы галымы -

Ш. Уелиханов. Н.А.Баскаков K»3ipri

турю тшдерш батыс хун бутары

жэне niuFbic хун бутагы деп беледа

де, 3p6ip бутакгы б|рнеше топка таратып,

былайша топтастырады:

TypiK т1лдершщ ш ырыс хун бутагы

оныц 1шшде К,ыргыз-кыпшак тобы:

бул топка енетш тщцер: кыргыз ила

(Кыргызстанда, ©збекстан,

Тэжшкстан, ^азакстанда, Кытай,

Монголия, Ауганыстанда (алтай тип)

Алтай елкесшщ Таулы-Алтай автономиялы

облысында) Тюркологияда

турю тш дерш щ будан баскаша

турде жасалган классификациялары

да бар. Бул женшде ЦАхановтын

ецбепнде ете жаксы жазылган [23,

487]. Ш.Уэлиханов: Алатау цыргыздары

Шыгыс Турмстанда устем

болып отырган диалектов ете жакрт

mypKi тштц нег1зшде свйлейдг,

-дейда [24, 149]. Ш.Уалиханов кыргыз

тшш уйренупплерге арнап арнайы

сездцс те жасаган. Мысалы,

копмак, муш тамак, чугы лм ак,

саймак, аяч, чоц, мала, инек, кона,

масал, калып, нарк, тан, шулжец,

эрр, эррчн, комуз, ки як, айл,

кышык, тугел, дулой, асты, инир,

эмв, мык, тулга, кибяз, шуру,

квекер, кук, чоечек, т.б. [25,151-

152]. Буныц шпнде “мьщ” c©3i “EmiKuiinep

icmeaen мыгын унатцан соц.

эскердщ emizine мык, icmeydiif

шндетт алып, коп мал тауып, ак,ыр

eMijpme шешн кемдгк кврмей minmi-

Mic” /Ы.Алтынсарин/ пайдаланган.

Ыбырай шыгармасында “м ы к ”

22 вЛКЕТАНУ №4, 2003


“уак шеге” орнына журген. С.Хасанованын

ецбегш карадыз [26, 73].

Кыргыз сез1 “ш он” да кездеседь

М.О. Эуезовтщ “Абай жолы” эпопеясын

да:

Bipin тоцып, 6ipin од, жумысыжок,

Ойында тук KipMeudi

Кэмтай шоцныц [ 2 6 1, 5 ] .

“Ш оцньщ” деген сез казакта

жок. Абайга жугш едг-Казакта

ЭТНОГРАФИЯ

“шоц” деген Kici аты да бар. Kici

болганда Ш оц, Торайгыр деген

агайынды eKeyi б^рдей суырылган

шешен. ...Ал сол “шоч” деген создан

туп терюш, мен бшсем, казак ce3i

емес. Мына ¥лы жуз, YftciH акындарыньщ

шешендершщ еси ыргантарында

да ушырап отырады. Осы

сезд1н асыл Ty6i кыргыздан ба деп

топшылаймын”, -деп жауап береда

[27, 5-6]. Ш.Уэлиханов келт1рген

“калып” ceil “халык айтса, калып

айтпайды”, -деген макалдыц курамында

кездеседГ Демек, “калы п”

ce3i кыргыз тШнде “exipiK” деген

угымды бередц олай болса “халык

айтса, e T ip iR айтпайды”, -деп тусшу

Кажет. Ивек уй (сиыр деген магынада

колданылган) дейда, ал “Орхон-

Енесей жэне кене уйгыр жазба жене

ескертюштер1т н "rini” деген ецбекте

(сиыр iHreK) деп тусшне бершген.

Сондыктан, кыргыз ттн д еп “инек”

сезш щ бэлендей айырмашылыгы

жок [28, 13]. Махмут Кашкари

сездагшде (сувалды): Эу, сувалдысиыр,

суалды, - деп бершген “эу” сез!

Ka3ipri казак тшшдеи шакыру одагайы

“вук1м-эук1м” сезшщ курамында

сакталган. Ал, кыргыз

тш ндеп “ивек уй” -дщ курамындагы

“уй” сез! баскадай магына

алып, казак тйпнде “уй” (там) деген

угымды берген. Бул арадаги сез басындагы

и ерп 1мен жазу кене

туркшк ЭД1С. Кейшнен огыздар мен

кыпшактар а жене ж эрпше алмастырып

айтатындыгын келпред! [29,

100]; [30, 127-132] Бутан косымша

О. Сулейменовте кызыкты деректер

бар. “Значит киргизское уй - “корова”

предшествовало древнетюркскому

уд —корова”? Но киргизские

нормы не отразились в письменности

ранненого средневековья. Как это

посчастливилось наречию племени,

выдвинувшего из своей среды кагана,

чей диалект и стал литературным

языком его империи. ... Нынешние

алтайские тюрки поймут древнетюркские

тексты лучше, чем анатолийцы

среднеазиаты. На алтае продолжают

называть корову - “уд”, - “ут”. И

“удьмадым” - “я не спал” [31, 227].

Ш.Айтматовтын “И дольше века

длится день” деген романында:

“Манкурт резко отпрянул, отодвинулся,

схватился рукой за шапку и

больше не смотрел на мать” [32,

124] жол бар. Осы жолдагы

“мэцгурт” кыргыз сезше назар аударып

керелйс. Бул туралы М.Шаханов:

“Сейтш, галамдык сездш корга

“мэцгуртизм” деген утым атауын

А.К.ТУРЫШЕВ

М-Ж. К0ПЕЕВ ШЫРАРМАЛАРЫНДАРЫ КЫРРЫЗ С03ДЕР1Н1Н

23


ЭТНОГРАФИЯ

костыцыз”, -деп сурак коймай ма?

[33,123] М-Ж. Кепеев (“Ай мен

кундей; Ьэммага 6ipfle”, - демегеншщ

магынасы”-деген шыгармасында:

“Мунам кецш мунюр болды...”

немесе “Аныгында муцк1рт

кылу Ьэм хадис кулыс екендап...”

деген жолдар бар. “ M y n icip ” ,

“муцк1р т” сездер1 кырплздын

“муцгурт” сезще жуык магынада

Колданылады. Казак типнде: m u f -

кыт// мыдкырт//кырт деген сездер

колданылады. M yqK ip - араб сез1:

“жаман” магынасын берёда [34, 87-

90]. Абай елендндеп:

Вес-алты мисыз бвнп кулсе

мвз боп,

Крналмай, кызыл тшм, кел,

тщщ ал, кой.

“Бэцп”: “мец1реу, кекми деп

TyciHiK бершген” [35, 145] б1зше

“б эц и ” мвцН сезш щ баламасы.

Казак талшде уян б дыбысымен унда

м дыбысы ауыса беред1. Демек, кыргыз

сез1 мацгурт// бэцп р щ Teri 6ip

деп бшешз. Гурт //прт//кырт аузына

келгенд! айтатын Kici/ Сен 6ip

кы рт екенсщ деп жатады. Олай

болса, кыргыз сез! мацгурт квне

турю сездершщ 6ipi ме деген ой келеда.

М.Ж.Кепеев елендершде:

Шацырган ci3fli сонда

TOHipiM калап,

Бас цосып журд'1ц 1здер

вцилец манап ( 1 5 1 ) .

“Шонтыбай кажы” дастанынан

алынган бул мысалда [36, 151] “манап”

сез! кьфгыздын ce3i колданыл-

FaH. Ce6e6i , Ш.Уэлиханов: “Элеу-

M e m m iK тургыдан алганда Орда:

aMipwLnep (манап тар) жэне жаи халык;

(Kflpa бщара) деп кргамдык, ею.

топкр. бвлшед/" деп аныктама береда

[37,118]. М.-Ж Кепеев шыгармаларында

кездесетш “узы н” сой де

Кыргыздардан ауыскан болуы. Олар

ауызею сейлеу т т н д е узын сезш

пайдаланады. М.-Ж. K eneeB Teri:

Узын тун зыгырланам, цайнауменен/

26/, Зарланган узы н т ундер

мунёж этщ /26/, Узын тун уйцы

кврмей, жудеп, азып /24/, Зарлаймын

узын тун квремш деп/261, Жатырсыц

6ip царацгы узын тунде /32/,

Атам деп цорцытады мылтыгы

узын/30/, Таусылмайтын yuti жок,

узын ойын /51/, Узын деумен етегш

emmi вмхрщ/51/т.б. М.-Ж. Кепеевтщ

оцтустш ещрде жургенде кабылдаган

сездер1 болуы мумюн. Баска

казак акын - жырауларда бул сез ineуде

-6ipey FaHa кездесед1. Жалпы,

узын сезш поэтикалык жанырда колдануда

М.-Ж. Кепеев алдына жан салмайды.

Демек, бундай колданыс тек

Кана М.-Ж.Кепеевке FaHa тэн стиль

ерекшелт деп угынамыз. О.Субракова

Хакас тшнщ кейб^р архайиз1мд1к

этимологиясына мен береда. Мысалы,

чаргак, уп, ирбек, чохсаг, сабра т.б.

олардыц nnjFy тепн монгол, бурят

т.б.турж тшдер1мен салыстыра зерттейда

[39, 133 - 139].

Бундай этимологиялык зерттеу

М.Томанов [40], Мухтар К¥л"

Мухамет [41,184], Э.Н.Нурмаханов

2 4 0ЛКЕТАНУ №4, 2003


[42,27] ецбектершен де ушыратуга

болады. Кырплздардыц “Манас”

жырында:

Басынан айыра шапты дейдь

Уй1 туг! идей Keyipdi (294)

1 . \ я 1-сиыр , к,ара мал деп

тусшйс 6epinreH. Бул Ш.Уелихановтын

Tiлi нускасьгадагы жазып

алган “Кекетайдыц epTerici” улкен

жазуда:

1цгек колу Kin Тогалада1 огуз

Kejtmi [43,29].

“Тогала1” езеннщ аты деп

TyciHiK бершген. Жырда: (сиыр-щгек)

деп жырланады. Шок сезше байланысты

“Ала-тоо тацш ы йт”-деген

еледдер ютабында:

1 . “К^азак тш мен едебиеп” журналы

// М.Ж.Кепеевтщ “Ышкышбап сапары”

ёлещ. Материалды ез1рлеп, 6acnaFa усынушы-

ЕртайЖуип/ 9.10.1997.83-бет.

2. М.Ж.Кепеев. (Ел аузынан жина-

FaH вдебиет ynrinepi). Алматы: “Рылым”,

1992. 3-65-беттер.

3. Кунанбаев А. Шыгармаларыныц

б1ртомдыктолыт< жинага. Алматы; Казактыц

Мемлекетпк керкем едебиет баспасы,1961.

491-492-бетгер.

4. Уелиханов Ш. Тандамалы: Алматы:“Жазушы”,1980.126-бет.

5. Сонца,126-128-беттер.

6. Бичурин Н (Иакенф) Средняя

Азия и Восточный Туркестан. Алматы:

“Санат”, 1997. 46-бет.

7. Гумелев Л. Кене Typiicrep. Алматы:

“EiniM”, 1994.64-бет.

8. Уелиханов Ш. Тандамалы. Алматы:

“ЖазушьГ, 1980.44-бет.

9. Сонда, 144-бет.

10. Сонда, 144-бет.

11! Ахинжа нов С. Кьшчаки в истории

средневекового Казахстана. Алматы:

ЭТНОГРАФИЯ

ЭДЕБИЕТТЕР

А сен болса- бутпес чон дастан,

Бар болгонумен бир сабагыц

[44,42].

елец жолы ушырасады. Будан

шыгатын корытынды. М-Ж.Кепеев

Кана езшщ енбектершде кыргыздар

туралы (кыркызтану) мэселесш коз-

FaFaH жок, oFaH дейш де Кыргаздардыц

тагдыры Казактардын кекейкесп

мэселесшщ 6ipi болды. Ty6i 6ip

тури тшш зерттеу бунымен токталмак

емес. М-Ж. Кепеевтщ салып кеткен

жаркын жолы eni де болса жалгасьш

табады. Олай болса КЬФРЫЗ

Казактыц “Ы РЫ ” б1тпей жалгаса

6epepi анык

“Рылым”, 1999.67-бет.

12. АджиМ . Кипчаки (Древняя история

тюрков и Великой Степи) Москва:

ОАО ‘Типография “Новости”, 1999.33-бет.

13. Айтматов Ш. Ак кеме. Алматы:

“Жазушы”, 1973.47-бет.

13*. Нурмагамбетулы Э. Жер-судыц

аты-тарихтыц хаты. Алматы: “Балауса”,

1994. 16-бет.

132. “Жас алаш” газета //М.Эбдахалы-

Ковтын“Бгр кандасы казактын хакас еда...”

деген макаласы 15 кацгар,1993.4-бет.

14. “Казак эдебиетГ’ газетт//

М.Дуйсеновтыц “Атаудыц аргы тепне зер

салсак” деген макаласы.№ 16 (626) 16 апрель,

1982.10-бет.

15. Айтматов Ш. Шаханов М. Куз

басындагы ацшыныц зары (Расыр айрыгындагы

сырласу) Алматы: “Рауан”, 1997.

237-бет.

16. Ежелп ;z{eyip бдебиета.Екзшш

кггап. Алматы: “АиатшГ, 1991.5-25-бетгер.

17. Уелиханов Ш. Тандамалы. Алматы:

“Жазушы”, 1980.120-бет.

18. Совда, 121-бет.

А.ЦТУРЫ Ш ЕВ

М-Ж. К0ПЕЕВ ШЫРАРМАЛАРЫНДАРЫ КЫРРЫЗ С03ДЕР1Н1Ц ...

25


ЭТНОГРАФИЯ

19. Сонда, 154-бет.

20. Эуезов М. 19-том. Алматы: “Жазушы”,

1985. 60-бет.

21. Айтматов Ш. Шаханов М. Куз

басындагы ащпынъщ зары (Расыр айрыгындагы

сырласу) Алматы: “Рауан”, 1997.

53-66-бет.

22. Адамзатгьщ “Манасы” Алматы:

“Рауан”, 1995. 6-254-беттер.

23. КАханов.Тш бвдмйпн непздерь

Алматы: “Санат”, 1993.487-бет.

24. Ш.Уалиханов. Тандамалы. Алматы:

“Жазушы”, 1980.149-бет.

25. Сонда, 151-152-беттер.

26. Хасанова С. Ыбырай Алтынсарин

шыгармаларыньщ т т . Алматы: “Мекхеп”

1972. 73-бет.

261. Эуезов М. Абай жолы. Екшпп

К1тап. Алматы: “Жазушы”, 1989.5-бет.

27. Эуезов М. Абай жолы. Еюшш

ютап. Алматы: “Жазушы”, 1989.5-ббетгер.

28. Айдаров F. Орхон-Енесей жене

кене уйгыр есюрпаштерипц lini. Алматы:

“Рауан”, 1995.152-бет.

29. Махмуд Капщари. Ty6i б1ртурю

т т . Алматы: “Анатш”, 1993.100-бет.

30. ПМУ хабаршысы. №2' 2001

жыл.127.132-беттер // Турютанушы-

Ш.Уалиханов деген макала авторы Турышев

А. К,.

31. Сулейменов О. Язык письма. Алматы-Рим,

1998. 227-бет.

32. Айтматов Ч. И дольше века длится

день. (Плаха. Пегий пес, Бегущий краем

моря). Фрунзе: “Кыргыста^’, 1988.124-бет.

33. Айтматов Ш. Шаханов М. Куз

басындагы адшыныц зары (Расыр айрыгындаш

сырласу). Алматы: “Рауан”, 1997.

123-бет.

34. М.Ж.Кепеев “Ай мен кундей,

Ьеммага б1рдей”, -демепнщ магынасы.

Материалды ез1рлеген Нартай Жусш.

“Акикат” журналы, №4,1994 жыл

35. Кунанбаев А. Шыгармаларыньщ

6ip томдык то лык, жинагы. Алматы: Казмемквркемвдебас,

1961.145-бет.

36. М.Ж.Кепеевт1 Н “Шонтыбай

кажы” дастаны. Материалды баспага дайындаган

акынньщ шеберей Ертай Жусш /

/ “Жулдыз” журналы. № 11-12.1995 жыл.

37. Уелиханов Ш. Тандамалы. Алматы:

“Жазушы”, 1980. 118-бет.

38. М.Ж.Кепеев. Тандамалы. (Ей

томдык; шыгармадар жинагы). Алматы:

"Рылым”, 1990.

39. Проблемы этимологий тюркских

языков. О. Субраков (Абакан) Этимология

некоторых архайчныц слов. Алама-

Ата “Рылым” 1990,133-139-бет.

40. Томанов М. Турю ллдершщ салыстырмалы

грамматикасы. Алматы:

“Кдзак универсигеп”, 1992.

41. Цул-Мухамед М. Орыс энциклопедиясындагы

казак шеж^рей. Алматы:

“Атамура”, 1994.

42. Нурмаханов Э. TypKi толдершщ

салыстырмалы грамматикасы. Алматы:

“Мектеп баспасы”, 1971.

43. Ежелп деу!р едебиетг. Алматы:

“Анатйп”, 29-бет.

44. AJ1A-TOO тащпыйт. Фрунзе:

“Кыргызстан”, 1986.42-бет.

26 еЛКЕТАНУ №4, 2003

More magazines by this user
Similar magazines