философия НЕГ13ДЕР1

library.psu.kz

философия НЕГ13ДЕР1

• А. Кактаева

ф и л о с о ф и я

НЕГ13ДЕР1

О щ /л ы ц

Казахстан Республикасы Б ш м жэне гылым министрлт

K e c in T iK бастауыш жэне орта бинм беру

уйымдарына усьшады

--------' с м .м п е.гти , «нвию итсп • I

® ^Й С Е М 6А Я 6 ГЫ ГЫЛЫМИ КТАПХАНД11

оК У загу ,

Н А У Ч ^П М М & П И С Т Е уа

«Фолиант» баспасы

Астана-2006

t. С.’ ©ЕЙС£МЗА£ВА it

.ГЗГАЙ.ДОО**


ББК88.3

К 14

Пшр жазгандар:

Аухадиева Ш.Д. —философия гылымдарынын кандидаты;

Дуйсебаева М.Ж. —когамдык пэндер окытушысы

Кактаева Г.А.

Философия непздерй Ок,улык,.—Астана: Фолиант, 2006.

- 180 б.

ISBN 9965-35-097-3

Бул окулык жалпы орта бшм беру орындары окытушылары

мен окушыларына усынылады. Философия непздерш оку барысында

окушылар турл1 когамтану жайлы ез кезкарастарын

калыптастырады, сонымен катар казак халкынын улы тулгаларынын

философиялык кезкарастары келт1р1иген.

Аталган окулык окушылардын ез бетшше жумыс icTey дагдысын

калыптастырады жане адамсерщшк тэж1рибеа шыгармашылык

кабшеттерш да№ытуга.арналадыатындагы

| 0303020000

00(05)-06 1ХАН;

ББК 88.3

ISBN 9965-35-097-3

€> Кактаева Г.А., 2006

© «Фолиант» баспасы, 2006


К1Р1СПЕ

Жалпы орта 6LniM беру орындары оцушыларына усынылып

отырран бул оцульщ "Философия негаздер!" п е т бойынша

типтж оку багдарламасына сэйкес жасалынран.

Философия непздерш щ курсы цоршаран ортадан дурыс

барыт тауып, элеуметтш процестерд1 тусш у уш ш мацызды

ре л атцарады. Философияны оцу барысында оцушылар турл1

цорамтану мэселелер1 жайлы ез кезцарастарын цалыптастырады

ж ене ез позицияларын аньщтайды.

Философия нег1здер1 оцушыларга философияныц цорамда

цандай рел атцаратынын тусш д1рш, елемдш философияльщ

ойлардыц Herieri кезецдер1мен таныстырады. Курстыц

басты бел1мдер1 —адам табираты ж ене оныц eMip суруш

щ марынасы, адам, цогам, еркениет, медениет, бостандьщ

ж ене жауапкерпплш; адам танымы ж ене ic-epeneTi;

адамзат болашары; сияцты, т.б. философияныц Heri3ri меселелер1мен

таныстырура арналран.

Философия нег1здерш оцуда оцушыларда —философия

елемшщ рылыми ж ене дши бейнелер1, адам ем 1р1н1ц магынасы,

адам бипмшщ формалары ж ене оныц ^aeipri цогамдары

KepiHici, ерекшел1ктер1 туралы танымы цалыптасады.

Курстыц о^у непзш де оцушыныц рухани ж ене материалдыц

цундыльщтар цатынастары туралы, олардыц адам емЬ

ршдега, цогамдары ж ене еркениеттеш рел1 туралы TyciHiri

болуы т т с ; гылымныц рел1 жене рылыми таным,. оныц цурылымы,

формасы мен eflicTepi, рылым мен техниканыц ж е­

не технологияныц дамуына ж ене оныц табыстарын пайдаланудары

байланыстан туындайтын елеуметтпс жене этикалык;

проблемалар туралы тусш ж болуы т т с ; адамдары биологияльщ

ж ене елеуметтпс, денелш жене рухани байланыстар

туралы; жеке тулранын калыптасу шарттары, оныц

бостандыгы жене жауапкершиип. туралы TyciHiri болуы т т с .

Оцульщта езш дш жумыска арналран тапсырмалар, тест

сурацтары камтылран.


"Философия непздерГ' пэншщ оку такырыптьщ

жоспары:

I тарау. Фи лософияльщ бш мнщ езше тэн ерекшелш-

Tepi.

1. Философия жене оныц когамдагы рел1.

2. Философиянынгтарихи типтерЬ

II тарау. Элем —шындьщтар жиынтыгы ретшде.

3. Материя жене сана.

4. Диалектика жэне оган баламалар.

5. Когамныц философиялык Tycimri.

III тарау. Адамныц жане когамныц рухани O M ip i.

6. Таным теориясы.

7. 1^орамдык сана жэне оныд формаларыныц кэп турлш

.

IV тарау. Философиядагы адам мэселеск

8. Адам бол мысы - философия масел eci ретшде.

9. Жеке тулгальщ. Бостандыгы жэне жауапкернилт.

10. Адамзат болашагы.

Философияныц баска пэндермен байланысы:

- Эдебиет;

- Мэдениеттану;

- Математика;

- Статистика;

- Цукык салалары;

- Экономикалык теория;

- Е^аржы жэне несие;

- Экономикалык талдау;

- Ревизия жэне бакылау;

- Бухгалтерлш есеп;

- Бюджет жэне бюджеттж жуйе;

- Салык жэне салыктандыру;

- Аудит;

- Кеден ici;

- Экология,тэнтану;

4


Философияньщ баска гылымдармен байланысы:

- Математика;

- Физика;

- Астрономия;

- Химия;

- Биология;

- Техникалык; гылымдар (микроэлектроника, кибернетика,

т.б.);

- Тарих;

- Антропология;

- Археология;

- Экология.


IТАРАУ

ФИЛОСОФИЯЛЫК Б1Л1МНЩ 03IHE ТЭН

ЕРЕКШЕЛ1КТЕР1

1 такырып. "Философия жене оныц цогамдагы

релГ

Тэуелс1з Казацстанныц ертецп болашагына ез улесш

косар бшшт! маман, зердел1 азамат болып, ел тагдырын

шешуге, когам дамуыныц ж ауапкерщ лщ н мойнына

алуга умтылган ep6ip жас уцнн философия пенш оцыпуйрену

ете кажет.

Философияньщ басты ерекшелт —элемдо, букй1 дуние-

Hi тутас карастырады, оныц iniKi байланысын, жалпы даму

зацдыльщтарын зерттейдо. Ягни, ол —дуниетанымдыц

гылыми жуйе болып табылады.

Сондьщтан философияньщ мацызын, курылымын, пэ-

HiH тереццеп б1лу ушш, ец еуел1, оныц дуниетаныммен

байланысын, арацатынасын царастырып керелш.

Белгал! 6ip адамдардыц дербес цызмей ретшде философия

ежелп. шыгыс елдершде - Кытайда, Индияда, т.б.

елдерде, кешшрек антика деу1ршде ежели Греция топырагында

цалыптаса бастаган. BipaK, оныц тупкг туындайтын

Ty6ipi адамдардыц елемдеп айрыкша бо. тысында,

дуниеге езшдак катынасында жатуы тшс. Ол катынас жануарлардыц

езш цоршаган табиги ортага катынасынан

мулдем езгеше. Жануарлар табиги дамудыц тел туындысы,

белгШ 6ip география лык ортамен тшелей уйлескен,

олар ездерш табигаттаН белш, оган 6ip бегде куштей сырт

катынас жасай алмайды. Сондыктан олар ушш табигатты

игеру, оны TyciHy, iniKi сырына каныгу маселем турган

жок.

Адамдар болса, ортага тшелей бешмделудщ нетижесшде

емес, сол ортаны игеру кызмет1 нетижесшде, оган

6


денек ерл1, курал-саймандар аркылы, езара когамдасу аркылы

катынасады. Бул процесс ез! аткаратын ic-ерекеттерд1

де, оныц езгеретш объекйсш де жене ацырында езЬ

нщ KiM екенш де белпл1 дережеде кере б!луд1, тусше 6iдудо

де кажет етедь

Осыган орай адам табигатка, жалпы елемге солардыц

тек 6ip белшей гана емес, олардан б1ршама бегделенген,

окшауланган сырт куштей катынас жасай алады. Сол аркылы

ол езш де езгертш, ез1нщ мумкшдштерш ортаныц

мумкшдштер1мен уштастырады, езше де сырт кезбен карай

алады. Бул, ерине, адамдардыц тарихында езгере беретш

жагдай.

Айтылмыш жагдай адамныц елемдеп алатын орнын,

оныц eMipiirifl туша менш, оныц и м болатындыгын, болуы

керекттн алдын ала шепплген, онсыз-ак, онан бурын-ак

аньщталган меселе ретшде карамайды. KepiciHnie, оныц

барлыгын адамныц e3i nieniyiH, e 3i аныктауын керек етеfli.

Ягни, адам елем1 унем1 белг!л16ip дережеде шепплш,

не шепплмей жататын, 6ipaK толассыз оныц алдында шепплуш,

аныцталуын кутш турган жумбактай болып турады.

Дцниетаным, дуниеге квзцарас дегешм1з - айнала

Коршаган орта, букш елем, тутас дуние туралы, ондагы

адамныц орны, йрщЬпктщ мен-магынасы туралы кезкарастардыц,

тш рлер мен тусшштердщ жуйеленген жиынтыгы.

Дуниеге кезцарас адам когамымен 6ipre пайда болган когамдык

тарихи кубылыс. Оныц шыгуыныц кайнар кез1 -

емхрдщ eei, адамныц йршппк болмысы.

Цуниеге кезкарастыц негазй угымдары - "дуние" ж е­

не "адам". Олар ажырамас б1рлште. Ягни, адамнан белектенген

дуние жене табигат, сондай-ак сырткы дуниемен

салыстырылмаган адамныц ic-epeKeTi, iniKi рухани eMipi,

еркайсысы ез бетшше дуниетанымды курай алмайды.

Дуниеге катынасы аркылы адам езшщ тагдыры мен eMipлш

позициясын, суш.спенпплМ мен ceHiMi туралы белгип

6ip кезцарастар аумагын кецейтедь Адам мен дуние аракатынастары

6ip-6ipiMeH жаца байланыста каралган сай-

7


ын, сыртцы материалдьщ елем ж эне iniK i рухани дуние

туралы тус1н1ктер тиянадталынады.

Осыдан келш дуниеге квздараста, б1ршппден, элем,

табигат жэне догам туралы, олардын 6ipmri туралы, екшпйден,

адам ж эне оныд дуниедега орны туралы, уппнппден,

болмыс пен болашадтыд мэн-жайы туралы кэндлге

донымды туйвйктер далыптаса бастайды.-

Дуниетанымныд тутастыгын дурастыратын нег1з -

6Уим> Щ ам адамныд кек1регше доныс теуш, санасына

уялап, оныц eMip тэж1рибес1нщ елегшен 9Tin барып, сешмге

айналады. Сешм дегетм 1з - дуниеге кэздарастыд

туп дазыгы, барыттаушысы, адамнын, эз позициясына,

тодыган ойына, icTereH iciH e, умтылган мурат-мадсатына

деген б ер ш т т. CeHiMi 6epiK адамнын кездарасы, дуниетанымы

надты, ici конымды, багыты дашан да айдын.

Дуниеге кэздарастыд далыптасуы табиги, элеуметтш

ж эне надты мэдени ортага тэуелдь Дуниеге кэздарасты

гылыми жэне гылыми емес, к;арапайым деп белуге болады.

Сэйтш, даралайым дуниетанымда мифологи ял ыд, дани

ж эне гылыми кезцарастар, м ат ериалист ы жэне идеалист

ы агымдар араласып жатады.

Ал тарихи тургыдан алганда дуниеге кэздарастыд мифологияльщ,

дани, натурфилософияльщ жэне философиялык;

турлер1 далыптасты.

Ежелга дэу1р м эдениейнщ дуниетанымы - миф.

М иф - алгашды дауым адамына тэн ойлаудыц 6ipiHini

бэлшбеген формасы. Мунда поэзия мен гылымныд, дш

мен моральдыц, рационалды эсердщ элементтер1 бар.

Е ж елп миф-ацыздар алгашды адамдардыц й р п п л т н щ

мацызды белпйндей, олардын; рэм1зд 1к мазмуны ардылы

адамзат доршаган ортаны ж эне уадытты 9pi игерд1,

opi тус1ндо. Агылшын тарихшысы Э.Б. Тайлор мифтердщ

мынадай турлерш атап етедк

1. Философияльщ немесе тусшд1рмел1к;

2. Надтылы, б1рад бурмаланган деректерге суйенген

мифтер;

3. Тарихи ж эне адыздыд тулгалар туралы мифтер;

4. Фантастикалыц ж эне метафоралыд мифтер;

5. Саяси-элеуметтш ж эне турмыстыд мифтер.


М иф ояогиялыц дцниетанымнъщ кшдой —кещстш пен

уакытты адаммен жакындастыру талпынысы, багдары.

Мифологияльщ уакытта адам мен табигаттын, арасында

алшактьщ ж ок болды. Миф алгапщы адамдардыц й р -

п п л т н щ ажырамас 6ip б о л т болып табылады. Миф -

адамныц цауымдыц санасыныц алгапщы цалыптасуыныц

KepiHici. Ол ein6ip кубылыстьщ туп н ей зш , шыгу се-

6e6iH ашпайды. Ж азулы аппарат жок; кезде миф оныц

Кызмейн аткарган, адам мен дуниенщ дэнекер1 болган.

Сонымен, мифологиялыц кезецде адам мен табигаттыц

арасындагы б1рлйс ерекше жогары дерш телдь Егшпшпк

пен бацташылык. й п й , коленердщ eei еж ел п flayip медениейнен

табигат пен сырлас болуды тал ап eTTi. Скиф -

сак оркениейндей "ац стгоп", кытайдыц инь, ян бастамалары,

Египет пен Ш умердей елш , кайта т1р1лген кудай

туралы ацыздар табигат пен уйлеймдш ке шацыратын рэм1здер.

TypiK халыктарыныц мифологиясында гарыштыц

курылымы былай бейнеленедк ж е й кабат Ж ер бар, онда

Кектебе тур, Кектебеде Кектерек ecin тур, ол Кеккумбезд1

Tipen тур. Бул бейне к т з уйдщ курылымына да ук ­

сас. Дазактыц элем туралы тусш 1й н д ё эсерл1 бейнешц

6ipi —алып бейтерек. Дуниежузхлш агаш тацбасы ерлемдш

козгалысты, Ж ер мен Аспанныц тыгыз байланысын

б1лд1ред1. Осы бшк бэйтеректен эпос батырлары аспан денелерше

ермелеп жете алатын болган. Элемдш агаштыц

тагы 6ip атцаратын кы зм ей оныц жогары ж эне орта дуниемен

байланыстыруында. Tipiлep элем 1 еткен кезбен,

аруактармен катынасын узбейд1. Кектеректщ тамырлары

ж ер астында орналаскан. Ж асыл-желек ем1рлгк агаш

куш-куат пен нэрД! тэм енй дуниеден алады.

Сонымен, казактыц рухани мэдениейнде аспанды Тэ-

Hipi —кудай ретшде кад1рлеу осы мэдениеттщ мацызды

6ip касиетше жатады. Аспанды кудай децгешне кетеру,

одан корку емес, бул кене мифтер мен еж ел п дш дердщ

дуниетанымдык ер ек ш ел т екеш гылымга белйль

Казактардыц ата-тей турйстердщ басты кудайы - Кек

Тэщ рь Оныц ракымымен елд1 билеген кагандар "Аспан-

9'


да туган жэне Кунмен, Аймен безендоригген" деп аталган.

TypiK жазуларында квшиендхлердщ бар лык; жещстер1

Кек Тэщр1мен байланыстырылган. Аспанды жэне оныц

шырацтарын цадарлеу TypiK эркениейне жататын барльщ

хальщтардыц дуниетанымыньщ мацызды белйсь Мысалы,

"Огызнаме" эпосында Огыз каган вз балаларыныц

атын Кэк, Кун, Ай, Жулдыз, Тау, Тещз деп койганы мэлш.

Ертепдей киял-гажайып (скщырлы) ерекшежк ондагы

фантастика аркылы opLnefli. Аныгырак айтканда, фантастика

- киял-гажайып ертейлёрдщ жаны. Хальщ ертейлерщде

фантастиканы жасау ушш неше килы тэсшдер

колданылган. 1) Сешм-нанымды окигага айналдыру.

Алгашкы котам адамдарыныц угымынша табигат дуниесшдей

барлык заттардыц рухы бар, сол рухтар бейне

адам баласы секщд! ой-сезх-мгё, туйсшке ие. Mine, бул 6i3

удайы айтып журейн анимизмдш козкарас болып саналады.

Киял-гажайып ертейлерде бул кэзкарас айкын

бейнеленген. Осы кэзкарас бойынша табигат дуниесшдей

турлЬтусй бар заттар адамзаттык сезцямен к¥Д1реттщ

кушй куаты аркылы жарык дуниеге шыккан. Мысалы,

ерейлердей жердщ жарылып немесе бас кешпкердщ жер

астына тусш, катерден кутылуы, сикырлы сулардыц адам

баласын эр килы хайуанга айналдыруы, жануарлардыц

адам баласына камкорльщ жасауы, сол сиякты адамга сеpiK

болуы, эруактардыц Tipi адамдармен карым-катынас

жасауы, балгерлердщ болжам айтуыныц нацты ем1рде ic­

Ke асуы, адамды хайуанга айналдыру сек1лд1 эрекеттердац

6api тацгажайып фантастика. Муныц 6opi ертедей адамдардыц

жерге, суга, тауга, агапща, жануарларга жэне

ата-бабалар рухына сыйынатын кэзкарастары. 2) Ocipeлеу.

Ертейлердей фантастиканы жасаудыц тагы 6ip тэcwi

талдау жолы. Ертейлердщ 6ip белМнде табигат дуниесшдеп

белйл16ip зат, турмыс буйымдарын эйрелеп, олардыц

мацызы мен жумыстагы кызмей шектен асырыла

квтермел ещц. Мысалы, кылыш - адамдардыц жырткыш

ацдармен, жауларымен арпалысуында колданатын эте

мацызды куралы, баска кызмей де eлeyлi болган. Сон-

10


дьщтан цылыштыц жасалуы езш щ fleyipi тургысынан

айтканда зор тапкырльщ саналган. Сол ушш адамдар к;ылышты

ертейлер елемше енйзш , оныц цызметш ecipeлеу

арк;ылы ездерш щ бацытты турмыска жету1 жолындагы

армандарын кылыштыц касией аркылы жетуге болады

деп тусшген. Сандык ~ хальщтыц алтын казынасын,

ктм -к еш ей н, т.б. дабагалы заттарын сактауга пайдаланатын

мулкь Сондыктан сандык ертейлерде кедейлерге

тауар шыгарып беретш и й касиетке ие ейлген.

Ертейлердей ор килы к¥ДФет образдарыныц жасалуы

да ic ж узш дей болмыстан алыстап кете коймайды. Мысалы,

диюлар ете зор денел1 кУДфетй макулык, 6ipaK оныц

адамдарга уксаган аягы, колы, басы, K63i бар. Ол перизат

сулу кыздыц образында болады; Жалмауыз к ем тр

сиякты болып кёршеда, тек аузы, мурны, кез1 езгерйлш ,

суйк1мс1зденд!р1лген. Сондыктан хальщтыц киял-гажайып

ертейлершде жогарыда айтылган eKi турл1 тэйл аркылы

нактыльщтан фантастика курастырган жэне сол

нактыльщты бейнелеу yniiH кызмет icTeTTipreH.

Кешн Кудай адамдарга KiTan (Цуран, Библия) "сыйлаган"

соц, мифологиялык дуниетанымды дш мен философия

ыгыстырды.

ДЫ и н ей здей дуние кезкарасы мифологиялык сананыц

табиги жалгасы. Дши дуниетаным табигаттан тыс,

КУФретй кушке адамныц мултшетз багынуын уагыздайды.

Адам санасында табиги кубылыстардыц бурмаланган

бейнесш тугызады, оны табигатты езгерту м ум кш дтнен

шеттеуге бешмдейд1. Дш объективйк шындыкты адам

басында бурмалап, фантастикалык турде бейнелейдь

Дши кагидаларга Караганда дуниеде кандай 6ip кубылыс

болмасын оныц йкелей Tiperi, козгаушысы ем1рден тыс

турган жене оны жаратушы куш (кугцрет) екеш. Ец 6ipiHmi

дшдер политеистш болган, дшдердщ ец жогары сатысы

таптык когамдарда пайда болып, содан 6epi келе

жаткан монотеист1к сешм. Уш ip i дуниежузыйк дш бар:

буддизм, христиан, ислам дшдерь Дшнщ пайда болуы

ертедей кауымдык адамдардыц дуниетаным каб1лет-

T epim n ете томен болып, табигат кубылыстарыныц сы-

11


рын тусше алмай, турл1 жагдайлардыц себептерш рухани

куш-цуд^ретке балаганын керсетедь

Б уддизм б.з.д. VI гасырда пайда болады. Оныц шыуу

тарихы принц Сиддхартха Гаутаманыц eciMiMeH тыгыз

байланысты. Буддизм шмйы бойынша, eMip - цас1рет.

Адам цандай ёлёумёттш сатыда турса да аурудан, Kepiашстен,

вл1мнен цутыла алмайды. Буддизм бойынша,

ёШршц азаптары жайындагы цасиетта шындыц мынадай:

еш ргё келу - азап, цартаю - азап, журегщ каламайтын

адаммен косылу —азап, жацсы керген адамыцнан айрылысу

- азап, кездеген мацсатыца жете алмау - азап. Ал

осы азаптардан цутылудыц басты жолы - ceri3 с ал алы касиетт1

eMip жолын тацдап алу. Будда iniMi адамныц бойындагы

ijjragnic; адамгерпплш касиеттердо одан epi дамытуды

насихаттайды. Онда былай делшген: ”Бул дуниеде

вщпенд1Л1кт1 вшпенд1л 1кпен ж ецуге болмайды, адам

ашу-ызасын ацылга жецдорш, зулымдыцты кайырымдылыцпен

ауыздыцтауы кажет. Урыста мыц адамды жецш

шыгуга болады, ал нагыз жещ с адамныц езш -ез! жендп

шыгуы болып табылады".

Христ иан д1ш б.з. I гасырда цалыптасты. 1054 ж . христиан

дот: католик ж эне православиелш болып eKire белансе,

ал XVI г. бул доннщ жаца тармагы - протестанттык

агым пайда болды] Христиан д1ш - езднщ мазмуны

мен меш жагынан езгеше жаца мэдениеттщ непзш калауга

тшелей себепкер болды. Бул жаца мадениет адам

тулгасын мойындады, адамды цудайтагаланыц жер бетш

деп пендес|, ал Иисус Христос адамзат баласыныц ец

жацын камцоршысы деп танылды.

Библияда христиан Кудайы "Кдзына Кудайы" деп

аталды, ей тк ет мундагы К/уцай пут емес, адам еркшщ

Kepimci емес, ол адамнан мулде теуелйз eM ip суредь

"Кудай —ол нагыз махаббат" ейткёш оныц адамзат баласына

деген махаббаты ете ш екйз, ол еш уакытта да адамдарга

жамандыц пен жауыздыц жасамайды. Зулымдьщ

пен жауыздыц - адамдардыц мен-магынасыз oMipimn

жене бул вщрде жасаган кунелерш щ жем 1сь

12


Ислам ( арабша Аллага берщу, мойын усыну) flirn Батые

Аравияда VII гасырда таптьщ араб мемлекетшщ к у

рылу кезещнде пайда болды. Ислам дши LniMi Дуранда

баяндалган, оныц мазмуны, ацыз бойынша, Дудайдыц

ертм ен Мухаммед пайгамбарга хабарланган. Ислам дш1

христиан flim мен иудаизмнщ, iniiHapa манихейлш пен

зороастризмнщ acepiHe ушырадыЛИсламныц басты догматы

б1рден-б1р акикат Кудай кок пен жерд1 жаратушы

жене ондагы бар нэрсенщ бэрш жасаушы ретшде олардыц

уетшен ектемдш журпзетш Алланы мойындау болып

табылады.Шусы л манныц бес парызы бар. Олардыц

6ipiH inici, дшнщ символы: "Алладан баска Цудай жок;,

ал Мухаммед - Цудайдыц елнпел." деген сездерд1 айту болып

табылады. Одан ep i мусылмандарга кунделшта намаз

оцу, ораза туту, салык(зекет) толеу, сондай-ак цажыга

бару парыз етшген. Ислам негазшен eKi багытца - суннизмге

жэне шиизмге бэлшедо.

Мусылмандыц дшнщ еуразияльщ Далада таралуына

байланысты кешпел1 хальщтардыц гарыш туралы Tyci-

Hiri де езгер1стерге ушырадьь/Бурынгы ecKi мура жогалып

кетпей, ислам космогониясымен синкреттш (тыгыз

байланысты) турде тутастыУБул туешштер бойынша элем

eKi дуниеден: фэни (белгагаздш) жэне бацидан (мецгйпк)

турады. Осыган сэйкес адам eMipi шекыз. Фэниден бацига

эту, бул дуниеден кету дегешм1з - жанныц 6ip формадан

eKiHmi формага ауысуы, оныц нурга айналуы|

Мифология мен дши сананыц кемпплштерше карсы

KypecTi 6ipm aM a батылдыкпен журйзген натуралиетш

философия болды. Ол жеке жаратылыстану гылымдарыныц

тужырымдарына суйене отырып, табигат туралы тутас

кэзцарас калыптастыруга тырысты. BipaK онда дуние-

Hi езгермейтш нэрсе ретшде царастыру басым едь

Натуралиетш философия —жеке жаратылыстану гылымдарыныц

тужырымдарына суйене отырып, табигат

туралы тутас кэзцарас калыптастыруга тырысты.

Ал философиялыц ой-толгамдар мен тужырымдар таптык

когамныц орныгуы барысында, ягни, ертедеп Цытай,

Унд1, Греция eлдepiндe айкынырак калыптасты.

13


Осы кезде экономика мен сауда-саттык, саяси курылым

мен медениет ошацтары ip i-ip i калаларда шогырланды.

Жерге жеке менппк орнады. 0H flipic куралдарыныц

шогырлануы ецбек бел1т с ш тездетй, ©pi терецдетть Biреулердщ

колында ©Hflipic байлыгын, жердо, сондагы бар

мулштерд1 иемденуге мумкшдштер! болады. Басым коппплш,

букара кауым мундай ийлш пен цуцьщтан мулде

айырылды. Таптьщ кайшыльщ когамдьщ ем1рдщ курдеш

мэселелерш кун тэрйбше койды. Цайшыльщ салдарынан

таным мен ©Hflipic кызмета, ой ецбеп мен дене ецбеп

6ip-6ipiHeH дараланып белщгц. Бш1м жеке билштщ ece6iмен

гана практикальщ колдау тапты. Мше, осы жагдайда

дуниеге деген кэзкарас калыптасты. Ертедеп грек ойшылдары

уппн философия дегешм1з - болмыстыц алгашцы

бастамасы мен себебш 1здеу, ман жеш ндеп LniM, шындыкты

пайымдау, болмысты кударет куш-Аллатагаламен

тецесйрудщ баламасын табуга уйрететш к&бйгетлж деп

туйш лдь Ой жуйесшщ ец жогары децгеш - дуниеге философияльщ

кезкарас.

"Философия" - грек c©3i (данальщты сую), шыгыс хальщтарында

арабшаланган турде фэлсэфэ деп аталады,

б1здщ айналамыздагы ©Mip шындыгы жен1ндег1 кэзцарастар

ж уйей, дуние туралы жэне онда адамныц алатын

орны туралы анагурлым жалпы угымдардыц ж уйей болып

табылады. Ягни, даналыкка кумарльщ деген магынаны

бьлдоредо.

Адам дуниемен карым-катынаста болганда, болмыстьщ

eKi жагы - материалдыцца жэне идеапдыщ а душар

болады.

1. Материалды дуниеге айналадагы коршаган заттардыц

6 opi, ягни адамныц санасынан, ой жуйейнен тысцары,

©pi одан тэуелйз, объективта турде ©Mip суретшшц

6©pi жатады.

2. Ал идеалды, ягни рухани дуниеге санадагы, ойдагы,

кэкейдеп субъективп кубылыстар(ойлар, сез1мдер, психикальщ

касиеттер) жатады.

Философияныц атцаратын функциялары:

1. Дуниетанымдык, дуниеш танып 6Lny;

2. Рационалды (зацдарды ашу);

14


3. Критикальщ, сынга салу;

4. Болашакты болжау.

Философия гылым ба, элде рухани кызметтщ ез алдына

дербес саласы ма - деген мэселе элем философиясында

кеп талкыланган. Батые Еуропанын, философиялык ой

тарихында оны кебшесе гылым саласына жаткызатын,

Tinri оны "гылымдардын гылымы" деген козкарас басым

болды. Маркстш философияда осы женшде eKi уштылык

байкалады. Б1ршде философия гылымнан белек, ез алдына

когамдык сананыц формасы деп танылса, баска кеп

ецбектерде К. Маркс, ecip e c e Ф. Энгельс философияны,

оныц imiHfle диалектиканы даусыз гылымга жатцызады.

XX гасырда, 6ipaK , батыс ойшылдарыныц к е п н п л т дерлш

философияны гылымнан белек, бегде рухани сала деп

туешуге ойысты.

Ец алдымен философияны гылымга жакындастыратын

жактары кандай Гылым сиякты философия да ез

кагидаларын фактЪгермен де, логикалык уэждермен,

дэлелдермен нейздеуге умтылады. Философия ем1рдей

бар, болып отырган катынастарды, болмысты, оныц зацдарын

nrepin, бешмдеуд1 нейзге ала отырып, 6ipaK тупк1

максатын, умсынатын багытын, болуга кажеттд., болуга

лайыкты, болуы мумк1н, TinTi болуы парыз нэрселерге

арнайды. Гылымныц мураты —бар тылсымныц сырын

айкындау, барлыктыц акикатын ашу, соныц нейзш де

сол барльщтан зацды турде туындайтын немесе мшдетта

турде шыгатын, шыга алатын нэрселерд1 аныцтау. Бул

6ipaK, кебшесе табигат пен когамныц бар зацдылыктарына

байланысты.

Философия адамныц дуниеде болуыныц сан алуан формалары

мен жолдардыц ец алдымен мэндипга мен мэнci3fliriH

айкындау, сол мэндерд1 адам кэщл куйшде, жан

толганысында nrepin, ерк1мнщ жеке басыныц езшдш рухани

ырзыгы етудщ Typi, соны жасаудагы рухани кызмет.

15


Философия л а т

Философия

Ой жуйенщ ец жогары дец гет - дуниеге

философиялыц кезцарас

Дуниетанымныц магынасы

Вдхстемелш

Гуманистш-суйкшеныилш

влеуметпк-аксилогияльщ кундылыцтар

медени-тербиелш адамдарды тербиелеу

бейнелеу-акпараттьщ категориялар,

жалпы принциптер, зацдар

Эвристикальщ —жаца б1л1мдерд1 игеру

Уйлес1мдицк - гылыми зерттеу

ед1стершщ координациясы

Интеграциялык белшектерд16 ip iK T ip y

Логико-гносеологиялык гылыми

бШмдерд1ц теорияльщ цурылымы жене

тушшктер калыптасуы


18

Дуниетанымнын, тарихи турлер1


Философияньщ дш жене мифлологиямен байланысы


Философияньщ езекп маселеы (материалистердщ кезцарасы)

Сана мен материяныц катынасы

Материя. болмыс. табигат-алгашкы. ал сана, ойлау,

pyx-CORfl!

Гносеологнялык, танымдык мзселс (Шын

дуниеш танып-бшуге бгадщ оПлауымьпдын

адб1ЛСТ1 жете ме)

Таным процессшш

саты л ар ы ,

формалары ж эн е

sflictepi

Д у и и с т ц

6 ip n ir i

Материалдык шындык

Сана, оныц

пайда болуы

Тахарибе - танып бшуд|ц н

акнкаттын елшеу1ш1

Матернянын

ош'р суру тасин

Материя

болмысыннч

формалары

М а т е р н я н ы н ж ё м ю 1

0Mip шындыгын бейнелеудж жогары формасы

Мндын функциям

KenicTiic

К о г а м д ы к е ц б е к э р е к е т ш щ н э т п ж е а

Козгалыс

А д а м д а р м е н к а р ы м -к а т ы н а с ж а с а у д ы н нэтн ж еЫ

К о г а м д ы к к а т ы н а с т а р д ы н н э т и ж е а


0 з бетшше жумыстар:

1. Осы тцстйстерге анъщтама берщЬз: Дуниеге кезкарас;

мифология; концепция; тарпплш; экология.

2. А байЦ цнанбаев.Ц арасездер.О т ы з жеттшЬсвз.

- "Адам баласын замана ест1ртед1, к1мде-к1м жаман

болса, замандасыныц 6epi виноват."

—"Дуние —улкен кол,

Заман —совдан жел,

Алдыцгы толцын-агалар,

Арткы толкын-шшер,

Кезекпенен елшер,

Баягыдай K epiH ep".

—"Бакпен аскан патшадан,

Мимен аскан каРа артьщ,

Сакалын саткан кэрщен

Ецбегш саткан бала артык" •

А дам ны ц т абигат т агы м эт жэне оныц болмысы

жвншдегЬ А байды ц сездерш цалай т уст ейз

3. ШэкэрЬм Ццдайбердщлы.

Tenipim ieflen 6ip муцгыл,

Тас суретке шокынса.

0лсе де болып соган кул,

Иманын бузбай отырса.

Атак, пайда 1здемей,

Ойында мактан жок болса.

Киянатты кездемей,

Цанагатка ток болса.

Молдеке-ау, оган танданба,

Сол Kipefli бешске.

EKi жузд1 сандалма,

Сен каласыц кешсте.

21


Цудайъщ мен дуниеге,

Кезекпе-кезек шоцынсац.

Инедей пайда тие ме,

Мепптте мыц жыл отырсад!

Шмде болса шын мшез,

Бол мае онда ек1 сез.

блйрсе де кезбе-кез,

Иманын сатып ал мае без.

Иман да сол, дш де сол, —

Адаспайтын ай^ын жол.

Кул де мейлщ, ыза бол,

Бешске аньщ юредо ол.

Мысал емес, ындыным,

Элп мудгыл —аулие,

Иман саткан жындынын,,

1здегеш дуние!

Шэкэртжнщвлецш "дцниетаным', "din" категорияларды

цолданып талдацыз.

—Беше, кеше, мццгыл евздерше myciniK беру

Шгарталас сурак;тары:

1. K^a3ipri жастар " болатын елдщ баласына" уксай ма

2. Жастар арасында кездесе беретш рухани мешелджмацгурттжтщ

тарихи, елеуметтш, догамдык; себептер1

цандай Одан кутылудыц жолы цайсы

3. Содгы дэу1рде хальщ бойындагы касиеттерге неш

экеп косып, неш жогалттыц

4. "Тастанды бала", "алжыган аке-шеше", "жезакше

мен нашадор, цатыгездш" сияцты дерттердщ ем!рдег1

тупк1 себептер1 неде

5. "Халыдтьщ улы мен цызы" болу ушш Kjaeipri жастарга

не жетйшейда

6. Жастардын, да nieniyi диын ам1рлж маселелер1 бар.

Олар нендей мэселелер

22


7. Елге, Ж ерге цамцор, кайырымды болу ушш езщ цандай

ic атдардьщ

I тараудыц тест сурадтары:

1. Философияныц аньщтамасы:

A) Табигат жэне догамныц негурлым жалпы даму зацдары

туралы р ы л ы м .

B) Адамныц дуниеге кезцарасы.

C) Дуниетанымныц ерекше Typi.

2. Алгашцы цауым адамына тан ойлаудыц 6ipiHini белшбеген

формасы:

A) Миф.

B) Дш.

C) Философия.

3. Конфуцийлыцтыц мемлекеттж Ьймге айналган кезй

A) IX г.

B)Б.д.д. I f.

C) XI г.

4. Тарихта философияныц тууына нег1з болган дуниежузЬ

лш еркениеттщ уш ipi ошагы атап керсетдледг.

A) Кытай,Унд1, Греция.

B) Еур'опа, АЩП, Ундд..

C) Батые Еуропа, К^ытай, Ундь

5. Философияныц Herieri меселелер1:

A) Тарихи дамуды зерттеу.

B) Рарышты зерттеу.

C) "Адам", "вркениет", "Котам", "Мвдениет" угым дары.

6. Даосизмнщ непзш далаушы:

A) Лао-цзы.

B) Моди.

C)Конфуций.

7. Таным процесш жоцца шыгаратын философияльщ агым:

A) Материалистер.

B) Идеал истер.

C) Агностиктер.

8. ”взщд1 езщ танып 6bi" деген философ:

A) Сократ.

B) Фалес.

C) Диоген.

9. Дши дуниеге кезцарастыц негазд.:

A) Рылым.

B) Культ.

C) Сешм.

23


10. Б.з.д. пайда болган дшнщ uiiMi бойынша "©Mip-i^acipeT":

A) Индуизм.

B) Буддизм.

C) Ислам.

11. Философияньщ пайда болуын, тарихта еткен философтар

дын, ой-ппйрлерш, тужырымдары мен ай^ындамаларын

белгип 6ip биймдж жуйеге лайъщтап, осы заманга жетюзген:

A) Онтология.

B) Гносеология.

C) Философия тарихы.

12. Дазак; философиясыныц ipi eKijii, "Дара сездерд1”

(Еацлияны) жазган:

A) Шэкэр1м.

B) Абай.

C) Ы.Алтынсарин.

13. ”Дуниедеп. бар нерселердщ бэршщматериалдык непзш

от деп сананаган”:

A) Демокрит.

B) Гераклит.

C) Анаксимен.

14. Философияньщ зацдарды ашумен байланысты функциясы:

A) Дуниетаным дын.

B) Рационалды.

C) Критикальщ.

15. Дазацтардыц ата-теп турцстердщ басты Кудайы:

A) Кек Твщр1.

B) Умай.

C) Аспан.

16. Элемд1, букш д у н и ет тутас карастырады, оныц iniK i

байланысын, жалпы даму зацдыльщтарын зерттейтш шлым:

A) Дш.

B) Философия.

C) Мифология.

17. ” Сан дар —барлык; заттардыц, гарыштыц Heri3i" деп тужырымдаган

философ:

A) Сократ.

B) Фалес.

C) Пифагор.

18. Тал тусте цолшам уст ап базар алацына барып "халыц -

кеп, адам аз екен" деген философ:

24


A) Демокрит.

B) Диоген.

C)Эпикур.

19. Аристотельден кешнга "Екшип устаз":

A) Эл-Фараби.

B) Платон.

C) Сократ.

20. Медицина тацырыбында 43 трактат жазган, философия,

математика, медицина, астрономия, ботаника, геология, лингвистика,

поэзия жэне музыка салаларында ецбектер1 зор:

A) эл-Хорезми.

B) Аристотель.

C) Ибн Сина.

2 тацырып. "Ф илософияныц тарихи типтерГ'

1. Философиянын; уш ipi ошагы.

2. Антика заманыныц философиясы.

3. Орта гасырльщ философиясы.

4. Орта Азия халкщтарыныц философиясы.

5. Кбайта Орлеу дэу1р1нщ философиясы.

6. Жаца заман философиясы.

7. XIX гасырдагы цазак; агартушыларыныц дуниетанымдьщ

кезцарасы.

Философия тарихын зерттеудщ басты маселeci —тарихта

эткен философтардыц ой-шк!рлерш, тужырымдары

мен айцындамаларын белпл16ip быамдш жуйеге лайыцтап,

осы заманга бурмаламай жетю зу.

Ф илософияныц yui ip i ош агы: Цытай, Yndicm an,

Греция.

Е ж елп Ущц философиясы

Б1здщ жыл санауымыздан уш мыцдай жыл бурын

Ежелп Унда жершде цауымдьщ к;огам ыдырап, оныц орнына

цулдыц цогам калыптаса бастады. Осыган орай

еж елп ущц догамы торт варнага (каста) белшдо. Олар:

брахмандар (абыздар), кшатрийлер(эскербасылар), вайшьилер

(ауцатты шаруалар) жэне шудралар (к;улдар). Эр

варна туйьщталган элеуметтш топ болды да, эрцайсысы

25


цогамда езше тиесип орын алды жэне эздерше гана тэн

дэстурл1 цызметтер1 болды.

Мысалы, брахмандардыц улесше - ой ецбей, кшатрийларга

—эскери цызмет, вайшьилерге - ауылшаруашылыц,

цоленер K9ci6i, саудагерлш тисе, шудраларга - дара

жумыс дана тидо. Ежели у щи цогамыныц осы даму кезецiHe

сай мифологиялыц, философияльщ кездарастары да

цалыптасты.

Y щц философиясыныц мацсаттары - адамгерпплшке,

руханилыцца баса назар аудару, адамнын, "езщ басца барльщ

нэрседен жэне басца барлыц нэрселерд1 езщен" керу,

"йога" жаттыцтыру, ден ет машыцтандыру.

ЕжелН К,ытай философиясы

Ежелй Кытайдыц цола дэу1ршен тем1р дэу1рше eTyiне

байланысты ауыл шарушылыгы мен цала тургындарыныц

ецбектер1шц белшуше, эртурл1 сатыдагы елеуметтш

топтардыц пайда болуына экелш соцтырды.

Ежелга Кытай мемлекей - шын мёшндей шыгыстыц

деспотия болатын. Мемлекет басшысы —epi патша, 9pi

абыз жэне жалгыз гана жер иее! болды.

Б.д.д ушаншз. гасырдыц аягында пайда болган Ежелп

Кытай философиясы кешшрек Heri3i алты философияльщ

багытца - мектептерге бел1ндь Олар: конфуцийшылдыц,

моизм, зацмектебЦлегистер), даосизм, турпайы философтар

(натурфилософия) жене Атаулар мектебь

Конфуцийшылыц. Бул философиялыц агымныц пайда

болуы жэне цалыптасуы, осы агымныц непзш цалаушы

Кун-фу-цзы, оныц 1збасарлары Мэн-цзы жене Сюньцзыныц

е«мдер1мен байланысты.

Кун-фу-цзыныц Шмшше, ец жогары жаратушы куш -

аспан. Ол жерде эддлеттипк болуын цадагалап отырады.

Ал цогамдагы тецй.здл.к, эртурл1 сатыдагы топтардыц болуы

ол - едалеттйхш. Олай болса, аспан(кок) осы тецсгздш

й цоргайды. Ец басты мэселелер - адамдар арасындагы

царым-цатынас, тербие.

26


Мэн-цзы —Кун-фу-цзыныц LniMiH a p i царай жалгастыра

отырып, аспан-объективтш кажеттл.лйс, тар дыр ретшде

жадсыльщты коргайды дей отырып, аспанныц epK i —

адамдардын, ж1гер-ерк1 аркылы кершед1 деген n iK ip айтады.

Конфуцийльщ б.д .д. I f . Мемлекеттш 1л1мге, ал IX гасырдан

бастап Цытайдагы H e rie ri д1ни кезцарасца айналды.

Легистер (зацгерлер) - Heri3ri еюлдерк Шан Ян, Хань-

Фэй-цзы.Олардын; щкццнше, мемлекетй тек цана зацга

суйенш басцаруга болады. Елде тэртша.здш бол мае унпн:

1. Мацтаудан жазалау кеп болу керек; 2. Аямай жазалау

аркылы хальщ араеында урейд1 ту дыру кажет; 3. ¥еак

цылмые жасагандарды аямай жазалау керек, еонда олар

улкен кылмыс жасамайтын болады; 4. Адамдар арасында

6ip-6ipiHe сетмс1здш тудыру керек.

Конфуцийшылардыц мемлекет - улкен отбасы, оныц

басшыеы - халыцтыц экес! деген Ьпмнщ орнына легистер:

мемлекет —ез алдына 6ip машина сияцты кубылыс,

билеупп —03iH ата-баба аруагынан да, хальщтан да, аспаннан

да жогары цоятын деспот. Мемлекеттщ негазга мацсаттары:

усац патшалыктарды 6ipiKTipin, Аспан аясындагы

(Цытай) мемлекет куру, осы мемлекетке басца халыцтарды

багындыру.

Конфуцийшылдар мен легистер арасындагы курес кеп

жылдарга еозылды.

Д аосизм (б.д.д, VI-Vгг.) Бул Ъпмшцнегазш цалаушы

Лао-цзы деп есептелед1. Оныц н еп зп ецбей —" Дао жэне

дэ туралы ю.тап"("Дао дэ цзин").

Даосизм LniMi "дао" угымына нейзделген. Егер баска

цытайльщ философиялык агымдарда "дао" "жол" деген

магына берсе, жэне ол Цытайдыц дамуымен эдепталши

жет1лд1рудеп нейзга угым болса, даосизмде "дао" —жалпы

дуниетанымдык угым. "Дао" —алгапщы бастама. Алгашкы

тупнешз жене Цытайдагы, Жердей, жэне Олемдеп

барлык кубылыстардыц, денелердщ 6ipniri, соцгы сатысы.

( Дао —барлык заттардыц анасы).


Элемдей денелерде аспан (ян-еркек) мен жер (инь-эйел)

бастамалары заттардыц eMip суру зацы (цу) аркасында

гармониялык б1рлште болады. "Дао" - болмыс заттарды

дуниеге келйрсе, "дэ” оларды цоректендарещ. Бул екеушci3

(дао жене дэ) еш нэрсе eMip cypyi мумкш емес. Кешн

келе даосизм дшге айналып, езш щ алгапщы кездей кептеген

идеяларынан айырылып калды.

Антика заманыныц философиясы ( б.д.д. VII -VI гг.)

Аталган деу1рлерде Эллада полистершде (цала-мемлекет)

цолонер, сауда, акшалай-заттык катынастар жогары

каркында дамып, осы себептердщ нейзш де озаддщ

талап-мудделер1 ерекшеленген элеуметйк топтар пайда

болды. Бул ой ецбей мен дене ецбейнщ белшущ е, осы

нейзде таза зиялылар кауымыныц пайда болуына, эртурлД

элеум етйк топтардыц талап-мудделерше сай саясиэлеум

етйк, философиялык кезкарастардыц когамдык

сана ретшде калыптасуына экелш соктырды.

Сонымен катар, антика философиясыныц калыптасуына

Крит-Микен, Гомерлгк Греция кезецдер1ндей эдебидши-мифологиялык

кезкарастар ж эне кунделш й eM ip

тургысынан тужырымдалган данышпандык о й -т к 1рлер

н ей зш де дамыган грек м эдениейнщ сол кездей Кене

Шыгыс мэдениейнщ озык улйлерш ез бойына cinipyi аркасында

калыптаскан элемнщ субстанционалдык нейзш

гадёген, рационалданган кезкарастар зор эсер етй .

Демек, антикалык дуниетанымдык козкарас ез кезецщдега

гылыми ж ейсйктерге суйене, езш щ логикалык.

категориялык аппараттарын ж ей лд1ре отырып, философияныц

кезкарастьщ жене рационал дык - жуйел!л iK жактарын

тыгыз байланыстыра карастырып, алгапщы философиялык

о й -тю р д щ калыптасып, кешшрек келе оныц

классикалык децгейге деш н кетер1луше м у м к ш д а к тугызды.

Б .д.д. VII-V гг. антикалык рухани даму мифологиялык.

Д1ни кезкарастан гылыми, философиялык кезкараска

карай багытталды. Бул кезенд! антикалык философия

28


тарихында Сократка деш нй, ал б.д.д. V-III гасыр ойшылдардыц

М эндйш тц генетикальщ бастамасын, тупнепзш

жалпы дуниетанымдьщ кезкарастыц Heriei eTin алып,

оны езш щ категориялык аппараты тургысынан тусшдЬ

p in , философияльщ ойлауды бшк децгейге кетеруше байланысты

кезенд! —Сократтан кеш нй немесе классикальщ

кезец деп eicire бвлед1.

Сократка дейш п кезецде дуниеге келген алгаищы философияльщ

мектеп K in ii Азияда шывдан Милет мектеб1

болды. Оныц нейзш калаушы Милет цаласында eM ip сурген,

жета данышпан цатарына жататын солардьщ iniiHfle

ец сыйлысы Фалес болды (шамамен б.д.д. 625-547 ж .ж .).

Ол "Бастаматуралы", "Кунтуралы", "Кунментуннщтеn

e c y i туралы", "ТенДз астрологиясы" деген ецбектер жазган,

6ipaK олар б1здщ заманымызга жетпеген. Фалестщ

Ьпмшше, барльщ денелердщ генетикальщ бастамасы -

су.

Фалестщ ипмш epi карай оныц meKipTi ж эне жолын

куушы Анаксим андр (шамамен б.д.д 611-545 ж .ж .) жалгастырды.

Herieri ецбектерк "Табигат туралы", "Жер

картасы", "Глобус". Анаксимандр барлык денелердщ бастамасын

сол денелердщ тупнешз1 (субстанция) сатысына

дещн кетереда. Бастаманы ол заттардыц тупнегаз1 - айперонмен

тецестаредь Олай болса, айперон бастама да, тупнепз

де.

Анаксимандр йпмш 9pi карай оныц ш эш рй А наксимен

( б.д.д. VI г. Ортасы) жалгастырды. H e r ie ri ецбей -

"Табигат туралы". Анаксимен барлык денелердщ H eriei

деп ауаны айтады. Ауа —шекйз (аепейрос). Сейтш, Анаксимандрдыц

аепейроны тупнепзден ауаныц касиетше

айналды.

Милет мектебшде калыптаскан философиялык дэстурд!

шгер1 карай дамыткан Эфес каласынан шьщкан саяси

кайраткер, гулама ойшыл Гераклит (шамамен б.д.д.

544-483 ж .ж .) болды. Оны ипмш деп терец ойлары уппн

"туцгиьщ" деп атаган. Herieri ецбей: "Табигат туралы".

Гераклит заттардыц бастамасын от деп есептеген. От мэцri

жэне кудай тектес.

29


П иф агор (б.д.д. 580-500 ж ж .) Б .д.д. VI расырдыц

аягында философиялык 1л1мдер Kimi Азиядан "¥лы Элладага"

ауысабастады. Осы кезецде оцтустш Италия мен

Сицилияда "пифагоршылар мектебл" деп аталган одад дурылып,

онда догамдыд eMipfli джи-едептыпк тургыдан

реформалау д а ж ет т т туралы В кец epic алады. Пифагоршылар

догамда анархияныц етек алуына дарсы болып,

дудайдыц айтуымен жасалган мемлекеттш зацдарды

садтау KepeKTiriH уагыздады. Пифагордыц niKipiHine,

сандар - барлык; заттардыц, гарыштыц Heriei. Оныц гарыштыц

бастамасы, Heri3i деп отырган сандары жай кунделшм

ем1рде долданып журген сандар емес, олар - гарыштыц

реттпйгш, уйлёа.мд1п т н керсететш сандар.

К лассикалы ц философия - антика философияныц

eKiHini кезенд. ОлСократтыцeciMiMeH(б.д.д 469-399 жж.)

тыгыз байланысты болгандыдтан, "Сократтан кейшп"

немесе "классикалыд кезец” деп аталады. Сократ жазбаша

ецбектер далдырмаган, оныц философиялыд кездарастары

6i 3re Платон, Аристотельдщ ецбектер! аркылы

ж етй. Сократ ауызша шюрталастырып, диалог ардылы

езшац дарсыластарын дарастырылып отырган мэселе туралы

жаца, тыц б1л1мге сендаруге тырысты. Оныц дагидалары:"

Мен ез1мнщтук б1лмёйт1ндш.мд1бшемш” жэне

"Оз1цд10з1ц танып-биГ'.

Киниктер философиясыныц("Киносарг" деп аталган

гимназияныц атымен аталып кеткен, аудармасы - "керегенит")непзш

далаушы Антисфеннщ (б.д.д 444-368 жж.)

niKipiHme, надты ©Mip cypeTiH тек жеке заттар рана, ал

жалпы угымдар заттардыц дандай зат екешн аныдтайтын

сез рана. Антисфен езш щ устазы Сократтыц радымшылыд,

ierbiiK, басда туралы uiiMiH ллгерг дарай жалгастырып,

тукке турмайтын дундылыгы жод байлыд, денсаулыд,

т.б. сиядты иплштермен салыстырганда, радымшылыд

- ец дунды жэне жалгыз рана игипк деп уагыздаран.

Ce6e6i, адам езшщ Herieri мадсаты бадытда тек радымшылыд

ардылы жетуге болады. Радымшыл болу

уппн ол туралы кеп сездщ, немесе кеп бйпмшц дажета

ж од, ол - тек ic-эрекет ардылы рана кершедь

30


Материалдык турмыс касиеттерш елемей, когамда к;алыптаскан

едет-дестурлерд1 мыскылдай отырып, нагыз

д анышпан д ьщ, рацымшыльщ, бакытты 1здеген Антисфеннщ

1збасары Диоген Синопский ( б.д.д. 412-323 ж ж .)

киниктердщ этикальщ 1л1мш ез eMipimn н еп зй кагидасы

eTin кабылдаган, осыган байланысты езш щ артынан

кептеген анекдотца уксас ецпмелер калдырган ойшыл.

Мысалы, ол туралы замандастары былай дейдь Б1рде, базар

алацында, бешкеде отырган Диогеннен Улы Александр

с1здщ кандай еп тп п щ з болса да орындауга ез1рмш

деп сураганда, ол —кущц калкаламацыз деп жауап беpinTi.

Ол ете кедей турганына карамастан, киниктердщ

TyciHiriHnie ракымшыльщка, бакытка, шынайы бостандыкка

жетш.збейтш адамдардын, кемпплштерш сынап,

леззатка деген кумарлыкты жек керудщ eei —леззат деп

уагыздаган. Тал тусте фонарь устап базар алацында "хальщ-кеп,

адам аз екен” деген ce3i осы шк1рда нактылайтын

сиякты.

Атомистер iniMi. Бул багытка еж елп грек ойшылдары

Левкипп, Демокрит, Эпикур жене ежелп Рим екш1

Лукреций Кар, т.б. жатады.

Бул ойшылдардыц шыгармаларында, кешн материалистш

багыт деп аталып кеткен дуниетанымдык кезкарас

толыгымен калыптасып, езшдш ерекшелштер1 бар

философиялык Ьпмге айналды. Атомистш багыттыц калыптасуына

улкен улес коскан ойшыл Левкипп (шамамен

б.д.д. V р.) болды. Ол елем белшбейтш усак белшектерден,

"атомдардан" турады жене олар бос кещстште

алакуйын козгалыста болады да, 6ip-6ipiMeH байланыска

тусш, жеке денелерд1 курайды. Левкиптщ бул шшрлер!

Демокрит ыймШц калыптасуына зор есер eTTi. Демокрит

( шамамен б.д.д. 460-371 жж.) 70-тен астам шыгармаларжазран:

"Пифагор", "Планеталартуралы", "Табигат

туралы", "Адам табигаты туралы", "Акыл-ой туралы",

"Улкен елем курылысы", "Kimi елем курылысы", т.б.

Демокриттщ йшуцнше, дуниешц бастамасы —атомдар

(шын болмыс) жене бос кещстш (бейболмыс). Болмыс пен

бейболмыс 6ip-6ipiHe карама-карсы кубылыстар. Атом-

31


дар бос кещстште соктыгысып, 6ip-6ipiMeH 6ipirin жене

байланысып, заттар елемш курайды.

Платон ( б.д.д. 427-347 жж.) Сократтан дерн: алган,

оныд 1л1мд.н epi карай жалгастырушы, езшщ терец де

магыналы философияльщ ойларымен жалпы философия

гылымыныц дамуына улкен есер еткен гулама-ойшыл.

Платон оныд ладан аты (жалпак, кед деген магына береди,

шын аты - Аристокл. Heri3ri шыгармалары: "Апология"

(Сократты коргау), "Критон" (зацдысыйлау туралы),

"Кратил" ( t u iтуралы"), "Зацдар”, т.б. Платон niKipimne,

шын болмыс-адылмен гана 6inyre болатын денемз идеялар

елемь

Оныд юизма бойынша идея мен материядан баска ушшmi

бастама - элемдш рух, немесе космос рухы шыгармашыльщ

куштщ, козгалыстыд, йршйиктщ, жанныд, сананыц

жене таным процесшщ кайнар кез! ретшде идеялар

елема мен заттар елемш косып, байланыстырады.

Платон медениет тарихында ешпес i3 калдырган улы ойшыл.

Ежелг1 Греция философиясыныц бшк шыцдарыныц

6ipi улы гулама Аристотель ( б.д.д. 384-322 жж.) болды.

Ол философияныц ез алдына гылым ретшде калыптасуыныц

Heri3iH калап, ез ецбектершде баска гылымдардыц

меселелерш философия тургысынан караган алгапщы

ойшыл-философ. Аристотель сол кездеп гылымдардыц

барлык саласында ат салысып, кептеген ецбектер жазып

калдырган: "Категория л ар”, "Аналитика" (I-II томдар),

"Топика", "Физика", "Метафизика", "Этикалыктрактаттар",

"Саясат", "Риторика", "Поэтика", т.б.

бзшщ едшш Аристотель мендЪйкй болмыс деп карастырудан

бастайды да, оны сол болмыстыц езше тен категориялары

аркылы тусшд1руге тырысады, (тур-форма,

мен, сапа, сан, материя, козгалыс, уакыт, т.б.). Аристотельдщ

niKipiHme, адамдар "когамдык жануарлар".

Отбасыныц, когамныц табиги дамуыныц аркасында мемлекет

пайда болады. Мемлекеттщ табигаттан айырмашылыгы,

онда кептеген елеуметтш, т.б. катынастардыц epic

алгандыгы.

32


Орта гасырльщ философия

К улиеленупплш к°гам куйреп, оныц орнына Батые

Еуропа елдерш щ кай-кайсысында да феодалдьщ когамдык

катынастар калыптасып, христиан дш ш щ кец етек

алып, тарауына байланысты, "ппркеу экейлерЛ" мен

"путца табынушылар" философиясыныц арасындагы

мэмлеге келмес курестщ ербу децгейше байланысты ортагасырльщ

философияны H e rie ri уш кезецге белш карастырады.

Бхздщ заманымыздыц II гасырынан бастап, алрашцы

христиандык ойшылдардыц йпмдерш жиынтыцтап,

кейш апологет ика ( коргау) деп аталып кеткен дшифилософияльщ

багыт пайда болады. H erieri 'екд.лдерк

Юстин Мученик, Тициан, Тертуллаин Квинт Септимий

Флоренс, т.б. Олар ез Ьпмдершде христиан деш еж ел и

грек философиясы сиякты жалпыадамзат алдында турран

мацызды да курдел1 мэселелердо кетерш, оларга еж елп

грек философтарынан repi терещрек, аукымды жене утымдырак

жауап беред1, сондыктан да оларды христиан дш ше

сенбейтш билеупплер мен ралымдардыц сынауы н еп зс1з

деген niKipfli басшылыкка ала отырып, жаца грек философиясыныц

орнын басатын христиандык дши-философия

жасауга бар куштерш салды.

П ат рист ика (pater-вкв) деп ппркеу экейлерш щ дш и

философиялык йпмдерш айтады (III-VI p p .) Н е п зп екшдер1:

Климент Александрийский, Амвросий, Августин

Блаженный, т.б. Мысалы, Августинныц кетерген басты

мэселес1 - христиан дш нщ артьщшылыгын дэлелдеу аркылы,

ппркеудщ жанды билеуге кукьщтыгы. Ол - аспан

мен жер арасын байланыстырушы деген сиякты идеяларды

дэлелдеу ym iH манихеяльщ, скептицизмдш ж эне

неоплатонизм кагидаларын басшылыкка алды. Августинныц

i^iMi бойынша, адам дуниеге келмей турып тары

баска оныц 1с-эрекеттер1, кылыктары кудайдыц epiK -

ж 1гер1мен белплеш п койган.

Ортагасырлык философияныц схоласт ика деп аталган

кезещ Еуропа тарихында Рим империясыныц куйреуiHeH

бастап Кбайтаерлеу дэу1рд.не дей ш п 600-700 жылдай

33


уакытты камтиды. Бул кезевде егемендш алган кептеген

Еуропа елдёрщдё (Италия, Франция, Англия, Германия,

т.б.) феодалдьщ царым-цатынастар цалыптасып,

христиан дщш цогамдыц ехйрдац барлыц салаларында

ектемдак керсетш, ниркеудщ сауаттыльщтыц цолжазбалар

сацтау icimn ошагына айналган мезгЪй. болатын. Осы

жагдайда философия езшщ барлык акыл-ой, кушш христиан

догматтарын непздеуге жумсап, дГн 1л1мшщ кущне

айналган-ды.

Орта гасырлыц философтар ёщ топка белшдк реал истер,

номиналистер:

а) жалпы угымдар (универсалийлер) жеке заттардан

тэуелт, олардан бурын пайда болган, букш пршиоктщ мет

жаратушы кудай деда. (Фома Аквинский 1225-1274 ж.ж.);

б) жалпы угымдар ездтнш е дербес eMip суре алмайды.

Тек нацты, жеке заттар гана шын eMip cypefli, сондыктан

олар алгапщы( Росцелин 1050-1112 ж.ж.)

Орта Азия хальщтарыныц философиясы

Орта гасырлыц Шыгыста VIII-IX гасырларда Батые

Еуропаныц медениетпк даму децгеш темен дэрежеде цалып

койган кезде араб т1лд1 философия, араб мадениет1

кец еркен жайды. Ол ислам даншщ пайда болуымен де байланысты

болды.

Феодализм деу1ршде ортагасырльщ еркениеттщ 6ip

ошагы болган Орта Азияда эл-Хорезми (IX г.), эл-Фараби

( 870-950 ж. шамасы), эл-Бируни(973-1037 ж. шамасы),

Ибн Сина (Авиценна, 980-1037 ж. шамасы), Омар Хайям

(1040-1123) сиякты ез заманыныц гулама галымдары, ipi

философ, ойшылдары емър сурда.

IX-X г. Орта Азия халыцтары араб халифатыныц устемдЩнён

кутылып, жергипкп феодалдык мемлекеттер

пайда болды. Осы кезде мунда жаратылыстану гылымдары

айтарльщтай кушгх дамыды.

Хорезмдш математик, астроном epi географ эл-Хорезми

унда, грек жэне араб жерлершде математиканы дамыта

отырып, гылымныц жаца саласы - алгебраны 6ipiHini

34


болыпжасады. Оныц "Астрономияльщ'таблицалар", "Кун

сагаты жайлы трактаттар", "Жердщ келбей", т.б. шыгармалары

латын йлш е аударылып, Шыгыс пен Батые

математикаеы мен астрономиясыныц калыптасып, даму

ында улкен рел аткарды.

Казак жершен, оныц шннде Отырар каласынан шьщкан

атакты математик, e p i философ Обу Насыр Мухаммед

ибн Мухаммед ибн Тархан ибн Узлаг эл-Фараби ат-

Турки —Аристотельден кеш нй "EKiHnii устаз" атанган

данышпан ойшылдын, толык eciMi осындай. Ол Сырдарияныц

Арыска куятын тусындагы кене Отырар каласында

(арабша Фараб) эскербасы eMip дызметппешщ отбасында

дуниеге келд1. Ортагасырльщ кептеген ойшылдар сиякты

ол да дуниенщ бастапкы жаратушысы кудай деп 6Lnfli.

Эл-Фарабидщ niK ipiH m e, материалдык дуние алты табиги

денеден немесе элементтерден (карапайым элементтерден,

минералдардан, еомдактерден, жануарлардан, адамдардан

жене елемдш денелерден) турады. Эл-Фараби ез

заманында мэлхм болган гылым салаларын a p i карай дамытып,

160 шамасында трактат жазган. Н ей зй шыгармалары:

"Математикалык трактаттары", "Философиялык

трактаттары”, "Логикалыктрактаттары", "Этикальщ

трактаттары" жене т.б.

Жалпы алганда, ел-Фараби - Шыгыс медениёйнщ алып

тулгасы, ол дуниежузЬпк еркениетте езшщ кад1рл1 орнын

алады. Оныц рухани мурасы езшщ улы 1збасарлары

Ибн-Синага, Бируниге, Жусш Баласагунга жэне т.б. суалмайтын

кайнар болды.

Эл-Бируни гылымныц турл1 салаларынан кептеген

ецбектер, оныц шпнДе "Ертедей хальщтар хронологиясын",

"Ундо суреттемесш", т.б. жазды. Философияльщ

кезкарасы бойынша ол да идеалист болды, дегенмен езЬ

нщ жаратылыстану шыгармаларында ел-Фараби сиякты

кец кулашты галым б1ркатар материалиейк шшрлбр

айтты.

Феодалдык Орта Азияныц аса кернекй галымы ep i философы,

букаралык Ибн Сина (Авиценна) eciMi кец тараган

улы энциклопедист галымдардыц 6 ipi. Ол айналыс-

35


патан гылым саласы кемде-кем. Ал айда, оныц данышпан

ой-epici ecipece eKi салада-медицина мен философияда айрьщша

кэршдь Herieri ецбегк "Дэр1герлж гылымныц цагидалары",

"Айыгу штабы". Ол философияны ушке бвлёда;

физикага (табигат жайлы 1лщ)^ логикага (табигат

пен адамды танып б1лу жайлы ш м ) жэне метафизикага

(тутас болмысты танып б].лу жайлы 1л1м).

Корнекй математик, астроном, акын api ойшыл Омар

Хайям мусылмандык теологияныц дши кагидаларын

аямай сынга алып, жан елмейдо жэне ол дуниеде мэцп

eMip суред1 деген тусшштерд1 TepicKe шыгарды.

Дорыта кел генде, Орта Азияныц орта гасырлардагы ойшылдары

мен галымдарыныц философиялык жэне жаратылыстанулык-гылыми

кезкарастары Шыгыс пен Батые

философиясыныц pirepx дамуына зор acepiH типзд!.

Дайта врлеу дэу1ршщ философиясы

XV гасырдыц аягында ендарютщ, сауданыц, эскери саланыц

жедел каркынымен ecyi —техниканыц, табигаттану

гылымдарыныц, математиканыц, механиканыц дамуына

ce6enmi болды. Долэнер енд1р1сшен машина энflipiciHe

эту басталды. Капиталистш энд1р1стш катынастардыц

одан api дамуы XV г. аягы мен XVI г. басында улы

географиялык жацальщтардыц ашылуына алып келдь

Муныц 6api сайып келгенде ацыл-ойдыц схоластикалык

ойлаудан азат болып, дуниетанудыц жаратылыстану гылыми

тэсищерше квшуш тал ап erri. Бул багытты Дайта эрлеу

дэу1р1нщ аса ipi ойшылдары Н. Кузанский (1401-1464),

Н. Коперник (1473-1543),Д ж . Бруно (1548-1600),Г. Галилей

(1564-1642) ж энет.б. жацтады. Бул дэу1рдежаца

мэдениет - гуманизм пайда болды.

Жалпы алганда Дайта эрлеу философиясы н епзп уш

багытта дамыды:

1) BipiHuiici ( Н.Кузанский, П.Мирандолла, Леонардо

да Винчи т.б.) адамныц еркш, бостандыгын ездершщ философиялык

йймдер1шц н еп зп езег! eTin кабылдап, рухани

эм1рде, мэдениетте гуманизм (адам суйпштш) деген

багытты дуниеге экелдь

36


2) E K iH inici (Т. Компанелла, Т.Мор), когамдьщ курылысты

сынап, утопиялык социалистш идеяга бой урады.

3) YiniHinici (Н.Коперник, Д.Бруно, Г.Галилей), табигаттану

рылымдарыныц жетастштерше суйене отырып,

христиан д1ншд.ц элемнщ пайда болуы жене оныц курылысы

туралы йпмше сэйкес келмейтш, табигат кубылыстарын

ез заццыльщтарына суйенш тусшдаруге болатын

кезцарастыц дамуына улкен есер еткен революцияльщ

жацалыцтар ашты.

XVII гасырдагы гылыми революция

жене философия

Ж аца заман философиясы мен медениетшщ дамуына

Ренессанс (Жацгыру) улкен ьщпалын типздь Ренессанс

деу1ршде б1л1м т ц каркынды дамуы, антик медениетш

Кайта жацрырту, жаратылыстанымдык гылымдардыц

пайда болуы сиякты кубылыстар орын алды. XVI-XVII г.г.

Батые Еуропадагы дамыган елдерде феодалдык когамдьщ

катынастар б1ртшдеп ыдырап, капиталистж енд1рл.ст1к

карым-катынастар eM ipre келш, жаца когамдьщ тап-буржуазия

дербес елеуметтш кушке айнала бастады. XVII

гасырдагы материализм механиетш жене метафизикалык

сипатта болды, ейткеш ол кездега ец дамыган гылым -

дар механика мен математика едь Сондыктан философияныц

гылымга катынасын аныктау кептеген философтардыц

мацызды мшдетше айналды. Осыган орай философэмпитистер

Локк жене Юм, трансценденталист Кант философия

мен жаратылыстану арасындагы шекараны демаркация

л ау туралы меселеш шешумен айналысты.

- Агылшын философы Ф.Бэкон (1561-1626) - жаца заман

материализмнщ непзш салушы болып есептеледь

Жаца гылымныц мшдета —адамныц табигатка устем дтн

арттыру, ал ол ушш гылым зацдарын танып-б1лш, соларга

сейкес ерекет ету болды. Ф. Бэкон жаца философия методологиясыныц

мынадай принциптерш усынады:

1) табигатты зе р т т е у д ей объективтйпк;

2) гылыми жене философиялык едп.стщ езшдш кундылыгы;

37


3) табигаттан технологиялыд устемдщ;

4) табиги элемд1 зерттеудщ индуктивт1 эдГс!.

Бэконныц niKipiHme гылым адамнын, табигаттан устем

д т н дамтамасыз етед1 жене бадытты догам дурудыц

алгышарттарын д ал ыптастырады.

1 А р ы л ш ы н философы Т. Гоббс (1588-1679). Материя,

оныц ипархшпе, мэцг!, 6ipiHini, ал жеке денелер екщца.

- Француз философы Р.Декарт (1596-1650) Kepicmme,

6ipiHini орынга адыл-ойды дойып, твж1рибешц рвлш темендетп

- оны адыл-ой нэтижелерш жай тэж 1рибеде тексеру

гана деп дарады.

- Нидерланд философы - Б.Спиноза (1632-1677) философияга

геометриялыд эдосй енпздь Спиноза табират дана

шын eMip суред1 деп санады. Дшнщ шыгу сёбебщ ол

адамдардыц надандырынан, бел-йсГз болашад алдындары

дордынышынан 1здейд1.

- Джон Локк (1632-1704) - агылшын материализмнщ ipi

етоЗи| ол бШмдо дши сетм ге багындыруга дарсы шыдты.

- А р ы л ш ы н д ы д идеалист Дж.Беркли (1685-1753) материали

зм д1 TepicKe шыгарды.

- А р ы л ш ы н н ы ц eidHnii 6ip субъективтйс идеалиш. Д .Юм

(1711-1776) Берклидыц 1л1мш агностицизм багытында

дамытты.

Жинадтай айтданда, Беркли жене басда идеалистер

материалистж кездарастыц дамуына кедарг| жасаура тырысданымен,

оныц ^rep i жылжуын тодтата алмады.

Агартушылыд философиясы жене

француз материализм!

XVII-XVIII p .p . алгашында Англияда, содан соц Францияда,

кейщен Германияда феодалдыд догам идеологиясына

дарсы, адамныц адыл-ой бостандыгы уппн куресте

агартушылыд деп аталатын кец аудымды философиялыд

арым пайда болды.

А ры л ш ы н агартушысы Дж.Толанд( 1670-1722), француз

агартушылары Гассенди (1592-1655), Монтескье

(1689-1755), Вольтер(1694-1778), Кондильяк(1715-1780),

38


Руссо (1712-1778), нешсагартушыларыХ.Вольф(1679-1754),

Лессинг (1729-1781), Гете (1748-1832), т.б. дани сешмге

шек койып, акыл-ой мен гылыми дуниеге кезкараска кец

жол ашу, моральды дш нщ "камкоршылыгынан" азат

ету, сейтш, ацыл-ойдыц табиги дамуына жол ашу ушш

куреста.

XVIII г. орта шеншен бастап ecipece Францияда буржуазиялыц

революцияны идеологиялыц жагынан эз1рлеуде

материалистер Д.Дидро (1713-1784), Ж.О. Ламетри

(1709-1751), П.А.Гольбах (1723-1789) жене К.А.Гельвеций

(1715-1771) аса мацызды рол атцарды. Олар сол кездеп

Франциядагы саяси-элеуметтш цурылыспен аяусыз

KypecTi.

Классикальщ немш философиясы

Классикальщ немд.с философиясыныц непзш салушы

И.Кант (1724-1804) болды. 0з1шц творчествольщ цызметшлц

бастапцы кезецшде И.Кант жаратылыстану мэселелерш

зерттеп, оларды материалистш тургыдан inenrri.

И.Кант дуалист болды, ейткеш ол материалдык; нврселердщ

объективта eMip суретшдт.н мойындады, алайда

олар мэнш танып-бшуге болмайтын "езшдйс зат" болып

табылады дед1. Ол заттармен катар eMip суретш кубылыстар

дуниес1, немесе табигат, адам санасынан тэуелыз,

эзд т н ш е ем!р суре алмайды —ол "езшдш заттардыц"

ceeiM мушелерше есер eTyi нэтижесшде пайда болады,

демек, ол адам сез!мдершщ жиынтыгынан басца ештеце

емес, дейд! Кант.

Канттан кешн классикалык нем1с философиясын дамыткан

И.Г. Фихтенщ (1762-1814) жэне Ф.Шеллингтщ

(1775-1854) идеалистш ой-шюрлер1 езшщ логикалык

жалгасын Г.Гегель (1770-1831) философиясынантапты.

Гегель дуниеде eMip суретш барлык нэрсет нейзп угым-,

дардыц козгалысы —абсолюттш идеяныц дамуы деп санады.

Гегельдщ философиясы —сана, рух алгапщы, 6ipiHmi,

ал материя, табигат екшпп туынды, тэуелд! деп дэлелдейтш

объективтш йДеализмнщ айцын Typi болып табылады.

39


JI.Ф ейербах (1804-1872) материализм/и бурынгы калпына

келтардь 6ipan; ол диалектиканы жокка шыгарды.

Орыс философиясы

Ресейде философиялык; ой-ш ш рдщ ез дестурлер1 мен

ерекшелштер1бар. Олар, кебшесе, Ресейде гасырлар бойы

орын алган медени-елеуметтш процестерге байланысты.

Орыс философиясындагы материалистш дестурлер Ломоносовтан

басталды. М .В.Ломоносов (1711-1765) аты елемге

ей п ш 6ipiHmi орыс ойшылы, галымы, гылымньщ сансаласын

дайёкй дамытцан данышпан (материалист).

Философияньщ Herieri мэселёсш материал истш тургыдан

шеше отырып, Ломоносов материя атомдардан турады,

ал атом дар езара цосылыса келе молекуларды курайды,

ал соцгылардыц косылысынан аралык заттар

туз 1лед1 деп есептедь Элеуметтш OMipfli тусш д 1руде

Ломоносов агартушылык. гуманист1к кезкарасты устады.

Сондай-ак оныц кезцарасында деизмнщ элементтер1

де бар ед1.

Ломоносов сиякты А .Н. Радищев те (1749-1802) дуниешц

материалдыгын, атап айтцанда цозгалыс материяныц

H e ri3 ri 6ip цасиета екешн уагыздады.

Орыс философиясыныц тарихында XIX гасырдагы революцияшыл

демократтардыц материализм! мен диалектикалыц

0Й-шк1рлер1 ерекше орын алады. Бул философияныц

басты ек 1лдер1, кернекй орыс материалистер1

В.Г. Б ел и н ск и й , А .И . Г ерц ен , Н .Г . Ч ерн ы ш евски й,

Н .А . Д обролю бов, Д .И . П исарев тек теория ж узш де

емес, сондай-ац патшальщ Ресейде 40-60 жылдары nicin

жетЪпп келе жатцан шаруалар революциясыныц идеологтары

болды.

XIX гасырдагы казак агартушыларыныц

дуниетанымдык кезкарасы

Ресейге куштеп косылу нетижесшде Цазакстанда енfliprim

куштер мен халык агарту iciH уйымдастыру жене

40


баскаруда birepbiey байкалды. Орыс революционер -демократтарыныц

идеалдары Цазакстан агартушы-демократтарыньщ

жанына жацы н келдь Олардыц Keft6ipi

(Уэлиханов, Абай, Алтынсарин) Н.Г. Чернышевскийдщ,

Н.А. Добролюбовтыц, А.И. Герценнщ, В.Г. Белинскийдщ

ецбектер1мен , ал Kefi6ipi (Уэлиханов, Абай) авторларымен

таныс болатын.

К азак арартушылырыныц н ей зш салушы Ш оцан

Ш ъщгысцлы Уэлиханов (1835-1865) - демократияльщ

улттык медениетшоздщ кэрнекта экип. Энциклопедистралым,

шыгыстанушы, саяхатшы, публицист жэне корам

Кайраткер1 Шокан Уэлиханов эз бойында шын мэнщце

еуропалык бп.л1мд1лш пен Шыгыс халыктарыныц мэденйета

жайлы терец тусш ж й уйл естарда жэне кыска румырында

мол да жан-жакты шыгармашылык мура калдырды.

Ш.Уэлиханов тшелей философиялык мэселелер женшде

ецбектер жазбаган, алайда, кэптеген шыгармаларынан

философиялык шк1рлер1 мен тужырымдарын байкауга

болады. Ол "Казактардагы шамандыктыц калдыры",

"Даладагы мусылмандьщ жэшнде", "Тэщр (кудай)"

деген ецбектершде философияныц Herieri мэселесше катысты

шк1рлер айтады.

Казак агарту шшщ кэрнекп екйп, педагог-жацашыл

жэне жазушы Ы бырай А лт ы нсарин (1841-1889).

Ыбырай дуниетанымы калыптасуына халык ауыз эдебией,

прогрессией орыс мэдениета мен Еуропа ойшылдарыныц

ецбектер1 эз эсерш тигаздзи Ыбырайдыц кэптеген

элецдер1 мен эцгамелершен оныц коршаган дуниенщ

санадан тыс жэне тэуелйз eMip сур етш дтн мойындайтынын

байкаймыз. "Жаз", "Озен" сиякты елендершде

табигатты езшше тамашалау гана емес, сонымен 6ipre

оныц адам санасынан тыс жэне тэуелйз екендЩ сез1лед1.

Екшнпден, Ыбырай дуниеш жаратушы кудай деп бйгедь

("Жараткан мунша тацсык жаббар кудай!", "Жаратты

неше алуан журт 6ip кудайым" деген елец шумактарында,

"Мусылманшылдыктыц туткасында”, т.б. ецбектершде

осы niKipfli куаттайды). Алтынсаринныц этикалык

жэне эстетикалык кезкарастары кундылыры жэне мацы-

41


зы жагынан ерекше орын алады. Жастарды инабаттыльщ

пен адамгерппл!кке тарбиелейтш шыгармалары ерекше

орын алады. Ецбекй сую, улкенд1 курметтеу, MempiMfliлак-,

к1шшей!лдййк сиякты касиеттерда кырда ескен балаларга

ацйме, мысалдар аркылы жетк!зе 61лд1.

Казак агарту iciHfle, казак халкыныц бук1л прогрессивт1

мвдениеи тарихында улкен орын алган улы акын,

ойшыл-демократ, сазгер Абай Ццнанбайцлы (1845-1904)

болды. Онын шыгармашылык му расы елец» поэма, философияльщ

проза, аудармалар мен андерден турады. Абай -

казак адебиетшде сыншыл реализмнщ нейзш салушы.

Дуниетанымдык маселеде ол деизмге жакын. Кудай - ез

зацдары бойынша дамып жататын влшемшд алгапщы

себеппйс! деп туйндо. Дшбасыларыныц насихаттап журген

сокыр сен1м1не Абай акылмен тануды карсы койды.

Абай Кунанбаев азщш; аса дарындылыгы, ой-epiciHiH тер

ец д т , халкына деген камкорлыгымен алемге танымал

болды. Абайдыд дуниеге кезкарасы ойы мен кыры мол,

курдель Оны б1ржакты багалап, 6ip бояумен карсету мумкш

емес. Абай шыгармаларындагы Heri3ri такырып моральдык

маселелер десек, кателеспейм1з. Ецбекке, гылымга

мойын бурмай, ауыл арасында бос кыдырумен кушн

атк1зген пысьщсымактар жешнде:

"Осындай с и дан ж т т елде мол-ак,

Bapi де шаруага келед1 олак.

Сырын тузер 6ipey жок, сыртын тузеп,

Бар aHepi- ку борбай сымпыс шолак", -

деп aMipiH бос етшзш журген жастарды катты сынайды.

Ocipece, пайдасы уппн арын саткан, ек1жузд1 адамдарга

жшркеншшен карайды. Жастарды азгырып, ру

тартысы, болыс сайлауыныц партия таласына баурап

журген ауыл аткамшерлерше:

" Ары кеткен алдамыш

Меш-ак алда, секпешн.

Балы тамган жас камыс,

Ормасайшы квктешн", —

- деп решппн бхлдарёда; Жастарга гылым таппай мак*

танбауды, веек, aTipiK, мактаншак, ёрщшек, бекер мал

42


шашпак сиякты м!нездерден аулак болуды кецес етедь

Корам eMipiH тусшуде Абайдыц кезкарасы, врине, идеалистпс

тургыда болды. Абай —улы гуманист. Абстрактылы,

утопияльщ сарынды гуманист.

Абай iniMiH одан epi жалгастырган казактыц рухани

мэдениета мен менталитетшде ешпес i3 калдырган алып

тулганын, 6ipi - Шэкэрьм Ццдайбердщлы (1858-1931).

Оныц шырармашылыгыныц н еп зп тацырыбы мораль

философиясы мен мэдениет 1л1м1н цамтиды. Шэкэр1м

Абайдыц немере mici жэне улы ацынныц мурасына суйенген.

Ол арнайы оку орнында оцымаса да араб, парсы,

орыс, шагатай тиздерш ез бетамен уйренш, сол талдердеп

шыгармалардан дала ойшылы тургысынан ой цорытцан:

"Жасымнан ж ей к б!лд1м турш тйпн,

Сол плге аударылган барлык; 6iniM.

Ершбей ецбек етйм, ецбек жанды,

Жарцырап карацгыда туып кушм.

Оятцан м е т ерте - Ш ы ры с жыры,

Айнадай айцын болды елем сыры.

Талпынып орыс тш ш уйренумен,

Надандьщтыц тазарып кетта K ip i".

Абай сиякты Шэкэр1м де казак; елш калай еркениетта,

мэдениетй елдер катарына косамын деп талпынады.

Шэкэр1мнщ рухани 1здешсшде ежелп сак-турш заманынан

калыптаскан гарыштык дуниетаным ерекше орын

алады. Tenipi, Hyp, Кун, Табигат —ол уппн касиеттд., киел1

урымдар.

Шекэр1мшц "Yin анык" атты шыгармасы Heri3ri философиялык

шырармалардыц 6ipi болып табылады. Баска

шыгармалары: "Ецл1к- Кебек", "Калкаман-Мамыр",

"Кодардыц ел1мГ', "Нартайлак-Айсулу", "Мутылганныц

eMipi" поэмалары, "Казактардыц штабы” (этнофилософиялык),

"Мусылмандык шарты", "Уш аньщ" философиялык

трактаттары, "Эд1л-Мария" келемд1 романы,

"TypiK, кыргыз, казак Ьэм хандар шеж1рес1", тарихи шыгармасы

жэне т.б.

Ал, ендо Шэкэр1мнен кейшп казак философиясын дамытуда

улкен езшдш орны бар казак зиялылары: Ахмет

43


Байт урсы нов, \Ирж ацып Д улат ов, Султан мах м у т

Т орайгыров, Ж устбек Аймауытов, Магжан Жумабаев,

М устафа Шоцай.

Маркстш философия

Маркстш философиянын, пайда болуыныц тжелей елеуметт1к

ал гышарты - енеркэсштш жумысшы табыныц дамуы

жене оныц революцияльщ кызметшщ ecyi болып табылады.

Маркстш философияныц дуниеге келушщ гылыми

себептер1 де болды. Бул кездеп улы гылыми жацалыктар

табигатта да, когамда да барлык кубылыстар 6ip-

6ipiMeH тыгыз байланыста жене удайы даму устшде болатынын

далелдеда. Маркстш философияныц непзгн калаушылар:

Карл Маркс, Фридрих Энгельс, В.И. Ленин.

Семинар сурактары:

1. Философиялык ойдыц шыгуы.

2. Орта гасыр философиясы.

3. Агартушылык филсофиясы.

4. XIX г. казак агартушыларнныц дуниетанымдык кезкарастары:

- Ш.Уелиханов;

- Ы. Алтынсарин;

- Абай Кунанбаев;

- UlaKepiM Кудайберд1улы.

0з бетшше жумыстар:

Улы тулгалардыц enepdezi, гылымдагы внегелЬ вм1рлерш

ен тэл1м-тэрбиел1к, танымдыц мэн1 бар хикаяларды

цалай т уст ейздер

1. Кане заманныц улы галымы Аристотель шыгармаларыныц

б!ршде шыбынныц ceri3 аягы бар деп жазыпты.

Ек1 мыц жылга таяу уакыт галымдар буган кумэнс1з

сешп келген. Б1рде жалгыз шыбын ызыцдап маза бермеген

соц галымдардыц 6ipi оны кагып туйред1 де, эз1лдеп

аягын санайды. Сейтсе шыбында не бары алты аяк бар

екен. Осыншама уакыт еткенше муны тексеру неге ешк1мнщ

ойына келмеген

44


2. Ертедеш грек философы Сократты ел1м жазасына

кескенде, онымен кош тасу ушгн досы келген екен. Сейтсе,

Сократ устазы уйреткен энд1 жанын салып пысьщтап,

кайта-кайта айтып отырады. Тацдана караган досы: "Сен

ертец ел есщ , ал б у й н эн уйренш жатканыц калай" дегенде:

"Бугш уйренбегенде, енд1 кашан уйренем ©лгеннен

кеш н уйренем бе", —д е т ! Сократ.

3. Сократ 6ip бай адаммен сапарлас болады. Ж ол-ж енекей

олар бул ж ерлерде уры-царыныц кэп болатынын естидь

—Олар м еш танып калса кайттам —дейд1 зэре-цуты

цаыщан бай урейленш .

—Олар м еш танымай цалса цай тй м —дейд1 Сократ

куланы п.

4. Б1здщ эрамы зга деш н 580-500 жылдары eMip сурген

атацты г алым П ифагор геометриядан кеп ж ацальщ тар

апщ ан. Оныц 6ip ж олдасы : "Еалым адам гой, eMipre пайдалы

кецес сурайын" деп келсе, П ифагорды ц айтцан к е­

цес! мы надай екен:

1) Таразыны елемей етпе.

2) Ж астьщ ца отырма.

3) Отты найзамен кесеме.

4) Царлыгашты шатырдьщ астына цондырма —деген

екен.

Бул не дегеш деп тексере келсе:

1) Эдшеттл.лшт1 бузба.

2) Жетастакке мастанба.

3) Ызалы адамга тшспе.

4) Аузы жещл адамды жаньща жуытпа - деген екен.

5. Атацты Гиппократ езше емделуге келген 6ip ay руга:

- Есйцде бол сын, 6i3 ушеумл.з - мен, сен жэне ауру. Егер

сен менщ жагыма шьщсац екеу1м1з 6ip ауруды оцай жецем1з.

Ал, егер сен оныц жагында болсац, мен жалгыз цаламын

да екеущд1 жеце алмаймын, —депть

6. Ертедега грек философы Платон: "Ештеце б!лмейт1н

жене ештеце де 6^rici келмейтд.н адамнан тущл, ейткеш,

оган eni б1рдей кесел жабысцан", —деген екен.

45


7. Атак;ты Галилейдщ жер шар бтмдес, ол айналы

турады деген Ьпщне д1н басылары карсы шыгып, сол

угшн дани сотк;а шак;ырган. 70 жастагы Галилейда жугшflipin

цойып:

- сен райыцнан к;айт, Жер айналып турады деген Luiм

щ жалган деп жарияла. Сонда сеш елйрмей, аман калдырайьщ,

- деген.

- Ж арайды, айтайын, - деп уеде бередь Орнынан тура

6epin:

- Мен райдан кайтканмен, Жер айналуыа токтатпаид

ы г о й , - д е п т ь

TiTpKcnHD шыгармаларынык

ш ш т ш ш ш ш ш

¥СЬ-1Мынаны окыдын ба Будан не тусшуге болады "Дей'

Й Тек тусШсем М - Р — - ' ' g j Ц

| l j § § Ц шыгармын дев ойлал

| Мен жынданган ш * Рш и е с м я „уанып кетнш

BiyKip, cay екем гоя.


II ТАРАУ

ЭЛЕМ - ШЫНДЬЩТАР ЖИЫНТЫЕЫ

РЕТШДЕ

3 тацырып. "Материя жэне сана"

1. Болмыстыц н е й зп турлер1.

2. Материя угымы.

3. Козгалыс, кещ стж пен уацыт.

4. Сана.

1. Болмыс - тарихи цалыптасцан кец магыналы, терец

ауцымды философиялыц угым. Эр заманда eM ip сурген

ойшылдар бул угымды кебшесе жуйел1 философиялыц

толганыстардыц бастапцы нейз! деп цараган. Осы уацытца

дешн де болмыс туралы бул кезцарас ез мэнш сацтап

келедь Болмыс туралы философиялыц меселеш тусшу

ушш ец алдымен оныц адамзаттыц шынайы екаршде цандай

тубегейл1 орын алатынын угыну цажет.

Адамныц дуниеге цатынасыныц непзш де цандай цундылыц

жатса да, оныц бастамасы - болмыс. Мэнд1л1к женшде

айтцанда не нарсевац болса да дуниеде болу жолы

немесе тэсЬп оныц непзш цурайды дегенб1з. Болу жолдары

жэне сан алуан цундылыцтар - 6api де ец алдымен

жалпы болуга ти1с. Онда болмыс деген не нерсе Бул

сурацца оныц барлыц формаларыныц мазмунын ашу арцылы

гана жауап беруге болады. Болмыстыц нацты, жеке

формаларыныц бэрше ортац жалпы цасиет, ол —болу.

Философия тарихында таза болмысты абсолюттж ацицат

ретшде алгаш жария етш, дэлелдеуге тырысцан П арменид

(б.д.д. VI-V) болатын. Оныц айтуынша дуниеде

болмыс цана бар, одан басца ешнерсе жоц, болмыс - 6ipтутас,

ол жжтелмеген, белектенбеген.

47


Боя мы с мэселесшщ цщ цыры мен сыры бар. Болмыстыц

6ipinuii цыры мен сыры мынадай сурактар мен жауаптар

Мзбейне кеМп йрелед1. - Не eMip суред1 Дуние. —

Кайда eMip cypefli Осында жене барлык; жерде. - Ол калай

узак eMip суреда K aeip де жене ердашан дуние болган,

бар жене бола беред1, ол тутшшега. - Жеке заттар,

организмдер, адамдар, олардын тарпшшс кызмета калай

узак; eMip суредо Олар шектеул!, етшннп. Дуние болмысы

мен жеке заттардан куралатын нерселердщ болмысыныц

арасында айырмашылык бар. Сейте тура, дуниешц eMip

сурушде ажырамас Ш ртк, ембебап тутастьщ тунып тур.

Болмыстыц ектшь цыры: табигат, котам, адам, ойлар,

идеялар - 6epi де, тутас алганда, тец eMip cypefli. Ал eMip

сурулершщ формалары жагынан алуан турль Бар болып

отырганныц берш щ eMip cypyi жене олардын бола беретшдап

дуние б1р л т н щ алгышарты болып есептеледь

0p6ip жекелеген адамныц eMip кызмей - баска адамдар

уппн жене e3i yniiH де ic жщШщш нактылы шындык-

Мысалы, KecinKep адамдар eHflipicTi дамытып, тутынушылар

yuiiH тауар шыгарады, сонда ездер1 де пайда алады.

Адамдардыц санасы, акыл ойы, кещл куш, iuiKi сезЬ

Mi —6epi де бол мыс.

Болмыстыц yuiimui цыры - дуниеде eM ip сурейннщ

6epi - нацты шындык, бул шындыктыц eM ip сурушщ,

дамуыныц iurreft логикасы бар, ол адам санасынан накты

турде бейнесш таба алады. Адамдар сол накты шындьщпен

санаспаган кезде, шындык оларга карсылыгын керсетедо.

Мысалы, экологиялык меселелер адамныц шындьщпен

санаспауынан шыгады.

"Болмыс" категориясы, философияныц баска категориялары

сиякты дуние мен оныц накты кердшстерЯш;

езара байланыстарын, бьрМйЬн талдап, карастыруга мумкшдш

бередь

Болмыстыц Heri3ri турлерк

1. Зат т ар (денелер), процестер болмысы:

а) 6ipiHmi табигат;

б) ёкшпй табигат.

48


2. А дам болмысы:

а) заттар дуниесш деп адам болмысы;

б) адамныц езш дш болмысы.

3. Р ухани болмыс:

а) жеке адамньщ рухани болмысы;

б) цогамныц рухани болмысы.

4. длеум ет т йс болмыс:

а) когамдагы жене тарих процесшдега жекелеген

адам болмысы;

б) котам болмысы.

Тарихи тургыдан келгенде адам кызметшщ, eMip TipнплМ

нщ Heriei - табигат заттары мен табиги процестер.

Bipimui табигат —ол адамзатка дешн пайда болган, адамдардыц

санасынан тысцары жене теуелйз eMip суредь Ол

тещздер, мухит, ормандар, ауа, жер, т.б. Кейш адам Жер

табигатына куатты да кец эрекет етунп болып алды. Бурын

табигатта eMip сурмеген, адамдар евдцрген заттардыц,

процестердщ, жай-куйлердщ тутас дунией пайда

болды. К. Маркс оны "EiciHini табигат" деп атады. "Екш-

Hii табигатца" жататындар: уйлер, материалдык заттар,

адам ойлап шыгарган еймдш тер жене Tipi организмдер

(табигатта кезд еспейтш). Ол жасанды табигат. Ka3ipri заманда

"eKiHmi табигат", e3i "6ipiHini табигаттыц" туындысы

болса да, басымды болды.

А дам болмысы eKire белшеД!:

— Адам тшелей жанды, нацты Kici ретшде ©Mip суредь.

Оныц ycTiHe адамныц eMip сурушщ табиги алгышарты -

оныц денесшщ eMip cypyi. Ягни адам, ец алдымен, "суйек

пен еттен жаралган пенде". Сонда адам деней - табигат

белш еп. Денесшщ болуы адамды nieKTeyni, eTKimni жан

neci етедь Ерте заманнан адамдар ез ем1рлершщ узацтыгыныц

улгаю мумкшджтерш 1здест1рген. Агылшын биологтарыныц

айтуынша, барлык жагдайлар жасалса, адам

деней 6ip мыц жыл eMip суре алады. ©Mip улгаю ушш не

керек BipiHHiifleH, адам денесшщ тарншпгШ камтамасыз

ету кажет. Екшпйден, адамныц ец алгашцы кукыгы

ез eMipiH сацтаумен, адамзаттыц аман-есендтмен байланысты.

Ушшшзден, жаца организм ретшде адамдар ту-

4-191 49


кым куалаушылык зацдарынабагынады, муны жойып

яйберуге немесе жокка шыгаруга олар дерменйз. Терпнппдён,

философия адамныц денес! жене оныц ынтызарлыгы,

куаныш-решпп, психикальщ жай-куш, ойы, мшезкулкы,

epiK ж1гер1, ic-epeKeTi, 6ip сезбен айтцанда, арасындагы

байланысты унем11здест1редь

Рухани болмыс сана мен санасыздьщ процестерш камтиды.

Рухани болмысты шартты турде eKi улкен топка:

жеке гайлердщ ем1рлш кызмет-тарпилтнен белш алуга

келмейтш (дербестенген руханилык) жене к1с1ден тыск;-

ары ш р суретш, басцаша айтканда, объективтендарьлген

(дербестенген емес) руханилыкка белуге болады.

BipiHiui жагдайда адам сананыц кемег1мен сырткы

дуние туралы ойлайды, оныц бейнесш тугызады (санасыздык

процестер, т1л мен сана, Tin мен ойдыц байланысы).

Бкщпр жагдайга жататындар - к1таптар, сызбалар,

жобалар, ескертюштер, идеялар, ойлар, музыка, т.б.

Элеуметтж болмыс та enire белшед1: тарих процес-

1нде жекелеген адам болмысына жене к огам болмысына.

Жеке адам тек кана когамда eMip суре алады. Ол 6ip

ултца, тапка Kipefli, 6ip мемлекетте турады, тарихи процестерге

цатысады. когамдык болмыс - ол жалпы угым,

оныц даму зацдары болады. Когамдьщ болмыс жагдайлары

мен мудделер! арасындагы цайшылыцтар туады.

Котам негурлым жогары дамыган сайын ондагы алуан

саладагы прогресй жогарылату каркыны букараныц,

гаптардыц, жеке адамдардыц жогары саналылыгына,

елеуметтл.к белсендийгше, ягни субъективтш факторларга

тшелей байланыстылыгын байцаймыз.

2. Материя туралы адамдардьщ ойлары ез заманындагы

когамдык теж1рибенщ, жалпы мэдениеттщ KepiHici.

"Материя” деген термищц колданбаган 6ipfle-6ip философиялык

мектеп немесе 6ipfle-6ip философ жок- Сондык*

тан, турл1 кездерде жене турл1 магынасы мен мацызы болгандыгы

тацданарлык нерсе емес.

Узак тарихи замандарынан 6epi адамзат ойы материяны

зат деп тусшда, ягни материя деген1м1з —зат. BipaK

заттардыц сан алуан турлер1 бар. Жансыз зат, жанды зат,

50


I

т.т. Материяны затпен барабар деп дараудьщ бДршама

узак тарихы бар. Ежелга грек философиясында барлык;

саналуан заттардыц тупк1 T eri белгал16 ip зат деген кэзцарас

болган. Ол ец карапайым зат. Ерте замангы материалистер

дуниенщ алгашщы H eriei, тупш бастамасы деп суды

алган, ек1нш1лёр1 - ауаны, ушшпплер! отты алган;

сейтш, 6 a p i де судан, ауадан немесе оттан пайда болады

да, цайтадан 6 e p i де солардыц езш е айналады деп есептеген.

Мысалы, Фалес ушш ол - су, Анаксимен уш ш - ауа,

Гераклит уппн —от, Демокрит ушш —атом (” белшбейтш ”

деген сез), Пифагор ушш —сан, т.т.. Курдел1 заттардыц

барлыгы карапайым заттар дан швщкан, солардыц курамасы,

курамды заттар сондьщтан да турацсыз, езгере беред1.

КурделД заттар бузылганда алгапщы карапайым заттарга

белшед1. Ал карапайым бДртекп заттар турацты.

Мунан кейш философтар заттай нерсешц 6 ep i атомдардан

—езгермейтш жэне белшбейтш, бос кещстште мэцгл,-

баци козгалып журетш ете усац материялык бэлшектерден

куралады деген данышпандык болжам айтты. Сонан

соц табигаттыц алуан турлД заттары мен кубылыстарыныц

мэцм-баки eMip cypeTiH жалпы негазш материя деп

тусше бастады. Материя осы кезецнен бастап-ак материалистш

багытта букш космостыц тупк1 Heriei, бук!л

элемнщ б1ртутастыгыныц шыгатын теп ретшде царалады.

Олар ушш элем эртурл1 заттардыц кездейсок косындысы

гана емес. Элем б1ртутас нэрсе.

Жаца дэу1р философиясында (XVII-XVIII г.г.) когамдыц

eHflipic пен гылымныц дамуы, когамдык ецбек

белшкстщ терецдеу! материяны механикальщ заттармен,

дэлДрёк айтцанда, заттардыц механикалык касиеттерЬ

мен тецгеруге жол ашады. Материалистак ой ещц материяны

заттардыц белпл1 6ip турмен емес, олардыц барлыгына

тэн ортац касиеттерД мен байланыстыруга бешм.

Ал XIX г. Фейербах болса материя барлык заттардыц

косындысы деген кезцараска ойысады. Маркске дейшга

материалистйс философия мен жаратылыс тану гылымында

материя женшдега осы сиякты кэзкарастар болды.

Мунда талас: материяны барлык заттардыц табиги

51


ce6e6i деп есептеуге бола ма, алде онан баска тагы 6ip "бастапкы

себеп" бар ма, материялык объекплердщ токтаусыз

козгалыста болатын ce6e6i не жэне дозгалыстыц шыгатын

K93i неде, материя 6ip турл1 болып табыла ма жэне

сез1м аркылы ацгарылатын накты заттардан эзгеше материяны

дэл сол езшдей деп ойлауга бола ма деген мэселелер

жэшнде болды. Бул ретте материяны барлык заттардыц

алгашкы Heriei деп танып б1лу yniin атомдар козгалысыньщ

заддарын ашса болганы деп есептелдд. Сонымен

катар кэптеген галымдар физикалык жэне химиялык

продестерд1 атомдардыц механикалык жылжып

ауысуына апарып саюга тырысты.

Алайда, XX гасырдыд бас кезшде гылым шешишестей

болып кэршген киыншылыктарга кездесп. Атомдардыц

бэлш бейтш дт ж енш деп, материялык бэлшектерд1ц

Kefioip баска да касиеттер1 жвншдеп, энергия женшдеш

сол кезде устем болып журген тусшштерд! жокка

шыгарган ipi-ipi жацалыктар ашылды. Физика микродуниеге,

ягни атом кубылыстарыныц дуниесше терецдей

eHin, материялык бэлшектерщ тацгажайып касиеттер;

мен энергияныц жаца турлерше тап болды.

Еылымда жацадан ашылган табыстар материя мен

оныц касиеттер1 жайындагы еска метафизикалык Tyciн1ктерге

мулде кайшы келдь Физикада дагдарыс туды.

В.И.Ленин "Материализм жэне эмпириокритицизм" деген

киабында гылымда туып отырган жагдайды талдай

келш, физикадагы дагдарыстыц себептерш ашып берд1,

идеализм калыптасып калган угымдардыц куйреушен

туган гылымдагы киыншыльщтарды пайдаланып, сол

гылымныц жейстштерш бурмалап отыр деп керсетть

1909 жылы В.И. Ленинныц материяга берген аньщтамасы:

"Материя дегешмьз - адамга оныц езш щ т у й с т аркылы

KouiipMeci, сурета, сэулес1 тусетш объективтш реалдылыкты

белплеу ушш колданылатын философияльщ

категория". Эр дэу1рдщ материяны калай тусш етш дт

гылымныц, танымныц гана нэтижес1 емес. Материя туралы

адамдардыц ойлары эз заманындагы ездершщ дуние-

52


ге катынасыныц, жалпы мэдениеттщ KepiHici. Адамдардыц

материалдыц д у н и ет каншальщты дэрежеде игерд1,

сол игерген мазмунда, куштерден каншальщты дережеде

езш щ елеуметтш дуниесш жасады —MiHe материя туралы

ец алдымен когамдык санада туатын кезцарастар

осы жагдайларга байланысты. Адамзат бугш й кунге

дейшга тарихында ic ЖYзiндe материяны зат туршде бшеfli.

Ол заттыц эртурл1 касиеттерш мецгерд1, заттан кептеген

куралдар жасады, т.т., ягни ол заттар дуниесшде тарнплш

етеда. 03i де сол заттар дуниейнщ , жанды Tipniiлистац

6ipi. Адамдар табигатта бар заттардан баска, онда

TinTi болмаган жене адамсыз болуы мумкш емес заттар

жасайды. Адамдар ездерш белгалейтан заттармен езш

цоршаган.

Жалпы алганда, мат ерияны ц m ypnepi: зат пен ep ic ,

метагалактика мен биосфера. Материяныц алуан турлшЬ

гш щ nieKci3fliriH мынадай факта керсетедк материя тек

зат туршде гана ("элементарльщ" белшектерден куралатын

кум тутрппктерш ен бастап зор аспан денелерше

дейшга айналамыздагы заттардыц 6epi) емес, сонымен катар

ep ic туршде де (электромагнит e p ic i, ядро o p ici, тартылыс

ep ici) 9Mip cypefli. Материяныц осы негазга eKi Typi

езара тыгыз байланысты жэне взара 6ip-6ipiH e айналып

туруга кабшетта келед1.

XX г. 80-nii жылдарында м ат ерияны ц щ р ы л ы м ы

осындай болып кершедк Метагалактика (оган галактикалар,

макро-микро-денелер, молекулалар, атомдар, элементарлык

белшектер жатады) жене Биосфера (оган когам,

биоценоз, квпклеткальщ организмдер, клеткалар, ДНК,

РНК жатады). Дэу1р еткен сайын, адамныц eHflipic кызмет1

жан-жакты курдел! процеске айналган сайын, адамдардыц

кызметтер1 сан алуан болып кетта. Материя туралы

адамзаттыц Tycim K Tepi заманына сай езгере бередь

Материя уппн заттык форма оныц Heriei емес, Heri3ri

форма - цозгалыс. Бул корытынды тек адамныц дуниеде

болу формасына гана емес, ол жалпы болмыстыц барлык

формаларына катысты.

Материя унем1 козгалыста болады. Болмыстыц innci

табигаты - цозгалыс. Сондыктан да бурынгы материалис-

53


тер де муны белил! 6ip дэрежеде болжаган. Философияда

кеп ойшылдар дозгалыссыз материя жок деген шкдрге

ойыстаган. BipaK козгалысты артурл1 тусшген. Козгалыс

табигаттагы, догам дагы барлык езгёрхстердх тугел дамтиды.

Козгалыстыд innci езше карама-карсы 6ip сет! - тыныштыц.

Тыныштык дозгалыстан белек, оган бегде нэрсе

емес. Тыныштык й козгалыстыд белил! еткщпц калпы.

Дэл1рек айтсак, тыныштык ~ козгалыстыд 6ipniaMa,

6ip ceTKi турактылыгы.

Материя козгалыстыд 6ip формасынан екавшпсше

ауысып отырады. BipaK ол денелер жерге катынасында

тыныштык калпында. Козгалыс Heri3ri, ce6e6i барлык

прпплжтщ формалары шын меншде козгалыс. TinTi тыныштьщтыд

e3i де - козгалыс немесе козгалыстыд 6ipmaма

турадты калпы дедЬс. Сондыктан тыныштык относительдок

(салыстырмалы) нерсе. Тыныштык белгйй6ip катынаста

гана тыныштык, баска барлык катынастарда -

козгалыс. Материя цозгалысыныц нег1зг1 формалары:

механикалыц, физикалыц, химиялыц, биологиялыц,

элеуметтт. Механикалыц цозгалысца ертурл1 денелердщ

кендстштеп орын ауыстыруы: аса усак белшектердщ

дозгалысы, атомдар мен молекулалардыц орын ауыстыруы

Kipefli. Физикалыц езгерштерге жылу процестерй

ядро мен атомныд Гшшде болатын езгер1стер, "элементарлыд"

белшектердщ езара epeKerrepi, т.б. Kipefli. Козгалыстыд

химиялыц формасына атомдардыд молекулалар

болып досылу жене молекулалардыд ыдырау процес-

Tepi, заттардыд органикалыд жене органикалык емес табигатта

болып жататын куралу жене бузылу ппоцестер1

шредь Козгалыстыд биологиялыц формасы дегетм1з -

тарпЩшстщ алуан турл1 KepiHicTepi, Tipi организмдердщ

езара жене ел1 табигатпен арадагы дарым-катынастары.

Козгалыстыд элеуметтш (цогамдыц) формасы ендорй: саласындагы

eerepicTepfli, таптыд жене улттык датынастарды

коса алганда когамда болып жататын алуан турл1

процестердщ материалдыд жене рухани мэдениеттщ даму

процестерш, догам мен табигаттыд езара жасайтын

ерекеттерш дамтиды.

54


Цозгалыстыц жеке формалары ж ет н д еп кэзцарастар

гылымныц дамуына байланысты езгерш отыра бермек.

Ол жеке гылымдардыц айналысатын мэселей. Ce6e6i философия

материяны, оныц формаларын ойлауга кещрек

ауцымды алганда —адамга цатыссыз, одан оцшау алып

зерттемейдо дедш. Булай зерттеу жеке гылымдардыц мшдеть

Козгалыс табигаттагы, цогамдагы барлыц eerepicтерд1

тугел цамтиды.

3. Материяныц цозгалыстан шыгатын келей нейзп

формалары - кещстш пен уацыт. Цозгалыс езш кещстш

пен уацыт формасында айцындайды. Олар цозгалыстыц

кэршу формалары деуге болады немесе оныц сыртцы елш

ем д т . К,озгалысты 6i 3 кещстш пен уацыттыц арацатынасы

аркылы ел шей аламыз. Кещстш - цозгалыстыц

ер сэттей орналасу калпы.'Кещстш пен уацыт материя

козгалысыныц сандыц айцындыгы. Кещстш деген угым

материялык; объекйлердщ катар eMip cypyiH жэне олардыц

езара орналасуын бiлдipeдi. Оныц елшемдер1: узындыгы,

eHi, биш йй. Бул елшем тек заттыц формага гана

тэн емес, процестерге де тэн.

Уацыт —цозгалыстыц формалары мен цурамды белштершщ

(не элементтердщ) 6ip-6ipiHeH туындап уласу формасы.

Уацыт деген угым материялык процестердщ 6ipiнен

соц 6ipim 4 кезектейп кeлyiн, заттар мен кубылыстардыц

eMip сурушщ у зацтыгын бiлдipeдi. У ацыт заттыц

емес, тек процестщ сипаты. Уацыттыц айнымайтын белr

^ i 6ip багыты болады. Ол еткеннен болашацца царай

жылжиды жэне оныц цайтып оралмаушылыц цасией

бар. 0ткенд1 езгертуге болмайды, еткенге цайта оралуга

болмайды. Уацыт 6ip eлшeмдi.

Кещстш пен уацыт адамдардыц санасынан тэуелйз

eMip cypefli жэне материялыц заттар мен кубылыстардыц

объективй цасиеттер1 мен катынастарыныц жиынтыгын

бйзд1редг. Рылым мен материал измнщ тарихында цалыптаскан

кагидалардыц 6ipi: материя кещстште шекйз,

уацыт жагынан мэцй. Ягни материяныц аяцталатын немесе

таусылатын щеп жоц. Материя таусылмайды. Адамдардыц

кещстш жэне уацыт туралы туййктер! мен сез1м-

55


Aepi елеуметтш-тарихи процестердщ, тарихи дамудыц

агымы, оныц iniK i ыргадтарын e p i жасайды, эр! бейнелейд1.

Сондыдтан кещстш пен уадытты тек физикалык

кещстш жене уакыт деп тусщу кате. Жеке адам санасы

болсын, когамдык сана болсын ондагы кещстш жене

уакыт туралы категория (ойлаудыд формасы) елеуметтш

кещстш, елеуметтш уакыттыц нетижесь Маркс экономикалык

ецбектершде |леуметтш кещстш женшде кеп

айткан. Мысалы, тауар айналымыныд epicT eyi, оган сейкес

нарыдтыд кеценл туралы угымдар бар. Нарыктыц кецекн

ол географиялыд, не территориялык кецею емес.

Сол 6 ip территорияныц аудымында айырбас датынастары

жан-жакты ер1стейд1. Ягни физикалык кещстш езгермейда,

6ipaK соныд келемшде адамдар датынастарыныц

щецбер! кецидь TynK i табигаты 6 ip болгандыдтан, кещс-

TiK пен уакыт б1ршщ функциясын eK iH uiici атдара алады.

Бул ecipece даму процесшде, соныд iniiHfle когамдык

дамуда кезге туседо. Ягни, уакыт дамуда турган кейб1р

кубылыстар уппн кещстштщ релш атдарады. Адамныц

дамуы кещстштен r e p i уакыттыц шецбершде ер1стейд1.

Адамдар, ерине, ездерше деш нй далыптаскан табигаттагы

физикалык, т.б. кещстш пен уакытты ез тежДрибесДнде

игеред1 e p i дамытады. Соныд непэш де кещстш пен

уадыттыц елеуметтш формасын жасайды. Ол формалар

да тарихи езгерш отырады.

K a e ip ri жинакталган этнографиялык деректер, адамдар

ойлауыныд ер замандагы ерекшелштер1 туралы зерттеулер

олардыд кещстш пен уадыт туралы угымдарыныд

соншальщты сан алуан екендхгш керсетедг. Ce6e6i эр заманда

олардыд елеуметтш тэж!рибесшщ e3i 6ip-6ipiHe

удсамайды жене соган сейкес кед1стш басдаша уйымдастырыл

ып, уакыт та басдаша етеда екен. Мысалы, кешпел1

халыктарга кипз уй елемшц модел! болган. Уакыттыц

елщ ещ "кеш", "мушел1" болган. Дазад прш ййгш щ неr

ie r i туп казыгы - кед дала, жазьщ жер. Улы Даланы Алтай,

Тянь-Шань, Орал, Кавказ таулары доршап тур. Бул

шекара тауларда жене одан epi дарай жау бар деген Tyci-

HiK халык санасына терец уялаган. Алайда, эпостык ке-

56


щ стш тей тау, езен сиякты кедерйлерд!., даланыц шекараларын

"басканш1" деп тусшу эзгермел1 болды. Эр турл1

тарихи козгалыстар, этностардыц белгйп6ip территорияда

калыптасуы, олардыц мекен-жайларын езгерту1, баска

этностардыц бул территорияга eHyi, т.б. осы сиякты

процестер, "б1здш 1"-"езгенш1" оппозициясын тубегейл1

езгерту1 мумкш . Бшк таулар этностыц киел1 ж ерш е,

жаудан сацтанып, куат алатын касиетй мекендерше, ал

кала кэш пел 1лердщ туыскандары туратын, йрпилш

yniiH каж етй заттар алатын турак-жайга айналуы вбден

мумшн.

4. Дуниеде ец гажап, керемет кубылыс - адамныц рухани

дунией, сана, ой. Адамзат и г ш т н д е п барльщ материалдык

жэне рухани жейстштер: зэул1м курылыстар,

турл1 техникальщ табыстар, енер, дш , эдебиет, философия,

р ы л ы м - осылардыц 6opi сол сананыц KyflipeTi. Объективтш

дуниеде сананыц баламасы жок- Ол тек адамга

гана тэн. Сонда сана дегетм1з не Ол кай дан, калай пайда

болады Сана —бейнеленудщ касией. Бейнелеу - жалпы

материяныц цасиеть Бейнелеудщ нейзш де 6ip кубылыстыц

eiciHini кубылыска, 6ip дененщ екшнп денеге

тийзген эсершщ салдары жатыр. Сана да сол эсершщ нэти

ж ей . " Бук1л материяныц шын мэншде туйсшке уксайтын

касиета, —детгжазды В.И.Ленин, —бейнелену касие-

Ti. Бул niKip Tipi материя мен ел1 материя арасында табиги

байланыс бар екенш кэрсетедь Будан келш, ец жогары

бейнелену —сананыц eei де б1рден пайда болмай,

6ipTe-6ipTe дамудыц нэтижесшде шьщканын керем1з. 0л1

материяда бейнеленудщ eni Typi кездесед1,6ipi - изоморфизм,

екшпшп - гомоморфизм. Изоморфизмде бейнеленетш

объект пен оныц бейней. арасында айнымас уксастык

болады. Мэселен, накты ушак пен оныц мшкентай

модел!.. Ал гомоморфизм дегетм1з —бейнеленетш объект

пен оныц бейней арасындагы уксастык дэлме-дэл емес,

жоба туршде болатыны. Мэселен, жер бедершщ картадагы

KepiHici.

Материяныц турл1 курылымдьщ даму дэрежейне сэйкес

бейнелену! де эр килы болып келедь 0л1 материяда

57


ондай бейнелеудщ негазшде зат, дене 6ipTe-6ipTe муиал1п,

у гт л ш , бара-бара жойылып б1тед1. Ал Tipi материяда ондай

есерге белсенд1 турде бешмделу пайда болады. Мысалы,

еимджтердщ жарыкка созылып, кунге бой тартуы.

Вейнеленудщ ец жогары Typi тарпплжке, eM ipre байланысты

биологиялык формасы. Ал енд1 йрпплж е т р д е й

бейнелену формалары кандай Ол да турлппе. Ец алгашкы

карапайым бейнеленуге ттркену жатады. Ол барлык

Tipi организмдерге тен кубылыс. Орталык жуйке жуйей

бар организмде ол рефлекс тудырады.

Адам миына сырткы дуниедеп туршше акпараттар

калай келед! Ол ceeiM мушелер1 аркылы кабылданады.

Адамда бес mypni сезьм Myuienepi бар: керу, есту, шскеу,

дам, сезу, ягни, Tepi т у й с т . Бес ce3iM Mynieci аркылы

келген хабарды сез1мдж бейнелеу д ей тз. Сез1м мушелер!

адам миын сырткы дуниемен байланыстырушы. Ол

сезнядок формасы омырткалы жануарларда да бар. BipaK

олардыц т у й ст ез т1риплМне сейкес сыцаржак дамиды,

ягни ёзще цажёттгш гана кабылдайды. Ал адам сана, Tin

аркылы ез1шц сёз!м мушелершщ мумкшджтерш жанжакты

дамытады. Ол ce3iM мушелерш акылга билетеда.

Адамга микроскоп, телескоп, сейсмограф сиякты куралдар

кемекке келедо. Сейтш, адам еёзЩ мушелер1 аркылы

заттыц касиеттерш 6Lnefli. BipaK заттыц KacneTi

ертурл1 болады. Затты бутшдей, толык б!лу yniiH оныц

Касиеттерш жан-жакты танып, TyciHy кажет. Ол ушш

таным-туйсжтен 6ipTe-6ipTe ойлауга KOTepiAefli. Сана

езшщ шыгуы жагынан екшнп. BipaK сана енжар емес,

белсенда, пермендо рел1 бар кубылыс. Сонымен, адам миы

турл1 туйсжтер аркылы келетш мэМЖёттердо орталык

жуйке Жуйёа кабылдап оны корытады, бёлШй ой тужырымдарын

жасайды. Сана калай пайда болды деген суракка

жауап 6ipey гана: ол туйсж мушелер аркылы объектива

шындыкты бейнелещцрш, оларды корыту аркылы

пайда болады. Оган туйсж, кабылдау, ойлау сиякты неri3ri

элементтердщ жиынтыгы Kipefli.

Сана дуниеш бейнелеп кана коймайды, сонымен катар

оны езгертедь колдан жасайды. Сана ец жогары цйым-

58


дасцан материя —мидыц функциясы рет ш де бЬрден

пайда болган жоц. Ол талай дэу1рден erri.

Сана - адам миы цызметшщ жемкп. Bipan; ми жан-жануарларда

да бар. Ал сана тек адам миыныц рана жемкд.

Оныц пайда болуы ею факторга байланысты: 6ipi - ецбек,

eKiHniici - й л . Адам санасы оныц ецбек ету процесшде

пайда болып, дамыды. Ецбек - ецбек KYP8-711»111 жасаудан,

баскаша айтканда, белпл1 мацсатца жетуде алгапщы

адамдардыц тасты цашап одан кесуге болатын, не согуга

болатын курал жасаудан басталады. Ондай К¥Р^ЛДЫ табигат

жасамайды, табигат заттарын ендеп, адам жасайды.

Ол 6ip. Екшнпден, сол ецбектенген адамдар 6ip-6ipiMeH

Tycimcy YniiH тдл керек болды. Тш де б1рден пайда болган

жок,. Оныц алдында тYPлi дыбыс, цимыл-эрекеттермен

алгапщы адамдар 6ip-6ipiMeH угысдан. Сана йлмен

6ipre д амиды.


М атерия к у р ы лы м ы

Ядролык

(квант-фотондар)

Электрондыкпозитрондык


Материяныц цурылымы

(зат)

Микроденелер

Элементарльщ

«болш ектер»,

атом дар,

молекулалар,

плазма

А д ауыз денелер

Нуклейндхк

цышцылдар

Микроденелер

(вирустар,

микробтар,

бактериялар)

Макроденелер

Газтэр1здес,

Суйьщ,

цатты

Bip ж а суш алы

денелер,

кеп ж асу шалы

денелер,

ездмдштер.

Tipi организмдер.

Биосфера.

Адамдар. 1^огам.

ЭлеумеТтш

сфера.

Техносфера.

Жасанды

табигат.

Ноосфера.

Мегаденелер

Жер-геосфера.

Аспан денелер1,

жулдыздар,

галактикалар

Мегаденелер

жуйес1

Метагалактика

К

61


СП

Схэ

Сананыц

КДОЫЛЫСЫ

Сананыц

кайнар кез!

взшдж

сана

Сана ^йым

ретшде


Кещстш пен уацыт — материяныц eMip суру формалары

KenicTiK - м атериялы к

объектш ердщ катар eMip сур уш

ж эне олардын, езара орналасуы н

бмциредК

Кешстж:

• Уш елшем1 бар

• Bip туст!

• Жан жакты камтиды

Уакыт - козгалыстьщ формалары мен

курамды белштершщ (не элементтершщ)

6ipiHeH-6ipi туындап уласу формасы


Семинар сура^тары:

1. Болмыстыц нейзй турлерь

2. Материя угымы.

3. Цозгалыстыц Heri3ri турлерь

4. Кещстш пен уацыт.

5. Сананын, пайда болуы.

бзшдш жумыстар:

1\андай философиялык мэселелерге назар аударуга

болады

Абай Цунанбаев

Сагаттыц шьщылдагы емес ермек,

Ьэмише e M ip атпек-ол б1лдормек.

Bip минут 6ip KiciHin eMipiHe уцсас,

0 T T i, елд1, тагдыр жоц цайта келмек.

Сагаттыц 93i —уры шыцылдаган,

0 wdpfli бiлдipмeгeн, кунде урлаган.

Тиянац жоц, турлау жоц, келд!, кетт1,

Кайта айналмас, бурылмас булдыр

заман.

0 ткен eMip белп й - осы сыбдыр,

Кещлд! кунде сындыр, элде тындыр.

Ацыл анык байцаган цылыгынды,

к;у шьщцансып цагасыц босца булдыр.

Кун жиылып ай болды, он eKi ай —жыл,

Жыл жиылып, цартайып цылганы -

Бул.

Суйенген, сенген дэурен жалган болса,

Жалганы жоц 6ip тэщр1м, кецпплш цыл.

Абайдыц елещнде "Болмыс" категориясына цандай

аньщтама бер1лед1

0 лсе элер табигат, адам елмес,

Ол 6ipaK цайтып келш, ойнап-кулмес.

"М е т " мен "мешш"-шц айрылганын

"ОлдГ'деп ат цойыпты ецкей бигаес.

64


Кеп адам дуниеге бой алдырган,

Бой алдырып, аягын кеп шалдырган.

0 лд1 деуге сыя ма, ойлавдаршы,

Олмейтугын артына сез калдырган

KiM ж урер таршйшске к е щ л бермей,

Баки1 коймас фенидщ2 MiHiH кермей.

Mim кайда екенш б1ле алмассыц,

Терец ойдыц телм1рш соцына ермей.

Дуниеге дос акиретке б1рдей болмас,

EKeyi тап б1рдей боп орны га алмас.

Дуниеге ынтык, махшарга3 амалсыздыц

Иманын тугел деуге аузым бармас.

1. Темендеп туспйктердщ цайсысы философиялык

xyciHiK "санага" к1ред1

I ) Сезшу; 2) Т1л; 3) Ойлау; 4) Бостандьщ; 5) KepiHic;

6) Елестету; 7) Эмоция; 8) Темперамент; 9) Тусйшк;

10) Нерв импульс!.;

I I ) Инстинкт; 12) Тшек жене максат; 13) Нейрондар;

14)5Kirepi; 15) Рефлекс.

2. "Ми - ой белед1, ал бауыр —етй беледл.. Ми - материалды,

ет —материалды, сонда ой да материалды болуга

тш с". Неге бул аналогия дурыс емес

3. Р. Киплинг Маугли туралы ертеп жазды онда ол елi

емшектеп бала бола тура джунглиге тап болды жене ол

жабайы ацдар арасында тамактанып, тербиелендь Маугли

ер жеткенде жануарлармен 6ipre адамныц да ойлау

кабдлета мен санасына ие болды. Мундай жагдай шындыкты

ем1рде болуы мумкш бе

4. Сананыц меселесш шеше отырып, француз философы

Д. Дидро кейб1р заттардыц, мысалы, туз, кант, судыц

б1здщ дейем1зге тускенде, одан epi мига бел1нгенде сезше-

'Баки — мещчлж.

2Фени - ж алган, еткшпп дуние.

3Махшар —дши угым бойынша заман ацыр болганнан кейш адам

баласыньщ кунай тексершетш орын.

5-191 65


тш, ойлайтын материяга айналатынына кендл аударды.

Олардыц сезшу, ойлау каб1лет1 калай жене к;айдан туады

Олай болса, - дейд1 Дидро, —бул заттардыц белштер1

бул касиеттерге мига жетпей-ак ие болуы тшс. Осылайша

тек кана Tipi емес, gan материя да сезшу, ойлау касие-

TiHe ие болуы тшс.

Д. Дидро дурыс айта ма Оныц бул философиялык концепциясы

калай аталады Бул суракка калай жауап берер

ед1щз

5. Сана тек кана адамныц биологиялык дамуы жем1с1

емес, сонымен катар елеуметтж-тарихи жем1с болып табылады

деген тужырымга ыздер кандай делелдейтш факт

келйре аласыздар

4 такырып. "Диалектика жэне оган баламалар"

1. Дамудыц диалектикалык т материал истак теориясы.

2. Диалектиканыц тарихи lypjrepi .

3. Философиялык категориялар де^еНшаз не

4. Диалектиканыц Herieri зацдары.

1. Диалектиканыц н еп зп идеясы, тупю принцит -

даму идеясы. Диалектика даму жеш ндеп, жалпыга 6ipдей

байланыс женш деп 1йи§5 ретанде сонау ертеде-ак пайда

болды. Ертедеп барлык грек философтары, - деп керceTTi

Ф.Энгельс, туа бййсен диалектиктер едо, ал солардыц

imiHfle Аристотель жан-жакты б ^ м д а р , кемецгер

ойшыл болды, ол диалектиканыц ерекше белплерш зерттеда.

Ертеде диалектиканы карсылас адамныц пш1рлершдеп

карама-кайшылыкты табу жене оны жою аркылы

акикатка жету, ягни айтыса бш удщ eflici деп тусшдк

Кейшнен даму женшдеп философиялык ёка кезкарастыц

6ipi таным eflici мен болмыстыц езгеруш диалектика деп

атады.

Диалектиканыц тарихи тцрлерЬ:

1) Ертедеп грек философиясы - Гераклит, Аристотель;

2) Жаца врлеу заманыныц философиясы —Н. Кузанский;

66


3) Гегель диалектикасы ( диалектиканьщ уш зацы);

4) Орыс революцияшыл демократтары, казак; агартушылары;

5) Марксиста диалектика - К.Маркс, Ф. Энгельс;

6) XX г. Диалектикасы.

Ертедеп диалектика стихиялы, турпайы едд.. Жалпы

турде болмыстын, дурыс бейнесш керсеткешмен, накты

мэселелерд1 шешуге келгенде ол кабзлетйз болды. Сондыктан

ол гылым дамьш, ic жузшдей накты материал -

дарды жинактай бастаган кезде, метафизикага орын

бердь

Диалектиканыц тарихи екшпн формасы Гегель диалектикасы

болды. Гегель диалектиканыц Heri3ri зацдарын

тужырымдады, оныц категорияларыньщ жуйесш жасады,

6ipaK муныц барлыгы идеалистш непзде жасалды.

Диалектиканыц yniiHHii формасы XIX гасырдагы орыс

революцияшыл демократтары А.И.Герценнщ, В.Г.Белинскийдщ;

Н.А.Добролюбовтыц, Н.Г. Чернышевскийдщ

жэне олардыц 1збасарларыныц философиясымен байланысты.

Цазак халкыныц ойшылдары —Ш.Уэлихановтыц

жэне Абай Цунанбаевтыц философиялык кезкарастары

орыс революцияшыл демократтары философиясыныц

жалгасы, дамуы екендтн б1здер, казакстандьщтар, мактаныш

етем1з.

Марксизм-ленинизм материалист!к диалектиканы

тагы 6ip шыцга кетердь Ол езше еткен заманныц накты

гылымдары мен жетастактерш сынай саралан, cinipe 61лдь

Сонымен катар, ол кун тэртхбше гылым мен ем1рдщ

63i койган тубегейл1 мэселерд! шешуге уйренд1.

03repic атаулыныц 6epi б1рдей даму бола бермейдь

Даму деп —заттар мен кубылыстардыц сапа жагынан

Кайта езгеруш, непзшен баскага айналуын, б1реулер!нщ

Курып, екшнплершщ, жацаларыныц тууын айтамыз.

Дамудыц жалпыга бардей сипаты болады. Адамныц айналасындагы

барлык заттар мен кубылыстар —жулдыздар

мен еетмдштер жене адамныц e3i де даму процесшде

пайда болып, езгерш жэне дами беред1. Догамдык eMip

де терец езгер1стерге ушырайды. Феодалдык курылыс-

67


тыц орнына капитализм орнап, оныц орнына социализм

курып, капитализмге кайта оралдьщ. Диалектиканыц

Heri3ri идеясы, тупш принцип! - осы даму идеясы.

Даму eKi багытта болады —прогресс жэне регресс.

"Прогресс" —ол латын созшен "алга" жылжу деген свз,

ал "регресс" —кертартпа деген сездщ магынасын б1лдоредь

Материалисты диалектика дегешм1з —ол тек даму

теориясы гана емес, сонымен цатар танып вшу adici

болып табылатын гылым.

Циалектикага карсы ойлаудыц баска 6ip aflici - метафизикалыц

eflici бар. Метафизикалык ед1ске тан нврсе -

ол айналадагы дуниеге б1ржакты карайды, оныц кейблр

жактарын асыра керсетш, екщдп 6ip жактарын елемейдо,

танып бшетш заттардыц немесе процестердщ барлык жактарымен

байланыстарын есепке ала бымещц (жай гана

кобею немесе азаю деп тусшед1).

Категория дегешм1з —болмыс пен ойлаудыц ец жалпы

формалары, адамныц дуниеш тануы мен практикалык

езгертушщ сатылары, гылымныц ец жалпы угымдары,

адамныц дуниеш тануы мен практикалык езгертушщ

сатылары, гылымныц ец жалпы угымдары, адам

ойлауыныц оныц болмысына катынасыныц сипаттамалары,

гылымныц к&лыптасуы мен дамуыныц жалпы

шарттары.

БелrLni 6ip гылымныц Heri3ri угымдары категория деп

аталады.

Категориялардыц турлер1:

1. Жеке гылымдардыц категориялары;

2. Жалпы философиялык категориялар;

3. Косарлы категориялар.

BipiHini топтыц категориялары физикада, химияда,

биологияда, т.б. гылымдарда кездеседь Мысалы, физиканыц

категориялары: масса, энергия, гравитация, жене

баскалар; биологияныц категориялары —биологиялык

тур, табиги сурыпталу, тукым куалаушылык жене т.б.;

философияда да категориялар бар: сана, материя, болмыс

жэне т.б. Олар екшпи топтыц категориялары. Филосо-

68


фияльщ категорияларыныц баска гылымдардыц категорияларынан

айырмашылыгы —олар негурлым жалпы

(немесе тшта мейлшше жалпы) угымдар. Мунда эр турл1

категориялар ем!р шындыгыныц турл1ше жадтары мен

Касиеттерш бейнелейдь Философиялык; категориялардыц

арасында косарлы категорилар деп аталатын категориялар

ерекше орын алады, бул ар ет-еквден жуптыстырылып

каралады (форма мен мазмун, мен мен кубылыс,

т .б.) Y n iiH U ii топтыц категориялары —цосарлы категориялар.

Бул категориялардын, езгешелл-й мынадай: олардыц

арацатынасы кубылыстардыц ер турл1 жацтарыныц арасындагы

жалпыга бДрдей диалектикальщ зацдары, жалпыга

бДрдей турацты байланыстарды бшд1реда. Принцип-

TiK жагынан алганда бул байланыстардыц ец Herieri зацдар

керсететш байланыстардан айырмашылыгы жок,

сондыцтан оларды кейде диалектиканыц жай зацдары

деп атайды.

Категориялар дегешмДз —адамныц айналадагы дуниеm

гасырлар бойы танып б!лушщ цорытындысы, табигат

сырларын мецгеру процесшде адам танымыныц кетер1лген

басцыштары.

Цосарлы категориялар:

1. Жеке, ерекше жэне жалпы (орт ац).

Заттар мен цубылыстар сапа жагынан алуан турл1 болады.

Дуниеде мулде б1рдей заттар болмайды. Жеке затца

THicTi жене оны баска заттардыц бершен айырып туратын,

дара, кайталанбайтын белгалердщ жиынтыгын жеке

деп атайды. Мысалы, нак осындай белйлер1 бойынша 6i3

мыцдаган адамныц imiHeH ез1м1зге таныс адамды танып

айырамыз. BipaK заттар, 6 ip -6 ip iH e H айырмашылыгы болып

кана цоймай, сонымен катар олар езара уксас та болып

келеда.

Б1рсыпыра заттарга тен уксас, б1рдей, кайталанып

отыратын белплер болып керше д1 , ал бул заттардыц езflepi

6ip топ (класс) немесе кепншйк болып шыгады, ол —

ерекше. Мысалы, студенттерд1 алсак- Олардыц ем!рлер1

69


ерекше, олардыц нётшй максаттары - 61л1м алу, мамандыкалу.

Статистика сондай ерекше топтардын, касиеттеpiH

белплейдо, керсетедо. Мысалы, 1999жылдыцдеректер1

бойынша, Казацстанда еркектердщ саны 8,2 % азайды

жене 7 миллион 201 мыц болды. Ал ейелдер саны 7,2 %

азайса да 7 миллион 751 мыцга таяу. Бул керсетшштер —

демографияльщ проблеманы делелдейдь

Б1рсыпыра заттарга тен уксас, б1рдей, кайталанып

отыратын белплер жалпы (ортак) белплер болып кершед1,

ал бул заттардьщ ездер16ip топ (класс) немесе кешш-

Л1К болып шыгады. ©Mip шындыгыныц барльщ кубылыстарына

б1рдей тэн келетан касиеттер мен белплер жалпыга

б1рдей немесе негурлым жалпы белплер мен касиеттер

деп аталады. Мысалы, ЕлбасыН.Э. Назарбаев " Казакстан-2030"

Жолдауында б1здщ елдщ жалпы касиетан былай

багалады: "Мен казакстандыктардыц байсалдыгы

мен тез1мд1л т н , олардын, кец п етлдт мен ацжаркындыгын

атап айткым келед1. Муны шетелдоктердщ баршасы

дерл!к айтып жур..."

0p6ip нактылы заттыц 93i жалпыныц, ерекшешц жэне

жекешц б1рл1п болып табылады. Мысалы: "химиялык

элемент" (жалпы болады), "кем1ртеп" (ерекше), "алмас"

пен "графит" (жеке). Алмас пен графитт1 салыстырса,

олар 6ip-6ipiHe уксамайды, алмас катты, графит ©те жумсак

болады.

2. Бутт жэне бвлЫ.

Кунделшта катынастарымызда 6ip нэрселерд1 бутан, ал

ек1ншшер1н бешк деп карайтынымыз белпль Осы Tyciн1ктер

де TeriH пайда болмаган. Адамдар ic-эрекетанде

болмыстыц бутан мен бэлш сиякты кырларымен к езтп

кана коймайды, олар жасаган нэрселершщ бэрш де, сол

ic-эрекеташц езш де аякталган бутанд1ктац улг1с1мен

куруга тырысады. Аякталмаган ic-максатына жетпеген

эрекет, боска жумсалган куш, уацыт, ягни, эуреншшс.

Бутан дегешм1з, ец эуел1 —курамындагы белштердщ

езара байланысымен, карым-катынасымен сипатталатын,

эз бел1ктер1нде жок касиеттерге, жаца сапага ие курдел!

жуйе.

70


Белые - курдел1 жуйенщ, бутаннщ даму зацдылыдтарына

багына отырып, езшдш дербестак садтайтын оныд

ажырамас дурамдас жагы.

Мысалы —Н 20 - су; сутей —жанады, оттеп —жануды

долдайды, ал су болса жанбад турмад, жанганды еппредь

Ягни, бутан дегешм1з - белжтердщ жай досындысы

емес. Жалпы а л ганда, турл1 бутаннщ б1рнеше турлерш

ажырытуга болады.

Бут ш нщ mifpnepi:

1. Механикалыд бутан-белштер бутанге ешдандай езrepiccie

Kipe де, шыга да алады. Мысалы, 6ip дап бидай,

автобуста келе жат дан жолаушылар.

2. Y йымдасдан бутан —оныц дурамында белш тер езгеpicKe

ушырайды. Ол, мысалы одуш ы лар тобы, жумысш

ылар уж ымы.

3. Органикалыд бутан —оган KipeTiH белштердщ езд1-

гшен дамуга дабшета бар. Белгип 6ip eHflipic белгал1 белшта,

айырбасты, тутынуды жене осы кезецдершщ езара

белгйй6ip датынастарын тугызады. Ондай болса бел1с,

айырбас, тутыну енд1р1стен табигаты белек 6ip процестер

емес, ендардятщ езге формалары, дамудыц езгеше формалары.

Op6ip жаца формага ауыедан сайын енд1р1стад

м ет танымастай езгеред!, б1рад ол, Гегельдщ тал1мен айгданда,

езгеде 6epi-6ip ез1нде. ©Hflipic, белю, айырбас, тутыну

—муныц барлыгы да туптен келгенде адамдардыц

дызмета, адамдар олардыцсубъектас1 , олар осыныцберш

дамыта отырып epi езш eei дамытады, ep6ip жасаган жаца

дуниесшде адамдар ездерше басдаша форма бередь Тагы

да 6ip мысалды келтарсек, ол отбасы.

Кунделжта практикада бутан мен белш туралы туешштер,

ерине, гылыми угымдар дережесше жете алмайды.

Бутгн, мен белйс туралы туешштер кебшесе мынадай

тужырымдарга саяды:

- бут1н белштершен жогары;

- бутан ез белштершен улкен;

- бутан дегешм1з - белжтердщ датынастары, т.т.

Бул TyciHiKTep болмыстыд сыртды далыптасдан, турадталган

жуйесш бейнелейдь Дамудыц б!ршама жетал-

71


ген шагында ep6ip дубылыстыц iniKi элементтер1 одшауланып,

6ip-6ipiHeH дербес, о бастан шыгу Teri басда нврселердей

болып, 6ip-6ipiMeH тек сырттан байланыста тургандай

калыпка ие болады.

3. Себеп пен салдар

Дандай да болсын 6ip дубылысда немесе окигага кез

болганымызда, 6i3 эдетте ол неден болып отыр, ол нелштен

туды немесе пайда болды деген ойгадаламыз. Осы мэселелер

жайында ойлай келе 6i3 дубылыстыц немесе одиганыц

себеб1н 1здейм1з.

Ce6enci3 одигалардыц бол майтынын, одигалардыц вз1

врдашанда белила 6ip себептердщ салдары болып табылатынын

теж1рибе керсет1п отыр. Дубылыстыц немесе

одиганыц себеб1н аныдтау оны танып бхлудщ ец мацызды

кезенд болып табылады. Себеп-салдар байланысы дай

жерден ашылса, гылым сол жерден басталады. Себеп-салдар

байланысы, немесе себептЬпк дегетмдз —жалпыга 6ipдей

байланыс формаларыныц 6ip i, атап айтданда, бул 6ip

дубылыс немесе 6ip жагдай екшнпсше cene6nxi болып, соны

тугызатын байланыс формасы. Дандай да болса 6ip дубылысты

тугызатын фактор немесе жагдай себеп деп аталады.

Себептщ типзетш всершщ нэтижега салдар деп аталады.

Себеп-салдар туралы философиялыд ыим - детерминизм

деп аталады.

Себеп-салдар байланысын жодда шыгаратын ш м -

индетерминизм.

Себеп дегешм1з - ол салдарды тугызатын нэрсе, ал жагдай

дегешм1з - ол салдардыц тууы yniiH керекта, оныц

тууына жагдайдыц взД салдарды тугыза алмайды. Себеп

дегешм1з - ею. немесе б1рнеше дубылыстардыц, заттардыц,

олардыц 1шк1 жацтарыныцезарабайланысдатусш,

6 ip - 6 ip iH e веер ету1 барысында ол дубылыстар мен заттарда,

олардыц жадтарында тш ей езгерхстер тугызуы. А л

салдар дегешм1з - взара веер ету нвтижесшде дубылыстарда,

заттар мен олардыц iniKi жадтарында пайда болган

взгер1стер. Эр себептщ езднен тыс ce6e6i бар, сондыдтан

вр себептщ артынан врдашан тагы 6ip себепй 1здеу

72


керек деп ойлайтын метафизика осы логикасынан танбаса

адамныц гана емес, бук1 п элемнщ, табигаттыц 6epi

де тутас алганда езше-вз1 себеп бола алмайды деген тужырымга

келед].. Келмеу мумкш емес. Оныц ар жагында,

эрине, жаратушы тур. А л ол —себептердщce6e6i. Ацыргы

себеп. Озшщ ce6e6i e 3i. Ягни, жаратушы идеясына келу

ушш де жацагы логикадан тану керек. Еылым себептз,-

л ш т баска тургыдан алып карайды. Себеп-салдар байланысы

6ipiHeH соц 6ip i келш отырады. Ойткеш ep6ip салдар,

ол e 3i баска 6ip кубылыстыц ce6e6i. Ацыргы салдар

жок - Сол сиякты акыргы себеп те жок. Себептер сырткы

жэне iinKi болады. БелгЬи 6ip заттыц езгерушщ im K i се-

6enTepi осы заттыц ез1шц жаратылысында болады, олар

муныц кайсы 6ip жактарыныц езара веер eTyi болып табылады.

1шк1 себептер сырткы себептерге Караганда негурлым

мацызды рел атцарады.

- сал!

- салЗ

Осы мысалдан KepiHin тур, 6ip себеп б1рнеше салдарды

тугызатыны. Мысалы, экономикалык дагдарыс

жумыссыздыкты, инфляцияны, элеуметтак тецс1зд1кт1

тугызады.

Себеп-1^

Себеп-2—

Себеп-3

Сал

Осында 6ipHeine себеп 6ip салды тугызады. Мысалы,

экологиялык дагдарыс, полигонныц acepi, влеуметйк мвселелер

адамныц денсаулыгына ecepiH типзед1.

Себеп -> сал-1->сал-2 -> сал-3, т.б.

Осындай себеп-салдар байланысын "эффект домино"

деп атайды. Мысалы, кейб1р адамдар кателес1п кылмыска

барады, сонан кешн токтай алмай б1рнеше кылмыс

жасайды. X X г. алпысыншы жылдары Бали аралында

73


болган экологиялыц апат та соган мысал бола алады. Москиттерд1

жоямыз деп ДДТ (дуст) унтагын сепкен, оныц

асер1нен бацалар , тулюлер курыды, аралда тьшщан кебейдь

Оныц 6api оба эпидемиясын тугызды.

Тек адамныц тэж1рибес1 гана себеп-салдар байланыстарын

дурыс танып бшудщ мацызды шарты, соныц iiniHде

себепй байланысты уацыт жагынан белгип 6 ip жай

тертште болып отыргындыцтан айыра б!лудщ шарты болып

табылады. А л себеип байланыстарды танып бглудщ

ез1 адамныц тежрибей ymiH, гылыми болжау ушш, e M ip

шындыгыныц процестерше есер ету ушш жене оларды

адамга керекта багытта езгертшотыру ущш ете мацызды.

4. Мазмцн мен форма

Жогарыда айтцандай, айналадагы дуниеде болатын

заттар мен кубылыстардыц толып жатцан ер турл1 жактары

бар, олар сан алуан байланыста болады.

0p6ip кубылыстыц, ep6ip заттыц ез мазмуны жене ез

формасы болады, бул ар оныц карама-царсы жактары ретшде

шыгады.

Мазмцн деген1м1з - сол заттыц элементтер! мен процестер1шц

жиынтыгы, оныц 1эзШкурайтын нерселер. Меселен,

атомныц мазмуны - оныц езш курайтын "элементарлык"

белшектер жене атомныц езшде болып туратын

процестер. Керкем енер шыгармаларыныц мазмуны дегеЩШз

- шындьщ, суреткердщ керкем образдар жуйесшде

белгип 6ip эстетикалык мурат тургысынан алып бейнелеп

керсететш адам eMipi.

Форма дегешм!з —мазмунныц imKi жене сыртцы тузЬ

лкй, оныц eMip сурушщ тесЪй. Басцаша айтканда, форма

дегешм!з - мазмунныц тузЬша, оныц элементтер! мен

бел1мдершщ уацыт пен кещстжте белг!л16ip турде уйымдасуы,

олардыц арасындагы байланыстарыныц жиынтыгы.

Формальдыц форма мазмунга 6ipmaMa бейтарап, селкос.

Ол мазмунга кебшесе сырт нерсе. Мысалы, адамдар

ic-ерекетшде езше кажет заттар жасайды. Ол заттар ецбек

цуралдары дейж. Жасалган куралдарга аткаратын

icTin ерекшелтне сай белпл! 6ip форма бершедь Ол фор-

74


ма кур&лдыц icTeri функциясыныц сырткы заттык, Typi.

Ол, 6ipaK> сол курал жасалган заттыц эзшщ табиги формасы

емес, адамдардыц элеуметтш ic-ерекетшщ формасы.

К^урал-сайманды эртурл1 заттардан жасай беруге болады,

мысалы бал таны тастан, цо ладан жэне тем1рден.

Форма кез келген нэрсеге цатысты емес, ол тек оз мазмунына

б1ршама тэуелйз. Оныц ce6e6i ол мазмунды сырткы

бейтарап нэрселерде бекйгудщ немесе берудщ жолдары.

Белпл16ip icTi эртурл1 жолдармен, соган сэйкес эртурл1

заттармен, процестермен орындауга болады. Айырбас цатынастарыныц

даму тарихында ацшаныц функциясын

epTYpjii тауарлар атцарган. Турл1 географиялык аудандармен

экономикальщ, т.б. элеуметтЬс байланыстарды

пойызбен де, самолетпен де, баска да келштщ турлерп.-

мен icKe асыруга болады.

Заттыц аньщтаушы жары - оныц мазмуны. Мазмун

форманы тугызады. Алдымен мазмун взгеред1 де, сонан

кейш форма 6ip шама дербестак алады да, мазмунныц

дамуына белсене эсер етедь Еск1рген форма мазмунга

сэйкес келмейда, ал форма есюргенде оз дамуыныц кейб1р

ерекшелп.ктер1 себепта ecKipefli. Мысалы, нарыктьщ экономикага

когамдык меншш кедерп жасайды, тусау болады.

5. ЦажеттЫш пен кездейсоцтыц.

Мацызды философиялык нроблемалардыц 6ipi - щ -

жеттшЫ пен кездейсоцтыцтыц аракатынасы жайындагы

проблема. Маркстш философияга дейшп философияда

оны, эдетте, 6ip жакты nieniin келдь Материал истфилософтар

мен детерминистер (Демокрит, Спиноза,

X V III г. француз материал истер!), эдетте, табигатта барлыгыныц

да ез ce6e6i болады, сондыктан барлыгы да кажетт1

жэне енщандай кездейсоктык жок деп есептедь

Олардыц niKipiHnie, журт вз1не ce6e6i белпс1з нэрсеш кездейсоктык

деп атайды. А л кездейсок тэр1здо болып квршген

кубылыстыц ce6e6i аныкталысымен-ак ол кездейсок

болудан калады. Материал истер кажетйлжтщ устемдЬ

riH жактап келдз., сондыктан бул кэзкарас прогрессивт1

болды. Индетерминизм позиция л арында болган идеа­

75


лист-философтар дубылыстардыц 6ip ce6e6i бола бермейд1,

сондыдтан табигат пен когамда дажеттшш деген жод,

дайта онда кездейсоктыд устемдок ётеда дегенд1 айтты.

Объективен дуниеде дажетплж басым болады-дубылыстар

дамуыныц, олардыд буюл бурьщгы дамуынан жэне

6ip-6ipimn езара эрекет еткушен туатын дубылыстар дамуыныц

болмай доймайтын барысы басым болады. Цажетпйлт

категориясы табигат пен догам дамуынын зан,-

дылыд сипатын б1лд1ред1. Сонымен датар диалектикалыд

материализм кездейсодтыдтыц болуын да мойындайды.

Кездейсодтыд дётеншаз - iniKi байланыстардан емес,

сыртды байланыстардан туа отырып, осы процестщ мешнде

емес, езге процестерде болатын нёйЫ мен ce6e6i бар

объективй дубылыс. Кездейсодтыдты дарастыра отырып,

оныд езше тен б1рсыпыра белплерш айырып керсетуге

болады. Б1ршгшдён* кездейсод дубылыстардыц да

ез себептер1 болады. Кездейсодтыд пен себепйздш екеу]

6ip нерсе деп ойлау дурыс емес. Себепйз дубылыс деген

мулде болмайды. Екшпйден, кездейсодтыд объективта

нерсе. Оныц бар болуы, б£з оныц себебш бшем1з бе, жод

па, оган байланысты емес.

Уппнпиден, кездейсодтыд салыстырмалы нерсе. Абсолюта

кездейсодтыд жод. Кездейсод дегешшз - дажеттипктщ

устемес1 жене оныц кершу формасы болады. Кажеттьйк

пен кездейсодтыдтыц байланысы даму процесшде

кездейсод нерсешц дажетта нерсеге, ал дажетп нерсенщ

кездейсод нерсеге айналуы мумкшдтнен кершёдь

Мысалы, алгашды дауымдыд дуры лыс жагдайларында

тауар айырбасыныц сипаты кездейсод сипат болды, ол

осы догамдыд дурылыстыц экономикалыд зандарынан

туган жод. Капитализм тусында тауар айырбасы дажетп

дубылысда айналады.

Сонымен адамдар дуниесшде, догамда кажетплж пен

кездейсодтыд олардыц дуниеге датынасыныц нёйзш дурайтын

дундылыдтардыц KepiHici деуге болады. Белпл1

6ip дундылыдты далау ер адамныц ез ici, саналы немесе

кебшесе бейсаналыд дережеде ол белпл! 6ip нерселерге

ойыстайды, eMipmin сен беретш непзше айналдырады,

76


барлык; ic-эрекеттершде, ойлауында оныц рухани умтылысы

тек соган карай багытталган. Егер тарихта адамдардыц

белгйп. 6ip тобы, цогамдаскан б1рлштер1 (энос,

халык,, т.б.) жалпы алганда 6ip ортак кундыльщка ойысса,

ол да сол б1рлшке KipeTiH адамдардыц к эш ш лт н щ

немесе TiiiTi бэршщ жеке-жеке калауларынан туады.

Сондай цорамдасып, б1рлесудщ 63i 6ip цундылыцца жацын

адамдардыц 6ipiryi болуы тшс. Осындай ортак кундыльщтар

адамдарды 6ipiKTipce, когамдастырса, ал тарихи

дамуы, орныгуы элеуметтш белгип жуйелер жасап,

солардан туатын талаптар мен тэртаптер, муцтаждьщтар,

талек, армандар, т.т. тутасымен алганда тарихи цажетталш

дейтан нэрсет цурайды. Туптеп келгенде тарихи

цажетталш деген бурынгы тарихи материализмде айтылгандай

адамдарга тэуелыз, олардыц еркшен тыс тарихтыц

бет царатпайтын барьггы емес. Тарих дегешм1з - адамдардыц

барлыгыныц кунделшта ез муцтаждьщтарына сай

Стершей, царекеттершен куралады. Ол барлык жеке ырыцтардыц

тогысуы. Тарихи кажетталнстщ 03i кэптеген адамдардыц

белгЪп6ip багыттагы кэптеген ырьщтардын, кушше

карсы, оны токтатуга умтылатын жеке ерекеттер,

сез жок жеципс табады. Тарихи кажетталш, ягни, болуы

да, болмауы да мумкш жеке ырыктардыц калауларынан

басталган жэне барлык кешнп кезеццер де сол жеке ырыктардыц

калаулары езшщ кездейсоктык сипатын жоймайды.

Олар эр сэтте сол калауын кайталай ма, элде баска

6ip HepceHi калауга ауыса ма, оны аньщтайтын кажеттипк

жок.

6. М э н мен ццбылыс

М эн мен ццбылыстыц аракатынасын ашуда ежелта

грек философы Аристотель кэп ой тушндеген. Платонныц

мэцплж идеялары д униенщ тупш мэш деген кезцарасын

талдай келш Аристотель мэш болып турган заттан

мен белек, мэцта eMip суре алмайды деген тужырымга

ойыстаган. Жалпы ежелп грек философиясында белгЬ

л1 6ip заттыц мэш 6ipey-aK. онда кеп мэн болуы мумкш

емес, сонымен катар мен белшектенбейтан нэрсе деген

77


козкарастар айтылган. Бул ойлар философия тарихыныц,

сез жок, жейстжтерше жатады.

Жаца деу1рде мен мен оныц кубылыстарыныц ажырамас

байланысын жан-жакты зерттеген Георг Вильгельм

Фридрих Гегель болды. Гегельдщ айтуынша элемдж рух

езшщ дамуында эуезп болмыс сатысынан етед1. Болмыс -

процестщ тжелей Kepimci, накты iCKe асу формасы. 0лемдж

рух езш-ез1 тану ушш алдымен езш сырткы формада

icKe асыруы кажет. Тек сырткы болмыс туршде icKe асу

аркылы ез мазмунын таниды жене дамытады. Сейтш, ез

менше бой лай алады.

Дуниедей заттар мен процестерд1 танып б1ле отырып,

адамдар алдымен тжелей сез1м аркылы цабылдауга болатын,

заттардьщ сырт KepiHici болып табылатын нерселердг,

былайша айтканда, сыртына шыгып турганды бай-

Кайды.

Заттар мен процестердщ осы сырткы, уст1рт жене 6ipшама

езгерпш жагы философияда щбылыс деп аталады.

Сонымен 6ipre барлык заттарга тен олардыц imKi 6ipшама

туракты жене кажетй жагы —кубылыстыц тасасында

кершбей турган, т1келей ацгаруга болмайтын жагы

болады. Мэн - заттыц мазмунындагы басты нерсе, оныц

Heriei. Кыскасын айтканда, мен дёгешМз —заттыц мазмунындагы

басты нерсе, оныц Heriei.

Мен мен кубылыс - заттыц ер турй, карама-царсы

жактары. Мен едетте жалпы нерсе болып, ал кубылыс —

жеке, дара нерсе болып табылады. Bip меннщ ез! кептеген

кубылыстарда KepiHyi мумкш. Жанды нерсенщ 6epiнщ

де жалпы 6ip меш болады, бул мен - заттар алмасуы,

жанды денешц сыртцы компонеттерден езш-ёти. кайта жасауы.

Мэн заттардыц бёййЩ 6ip тобына тен жалпы жене

сонымен 6ipre Heri3ri, цаясетта нерсе. Ал кубылыс жеке,

кайталанбайтын нэрсе. BipaK, 6ip-6ipiHe карама-карсы

бола турса да, мэн мен кубылыс кандай да болсын 6ip заттыц

немесе процестщ кажетт1 жактары болып табылады

да, олар езара белгЪп 6ip байланыста, б1рлжте болады.

Танып-б1лу эркашанда кубылыстан мэнге карай, заттардыц

сырт жагынан оныц терец жаткан занды байланыс-

78


тарына царай барады. Б1рац мен б1рден, 6epi б1рдей тугелДмен

таныла цоймайды, ейткен1 мен таусылмайтын

нерсе.

7. М у лийндЬк пен шындыц

Объективта дуниедега сан алуан заттар мен процестер

м эц тй к нэрсе емес. Сондьщтан дамудыц барысында арцашан

жаца зат, процесс эз1р жоц, ол ел1 тумаган, б1рац

оныц тууына керекта жагдайлар цалыптасып болган, оны

езшен бурынгы даму дайындаган кезец болады.

Жацаныц тууына непздщ, алгышаттар комплексшщ,

себептер мен жагдайлардыц болуын мумкшдш деп атайды.

Мумкшдш категориясы шындыцтыц дамуынв1ц объектива

тенденциясын бейнелейдь

"Ш ындыц" угымы кец магынада да, тар магынада да

цолданылады. Кец магынада ол объективта дуниеде бар

нэрсенщ бэрш, ал тар магынасында мумкшдистщ диалектикальщ

царама-царсылыгын керсетедь Бул ретте шындыц

жузеге асырылган, icne цосылган мумкшдш ретшде

белгаленедо.

Мумкшдш пен шындыц 6ip-6ipiMeH тыгыз байланысты.

Мумкшдш шындыцтыц дамуынан туады, ал шындыцты

мумкшдш дайындайды. Сондьщтан оларды 6ip-

6ipiMeH айырып ал у га болмайды, оларды 6ip-6ipiMeH тецеспруге

де болмайды, ейткеш оларды 6ipi.Hniici екшыпciHe

айналатын курдел1 процесс, кейде TinTi дамудыц

узацты циын кезещ белш турады. Мысалы, цогамдьщ OMipде

мумкшдистщ шындыцца айналуы мьщтап куш жумсауды

керек етед1, оныц eei турл!ше елеуметтш куштердщ

курес1мен байланысты. Казахстан Республикасы Президентшщ

' Цазацстан-2030" халцына Жолдауында жазылган:

" ByriH 6i3 зор мумкшдштер табалдырыгында

турмыз. Азияныц кедей елдер1нщ кейб1ршщ 30 жыл йшнде

цайыршылыцтан оцалып, индустриялы мемлекеттерге

айналганын йздердщ кепншпгйцз бз.лес1здер". Жолдауда

6ip афоризм эпиграф ретшде алынган: "Улангайыр

мумк1ндЩтер баршага бер1лед1, б!рац кеп жандар

олармен ушырасцанын сезбейд1 де" (Даннинг). Президен-

TiMie айтцан мумкшдштер жузеге асырылады, шындьщ-

79


ка айналады, 6ipaK оган 6apiMi3 ез улес1м1зд1 косуымыз,

аянбай жумыс icTeyiMi3 керек.

Мумкш дш т ердщ турлерЬ: реалды, реалды емес, абстрактдла

болады. Жузеге асыру уппн барлык жагдайлар

туган мумкшдокй реалды мумкшдш деп атайды. Абстракты

мумкшдш дегешм1з - табигат пен котам зацдарына

сай келе турса да, оларга кайшы келмейтш болса да,

б1рак шындыкка айналуы уцин еда кажетй жагдайлары

жок мумкщцж. Абстракты мумкшдштердщ жузеге асырылуыныц

ыктималдыгы эр турл1. Мысалы, галымдардыц

айтуынша, адамныц мыц жылдай OMip суретш мумк

ш д т бар, 6ipaK Kaeipri заманда ол - абстракты мумкшдш.Тагы

6ip мысалы: кейб1р фирмалар Айды учаскелерге

белш, оларга сертификат сатады. Оны сатып алатындар

кашан ие бола алады

Ол да каз1р абстракты мумюндш.

Мумкш еместш табигат пен когам зандарына кайшы

келед1 жэне шындыкка айнала алмайды.

4. Материалистш диалектика - дамудыц жалпы философиялык

теориясы. Ол табигаттыц, когамныц жене

адам ойлауыныц дамуыныц ец жалпы зандарын зерттей -

т1н гылым.

Зац дегешлпз - кубылыстардыц арасындагы жалпы,

кажегп, туракты, мацызды, кайталанып отыратын байланыс.

Зацдар Heri3ri жене Herieri емес болады. Диалектикаиыц

Heri3ri уш зацына кеш трек токталамыз. Олар: царама-царсылыцтардыц

6ipmzi мен tcypeci, мвлш ерлш

( сан) жэне сапалыц взгер1стпердщезара ауысуы, mepicmeydi

mepicmey. Диалектиканыц непзп емес деп аталатын

зацдары дамудыц жене езшдш дамудыц жеке жактарын

ашады. Оларга диалектиканыц категориялары

жатады.

Зандардыц б1реулер1 шындыктыц шагын 6ip салаларын

( жеке), екшпплер1 одан repi кещрек салаларын

(жалпы), упйш тлер! TinTi шекс1з кец салаларын камтиды

(жалпыга б1рдей). Мысалы, физиканыц, химияныц,

биологияныц зацдары материя козгалысыныц белгшх 6ip

80


формаларына катысты келш, оларды тшста гылымдар зерттейдь

Сонымен катар материя козгалысыныц белпл1 барлык

формаларына, шындьщтыц барльщ салаларына, барлык

кубылыстарга катысы бар, барльщ жерде жене еркашанда

болып туратын зацдар да бар.

Жалпыга б1рдей ортак болгандьщтан, бул зандар материялык

дуниеде гана ерекет eTin коймайды, сонымен катар

танып б1луде де, ойлау процесшде де ерекет етед1.

Царама-царсылыцтпардыц бьрлиЬ мен Kifpeci зацы даму

процестершщ iniKi кайнар кезш ашады. Даму кайдан

шыкты деген суракка жауап бередь Царама-царсылыцтпар

дегевшйз —кубылыстардыц 6ip-6ipiHe карсы туратын

жактары, куштерь тенденциялары. Булар 6ipiH-6ipi

мойындамайды, TepicKe, жокка шыгарады жене сонымен

катар 6ipi.H-6ipi тугызады да. Цайшыльщ - карама-карсыльщтардьщ

езара катынасы болады.

Царама-карсыльщтардыц б1рлт дегешм1з - олар 6ip

кубылыстыц ажыратуга болмайтын eKi жагы жене олар

6ipiH-6ipi тугызып отырады деген сез. Царама-карсылыктар

6ipiHeH 6ipi белек eMip суре алмайды, ал ep6ip зат,

кубылыс олардыц б1рлтнга.з жене езара эрекётшйз бола

алмайды.

Царама-карсыльщтардыц Kypeci, iinKi кайшылыктар

барлык заттар мен кубылыстардыц козгалысы мен дамуыныц

Herieri кез1 болып табылады.

Кайшылыктар - innd жене сырткы, Hemri, Herieri емес,

антагонист1к жэне антагониспк емес болады. Кайшылыктыц

мазмунын адам болмысында, элеуметтак-Тарихи

жене соныц йпщце экономикалык процестерде зерттеген

К. Маркс едь 0p6ip сатылу уппн енд1р1лген ешм

(тауар) айырбас катынастарыныц шецбершде eKi жакты

касиеттерге ие. Б1ршппден, адамдардыц белгЪп6ip тутыну

муктаждыгын етей алатын тутыну сапасы болуы керек.

Екшпп, тауардыц куны, ягни оган жумсалган когамдык

кажетта ецбек. Осы eKi касиеттщ 6ipeyi екшпшаз

болмайтындыгы белйль Егер тауардыц тутыну касией

темен болса, тауар, ерине, eTneyi мумк1н, ягни ол сатылмай

калады. Онда ол тауарды, ендхруге кеткен ецбек те,


жумыс уак,ыты да боска ж от ал ад ы. Немесе тауарды ендоруге

жумсалган ецбек, жумыс уакыты сол когамдагы орта

дережеден артьщ болса, ягни оган ецбек тым кеп жумсалса,

онда тауар езше кеткен шыгыннан томен багада

сатылады. Ондорупп шыгынга ушырайды. Осы ек1 касиeTi

6ip тауар 6ipiHe белгип децгейде сай келмесе, ешм жалпы

тауарлык; касиетшен айрылады, ягни онда ол тауар

емес. Олар 6ip-6ipiHe сай келген жагдайда 6ipi eKinniiciне

уксамайтын 6ip тауардыц eKi турл1 цасиеттер1inrrefi

б1ртумальщ тектесттн сацтайды.

Кбайты л ьщтардьщ даму сатылары:

1. Айырмашылык-

2. Карама-царсылыц.

3. Жанжал.

Айырмашылык кайшыльщтьщ бастапкы сатысы деп

карауга болады.

Карама-карсылык дегешм1з - дамып ерппген кайшыльщ.

Жанжал —ебден meriHe жете шиелешскен кайшылык,

кайшылыктыц ец ацыргы даму сатысы.

Ец карапайым катынас - ею турл1 тауарларды 6ip-

6ipiHe айырбасталуын 6ip тут ас катынас ретшде алып карасак,

осы карама-карсы турган, б1ртутастыкты курайтын

eKi жактыц кезге кершбейтш imKi 6ip б1рлтшц бар

болганы. EKi турл1 тауарларды 6ip-6ipiHe тецгеру упйн

олардыц 6ip ортак табигаты болуы THic.

Дорыта айтсак, ep6ip кубылыстыц, процесстщ карамакарсылыктары

тепе-тецдште болса, ол кубылыс, процесс

сакталады, 6ip жагы жецсе, eerepicKe ушырайды.

Сан взгерЬстершщ сапа взгерйтерте айналу зацы,

заттардыц, процестердщ сандык жене сапалык жактары

сиякты, карама-карсылыктардыц езара байланысы айкындалады.

Бул зац дамудыц механизмш керсетедь

Заттардыц айырмашылыгы мен уксастыгыныц белплер1

сапа деген угым аркылы айкындалады. Заттардыц

жаратылысы мен ерекшелтн биодретш мацызды белплер1шц

жиынтыгы сапа деп аталады. 0p6ip накты бар

болмыс езшщ тГкелей накты айкындыгымен баска да

82


нацты бар болмыстардан езгешеленген. Эрцайсысыныц

езшше, езгеше нацты айкындыгы бар. Сол арцылы олардыц

ерцайсысы езгеше сапа. Гегельдщ аныцтауы бойынша

сапа д егеш тз - ер заттыц езшдпс болмысымен барабар

айцындыц. Ягни, сапальщ айцындыцтыц жогалуы

осы заттыц жогалуы деген сез. Сапалыц айцындыц, не

езгешелш заттыц болмысынан ажырамас цасиет. Мысалы,

металдардыц турш басца турлершен ажыратып туратын

непзг! цасиеттер1 олардыц сапалыц айцындыгы.

Сонымен 6i3 болмыстыц сапалыц айцындыгынан сандьщ

немесе мелшерлш айцындыгына уластыц. Заттар

мен процестердщ сападан басца сандыц белп й де болады.

Сонымен езшщ сырттай еркендеген, езшен тыс болмысца

ие болган формаларын езше цайтарып, оларды ез

imiHfle езгеше кезецдер ретшде устайтын, езше-ез1 туйыцталып,

аяцталган болмыстыц, ягни 63i ушш - болмыстыц,

езге турге етпей, б1рац езш осы цалпында шекйз

жалгастыра 6epyiH 6i3 сан деп атадыц. Сан —б1ркелк1 болмыстыц

сапа жагынан басца турге ауыспай-ац езш шекйз

цайталай 6epyi, немесе ер1стете 6epyi.

Сан дегешм1з - белпл16ip сапаныц шамасын, даму царцыны

мен дережесш б1лд1ретш белгь Сан сапаныц таралушылыгы

мен кушейе тускещцгш керсетед1. Осыган

дейш 6i3 сапа мен санныц объективтш жалпы цасиеттер1

туралы айттыц. Б1рац адам ойлауыныц формалары ретшде

олар тарихтыц ертурл1 кезецдершде ертурл1 орын

алады. Адамдардыц умтылатын белгид6ip цундылыцтары

болгандыцтан олардыц ерцайсысы ер заманда алга

шыгып журедь Тарихтыц узак деу1рлершде адамдар табигат

куштерш сапалыц жагынан игерген. Адамдар жасаган

буйымдар сапасыныц жогары болуын цалаганда

оныц жалпы заттардыц езшдш сапасымен терец байланысы

бар. Сапаныц жацсы болуы кунделшй талаптыц

езшде заттыц цасиеттершщ оныц аткаратын цызметшщ

табигатына негурлым сай болуын цалау бар. Адамныц

дуниеге цатынасыныц шецбершде гана ол дуниеге жалпы

кундылыц цатынастык дережеге жетш, тек заттарга

гана емес, адамдардыц 6ip-6ipiHeH талап ететш адам-

83


epinijiiK нормасына да айналган, эстетикалык; талгамныц

да белгЬп6ip Heriei. Bi3 кейде нагыз адам, шын адам

деп б1реулерге бага бергенде де онын, мшез-кулкыныц,

icTepimn адамдыцтыц табигатына сэйкес екендт туралы

ceHiMiMi3fli б1лд1рем1з. Сапалык багалаушыльщ та,

эрине, сандык багалаушылыктыц нег1зш курайды. Б1здщ

вм1р1м1зде сапалык талгамныц, оны камтамасыз етудщ

орны алгапщы, бурын. Сандьщ багалаушыльщ та адамдар

цатынасында цашанда бар, б1рак ол eKiHuii катарда,

унем1 белгш! дэрежеде сапалык талгам камтамасыз еталгеннен

щ ш гана сол сапаныц сандык цасиеттер1 алга

шыга бастайды. Сан кундыльщ ретанде тауарлы цатынастардыц

(оны 6i3 нарьщтьщ дейм1з) жогары дамыган деуЬ

ршде алга шьщты деуге болады. Енда тауардыц сандык

жагы 6ipiHuii орынга шыга бастайды.

Мвлш ер (кейб1р авторлар оны "елшем" дейд!) категориясы

белпл! 6jp сапага кез келген сан емес, еще 6ip накты

белпл1 сан гана сэйкес келетш дтн б1лд!ред1. Сан сапаныц

взгеру1нс1з тек белпл1 шектерге гана взгере алады,

ал осы шектер заттыц мвлшер1 болады. Сан eerepic-

Tepi осы шектерге жеткен кезде мвлшер бузылып, заттыц

сапасы взгере бастайды. Ежелп грек философтары оны

" Касца" (лысый) жэне " Ушндо" мысалдарымен дэлелдеда.

Адамныц басынан 6ip тал шаш туссе; ол каска болмайды,

6ipaK ол процесс кайталана берсе, оныц каска болуы

мумкш. YmHfli де солай, одан 6ip дэндо алса, ол жогалмайды,

кайталай берсе, ушнд1 жогалады. Сонымен сандык

взгер1стер белтал1 кезенде сапалык взгер!стерге экелед!.

Мвлшер бузылган кезде ecKi сапа жаца сацга сэйкес келмей

к алады, олардыц арасында кайшылык туып, ол шиелешседе,

бул кайшылык жаца сапаныц жасалуымен жэне

жаца мвлшердоц пайда болуымен шеппледь Кейб1р адамдардыц

мшездершде бар жаксы жактары мелшершен

асып кетсе, онда олар кемпплшке айналуы мумкш. Мысалы,

кейб1р адамдар асып кетсе мактаншак, eTipiKmi,

всекххй, ершшек болады. Араб философы Абуль-Фарадж

шарап ппкен Kicimn тврт сапасы болады деген. Ец 6ipimni

сапасы —павлин, екшпй сапасы - маймыл, ушшпп сапасы

- арыстан, тертанпп сапасы ( масайган соц) - шопща.

84


Д у б ы л ы с т ы ц gip сападан eKiHini сапага iceinyi ceKipic

деп аталады.

CeKipic дегеш тз —шектерден ету деген сез. CeKipic дегетм1з

—сапалыц eerepic, кубылыстыц немесе оныц 6ip

жагыныц 6ip сападан екш ш сапага Keniyi. Б1рте-б1рте

болатын сан eerepicTepi философиялык едебиетте кебше

эволюция деп аталады.

TepicKe ш ыгару ды mepicKe ш ыгару ( mepicmedi mepicт

еу) зацы дамудыц 6ipiHeH соц 6ipi келш отыратын кезендершщ,

ecKi мен жацаныц, 6ip-6ipiMeH калайша байланысты

екенш KepceTin, дамудыц жалпы тенденциясы,

алган багыты кандай деген суракка жауап бередь

TepicKe шыгару дегеннщ MQHici жаца ескшщ орнын

басады, ягни дамудыц 6ip кезещмен ауысады деген соз.

Еск1ден жацага кешу, 6ip кезецнщ eKiHmi кезецмен

ауысу процесшщ e3i философияда mepicKe ш ы гару деп

аталады.

Сонымен, даму дегешм1з —ecKirn жаца удайы TepicKe

шыгарып, ауыстырып отыратын процесс.

TepicKe шыгарудыц сипаттары:

- жалпыга б1рдей;

—iuiTeft тен нерсе.

Диалектикалык TepicKe шыгару еск1шц iniiHfleri жаксыларын

сактап калады. Жаца ecKim жай лацтырып тастайды

деп ойлау дурыс болмас едь Жаца ecKim ешцашан

тугелдей жойып ж1бермейд1, олардыц арасында тупci3

туцгиыц жок. Жаца есквден ез1шц алдындагы дамудыц

барлык жетастштерш кабыл алады. Деуреш еткенд1

TepicKe шыгарудыц 63i жацсы жене прогресппл нэрсет

сактап калып, муныц онан epi дамуына жагдай тугызу

уш1н кажет.

Жацаныц кандайы да дами келе, ерте ме кеш пе, ecKiге

айналады.

Жалпы жене тутас алганда удемел1 процесс болып келет1н

даму процесшде кейб1р бурац жолдар жене уакытша

шепнулер болады.

Диалектика алга басуга себеппп болатын кунды нерсенщ

6epiH сактап, пайдалану керек, еткеншц жаксы му-

85


раларын сын кез1мен дабылдап, шыгармаш ылыд жолмен

дайта еддеп оты ру керек деп уйретедо. Д аму спираль бойынша

ж уретш сиякты. TepicTey fli TepicTey зады дамудыд

багытын керсетед1 ; ол прогресс, спираль.

Гегель осыган мынадай мысал келт1рген: есшдш есе

келе гул жарганда, гул-еймджтен басдаша, гул езш шыгарган

нерсеш тер1ске шыгарады, ол оган дарама-дарсы

нерсе болып тур, б1рад солай бола тура, ол еймджтщ ез

туындысы, ол ес1мдакт1 TepicTey ардылы гана оныд болмысын

растайды, бек1тед1, жалгастырады. Гулден шыддан

жем1с те енда гулден TinTi басда, TinTi бетен KepiHyi

ыдтимал. Жем1с гулд1 де, ол ардылы еймджта де тер1ске

шыгарады. Б1рад оныд да Tepicice шыгаруы есйлджтщ

бутш болмысын жалгастырып, ныгайтудыд жолы. Диалектикалыд

TepicTey жолымен журсек, 6i3 дазад халдымыздыд

кептеген рухани байлыдтарымызды садтай отырып,

оларды дамытуымыз керек. Б1рад тоталитарлыд

TepTin ер турл1 себептермен мыддаган жылдар бойы далыптасдан

мэдениеттерд1 туншыдтырып тастады. "Мазмуны

жагынан содиалистж, формасы бойынша улттыд "

дейтш жалган уранды жамылган билеупп партия улттар

медениетш тем1р тор шедбершен шыгармай устап келдь

Тэуелйзджке долы жеткен ^азадстан Республикасы алдында

турган, орасан зор epi дасиетт1 мадсат —халыд рухын,

оныд езеп - медениетй, салт-дестурлер1м1зд1 дайтадан

далпына келйру.

86


Диалектиканыц непзп заццарыныц сипаттары


Семинар сурацтары:

1. Диалектика жене оныц баламалары.

2. Диалектиканыц категориялары жэне олардыц таным

дагы рель

3. Диалектиканыц Herieri зацдары.

Философиялыц категорияларды пайдаланьш, осы ма-

Кал-мэтелдерд1 талдацыз:

1. Кезщауырса, колындытый, шпцауырса, аузьщдытый.

2. Сауып пнсец —мыц кундок, сойып жесец - 6ip кундж.

3. Ер - туган жерше, ит —тойган жерше.

4. Кеппен керген —улы той.

5. Жаяудыц шацы шьщпас, жалгыздыц уш шьщпас.

6. Жалгыз журш жол танканша, кеппен журш адас.

7. Саусагыц б1ршпей, цолыца ине де йпкпейда.

5 тацырып. Догамныц философиялык Tyciiiiri

1. 0Hflipic тэсйй.

2. Базис пен кондырма.

1. h'огам, адам жэне цогамдъщ цатынастар туралы ойпйарлер,

идеялар мен угымдар алгашкы кауымдык когам

дэу1ршде-ак калыптаса бастады. Адамдардыц алдында

когам деген не, ол калай пайда болды, ол калай дамиды,

дамудыц кездер1 мен козгаушы куштер1 неде, когамдык

кубылыстар мен процестердщ байланысы кандай,

езара эсер, себеп, карым-катынастар зацдыльщтары бар

ма, тагы баска кептеген сурактар, ой-шк1рлер жэне идеялар

туады. А л мундай ой-шк1рлер мен идеялар адамдардыц

когамга 6ipiryiHeH жене осыныц непзшде ездершщ

TipniiniriH сацтау, кун керу, одан opi даму кажеттипгшен,

олардыц тжелей теж1рибелш eMipiMeH байланысты туды.

Цогамдык кубылыстарды, процестердо, тарихтытаныпбшуде,

озгертуде философия тарихында материализм мен

идеализмнщ арасында удайы карама-карсы кескынескен

курестер журйзшедь Материализм когамды, оныц даму

зацдарын дурыс гылыми тургыдан туйщцрмекгш болып

эрекет жасаса, идеализм, KepiciHnie, гылымга жат, когамдык

теж1рибеге суйенбеген, кебшесе оларды дши тургы-

89


дан тусшд1рмекпц болады. бйткет, бул багыттарды колдаушы

когамда эр турл1 элеуметтш таптар мен топтар болады.

Когамдьщ кубылыстар, процестер занды дамиды.

Бул зандар объективта сипатта болады. взшщ ic-кимылы

мен тэж1рибелш кызметанде адам даму зацдарыныц

OMip cypin турган жагдайлары мен шарттарын езгертед1,

6ipaK зацдардыцэзш колдан жасап, не жоя алмайды. Цогам

заццары уст1рт жаткан жок, оларды тшелей бакылау

аркылы кабылдау киын. Олар абстракта ойлау аркылы

белгЬп болады.

Цогам дегешм1з - адамдар арасындагы экономикалык

катынастар, ягни материалдык иплштерд1 эндору продесшде

адамдар арасында калыптасатын катынастар. К,огамдык

катынастар тарихи дамудьщ барысында эзгерш,

жацарып отырады. Когамды материал истак тургыдан тусшудщ

басты взгеш елт - ол алуан турл1 когамдьщ катынастардыц,

байланыстардыц iniiHeH ец бастысы - материалдык

9нд1р1стак катынастарды белш алуы.

OndipicmiK цаты настардыц шыгуы, кал ыптасуы адамдардыц

ой-санасына байланысты емес, кайта олардан тэуелйз

болады.

Олар - когамныц идеологиялык, рухани катынастарын

аньщтаушы, белплеунп, когам организмшщ объективтш,

материалдык, экономикалык курылымыныц Heri3i.

Цогамдыц болмыс - адамдардыц когамдагы нактылы

ецбеп, ic-кимылы, кызмета, жалпы eMipi, оларды айырбастау,

бэлу, тутыну, тэж1рибе алмасу.

Ал цогамдыц сана - когамдьщ болмыстыц бейней, суре-

Ti. Олар 6ip-6ipiMeH тыгыз байланысты. 0ндор1с тэсШ 1

эндорпш куштер мен эндор1стак катынастардыц жиынтыгы.

Ondipziui Kyuimepdi курайтын - ецбек заттары мен ецбек

курал-жабдьщтары. Ецбек заттары дегетм1з - адам

эсер ететан, ол эзшщ ецбегамен ондеп шыгаратын материалдар.

Ецбек курал-жабдыктарына ец алдымен ецбек

куралдары, немесе адамныц ецбек заттарына эсер ететан

эндор1стак куралдары Kipefli. Олар - балта, сока, станок, т.б.

Ецбек куралдары ецбек етудщ Heri3ri курал-жабдьщтары

болып табылады.

Ondipzim куштер адамдардыц табигатца катынасын

аныктай отырып, сонымен 6ipre адамныц табигатты би-

90


леп алатындыгын да бейнелейдь 0HflipicTiK катынастар -

материалдык ийлжтерд1 енд1ру процесшде далыптасатын

экономикальщ катынастар.

Олардыц непзше eHflipic курал-жабдьщтарын меншштену

формасы жатады.

2. OndipicmiK цатынастар - езшщ жиынтыгында к;огамныц

экономикальщ курылысын, немесе баскаша айтканда,

догамныц базисын курады. "Базис" грекше ”неп

з" деген сез. Базис OHfliprini куштердщ белйл16ip даму

сатысына сейкес келетш когамныц экономикальщ курылымы,

OHflipicTiK датынастардыд жиынтыгы.

Цондырма дегешм1з —когамдьщ психологияльщ, саяси,

кукьщтьщ. этикальщ, эстетикалык;, философиялык,

дши, т.б. кэзкарастар мен идеялар жэне оларга сэйкес келетш

мекемелер мен уйымдардыц жиынтыгы.

Цондырманыц базисй бейнелеу механизмшде экономикалык

мудделер ineinyini рол аткарады. Цогамньщ экономикалык

базий кандай болса, оныц кондырмасы да

сондай болады. Цондырма базиске тэуелд1 болганмен 6ipшама

дербес дамиды.

Kaeipri уакытта б1здщ тэуелйз мемлекет1м1здеп экономикалык

катынастар эзгерда, 6i3 нарыктык экономикага

кэштш (базис эзгерд1). Цондырма да эзгере бастады:

тоталитарлык жуйеден демократияга кэштш, идеологиямыз,

кезкарастарымыз да озгере бастады.

Мысалы: Казацстан халкына Жолдауында Елбасы 6i3-

дщ даму стратегиямыздын басты басымдыктарын атап

кетт1, оларды icKe асыру Цазакстанга элемнщ бэсекеге

барынша каб1летт1 елдердщ кятярьтня лайыкты орын алуга

мумкшдж бередь Ец алдымен, бул - Цазакстаннын, экономикалык

дамуында сапалы "cepniHfli ceKipicKe” непзделген

елдщ дэйекта экономикалык жацгыруы. Мундай

"cepniHfli ceKipic" Цазакстан экономикасыньщ сырткы

дуниеге ашык жагдайл арында гана камтамасыз етале алады,

ол тауарлар, кызмет корсетулер, ецбек ресурстары,

капитал, осы замангы идеялар мен технологиялар жэншдеп

элемдпс нарьщтыц табысы жэне cepniHfli б э л т бола

алады жэне болуга тшс.

Одан epi, бул —ец жогары халыкаралык стандарттарга

сай келетш осы замангы 61л1м беру мен элеуметтш сая-

91


со

Цогамды зерттейтщ гылымдар жуйес1

сат, улттык Kayinci3fliK стратегиясы мен сырткы саясат

багыты, демократиялык реформалар.


0 з бетшше жумыстар:

Л р а лы ц бацылау тестер

1. Материяныц философиялык аньщтамасы:

A ) Материя - энергия мен массасы бар барлыд заттар.

B) Материя —сансыз кеп атомдар.

C) Материя дегешм1з - сан ага теуелмз eMip суретш объективтж

дуние.

2. Цозгалыс пен тыныштыдтыц арацатынасы:

A ) ^озгалыстыд 6epi салыстырмалы.

B) Тыныштыд - дозгалыстыц 6ip мезгип.

C) Козгалыс пен тыныштыдтыц байланысы жод.

3. К,андай угымга осы аныдтама келедк "Материялыд процестердщ

6ipiHeH сон, б1ршщ кезектесш келуш, заттар мен дубылыстардыц

eMip сурушщ узадтыгын 6Lnflipefli":

A ) Кещстж.

B) Уадыт.

C) Цозгалыс.

4. Болмыстыд аньщтамасы:

A ) Субъективтж пен объективтш реалдыльщтыц 6ipniri.

B) Материяныц eMip сурушщ тесип.

C) Дуние болды, бар жене болады деген угым.

5. Адамныд дай сез1м мушес1 заттыд даттысын, жумсагын,

суыцтыгын, ыстыгын б!лд1реди

A ) Дем.

B) Tepi аркылы Tyftciri.

C) Hie сезу.

6. Сананыц аньщтамасы:

A ) Айнала доршаган орта, букш елем, тутас дуние туралы,

ондагы адамныц орны туралы кездарастардыц жиынтыгы.

B) Ерекше уйымдасдан материя - адам миыныц цасией,

объективтж шындыдтыд бейнем.

C) К^огамныц рухани eMipi.

7. Материалистердщ "материя" мен "сана" туралыбайланыетарына

кездарасы:

A) Материя алгашды, сана eKiHmi.

B) Сана алгашды, материя —екшпи.

C) EKi жауап дурыс.

8. Болмыс туралы философиялык Ьпм:

A ) Гносеология.

B) Философия тарихы.

C) Онтология.

93


9. Болмысты объективтж идея деп талдаган:

A ) Субъективтж-идеалистж.

B) Объективтж-идеалистж.

C) Материал истж.

10. Адамныц кай сез1м Mynieci заттыц тусж, жарыцтыцты

керсетедк

A) Керу.

B) Есту.

C) Шс сезу.

11. Материя цозг алысыныц турлержщ аныцтамаларын реттеп

цойыцдар:

A ) Механикалыц. А) К,огамныц дамуы.

B) Биологияльщ. В) Tipi организмдердщ eMip cypyi.

C) 0лeyмeттiк. С) Денелердщ орын ауыстыруы.

12. Узындыгы, ет, би ж тт бар - ол нешц к;асиет1 болады:

A ) Уацыттыц.

B) Козгалыстыц.

C) Кещстжтщ.

13. Сананыц жогары элемент!:

A ) Сез1м.

B) Ацыл-ой.

C) Жй'ер!.

14. Адам миында елецдеу мен басылу, цызыгу мен жирену

процестер журш жатады:

A ) Ж1гер1 процестер.

B) Ойлау процестер.

C) Эмоциялар (сез1мталдыц процестер).

15. Жылу процестер! мен электромагниттж процес!, ядро

мен атомныц шпнде болатын взгерктер:

A) Механик альщ цозгалыс.

B) Физик алыц цозгалыс.

C) Химияльщ цозгалыс.

16. Диалектиканыц цай зацы даму процестершщ iniKi цайнар

квзш ашады:

A ) Сан мен сапа взгер1стер зацы.

B) TepicTeyfli TepicTey зацы.

C) Карама-царсыльщтардыц б1рлт мен Kypeci.

17. Заттардыц жаратылысы мен ерекшелтн бишретш мацызды

белплершщ жиынтыгы:

A ) Сан.

B) Сапа.

C) Мвлшер.

94


18. Ертедег! грек философы айт^ан: "Bepi де езгер1сте, 6epi

де eTKiHiiii":

A ) Сократ.

B) Парменид.

C) Гераклит.

1 9 .0Mip шындыгыныц, барлык; цубылыстарына б1рдей тен

келетш цасиеттер мен белгьпер:

A ) Ерекше.

B) Жеке.

C) Жалпы (ортац).

20. Диалектиканыц балам асы:

A ) Догматизм.

B) Метафизика.

C) Ек1 жауабы дурыс.

21. Диалектика:

A ) Даму женшдеш, жалпыга б1рдей байланыс женшдеш

шил.

B) Болмыс туралы Ьим.

C) Дуниетанымныц дамуы женшдег1 ыцм.

22. Заттар мен цубылыстардыц сапа жагынан цайта езгеруш,

нешзшен баск; ага айналуын, б1реулершщ цурып, екшпплерЬ

нщ, жацаларыныц тууын айтамыз:

A ) Регресс.

B) Даму.

C) 03repic.

23. Дамудыц механизмш керсететш зац:

A ) TepicTeyfli TepicKe шыгару.

B) Царама-царсыльщтардый; б1рл1г1 мен Kypeci.

C) Сан езгер1стершщ сапа езгер1стерше айналуы.

24. Элемнщ дамуыныц цайнар кез1 неде

A ) Сыртта.

B) Элемнщ шпнде.

C) EKi жауап дурыс.

25. Дубылыстыц innd, кезге кершбейтш жагы:

A ) Мэн.

B) Цубылыс.

C) Кездейсодтыд.

26. Диалектиканыц Heri3ri зацдары:

A ) Жалпы.

B) Жеке салаларга ттсть

C) Жалпыга б!рдей.

95


27. Дамудыц кертартпа багыты:

A ) Тоцырау.

B ) Регресс.

C) Прогресс.

28. Идеял ардыц диалектикасы ел ем деп диал ектиканы тугызады"

- ол к1мн1ц niicipi:

A ) Маркс.

B ) Гегель.

C) Гераклит.

29. Диалектиканыц кай зады дамудыц багытын (тенденция-

сын) кёрсёТеда:

A ) TepicTeyfli TepicKe шыгару.

B ) Карама-царсылыктардыц б 1 р л т мен Kypeci зацы.

C) Сан мен сапа езгерк:тер зацы.

30. М атериалиста диалектика LniMi бойынша дуниенщ не-

riei (субстанция):

A ) Материя.

B ) Козгалыс.

C) 0згер1с.

Логикальщ тапсырмалар

1. Диалектиканыц зацдарын пайдал анып Шакэр1мнщ

елещн талдацыз:

96

Жер жузше царасам,

Неше турлг халык бар.

Дш иманын санасам,

Мыцнан артьщ анык бар.

Бул калай деп ойласам,

Муныц да бар 6ip сыры.

Терец ойга бойласам,

Дел мынадай Typi бар.

Жардыц шашы сансыз кеп,

Ол санауга келмей тур.

Аныц нуры осы деп,

Эрк1м 6ip тал устап жур.


Bipey отка жагынды,

Нурдыц Ty6i кудай деп.

Не суретке табынды,

Олай емес, былай деп.

Bipi: "Кудай бар" десе,

Bipi айтады: "Кеп кудай".

Bipi: "Tenipi кун десе",

Bipifleftfli: "Жок; кудай".

Хакикаттыц тарауы

Тугел жетпей ка л май ды.

Ор турл1 боп карауы,

Ke6i аньщтай алмайды.

Жердщ жузш дел тауып,

Eni6ip дш жок; орныккан.

BepiHeH де бар кауш,

Дш кебейд1 сондыктан.

Сол кеп дшде шешу бар,

Ол шешудщ арты бар.

Адасканга кешу бар,

Кешудщ де шарты бар.

Tenipi жолы - ак журек,

Сайтан - деген киянат.

Ак журекп ертерек,

Ескер-дагы, кыл едет.

7-191


III Т А Р А У

” А Д А М Н Ы Ц Ж 0 Н Е I^OFAMHblH,

Р У Х А Н И 0 M IP I"

6 такырып. "Таным теориясы"

1. Танымды философия цорытындысыныц объекйй

ретшде тану.

2. Таным субъектай мен объект^.

3. Сезшд1 жене рационалды танымныц диалектикасы.

4. Ацицаттыц турлерь

5. Практика (теж1рибе).

1. Ерте заманнан-ак; адам езш цоршаган дуниенщ зацдыльщтарын

жене езш-ез1, ез1шц табигатца жене басца

адамдарга цатынасын танып-б1луге тырысты.

Табигат пен цогам дамуыныц диалектика зерттейтш

жалпы зацдары сонымен цатар таным зацдары да болып

табылады. Материалистш диалектиканыц зацдары мен

категорияларын б1лу философияныц непзг! меселесшщ

eKiHnii жагын ашатын ец басты философиялык проблемалардыц

6ipi: адам объективт1 eMip шындыгын танып

6uie ала ма жене осы таным nponeci цалай етедо - деген

меселет тусшуге кемектеседь

Дуниеш танып б£луге болатындыгы туралы адамныц

ойлауыныц ацицатца жете алатындыгы туралы меселенщ

гылым мен практика y n iiH улкен мацызы бар. Егер

дуние мен оныц зацдары танылатын болса, бхздщ бЪпмЬ

Mi3 шындыцты дурыс бейнелейтш болса, онда табигат пен

цогамныц танылган куштер! адамга цызмет етуге жумсалар

едь Ал айда, осы айцын-ац сияцты факйш, ягни дуниеш

танып бгпуге болатындыгын философтардыц 6epi

б1рдей мойындай бермейда. Сонымен 6ipre адамныц дуние-

98


Hi танып-бшу мумкш дтн жокка шыгаратын багытты -

агностицизм деп атайды. Оныц нейзп тарихи формалары:

антика заманыныц скептицизлй жэне Канттыц агностицизлй.

Бурынгы жене осы замангы философияда дуниеш танып

бшуге болатындыгын агностиктер ашьщтан-ашык

TepicKe шыгарды, ал цаз1р де солай TepicKe шыгарумен

келедли Олар: б1здщ танып б1лу1м1з eMip шындыгыныц

дурыс cypeTiH бере алмайды, оны ce3iM мушелершщ кемеriMeH

де, ацыл-ойдыц кемешмен де танып бз.луге болмайды

дейдь

А гн о ст и ц и зм н щ б1рнеше Typi бар. Кейб1р агностиктер

адам бйймшщ кез1 - теж1рибе дейд1, ал теж1рибе,

олардыц niKipiHme, б1здщ туйс1ктер1]шздщ, цабылдауларымыздыц

жиынтыгынан баска ештеце де емес. Бул тургыдан

царасац, белгип6ip заттар женшдеп б1здщ ойларымыздыц

дурыстыгын бысу жолы ез ойымызды ез1м!здщ

туйсштер1м1збен немесе цабылдауларымызбен салыстыру

болып шыгады. Сейтш, 6i3 ез1м1здщ туйсштер1м1з

бен кабылдауларымыздан баска ешнэрсет б1ле алмайтын

болып шыгамыз. Бул кате корытынды, ейткеш мунда теж1рибешц

e3i идеалистш рухта тусшд1ршед1. Шындыгына

келгенде теж1рибеде адамга, аржагында ещц тук те

жок, туйсштер1 мен кабылдаулары гана берийп коймайды.

Адамныц туйсштер1 мен кабылдауларында объектив-

Ti eMip суретш заттар, олардыц касиеттер1 дурыс та накты

бейнеленедь Агностиктердщ ипщце заттардыц адам

санасынан теуелйз eMip сурет1шн мойындай турып, оларды

танып 6uiyre болмайды дейтщцер1 де (Кант жене оныц

жолын куушылар) бар.

Таным процесшщ зацдылыктарын зерттеуд1 таным

теориясы деп атайды. Философияныц Heri3ri меселесш

дурыс немесе бурые шешуге байланысты eKi турл1 таным

теориясы ( материалисты жэне идеалистт) калыптасты.

Материалисты таным теориясы айналадагы материалдык

шындыктыц адам санасында бейнелену теориясы

болып табылады.

99


Адамнан тыс таным процесЛнщ болуы мумкш емес.

Сондьщтан адам танымы белгЬп 6ip котам да, когамныц

теж1рибелш кажетйлтне сэйкес журш жатады.

Ендеше адамзат дамуында адам танымыныц когамдык;,

тарихи сипаты болады. Таным - адам санасын дамытудыц

Heri3i.

Таным дегешм1з - ©Mip шындытын жай селкос ацгарып

кана кою емес, оны кызу турде, максатка сай бейнелеу

болып табылады.

Диалектикалык материализм адамныц танымыныц,

оныц ойлау кабигеттершщ когамдык дамуыныц жемШ,

когамдык даму адамныц айналадагы дуниещ пэрменда

турде езгертушщ нетижес1 деп б1лед1.

Танымныц субъектЬй - адам, котам. Танымныц объекmici

—коршаган орта. Адам кызметшщ, ic-врекетшщ eni

H erieri жагы, H erieri айкындыктары, соны керсететш

философиялык категориялар. Антика философиясында,

мысалы, Аристотельдщ ецбектершде субъект касиеттерд1ц,

козгалыстардыц, белгшердщ нешц касйеттер!,

козгалыстары, белплер1 екешн керсететш угым деген магынада

колданган. Ягни субъект —солардыц бершщ Heri-

3i немесе иесь Цасиет ненщ немесе касиет! болса,

сол субъект. Бул тургыдан субъект субстанция угымына

жакын болды. XVII гасырда субъект мен объект терминдер!

таным теориясында гана колданылды. K|a3ipfi кезецде

тана субъект пен объект адамныц дуниет езгерту, игеру

жэне тану кызметамен байланысты колданыла бастады,

ягни, субъект ез болмысыныц, ic-эрекетшщ, соныц

шпнде рухани жаратымпаздык жэне таным кызметшщ

6ipfleH-6ip neci, жасаушысы деп тусшетш кезкарас пайда

болды. Субъект, ол —ep6ip жеке адам, ал адамдар когамдаскан

туршде, олар 6epi 6ipre - ездершщ тарихи-элеуметт1к

дуниесшщ, соны жасаудагы тарихыныц б1рден-

6ip авторы. Ягни елеуметтж-тарихи дуниеде, адамдар когамында

ешбар баска нэрсе олардыц пайда болуыныц, дамуыныц

ce6enniici бола алмайды. Субъект осы дуниеде

ец акыргы себеп, epi акыргы нетиже. Объект - субъект! -

ге карама-карсы, б1рак одан ажырамас байланыстагы ic-

100


эрекеттщ екшпп жагы, кезещ. Адам жасампаздьщ кызметанде

неш эзгертетан болса, сол объект. Объекташ Ke6iне

адамнан, онын, эрекетанен тыс болган, тек сырткы дуниеден

кызмёттац жецберше тартылган б о л т деп тусшдарш

келд1, мысалы табигаттыц адам езгертетш заттары.

Таным процесЬ цалайша жузеге асырылады Бцл сцрацца

жауапты В.И. Ленин 6epdi: "Нацты ацгарудан

абстракты ойлауга жэне онан практикага кешу —ацицатты

таныпбглудщ,объективтшреалдылыцты танып

бьлудщ, диалектикалыц жолы осындай".

Таным процей сез1мдш танымнан жэне рационалдык

танымнан К¥ралады. Танымныц бастапцы пункта жэне

Heriei - практика ( тэжЬрибе) .

2. Он тогызыншы Кара сэзшде Абай таным nponeci туралы

жазган:

" Адам ата-анадан туганда еста болмайды: ecTin, керш,

уст ап, татып ескерсе, дуниедеп жаксы, жаманды танидыдагы,

сондайдан бхлген!, кергеш кэп болган адам бзШмд1

болады. Есталердщ айтцан сездерш ecKepin журген Kici

e3i де ecTi болады".

Таным процеишц 6ipiHnii сатысы —сез1мдш таным.

СезЬмдш таным дегетм1з —сез1м мушелерк керу, есту,

сезшу жэне басцалар аркылы жузеге асырылатын танып-бшу.

CeeiM мушелер1 дегешм1з - ол б1здщ айналамыздагы

дуние жайындагы мэл1меттер санамызга келш-

KipeTiH 6ipfleH-6ip к&кпалар болып табылады.

Сез1мдж таным Herieri уш формада: туйсжтер, кабылдаулар

жэне елестету аркылы жузеге асырылады. Бул

формалардыц 6ip-6ipiHeH айырмашылыгы неде жэне

олардыц езара байланысы кандай

Адамныц дуниеш бейнелеушщ алгашкы формасы

туйсж.

ТуйсЫ - материалдык объекталердщ, заттардыц cebiM

муииелершё тжелей эсер eTyi нетижесшде пайда болады.

Туйсжтер дегешм1з —сез1м мушелерше тжелей ыкпал

жасайтын материалдык заттар мен кубылыстардыц жеке

сапаларын, касиеттерш, жактарын мида бейнелеу болып

табылады. Туйсжтер непзта eKi топка:

101


1) сыртк;ы дуниедей заттар мен кубылыстардыц касиеттерш

бейнелейтан туйсжтерге (керу, есту, шс, дам, Tepi

аркылы сезу туйсштерше) жаве

2) денем1здщ белшектер! козгалысын жане in iK i органдарымыздыц

жайын бейнелейтан туйсштерге (тепе-тецдокта

булшык ет, организм аркылы тусшу) белшед1 . Бул

топтардыц арасында эркашан да тыгыз байланыс бар,

айткеш., адам сырткы дуниеш енжар тусшбещи, кайта

сырткы заттардыц касиеттерше сэйкес сырткы дуниеге

белсенд1 ыкпал жасап, кэщл бале отырып туйсшедо. Сезам

мушелерше заттардыц алуан турл1 цасиеттер1 эсер ете

алады. Б1з заттыц каттылыгын туйсше аламыз, дыбыстарды,

тустерда ацгарып, цабылдай аламыз, т.т. Эр турл1

заттар мен кубылыстар сез1м мушелерше эр турл1 эсер

етеда. Bip жагдайда ceeiM мушелер1 заттармен т!келей уштасады.

Мысалы, тэтта немесе ащы нэрсеш, cepniMfli не

Teric затты, т.с. сезу осылайша пайда болады. А л екшпй

жагдайда 6i3 затты алыстан ацгарып кабылдаймыз. Мысалы,

кездщ карашыгына 6ip заттыц сеулей тусушщ не

оныц шагылысуыныц нэтижесшде жасалган сол заттыц

бейнес1 осылайша пайда болады. BipaK зат б1здщ сез1м

мушелер1м1зге кандай жолмен эсер ететан болса да, туйсж

сол сез1м мушелерше сырткы татаркенд1рг1штщ (электромагнит

пен дыбыс тербел!стер1, механикалыц кысым,

т.б.) эсер eTyi нэтижесг ретшде пайда болады.

Мысалы, кару туй стн щ шыгатын каз1, жарык, ягни

белпл1 6ip толкын узындыгы бар электромагнита тербел1с

сиякты, сырткы ттркещ йрпш болады. Адамныц

каз1 толкыныныц узындыгы миллиметрдщ ми лионнан

605-720 б а л т шепндеп электромагниттж тербелкта Кызыл

туе есебшде кабылдайды. А л толкын узындыгы онан

кыскалау тербел1стер кызгылт сары, сары, жасыл, кеплдар,

как, кулгш тустер ретанде, ал толкын узындыгы онан

улкен тербел1стер - каракакшыл туе ретанде кабылданады.

Дам туйсжтерш тугызатын сырткы ттркендарпштер

дегешм1з дам сезетш арнаулы мушелерге эсер ететан эр

турл1 химиялыц заттар болып табылады. Туйсжтер б1здщ

барлык б1л1мдер1м1здщ шыгатын кайнар казд. Туйсжтер

102


объективтш eMip шындыгыньщ субъективтш бейней, зат

касиеттершщ сез1мдш бейней бол гандьщтан, олар б1здщ

б1тмдер1во.зд1в; K©3i болып табылады. Туйсштер формасы

жагынан субъективй, ойткеш олардыц пайда болуы

субъектшщ сез1м мушелершщ цызметамен байланысты.

Сонымен катар олар езшщ мазмуны жагынан объективта,

ойткеш оларда заттардыц объективтш цасиеттер1 бейнеленедь

Мысалы, заттардыц теттш тн, тур-тусш, формасын,

т.б. осыган уксас касиеттер1 мен сапаларын ep6ip

адам жеке, субъективп турде ацгарып кабылдайды. Biрак

бул субъективтш бейне заттардыц объективтш жаратылысына

сейкес келедь

Цабылдау жеке туйсштердщ жай гана косындысы

емес, заттыц тутас бейнесь Цабылдау дегешм1з —сез1м

мушелерше тшелей эсер ететш сырткы материалдык заттыц

тутас бейнеса. Сезгмдйс цабылдау эркашан да накты

образдар болып келедь Кабылдаулар жалпы алганда жеке

заттарды бейнелейд1, мунда олар тек сырткы KepiHic-

Tepi жагынан гана кершедь Адамныц сез!мдш танымы

цабылдау цабшета болып калыптаскан. Bi3 6ip-6ipiHeH окшау

туратын туйсштердщ (тустщ, форманыц, ид.стщ, т.б.)

жиынтыгын емес, кед1мг1 нацтылы, белпл16ip затты (устелдз.,орындыкты,

лимонды, т.б.) кабылдаймыз. Сондьщтан

кабылдау туйсштердщ непзшде гана емес, сонымен

катар осы туйсштермен 6ip мезплде пайда болады. Олар

кеб1несе жеке заттарды сырткы жагынан бейне л ей дь

Сейтсе де, белгЪп 6ip жагдайларда мундай бейнелеудщ

онша дэл болмауы мумкш. Мысалы, суы бар стакандагы

касьщ сынган сиякты болып кэршед!. Кун б1ршама к!шкентай

сиякты болып кэршедд., т.т. BipaK бул жагдай танып

бшуге бегет боларлыктай кедерй емес. Адамныц танымы

туйсштер мен кабылдаулардан баска негурлым

жетшген формалар туршде де этеда. Туйсштер мен кабылдаулар

аркылы алынган бвд&м ойлау тургысынан аныкталып,

енделеда, ал ойлаудыц корытындылары тэж1рибемен

тексершедо.

Сез1мдш таным тек заттар мен кубылыстарды тшелей

кабылдаумен гана танып коймайды. Сырткы заттардыц

103


сез1м мушелерше алуан турл1 ерекет eTyi натижесшде

адамныц миында белгал£ 6ip 1здер сацталып к алады.

Онан api булар epiKcie немесе эдей1 жандануы жане

адамныц бурын цабылдаган заттарыныц нацты образдарыныц

тууына физиологиялык непз болуы мумкш. Бул

образдар елестету деп аталады.

Елестету дегешм1з - ол Ka3ipri сэтте сез1м мушелерЬ

не тшелей эсер етпейтш, б1рац бурын олар белгип6ip формада

кабылданган заттыц сез1мдш образы. Елестету де

цабылдаулар сиякты нацты, кэрнекй образдар. BipaK

олардыц цабылдаулардан уш турл1 айырмашылыгы бар.

1) Елее Kaeipri сэтте заттардыц тжелей acepi тимей турган

кезде санада цайтадан туатын образдар болгандыцтан,

кабылдауларга Караганда негурлым булдырлау келед1

де, тиянацсыздау болады.

2) Елестерде кебшесе бурын эртурл1 жагдайда сан рет

кабылданган заттардыц образдары, немесе TinTi кептеген

уцсас заттардыц образдары да, цайтадан туатындыцтан,

олардыц цабылдаулармен салыстырганда негурлым жалпыланган

сипаты болады.

3) Елестету заттыц тгкелей тигазетш эсер! жоц кезде,

бурынгы цабылдаулардыц мида сацталып калган ieflepi

нейзшде туатындыцтан, ал булардыц арасында толып

жатцан уакытша жуйке байланыстары орнайтындыктан,

осылардыц нетазшде цабылдау образдарыныц турш езгертуге,

оларды цайта куруга, TinTi жацадан карнекта образдар

жасауга мумкшдж туады. Мундай процесс адамга

тэн елестету цабьпетшщ KepiHici болып табылады. Адамдардыц

устанатын, умтылатын Heri3ri мэщцлжтер! мен

оларды цоршаган табигат элем1тц калай cinicin, астасып

жататынына байыргы цауымдык адамдардыц дуниеге

кэзцарастары мысал бола алады. Ертедеп TypiK тайпаларында

мысалы "Тэндрге” (аспанга) табыну, аспандагы

ец алдымен кунге табыну болганы белг!ль Оныц кэп журнацтары

кешн ислам цагидаларымен араласып, осы кунге

дейш б1рщама сацталып келедь Ягни кунмен, т.б. аспан

денелер1мен жарасымды катынас, соган умтылыс ец

мэщц нэрселер осы. Кунделшй TipinuiiK, 1с-эрекеттерд1

104


уйымдастыру, салынатын уй курылысы, т.т. осы мэндЬ

jiiK T e p r e багышталып, солармен уйлес1мд1лшке курылады.

Эрине оны ездершщ T y c iH y iH e карай. Сол уйлешмдЬ

лйстщ кабылдаган нормалары мен ережелер1 дестурге айналып,

кеп замандар бойы айнымас зацга айналып та кетедь

Адам сез1мдш танымныц сатысында тоцтап к; алмайды.

Ойлау кызметшщ аркасында сырткы, жеке, тшелей

кабылданатын кубылыстарды сез1м аркылы танып-б1луден

iinKi, жалпы, тиселей кабылданылмайтын зандыльщтарды

логикалык жолмен танып-балуге болады.

Угы м,niKip,ойтпцжырымылогикалык, ( рационалды)

танымныц Heri3ri формалары болып табылады. Олар ар-

Кылы зерттелш отырган заттыц менш ашамыз. Ойлаудьщ

бул формалары адам психикасыныц (жан олёмшщ)

заттар мен кубылыстардьщ озшдш бар немесе болуга

THicTi болмысы мен мазмунын бйццретш саласы, врине,

ол кубылыстар тек сырткы нэрселер гана емес, адамныц

ез жан дуниесшщ KepiHicTepi де. Олар олай болса кубылыстардыц

кандай, калай, не (к!м) екендтн, болуга ттсталтн

аныктауга багышталган. Ойлаудыц нейзп формалары

—niKip, цгым жэне тушндеу ( ой т цж ырымы).

Угы м дегенпшз - заттар мен кубылыстарды олардыц

жалпы жене мацызды белг1лер1 туршде бейнелеу болып

табылады. Угым шындыктыц радионалдык бейнесл., шогырланган

б т м н щ формасы. Угым дар 6ip-6ipiHeH оздершдеп

белпл16ip заттар мен кубылыстардьщ жалпылану

дережесше карай айырылады. Ой козгалысыныц мэтci

мынада: 6i3 кандай да болсын 6ip заттарды зерттей отырып,

белгЪй 6ip касиеттер мен катынастардыц оларга тен

не тен емес екешн аныктаймыз, сонда муныц ©3i осы заттар

туралы 6ip нерсеш куаттауымызга немесе TepicKe шыгармауымызга

непз болады.

Угым дегешм1з - кабылдаулар мен тусшштердщ Heriзшде

пайда болады; 6ipaK буларга Караганда угымныц

корнекЬпга болмайды. Угымныц мазмунын кернеш бейне

туршде елестетуге болмайды. Меселен, белш д6ip eciMдшта

кез алдыца елестетуге болады, 6ipaK жалпы ёс!мд1к

105


дегенда елестетуге болмайды. Угым тшде жеке сезбен немесе

б1рнеше сезбен (металл, еымдек, когамдык катынастар,

т.т.) бер1лед1. Кандай гылымныц болсын толып жат-

Кан угымдары болады.

Угым сиякты, niKip де заттар мен кубылыстар арасындагы,

олардыц ер турл1 жактары мен касиеттер1 арасындагы

байланыстар мен катынастардыц бейнеси

IliKip - ол кандай да болсын 6ip зат жайында макулданылатын

немесе TepicKe шыгарылатын ой. Шк1р 8 ойлаудыц

ец карапайым формасы. Ойлаудыц формаларын ец алгаш

ыждагаттьщпен зерттеген Аристотель ( б.д.д. 384-322)

ед1. Оныц TyciHyiHuie белйл16ip ойды айтудыц барлыгы

б1рдей niKipre жата бермейда. IliKip —ол айтылган ойдыц

ацикат не жалган екендт туралы болуы тшс. Ол 6ip нерceHi

растау не TepicTey туршде болады. Болмыста байланысты

нерселер ойда да байланысатын болса, ол niKip 1

акикат, ал емлрде байланыскан нерсе ойда байланыспаса,

ол - жалган. IliKip логикалык курылымы жагынан

негазшде уш эдементтен: S - субъект, Р - предикат жене

байлауыштан (связка) турады. S - ойдыц не туралы екенfliriH,

предикат субъектшщ калай, кандай екещцгш немесе

eMecTiriH жене сол туралы сауал туршде керсетедь

Байлауыш екеушщ катынасын KepceTyi тшс. Ягни niKipдщ

жалпы формуласы: S-Р. Субъект дегешм1з - предикат.

Мысалы, "Адам - ойлай алатын жануар".

IliKip мен угымныц пайда болуында жене дамуында

ой тушндеудЬц ( ой тцжырымы) де орны айрьщша зор. Онда

адам ойларыныц жасампаздык сипаты ecipece айкын

кезге туседь

Калыптасцан б1л1мдер1м1здщ Kenniuiiri белгШ нерседен

белпс1з нерсеге карай ербу жолымен, ягни ой тужырымы

аркылы пайда болган. Ой тужырымын зерттеу, немесе

6ip шшрлерден екшпй 6ip тшрлердщ шыгуыныц,

туындауыныц ережелер1 мен нормаларын карастыру формалдык

логиканыц yneci. Ce6e6i формалдык логика ойлаудыц

формаларын, олардыц накты мазмундарын окшау,

дербес алып зерттейдь Философия уппн кажет нерсе

ойдыц акикаттыгы, ал формалдык логика ymiH-6ip ойдан

екшпй ойдыц дурыс шыгуы.

106


Ой тцжырымы дегешкйз - ол кейб1р шшрлерден жаца

niKip тудырылатын ойлаудыц жогары формасы. Бурынгы

калыптаскан бйпмнен жаца бйпмнщ, бурынгы белгш1

ойдан жаца ойдыц шыгуы icKe асатын ойлаудыц формасын

айтады.

Ой тцжырымы - тк1рлердщ денекерлену жане шыгу

процесс солардыц жуйесь Бул жуйе уш турл1 бШмдерден

немесе ойлардан куралады: бастама ой (посылка), ягни

туйшнщ (заключение) шыгатын кез1, шыгатын (туатын)

ой (выводное знание) жэне негаздеуйп ой (обосновывающее

знание), ягни бастама ойдан шыгатын ойга етудщ

мумюндагш керсететш ой не б1л1м. Ой туйшдеу барльщ

уацытта жалпылык аркылы немесе жалпылыктыц Heriзшде

icKe асады. Мысалы, гылымда организмнщ жеке органдарыныц

езара зацды сейкестш байланысы белй ль

Белгайз жануардыц жер кыртысында сакталган жак

суйегга тапкан галым осы бЪпмнщ нег!зщце жак суйепшц

ёрекш елтне, тастердщ курылысына карап, одан оныц

жем1нщ саны мен сапасы жэне карны мен йпектершщ

курылымы хакында ойлар туйшдей алады. Акырсында

ол белгйп6 ip ыктималдыкпен ол жануардыц б у т л дене

курылысы, тарпшпк ету жолы жошнде ой тушндеуге

мумкшдМ бар. Ой туйшдеудщ карапайым формасы оныц

сан алуан пйарлердщ тутскен турлер1нщ курылысынан

хабар бередь Мысалы, "Гулдердщ 6 e p i де - еммдштер,

роза - гул, ендеше роза да еимдш" десек. Мундагы бастама

да, нейздеу1ш те, тужырым да айкын кыска n iK ip -

лер. А л, курдел1 6 ip жаца тужырымды делелдеу y m iH

оныц осы уш б е л т н щ еркайсысы кептеген шшрден, аксиомалардан,

т.т. ережелерден куралуы тшс. Ой тушндеуде

жаца ой мшдетта турде синтездщ нэтижесь Онда

бурын 6 ip -6 ip iH e H оцшау нерселер 6 ip iK T ip L n e fli, тужырым

(заключение) сол 6 ip iK K e H синтез.

Танымныц сез1мдш жэне рационалдык сатыларын карастыра

келш, олардыц 6ip-6ipiMeH тыгыз байланысты

екенщ тагы да атап еткен жен. Еылыми таным заттыц

немесе кубылыстыц бетшде жаткан жактарын, байланыстарын

тшелей кабылдаудан басталады. Мунан epi осы

107


жактарын жэне байланыстарын тедестару, салыстыру

уппн, жалпыны табу yniiH материал беретш тэж1рибелер,

эксперименттер жасалады. Мунан кешн абстракциялау,

ягни заттар мен кубылыстардыд 6ip дасиеттер1 мен датынастарынан

бэлектеп дерекйздещцру жэне корыту, ягни

олардыд eKiHmi 6ip, басты, аныдтаушы касиеттер! мен

катынастарын айыра керсету келедь

4. Ацицат - танымныд непзп мадсаты. Философия

акикат деп адамныд объективтак eMip шындыгын дурыс,

дэл бейнелеущ, оны санага ом1рде дандай болса, сондай

кушнде TycipyiH айтады.

Ацицатп дегешм1з - объективтш дуниедета заттар дандай

болса, ол заттарды сондай деп 6biy. Егер бЬим ic жузшде,

e M ip шындыгында бар нэрсеге сэйкес келмейтш болса,

онда бул акидат емес, ол адасдандыд, ол жалган.

Шын мэшнде, адидат дегетм1з —субъект! мен объекта

арасындагы озара байланыс непз1нде журш жатдан элеуметтак

тарихи процесс. Адидат 6ipey, ол объективтак.

Объективтш ацицат —деп догамдыд адам TycimriHfleri,

б1л1мшдета субъектаге, адамга, адамзатда тэуелс1з

мазмунды айтады. Адикат эзшщ мазмуны жагынан объективта,

ал формасы жагынан субъективта. Танымныд даму

барысында белгЬй 6ip объект! жэншдеп б1здад 6Lni-

MiMi3 тереддей тусед1,- сэйтап, оныд субъективтш жагы

азайып отырады. Бййм объектаге дэл1рек сэйкес келедь

Егер объективтак адидат бар болса, онда оны бшд1рш отыратын

адамныд Tycimri сол адидатты б!рден, толыгымен,

тутасынан абсолютта турде бшд1ре ал май, тек шамамен

салыстырмалы (относительд1) турде гана б1лд1редо. Бул

жерде салыстырмалы адидат пен абсолюттак адидаттыд

арадатынасын керем1з.

Зерттелш отырган объекта жэншдеп толыд емес бцпмд1

салыстырмалы адидат, ал толык жене дэл 61л1мд1абсолюттак

адикат деп атайды. Тарихымызда акикат ушш талай

адамдар эм1рлерш де киган, мысалы: Сократ, Джордано

Бруно, Дайрат Рыскулбеков, т.т.. Кунделшта вм!рде

де талай адамдар шындыкты колдайды.

108


"Атакты адамдар ем1ршен" деген ютапта Авиценна -

Ибн Сина туралы 6ip ецг1ме бар. Оныц тольщ аты - Ибн

Сина Обу Эли Хуссейн ибн Абдолла. "Шшкентай Эбу Эли

Хуссейннщтыпец6ipiHmiрет "неге" дегенсезгекелпт.

Dip Kyni уйлершде журген кызметнп ейел Хусейнге алтын

сацинаны керсетем деп жарма салынган капка Tycipin

алады. Сол кезде сырттан шацырган дауыс ест!лед1

де ейел жупрш кетедь Сейтш, сацина умыт к;алады. Цаптагы

жарманыц ауызын Tirin, цоймага апарып цояды.

Хусейн соныц бэрш керш турады. Келей куш Хусейншц

анасы алтын сацинасын 1здеп влек болады. "Тек сен алдыц,

сенен баска ешкш алган жок" деп кызметпп эйелд1

жан алкымга алады. "Алганым жок" деп жылаганына

сенбей, уйшен куып ж1бередь Бул жагдайга шыдай алмай

шшкентай Хуссейн eKi колын кезек-кезек сермеп,

катты айкайлап жибередь Балалыгы деп буган ешюм мен

бермейдь Эйел кеткесш бала eKi кун жылайды. Эбден

шаршаган соц былдырлап сей л ей бастайды, ымдап сезш

улкендерге TyciHfliprici келед1,6 ip a K алгаш ешк1м тусше

алмайды. финала, кинала сейлеп кетед1. BipiHini сейлем1

жазыксыз ейел мен алтын сакина туралы болыпты. Элга

жерде улкендер тац-тамаша калып, кызметпп вйелд1

1здеп тауып, KeniipiM сурайды".

П.Жаманкулованыц "Даналар туралы вцпмелер" КУ'

ралында Аристотель туралы вцгамеде акикат туралы былай

айтылган: "Б1здщ заманымыздан бурын IVгасырдыц

басында грек философы Платон мектеп ашып, оны Академия

деп атайды, ейткеш ол швк1рттер1мен ецгамет

саялы бак iniiHfle орнатылган, аты ацызга айналган Академ

батырдыц MyciHi жанында етшзед1 екен. nieKiprrepi

арасында 6ipeyi устазынан бш п туйгендершщ 6epiH ой

елегшен етюзш, аныгына жетпешнше ешнврсеге иланбапты.

Сондыктан ол "Акикат —досым Платоннан да кымбат"

дейда екен. Бул —Аристотель едь Адамдар ол кезде

айналадагы дуние жайында тым аз б1летш-дь Аристотель

болса негурлым кеп белуге талаптанып, сол кездеп гылым

жейстжтершщ берш корытып, ел ем мен табигат туралы

тусшжтерд16ip гылым eTin курастырмакшы болады".

109


бмарде акикат 6ipey болса, цателесу кеп. Акикаттыц

жолында адамзат талай кателескен. Гылымныц дамуымен

цателесу де азаяды. Мысалы, бурынгы заманда ец

гулама адамдар да жердщ бей теп-тейс, козгалмастан т у

рады деп угыныпты. Акикат теориясында ейрш туралы

да угым бар. OmipiK - ол адамныц ез1мен байланысты,

оны адам ойланып, 6ip мацсатымен айтады.

5. Адамдардыц дуниеге катынасыныц тшелей кершу

формасы - олардыц ic-ерекей, грекше хальщаралъщ й-

Мнр енген термин - практика. Практика, ic-ерекеттер -

адамдардыц дуниеш urepin, сол аркылы езш, ез болмысын

езгерту, жарату, жасау кызмей. Олар адамдардыц

кимылдык icTepiHe, эрекеттершде болатын езгер1стер.

Практика дегешм!з - ол адам баласыныц табигат пен

когамды кайта жасайтын максатка лайык материалдык

когамдьщ кызмей.

Оган: материалдык eHflipic процей; елеуметтш, еаяси

козгалыстар; революцияльщ-езгертупп арекей; гылыми

байкаулар мен эксперименттер Kipe,iu.

Адамдар тек табигат Kynrrepi мен заттарын гана езгерйп

отырмайды, олар ездершщ 6ip-6ipiHe катынастарын

да езгерйп, кайта жасайды. Бул турасында 6ipaK белйл1

айырмашылык бар. Егер табигат зацдылыктарын олар

тек игерш жацартып отыратын болса, ягни, адамдар муктаждыгына

бешмдеп отыратын болса, ал ездёррац котам -

дык катынастарын олар жацадан жасайды.

Когамдьщ катынастарды тугызу адамдардыц ездерш

ездера жасау деген сез. К. Марксйц айтуы бойынша когамдьщ

eMip - практикальщ eMip. вйткеш, адамдардыц

Кайб1р йрпшпк саласын алсацыз да ол тек кимыл-эрекеттерден

турады. Белйл16ip шецберде адамдар букиг когамдык

eMipfli кайта жасап шыгады. А л адамдардыц практикалык

ic-ерекей сырткы табиги ортаны да езгертуге

багытталганы белйль

Оны езгерту катынасы дегешм1з не Ол ец алдымен

езшен бурынгы табиги ортак нейз1нде, сол ортадагы процестердщ

|шк| менщ ашып, олардыц ез муктаждыгына

орай жаца ортаны КУРУ» ягни, елеуметйк орта ол ein6ip

110


жануарларда болмайтын когамдык; практиканыц гана

нетижей жене сол практиканыц eei.

Табиги куштер езгерталш, табиги заттар ецделш адамдар

цызметшщ курамды бел М не, адамга кызмет ететан

куралдарга айналып отырады. Жануарлардыц тарпплш

эрекеттершщ нетижей ез1нщ органикалыц т э т . 0з тэтн

сацтау жануарлар белсенд1л1гшщ 6ipfleH-6ip кешл1. Оган

сэйкес жануарлардыц психикальщ цызметан адамдардыц

ойлауымен салыстырсак, ол непзшде организмтц цалпын

б1лд1ред1, сыртды дуниенщ езшдш объективталш

менш бейнелемейдь Жануарлар психикасы да олардыц

организмшщ ез калпын керсететан процесс.

Адамдар табигаттагы заттарды сол калпында тутына

алмагандыктан оларды езгерту]., ецдеу1 тшс. А л езгерту,

ол —заттардыц адамга тэуелйз езшдш болмысы, езшдш

зацы бар екендтн айтады. Табигат куштёршщ объективт1к

сыры, езшдш м а т тек езгерту катынасында гана айкынболатыннэрсе.

Адамдар, ерине, табиги куштерда олардыц

езшдш зацы бойынша гана езгерте алады.

Дуниенщ объективтш менш, зацдыльщтарын, касиет-

T e p iH бейнелеп, идеялык турде езгертап, дамыта алатын

адамныц ойлауы осындай практикамен тыгыз байланысты.

Адамныц ойына баска, езшен тыс, TinTi оган ел1 катыссыз

сан алуан дуниенщ сиып кететат де осыдан.

Адамдар практикасы сондыктан баска дуниенщ айнымалы,

кездейсок жэне еткшпп кезецдер1 емес, турацты

мазмунын бойына cimpefli.

Практикалык ютершде адамдар езшщ организмтц гана

елшемш емес, ep6ip игердлетан табиги куш пен затка

солардыц езше гана тэн елшемд1 (зацдылыктарды) колданады.

0p6ip жаца затка, табигаты баска затка соган сэйкес

елшемш, езше гана тэн объективтш менш ашу адамныц

практикалык ic-эрекеттерше универсалдык сипат

бередь Op6ip биологиялык турге тэн елшем 6ipey-aK, ал

адамга тэн елшемдер Шекйз. Ойткет, ap6ip жаца табиги

кушта игерген сайын адамдардыц соган сэйкес жаца 6ip

кызмета, жаца 6ip елшем1, жаца 6ip мазмуны пайда болып

отырады.

I l l


Практика - танымныд бастагщы пункта жене оныцбасты,

мадызды Heriei болып табылады. Практика танымныц

козгаушы купи болып табылады, сонымен 6ipre 6i3-

дщ 61 тпмдср1м1здщ акид п тыгыныц отгшеуищ де болып

табылады. Практиканыц барысында б1здац угымдарымыз

бен теорияларымыз тексерхледь олардыц адицаттыгы

немесе жалгандыгы аньщталады, дурыс емес теориялар

шыгарып тасталады.

Практиканыц елшеуыш epi абсолютт1, epi салыстырмалы.

Оны абсолютта дейташм1з - ез бЪпмдершщ объективтак

адицаттыгын тек практика процесшде гана растайды

немесе TepicKe шыгара алады. Б1здщ 51л1мдер1м1здщ

дурыстыгы жайлы меселе теорияныц гана маселeci

емес, сонымен катар практиканыц да меселесь

Сонымен катар практика елшеу!1ш салыстымалы да,

ce6e6i ep6ip белйл1 деугрдета когамдык-тарихи практиканыц

дорежем тежеулй болады, ал муныц e3i таным процестерше

ecepiH титазбей коймайды. Теория мен практика

- таным процесшщ ажыратуга болмайтын eKi жагы,

олар 6ipiH-6ipi толыцтырып отырады.

Адам калай коршаган ортаны танып б'тедП Ол кундел1кт1

eMipdi, внер аркылы жене гы лы м арцылы таниды.

Ры лы м ерекше елеуметтак институт жене танымдык

дызметтщ ерекше формасы ретшде XV-XVI г.г. пайда

болды, ягни ол Кайта ерлеу fleyipi мен Жаца заманныц

муктаждыгынан туган елеуметтак кубы лыс. Ендеше, гылым,

жаратылыстану гылымы, ец алдымен капиталиста

eHflipic тес1л1нщ нэтижеа.. Оныц калыптасуына улкен

улес коскан атакты галымдар Коперник, Галилей, Кеплер,

ж.б. болды. Рылыми таным мен гылымныц пайда

болуына елеуметтак жене логикалык факторлар есер eTTi.

Элеуметтшке - практикалык цызметтщ, когамдык катынастардыц,

когамдык ецбектщбелшу1шцендор!с, техника

талаптары, ал логикалыкка —гылыми таным дамуыныц

imKi логикасыныц муктаждыгы жатады. Гылым

дегешм1з —ылги дамуга байланысты когамдык-тарихи

практика дамуыныц белтал! 6ip сатысында пайда болатын

айрыкша елеуметтак институт, адамныц танымдык кыз-

112


метшщ ерекше формасы, адамзат мэдениетшщ 6ip саласы.

Табигат пен цогамныц объективтш, адам санасынан

тэуелыз зандарын ашу гылымныц Heri3ri кызмети Рылыми

танымныц методологиясы —адамныц танымдьщ жэне

практикальщ кы зм еп тц aflicTepi мен тас1лдер1 туралы

йша, 0д1с деп танымдьщ немесе практикальщ мэселелерд1

шешудщ тэсиша атаймыз. Еылыми танымныц эмпирияльщ

жэне теориялыц децгейлерше сэйкес езшдш эд1с-

Tepi де бар. Эмпириальщ децгейге бацылау, эксперимент,

елшеу, индукция, аналогия, классификация тэн. А л теорияльщ

децгейге дедукция, модельдеу, аксиоматика, форма

л ьдау тэн.

бзшдж бацылау жумыстары:

1. ¥лы Абайдыц айтцан сездерш цалай TyciHeci3 Таным

процесшщ формаларын атацыз.

19 сез

Адам ата-анадан туганда ecTi болмайды: есйп, Kepin,

устап, татып ескерсе, дуниедег! жацсы, жаманды таниды-дагы,

сондайдан б1лгеш, кергеш кеп болган адам 6iл1мд!

болады. Естшердщ айтцан сездерш ecKepin журген

Kici 63i де ecTi болады. 6p6ip есйлш жеке ез! icKe жарамайды.

Сол ecтiлepдeн ecTin бшген жацсы нэрселерш ескерсе,

жаман дегеннен сацтанса, сонда icKe жарайды, соны

адам десе болады. Мундай ce3fli ейткенде жайцацтап,

шалгырттанып не салбырап, салгырттанып ecTice, не ейткен

жерш кайта цайырып сурап угайын деп тушынбаса,

не сол жерде сездщ расына кез! жетсе де, шыга 6epin кайта

калпына кетсе, естш-ейтпей не керек Осындай сез танымайтугын

елге сез айтканша, ез1нд1 танитугын шошцаны

баккан жаксы деп 6ip хак1м айткан екен, сол секшда

сез болады.

7 сез

Жас бала анадан туганда eKi турл! мшезбен туады. Biреулер1

- imceM, жесем, уйыктасам деп ту рады. Бул ар —

тэннщ кумары, булар болмаса, тэн жанга конак уй бола

8-191 И З


алмайды, Ьем ез1 еспещй, куат таппайды. Bipeyi - бглсем

екен дед келеда. Не керсе, соган талпынып, жалтыр-жултыр

болса, оган кызыгып, аузына салып, двмгн татып каpan,

тамагына, бетше басып к арап, сырнай-керней болса,

дауысына умтылып, онан ержепвдйрегенде ит урсе де,

мал шуласа да, 6ipey жыласа да тура жуйрш, "ол Йемене”,

"булнемене" деп, "ол неге уйтед!", ”бул неге буйтеда”

деп, квз1 керген, кулагы ест1геннщ бэрш сурап, тыныштьщ

кермейдь

"Таны м теориясы” так;ырыбы бойынша аральщ

бак;ылау тестер1

I вариант

1. 0Mip шындыгын жай адгарып цана к;ою емес, оны максат

к;а сай бейнелеу:

A ) Сана.

B) БЬйм.

C) Таным.

Д) Теж1рибе.

2. Ертедеп грек философы айткан: "Менештенебишеймш”:

A ) Плутарх.

B) Платон.

C) Демокрит.

Д) Сократ.

3. Танымныц субъект1с1:

A ) БукЬг елем.

B) Догам.

C) К^убылыс.

Д) Процесс.

4. Материалдыц объектшердщ, заттардыц сезхм мушелер1-

не тжелей веер етуi:

A ) Туйсж.

B) Дабылдау.

C) Елестету.

Д) Угым.

114


5. "Адамнын, бурын цабылдаган заттарыньщ нак;ты образдары":

A ) ^абылдау.

B) Елестету.

C) Туйсж.

Д ) IliK ip.

6. Заттар мен к;убылыстарды олардын, жалпы жэне мацызды

белгшер1 туршде бейнелеу:

A ) IliK ip.

B) Ой тужырымы.

C) ¥гым.

Д) 1^абылдау.

7. Адамнын, дуниет танып бшу мумкшдзгш жоеда шыгаратын

багыт:

A ) Агностицизм.

B) Дуализм.

C) Идеализм.

Д) Гносеология.

8. Рационалдьщ (логикалыц) танымнын, формалары:

A ) 1^абылдау, туйсжтер.

B) Угым, niKip, ой тужырымы.

C) Гипотеза, теория.

Д) Елестету.

9. Ой тужырымыныц T ypi "жеке ппйрлерден жалпыга

келу":

A ) Гипотеза.

B) Индукция.

C) Дедукция.

Д) Ой тужырымы.

10. Объективтж дуниедем заттар ^андай болса, ол заттарды

сондай деп биту:

A ) Таным.

B) Гносеология.

C) Адик;ат.

Д) BbiiM.

11. Зёрттелш отырган объект! женшдеи. тольж емес б!л1м:

A ) Салыстырмалы ацикат.

B) Абсолюттж аци^ат.

C) Объектива гщикат.

Д) Ащщат.

115


12. Танымньщ непзи

A ) Философиялык таным.

B) Fылыми таным.

C) Кунделисй таным.

Д) бнер ар^ылы таным.

13. Адам баласынын, табигатпен ^огамды кайта жасайтын

ма^сатка лайык материалдык; ^огамдьщ кызметк

A ) Таным.

B) Практика (тэяирибе).

C) Рылым.

Д) Байцау.

14. Танымнын, бастапцы пункт1 жене оньщ басты, мацызды

Heri3i болып табылатын:

A ) Таж1рибе.

B) Материалдык eHflipic.

C) Еылым.

Д) Шабыт.

15. Заттын тут ас образы:

A ) Угым.

B) Цабылдау.

C) Туйсш.

Д) Елестету.

16. Узджс1з дамуга байланысты цогамдык'тарихи практика

дамуынын, белгип 6ip сатысында пайда болатын айрьщша

влеуметтж институт, адамныц танымдык, кызметшщ ерекше

формасы, адамзат медениетшщ 6ip саласы:

A ) Рылым.

B) Таным.

C) Гипотеза.

Д) Тэж1рибе.

17. Keft6ip швирлерден жада niKip тудыратьш ойлаудьщ формасы:

A ) Угым.

B) Ой тужырымы.

C) niKip.

Д) Туйсж.

18. Объективтж адикаттыд Typi, толык жене дел бййм:

A ) Таным.

B) Практика.

C) Абсолюттж акикат.

Д) Салыстырмалы акикат.

116


19. Таным процесшщ ец жогары сатысы:

A ) Сез1мдш таным.

B) Рационалды таным.

C) Рылым.

Д) Практика.

20. "БипмдГ жене ”ацпаратты"(информацияны) тен,ест1руге

бола ма

A) Жод.

B)Ие.

C) Кейб1р кезде.

Д) Y hi жауабы дурыс.

II вариант.

1. Адамнын; дуниет танып 6iny мумкшдтн жокда шыгаратын

багытты:

A ) Идеализм.

B) Дуализм.

C) Агностицизм.

Д) Сенсаулизм... деп атайды.

2. Таным процесшщ бастапцы пункта жене оныц Heriei болып

табылатын:

A ) Практика.

B) Сез1мд1к таным.

C) Рационалды таным.

Д) Рылым.

3. "бзщгц танып бш” деген философ:

A ) Платон.

B) Сократ.

C) Демокрит.

Д) Аристотель.

4. Танымнын, объектив:

A) Цогам.

B) Букш елем.

C) Адамньщ iniKi рухани eMipi:

Д) Цоршазран орта.

5. Сез1мдж танымды жактайтын философияныц багыты:

A) Сенсуализм.

B) Рационализм.

C) Агностицизм.

Д) Идеализм.

117


6. Тэяарибенщ кай Typi идеялар куреммен байланысты:

A ) Материалды eHflipic.

B) Саяси практика.

C) Дене шыныктыру практикасы.

Д) Элеуметтж практика.

7. Сез1мдж танымныц аньщтамаларын дурыстап салысты-

рывдар:

A ) Туйсж.

B) Кабылдау.

С) Елестету.

A ) Заттыц тутас бейнесь

B) Kaeipri евтте сез1м мушелерже

тжелей веер етпейтж, 6ipai< бурын олар

белгип 6ip формада ^абылданган

заттыц сез1мдж образы.

C) Сез1м мушелер1не тжелей ыцпал

жасайтын материалдык; заттар мен

Кубылыстардын, жеке сапаларын, да-

cneTTepiH, жа^тарын мида бейнелеу.

8. Тэж1рибенщ кандай Typi адамнын, болмысын удайы ендЬ

румен байланысты:

A ) Саяси практика.

B) Материалдык практика.

C) Дер1герлж практика.

Д) Тербилж практика.

9. Рационалдык, (логикальж) танымнын; формалары:

A ) Цабылдау, туйсж тер.

B) Угым, nbcip, ой тужырымы.

C) Гипотеза, гылыми теориялар.

Д) Елестету.

10. Рылымныц корытындысыныц Heri3i:

A ) Гипотезалар.

B) Шюрлер.

C) Ой тужырымы.

Д) Аксиома.

11. Объективтж акицаттыч Typi, тольщ жене дел бипм:

A ) Абсолюттж ак;икат.

B) Салыстырмалы акик;ат.

C) Ацикат.

12. Материалды^ объектЪтердш,, заттардьщ сез1м мущёлергне

тжелей веер eTyi:

A ) Таным.

B) Елестету.

C) Туйсж.

Д) Кабылдау.

118


13. CeeiM мушелершетжелейвеер ететш сыртды материалдьщ

заттыц тут ас бейнеск

A ) К,абылдау.

B) Туйсж.

C) Елестету.

Д) Сез1м.

14. J^aeipri сетте сез1м мушелерше тжелей веер етпейтш,

6ipai^ бурын олар белгйп 6ip формада цабылданган заттыц сез1мдж

образы:

A) Елестету.

B) Таным.

C) Туйсж.

Д) IliKip.

15.3аттар мен кубылыстардыолардын,жалпы жене мацызды

белг!лер1 туршде бейнелеу болып табылады:

A ) IliKip.

B) Туйсж.

C) ¥гым.

Д) Ой тужырымы.

16. Цандай да болсын 6ip зат жайында мацулданылатын немесе

TepicKe шыгарылатын ой:

A) IliKip.

B) Ой тужырымы.

C) Елестету.

Д) Угым.

17. Объективтж дуниедеп заттар дандай болса, ол заттарды

сондай деп бЪгу:

A) Таным.

B) Акицат.

C) Салыстырмалы акикат.

18. Еылыми танымньщ eflicTepi:

A) Угым, midp, ой тужырымы.

B) Туйсж, цабылдау, елестету.

C) Вацылау, эксперимент, анализ, синтез.

19. "Мына киап ете дызьщты" - бул сездер:

A) Угым.

B) ninip.

C) Ой тужырымы.

20. Таным процесшщ ец жогары сатысы:

A) Сез1мдж таным.

B) Рационалды таным.

C) Гы лы м .

Д) Практика.

119


7 тацырып. "Когамдык сана жэне оныц

формаларыныц кеп турлт"

1 .1\огамдьщ жане жеке адамньщ санасы.

2. 1\огамдык сананыц турлерь

Сананыц турлер1 кеп. Ол дара адамдык жене когамдык,

карапайым жене теорияльщ, гылыми жене гылымга

жат, прогрессивен жене кертартпа болады. Цогамдыц

сана —адамдар е т р ш щ цажетти 6ip саласы, онсыз ein6ip

когам ем!р суре алмайды. Когамдьщ сана деген не, ол калай

пайда болып, дамып жет1лед1, оныц кандай формалары

болады, ол формалардыц когамдагы peaxi кандай - Miне,

осы меселелерд1 карастырайык.

Цогамдъщ сана - кеш тлш тщ рухани куралына айналгансана,

меселен, канаттысездер, макал-метелдер, т.б.

Цогамдыц сана деген1м1з —когамныц рухани eMipi, ягни

адамдардьщ когамдьщ eMipiH бейнелейтш олардьщ саяси,

кукыктык, адамгерпплш, гылыми, философиялык,

эстетйкалЕЩ идеялары, кезцарастары мен теориялары,

дани TyciHiKTepi, дагдылары мен едет-гурыптары.

Олай болу упин сана кептеген адамньщ ойын, максатын,

мудын, куанышын б1рдей бейнелейтш, уагыздайтын

болу керек. Ондай сананы когамдык сана дейд1.

Цогамдыц сана кашанда когамдык болмыстын, бейнеci

болып табылады. Цогамдъщ болмыс алгаищы. Эйткеш

ол когамдык санадан тыс, одан теуелс1з eMip суреда. К|огамдьщ

сана материалдык енд1р1с катынастарыныц себебшен

туады, ол адамдардыц елеуметтж практикальщ

процесшде пайда болады. Бул когамдык болмыс алгашкы,

ал когамдык сана соцгы деген сез. Когамдык сана ер

адамныц санасынан repi жогары, аукымды.

1^огамдык болмыс езгергенде когамдык сана да езгереда

жене когамдык болмыстыц езгеру1 когамдык сананыц

езгерушщ ce6e6i болып табылады. Мысалы, Елбасымыз

"Казакстан-2030" Жолдауында: "Byrmri дамуымыздыц

келещйз сипаттары туралы айта отырып, олардыц кепн

й л т ш ц уацытша жене етпел1 сипаты барын, оныц e3i

120


де кецестш мура мен етпел1 кезецнщ киындьщтырыныц

салдары екенш атап ету кажет", - деп жазады. Сонын, imiнен

6ipiHinici —"бул коммунистж принциптер рухында

тербиеленген адамдардьщ б1рнеше урпактары далыптастырган

б1здщ дийм1з. Кейб1реулер жакында болган езгеpicTepfli

ынта-ж1гер1мен пайдаланды, 6ipaK басым б е л т

олай icTereH ж ок ".

К^огамдьщ сана ep6ip жеке адамдардьщ саналарыныц

жай б1р1ккен жиынтыры емес. К^орамдьщ сана ете аукымды

кед урым. Ол объективта eMipfli адам санасында жанжадты

бейнелеудщ нетижесл.. Оган жататындар: когамдьщ

ойлар, теориялар, саяси жэне кукьщтык кезкарастар,

гылыми аньщтама мен тужырымдар, т.б.

Цогамдык сананы eKi тургыдан карауга болады. BipiHппден,

оны бейнелеу ретшде, екшппден, рухани кубылыстарды

жасаушы ретшде.

1^андай да 6ip догам (кулдьщ, феодалдьщ) болмасын,

ол когамныц устемдш курган таптардьщ мадсаты ездерЬ

не ти!мд1 когамдьщ niKipfli, саясатты, кукьщты, моральдьщ,

идеологиялык принциптерд1 халыктьщ санасына ci-

Hipy болып табылады.

BipaK, ep6ip адамныц басы тек когамдьщ санамен рана

толысып б!тпейд1. Цогамдьщ санамен катар ер адамныц

жеке санасы болады. Турл1 тарихи жагдайлар, экономикалык,

таптык, саяси, елеуметтак меселелер жеке санага

есер етедь Жекелш сана езш щ келем1 жагынан когамдык

санадан тар. Жеке сана ep6ip адамныц eM ipm e, мшезше,

бЬпмше, тэрбйесше байланысты калыптасады. Ол

сол адамныц дуниеге келуше, ecin жейлуше, дуние салуына

сэйкес eMip суредь

Когамдьщ сананы да жеке адамдар жасайды. Б1реудщ

досына жазган хаты, арызы жеке санага жатады. Ал егер

сол хатта улкен 6ip теориялык мэселе козгалса, ол когамдык

санага жатады. Мысалы, Кайрат Рыскулбековтыц

ушне жазган хаты, оныц кезкарастары когамдык санага

айналды, Цазакстан тарихында мецп калды.

Когамдьщ сана царапайым (кунделйстпЬ) жэне теориялыц

саналардыц диалектикалык б1рлтн курайды.

121


Царапайым сана кунделшта емирден, гасырлар бойы кайталаудан,

эдет-гурыптан, уйреншакта жагдайдан пайда

болады. Карапайым сана кадушп eMip таж1рибесшен туындайды.

Ол когамдьщ сананыц теменп Typi. Царапайым

сана табигат жэне вшр кубылыстарын кунделшта байкаудан

пайда болады. Сондьщтан ол гылымнан сонша алшак

кетпейдь BipaK ол жуйеленбеген, непзделмеген белп

л1 6ip кубылыстардыц себептерш алып керсетпейд1 .

Оныц курдел1 курылымы да жок;. Шрак; карапайым сананы

да басында сактайтын, б1рден 6ipre тарататын хальщ.

К^азацтар, маселен, куннщ батуына, айдыц тууына, терт

тулщ малдыц куйсегенше, жатцан-турганына к;арап ертецп

кун кандай бол мак, туар ай не экелмек, хальщда жайлы

бола ма, елде жайсыз ба, соны болжап отырган.

Халык уакытты аньщтауда езшдцс бай тэж1рибе жинактап,

оны колданудыд caTi мен жолдарын жэне соган

лайьщты саз ернектерш де таба б!лд1. Жылды, токсанды,

айды, аптаны, таулжта белудщ шаруашылыкка сай

peTi мен ыцгайын да орайластыра келтаре б1лда. Ал мер-

3iM, мезпл елшемдерше келгенде хальщ алшем! мен атауы

да бай. Улттык угымда мерз1м - уацыттыц, мезплдщ шамасы

мен узацтыгын б1лд1ред1 (мысалы: бие сауым, кун,

ай, токсан). Мезпл сол уакыттыц 6ip сатан гана айкындайды.

Мысалы: елец-алац, туе, кеш, тун ортасы, т.б.

Щ р! кактем, жаз, куз - мезпл елшемдерше жатады. МерзШ

елшемдер1: 6ip сат, к ас кагым, а дегенше (1 сек.), сут

nicipiM (5-10 минут), бие сауым (1,5 сагат), ет nicipiM (2,5-

3 сагат), жарты кун, 6ip тун (тауйпктак - 24 сагат), апта

(7 кун), ай (30-31 кун), токсан (3 ай), жыл (365 кун) немесе

12 ай, гасыр (100 жыл).

Элеуметтш-медени салт-дастурлер когамдьщ сана, когамдык

болмыспен тыгыз байланысты, 6ip-6ipiHe зор есеpiH

типзедо. К^огамдык болмыс пен когамдьщ сананыц езrepyi

халыцтыц тарихын курайды. Элеуметтш-мадени

салт-дастурлер.хал ыцтыц тарихи дамуыныц барысында

калыптасатын жеке адамдардыц езара карым-катынасын,

когамдык катынастарды реттейтш адет-гурып, санага

сщген тертш, этика, калыптаскан рухани медениет.

122


Тоталитарлыд жуйе заманында казак; халдыныц елеуметтщ-мэдёни

салт-десурлер1 ескипктщ далдыдтары деп

сыналып, оны жадтагандар артта калган, надан адам немесе

ултшыл дел1нш келд1. Ондагы максат - жалгыз дазадтардьщ

емес, барльщ халыдтардыд улттыд сана-сезЬ

MiH дуртып, жаца тарихи жет1ст!к - коммунитстш сана

neci —кедес халкын дурмад болу ерекета efli. Осы мадсаттагы

саясатты Мэскеудега бастыктардан бастап ед жырадта

жатдан ауылдардыд басшыл арына дешн датад жургЬ

3in келд1. Соныд нетижесшде ecipece дазад халдыныд

элеуметтш-мэдени дэстурлер1, тЪп, рухани мэдениет1

датты сорлады. Рас, осы кезедде де дуниежузипк прогресс

багытымен кол жеткен табыстарды мулде атамай кету

едшетйздпс болар ед1. Цазадстанда театр, кино, газет

шыгару, т.б. жадалыдтар жасалганын айтпауга болмайды.

Б1рад олардыд бэршщ эрекет! дазад халдыныд ерлеу1

ушш емес, оны тез1рек кедес социалистгк ултда айналдыру

ушш багытталган едь Соныд себебшен дазад

халды аштан дырылып азайганына доса, рухани да тоза

бастады.

Арад iniy, темек1 тарту жэне бурын дазадта аты жод

дылмыстар жасау кебейш кетта.

Тэуелйздш алып, дазад халдымыз салт-дестурлерш

де OMipiMi3re сщ1ре бастадыд.

Ертеде ата-бабаларымыз амандасданда: "Мал-жан

аман ба" —деп сурайтын. Осы 6ip ауыз сезден дазад eMiршде

малдыд орны ерекше екенш угуга болады. Малдыд

купи, cyTi, жува, дылы, ей, Tepici —халыдтыд тагамы,

KHiMi, баспанасы, уй жиЬазы - eMipimn, тарпплтнщ неriei.

Мал ecipy, малшылыд —тарпплштщ (егшшипк, балыдшылыд

сиядты) 6ip Typi. Барлыд мал багушы халыдтардыд

даншама езгешелштерх болганымен, удсастыдтары

да бар. Олар: жауынгер лд.к, табигат талкысына кен-

6icTiK, поэзияга, керкем талге, ойга тапкырлык, салтдэстуршщуксастыгы.

Сонымен катар табигат, жер-су езгешшштерше

байланысты ep6ip халыдтыд езше тан ерекшелштер1

болады. Дазад езщщ малын дой-eniKi, жылды,

туйе, сиыр деп терт тулшке бвледь

123


Бул пш1рлерде гылыми тужырым жок, 6ipaK гылымга

карсы да емес, мындаган жылдар дэлелдеген дагды бар.

Карапайым сана дегешм1з осы.

Будан ж отары турган —теориялыц сана. Ол стихияльщ

турде пайда болмайды. Оны жасайтындар да, тарататындар

да белг1л1 дайындыгы бар, сауаты жогары адамдар,

теоретиктер. B ip a K ; теорияныцтурлер1 кеп. Теория гылыми

да, гылымга сэйкес емес те, TinTi кертартпа да болады.

Мысалы, дан, идеалистак философия, нэйлпплдш, ултшылдьщ

сиякты теориялар сондайга жатады.

0м1рдщ барльщ eerepicTepi алдымен карапайым сана

аркылы бейнеленедь Ал оныц ce6e6i, зацдыльщтары гылыми,

теорияльщ сана аркылы ашылады. Мысалы, 6i3

нарьщтык экономикага кешкенде, ел оны б1рден куптап,

кабылдады. Ал ещц оныц Mamci неде Ол неге вкеледЬ

оны icne асыру жолдары кандай Оларды хальщ теориялык

сана аркылы гана у гады.

Когамдьщ сана цогамдыц психология мен цогамдыц

идеология болып белшедь Когамдьщ психологияга Kipeтшдер:

таптардын, улттардыц, жеке елеуметйк топтар-

Дьщ сёзшдёр!, кевдл куйлер1, вдет-гурыптары, бастанкешкен

окигалары.

Когамдык психология, эдетте, адамдардыц кунбекунй

кызмей процесшде стихияльщ турде калыптасады.

Оныц калыптасуына коршаган орта, климат, шаруашылык

пен Kecin, жер байлыгы 6epi де веер етед1.

BipaK, когамдык психология мэцга взгермейтш кубылыс

емес. Ол да турлй жагдайларга сейкес езгередь Мысалы,

Елбасы Н. 0. Назарбаев Казакстан халкына ” Казакстан-2030"

жолдауында когамдык психологиямыздыц

жаксы жактарын жэне кемпплштерш да атап айткан.

Когамдык психология когамдык сананыц теменп сатысы

болса, ал идеология оныц ж отары сатысына жатады.

Эдетте идеолог деп табигат зандыльщтарын зерттейт1н

галымдардан баска, саяси-елеуметтж теориялар мен

зандыльщтарды арнайы зерттеумен айналыскан ойшыкемедгер

адамдарды атаган. Идеология тжелей вм1рден

туындайтын психологиядан repi шалгайлау, абстрактий,

124


жалпылау, корытылган, тужырымдалган, ой елегшен етк1з1лген

тш рлерге непзделген, когамдагы таптьщ, елеуметтш,

саяси шк1рлерд1 уагыздайды. Идеология езшщ

мэш мен мазмуны жагынан таптьщ к;огамдарда таптьщ

идеялардыц, квзцарастардын,, теориялардыц жиынтыгы

болып табылады; идеология цашанда ез кезшде устемдж

курып отырган курылыска ез1нщ тпселей катысы бар екенш

керсетед!. Идеология епщашан езшен-ез1, когамдьщ

психология секщгр стихияльщ турде пайда болмайды.

Идеологиянын, щогам вм1ршдега мацызы улкен, ейткеш

ол адамдардьщ когамдьщ-тарихи практика негазшде жасап

шыгарган идеялары мен теорияларыныц жиынтыгы,

белгйп 6ip угымдардын; жуйей болып табылады. Идеологияга

да когамдык психология да веер етеда. взшщ тацбасын

калдырады. Мысалы, Kaeipri идеологтардын, максаты—улттык

сана-сез1мд1 ояту, патриоттык тэрбиеге ьщпал

ету, халыктар ынтымактастыгын ныгайту. "Цазак;-

стан-2030" Стратегиясында осындай идеологияльщ багыттар

керсеталген: 6i3 Казакстаннын, барлык азаматтарыныц

отаншылдык ceeiMi мен вз елше деген сушспеннпл

т н дамытуга тщешз; iuiKi саяси турактыльщ пен к огам -

ныц топтасуы.

2. Цогамдыц сана, жогарыда айтып вткешм1здей, саяси,

1щцыцтпыц квзцарастар, мораль, гылым, философия,

внер, din, т.б. сиякты ер турл1 формаларда бЪпнш,

eMip суредд., дамып отырады. ^огамдьщ сананыц алуан

турл1 формалары болатындыгы объективтйс шындыктьщ

езшщ алуан турл1 болатындыгына байланысты. Бул формалардыц

аркайсысы цогам eMipimn белгйп. 6ip жагын

бейнелейд1. Мысалы, саяси идеялар таптардыц, мемлекеттердщ,

улттардын, арасындагы катынастарды бейнелейда,

ал мораль адамдар арасындагы адамгершипк катынастарды

камтиды жэне т.б.

Цогамдыц сананыц турлерЬ квп:

- саяси сана;

- кукыктык сана;

- моральдык сана;

- эстетикалык сана;

125


—дани сана;

—атеистш сана;

—философиялык сана;

Саяси сана - бул таптардыц, улттардыц, мемлекеттщ

тубегейл1 мацсаттарын уагыздап колдайтын когамдык;

ойлар формасы. Саяси идеология таптык курес, саяси

партиялар мен мемлекеттердщ муддесга коргау кажеттер1нен

пайда болып, соларды icKe асырады. Оныц нацты

белпсш саяси идеология, саяси партиялар программаларынан,

мемлекеттердщ Конституцияларынан, мемлекетт1к

жене саяси цайраткердщ ецбектершен, сейлеген

сезгаен керуге болады.

Саяси кезцарастар ер турл1 болып келедь Олар прогрессивт1

не кертартпа, гылыми не гылымга жат болады.

Саяси идеялар когамдык сананыц барльщ формаларын

камтып, оларга ыцпалын типзедь

Цццыцтыц сананы жасаушы устем тап, оныц кезцарастары.

Мацсаты —оныц экономикалык жене саяси муддесш

жацтап, оны ныгайту. Цуцыц дегешм1з, Карл Маркс

айтцандай, зацга айналдырылган экономикалык устем

таптыц еркй Ол мемлекет шыгаратын зацдардыц белгал1

6ip жуйей туршде б1лшеда. Бул зацдардыц куштеу сипаты

болады, ягни оларды орындау когамныц барлык мушелерше

б1рдей мшдетть

Б1здщ ел1м1зде кукьщтык мемлекет орнату кун тэртЬ

6iHe койылуга байланысты кукыктык сананыц мацызы

артуда.

Тагы 6ip ережелер журтшылыктыц niKipiHe суйенедо,

оларды журт макулдап немесе тер1ске шыгарып отырады.

Бул - моральдьщ ережелер.

Когамдык сана турл1 насихаттык институттар (радио,

теледидар, газет, KiTan, т.б.) аркылы халык санасынан

мьщтап орын алады. Бул ар адамдардыц 6ip-6ipiHe жене

тутас алганда когамга катынасын б1лд1ред1. Адамдардыц

жацсылык, жамандык» борыш, ар-уждан, ед1летт1л1к,

T.c.TyciHiKTepiH белплейтш осындай ережелердщ, немесе

нормалардыц жиынтыгы мораль, немесе адамгерпшпк

деп аталады.

126


Борыш, ар, уж дан, жаксыльщ, жамандьщ, эдшеттш

деген угымдар моральдыц непзг! категориялары болып

табылады. Осы категорияларга суйене отырып, к;огам,

тап немесе адамдардьщ элеуметтш тобы кандай адамныц

болсын ic-epeneTi мен кылыгына бага бередь Ал сол адамныц

o3i де езшщ дагдыга айналган моральдьщ ережелершщ

непзшде ез ic-цыльщтарына бага беред1 де, сонымен

6ipre осы ic-цыльщтары ушш оган жауапкерншпк се-

3iMi, борыш, ар, эд1леттж, т.б. ceeiMi уялайды. Сондьщтан

мораль тек нормалардыц, мшез-цульщ ережелершщ

жиынтыгынан гана емес, сонымен катар белгип 6ip адамгерпплш

сез1мдершен де цуралады. Мораль праводан бурын

пайда болды, одан кейш де eMip cypefli. Мораль когамдык;

сананыц ец кене формаларыныц 6ipi, эйткеш

адам когамдык жан ретшде калыптасып, когамда гана

BMip суре алатындыктан, озара белгал1 6ip моральдык

катынас нормаларын сактауы тшс. Сондыктан, ол тек езЬ

нщ жеке басы мудделершщ тургысынан гана карап icерекет

жасай алмайды жене жасауга TnicTi де емес, ол

баска адамдармен жэне тутас алганда когаммен санасып

отыруга мшдеттл.. Осыган сэйкес когам да, тап та езшщ

ep6ip мушесше белпл16ip адамгериплш талаптар койып

отырады, бул талаптарды ол орындауга тшс. 0p6ip когамда

таптьщ моральмен 6ipre адамзаттыц гасырлар бойы

арман муцы болып келген жалпы адамгернйлш мораль

бар. Оган жататындар ет!рш айтпа, урлык жасама, 6ipeудщ

ацысын жеме, деген сиякты жалпы адамгернйлш

моральдьщ принциптер. Адамгернйлш зацдыльщтарын

зерттейтш осы 6ip бйпм саласын Еуропада этика десе, Шэ-

KepiM казакпхалап "Ар бйймГ' деген екен.

Жамандьщка жаксылыкпен жауап бер деген моральдык

принципа еуелден колданушылардыц 6ipi Абылхасан

Рудаки (иран-тэжш эдебиетшщ Heri3iH салушы):

Б1лсем маган б1реудщ душпандыгын,

Зулымдыцты жаныма тоскандыгын.

Сол адаммен келш мен жылы сезге,

Достасуга ауады куштарлыгым.

I

127


Цогамдык сананыц тары 6ip кене формасы - внер. Ол

объективтш шындыцты образдар аркылы бейнелейд1.

Керкемдж образ кубылыстарды нацтылы сез1мталдыц

турде барынша ерекше, типтш тургыдан керсетедд,.

Керкем образ непзшде дараланган, нацтыланган бейне,

сонымен цатар ол дара, жеке, нацтылы адам кешптер1

арцылы кеппплшке белпл1, тусшжта типтерда, цубылыстарды

сомдап, бейнелещй, жаманнан жирен д1ред1, жак,-

сыга елштетед1. Керкем шыгарманыц цундылыгы оныц

eMipre жацындырында, ем1рдщ толгандырар мэселелерш

букпестен, ашыгын айтып, тайганацтамай шыншыл бер1лушде.

0нер когамдьщ ем1рдщ дай саласына болса да

эсер етедь Алдымен ол сулульщца, мэдениеттШкке баулиды.

Дти жэне ameucmiic сана. Дш объективтш шындьщты

адам басында бурмалап, фантастикальщ турде бейнелейдь

Дшдердщ ец жогары сатысы таптык цогамдарда

пайда болып, содан 6epi келе жатцан монотеистш сешм.

Оран жататындар: буддизм, христиан, ислам, иудаизм

дшдеряЕ Дшнщ пайда болуы ертедеп цауымдьщ адамдардыц

дуниетаным цаб1леттершщ ете темен болып, табигат

цубылыстарыныц сырын тусше ал май, турл1 жардайлардыц

себептерш рухани куш-цударетке балаганын керсетедь

Дшд1 бекерге шыгаруды атеизм дейдь

Б1здоц eлiмiздe дшге сену Конституция бойынша эр

адамныц ар-ужданына жатады.

Философия да цогамдыц сананыц турлерше жатады.

BipaK, б1здщ оцулыгымыз бутшдей философиялыц оцулыц

болгандьщтан, оган цогамдыц сана ретшде арнайы

тоцталмаганды жен кердш.

Сейтш, жай бейнелеудщ формаларынан бастап, белсенд1

бейнелеуге дешн, сез1мнен санага, жекелш санадан

цогамдыц санага кетер1луден адам санасыныц даму сатыларын

байцадыц. Бул сананыц царапайымнан курдел1ге,

теорияга, гылымра, саясатца, философияга, енерге

шарыцтау жолы екеюн керем1з.

128


9-191 129

II теориялык

децгей

I сез1мд1

эмпприялык

денгей

KoraMj

Топтардыи

психологиясы

Т еориялык сана

когамдык

идеология

ык психо;

Улттык

психология

гылыми

бш м дер

Карапайым сана

огня

Мамаидардьщ

психоло

-гиясы

Цогамдык; сананыц ясуйеа

Эмпириялык

бшм

Халыктыц

шыгармашылыга

Когамдык бол мыс

©Hflipic, географ!шлык, демографиялык жагдай

Саяси сана

Саяси идеология

Саясат

К^кыктык сана

К^кык идеология

К^кык

Философиялык сана

Философиялык идеология

Философия

Дши сана

Дши идеология

Д»н

0негел|'к сана

0негел|‘к идеология

Этика

Эстетикалык сана

Эстетикалык идеология

Эстетика


Элеуметтш философияньщ категориялары


Семинар сурацтары:

1. Когамдык жене жеке сана, олардыц езара байланысы

(карапайым жене теориялык, когамдык психология

жене идеология).

2. Когамдык сананыц турлерк саяси, кукыктык, моральдык,

этикальщ, дши, атеистж.

взшдш жумыстар

1. Шекер1мнщ елещндеи когамдык сананыц категорияларын

талдап бер1щз.

Kicire адамшылык неге керек

Адамдык-езге айуаннан артык демек.

Ит талаган тебеттен калай дейсщ,

Аямай, ел келгенд1 жулып жемек

MeftipiMci3 цаскырда KyniTi eMip бар,

Артылган жердщ кайсы онан белек

YHeMi сен жер1щц кайдан б1лдщ,

Бул дуние кезек берер icTi ецгелеп.

Онан коркып обырлык коймасац да,

Адам боп, айуаннан болсацшы ерек.

Жалмаганша жердемщ типзсецш1,

Жыгылган, жылаганга болып кемек.

Мархаматты Tepic деп KiM айтады,

Адамшылык сол дейд1 тамам зерек.

MempiM жаксы, зулымдык жаман дейсщ,

Каскырлыкка кайтасыц кур децгелеп

Жаны ашып, жердем кылмай еткен адам,

Ocin-enrin кулаган 6ip бейтерек.

2. Абайдьщ отыз жет1нип сез1ндег! философиялык маселелерд1

талдацыз.

1) Адамныц адамшылыгы icTi бастагандыгынан 61лЬ

нед1, калайша б1т1ргенд1г1нен емес.

2) Кецдлдеп K e p iK T i ой ауыздан шыкканда енд кашады.

3) Хикмет сездер ез1мнпл наданга айтканда, кещл уанганы

да болады, ешкеш де болады.

131


4 ) 0 з щ уыйн ецбек кылсац, eei ушш оттаган хайуанн

ь щ 6ip i боласы ц; адамшыльщтыц царызы уццн ецбек

цылсан;, А лланы ц суйген к;улынын, 6ipi боласыц.

5 ) С ократив у i m K i e r e H , Иоанна A p K T i отка ертеген,

Е айсаны дарга асцан, пайгамбарымызды туйенщ жемт1-

r iH e к ем ген K iM Ол —кеп, ендеше, квпте ацыл жоц E6iH

тап та, женге сал.

6 ) А дам баласын замана есйредо, шмде-кш жаман болса,

замандасыныц 6epi виноват.

7) Т оц тьлешпй - адам сайтаны,

Характере I сопы монтаны.

8) Жаман дос - келецке,

Басынды кун шалса’

Кашып кутыла алмаисыв.

Басынды булт шалса-

■ н к в

В В 1

Лейс1я, батыа

г з 2


IV ТАРАУ

"ФИЛОСОФИЯДАРЫ АДАМ МЭСЕЛЕС1"

si, 8 тацырып. "Адам болмысы —философия мэселес1

ретшде"

1. Философия тарихындагы адам маселесь

2. Адам eMip суруш щ табиги-биологияльщ алгышарты.

1. Жогарыда 6i3 адам уш ш дуниеде тек Tipi агза болып

йрпилш ету, агзальщ муцтаждьщтардыц шецбер1мен

шектелу жeткiлiкciз дегенб1з. Оньщ дуниеде болуын ак;-

тай алатын нарсе, ол —мендйпк дедш.

Адам мэселей философия гылымымен курдас десе де

болады. Буран дел ел: философияньщ e3i сонау коне замандардагы

ойшылдардыц адам жeнiндeгi, оныц дуниедеп

атцаратын кызмей мен алатын орны женшдег! ойтолгауларынан

туган. Bip нарсенщ сырын ашып 6Lny

yniiH алдымен адам бул туралы ештеце бшметшш туй-

Hin, соны йптей де болса мойындау кажет. Адамзаттыц

б1л1мдерш 100% десек, соныц майВде 95% б1л1мдер1м1з

ел1 табигат туралы, ал калган 5 % - Tipi табигат туралы,

оныц шйнде 1 % —адам eei (Адам) туралы б1ледь

Epmedezi Шыгыс ойшылдарыныц Ka6i, алдыцгы неrieri

езеп eTin тшелей адамдьщ масел ел epi алды:

1) Кане замандагы египеттштер философияныц уйрететш

п а т кудайлар мен едшеттш масел eci деп бiлдi. Олар

мэцгалш eMipre дайындалды.

2) Будан 25 гасыр бурын OMip сурген кытай философы

Конфуций аз Ъпмз.нщ туп цазыгы eTin алран "адамсуйrinrriK"

цасиет адамды басцаларды сыйлайтын, сазге устамды,

камекке дайын етш цалыптастыра алады. Кон-

133


фуций: "Эзще жасалганын каламайтын кыльщтарды баскаларга

сен де жасама". Kepicmuie, онын, карастыратын

Herieri меселеы - адамдар арасындагы карым-катынас,

тэрбие мэселелерь Осыган орай ол мынадай угымдарга

кебхрек кещ л белед1. Олар: ”тец орта”, "адамгерпплйс"

жэне "езара сушспешшлш". Осы уш угым 6ipirin, "дао"

(дурыс жол) курайды. Эр адам осы даоныц жолымен элйр

cypyi кажет. Ал адамгерпплштщ Heriei - "жэнь" - "атаанасын

курметтеу жэне улкен агаларын сыйлау", жалпы

алганда, улкендерд1 сыйлау. Ал "езара сушспенпплш

" аркылы карым-катынас, конфуцийшылдык эдептЬ

« туралы р-щшнHerieri езектаугымы. Демек, "Б1пу дегешм1з

- табигатты емес, адамдарды тaнып-бiлy", - деп

есептейдь

3) Этикалык 1л1м ретшде дуниеге келген Индияныц

буддизм философиясы эзшщ алдына адамды киналу азабынан

куткаруды максат eTin койды (нирванага жету).

Буддизм iлiмi бойынша, eMip - KacipeT. Адам кандай элеуметтш

сатыда турса да аурудан, кэршжтен, ел1мнен кутыла

алмайды. Оган кудайга шалган курбандык та кемектесе

алмайды. KaciperreH кутылудыц 6ipfleH-6ip жолы

- сансардан (жанныц 6ip денеден 6ip денеге ауысып

отыруы) толык азат болу. Ол уппн адам терт TYpлi акикатты

6 ^ y i кажет: 1. 0Mip - KacipeT. OMipre келу, кэршЖ,

ауру, ел1м, жаксы керген нэрсецнен айрылу, кaжeтiнe

жете алмау, т.б. - осылардыд 6opi - KacipeT; 2. Цайреттщ

пайда болуы туралы акикат; 3. Цаоьреттщ пайда болу се-

6e6i - ем1рден леззат ал у га деген куштарлык екешн Tyci-

Hin аталган куштарлыцтардан кутылу аркылы оны жецуге

болатындыгына сену; 4. Куштарльщтан кутылу жолдарын

баяу. Одан кутылу оцай емес, ол уппн eerie эдептЬ

лЖ кагиданы булжытпай орындау аркылы жанды таза

устауга тырысу кажет.

4) Платон философиясыньщ ете мацызды белаш адамныц

арманынан шыгатын "мемлекет" туралы ыш* ( эдЬ

летй мемлекет). Ондагы азаматтар 3 топка белшедк карапайым

адамдар, эскери адамдар, кузетпплер). Ал адамдардыц

ценёе| терт тупнепзддц косылуынан жаралган-

134


дьщтан, елгеннен кейш олар космосца цайтып оралады.

Дененщ басты мшдета —жан орналасатын корап болу гана,

сондьщтан ол жанга тауелд1, онын, кулы. Жан йршалшт1ц

(еыйрдщ) идеясы ретшде мэцгь Дене елгеннен кешн

ыдырап космосца Kepi цайтса, жан аспанга 10 мыц жылдан

кешн (элемдш 6ip жыл) гана оралады. Жанныц e3i

турл1 болады. Bip Typi - философия арцылы тазарып де-

Hecie eMip cypeTiH жандар болса (бул жандар цатарынан

уш рет философтардыц денесше eHyi мумкш), eKiHinici -

ез eMipiH циянатсыз, 6ipaK, философтардан 6ip саты темен

eMip сурген адамдардыц жандары жене yniiHHiici - кунаhap

адамдар жаны.

Адамдыц меселелерге Аристотель де ерекше кещл

аударган. Ocipece оныц философнясыныц "Этика" бел1м1

тугелдей сол проблемаларды карастырып, оларга тшст1

талдау берд!. Ец жацсы адам —улыльщ дережесше жеткен

кец пешлд1, цайырымды адам, ол езш мацтаганды,

баска 6ipeyfli жамандаганды суймейдь Аристотельдщ ni-

KipiHine, табиги денелердщ тipшiлiк жасау мумкшдштеpi

бар (жасанды денелерде ондай мумкшдш жок). Осы

мумкшдштщ жузеге асырылуы энтелихия (жан) арцылы

болады. Жанныц уш Typi болады: 1) есшдактер жаны -

жанныц алгаищы жене жалпы мумкш дт. Бул жанныц

басты к;ызмет1 - езш-ез1 удайы еэдцру жене цоректену;

2) жануарлар жаны —олар заттардыц сырт шшшш туйciKTepi

аркылы дабылдай алады; 3) адамдар жаны - eciMдштер

мен жануарлар жандарына тен цасиеттерге коса,

ацыл-ойдыц арцасына жалпыльщты танып б1ле алады.

Bipan; жалпыны тусшу ymiH, алдымен жалцыны танып

б1лу керек. Ce6e6i, б!здщ сез!м мушелернхйзге жалцы заттар

елем1 есер етед1 де, 6i3 оларды танымныц эртурл1 сатылары

аркылы танып-б1ле аламыз. Сез1мдш танымныц

6ipiHini сатысында адамдар жануарлар сияцты, сез1мдш

туйсштер1м1зге есер ететш заттар туралы алгашкы маглуматтар

аламыз, екшпй сатысында —теж1рибелш (эмпейриа)

танымдар сез1мд1к туйс1ктер1м1здщ цайталанган

кубылыстарды есте сацтап калуы арцасында оларды танып-б1лу1м!зге

мумкшдш туады. YmiHnii сатысында —

135


"енер" (эцпме керкеменер, т.б. туралыемес), практикага

непзделген танымныц ерекше сатысы - адамдар жеке заттарды

танып кана коймайды (тэж1рибедегадёй) одан repi

терещрек Tycin, кейб1р заттарга тэн ортак; касиеттер мен

себептерш танып бшед1.

5) Эл-Фарабидщ "Меселелер м е т " ецбейнде адам туралы

6ip niKip жазылган: "Барша хайуаннан адам ерекше

касиеттер1мен окшау тур, ce6e6i, оныц дене мушелер!

аркылы врекет жасауга куат беретш жаны жене сонымен

коса дене мушелершщ катысуынсыз эрекет жасай алатын

Kynii бар. Бул куш - оныц акылы. Жогарыда айтылган

куштерге нвр беруш! куш, есу купи, урпак тарату куnii

жатады. Сонымен коса осылардыц вркайсысына басбасына

кызмет ететш езге 6ip куш бар. Сырткы куш пен

iniKi туйсш, атап айтканда, елестету куш1, туйсжу купп,

зерде купи, ойлау купи жэне дене мушелерш козгалыска

келт1руш1 ынтымак пен ашу-ызаны коздырушы

куштер кабылдаушы куштерге жатады. Bi3 Ti3in айтып

еткен куштердщ еркайсысы белгьш. мушелер аркылы

кызмет етеда, бас каша болуы мумкш де емес. Бул куштердщ

ешкайсысы матернядан тыс eMip сурмейдГ'

(F. EciM "Фалсафа тарихы"). Эл-Фарабидщ айтуынша бакыт

—эр адамныц кездейтш максаты, улкен игийк. Сол

максатка жетуге мумгандш беретш адамда уш турл1 тамаша

табиги кабшей бар. Ол: а) ерекше жаралган дене курылысы;

а) жан кумарлыктары; б) ой-парасаты. Аталган

уш кабыеттщ вркайсысын дурыс жолга багыттап тербиелеу,

TepiciH емдеп, дурысын £®ер| дамыту, сол аркылы

адамныц мшез-кулкы мен ой-парасатын оларды саналы

турде унем1 дурыс нетиже тудыратын дврежеге кетеру.

Гуламаныц этикалык ойларынан терец гуманизмнщ йеб!

есед1, ол адам баласын жаратылыстыц, бук1л жан neci

атаулыныц б т к шоктыгы, сондыктан да оны курметтеу,

кастерлеу керек деп тусшедо. Фараби жасаган корытындыныц

басты тушш —биым, мей1рбандык, сулулык ушеушщ

б1рлйганде; Фарабидщ гуманистш идеялары елемге

кец тарады. Ол акыл-ой мен бипмнщ б т к мэнш дврштедЬ

Фараби квркемдш, сулулык хакында былай дед1: оныц

136


niKipiHine, керкемдж ешр шындыгыныц езше тон касиет,

ол болмысты накты турде бар кубылыстардьщ, элеумет-

TiK ем1рдщ кекейдей елесь Керкемдш —адамныц денеса

мен рухани жан-дуниесшщ адамгернплш касиетшщ с у

лулыгын керсететан белп деп санайды. Ол-Фарабидщ азаматтьщ,

саяси, адам, когам женшдеп ойлары "Фусул алмадани"

("Мемлекеттш цайраткердщ нацыл сездерГ’)

трактатында царалады. Бул шыгарма адам мен когамныц

арацатынасына, оныц жейлуше арналган. Адам мшдетта

турде адал ниетй болу керек. вйткеш жацсы icTep icTen,

муныц телеуш кутсе, адам бул icTepiH жамандьщка айналдырады.

6) "Ой-парасат гасыры" деп аталган XVII гасыр адам

ж етндеп философиялык меселелерд1 жаца сатыга кетерд1

(гылыми-техникальщ жетл.стпстер, капиталистЖ цатынастар).

Сол заманныц Бэкон, Гоббс, Спиноза, Декарт сиякты

эйпл! философтары адамды ез болашагы ез колында,

кудайдан да, баскадан да тэуелыз, тапкыр да белсенда жасампаз

таг дыр neci, ез еМшршщ саналы субъ ектт деп таныды

да, ездершщ философиялык 1здетстерш тек осы

багытта дамытты. Олар адамныц ерекш елт де, рухани

Kynii де оныц ацылы мен ойында, ойлау кабЬгетшде деп

бдледь Ф. Бэконныц 1л1мшше, адамныц непзп мацсаты -

табигат куштерш игеру. Табигаттыц сырын, зандылыктарын

б1лген адам оларды ез цажетше жарата алады, ал

табигатты материяны карастыру аркылы тусшуге болады.

Т. Гоббс мемлекет - жасанды дене (левиафан)-деп жазган.

Сейтш, адамдар езш-ез1 коргауга жэне адамша OMip

суруге мумкшдж алган. Билеунпнщ айтканын eKi етпей

орындау керек, ce6e6i ол когамдык талап-сураныстарды

TyciHin, бЬггещцктен дурыс айтады, ал оныц карсыластары,

халыктыц муктаж-муддесш б!лмегендЖтен Tepic

жолга бастайды. Когамдык зац азаматтардыц ар-ожданы.

Адамныц акыл-ой КУД^ретшен туатын 1скерлЖ, белсендипк

кабллеттерше XVIII г. француз агартушылары

кец1л аударды. Франция XVIII г. агылшын философиясыныц

ыцпалымен агартушылык Ш мнщ ошагына айналды.

Бул казгалыстыц KeceMi Вольтер, шын аты Фран-

137


суа Мари Аруэ (1694-1778 ж.ж.) болды. Адамзат тарихы,

Вольтердщ niicipiHine, адамзаттыц прогресс (удеу) пен 6iл1мд1тцк

уппн курес тарихы. Оркениетт! адам табигатпен

алгапщы цауым адамымен салыстырганда элдецайда уйлес1мда

eMip суред1. Осы тургыдан ол адамзат ушш мэдениеттщ

цундылыгын баса кврсетть Мемлекетй басцарудыц

ец ти1мд1 Typi —агартушыльщ монархия. Француз

агартушылары адамды табигаттыц жене цогамдьщ eMipдщ

жем1с1 деп царап, ал цогамдыц ем1рдщ 63i адамдардыц

материалдык (ерескел саудагерл1к магынасында) icерекетшщ

нетижем деген тужырымга келда.

Адам мэселес1 белшл! 6ip магынада XIX гасырдыц

HeMic философиясына ауысты. Канттыц адам меселесше

арналган непзп принцип! —ep6ip жеке адамныц ез алдына

мацсаттьщ нысана ретшде царалу цажеттт (адам

бостандыгын, ер1кт1л1гш цолданган). KepiciHnie, таза

ацыл-ой адамныц ерж-ж1герш, твж1рибещк ic-ерекетш

айцындауга мумкшдш бередь

Айталыц, адам жеке тулга ретшде табигат зандыльщтарынан

темен тургандьщтан сыртцы элемнщ есер1нен

шыга алмайды, сол ce6enTi ол epiKTi де емес, ал даралык

цасиеттершщ ерекшелштерше, езшщ ылги да танып-

6Lnyre умтылу цаб1летше царасак, ол езшщ тэж1рибел!к

ацыл-ойына суйешп, epiKTi ic-врекет жасайды. Бул жагдайда

адам барша журтца б1рдей едепйдщ зацы -

едептипк императивш басшылыкка алады. Марксизм -

адамныц табиги-елеуметтш м ет, цогамдагы рел1 мен орны

женшдеп мэселе оныц ондаган мыц жылдар шпндега

тарихи алга басу, ягни еркшдекке умтылу Kypeci сатыларыныц

сипаттарымен тыгыз байланысты. Табигатта мацсат

жоц. Мацсат адамныц дуниеге келу1мен 6ipre пайда

болды. Демек, ол тек адамга гана тен, 6ip-6ipiMeH карымцатынастагы

адамдардан цуралатын когамга тен кубылыс.

Адамныц цогамдыц ем1рде орны, элеуметтш жайкуш

толыгынан ез ецбегшщсаны мен сапасына, елеумет-

TiK пайдалы белсендолтне сай белг1лену1 ти1с. Ол eMip

суретш цогам оныц адамдыц далпын, жен-жосыгын тек

осы жолмен гана аныцтап, icKe асыруга мшдетть

138


Ал, адам дегетьйздщ eei не Дегенмен, бул суракка

терендрек уц!лш, адам ерекшёлн’шщ, табигатын гылыми

тургыдан аныктауга тырыссак, улкен киындьщка кездееем1з.

Тарихшы-антрополог пен психологтьщ адамга

берет1н аныктамасы ею баска болуы мумкш, биолог пен

дэрДгердщ TycimKTepi тагы да 6ip-6ipiHe уксамауы гажап

емес. вйткеш, олар адам тулгасыньщ 6ip гана кырын зерттейдД

жэне адамга негазшен ез мамандыгы тургысынан

карайды. Ондай б1ржак;ты кезкарас кеп кырлы кесек тулганыц

езекта менш тольщ аша алмайды. TinTi бул жекелеген

гылымдарга тен угымдардыц жай косындысы да

адамнын, тутас бейнесш бере алмайды. Бул мшдетта орындауга

кабинета жететш 6ip гана бш1м саласы бар. Ол —философия.

Сол сиякты адамнын да ер турл1 курамды жак;-

тары мен кырларын (биологияльщ дурылысын, психологиясын,

елеуметтак сипатын, моральдык куйш, т.б.)

жеке-жеке зерттеумен шугылданбайды, ец мацыздысы,

адамды адам ететш сапальщ касиеттердщ жалпылык байланыстарын,

тутастыгын карастыру аркылы оныц ерекше

когамдык менш ашуды езше мацеат санайды.

Философия тарихында адамга бершген аныцтамалар

кеп:

—Аристпотпельдщ аныцтамасы бойынша Адам —" когамдык

хайуан", баска хайуандардыц адамнан айырмашылыгы

- оныц когамнан тыскары жагдайда eMip суре

алмайтындыгы.

—Орта гасырдагы католицизм дани философы Фома

Аквинский адамды дене мен жанныц б!рлй1, хайуан мен

перхштешц аралыгындагы нерсе деп карады.

—HeMic философы Фейербахтпыц айтуынша жекедара,

жалгыз ез! гана eMip суре алатын адамныц болуы

мумкш емес. "М етц" болуымныц мшдетта шарты "сенщ"

болуыц, басцалардыц болуы.

—Марксизмнщ адам туралы ой жуйесшщ алгашкы

бастамасына непз болган Фейербахтыц осы тезий ед1.

"Индивид" (дара адам) - деп жазды К.Маркс, бул - когамдык

хайуан. Сондьщтан оныц ем1ршщ ep6ip KepiHici

когамдык eMip KepiHici жене турактануы болып табыла-

139


ды". Баскаша айтканда, адамды жан-жануарлардан элдекайда

жогары коятын к;асиеттер1 тек когам iuiiHfle eMip

сурушщ нетижесь Ce6e6i когамдьщ бол мыс теж1рибесш

бойына cinipin улгермеген жас баланыц теуелиз жеке

OMip суруге em6ip каб!лет1 болмайды. Осы жагынан карасак,

ол жануарлардыц кез келгешнен элс1з екеш белпл1

жай. Ата-ананыц, баска адамдардьщ камкорлык кемегшci3

ол адам болып ecin, жетале алмак емес. Тарихтан белфакйлерге

карасак, кездейсок 6ip себептермен Kiniкентай

балаларды жырткыш ацдардыц алып кетш, жылдар

бойы ез орталарында Tipi калдырганда, балалар адам

калпынан айырылып шыккан. Терт аяктап ецбектеп жуripin,

езш асырап ecipreH жануарлардыц барлык кимылдарына

елштеуден баска eni6ip каб1лет к ал маган. Мысалы,

Туркменияда Жума Жумаев деген адамды 13 жасында

каскырлардыц ортасынан тауып алган. {рШщ ол адам

40 жаста болса да, ол ел1 жейлген адамдар катарына Kipe

койган жок-

Адамныц жануарлар дуниесшен бeлiнiп шыгуыныц

H e r ie i - eMip суру ортасын ез ецбепмен езгерту, кайта жасау

тесйпн, ол уш1н ецбек-куралын оныц ец жабайы тур1нен

бастап, 6 ip T e -6 ip T e жет1лд1ру жолын мецгеру кабЬ

летшде болу.

Тек ецбек процесшде адамдар 6ip-6ipiMeH катынас,

байланыс жасаудыц, керекп ойларын сез аркылы 6ip-

6ipiHe жетйзудд уйренедь Бара-бара адам ецбеп бушл

материалдык жене рухани мэдениет дуниесшщ жасаушысы

болып ШЫКТЫ.

К^огамдьщ катынастар адамныц eMip cypyiHe кaжeттi

материалдык иг1лштерд1 ещцру тeciлiнeн туады. Адам

дегешм1з - ецбек ерекеймен шугылдана алатын, елеуметт1к

катынастарга тусетш езара байланыс жасауга толык

каб1лет1 бар TipinuiiK neci деп аньщтама беруге болады.

Адамныц уш турл1 ел ineMi бар: биологиялыц, психологиялыц

жене элеуметтпЫ. Биологиялыц влшем - адам

организмшщ тур бейнем мен курылымын (морфология),

орындайтын кызметш, генетикалык непзш, ми, жогары

жуйке жуйесш, т.б. камтиды.

140


Адамдар несилдерге бел1недь Dcipece соцгы уацытта

адамныц табигатын тану iciHfle биологтар улкен белсенд1л1к

керсетуде. Оларга биотехнология мен этологияныц

тацгаларльщ табыстары ерекше куш беруде. Сол табыстардыц

арцасында кейб1р хайуандардыц мшез-цульщтарына

есер етуге, TinTi олардыц б1рл!-жарымын колдан

цалыптастыруга мумкшдпс беретш генетикальщ механизмдер

ашылды. Осыныц буымен адамды да хайуандар

патшалыгыныц 6ip екйп ретанде биологияльщ гылымдар

щецбершде зерттеу арцылы-ац оныц барльщ сырын

ашуга ебден болады-мыс деген болжау айтуда. Канада

философы Майкл Рьюз тек дарвинизм непзшде

"адам туралы жаца гылым" жасау цажетттн дэлелдеуге

тырысуда. Оныц ойынша адамды зерттеуий ep6ip ыы.м,

оныц Ьщнде тарихи, философиялын; йпмдер биологиялыц

бипмнщ цурамындагы бел1мдер болып калуга т т с.

Мундай таза биологияльщ кезцарастыц царсыл астары,

непзшен, гуманитарльщ гылымдардыц ек1лдер1, адамтабигатыныц

ёлеуметтак курамдас белд.ктершщ ерекше мацызын

баса керсетуге тырысады. Bipas; оны биологияльщ

компонентке царсы цоюды, болмаса, екеушщ арасына

меже тартып, 6ip-6ipiHeH белш царауды улкен цате деп

есептейдъ

Ф. Энгелъстщ еез!мен айтцанда, 6i3 табигатца басцыншылардыц

жецЬйске ушыраган хальщца жасайтын устемдтндей

немесе табигаттыц сыртында турган елде 6ip

куш тер1зденш ектемдш жасай алмаймыз, 6i3, Kepi.ci.H~

ше, жан-тетм1збен, цанымыз жене миымызбен табигатца

жатамыз, соныц шпндетз. Б1рац туган куннен бастап

адам бурыннан калыптасып калган курдел1 когамдьщ

байланыстар жуйейнен орын алады, соныц шйнде ecin

жеплед1, бийм-тербие алады, сол жуйеде оныц элеуметт1к

орны, жагдайы аныцталады. Оныц адамдьщ цасиет-

Tepi, устайтын жолы, дуниеге кезцарасы, мадсат-талега,

мшез-кулцы, моральдыц бейней inrreH ез1мен 6ipre тумайды,

когамда, баска адамдар арасында eMip суру барысында

калыптасады. Жене булардыц 6epi оныц денейнщ,

организмшщ миы мен журегшщ, бес турлх сез1м муше-

141


лёр| мен кол-аягыныц, т.б. органдарыныц кызметшен

тыскары 6ip вакуумде емес, сол кызметтщ катысуымен

"дененщ ез бойында” туып дамиды.

Психология цгымына адамныц iniKi жан дунией,

онда журш жататын саналы жене санадан тыс кубылыстар

мен процестер, адамныц epni мен сипаты, темперамента,

т.б. шредо. Жеке-жеке алып Караганда бул ею. компоненттщ

6ipfle-6ipi адам угымын тутас тулга ретшде

ашып бере алмайды. Адамныц биологиялык организмшен

оныц психологиялык касиеттерш, оныц миынан белга

карастыру, тус!ну мумкш емес. Сондай-ак оныц барлык

сез1м жуйей ( цумарлыгы, жек керу не сую, мацтаныш

не цорлану, кушнш не ырзальщ сез1мдер1н) елеуметтш

eMipiHeH жырып алып, тек биологиялык; зацдылыцтарга

багындырмак болса, 6epi-6ip бул ерекеттен ештеце шыцпайды.

Адамныц барлык уш елшем1 тыгыз байланысты.

Мысалы, адамныц мшез-цулцы ген аркылы пайда болады,

ал патриоттыц, баккумарльщ - тэрбиенщ ecepi. Адам

eMip сурушщ психикальщ жене биологиялык; жацтарын

бейнелейтш философиялыц антропологиядагы бейсаналыц

пен саналык маселей де биологиялык жене елеуметйлж

меселеймен тыгыз байланысты. Узак уацыт бойы

философияда антропологиялыцрационализм принцип-

Tepi устемдш eTTi, адам, оныц цыльщтары жене болмысыныц

e3i саналык eMip KepiHici ретшде царастырылып

келдь Адам "ацылды адам" ретшде гана саналып келд1.

Ал Жаца заманнан 6epi философиялык антропологияда

бейсаналыц меселес1 улкен орын ала бастады. Лейбниц,

Кант, Къеркегор, Шопенгауэр, Ницше сияцты авторлар

адам санасынан тыс психикалыц удер1стердщ мацызы

мен релш ер турл! кырлары мен позициялары тургысынан

талдай бастады. Адамныц елшем1 мен eMip сурушщ

аса мацызды факторы ретшде бейсаналыкты бектп , философиялык

антропологиядагы бук1л 6ip багытты ашкан

3. Фрейд бул меселешц шепплуше зор ыцпал eT T i. Ол бейсаналыкты

санага карсы туратын куш ретшде танытады.

BipaK, сонымен катар Фрейд бейсаналыктыц релш 6ipniaма

абсолготтендарш керсетедь

142


Bi3, Kepicimne, жан-тэюм1збен, цанымыз жене миымызбен

табигатка жатамыз. BipaK; туган куншен бастап

адам бурыннан калыптасып калган курдел1 когамдык;

байланыстар жуйесшен орын алады, соныц 1шшде ecin

жеталед1, б!л1м-тэрбие алады, сол жуйеде оныц элеумет-

TiK орны, жагдайы аныцталады. Оныц адамдыц касиет-

Tepi, устайтын жолы, дуниеге кезкарасы, максат-талей,

мшез-кулкы, моральдьщ бейней тек кана когамда, баска

адамдар арасында ем!р суру барысында калыптасады.

Адам жаксы маман, азамат тэрбиейз бола алмайды.

Адам барльщ елемнщ eei уппн, адамзат уппн кундылыгын

мойындайды, оган солай катынас жасайды, ce6e6i

ез1н де сол дуниеге барабар, сол дуниеге тене-тец кунды

жаратылыс деп кабылдайды. Op6ip жеке адам мойындасын

немесе мойындамасын, оныц дуниеге катынасыныц

тупк1 мэш осылай. Ягни, адам уппн бутан дуние езшенe3i,

баска ешнерсеге теуелмз багалы, сол сиякты адам да

езшен-ез! баска ешнэрсеге тэуелыз багалы. Адам езшенe3i

багалы кубылыс болмаса, оны eni6ip сырткы куш багалы

ете алмайды. Баскаша айтсак, адамныц багалы не

багасыз болуы оныц езше гана байланысты, ол ©3i гана

осы касиетке ие бола алады немесе бола алмайды. Эрине,

6i3 бул жерде адамныц сатылатын нэрседей багасыныц

болуын айтып отырган жокпыз.

Адамныц пайда болуы туралы бхрнеше гипотезалар бар,

олар:

1. Ч.Дарвиннщ эволюциялык концепциясы. Бул концепция

бойынша адам маймылдан пайда болды. Оны

делелдеген Ф.Энгельс болган. Алдымен ецбек, одан соц

белш-белш айтылган тал дейд1 Ф.Энгельс, - маймылдыц

миын адам миына айналдырды. Ецбек есер1мен мидыц

дамуына сейкес адамныц сез1м мушелерк коз1, ce3iMi, колы

ецбек етуге бешмделед^ дамиды. Т1лге байланысты

сана когамдык кубылыс ретанде дамып, когамдык кубылыс

ретанде дамып, когамдык рухани жеЫске айналды.

2. Дши гипотезалар. Христиан Дшшде (Библия), ислам

дшшде (Куран) адамды кудай жаратты деп жазылган.

143


Библияда цудай Адамды топырацтан жаратты, оныц цабыргасынан

Еваны жаратцан. Дуранда Аллах аспанды,

жерд1, адамды жаратты. 23-суреде адамныц пайда болуы

туралы айтылган.

3. Гарыштьщ гипотеза - адам баска планетадан келд!.

Оныц делелк ертедей еркениеттер, мысалы —Египет, 1^ытай;

Француз философы Тейяр де Шарден осы кезцарасты

делелдеген.

Семинар сурацтары:

1. Адамныц пайда болуы жэншдеп. эр турл1 гипотезалар.

2. Ецбек пен йлдщ санадагы цалыптасу рель

3. Адамныц табиги (биологияльщ) жэне цогамдьщ (элеуметтщ)

елшемдерь

4. Жеке адамдар е т р ш щ шектеул!г1, адамзаттыц рухани

теж1рибесшдег1 элш мен eMip мэселесь

бзшдйс жумыстар:

1. М. Мацатаевтщ елещндеп философияльщ мэселелерд1

тауып талдацыз:

144

Адам цайдан жаралган

Осынау 6ip сурацты

Топшылаймыз сан алуан,

Жауабы жоц турацты.

Угынамыз гылымнан,

Топшылаймыз дшдерден.

Адам цайдан туылган

Tenipi оны и м керген !

Судан ба элде оттан ба,

Жерден бе элде куннен бе,

Бардан ба элде жоцтан ба,

Маймылдан ба п1лден бе

Эр нэрсеге унДлдис,

Уцсап бацтьщ эрк1мге,

Ацыры кэп жугшдш

Еулама шал Дарвинге.

...Мен адамнан жаралдым,


Ниетам жоц айнуга.

Баласымын адамныц,

Уцсагым жок маймы л га.

(Kici емесшн - Адаммын!)

2. Адамныц табигаттагы м а т жошнде Абай не айтады

Адам етр Ш ц кундылыгы туралы не айтылган

" Кек туман - алдындагы келер заман,

YMiTTi сеуле eTin кез кеп цадалган.

Кеп жылдар кеп кущи айдап келе

жатыр,

Сипат жоц, сурет жоц, кез1м талган.

Ол кундер —еткен кунмен 6epi 6ip бес,

Келер, кетер, артына тук цалдырмас.

Соныц 6ipi - арнаулы таусыншак кун,

Аргысын б!р-ак Алла б1лед1 рас.

Ацыл мен жан —мен ез1м, тен —MeHiKi*

"MeHi” мен "меншшц" магынасы - екь

"Мен" елмекке тагдыр жоц еуел бастан,

"MeHiKi" елее елсш, оган 6eKi.

Шырацтар, ынталарыц "мешкшде",

Тен кумарын гздейсщ куш-тунде.

Эдшеттак, арлыльщ, махаббат пен —

Уй жолдасыц каб1рден epi еткенде.

Адам гапыл (етпел1) дуниеш дер MeHiKi,

MemKi деп жургеннщ 6api оныкь

Тен цалып, мал да калып, жан кеткенде,

Сонда ойла, болады не cemKi

9 тацырып. "Жеке тулгальщ. Бостандыгы жэне

жауапкернпл iri"

1. "Дара", "тулга", "даралыц" тус1шктер1шцмазмуны.

2. Цогамдыц катынастардыц объект! мен субъекта ретандеп

даралык жэне оныц елеуметтш релдерь

145


1. Адам тект1 угым болып табылады, сондьщтан адамзат

тегше катысты барлык белплер бейнеленедь Б1рак

мундай кезкарас адам менш аныктау ушш жеттлшйз.

Адамнын, сапалык сипаттамасын беру максатында "индивид",

тцлга ( i c i c i ) , индивидуалдыц (даралыц) сиякты

угымдар дол даны лады. Адам адамзат тегшщ жекелеген

екЪп ретшде "индивид” туршде карастырылады, бул латын

сезЬ "белшбейтш", "тцтас", "взтдЬк" деген магына

беред1 екен. "Индивид" (дара адам, жеке адам). Жаца

туган баланы нересте, дара адамды индивид деп атауга

болады, 6 i p a K ол эл1 шсЪйкке, адамдык сипатка ие болтан

жок- Онда K i c i болып жейлудщ билогиялык та, T i n r i

елеуметтш те алгышарттары, мумкшдштер1 бар. Жаца

туган нересте "адам" деп аталганымен, "тцлга" деген атка

кепке дешн ие бола алмайды. вйткет, K i c i болып, ержету

ушш бала оцы мен солын, езшщ "менш” баска "мендерден",

ягни баска адамдардан ажырата pjaiji #щс. Содыктан

да нересте, себи, бебектерда K i c i , тулга деп айту

киын. Бутл адамзат тегше тен жалпы белйлер!мен катар,

оныц езгелерден ерекшеленетш ез касиеттер1 бар.

Бул табиги - бойы, кез1нщ T y c i , дене курылысы жене елеуметтис

дамуыныц интеллектуалдык децгеш, психологиялык

катпары, рухани медениетшщ ер турл1 децгет

сиякты ерекшелштер1 болып табылады. "Индивидуалдыц"

угымы "индивид" тусш тмен тыгыз байланысты.

Оны индивидпен байланыстыратыны - олардыц H e r i3 i биологиялык,

табиги екендЫ болып табылады. Индивидуалдык

курделДрек жене жан-жакты болады. И дивидуалдык

ец алдымен адамныц табиги жене психикал ьщ касиеттершен,

нактылап айтканда, оныцжадынан, темперамент1нен,

М1нез-кулкынан^ эмоционалдылыгынан

кершед1. Индивидуалдык белгшер адамныц саналы ерекеттершен

де, оныц n i K i p i H e H , кылыгынан, медени кажетйлштершен

де байкалады. B i p елеуметтш топтыц

етлдерД арасында айырмашылык аз болганымен, индивидуалдык

уппн езгеше нерселер тен болады.

Адамныц елеуметтш касиейнщ келей6ip жогары децгейдег!

сипаттамасы оныц тулгага айналуы болып та-

146


бы лады. Кебше адамныц биологияльщ табигатына негазделетш

индивидпен, индивидуалдьщпен салыстырганда

"тулга" мэшнщ ерекш елт оныц элеуметтш цасиеттерге

нетаз делетаншд е. Bipan; табиги индивидуалдьщтыц

тулга дамуына ез ecepiH тийзетавйн ескеру керек.

"Личность" —Kid, тцлга. Есешп, ер жетш, ез бетшше

ерекет ете алатын адамды гана Kici, не тулга деуге болады.

Мшез, цаб1лет1 б1рсыдыргы цалыптасып улгерген,

ез1вйц ic-epeKeTiH тазгшдей б!летш, ез бойындагы жаманжацсы

цылыцтары уппн жауап бере алатын адамды да

Kici, не тулга дейм1з.

Жеке адам, тулга цогамнан (отбасы, ужым, т.б.) тыс

eMip суре алмайды. Ойткеш, оныц жан дуниеи тек айналасындагылармен

карым-катынас жасау устшде, тел1мтербие,

оцуДздену, icKe талаптану аркылы еркез белгйп

мазмунга ие болып отырады. Оныц айналысатын ic-epeкет1

мен бук1л ты ны с-йрнплтне, устанган багытына

есер ететш турткъпер кеп. Солардыц бастылары: кажет

пен кызыгу, таным мен сетм , мурат пен талгам, максат

пен мудде, т.б. Адам накты тарихи уакытта жене елеуметт1к

кещстште, тербие мен практикальщ ерекет барысында

калыптасады. Сондыктан да тулга елеуметтш индивиду

алдылык ретшде - бул эрцашан да накты нетиже,

ете ер алуан факторлардыц езара epeKeTi мен синтез!.

Kici ( тцлга) - бул жаца сападагы индивидтщ ез1мен

6ipre iniTeH тумаган, белгйп тарихи-медени ортада ететш

eMip барысында калыптасатын елеуметтш-психологиялык

жене моральдыц касиеттер косындыларыныц neci,

ацицат болмысты тануга жене езгертуге багытталган жасампаз

ерекет субъектай.

Баскаша айтканда ол когамныц eMip теж!рибесш бойына

cinipin байыган, жеталген адам. Кейб1р адам ерескел

кылыц керсеткенде халкымыздыц: "Эй, мынау кнйлгктен

журдай екен, бар болганы суйек пен еттен жаралган

пенде екен" деп ренжитйа белпл!. Ойлана келгенде,

"Kici", "KicLniK" - деген тусшштер "личность" деген угымга

6ip табан жакын келетш сиякты. Ал Kicbiiri мол, азаматтыгы

журттан асцан, кеишйшстщ кещлшен шыккан

10-191 147


ардацты да акылды адамдарды халкымыздыц " мацдайга

б1ткен тулга" деп дерштейтш1 белйл1.

2. Kicimn калыптасуы оныц ерекеттену жене баска

адамдармен ой алмасу процесшде етед1. Баскаша айтканда,

адамныц елеуметтш-ерекеттш мэш ец алдымен

тулганыц влеуметтену непзшде жатады. длеуметтену -

бул индивидтщ когамда ез e M ip камын дурыс тес1лмен

icKe асыруына мумкшдок беретш б1л1мдердщ, нормалар

мен кундылыктардыц белпл16ip жуйесш игеру барысында

жузеге асады, тек ец алдымен оныц белгШ 6ip когамдык

катынастарга, ерекет туршдей карым-катынас формасына

Tycyi нетижесшде icKe асады. Бул жатдайда влеуметтену

филогенезде де (адамныц тектш касиеттер1 мен

сипаттарыныц калыптасуы) жузеге асырылады. Адамныц

тарихи дамуы тургысында да, онтогенезде де тулга -

индивидтщ влеуметтену нвтижесь

3. Бул процесп индивидтщ елеуметтендару nponeci деп

атауга болады. 0леуметтенд1ру индивидке сырттан epiKci3

танылатын жай емес, KepiciHnie, оныц белсенда араласуымен,

езш1ц кимылы мен мшез-кулкын котам талабына

лайыктап, унем1 дурыс жолга салып, езгертш отыруы

аркылы icKe асады.

Соныц аркасында адамда ез мшез-к¥лкын, ерекетш

баска адамдардыц сондай кылыктарымен салыстыра баталау,

сейтш, езш щ к ш екешн тусану-, философия t i h i -

мен айтканда, езш-ез1 тану каб1лей жет1ледь

Кунделжт1 ем!рде тек щмпктщ камымен журмш деп

ойлайтын адамдардыц ездер1 де баскаларта жене ез1не сол

камдьщтыц шецбершен елдекайда кец келемдеп. талаптарды

екшщ б1ршде алга тартып журедь Олар y n iiH де

белпл1 6 i p ерекеттер вд1летта, ал баскалары ед1летс1з,

жаксы не жаман, т.т. Ал, олар агза муктаждыгынан баска

нерселердщ 6 e p i де беймелгм жвндоктерде болмайды.

Шектен шыккан ез1мпил де осы категориялармен ойлайды.

Соньгаен 6 i p r e кунделшт1 ем1рде осы мвндалштщ сан

турлерш кездест1рем1Э. Адамдардыц кеппплт мойындайтын

жалпы м ен дтктщ шецбершде кеп адамдардыц

езше тана тен, жалпылыкка кайшы келмейтш накты

148


менд1лжтер1 де бар. Кейде тш й болмашы нерселердщ,

жалган нерселердщ, e3i адамдарга е т р ш щ менше айнал

ып журедо. Адамдыкка жат жауыздьщтыц eei де тутас

6ip кауымдар, хальщтар, топтар ушш олардыц тарихтагы

болуыныц менше айналганы да белг!л1.

Адамгерпплжт1, хзйлжть, ед1леттал1кт1, т.т. мойындаудан

баска шекс1з байльщка, билжке, устемдж мен озбырлыкка,

т.т. умтылушыльщ та кеп адамдардыц кекей-

TecTi пигылдарына айналатындыгы Kaeipri заманда 6epiмДзге

аян. Осындай жеке адамдардыц ем1рлж м е т болатын

тары да кептеген нерселерд1 айтуга болады. Сол сиякты

кептеген тарихи кезендерде 6ip хальщтыц, таптыц,

т.т. екшшлерше устемдж етуге умтылуы, TinTi оларды

жойып ж1беруда кездеу! осындай меннщ орнын басады.

Мысалы, фашизм идеологиясы, солардыц 6ipi. Олай болса,

менд! болу тек цана игалжтд., Дзгалжта болу деген сез

емес. Мен барлык уацытта тек жагымдыльщты б1лд1рмейд1.

Б1рац, ездагшен жагымсыз цасиет, оныц объективтж

жалгандыгы белпл1 6ip емДрлж менге айналганда

ол кебшесе жагымды багаланады, бшк мацсат, ем1рлж

арман болып турады.

Адамзаттыц букЛл тарихы да, ep6ip жеке адамныц eMip

жолы да осындай мендз-лшта1здеуге толы.

Адам. —вз болмысыныц субъектЬы. Субъект болу ер-

6ip жеке адамныц ез ic-ерекетше, сыртцы дуниеге, баска

адамдарга epi езше катынасына eei ие, оны ол e3i жасап,

e3i реттеп epi e3i тыя алады дегенд1 бйццредь Сонымен

6ipre ол ез1нщ жан елем1нде де, езДнщ психикалык кызметше

де белгйп 6ip дережеде ие, олар уппн ол жауап бере

алуы тшс. 0p6ip адамда менд1лжтщ езгеше болып, оны

езшше TyciHyi, 6ipaK, жалпы объективтж мендишстщ болуын

жокка шыгармайды. Оны мендипктщ ацицаты деп

атауга болады.

Адамныц дуниеге катынасы, оныц негази. сипаты мен

табигаты осы менмен аныкталады. Сырткы табигатты

езгерту кызметшщ ез1 нёйзг! efci турл1 менд! icKe асыру

ушш болуы мумкш: б1рш1шден, табигат пен адамныц

уйлес1мд1байланысы, 6ipiH-6ipi тольщтыратын, жацгыр-

149


татын жене екшпйден, табигатты тек пайдалану ушш.

Табигатка тек дана пайдагергшлштщ кез1мен карап, тек

езшщ 6ip муктаждыгыныц тургысынан катынас жасау

антикалык деу1рден бастап Еуропада кец epic алды. Онда

табигатты тек адамныц 6ip кэдесше жарайтын немесе жарамайтын

заттар мен кубылыстардыц арсеналы, адамныц

6ip табиги цоймасы ретшде гана карап ic-эрекет жасау

басым болды. Эрине, еуропальщ ем1рде баска цатынастар

да бар, 6ipaK эцйме цандай цатынастыц жетекнп,

басым болгандыгын айтып отырмыз. Осы пайдагерлж катынас

устем болган, TinTi баз б1реулердщ жан дуниесшде

жалгыз гана кумарльщка ие болган жерде табигаттыц,

баска адамдардыц, жалпы езд.нен тыс кубылыстардыц

кайсысы болса да езшдок дербес магынасынан айрылады,

он дай жандар у пин табигаттыц кез келген заты не

пайдалы, не пайдасыз, олардыц езшдж кундылыгы ол

ушш жокпен тец. Екшпп, 6ip мендийктщ табигатты езгертуге,

мецгеруге, устемдж етуге, пайдалануга 6ipinaма

енжарлыгы, 6ipaK оныц ececiHe, табигат пен уйлесшда

т1рпыл1кке бешмдЪш! кебшесе Шыгыста айкынырак кершдь

XX г. дешн осылай болды. K|a3ip мунда даалганщы

катынас ешп келе жатыр.

Жеке адам, тцлга цогамнан (отбасы, цжым, т.б.)

тыс вмьр сцре алмайды. Эйткеш, оныц жан дунией тек

айналасындагылармен царым-катынас жасау устшде,

тел1м-тэрбие, оку, 1здену, icKe талаптану аркылы еркез

белгйй мазмунга ие болып отырады. Оныц айналысатын

ic-epeKeTi мен бушл тыныс-таргшлтне, устанган багытына

эсер ететш туртшлер кеп. Солардыц бастылары: кажет

пен кызыгу, таным мен сешм, мурат пен талгам, максат

пен мудде, т.б.

Адамзаттыц сан гасырлык тарихында адамгерцйлш

пен имандылыктыц улы козгаушы купи - сешм. Сешм

жогалган жерде адамга тэн йршййктщ меш де шамалы.

Сешм —ер жетш, есейген шакта шк1рталас устшде, эртурл1

кезкарас кактыгысында плюрализмге кец жол ашылган

жерде б1ртшдеп шыцдала туседа. Сешм адамга б1рден

келмейд1, ол eMip кер1шстерш топшылау, салыстыру.

150


т1ришйк теж1рибесш жинацтап, соны корыту аркылы,

ягни ep6ip кубылысты "жета рет влшеп, 6ip рет niniy" дегендей,

сын тезшен етк1зш, терец де, тиянацты бййм Heriзшде

пайда болады. Сетм - адамныц ерцс-ж1гер, цажыркайратыныц

цандай екенш керсететш, ceeiMfli козгайтын,

OMip cVpy мацсатына айналган еМршец б!л!м. Сетм

дуниетанымга (табигат, адам, цогам кубылыстары туралы

б^ймдер жуйем) непзделедь

Адамныц дуниеде болуыныц непзшде жатцан касиет,

ол еркшдцс. Спинозаныц айтуынша, еркшдак дегетм1з -

б!здщ 1с-врекеттер1м1здщ цажеттипктермен аньщталатындыгын

анык б1лу, соган саналы турде мойынсуна 6iлу,

соныц жолымен гана журу. Гегель, К. Маркс пен

Ф. Энгельс те еркшджке осы кезцараста болды. BipaK

олар тэж1рибелш ic-epeKerri философияныц непзп принциш

еткендштен, еркшдшт1 тусшуге б1ршама eerepic Kipri3fli.

Ерктдт олар yrniH танылган кажеттЬпк жэне твж1рибелж

ic-врекетте адамдардыц сыртцы табигатка жене

езшщ твшнщ табигатына да устемдт. Адам болмыстыц

зацдылыктарын каншалыкты мецгерсе epi ез кйнде

пайдалана алса, еркш ic-ерекет деп соны тусшу1м1з кажет.

EpiK - адамныц мшез-кулкын мецгере алу каб1лей.

Меселен, кейде тесектен тургыц келмейда, 6ipaK сабакка

кеппкпеу yniiH сезс!з туру керек. Бул жерде шла кедерплерд1

(тесектен тура алмау) жецу кажет болады. Кейде

квздеген максатымызга сырт нврселер де кедерп жасайды

(баскаб1реудщ карсылыгы, жагдай болмау, т.б.). Бул

сырткы кедерп делшедь Адам осы айтылгандарды жещп

отырмаса, epKi жетисш, шыцдалмайды. EpiK - максат коюдан

басталады. Меселен, орта змектепт! 6iTipeTiH окушыныц

турл1 мамандыкты тацдауына мумкш дт жене таудай

талабы болады. Оныц алда турган максатына жетуЬ

не турл1 рухани, медени кажеттер1 туртк1 болады. Адамда

ертурл1 максат болады. Алда 1стелегйн icTin багыт-багдарын,

мен-MemciH, жоспарын белгшемешнше адамныц

талаи-тшеп дурыс жузеге аспайды. EpiK кимылдарыныц

алгашцы керхтстершац 6ipi —"т1лек" немесе "ниет".

ТЧлек - келешекте йтейтщ Мм1здщ ойга 6eKyi. Меселен,

151


"газетке макалажазсам", "езенгебарыпшомылсам", т.б.

деген сейлемдерде адамныц турлД тглегх бейнеленген.

Буларда белпл1 6ip кажетй етеу кезделген, 6ipaK оны

орындау жолдары элде де болса кемесш, ягни оныц нацты

жоспары сызылмаган. Т1лекте epiKTiK амалга тен аздап

талгамалык сипат бар. Талгау ниетке ой-эрекетавац

араласуын кажет етеде, осы аркылы адам езше кажетс1з

йлектердД тежещй де, кажетйлерш орындау ушш тш сй

жоспар сызып, амал-айла, едос-теыл карастырады. Соцгы

жагдай гана адамныц TbieriH нацтылы кеймд! турге кел-

Tipefli.

Максат айкындалганнан кей1н адам ерекеттщ орындалу

жолын карастырады. Егер ол алдына максат кояр

кезде езше "Не icTey керек" деп сауал коятын болса,

жоспарлау устшде "Цалай icTey керек", "Кандай жолдармен

максатка жетуге болады" деген сурактар кояды.

Келес! акт - "калау". Бул максаттыц айцындыгын, нысанага

жетк1зетш накты жоспардыц жасалгандыгын,

ойдыц бек1гендтн бшдоретдн атау. BipaK, т1лек те, калау

да epiK касиетш толык керсете алмайды. вй ткет, булар

кейде 6ip-6ipiMeH уйлесе алмай, 6ipi eKiHuiiciHe кайшы

келш жатады. Квбшесе, адам езщщ алдына ылги шамасы

келет1н, купп жететш, орындай алатын мацсаттарды

койып, осы жолда кездесетш киыншылыктарды жецш

отыруы кажет.

/ Ерктдш —адамныц о бастан eni6ip сырткы себептийкпен,

жагдайлармен, ешбхр сырткы куштермен api езш

Коршаган ортамен алдын ала аныкталмагандыгы. Адам

езш-ез1 жасайды, адамга epKi болу соншалыкты ауыр

жук, ол оган барлык жауапкерцплшт! артады. ,

10 такырып. "Адамзаттыц болашагы"

1. Адамзат болашагы.

2. Философияныц адамгерпшйк меселелерь

Болашакты болжау, не оны б1луге тырысу адам баласыныц

ежели арманы.

152


Ертещй кун1м цандай, меш не кутш тур деп ойламайтын

адам дуниеде жоц. Табигаттыц, цогамныц зандыльщтарын

тусшбеген кезде, адамдар ер нэрсеге сыйынуга

межбур болды. Осыдан келш Айдыц не Куншц тутылуын,

Жердщ сл.лкл.нуш ел1 бол маган, б1рац тещп келе жатцан

цолайсыз жагдайлардыц, цауш-цатерлердщ, цыргын

согыс, не елге келетш оба ауруларыныц нышаны деп

б1лген. Мундай жагдайларда цазацтар тасаттьщ 6epin,

садаца жасап жататын. Ондай циын кезецдерде турл1

кумалацшылар, астрологтар не "кершкелдер" кебейедь

Дщпплдер келешекте "ацыр заман" болады, о дуние

алдында адамдардыц атцарган icTepi таразыга салынып,

KyHeci кептер тамуцца, KyHeci жоцтар жумацца барады

деп уагыздады.

9леуметтанушылар жацын уацытты болжап, ушметке

к1м келедд., оныц саясаты цандай болмац деген сурауларга

елдщ niKipiH аул ап, болжам айтады, кейде сол болжам

аркылы елда езшщ болжамына карай икемдеп, итермелейдь

Ал алые болашацты болжау уппн футурология (болашац,

сез, 1л1м) до л даны лады. I^a3ipri гылымда болашацты

болжаудыц б1рнеше e flic T e p i цолданылуда.

Оган жататындар экстраполяция (латынша —extraсырттай,

жогары, poli-езгерту, бастау). Экстраполяция -

6ip нэрсенщ кубылысына карап баска нерсеш болжау,

оныц келешегш, даму жолын Kecin айту. Бул эд1с кебшесе

талдауда, диагноз жасауда цолданы л ады. Мысалы, 6i3

тэуелсАз мемлекет болып, даму жолын тацдаганда осы

eflicTi пайдаланып, ертурл1 экономикалык модельдерд1

салыстырдьщ. Дел осы эд!ске жацын турган тарихи аналогия

eflici.

•Тарихи аналогия - грек тЪпнен-сейкестж, уксастык

деген сездерден алынган. Бул эд1с бойынша белгйп 6ip

зерттелген, ебден аныцталган кубылыстардыц цасиетш,

уксастыгын непзге ала отырып, баска зерттелмеген кубылыстарды

болжайды. Мысалы, Елбасымыс H.G. Назарбаев

"Казацстан-2030 Стратегиясында" бул эд н т пайдаланып,

Казацстанды Сингапур мен Малайзиямен салыстырады.

153


КомпъютерлЫ модельдеу - объ екйт белйл1 улйге

T Y c i p in , сол у л й т зерттеу аркылы болар i c T i тусшу. Модель

(француз жене латын тЬпнен аударганда елшем,

улй, мелшер деген угымдардан туындаган) белгЪп елеуметтж

арнайы жасалган кубылыстар. Белйл16ip модельci3

болашакты TyciHy, оган умтылу, не баска болжамга

келу ете киын. Модель ё£здщ болашак женшдей ойымызды

нактылайды, оныц суреттерш, жобаларын, кекжиейн

белйлейдо.

Осы айтылган гылыми эд1стердщ бвр1шц басын 6 ip iK -

TipeTiH жаца вд1с гылыми прогностика дуниеге келдо.

Оныц Lnrepi дамуына электрондык есептеу техникасын

колданудыц мацызы вте зор. Бул техника шугыл

мерз1м iniiHfle гажан факйлерде, цифрларды реттеп, есепке

с альт, T m c r i корытынды шыгарып, даму багытын

пайымдайды, кажетй тужырым жасайды.

Профессор А.И. Ракитовтыц n iK ip iH in e , егер цогам темендей

параметрлерге сейкес келсе, онда оны ацпараттыц

деп есептеуге болады:

1) егер кез келген адам, ужым, кэсшорын немесе уйым

езшщ вм1ркамы мен жеке немесе елеуметтж мацызы бар

м1ндеттерда шешу уппн кез келген уакытта елдац кез келген

нуктесшен кез келген акпаратты ала алатын жагдайда;

2) егер когамда кез келген индивидке, ужымга немесе

уйымга кызмет ететш каз1рй акпараттык технология енflipinin,

жогары пункттей талаптарды етей алатын болса;

3) егер гылыми-технологиялык жэне елеуметтж-тарихи

прогрестщ туракты жедел каркынын устап туруга

кажетй мэлшерде улттык акпараттык ресурстарды кальштастыруды

камтамасыз етейн дамыган инфракурылым

болган жагдайда;

4) егер eHflipic пен баскарудыц барлык салаларында автоматтандыру

мен роботтандырудыц жеделдейлген удеpici

жузеге асса;

5) егер акпараттык врекет пен кызмет салаларын кецейтуге

мумкшдж беретш елеуметтж курылымда радикалды

взгер1стер жузеге асса.

154


Жаца ацпараттыц еркениеттщ калыптасуы кептеген

жаца маселелерда де тугызады. Элеуметтж-экономикалык

табыс бугшй кундер! бййм мен технологияга тэуелд1

болгандыцтан, ацпараттандыру жолына дер кезшде тусе

алмаган елдердщ ацпараттары дамушы елдерге тэуелд1

болып цалатыны кумен тугызбайды. Осыган байланысты

дамушы елдердщ шик1зат жене энергетика кездерД

болып келген елдер ацпараттыц отар елдерге айналуы

мумкш.

Сондьщтан "...ацпараттыц догам адам болмысыныц

мешмен катар К¥РЫЛЫМЫН езгертетшдштен, мыцдаган

жылдар бойы философияныц жумбак кубылыстары болып

келген шыгармашыльщ К¥пиялаРы мен адамзат

акыл-ойыныц терец тылсымдарына ену мумкшпшпктер1

мен оны адами игеру децгейлерш, тулга жуйесш тубегейл!

езгертетш болгандыцтан, философия кекжиегшде ri

зерттеу аймагы болып кала бередз." (Ракитов А.И. Философия

компьютерной революции. М., 1991).

Болашацта адамзат еркениетшщ дамуы кандай болмасын,

мейл! ол гарыштык дву ip, компьютерлш немесе

акпараттык жене т.б. болсын, муныц 6epi адам ушш,

адамныц и й л т р и а жасалып жатцандыгын ескеруйжн.з

кажет. Бул магынада техника философияны ец алдымен

адам философиясы деген американ философы X. Склимовскидщ

niKipiMeH келд.суге болады. (Т. Габитов Философия.

А., 2002).

2. Kaeip бушл адамзат алдында бурын бол маган аукымды,

бутлэлемдЫ меселелер койылуда. Олардыц iuiinde

6eH6imminiK пен царусыздану, цогамдыц жэне элеуметm

i K даму, кейбЬр мемлекет пен аймацтардыц артта

цалуын жою, гылыми-техникалыц; алга басу, халыц

агарту жэне мэдениет проблемалары, халыц саныныц

ecyi, денсаулыц сацтау, адамныц жаца биологиялыц,

элеуM e m m i K жагдайларга yUpenyi, цор мен энергетика,

азыц-тулш пен табигат жэне т.б. курделЬ мэселелер

бар.

Осы меселелер 6epi адамзаттыц казгрп жагдайына,

болашагына зор есер етуде.

155


Элем ез1нщ байлыгымен жене алуантурл1лтмен ерекшеленедь

Элемд1 рухани-практикалыц игеру ygepici барысында

адам болмысты ез кундылыктары аркылы кара*

стырады. Кундылнщтьщ катынас еркашан да субъекйнщ

бойында белгип6ip эмоцияларды —куану, суйсшу, тацдану,

табыну, т.б. тугызады. Цундылыктар елем1 - сездщ

кец магынасында медениет елем1, адамнын, рухани ерекетшщ

саласы, тулганыц рухани байлыгы елшемш 61лд1ретш,

оныц адамгерпшйк санасыныц, басымдыльщтарыныц

саласы. Кундылыцтар котам уппн ец мацызды деген

едет-гурып, нормалар мен магыналар кызметш езше

багындыра отырып, оны реттейд!.

Дестур, едет-гурып пен салт-сана цогамдагы елеумет-

TiK катынастар турлерш, когамныц медени децгешн керсетумен

катар, тербие талаптарыныц непзш курайды,

адамдардыц когамдасып e M ip сурушщ жене уйымдасуыныц

мацызды формаларын керсетедь Жер жузшде erci

мыцнан астам улт пен улыс тарпплнс етедо десек, солардыц

еркайсысыныц езше гана тен едет-гурыптары, салтдестурлер1

бар. Олар - халык медениейшц аса менд1 курамдас

6 e j f i r i j одан сол халыкка жататын адамдар мэдениетанхц

децгеш, рухани байлыгы, баска улттар мен улыстардан,

халыктардан айырмашылыгыныц барлык белr

i n e p i айкын танылады. Сонымен катар салт-сана, дестур

катып-семген, мевдч езгермейтш нерселер емес, елдщ

экономикасыныц, медениетшщ еркендеу1мен 6ipre,

олардыцозыктарыоданар1дамып, жацгыра тусед1, тозыктары

колданыстан калып, умыт бола бередь

Адамгершипктщ кейб1р бастауларын карастырайык •

Кайырымдылык (i3ruiiK) жене оныц антиподы зулымдьщ:

кайырымдылыц угымы адамдардыц жалпы мудделерш,

болашакка деген у м т н , талап-т1лектер1н бйвдредг;

зулымдык кернйнше, eMipre кедерш жасап, оны жоюга

тырысады.

"Бакыт" - ол, б1ршнпден, кайгысыз, жокшыльщсыз,

ауру-сыркаусыз, беле-жаласыз ём|рда бглдарётщ игШкта

береке; екшппден, кажетт1л1ктерд1 канагаттандыру;

канагат, ырзашылыц; куаныш.

156


Ар-уят адамгерпплш сананыц моральдьщ-психологиялыц

TeTiri ретшде цогамдагы моральдьщ императивта

(буйрьщты), байланыстырушы куппне уцсас. Ар-уят —

ол адамныц iinici дауысы. Шекерам ар-уят 1л1мше кещл

аударган:

"Ецбекпенен, ернекпенен

0нер ойга тоцылса,

Жайнар кощл, цайнар eMip

Ар uiiMi окылса".

(К,удайберд1улы Ш. Yih аньщ).

Философия пэншен аральщ бацылау тестер

IV бел1м

I вариант.

1. Кай мемлекеттщ философиясы адам проблемасын ец

жогары биштжке котерш, езш тугелшдей с оган арнаганы жайлы

болып отыр:

A) Буддизм философиясы.

B) Кытай философиясы.

C) Грек философиясы.

Д) Мысыр философиясы.

2. " взще жасалганын цаламайтын цылыцтарды сен де басцаларга

жасама" - деген:

A) Сократ.

B)Конфуций.

C) Платон.

Д) Аристотель.

3. Адамныц арманынан шыгатын "мемлекет" туралы ипмнщ

авторы:

A) Аристотель.

B) Сократ.

C) Платон.

Д) Ол-Фараби.

4. "Бацыт —ер адамныц кездейтш мацсаты, улкен иш ж "

деген...

A) Эл-Фараби.

B) Аристотель.

C) Конфуций.

Д) Сократ.

157


5. "Ой-парасатгасыры" деп аталган:

A) XYIII г.

B) XYII г.

C) XIXf.

Д)ХХ1р.

6. Адамныц табиги-элеуметтж мвн1 туралы ипм:

A) Марксизм.

B) Унд1 философиясы.

C) Цытай философиясы.

Д) Фрейдизм.

7. Адамныц ертурл1 цуРамДЬ1 жацтары мен цырларын тугае

царастыратын гылым:

A) Философия.

B) Антропология.

C)Тарих.

Д) Социология.

8. "Адам —когамдык; хайуан" —деген:

A) Платон.

B) Фейербах.

C) Аристотель.

Д) Гегель.

9. Адамды кудай жаратцан деген:

A) Теистж концепция.

B) Дарвин концепциясы.

C) Ецбек концепция.

Д) Христиандьщ концепция.

10. Адам организмшщ тур бейней мен цурылымын, орындайтын

цызметш, генетикалыц непзш цамтиды:

A) Элеуметтж елшем.

B) Биологиялык елшем.

C) Психологиялыц елшем.

Д) Дурыс жауабы жоц.

11. Адамныц imKi жан-дунией KipeTiH елшем:

A) Биологиялык.

B) Элеуметтж.

C) Психологиялыц.

Д) Санасыздыц.

12. Отансуйгпнтж, баккумарлыц, т.б. :

A) Элеуметтж елшем.

B) Психологиялыц елшем.

C) Биологиялык елшем.

Д) Табиги елшем.

158


13. Акуызды к денелердщ сырткы табигатпен зат ал масу неriei

ардылы eMip суру eflici:

A) 0л1м.

B) TiprumiK.

C) Мецгипк eMip.

Д) Биологиялыд.

14. "©лее елер табигат, адам елмес” - деген:

A) Абай.

B) Эл-Фараби.

C) Аристотель.

Д) IHeKdpiM.

15. Адам тер1здес маймылдардын, адам сатысына етудег!

жолдарын аньщтайтын теория:

A) Эволюцияльщ.

B) Материалистж.

C) Теистж.

Д) Дурыс жауабы жоц.

Философия пеншен аралык; бацылау тестер

IV бел1м

II вариант.

1. 6д1летт1лж меселесш кетерген:

A) Египеттжтер философиясы.

B) Цытай философиясы.

C) Грек философиясы.

Д) Ш ы р ы с философтары.

2. "Адамсуййштж" касиетй кетерген:

A)Конфуций.

B) Платон.

C) Сократ.

Д) Аристотель.

3. Адам мэселесш ец ж отары бижтжке кетерген, езшщ алдына

адамды киналу азабынан ^уткаруды максат етш цойган:

A) Кытай философиясы.

B) Буддизм.

C) Грек философиясы.

Д) HeMic философиясы.

4. "Адам —когамдык хайуан" —деген:

A) Платон.

B) Конфуций.

159


бейнес! мен KVP

С1В А ) Биологиялык^лш

Д ) С а в а с ы з д

саяадаН ты

^В«0 Л 0 Г И *ЛЫК-

Я )9 « ° “0Я^ н ,к о Р *“ГаЯОР

1О.ТвРб0еМ

С) Аристотель.

Д) Эл-Фараби.

5. Адамны ц табиги-елеуметтпс мэнгн кетеретш:

A ) М арксизм.

B) Идеализм.

C) Грек философиясы.

Д) Ш ы гы с философиясы.

6. Адамны н акыл-ой к¥Д1Рет*нен туатын ккерлйс, белсенд1л1к

цабылеттерше квцЬг аударган:

A ) Марксизм.

B) Француз агартушылары.

C) HeMic философиясы.

Я1» Y hjix философиясы.

7. Адамды к¥Дай жараткан деген.

A ) Дарвин концепциясы.

B) Енбек концепциясь*-

ме„балла-ь.-

д а ^ 'эрая

В ) э л 'л у п » 0-

д) АР»

1 6 0


12. "Ой —парасат гасыры" деп аталган:

A )X Y IIf.

B) XYIII г.

C) X IX г.

Д) X X I р.

13. Ацуыздыц денелердщ сыртцы табигатпен зат алмасу, неriei

аркылы eMip суру aflici:

A) TipniuiiK.

B) МецгЪпк eMip.

C) 0л1м.

Д) Идеализм.

14. Адамныц арманынаншыгатын"мемлекет"туралыипмнщ

авторы:

A ) Аристотель.

B) Платон.

C) Сократ.

Д) Эл-Фараби.

15. "Олсе елер табигат, адам влмес" - деген:

A ) Эл-Фараби.

B) Аристотель.

C) Абай.

Д) IHaKepiM.

"Философия нейздерГ' пэншен дорытынды тестер

I вариант

1. Алгашцы цауымда ец 6ipiHini пайда болган дуниетанымныц

Typi:

A) Дш.

B) Философия.

C) Мифология.

Д) Адыздар.

2. Дуниетанымныц аньщтамасы:

A) Адамныц дуниеге кезцарасы.

B) Догамтану.

C) Айн ала цоршаган орта, букш елем, тутас дуние тур алы, ондагы

адамныц орны, тарпшпктщ мэн-магынасы туралы кезцарастардыц,

тгарлер мен туешжтердщ жуйеленген жиынтыгы.

Д) Дурыс жауалтары А, С.

3. Философияныц уш ipi ошагы:

A) Египет, Кытай, Греция.

B) Кытай, YHfli, Греция.

161


С) Вавилон, Египет, Кытай.

Д) К^ытай, АК.Ш, Мысыр.

4. Дуниешц 6epi Судан пайда болады жене суга айналады

деген niKipAi усынган:

A) Фалес.

B) Анаксимандр.

C) Анаксимен.

Д) Диоген.

5. "Тарихи калыптаскан кен, магыналы, терен,аукымды философиялык

угым":

A) Материя.

B) Болмыс.

C) Табигат.

Д) Дурыс жауабы жок.

6. "Бурын табигатта eMip сурмеген, адамдарендарген заттардьщ,

процестердщ, жай-куйлердщ тутас дуниес1":

A) BipiHini табигат.

B) Материя.

C) Екшнп табигат.

Д) Ноосфера.

7. "Адамга оньщ т у й с т аркылы мел1м болатын, бгздон, туйciKTepiMiere

теуелыз бар бола турып, сол туйсжтер1м1з аркылы

KeuiipMeci, сурей, сэулёс! тусетш объективтш реалдылыкты

белплеу ушш колданылатын философиялык категория":

A) Материя.

B) Болмыс.

C) Табигат.

Д) Биосфера.

8. К^андай ninip дурыс болады

A) К^озгалыс пен тыныштыктын катынасы жок-

B) Козгалыс —салыстырмалы нерсе.

C) Тыныштык ~ козгалыстыд белгш16ip вткшпи калпы.

Д) В мен С.

9. "Заттардьщ жаратылысы мен ерекшел1гш бшд1ретш мадызды

бел ri л epiH in жиынтыгы":

A) Сан.

B) Сапа.

C) Мелшер.

Д) Дурыс жауабы жок*

10. "Жалпыга @1рдей байланыс женшдег1, даму женшдеп

ипм":

A) Диалектика.

B) Метафизика.

162


С) Идеализм.

Д) Схоластика.

11. Себеп-салдар байланысы жацтайтын LniM:

A) Детерминизм.

B) Индетерминизм.

C) Онтология

Д) Детерминизм.

12. "Эвдцргпп куштердщ белгип 6ip даму сатысына сейкес

келетш цогамныц экономик альщ ^урылымы, ендЩстис к;атынастардыц

жиынтыгы":

A) Цондырма.

B) Базис.

C) Цогам.

Д) вркениет.

13. Адамныц дуниет танып бшу мумкшд1гш жоцк;а шыгаратын

багыт:

A) Дуализм.

B) Идеализм.

C) Агностицизм.

Д) Материализм.

14. Таным процесшщ бастапк;ы пункт1 жене оныц Heriei болып

табылатын:

A) Практика (теж1рибе).

B) Рационалды таным.

C) Сез1мдш таным.

Д) А мен С.

15. Цогамдьщ адам тусштндеп., б1л1мшдег1 субъекйге, адамга,

адамзатца твуелс1з мазмун:

A) Ащщат.

B) Объективтш ащщат.

C) Салыстырмалы ацицат.

Д) Цате лесу.

16. Цогамдьщ сананыц тур л epi:

A) Теорияльщ жене царапайым сана.

B) Идеология, психология.

C) Саяси, моральдьщ, ^уцьщтьщ, дши, эстетикальщ, философияльщ

сана.

Д) А мен В.

17. "BiniMfli" жене "адпаратты"(информация) тецест1руге

бола ма

A) Жоц.

B) Ие.

C) Дурыс жауап ж о к.

163


18. Личность (nici, тулга):

A) Ол к;огамныц eMip теж1рибесш бойына сЬцрш байыган,

жетшген адам.

B) Ол ел1 K ic L n iK K e , адамдьщ сипатца ие болган жок;.

C) Онда Kici болып жетшудщ биологиялык та, психологиялыц

та, TinTi елуметтж те алгышарттары, мумкшддктер1 бар.

Д) Жетшген адам.

19. Букзлелемдпс меселелердщ ец мацыздысы:

A) Кейб1р мемлекет пен айма^тардыц артта цалуын жою.

B) Бейбхтпплш жене царусыздану.

C) Хальщ агарту.

Д) Ашаршыльщ меоелес-i.

20. Букшелемдж маселелелердщ цандай Typi адамдардыц

материалдык; игШктерд! ещцру процесшде цоршаган ортаны

ластануымен байланысты

A) Экология лык;. •

B) Д емографияльщ.

C) Азыц-тулж меселесь

Д) Табиги байльщтарды игеру.

II вариант

1. Философия...

A) Табигат жене цогамныц негурлым жалпы даму зацдары

туралы гылым.

B) Дуниетанымныц ерекше T y p i .

C) Адамныц дуниеге кезцарасы.

Д) В мен С.

2. "Адамныц цауымдыц санасыньщ алгашкы калыптасуыныц

Kepmici":

A) Дш.

B) Миф.

C) Философия.

Д) Демократия.

3. "Барлыц заттардыц м е т —олардыц санында, сандьщ к;атынастарда"

- бул сездерд1 айтцан...

A) Фалес.

B) Анаксимен.

C) Пифагор.

Д) Аристотель.

4. "Материянын," философияльщ аньщтамасы:

A) Материя - энергия мен массасы бар барлыц заттар.

B) Материя —сансыз кеп атомдар.

164


С) Материя дегешм1з - санага тэуелсаз eMip суретш объективтпс

дуние.

Д) А мен В.

5. Цозгалыс пен тыныштьщтьщ арацатынасы:

A) К,озгалыстыц 6epi салыстырмалы.

B) Тыныштыц - цозгалыстыц 6ip мезгшь

C) Цозгалыс пен тыныштыцтыц байланысы жоц.

Д) А мен С.

6. Болмыс:

A) Субъективт1 пен объективтж реалдыльщтыц б1рлш..

B) Материяныц ем|р сурушщ тэсип.

C) Дуние болды, бар жэне болады деген угым.

Д) В мен С.

7. Сана:

A) Айнала цоршаган орта, букш элем, тутас дуние туралы,

ондагы адамныц орны туралы кезцарастыц жиынтыгы.

B) Ерекше уйымдасцан материя —адам миыньщ цасией, объективтж

шындьщтыц бейнес1.

C) Цогамныц рухани eMipi.

Д) Дурыс жауабы жоц.

8. Диалектиканыц цай зацы даму процестершщ i n i K i цайнар

кезш ашады:

A) Сан мен сапа езгер1стер зацы.

B) Терз.стеуд1 TepicTey зацы.

C) Царама-царсыльщтардыц б1рл1г1 мен Kypeci.

Д) Категориялары.

9. Заттардыц жаратылысы мен ерекшелтн бидаретш мацызды

белплершщ жиынтыгы:

A) Сан.

B) Сапа.

C) Мелшер.

Д) А мен В.

10. Диалектика...

A) Даму женшдеп, жалпыга б!рдей байланыс жвншдеп Ъпм.

B) Болмыс туралы LniM.

C) Дуниетанымныц дамуы женшдет LniM.

Д) В мен С.

11. Цубылыстыц iniKi, кезге кершбейтш жары:

A) Мен.

B) Цу былые.

C) Кездейсоцтыц.

Д) Мазмун.

11-191 165


12. 0Mip шындыгыныц барльщ цубылыстарына б1рдей тая

келетш касиеттер мен белплер:

A) Брекше.

B) Жеке.

C) Жалпы (ортак)

Д) блшем.

13. "Табигатпен дог амнын, арасындагы к;арым-к;атынастьщ

мен-магынасы сипаты кандай, адам езш коршаган табиги ортамен

калай байланыс жасайды" деген сурадтарга жауап берет1н

гылым

A) Демография.

B) Экология.

C) География.

Д) Философия.

14. Рационалдык; (логикалык) танымнын, формалары:

A) ^абылдау, туйсштер.

B) Твжарибе.

C) ¥гым, ninip, ой тужырымы.

Д) Эмоциялар мен туйсжтер.

15. Kici, тулга деген:

A) Жасампаз врекет субъектам.

B) Индивид.

C) Когамныц eMip тэж1рибесш бойына ciHipin байыган, жетигген

адам.

Д) Нересте.

16. Таптардьщ, улттардыц, мемлекеттщ тубегейл1 максаттарын

уагыздап колдайтын когамдьщ ойлар формасы:

A) Правольщсана.

B) Моральдьщ сана.

C) Дши сана.

Д) Атеистж сана.

17. Рылымныц корытындысынын. Heriei:

A ) IliKip.

B) Ой тужырымы.

C) Гипотеза.

Д) Концепция.

18. когамдык, саяси, кукьщтык, т.б. кезкарастар мен идеялар:

A) Базис.

B) Кондырма.

C) Сана.

Д) Когамдык болмыс.

166


19. Теийрибенщ (практиканыц) кандай Typi адамныц болмысын

удайы 0нд1румен байланысты

A) Саяси теяйрибе.

B) Материалдык твяарибе.

C) Дэр1герл1к теж1рибе.

Д) Когамдьщ твж1рибе.

20. Бейбггпплж пен царусыздандыру, цогамдык жене елеуметтие

даму, кейб!р мемлекет пен айма^тардын, артта к;алуын

жою, гылыми-техникальщ алга басу, т.б. меселелер к;алай аталады

A) Экологияльщ.

B) Экономикальщ.

C) Букшелемдж.

Д) Улттыц цаушыздж.

"Философия неиздерГ' пэншен цорытынды тестер

III вариант

1. Адамдар eMipiHfleri дуниетанымныц тарихи турлер1:

A) Саясат, мораль, енер.

B) Мифология, дш, философия.

C) Мораль, дш, право.

Д) Тарих.

2. Дуниетаным деген:

A) Адамныц дуниеге кездарасы.

B) Цогамтану.

C) Айнала цоршаган орта, бук1л елем, тутас дуние туралы,

ондагы адамныц орны, таршшжтгц мен-магынасы туралы кезкарастардыц,

пййрлер мен тусшжтердщ жуйеленген жиынтыгы.

Д) Адамныц ойлары.

3. Жердей барльщ TipnibiiK, елем дуниес!, "материя" Tyci-

HiriHe уцсас болатын:

A) Биосфера.

B) Табигат.

C) Котам.

Д) Элем.

4. Материяныц дурыс аньщтамасын бер1щз:

A) Материя - массасы, энергиясы бар нерселер.

B) Материя —атомдардан цурылады.

C) Материя —санага тэуелс!з e M i p суретш объективтш дуние.

Д) А) мен В.

167


5. Табигат пен котам дамуыньщ зацдыльщ сипатын б1лд1ре-

TiH категория:

A) Мен.

B)Себеп.

C) 1^ажеттйпк.

Д) Кездейсок-

6. "К^озгалыстыц 6epi салыстырмалы" (относительд!):

A) Дурыс ninip.

B) Дурыс емес.

C) Дурыс жауап жок-

7. Болмыс туралы философиялык ййм:

A) Гносеология.

B) Философияньщ тарихы.

C) Онтология.

Д) Идеализм.

8. Сананыц жогары элемент!:

A) Сез1м.

B) Акыл-ой.

C) HCirepi.

Д) Ойлау каб1лет1.

9. "Bepi де езгер1сте, 6epi де еткшпц" —бул шк1рд1 айткан...

A) Сократ.

B) Парменид.

C) Гераклит.

Д) Гегель.

10. Жылу процестер1 мен электромагниттш процестер, ядро

мен атомныц S p e болатын езгерпзтер, "элементарлык белшектердщ

езара ерекеттер1:

A) Механикалык козгалыс.

B) Физикалык козгалыс.

C) Химия лык козгалыс.

Д) Биологиялык*

11. Узындыгы, eHi, б и ж т т бар - ол ненщ касиет1 болады:

A) Уакыттыд.

B) Козгалыстыд.

C) Кёд1сйктщ.

Д) Биосфераныд.

12. Адам миында еледдеу мен басылу, кызыгу мен жирену

процестер журш жатады:

A) Ж1гер1 процестер.

B) Ойлау процестер.

C) Эмоциялар (сез1мталдык процестер).

Д) Жантану.

168


13. Дамудьщ механизмш керсететш зад:

A) TepicTeyfli Tepicne шыгару.

B) К^арама-царсыльщтардьщ б1рл!т мен Kypeci.

C) Сан e3repi.CTepi.HiH сапа езгергстерше айналуы.

Д) ДУРЫСжауабы жоц.

14. Элемнщ дамуыньщ дайнар K63i неде

A) Сыртта.

B) Элемнщ кпщде.

C) Дурыс жауап жоц.

15. Дамудын кертартпа багыты:

A) Тоцырау.

B) Регресс.

C) Прогресс.

Д) А) мен С.

16. Адамныц дуниет танып бшу мумшндМн жоцца шыгаратын

барыт:

A) Идеализм.

B) Агностицизм.

C) Дуализм.

Д) Фрейдизм.

17. Шындьщты дел тугел толыц бейнелеу:

A) Абсолюттж ацицат.

B) Салыстырмалы ацицат.

C) Объективтж ацицат.

Д) Ацицат.

18. Ой тужырымыныц Typi "жеке шшрлерден жалпыга келу":

A) Дедукция.

B) Индукция.

C) Абстракция.

Д) Анализ.

19. Адамныц цандай елшем1 туцым цуалаушыльщ керсетед1

A) Биологиялыд.

B) Психологиялыц.

C) Элеуметтж.

Д) Эмоциялыц.

20. БукЬшлемдж меселе - хальщ саныныц ecyi меселеск

A) Экологиялыц.

B) Демографиялыц.

C) Философия льщ-

Д) Денсаулыц сацтау меселеы.

169


"Философия непздерГ' пэншен цорытынды тестер

IV вариант

1. Философияныц басца гылымдармен уксатыгы:

A) Статистикалыц есептер.

B) Рылыми приборларды пайдалану.

C) Эдктер мен тес1лдерд1 цолдану.

Д) А) мен В.

2. Айнала коршаган орта, букш елем, тутас дуние туралы,

ондагы адамныц орны, т1ршшжтщ мен-магынасы туралы кезцарастардыц,

пиарлер мен туешжтердщ жуйеленген жиынтыгы:

A) Дуниетаным.

B) Философия.

C) Мифология.

Д) Дурыс жауабы жоц.

3. Цазац агартушысы, орыс ацындарды Пушкиннщ, Лермонтов

пен Крыловтыц шыгармаларын алгашцы болып цазац

типне ay д а рта н:

A ) Швкерш.

B) Ы.Алтынсарин.

C) Абай.

Д) Ж. Аймауытов.

4. Болмыс деген:

A) Материяныц eMip cypyi.

B) Субъективт! жене объективт1 шындыцтыц б1рлт.

C) Дуние болды, бар жене болады.

Д) А) мен С.

5. Сан ага теуелйз eMip суретш объективтж дуние:

A) Материя.

B) Болмыс.

C) Табигат.

Д) Идея.

6. Адамга дейшп, адамныц санасынан тыс жене теуелздз ез

болмысы арцасында —ерекше турпатты шындыц болып табылады:

A) "Екшпй" табигат.

B) "BipiHini" табигат.

C) Табигат.

Д)9лем.

7. Болмысты объективтш идея деп талдаган:

A) Субъективтж идеализм.

B) Объективтш идеализм.

170


С) Материализм.

Д) А) мен В.

8. К^озгалыстыд дандай турше осы аньщтама келедк "Когамда

болып жататын алуан турл1 процестердщ материалдьщ

жене рухани медениеттщ даму процестерш дамтиды"

A) Механикалыд.

B) Физикалыд.

C) Элеуметтж.

Д) Биологиялыд.

9. Сез1мдж танымныд формалары:

A) Туйсж, дабылдау, елестету.

B) ¥гым, ninip, ой тужырымы.

C) Гипотеза.

Д) А) мен В.

10. ]^огамдыд сананыц формасы, мемлекет шыгаратын заддардыц

белгйп6ip системасы туршде бипнетш:

A)Саяси.

B) Праволыд.

C) Моральдьщ.

Д) Шариат.

11. Ж ада есгаден езшщ алдындагы дамудыд барлыд жет1стжтерш

дабыл алатын процесс:

A) Кайшылыдтар.

B) Cenipic.

C) TepicKe шыгару.

Д) Диалектика. *

12. Табигат пен догам дамуыныц зандылыд сипатын бшдЬ

ретш категория:

A) Кездейсодтыд.

B) 1^ажеттипк.

C)Себеп.

Д) Кездейсод.

13. Цогамдыд, психологиялыд, саяси, дудыдтыд, этикалыд,

т.б. кездарастар мен идеялар жене оларга сейкес келетш мекемелер

мен уйымдардыц жиынтыгы:

A) Базис.

B) Когамдьщ-экономикалыд формация.

C) Кондырма.

Д) Партия.

14. Таным процесшщ заддылыдтарын зерттейтш Ьпм:

A) Онтология.

B) Гносеология.

171


С) Дуниет аным.

Д) Детерминизм.

15. Таным процесшщ бастапцы пункт! жене оныц Heri3i болып

табылатын :

A) Практика.

B) Рационалдьщ таным.

C) Сез1мдж таным.

Д) А) мен С.

16. Адамныц цандай елшем1 оныц iniKi жан дуниесш, epKi

мен сипатын керсетедй

A) Биологиялык;.

B) Психологиялык-

C) Элеуметтис.

Д) А) мен В.

17. Адамнын ецбек эрекетшщ жануар л ардыц врекет1мен салыстырганда

6ip айырмашылыгы бар:

A) Колдыц дамуы.

B)Сейлеу.

C) Ойлау.

Д) T i K журу1.

18. Кез келген адамга шыгармашылыц (творчестволыц) ца-

6ineTTepi бола ма

A) Ие.

B) Жоц.

C) Дурыс жауап жоц.

19. Когамдыц-экономикалыц формацияныц теуелд1 белш

еп:

A) Базис.

B) Цондырма.

C) Догам.

Д) Дурыс жауабы жоц.

20. Денсаулыц сацтау, адамныц жаца биологиялык, елеуметтж

жагдайларга уйрену1, кор мен энергетика, т.б. курдел!

меселелер:

A) Экологиялык-

B) Дуниежузшж.

C) Философиялык-

Д) Адамгерш1лж.

172


YСЫНЫJIАТЫН 0ДЕБИЕТТЕР

1. 061шев К. Философия. —Алматы, 1999.

2. Элеумёттш философия. Хрестоматия. - Алматы,

1996.

3. Эл-Фараби. Олеуметтш-этикальщ трактаттар. - Алматы,

1975.

4. Эл-Фараби. Философияльщ трактаттар. —Алматы,

1971.

5. Аристотель. Метафизика. - М., 1975. - 1 т.

6. Алтай Ж., Касабек А., Мухамбетали 1^. Философия

тарихы. - Алматы: Жей жаргы, 1999.

7. Алтаев Ж., Габитов Т., Касабеков А. Философия жене

медениеттану. —Алматы: Жета жаргы, 1998.

8. Акатаев С.Н. Мировоззренческий синкретизм казахов.

- Алматы, 1993. - Вып: 1,2

9. Баласагун Ж. Кутты бипк. - Алматы, 1986.

10. ГабитовТ., МутэлшовЖ., ЦулсариеваА. Мэдениеттану

нейздерь —Алматы: Денекер, 2000.

11. EciMOB F. Хамм Абай. - Алматы: Атамура, 1994.

12. Еймов F. Сана болмысы. —Алматы, 1994.

13. EciMF. Пелсапатарихы. - Алматы: Раритет, 2004.

14. Цазак философиясыныц тарихы. - Алматы, 1994.

15. Шийбеков Д. Философия. - Алматы: Рауан, 1991.

16. Цазак тип. мен едебиеть №12. 2001.

17. Кунанбаев Абай. I^apa сездер //Абай Б^унанбаев.

Шыгармаларыньщ 2 томдьщ толык жинагы. —Алматы,

1977. —1,2 том.

18. Кун Н.А. Ежели. Грекия мифтер1 мен ацыздары. -

Алматы, 1979.

19. Назарбаев Н.Э. Еасырлар тогысында. —Алматы:

Энер, 1996.

20. Назарбаев Н.Э. Цазакстан-2030. - Алматы, 2001.

173


21. Орынбеков М. Предфилософия протоказахов. -

Алматы: влке, 1994.

22. Рустемов М., Бошанов С. Атакты адамдар ем1ршен. -

Алматы: Рауан, 1992.

23. Росенко М.Н. Основы современной философии. -

Санкт-Петербург, 1997.

24. СериккалиеваЭ. Сквозь века. - Алматы: Жазушы,

1974.

25. Сегизбаев О. История казахской философии. - Алматы:

Еылым, 2001.

26. Таранов П.С. 120 философов. - Симферополь: Таврия,

1996.

27. Теуелйз К^азакстан: 1986 жылдыц желтоксаны. —

Алматы, 1996.

28. Философия. Оку КУРалы-1 тарау. —Алматы, 1991.

29. Шэкер1м. влеццер мен поэмалар. - Алматы: Жалын,

1988.

30. К- Жарьщбаев, 0. Озганбаев. Жантануга Kipicne. —

Алматы, 2000.


Т ест сурадтары н а ж ауаптар:

№ 1 тарау 2 тарау 3 тарау 4 тарау корытынд

ы

1 2 1- 1 2 1 2 3 4

вар. вар. вар. вар. в в в в

1. А С С С А А с А В С

2. А В д А В А В С А

3. В В в В С В В С в С

4. А А А В А С А с с В

5. С В В А В А С в с А

6. А В С В А В А А в В

7. С А А а-с;

в-а;

с-в

А С А А с В

8. А С В В С А С с в С

9. С В В В А В В В с А

10 В А С С В А А А в В

11 С A-С; В- А А С В А А с С

В; С-А

12 В С С С А А В с с В

13 В В В А В А С В с С

14 В С А А А В А С В

15 А В В С А С В С А

16 В С А А С А в В

17 С В В В А В А С

18 В С С С А В в В

19 А С В В В В А В

20 С С А А А С В В

21 А

22 В

23 С

24 В

25 А

26 С

27 В

28 В

29 А

30 А

175


МАЗМУНЫ

K ipicne............................................................................................... 3

I. тарау. Философияльщ бШмнщ езше тен

ерекшелштер1

1 тацырып. Философия жене оныц цогамдагы рел1.........6

Сызбалар, ез бетшше жумыстар......................................16

2 тацырып. Философияныц тарихи типтерь................. 25

03 бетшше жумыстар.........................................................44

II. тарау. влем —шындьщтар жиынтыгы ретшде

3 тацырып. Материя жене сана........................................47

Сызбалар, ез бетшше жумыстар.......................................60

4 тацырып. Диалектика жене оган баламалар...............66

Сызбалар, ез бетшше жумыстар...................................... 87

5 тацырып. Когамныц философияльщ Tycimri..............89

Сызбалар, ез бетшше жумыстар, тестер..........................92

III. тарау. Адамныц жене цогамныц рухани eMipi

6 так,ырып. Таным теориясы............................................ 98

Тапсырмалар............................................. ...................... ИЗ

7 тацырып. Когамдьщ сана жене оныц

формаларыныц кеп т у р л т .......................120

Сызбалар, ез бетшше жумыстар.................................... 129

176


IV. тарау. Философиядагы адам мэселеы

8 тацырып. Адам болмысы —философия

меселеа. ретшде..........................................133

Семинар сурактары, тапсырмалар................................ 144

9 тацырып. Жеке тулгальщ- Бостандыгы жене

жауапкерпплт......................................... 145

10 тацырып. Адамзат болашагы................................... 152

Тест сурацтары................................................................157

Усынылган эдебиеттер................................................... 173

Тест сурацтарына жауаптар..........................................175

More magazines by this user
Similar magazines