САЯСЛТ

library.psu.kz

САЯСЛТ

информационно-аналитический журналСАЯСЛТ(июль) 2008POLICYТема номера:Политика. Экономика. Управление/


ТАРИХИ MVPA“Алашорда” партиясыныцбаспасез органдары женеонда кь1змет icTereH ipi тулгаларАлдаберпенов АС, С.Торайгыров атындагы Павлодар мемлекеттш университетмщжурналистика кафедрасыньщ менгерушМ.САЯСАТ-POLICY № 7. 2008“Кезшде улт камын ойлап, шарк урган “Сарыарка”газет1 am де болса толык зерттелш,багасын ала койган жок. Бодан елдщ санасынатэуела:шк рухын ciwpin, журтты ояткан “Казак”ундес, багыттас бул басылым 1917-1918жылдары Семей каласында шыгып турган. Газеттщжауапты шыгарушысы —алаштьщ ардактыазаматы, сонынан кецестпс саясаггьщКурбаны болтан Халел Раббасов” [1].Алаш козгалысы XIX гасырдьщ соны менXX гасырдьщ басында Кдзакстанда орьш алганолеуметпк —экономикалык, когамдык —саясижэне рухани —мэдени езгерютердщ нэтижесшдедуниеге кедщ. Бул козгалыстьщ езеп,орталык элемент! езшщ бастау кездерш 1905-1907 жылдардагы 6ipiHiui орыс револгоциясыэкелген озгерктерден алган, ал саяси уйымретшде 1917 жылгы жазда курылган тунгышжалпыулттык Алаш партиясын куру уипнултгык —демократиялык казак интелегенииясынынжурт таныган жетекштер! ЭлиханБокейханов, Ахмет Байтурсынов, МустафаШокаев, М1ржакып Дулатовтармен 6ipre ХалелFa66acoB секивд тагы баска ондаган кайраткерлер1905-1917 жылдар аралыгындакажырлы енбек eni. “Алаш” партиясы непзшенелеуметпк табигаты жвншен apreKTi улттык —демократиялык казак интелегенциясынын саясиуйымы болды. “Алаш партиясы” деген атпентанылган ултгык —демократиялык казакзиялыларынын emem кезендеп саяси уйымыхалык санасынын козгаушы куш! мщдетш, жалпыалганда заман талабына сай адал аткарды.1917 жылы 21-26 иилдеде Орынборда еткенбукитхалыктык съезд курылтай жиналысындадепутаттыкка кандидаттыкка усынылган 18адамнын шпнде X. Fa66acoe та бар еда. Осыжылы жанадан курьшган партия “Алаш” дегенатка ие болады. Элихан Бокейханов, АхметБайтурсынов сиякты казактын либералды —демократиялык интеллегенциясьшьщ косемдер1баскарган Алаш партиясынын курамына казактынгылыми жэне шыгармашылык зияо--------------------------------------------лыларынын белгип оюлдершщ 6ipi репндеX. Габбасов та гареда.Орынбор каласында 1917 жылы желтоксаннын5-13 кундер1 еткен еюшш жалпы казак—кыргыз съезшде кун тэрттбишеп маныздыпроблемалар бойынша 0. Бокейханов, X. Раббасовтарбаяндама жасап, жарыс сездерге белсендатурде араласады.Съезд казак автономиясы мен милиция туралыХалел Раббасов жасаган баяндаманытындап, осы мэселе бойынша саяси мэш теренкаулы кабылдайды. Бул женщце “Сарыарка”газетшщ 1918 жылгы кащардьщ 25 кунп 29санында жарияланган “Жалпы казак-кыргызсъезшщ каулысы” атгы кужатта былай делшген:“Автономия туралы Халелдщ баяндамасынтексерш съезд 6ip ауыздан каулы кылады:1. Бекей ел1. Орал, Торгай, Акмола, Семей,Жепсу, Сырдария облыстары, Фергана,Самаркан облыстарындагы казак yeswepi, Закаспийоблысындагы жэне Алтай губерниясындагы1ргелес болыстардын жер! ез алдынаултгык жерл1 автономия болсын;2. Кдзак ~ кыргыз автономиясы “Алаш”деп аталсын;3. Алаш автономиясынъщ жер устшдеп туп—суы, астындагы кеш Алаш му ли болсын;4. К,азак —кыргыз арасында турган аз хальгктынкукыктары тецгертеди5. Алаш облыстарын булшшшктен коргаумаксатымен уакытша Ултгык кенес курылсын.Мунын аты “Алашорда” болсын.“Сарыарка” газетшщ жогарыда аталган са-нында жарияланган X. Раббасовтын “Алаш автономиясы”атты макаласында: “К,азак ркыргыз yiciMeTi —“Алашорда” Алаш каласынакелш автономиясы н жариялаганнан кешн казак—кыргыз балалары багынган укшетщхз осыдеп сенш; баска уюметп танымай ез уюметшщeMipiH ею кылмай орындау керек”,—деп басакерсетп.X. Раббасов 1917-1918 жылдары Семей кдласындашыгып турган “Сарыарка” газетшщ ре-


ТАРИХИ МУРАдакторы болган. Онын жогарыда айткандарданбаска осы басылымга жарияланган“Мемлекет куйГ деген тарихи, гылыми, публицистикалыкмакаласынан куш бугшге дейш“актандактар” катары на жаткызылып келгенкоптеген жайларды угынуга болады. Сонын6ipi —большевиктердщ уюмет басына келу1туралы.Оньщ “Болыиевиктер кесеш Лениннщ еюOMipi —жер,су, ел1 курал мен Tipi курал жеркомитеттер4 аркылы ецбек кутан журттаргабелшш бершсш деген. Бул уюметш1здеп замандаeMip жузше орын таба алмайтын, вдешгана кур свз. Журт 6ipiMeH —6ipi пышактасар,6ipaK берш ортага салып, женшшкпен белюшалыспас. Туптщ тубшде бул юке асса асар, 6ipaKосы кунде емес: жер —судьщ едщщкпен журткаболт беру жагын 6i3 де кездейшз heM осыriixipre кызмет кылмакшымыз. Россиянин нешежуз жылдардан 6epi 6ip корген бостандыгы биылгы25 феуралдан 6epi болса, ол бостандыкосы куш большевиктердщ найзасында шуш болса,6i3 кайтш шгершемекшз?!” [2] —деген ойынказ1рпдей заманда калай тернже шыгармакдыз.Бул басылымга баскаларга Караганда кеб1рекдуниелерш (елен, ещчме, макалалар) бастырып,бел сети турде катыскан Ж.Аймауытовпа деп каласыз. Ойткеш оньщ “Сарыарканын”6ipiHiui немАрщде “Тур, букара, жиыл кедей,умтыл жастар!”, ушшгш нем1ршде “Партия”деген макалалары мен “Рашыктык” (Абайша),“Жынды”, “Айна” атты шагын эцпмелер1 менокшау сездер1 жарык кердьЖалпы, Ж.Аймауытов эдебиетдщздеш ipiтулгалардыц 6ipi. Ол —акын, прозашы, драмашы,сыншы, публицист, аудармашы. Эдебиеттщэр алуан жанрларында белсендо кызметете отырып, Жусшбек Кдзан тонкерюшедейш де, жане одан кейш де туган казак едебиетийцнепз1н салушылардын алгы лепндеболды. Копте ген ipi шыгармаларымен жацажанрлардагы 1зден1стерда орныктырды.Жогарыда айтканымыздай Ж Аймауытов тамашаакын, талантты жазушыл ыгыме н катар,ойлы публицист те бола бшген жан. Бул туралы“К,азак журналистикасыныц тарихында”былай деп жазылган: “...1917 жылы акпанTOHKepici болып, патша тактан тускенде олалгашкылардын 6ipi болып, “Сарыарка” газетшщбетше “Тур, букара, жиыл кедей, умтылжастар!” деген макала жазып, “Жасыратынкылык жок — бостандык, тенд1к Kyurrire,жемкорга келген тевдйс емес, бул ©3i карабукарага, кедейге келген тендйс, колы жете алмайжургендерге бершген бостандык”, —депжар салган болатын. Бул жерде Ж Аймауытовтында ез тустастары сиякты акпантонкерйлн нагаз азаттык TOHKepici деп тусшгешжасыратын жай емес. орине, алдындатоцкерютер мектеб1 жок, улт — азаттыккозгалысынан тэж1рибе жинактай коймаганказак жастары, казак зиялылары упйн солайKopiHyi занды да еда. Жалпы тоцкерю атаулыазаттыктан ropi 6ip партиянын, 6ip улттьщустемдпш окелетш1Н элх де жете тусшбейжургешм1з аз емес.Бул жерде Ж. Аймауытулынын ултжанды,курескер, алымды соз me6epi екендшн, акпанTOHKepiciH uirepi айтылгандай тусшген Аймауытовжетеюш, халыкты сонына ертетш партиякандай болуы керек, казактын партиясы кандайболмак керек дегенде зор сауаттылык танытканыноньщ “Партия” деп аталатын макдласынантолык сезшуге болады. Автор сез басында“партия” деген угымга жан —жактыаныктама бере келш, “баска журтгьщ партиясыныннепзп максуды кай жолмен болсын,турмысын овдауга тырысу”, ал “б1зд1нказактын партиясы бул партияларга уксамайды,ойткею казак турмысын тузеуге партияболмайды, бул — 6ip, байлар, куштшерб1рыцгай, жумысшы кедейлер б1рыцгайодактаса алмайды, бул —ей; партияшыларкоптщ камын ойламайды, ез басыньщ бишпн,атагын, мактануы ушгн таласады, бул —уш.Ендеше казактын партиясы езге журттан огаш,максуды, шей, Tuieyi кигаш, Tepic партия”, —деп тужырым жасайды [3].Жусшбек бул макаласында казактардьщшггей тоз —тоз болып партияга белшухшлктершщсоны ешкашан да жаксылыкка апарыпсокпаганы, кайта ел уппн будшрш, суттейуйып отырган агайындарды бас жарыстырыпкоюын мынадай себептерден деп тусщщреда:1. Еси уймет партияны ocipMece, emipyreкарк кылган жок; зашм улыктарга кул керекболды; болысты еуйеда, болыс дэу1рт, ел шпндеШекене “хан” сьпсылды болды. Мундай зордережеге бекпк, атак кексе ген казак кызыкдайтурмады, малды теге берд!.2. Халыктын надандыгы себеп болды. Карахалык кез1 жумулы болып, ас бергендд “мырза"деп, мал шашканньщ сонынан ерда де огырды.Кеше керген киянатгы бугш тойса у мыту,ез пайдасын, келешегш болжамау —казактыной —кезшщ тарлытынан, надандыгынан.3. Партияга кемек берген нерсе —казактынтурмысы, кэсшиз колынын бостыгы.Сарнайын лесе жыны жок; ынкыдлайын лесеСАЯСАТ-POLICY № 7. 2008


ТАРИХИ MVPAСАЯСАТ-POLICY № 7. 2008“Турюстан emceci —федеративп кенес республикасы"болып жарияланды.Тарихымызды таразылай отырып, осы тезиспоки отырып, Султанбек Кожановты езулты алдында, жалпы адамзат алдында айрыкшажеке 6ip кырынан кергендей боламыз.XX гасырдын басындагы казак, баспасезшuirepi дамытуга ёзщЩзк улес коскан ipiтулгалардьщ 6ipi г Кошмухамед Кеменгеров.Ол 1896 жылы 15 иплдеде Омбы ye3i, Текеболыстыгында дуниеге келген. Ол алгашпроходская школаны, сосын ветеринарлык —фельдшерлж мектептщ ей класын бтреда. взгеокушылардан окшауланып, езш щалгырлыгымен, елгезектшпмен ерте квзгетуседь Муны 6iTipin. ол 1913 жылы тамыз айынын6ipiHini жулдызында Омбы ауылшаруашылыкучилищесшщ ауылшаруашылыкбешмше окуга туседа. Мунда Кошке e3i сындасСмагул Садуакасов, Асфандияр Шормановжэне т.б. бшмдарлармен 6ipre окып, етене араласып,оньщ ешрге, ортак когамга, жалпысаясатка деген кезкарасы ашылып, айкындалатуседа. Осы училшце кабыргасында журш, ол1915 жылы езшщ алгашкы елендерш солкездещ кепшийк кеншнен орын алатынбасылымнын 6ipi —“Айкдпка” 6epin отырады.Солардын кейбхреуг “Бак 1здеген”,“Жазгытуры”, “Солгын гул”, “Пайгамбар” —Пушкиннен аударма, “Сэскелж келдщ жагасында”—Никитиннен аударма деп аталады.1915 жылы Омбыда “Б1рлж” атга казак жастарыньщуйымы курылады. Бул уйым улттеуелаздп1не аса мэн берш, казак жастарынб1рложе, елдакке, татулыкка шакырган. Осыуйымнан таралып шыгып турган “Балапан”колжазба журналында К,. Кеменгеров редактор-ЛЫк кызмет аткарган. “Журналда непзшен жастардынтэй —тэй баскан алгашкы жазбалары,елендер1, шагын энпмелер1 жары к керштурган” - дейд1 бугшп едебиет зерттеушшер1ез енбектершде. Ce6e6i, бупнп куш "Б1рлис”уйымы тур алы там —тумдап аз гана деректержиналган, ал “Балапан” колжазба журналытуралы кердж —бщшк деген малшеттер муддемжок. К,ошке ауылшаруашылык училишесш1918 жылы бтреш. Енда ол Омбы губерниялыкхалык агарту бел1мшщ нускаушы кызметшаткаралы.“Балапан” журналынан бастап казак баспасезшшберше ат салыскан К,ошке когамлыкжумыстарга белсене араласудан да ерекше кезгетусед1. Осы кезде Омбы каласында жас алаштардынкурган “Жас азамат” уйымына мушебольш Kipe/u. Осы уйымньщ Кызылжар каласындашыгып турган “Жас азамат” газетшекаламгер Кеменгеров редакторлык кызметаткарады. Газеттщ алгашкы саны 1918 жылы30 шшде куш жарык кереда. Бул басылымказак жастарынын 6acnace3i, жастар органыретшде шыга бастады. Ал, бул органныйтерагасы Байдщца Мырзаулы болтан еда. “Жасазамат” газе-п непзшен когамдык й саяси мэселелердакенднен камтьщы, ез fleyipiHiH саясатынабелсене араласып, ел басындагы киыншылыктардыашык жазып, сынап отырды.Жалпы, газет улт тэуелс1зщпн, казак жастарынын61рлшн, алаш мунын жоктады. Сол заманда ез1туракты шыгып турган “Сарыарка”, “Кдзак”,“Бх#аж туы” газеттер1 мен “Абай” агтыжурналмен мазмуны, кетерген идеясы жагынанундес болды.Будан сон Кошке 1924 жылы Ташкенттешыгып турган “Сана” деп аталатын гылыми— танымдык журналда жауапты хатшыкызмет1н аткарган. Тек Омбыда емес,Ташкенттеп САГУ-де М. Эуезовпен 6ipreаспирантураны бтрген. К^зак тарихынзерттеуде “Езшген ултгар” деген дерект1 ютапта жазган. Сонымен катар “Жабропалыктар”ушш оку куралы атты” ей йтаптан туратын,“Казак ~ орыс тшмашы” атты сезд1кенбектер1нщ де рел1 ете зор. Bcipece, Омбыданшыккан “Казак тарихынан” зерттеу1 онынeciMiH копке танымал етп.Жазушы талантынын тага да 6ip ерекшеатап ететш кундылыгы —Кошке Кеменгеровказак халкынын алгашкы драматурггерипн 6ipi.Осы кунге дейш адебиет койнауында алгашкыкойылым М. Эуезовт1н “Ещик—Кебепмен”ашылды деп келсе, бул куш жана зертгеу, соныдеректерге суйене отырып казак театрыныналгашкы койылымы 1923 ж кантардын 13куш К- Кеменгеровтьщ “Алтын сакина” аттыпьесасымен ашылганына кез жетюзшдьМунда семья, отбасы, мэнгшк есйрмейтштакырып —ене мен келш арасындагы катынассуретгелген.“Абай” журналын шыгару женшдеп алгашкыусыныс казак зиялыларынын арасында 1914жылдын езшде —ак кабыл алынып, улы акыннынказасынын он жылдыгына байланыстыСемей каласында етйзшген улкен жпылысуспнде беютшген болатын. Алайда, 6ipiHttiiдуниежузи11к согыстын басталуына жэне патшалыкРесей тарапынан отарлау саясатынынбурынгыдан да кушейе тусуше орай журналшыгару мшдет! орындалмай калды.Бул арманга казак зиялыларынын колы тек1918 жылы гана жетп. Осы жылдын 4-жулды-


зынан бастап “Абай” атты гылыми, эдеби, шаруашылыкжурнал белгш казак жазушысыЖАймауытовтыц редакторлык етушен Семейкаласында шыга бастады. Непзшен бул басылымдышыгарушылар “Екеу” деген лакал атпенКол коюшылар болатын. Оньщ 6ipi журналдынресми редакторы Ж. Аймауытов болса, eKimuiciэдебиет майданына енда араласкан М. ЭуезоведЦ8]Осы “Абай” журналында М. Эуезовтынб1рталай макалалары жарияланды. Басылымнынтуцгыш санында басылган “Рылым”макаласында ол адам баласыныц узак сапартарихынан коптеген мысалдар келпрш, гылымкалай пайда болганын сез етедь Теж1рибеден,ом1рлж кажеттшйстен туган нанымды делелдейщ.Рухани йршшк ушш гылым аткарар кызмегпайрыкша дэрштеп: “Шын гылым жолынтусшсе, шын коздеген максаты адамдык, актыкболар еда”, —дейш. Бул макала лейтмотивй деадамшылык, агартушылык. Бшмнщ жейстйктершсанай келш, публицист макаласын:“Муншаны тапкан керкем акыл, косем галымосы арата келш токтап калмай, адамшылыктыниманжузд1 жары к куннщ астына апарып, барадам баласын бурынгы каскунемдйс, канцлер,жауыздыгын тастатып, 6ip сушспеншшк, 6ipгуыскандык журекпен табыстырса керек депбшемш”, —деген бауырмашылык ойларменаяктайды.“К,айсысын колданамыз?” (1917), “РылымTuii” (1918), “Оку ici” (1917) макалалары —казак тиинде окулыктар шыгару туралы. “К,айсысынколданамыз?” макаласы педагогиканьщжанды тармагы —окулыктар жасау меселесгнсол уакыттьщ езшде оте дурыс кетерген кундыенбек. “К,азакка келеек, мектепке арналганperri 6ip итап жок”, ~ деп куйзелген авторкедерпнщ туп TepidHi —терминдердщ женгетуспеу1нде, мектептердеп б1р1здшктщ жоктыгындадеп бтедь Bip нускалы оку кураддарынжасау керек дейцц Эуезов. Бул ойлар“Рылым Twi” макаласында одан opi таратылып,толыктырылып, терёвдей тусед1, терминмеселеа айрыкша соз болып, автор ез байламынусынады.М. Эуезов бул жерде “туршшдщкке” карсышыгып отыр. Терминдер жасауда ец алдыменана тшшщ байыргы мумкшджтерш сарка пайдалануды,кажет болганда гана баска тщдерденжаца сездер, жаца угымдар алуды жактайды,6ipaK казак тшн орынсыз шубарлауга карсышыгады.ТАРИХИ МУРАМухтардын бул кездеп гылыми-мэдени саладагыЬден1стер1 ер киырда, ер салада “Философияжайынан” (1918) макаласында авторфилософиянын баска гылымдарга катысын,олардьщ катарында алатын орнын, зерттейтшобьекпеш дурыс тусщщреда. ШеюрттЬс мшез,6uiiMre куштарлыктан туган философиягатандай кага табыну да бар.Олкылык, елеуметпк —когамдык проблемаларгаарнап жазылган “Медениегке кай кесшжуык?” (1918), “Медениет жене улт”, “ЗемствоЬэм кооператив кауымдары” сиякты макалаларыбар. Меселен, непзшен экономиканы сезететш “Медениегке кай кэсш жуык?” енбегшдеертурл| халыктардын белгш 6ip шаруашылыкпенайналысуына геофафиялык орта жасайтыныкпал дуниежуз1ндеп кептеген елдертарихынан алынган утымды мысалдарменсешмда делелденедь Рылымга, медениетке ецжуык кесш —егшшшк деген пшрда публицистерекше куаттайды.Жан-Жак Руссоньщ “Цивилизация адамдыбузады” дейтш кате байламына М.Эуезов “Медениет1гем улт” макаласында карсы шыгады,ондай концепциянын зияндыгын, жалгандыгынделелдейдц.Агартушылык багытта, педагогикалык жуйедесапалы ойлар айта алган Эуезов казаккогамындагы елеуметпк кай шылыктарды аныккере алады, жалпы тецшдак, жалпы баксыздыктьщкыр таршшпне карсы нерсе деп укты.Дала eMipme тускен сан килы жарыкдиактьщсебебш тап баса алмай, оны бас бфжпеушшкге,партияшылдыкта деп туешген автор езше камауданшыгар жол йздейдь “Ескеру керек” дегенмакаласында былай деп жазды: “Жуан ауыл —кырдагы бузык мшездщ уясы. Ел шине куигп,едш уймет орнатып, нашар мен жуандытецеспрш, жуан зорлыкшылды не кылса даелден айырып, елс1ретуге тырысу керек”.Эдебиет1. Нурпешсов К. Апаш Ьем Алашорда.А, 1995.2. Аллаберген К,., Нускабайулы Ж., Оразаев Ф.Казак журналистикасынын тарихы. А., 1996.3. “Сарыарка” газеп. 1917, №22,23.4. “Сарыарка” газет! 1917, №3.5. “Ана тш ”газет1. 1993, 11-акпан.6. Твкенов Э., Щокрй М. eMipmin кырлары.“Казак тарихы” журналы. 1996, № 5.7. “Ана т т ”газеп. 1993, № 6.8. “Б1рлж туы” газеп. 1918, № 21.САЯСАТ-POLICY № 7. 2008О


КАЗАХСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ Б1Л1М ЖЭНЕ ЕЫЛЫММИНИСТРЛ1Г1НЩ ГЫЛЫМИ ЖУРНАЛЫНАУЧНЫЙ ЖУРНАЛМИНИСТЕРСТВА ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ

More magazines by this user
Similar magazines