и я я я я т т а я я

library.psu.kz
  • No tags were found...

и я я я я т т а я я

и я я я я т т а я я !


0Л-ФАРАБИ атындагы КАЗАК УЛТТЫК УНИВЕРСИТЕТ!К-М. АТАБАЕВ, Н.А. ТАСИЛОВА, A.F. ТОЛАМИСОВДЕРЕКТА Н УП 0Н 1НО К Ы ТУМ ЕТО ДИКАСЫОку к^ралыАлматы“Казак уйивереитет1”2011


ББК 63.03 (2 Каз)А 90Баспага эл-Фараби атыпдагы Качац улттыц университет!жанындагы Республикалыц оцу-эд1сте.чел!к кецесЫщ гуманитарлыцж эне жаратылыстану гылымдар мамандьщтарыСекция мэжи11С1 шеипмшен усынылеан(Mil хаттама 28 цацтар 2011 ж .)Пiкiр жазгандар:тарих гылымдарынын дикторы, профессор РЛС. Кадысоватарих гылымдарынын докторы, профессор Т.Э. Твлебаевтарих гылымдарынын докторы, доцент Г.Е. ОтеповаАтабаев К>М., Тасилова Н.А., Толам псов А.Г.А 90 Деректану пэнш окыту методикасы: оку кур алы. - Алматы:«Казак университет!», 2011. —301 бет.ISBN 9965-29-743-6Бул кемекпл методикапык кур ал университеттердщ тарих факультеттершеарналган «Деректану» пэншш типтж багдарламасы мен «Деректану» атты окукур алы непздершде дайындалган. Ютапта деректану пэнш окьпудын жалпыметодикасы, методтары мен тэсшдер1 керсетшш, тарихшыларга деректанугылымын мецгерудщ тшмвд anicrepi мен жолдары усынылган. Методикалыккуралдын 6ipiHuii бел1мшде деректану гылымынын теориясына, тарихынажэне методтарына тусшш бершсе, колданбалы деректануга арналганекшпп бел1м1нде казак тарихынын 6ip топ деректерше деректанулык талдаужасаудын методтары мен жолдары, эдастер1 мен тэсщцер1 керсеплген.Методикалык кур ал тарих факультеттершщ студентгерше, магистрларгажэне баска да казак тарихын зерттеу iciMeH айналысатын кэсшкой тарихшыларгаарналган.ББК 63.03 (2 Каз)ISBN 9965-29-743-6© Атабаев К-M., Тасилова Н.А.,Толамисов A.F., 2011© Эл-Фараби атын даты КазУУ, 2011


К1Р1СПЕанатын куннен-кунге кещнен жайып, терендей тускенжаЪандану yaepici жагдайында улттыц улт ретанде^сакталуы ны ц басты шарттарыныц 6ipi, оныц гылымитеориялыкнепзде жазылган шынайы да танымды жазба тарихыныцболуы. Тарих - улттыц жады. Тек, жуйел1 де объективта, ягнишындыкка мумюндшярге жакын жазылган тарих кана улттын жадымшдетдн аткара алады. Тек, гылыми-теориялык непзде жазылган тарихтангана улт езшщ еткеншен сабак алып, бугшш терец тусщедажэне келешепн дурыс айкындайды. Тарихы кемесщ улттыц - 6yriHiде кемесю, 6yriHi кемеси улттын келешепнщ айкын болуы мумкшемес. Ал, тарихы айкын улттыц - б у п т де, келешеп де айкын.Тшмен катар улт тагдырында шешунй рел аткарар танымдытарихтын гылыми-теориялык непзде жазылуында тарихгылымынын ipreni непздершщ 6ipi —деректанудын алар орны ерекше.вйткеш деректану аркылы жазылган тарих кана гылыми непзгеие бола алады. Демек, ултымыздын шынайы да жуйел1, танымдыкэлеуета мол объектива тарихынын жазылуы деректану гылымымен,казак тарихшьшарынын деректану гылымын терен мецгерулер1ментшелей байланысты.Баска да халыктардын тарихы сиякты, казактар тарихынын даезегш непзшен езшщ тума тел Деректер1 курайды. Демек, улттыкдеректер1м1зд! деректану гылымы аркылы тани бшу, оларды гылымимаксатта пайдалана алу, танымды казак тарихын жазудыц бастыалгышарттарыныц 6ipi болып табылады.Heri3i еткен гасырдыц 30-шы жылдары каланган Казакстаннынтарих гылымы мен Казакстан тарихшыларыньщ 6ipHeuie ондаганжылдык тэЖ1рйбе>С1 кэст^ой казак тарихшыларыньщ деректанугылымын терен менгермейшше жуйел! казак тарихынын гылыми3


непзде жазылмайтындыгын толыгымен дэлелдеп бердь Атап айтканда,дерек кездерше немесе накты деректерге терец деректанулыкталдаудыц болмауы, тарихи зерттеулерде окигалар мен кубылыстартарихынын эр турл1 деректерде бейнеленген сырткы кершгстершекарай эмпирикалык денгейде баяндалып, олардыц iuiKi мазмуны менмагынасыныц назардан тыс калуына алып келдь Ал, тарихи зерттеужумыстарыныц гылыми кундылыгы болса, олардыц теориялыкдецгешмен, ягни оларда кубылыстыц innci мэн-магынасынынканшалыкты ашылып керсет1лу1мен айкынд алады.BipiMeH 6ipi тыгыз байланысты жэне 6ipiH eH 6 ip i туындап, 6ipiH6ipi унем1 толыктырып отыратын теориялык-методологиялык жэнеметодикалык проблемаларды уштастыра 6iny аркылы гана Казакстанныцтарих гылымын Ka3ipri эмпирикалык децгейден, теориялыкдецгейге кетеруге болады. Бул орайда, деректанудыц ал ар орныерекше. Демек, Казакстанныц тарих гылымыныц келешекте ездэрежеанде дамуыныц басты факторларьшьщ 6 ip i - деректанудыц,сол гылымдагы ез орнын алуы болып табылады.Казакстанныц тарих гылымыныц бугшп реальды жагдайынаталдау жасау жэне оныц келешек даму багытын аныктап алу,деректанудыц аса кажеттипгше кез жепазуге мумкщцпс берш отыр.СонДыктан да методикалык куралда деректану пэшн окьпу мэселелер1ел!м1здеп тарих гылымында калыптаскан Ka3ipri жагдайментыгыз байланыста карастырылган.Методикалык курал авторлардыц соцгы он жылдан астам эл-Фараби атындагы Казак улттык университетшщ тарих факультет!суденттер1мен етгазген «Деректану» пэнш окыту барысындажинакталган тэж1рибелер1 непзшде дайындалды.Тэж1рибе аталган оку куралында керсетшген деректану курсыныцмаксаты мен мшдеттершщ орындалуыныц аса киьш icекендпш Kepcerri. Сондыктан да авторлар оку куралындагы деректанугылымыныц теориялык-методологиялык жэне методикалыкмэселелерш сызбалар аркылы карапайым сездермен Tycinwipyжэне оларды казак тарихьшыц дерек кездершщ непзп турлершедеректанулык талдаулар жасауга колдана бшуге кемектесущ ез алдарынамаксат етш койып отыр.Методикалык кемекпп куралда оку куралыньщ 6ipimni бежмщдебаяндалган теориялык мэселелер толык кайталанбай, оларга тек4


тусшжтеме 6epimn, корытындылар жасалынган. Ал, бурын окукуралына енбеген деректанулык талдаулар мэтцп методикалыккуралда толык бершген жэне соцында оларга да тусшжтеме бершп,корытындылар жасалынган. Сондыктан да оку куралы мен методикалыккуралда керсетшген тараулар 6ip-6ipiMeH толык сай келмеу1мумюн. Бул тургыдан алганда, олар 6ipiH 6ipi толыктырып отыр.Ал, кемекпй куралдыц еюшш бея!м1 непзшен колданбалык сипаттаболгандыктан оку куралыньщ еюшш безнмщдеп материалдаркейб1р толыктырулармен толыгымен бершген. Толыктыруларнепзшен мемлекетпк «Мэдени мура» багдарламасы нэтижелерше,кёйб!р дерек турлершщ зерттелу корытындьшарына жэне зерттеуметодтарына катысты бершген. Сонымен катар, еюнпп бел1мгетарихымыздыц аса мацызды дерек кез1 болып табылатын шеж1регекатысты «Шеж1ре жэне шеж1ретау» атты тарау енпзшда.Деректану езщщк ерекшелш бар б1ртутас жуйел1 гылым. Оныйевргерудщ киындыгы да осында. Егер, Казакстан тарихында 6ipокиганын тарихын бшмегенмен, еюшш окиганыц тарихын жаксыбтуге болатын болса немесе Элем тарихында 6ip мемлекеттщ тарихынбшмегенмен, еюшш мемлекеттщ тарихын бшуге болатын болса,деректануда олай етуге болмайды. Деректанулык терминдерденбастап, барлык деректанулык проблемалар 6ipiMeH 6ipi тыгыз байланысты,олар 6ipiHeH 6ipi туындап, 6ipiH 6ipi толыктырып отырады.Сондыктан оларды тутас бшу аркылы гана деректану гылымынмецгеруге болады.Дегенмен, гылыми-зерттеу жумысыньщ барысында нактыдеректщ ерекшелцше сэйкес немесе езшщ алдына койган максатынаншыга отырып тарихшы б1рде деректану гылымыныц 6ipпроблемасына ерекше кецш белее, еюнпп 6ip жагдайда баскапроблемага баса кецш белу1 мумюн.Тарихшылардыц бэр! де ез ецбектерш деректер аркылы жазады.Дерекс!з тарих жазылмайды. BipaK, тарихшылардыц бэр! езецбектер!н деректану, ягни гылым аркылы жазады деп айта алмаймыз.Ал, тарихшы ецбегшщ гылыми децгеш олардын деректанудыканшалыкгы мецгергенд!ктер!мен жэне ездер! жинаган деректершеканшалыкты деректанулык талдау жасай бшгенд!ктер!мен тшелейбайланысты.5


I бел 1мДЕРЕКТАНУ ТЕОРИЯСЫ, ТАРИХЫ Ж ЭНЕМЕТОДЫ1-тар а уДЕРЕКТАНУЛЬЩ ¥ГЫМДАР МЕН ТЕРМИНДЕР1.1 Казак гЫнде гылыми терминдеркалыптастыру тарихынанKepin отырганымыздай, «Деректанудыц» 6ipiHnii бешм!«Деректану теориясы, тарихы жэне методына» арналса,6ipimni тарау «Дерктанулык угымдар мен терминдерге»арналган. Bipmuii тараудьщ 6ipimni тармакшасында кандайдамасын гылымныц гылыми угымдар мен терминдерде аныктбастал атындыгы жэне кез-келген гылымныц децгеш онын угыммен терминдершщ аныкталу дэрежеамен елшенеттндт туайтылган.«Деректану» ютабында угым мен терминдерге: «¥гым —зерттеушшердщтэж1рибелйс-эмпирикалык жэне гылыми-танымдык icэрекеттершщ барысында калыптаскан, зертгеудеп обьектер менкубылыстардыц мэш мен ерекше белгшерш тугае жэне жалпыламаашатын ойлау формасы. Терминдер —сол угымнын сездгк,табиги тщщк айтылуы. Олар не белек сездерден, немесе белгш6ip сез сэйкесттюгершен турады. Терминология ani калыптаспаганжагдайда угымныц мазмуны суреттеу аркылы апшлуы мумкш» дегенаныктама бершген [7 6.].6


Одан api ютапта алгаш казак халкынын ез тшндеп гылымитерминдерш калаптастыру кажетгатн айтып, мэселе кетергеналаш ардагерлер1 болгандыгы туралы айтылып, накты мысалдаркелт1р1лген. Мысалы, “Казак” газетшщ 6ipiHini нем1ршщ басмакаласында: “Сез кару, муны бузуга жумсак бузады, тузеуге жумсактузецщ”- деп, сез кущретш жогары багалаган А. Байтурсынулымен М. Дулатулынан бастап, тэуелаздш Te6eci кершгендей болган1918 жылы казакша гылым тшнщ кажетпгш непздещ “Абай”журналыньщ 7-mi санында “Fылым зШй| деген макала жариялаганалаштын жас кайраткер1 Мухтар Эуезовтьщ, оган колдау керсеткеналаш аксакалы Шэкэр1м Кудайберд1улыныц, 1935 жылы казакшатерминдер сездтн жасауга басшылык жасаган, б1рнеше тщщ жетгкменгерген казактын лингвист галымы Кудайберген Жубановтын булсалада аткарган енбектер1 ютапта б1ршама айтылган. Ол туралы студенттерютаптан ез беттершше окып, казак тшщде гылыми терминкалыптастыру тарихын жэне гылыми термин калыптастыру iciHiH6yriHri жагдайын баска да мысалдармен толыктыруларына болады.Дегенмен, окырмандар бул жерде мына нэреелерд! ерекшеecicepynepi тшс: б1ршипден, алаш ардагерлер1 езултыныцтэуелЫздшде, келешеи де гылыммен байланысты екендтн терен тусшген,еюнппден, олар шынайы гылымньщ гылыми угымдар мен терминдеркалыптастырудан басталатындыгын жаксы бшген, унпншщен,казак тшнде гьшыми угымдар мен терминдер калыптастыру жолдарын1здест1рш, бул icKe мумкщщктершше ез улестерш коскан,тертшзшден, угымдар мен терминдер эуелде калай калыптасса,кеп уакытка дешн солай болып беюп калатындыгын ескерткен.Бесшшщен, алаш зиялыларыньщ XX гасырдын басында кетергенгылым тшше катысты проблема, XX гасырдын сонында элде кайдашиелешскен туршде кайта кетершдь1.2 Тэуелс1зд1к жэне гылыми термин калыптастыру iciТУ*азакша гылыми терминдер жасау юшщ жаца кезец-i елХ^тэуелЫзд1пмен тжелей байланысты болгандыгы TyciHiicri.Баршаныц кез1 тэуеясй елдщ тагдырын бшм мен гылымныцшешерше анык жетт1. Бул фактор гасырлар тогысында Казакстан7


гылымыныц барлык саласында гылыми термин калыптастыру icimnтез каркынмен дами бастауына алып келдг Дегенмен, ap6ip гылымсаласыныц езше гана тэн ерекшел1ктер1 болады. Сондыктан да терминдеркалыптастыру iciivien алдымен сол саланын мамандарынынайналысуылары кажет. Демек, б1здеп тарих гылымынын гылымиугымдары мен термиидерш калыптастыру iciMeH кэсшкой казак тарихшыларыайналысуы тшс едь BipaK, бул мэселе Казакстаннын тарихгылымында ani куш с дейш ез шеипмш тапкан жок.Б1здеп тарих гылымында терминдер гылым талабына сай угымныннакты магынасында емес, кецестж кезецде кэте калыптаскантуЫшктер бойынша ерюн колданыс табуда. Ал, гылым болсатерминд1, шебердш колындагы куралы сиякты, тек ез орнында ганаколдануды талап етедь Гылымда: «Олай дeгeнiмiз былай деген сезгой» деген тусннк болмауы тшс. Бул кез келген гылымныц ен бастыталабы. Ол тарих гылымына да катысты талап.BipaK, екшшке орай, Казакстаннын тарих гылымында терминдерд1угымга сай колданбау дэстур1 6epiK калыптаскан жэне ол бугшде жалгасуда. Мысалы, тэуелйздж жылдары тарих гьшымында«актацдактар» деген термин пайда болып, тез тарап кетп. Тарихшылароны бупн де жш колданып жур. Бул термищц кайта куружэне жариялылык жылдары орыс тарихшылары гылыми айналымгаенпзген eдi. Гасырлар бойы жан-жакты зерттелшш келген Ресейтарихында Кецес еюмета жылдары болыневикпк диктаттыц салдарындаАкпан жэне Казан тецкерютершш, азамат согысыньщ, Отансогысыныц тарихтары сиякты толык ашып керсетуге болмайтын«актаццак» беттердщ пайда болтаны рас. Орыс тарихшылары солРесей тарихында пайда болган «актацдактар» туралы айткан. Ал,б1здщ айтып журген актаццактарымыз кай актацдактар?Иэ, Казакстан тарихнамасында да ез актаццактары бар екендптрас. BipaK, ол актацдактар, Ресейдегщей, тарихымыздыц толыкашылмай калган актаццактары, ягни кемесю 6errepi емес, керюшше,казак тарихшыларыныц кецестж кезецде, ягни найзаныц ушында,пышактыц жузшде журш, ашып керсете бшген, ягни аз да болсаагарта б1лген актаццак беттерЩ археолог галымдарымыздыц апщанжацалыктары жэне тарихымыздыц тэуелшздж жылдары ашылганKeft6ip 6eiTepi. Ал, жалпы алганда, тарихымыз сол кемесм куйшде


калып отыр. Демек, «актандактар» деген термин Шзде тйщён баскамагынада, KepiciHuie колданылуы тшс ед1. Ол туралы «Казак тарихы»журналында айтылды. (//Казак тарихы, № 1. 2007 ж. Улт жэнетарих. -Алмты: 2007. 180-181 бб.)Сонгы жылдары “деректеме” деген термин орыс тшндеп “источники”деген терминнш баламасы ретшде колданылып жур. (“Сонгыорта гасырдагы Казакстаннын тарихнамасы жэне деректемелерГ’.“Жазба деректемелер”. Казакстан тарихы.II том.). “Деректеме”деген термин орыс тшндеп “источник” емес, “реквизит” дегентерминнш магынасын бйццредц (Казакша-орысша, орысша-казакшатерминологиялык сёздок: Алматы: - 2000 ж. 29 ютап, 35 бет).1.3 Гылыми термин методологиялык проблема ретшдеТерминдерд1 угымга сай колданбау Казакстаннын тарихгылымын методологиялык катётктергё ушыратып, жуздегентарихшылардын ондаган жылдар бойы кате багыттарда жумысicTeyiHe алып келда. Тарих гылымынын теориялык-методологиялыкпроблемаларынын 6 ip i ретшде зерттеу объекпсш дурыс тандай бшугылымнын да, сол гылыммен айналысатын галымдардын да алдынашынайы, табиги проблемалар койып. сол проблемаларды шешужолдарын 1здест1руге мумюндж берсе, объект! дурыс тандай алмаужалган, ойдан шыгарылган проблемалар койып, соларды шешуменайналысуга мэжбур ету деген сез. вюшшке карай, Кецёстк кезендеде солай болган, бугш де цепзщён солай болып отыр.Мысалы, кенеспк кезенде Казакстан тарихшылары ел м зд ееш уакытга да орнамаган социализ1м тарихын зерттеу сияктыжалган проблемалармен айналысса, тэуелс1зд1к алган жьшдарыКазакстаннын тарих гылымынын басты зерттеу o6beicriciH «Казактарихы» деп емес, «Отан тарихы —(Казакстан Республикасынъщ тарихы)»деп алудын улкен кателш болгандыгын ешр керсетйз отыр.Бул жай гана терминдерд! ауыстыру емес. Бул тэуелаз елдщ тарихгылымынын багыт-багдарын дурыс тандай бшу не дурыс тандай алмаудеген сез.Шз Казакстаннын тарих гылымынын багыт-багдарын о бастанакдурыс тандай алмаганымызды мойындайтын уакыт жетгг. Онсыз9


Казакстанныц тарих гылымы ешуакытта да дурыс багытта дамып,ез мшдетш толык аткара алмайды. Бул зацдылык.Казакстанныц тарих гылымынын зерттеу объекпсш казак тарихыемес, Казак ССР тарихы деп аныктап берген кенеспк тарихнама.Ал, «Казакстан Республикасынын тарихы» сол кенеспк тарихнамадэстуршщ логикалык жал гас ы. Казакстанныц тарих гылымынын (олшынында да Казакстанныц тарих гылымы, ейткеш б1здеп гылымгаколдау Kepcerin, оныц дамуына жагдай жасау Казакстан Республикасыдеп аталатын мемлекеттщ тшелей мшдет1) басты зерттеуобъекпсш «Казакстан тарихы» деп алу, сол Кецестш тарихнаманыцсалып берген сара жолымен одан api журе беру деген сез.Сол сиякты «Отан тарихы» да орыс тарихшыларынын ойлаптапкан «жаналыгы». КСРО куйреп, КСРО тарихы керекш болыпкалганда, олар «КСРО тарихын» «Отан тарихы» деген атпенауыстырды. Сол уакытта 6i3 де ез тарихымызды «Отан тарихы»(Казакстан Республикасынын тарихы) деп атадык. Ал, Ресейдщ тарихитагдыры мен максат-мудделерц б1здщ тарихи тагдырымыз бен,максат-мудцелер1м!зден баска екендагш, екеушщ тштен ею баска,6ip-6ipiHe карама-карсы нэрселер екендтн ойлаганымыз да жок.Ресей, ец алдымен империя болган жэне де империя болыпкалып отырган ел. Тарих гылымы да, тарихшы галымдары да Ресейдебарлык уакытта орыс империясыныц муддесше кызмет еткенжэне кызмет ете бередо де. Егер, олар ез тарихын империялыкемес, улттык тургыдан «Орыс тарихы» деп атаса, онда ол Мэскеутещрепнщ гана тарихы болып шыккын болар едо. Эрине, олар отанэз1рге бармайды. Демек, ресми Ресей тарих гылымынын зерттеуобъектна отарлаушы елдщ муддесше сай саналы турде тацдалыпалынган объект. Осы ерекщейшп ескермей, канымызга сщш калганecKi эдетпен, орыс тарихшыларынын соцынан ере беру б!зд! улкенметодологиялык кател1ктерге урындырып отыр.Казакстанныц тарих гылымьпи>щ басты зерттеу объекпсш«Казак тарихы» немесе «Казакстан Республикасынын тарихы» депалу жэй сездердщ орын ауыстыруы емес, ол б1ршппден, гылымталабынан шыга отырып эр 6ip термищц угымга сай колдана бшудеген сез. «Казак тарихы» ол тарихты жасаушы улттыц тарихыболса, «Казакстан Республикасынын тарихы» сол улттыц курган10


мемлекетшщ тарихы. Улт тарихы мемлекет тарихыньщ тшшдеемес, мемлекет тарихы улт тарихыныц тпйнде зерттелу1 тшс.Еюншщен, бул тамыры терецде жаткан саясат мэселеа. Егер,Казак тарихын жазу улттык рухымызды ульщтау болса, КазахстанРеспубликасыньщ тарихын жазу непзш патша уюмеп кал ап, Кецесеюмеп ушар бшкке котерген казактарды ултсыздандыру удерюшодан api жалгастыру болып табылады.Ушшпццен, (йздщ Отанымыздыц Казакстан Республикасыекендт де, Отан тарихыныц Казакстан Республикасыньщ тарихыекендап де рас. EipaK, Казакстан Республикасы деп атлганмемлекеттщ 1991 жылы курылгандыгы да рас. Ол элем мойындагантарихи факп. Демек, Казакстаннын тарих гылымыныц басты зерттеуобъекпсш «Отан тарихы - (Казакстан Республикасыньщ тарихы»деп алу тарихы мыз 1991 жылдан басталады деп, ез тарихымыздыез колымызбен киып тастау деген сез.Тертшппден, казактардын уштен 6ip белтнщ езге елдердемекендейпш белгш. Казакстаннын тарих гылымыныц басты зерттеуобьекпсш «Отан тарихы - (Казакстан Республикасыньщ тарихы»деп алу шет елдердеп 5 миллиондай казактарды тарихтан тыскалдыру деген сез.Щз тарих гылымына катысты барлык терминдерге талдау жасаудымаксат erin отырган жокпыз. Дегенмен, методология, теория,методика, метод, принцип, проблема, категория сиякты т. б.жалпыгылымдык терминдерд1 аудармасыз сол калпында колдангандурыс деп ойлаймыз. Б1р1нш1ден, олар калыптаскан халыкаралыктерминдер. Еюншщен, казакша аудармада олардыц магынасы63repyi мумкш. Мысалы, бупнде «методология» «эдостеме» депжазылып жур. Бул ете кэте аударма. вйткеш, eKeyi ею баскаугым. Методологиянын магынасы эдюТемедён элдекайда кец. Олтеориялардыц, принциптердщ, зандылыктардыц, методтардыцбэрш де камтиды. Ал, «эдгстеменщ» Ty6ipi - эдас. Ол тек зерттеуэдастер1 мен тэсшдерш, ягни зерттеу методтарын гана бщщредь Демек,ащстеменщ магынасы методологиядан элдекайда тар. Ол терминретшде методология угымын толык бере алмайды.11


1.4 Деректанулык угымдар мен терминдержэне олардыц аныктамасыКелтаршген накты мысалдар угымдар мен терминдердщмагынасын дэл аныктап, оларды колдана бiлyдiн Казакстаннынтарих гылымы уинн каншалыкты манызды екецшпнкерсетед1 деп ойлаймыз. Сондыктан да «Деректану» кггабында деректанугылымына катысты терминдер туралы айтылып, накты термнндергеапыктамалар бершген. Олар мыналар:№ Орыс т1п1нде Казак т!лшде Аныктамасыр/с1 Источник ДерекДерек K63i1. Хабар-ошар, мэл1’мет,магл^мат.2. Булак, накты дерек кезьжылнамашеж1ре, дастан т.т.2 Историческиеисточники3 Источниковедение4 Источниковедческийанализ5 Источниковедческаяэвристика6 Источниковедческаякритика7 Аналитическаякритика источника8 Синтетическаякритика источниковТарихи деректерТарихи дереккездер!ДеректануДеректанулыкталдауДеректанулыкэвристикаДеректанулыксынДерекпаналитикалыксынауДерекгерд!синтетикалыксынауАдамзат когамынын дамуынбейнелейтш жэне оны гылыми тануганепз болатыннын бэр!, ягни адамзаттынic-эрекетшщ барысында жасаганнын6api.Тарихи деректер туралы гылымДеректеп маглуматтын шынайылыкдэрежесш, гылыми танымдык мацызынаныктау максатында журпзшгенезара байланысты icrep.Деректерда кздеу, табуДеректеп маг.туматтын шынайылыкденгейш аныктау максатындажурпзшепн зерттеу эдаещй ментасшдершщ жиынтыгы.Накты факгшёрда аныктау максатынданакты дерекп сынау.Фактылар жиынтыгын аныктаумаксатында деректер кешенш сынау.12


9 Критика происхожденияисточника10 Критика содержанияисточника11 Классификацияисточников12 Видовая классификацияисточников13 Типовая классификацияисточниковДеректщ пайдаболу непздершсынауДеректщмазмунын сынауДеректерд1 сыныптауДеректерд1турлж сыныптауДеректерд1ттгпк сыныптауДеректердщ сырткы ерекшелпстерш:авторын, уакытын, жерш, тупнускалыгын,OMip суру формасын, тарихижагдайын, алгы шарттарын, д е р е тжасаудагы элеуметпк максаты менмшдеттерш т.б. аныктау тэсий.Деректеп маглуматтын шынайылык,толыктык денгешн, гылыми кундылыгынаныктау тэсшДеректерд1 ортак касиеттер1 бар, 6ipaK6ip-6ipiMeH ерекше белгшермен айырылатынкатегорияларга белу.Жазба деректерд1 пайда болуы,мазмуны, м1ндеттершщ б!рлщнепзшде, iuiKi курылымдарынынуксастыгына сай тарихи калыптаскантурлерге белу.Деректерд1 мазмуны мен формасыньщсэйкестш принцип! непзшде сыныптау.Тип акпаратты салу жэне сактаутэсшдер1мен ерекшеленген деректерд16ipiicripefli.14 Летописи Жылнамалар Уакиганы болган жылы бойынша баяндайтынорта гасырлык жазба деректер.15 ЛетописоведениеЖылнаматану Жылнамаларды тарихи дерек кездер1реттнде тан и бшу гылымы16 Массовые источникиКайталанатындеректерФормасы мен мазмуны жагынан асакеп мелшерде кайталанып отыратындеректер: статистискалык, халык саныналу,когамдык niidpni бшу, ic кагаздарыт.т.17 Мемуар Заманхат “Б1реудщ заманында болган тарихиуакигадан яки e3i шинде болганктерден дерек беру1-заманхат деп аталады”.Байтурсьшов А. Ак жол. 3918 Прикладное(конкретное)источниковедение19 РепрезентативностьисточникаКолданбалы(накты) деректануДерекп некйадпЭр турл1 тарихи кезендерге тэн нактыдеректерд1 тану (зерттеу).Зерттеушшщ тандаган дерепнщекшеттшлн дэлелдеу аркылы жасагангылыми кортындысын зерттеудепобъектке тугел таратуы.13


20 Уникальные источники21 Уровень достоверностиисточника22 Уровень полнатыисточника23 Форма бытованияисточникаКайталанбайтындеректерДеректщшынайылыкдецгетДеректщтолыктыкденгешДеректщ сакталуформасыЖеке-субьективп туындьшар.Окиганын не кубылыстын деректебейнелеушщ шындыкка каншалыктысэйкеспп.Реальды кубылыстын мэщй белплер!мен непзп мазмунынын деректе бейнелеудейгеш.Щректйа; кандай формада жетук колжазба,баспа, ауызша, таска жазу, т.б.24 Шеипре “Шеж1ре-еткеннен дерек беретга сездщ6ip Typi”. Байтурсынов А. Ак жол. 398бет.25 Шеяаретану Щеяареш тарихымыздын дерек коз!репнде тани бшу гылымы26 Текстология Мэтштану Жазба ескертюшшщ сыни тексершгентупнускалык мэтшш аныктау, оныжариялауга дайындау.27 Герменевтика Герменевтика Жазба ескерткш мэтшше тусшйсберед1, таддап керсетед1, онынтубегешн iuiKi мэнш ашады.Ескертюштщ баска ескертюштерменезара байланыстылыгын аныктайды.28 Филологическаякритика29 ФактическаякритикаФилологиялыксынФакгшк сынЖазба ескертюштщ туп нускалык мэпншкалпына келпруге багытталган сын.Жазба ескертюштеп шындыктьщбурмаланган жерш, автор ойыньщшындыктан ауытку дэрежесш айкындаумаксатында журпзшетш сын30 Синергетика Синергетика Г ылыми танымнын каз1рп тэсшдершщ6ipi.31 Документ Кужат Материал непзшде дэлме-дэл жазыпальшган, 6ip i3re Tycipyre мумкшдшберет1н акикат. /К? заны/32 ГосударственныйархивМемлекетпкмурагатУлттык мурагат корынын кужаттарынжинактауга (сатып алуга), турактысактауга жэне пайдалануды уйымдастыругакукык беретш мекеме (КРзаны).14


33 Архивныефонды34 ОфициальныйдокументМурагаткорларыРесми кужатБгр-бфшен тарихи немесе кисындыбайланысты кужаттардын жиынтьн'ы.(КР заны).Жеке немесе занды тулга жасаган,белпленген тэр-т1ппен рэимделш, куэлэндырылынганкужат. (КР заны).35 Реквезит Деректеме Белгш 6ip мекеме немесе фирма туралымэхпметгерКерсетшген жэне баска да терминдерд1 ез магынасында дэлколдана бшу зерттеушшерге койылатын ен басты талаптардын 6ipi.Термнндерд1 дурыс колданбау, баска да гылымдар сиякты деректанугылымынын да мацызын темендетедь Мысалы, тэж1рибеде етежш кездесетш кател1ктердщ 6ipi казак тарихшыларыньщ «деректер»мен «деректану» деген терминдерд1 синоним сездер ретшдеколданулары. Кестеде керсетшгендей «деректер» дегеш\пз «Хабарошар,мэл1мет, маглумат» болса, «деректану» дегенш1з «тарихи деректертуралы гылым».Студенттш дайындалуы ушж бер1летш сурактар1. ¥гым жэне термин сездбрщщ аныктамасы.2. Алгаш казак халкынын ез тшндеп терминд^рш калыптастыру мэселесь3. Алаш зиялыларыньщ казак тшндеп терминдерд1 калыптастыру iciHe косканулесь4. 33эуелс1зд1к жэне гылыми угымдар мен терминдер Msceneci5. ¥гымдар мен терминдер Казакстаннын тарих гылымынын методологиялыкпроблемасы ретпнде,6. Гылыми угымдар мен терминдердщ эволюцияга ушырау мэселем.7. Деректанулык угымдар мен терминдердщ аныктамасы.


2-m ap a yДЕРЕКТАНУ ТЕОРИЯСЫ2.1 Деректану проблемалары мен методологиясыДеректану теориясы деректану гылымыньщ еч езеюп мэселес1болып табылады. Келешек тарихшылардын кэс1би децгейлер1олардын деректану теориясын каншалыкты мецгерулер1мен тжелейбайланысты. Деректермен жумыс ютей 6iny тарихшылардан алдыменсол деректермен жумыс icreft бшу теориясын мецгерущ талапетед1. Деректану теориясын жете мецгермей, деректермен тшмщжумыс icTey мумкш емес.Дерктану археология, этнология жэне тарихнама сиякты тарихгылымынын ipreni непздерш1н 6ipiH курайды жэне онынкурамдас 6eniri болып табылады. BipaK, жалпы тарих гылымы мендеректанудын зерггеу объектшер1 де, аткарар кызмет де еш баска.Тарих гылымынын зерттеу обьеюпш етен OMip. Дагйрек айтканда тарихгылымы когамда болып еткен кубылыстар, уакигалар, удерктертарихын зерттейдь Ал, деректанудын гылым репндеп кызмсп солеткен eMip, ягни когамдык кубылыстар, уакигалар, удерютер т. т.бейнеленген тарихи деректерда зерттеу болып табылады. Деректанубойында сол когамдык кубылыстар, уакигалар, удерютер туралымэл1меттер сактаган деректердщ пайда болу зандылыктарынжэне оларда тарихи процестердщ объективп бейнелену дэрежесшзерттецщ. Демек, деректану гылымыньщ тжелей зерттеу обьекпш —тарихи деректер.Бупнп кун1 тэуелйз казак халкынын езшщ тел тарихына дегенкызыгушылыгыныц куннен-кунге артып келе жаткан жагдайында,16


белгш себептермен халыкка беймэл1м болган эр турл1 тарихидеректердш жаппай жариялану жагдайында деректанудын мацызыерекше арта тусуде. вйткеш деректану - тарихи деректер туралыгылым. Онын Heri3i м1ндет1 тарихи деректердш пайда болузандылыктарын жэне оларда тарихи процестердщ (кубыл ыстардын)объективта бейнелеу дэрежесш зерттеу, деректерде сакталынганмэлiмеггердщ шынайылык децгейш аныктау жэне оларды гылымиенбектерге енпзу болып табылады.Деректану, тарихи деректер туралы гылым ретшде тарихшыларгаэр турл1 накты тарихи проблемаларды жэне тутас тарихи удер1стерд1терен де тшмд1 зерттеуге кемектеседг Ocipece, Ka3ipri акпараттарСызба 1 - Деректану теориясынын тутщ и тусЫктер!17


таскыны жагдайында тарихи акпараттарды ipiKTey жэне талдаутэсшдерше баса кецш аудару кажеттшгше байланысты, деректанууакыт талабыиа сай маман тарихшы дайындаудыц мацызды буынынаайналып отыр. Жэнеде бул урд!с одан dpi терецдей бермек.Бул проблемалар бугшде Казакстаннын тарих гылымынын, казактарихшыларынын алдында турган ец етшр проблемалар* а айналды.Тарихи деректанудыц жалпы тарих гылымындагы алатын орнынаныктау ушш 6i3 оныц косымша тарихи пэндермен жэне накты тарихизерттеулермен ара катынасына токтайык.а) Косалкы тарихи пэндермен ара катынасы.Тарихи деректерд1 зерттеумен кептеген косалкы пэндердщ айналысатыныбелгш. Олардыц жалпы саны 30-дан асады.Сызба 2 - Тарихи косалкы пэндердщ зерттеу нысаны№ тк п Зерттеу нысаны1 Эпиграфика Тастагы, металдагы, суйектердеп, агаштардагыжазбалар2 Нумизматика Тенгелердеп жазулар3 Сфрагистика Мерлердегт жазулар4 Геральдика Ел танбаларындагы жазулар5 Полиография Жазу материалдары мен кэдралдарын, жазуерекшел1ктер1н зерттеу6 Папирология Папирустардагы жазуларды зерттеу7 Текстология Эдеби ескертюштердеп мэт!ндер тарихын зерттеу8 Дипломатика Зан актшерш зерттеу9 Хронология Тарихи окигалардьщ уакытын аныктау10 Метрология Элшем жуйесш тарихи дамуында зерттеу11 География тарихы вткеннщ географиялык тарихын зерттеу12 Генеалогия Адамзаттын, жеке адамдардын шыгу тепн зерттеуБул пэндердщ даму барысында олардыц зерттеу шецбер1 декецш отырады. Дегенмен, косалкы тарихи пэндердщ кай-кайсысыболмасын езшщ зерттеу объекпа жагынан да, тэсш мен шецбер1жагынан да деректанудан элдекайда тар. Ойткеш олар деректердщтек кейб1р турлерш, типтерш немесе топтарын (тецгелер, актшер,жылнамалар, заманхаттар т.б.) гана зерттейдь18


Ал, деректану болса деректердщ тек кейб1р турлерш, типтершнемесе топтарын гана зерттеп коймайды, ол барлык тарихи деректердёпсалынган акпараттарды когам дамуынын занды жем!аретшде кешецщ зерггейдй Сондыктан оныц шецбер1 барлык жагынанкосалкы тарихи пэндерден элдекайда кец.э) Накты тарихи зерттеулермен ара катынастары.Екшнй жагынан, деректануды накты тарихи зерттеулермен, жалпытарих гылымымен шатастыруга да болмайды.Тарихи зерттеу ез мшдетше тарихи деректер кешеш непзшде тарихипроцестер зацдылыгын тануды, кубылыстар тарихын зерттеущалады.Ал, деректану болса ез м1ндетше дерекп тануды, оны когамдыкем1рдщ жем1с1 ретшде, баскаша айтканда тарихи процестщ 6ipб е л т ретшде тануды алады. Демек, деректану шецбер1 тарихи зерттеушецбершен тар.Сонымен, деректану деген1м1з - тарих гылымында езшджорны бар ариаулы гылыми пэи болып табылады. Деректанудынмшдеттер1 аса кец де жан-жакты. Ол непзп ею аспектщекаралады. Олар: “Шындык жэне дерек”, “Дерек жэне тарихшы”.BipiHini аспект туралы айтсак, «Шындык» ол болган объективтакубылыс, ягни деректанушыныц да, тарихшыныц да еркшен тыс болыпеткен объектива шындык, тарихи факты. Мысалы, «Желтоксан»Kerepijrici - ол шындык. Ал, «дерек» сол шындык тарихы бейнеленген,ягни бойында сол окига туралы машмет сактаган ауызша, заттай,жазбаша немесе тагы да баска формада жасалынган деректернемесе дерек кездерь Демек, алдымен шындык (уакига, кубылыст. т.) пайда болады жэне олар эр турл! деректерде немесе дереккездершде бейнеленед1, ягни KepiHic табады. Мысалы, сол окига туралы6ipey айтады, 6ipey жазады, 6ipey суретке туыредя ягни дерекжасайды. Сондыктан тарихшьшын шндет1 деректщ пайда болуыналдымен когамдык кубылыспен тыгыз байланысты заццы процессрепнде талдау.Егер, белгш 6ip окига немесе кубылыс болмаса онда деректеболмайды. Дерек белгш 6ip окига сапдарында пайда болгандыктан,19


онда сол окига туралы мэл!мет те болады. взшде бейнеленген окигатуралы белгш 6ip дэрежеде машмет сактамайтын дерек болмайды.Эцпме сол деректе сакталынган мэлгметтщ шынайылык децгешнщкай дэрежеде екендгпнде. Оны аныктау тарихшынын тшелей мшдеп.Ол ушш зерттеушьтарихшы деректщ пайда болуын, шындык туралымэл1меттщ дерекке ену жагдайын 3eprreyi керек. Деректанугылымында ол деректщ пайда болуын сынау немесе «сырткы сын»деп айтылады.Ол енда еюнпп аспектте каралады. Тарихшы езшщ зерттеуобъекпсш, ягни окиганы тшелей зерттей алмайды, оны тек солокига бейнеленген деректер аркылы гана зерттещй. Демек окигамен тарихшынын арасында дерек турады. Окига —дерек - тарихшы.«Тарихшы», сол деректерден салынган когам ем1ршде болганбарлык окигалар, кубылыстар жэне процестер туралы акпараттардыала бшуге, онын сешмдшщи, гылыми маныздылыгын аныктайбшуге жэне оны езшщ гылыми зерттеу жумыстарында пайдаланабшуге тшс. Ек1 аспект 6ip-6ipiM eH тыгыз байланысты жэне 6ipiH -6ipiтолыктырады.Корыта айтканда, деректанудын езею! категориясы - тарихидерек. Дэл сол тарихи дерек зерттеу объекпа мен (тарихишындыкпен) субъекп (тарихшыны) жалгастырып турган буьш.Шындык - Тарихи дерек —Тарихшы.Шындык, ягни ic жуз1нде болган окига деректе бейнеленед!,ал тарихшы болса сол деректщ непзшде окиганын гылыми реконструкциясынжасайды.Тарихи дерек деген тусшктщ мэнш дурыс угыну тарихитанымныц езшщ объективтшк мэселесш дурыс шешуге кемектеседо.б) Деректану курсыныц проблемалары мен курылымы.Деректану курсыныц проблемалары мен курылымы оныц алдындатурган Heri3ri мшдеттер1мен айкындалады. Олар:—гылымныц Kasipri даму дэрежесше сай деректанудын теориялыкжэне методологиялык саласынан бшм беру;- пайда болган жэне сакталынган тарихи деректер кешеш туралыакпарат беру;- тарихи зерттеудщ даму кажеттшгшен шыга отырып, деректерменжумыс icTey тэсшдерш жетадщру.20


Демек деректану гылымында теориялык - методологиялык,акпараттык жэне методикалык мэселелер 6ip-6ipiM eH байланыстыкарал ады.Методологиялык мэселелерд1 ашу деректерге шолу жасауменкатар журпзшед1, бул жагдайда кецш непзшен деректер жетюзгенфактшер мазмунына емес, эр турл1 деректердщ акпараттар беруерекш елтн керсетуге белшедц.Сызба 3 - K&3ipri деректануда eKi проблемаларкешеш кара лады:в) Деректану гылымындагы бейнелену теориясы.Тарихи деректщ мэнш ашудын непзшде бейнелену теориясыжатыр. Болган тарихи кубылыстыц деректе бейнелену! дегешшз*сол деректерде болган кубылыстардьщ эр турл1 образдарда KepiHyi.BipaK, окига алдымен адамныц, ягни дерекп жасаушынын с?з1м1нде,туййпнде, ойында жэне ютершде бейнеленедг, ал тарихи дерек болсасол Адам ойындагы бейнеленудщ жемюг, корытындысы, соныцсалдары ретшде пайда болады. Осыдан шыга отырып, XIX г. соцымен XX г. басындагы орыстыц ipi деректанушы галымы, академик21


А.С. Лаппо-Данилевский: “Тарихи дерек дегешмйз- адам психикасынынicKe аскан жемю!” - деп жазды.Эрине, адам психикасы тарихи дерект! жасау кезшде унем! катысады,6ipaK ол деректщ пайда болуынын басты ce6e6i, бастыHeri3i емес. Ол тек объектив окиганы кабылдаудьщ, туйсшудщпсихологиялык ортасы ретшде сол сезгмд!, туйикп тарихи деректергеенпзуге катысады. Образдыц бейнеленупп объекпменуксастык принцип! - деректщ объективтЫгш керсететш асамацызды фактор, оныц тарихи шындыкты, тарихи окигалардыобъектив! i бейнелей алатын кабьпетттнщ белпсьМысалы, егер, Абай туындыларын XIX гасырдыц yuiiHmiболот мен XX гасырдыц басындагы казак когамыныц дерек K03iдеп алсак. Онда образ сол Абайдыц OMip сурген ортасыныц, солкезецдеп казак когамыныц, «устарасыз аузына мурты тускен» Абайзамандастарыныц Абай туындыларындагы бейнеа. Ал, бейнеленуппобъект - Абайдыц OMip сурген ортасы, сол кезецдеп казак когамы,Абай замандастары. Ал, Абайдыц 03i дерек жасаушы. Абай туындыларындаобразбен бейнеленупп объектщ уксастыгыныц етежогары екендщ белгш. Демек. Абай тарихи шындыкты, тарихиокигаларды объектив бейнелей алатын аса улкен кабшет neci. Абайданышпандыгы отан дерек жасаушы ретшде e3i eMip сурген заманынаса улкен шеберлшпен ез туындыларында дэл бейнелей бшугемумкшд1к берген.г) Деректеп объективтЫк пен субъективтшж.Адамныц ic-эрекетшщ нэтижесшде пайда болган объект ретшде,тарихи деректщ e3i - накты шындьщтыц 6ip курамдас белот (кезкелген дерек материалды). Демек, накты объектив шындык деректетек кана бейнеленш коймайды, сонымен катар накты объектившындык туралы мэл1мет тарихи дерекке енедг Сондыктанобъективтшк дегешм1з накты шындыктыц деректе бейнелену1 менол туралы мэлэметтщ дерекке енушщ диалектикалык 6ipniri болыптабылады.Дегенмен, сез жок, ap6ip тарихи дерек субъектив, ейткеш оладам санасыныц, накты ic-эрекетшщ жемю1, ягни субъектщ (дерекжасаушыныц) дуниеге келрген туындысы (“Объектив дуниенщ22


субъективта бейнесГ’). Баскаша айтсак, кез келген тарихи деректеоны жасаган субъектщ, ягни жеке адамнын езше тэн (элеуметпк нежеке) белгшер1 калады. Сондыктан еш уакытта тарихи шындык пентарихи дерек толык сай кел§щ деп айтуга болмайды.Сонымен, тарихи дерек дегеш1шз - объективтЫк пен субъективтшктщдиалектикалык б1рл1п. Буш жердеп объективтшк -болган окига, ягни шындык, субъективтшк - жеке адамнын, ягни дерекжасаушыньщ ю-эрекеть Ырйпшден, окига болмаса дерек те болмайды.Дерек накты окиганын салдарында пайда болады, екшппден,дерек езшен e3i де пайда болмайды. Ол накты 6ip субъектщ немесесубъектердщ саналы ic-эрекетшщ нэтижесшде жасалынады, ягнипайда болады. Сондыктан, 6ipiHniiaeH, кезкелген деректе белгш 6ipдэрежеде накты окига туралы акпарат болады, еюшшден ол акпаратсубъекгивп болып келедд Демек, зерттеупп дерекке деректанулыкталдау жасау аркылы деректеп акпараттыц объективтшп менсубъективтшк денгешн ажырата 6inyi керек.д) Деректану гылымы жэне акпараттар теориясы.Адам езшщ накты ic-эрекет процесшщ барысында жасаган жэнеэр турл1 белгшермен, танбалармен, сездермен дерекке салган акпараттарихи деректщ Heri3ri мазмуны болып табылады. Сондыктан деректергедеректанулык талдау жасау акпараттар теориясымен тыгызбайланыста журизйёдо.Акпарат автордын белгш 6ip максаты мен муддесше сай деректергесалынгандыктан, кез келген дерек объекшвтшцспёй катарсубъективтшкн де ез бойында сактайды.Дегенмен, субъект накты дуниет бейнелеу барысында, текез максатына сай келетш нэрселерщ гана бейнелеп коймайды, соныменкатар ол ез еркшен тыс “артык акпараттар” да жасайды.Сондыктан дерекке тек кана саналы турде салынган акпарат (Д ереттану процесшде оны айкын актуалъды немесе кезге Tycin турганакпарат деп атайды) кана енш коймайды, сонымен катар, жасырынакпараттарда енедь Кейде дерек жасаушы субъект алдына белгш 6ipмаксат коя отырып, ез еркшен тыс баска кубылыска катысты жасырынакпарат 6epyi мумкш.Мысалы, кернекп мемлекет KafipaTKepi, жазушы Сэкен Сейфуллинезшщ атакгы «Тар жол, тайгак кешу» атты тарихи-мемуарлык23


романында 1916 жылгы «Маусым жарлыганан» басталган аласапыранкарсацындагы казак аулыныц жагдайын суреттеймш деп, 6ipiHuiiэлемдж согыс кезшдеп орыс патшасыньщ казактарга катыстыустанган саясаты туралы ез еркшен тыс аса манызды б1рден кезге тусекоймайтын жасырын акпарат жетюзш отыр. Енбек мынандай жолдарменбасталады: «Омбынын учительская семинариясын 6iTipin, 1916жылы май айында Акмола ye3iHe кeлдiм... Жаздын басы. Жаздын тамылжыптурган жаз уакыты. Суы молырак томардьщ басында, езенелкесше жагалай, айнала жайылып тазшп отырган калын ел...Булел - бай. Бай ел куши. Кымыздыц мол уакыты. Казак уйкысы каныптурганнан кешке шешн мен-зец, алка-салка болып кыдырып кымызаулауда. ...бакканы кунде кешке ойын, кулю, сауык, кыз ойнак, энсалу, елен айту. Жаксы энпп, домбырашылар кеп. Бас косып жиналса,кужщцеп-кущдеп, сылк-сылк кулш, 6ipiH-6ipi сыкак кылганнанбаска жумыстары жок... К^ара сабаньщ жанды кумар кылатын тэтп,мае Hci ацкыган сары кымызы. Багылын токтыныц ел. Таза ауа, кекорай шалгын, сынсыган бай бейбгг ел...Белеске шыгып карасан,тещрек каптаган мал, бырдай болып тоштен ел» деп, революциякарсацындагы казак ауылын суреттеуцен бастаган. (Сейфуллин С. Таржол, тайгак кешу. 1997. 7-8 бб.) Дэл осы жолдардан кандай жасырынакпарат табуга болады?Егер, осы деректерге тарихнамальщ принциптен шыга отырыпдеректанулык тургыдан талдау жасар болсак, онда жазушыныцез еркшен тыс казактар тарихына катысты мацызы аса улкенпринципа акпарат жетюзш отыргандыгын керем1з. Мэтаннен Kepinотырганымыздай, эцпме 1916 жылдыц жазыныц бас кезшдеп казакауылы туралы болып отыр. Демек, тарихи романда 6ipmnii элемд1ксогыстыц басталганынан eKi жылдан кешнп жэне ак патшаныц «Маусымжарлыгыныц» карсацындагы казак ауылы бейнеленген.Ещц, осы, С. Сейфуллиннщ аса улкен шеберл1кпен суреттегенказак ауылыныц жагдайын тарихилык принципне сэйкес сол уакыттшшде (контекс1нде) карастьфайык. Курамында казактар да барРесей мемлекеттщ баскалармен согысып жатканына ею жылдайуакыт erri. Империя халкыныц Ke6i майданда жаумен жанталасасогысуда, ал казактар болса кыс кыстауда, жаз жайлауда, «.. .уйкысыканып турганнан кешке шей1н мец-зец, алка-салка болып кыдырып24


кымыз аулаумен... бакканы кунде кешке ойын, кулю, сауык, кыз ойнак,эн салу, елен айтумен» жур. Сонда муны калай туеiнуге болады?Не жазушы согысушы елдщ халыктарыныц 6ipiniH жагдайынKepicimue жалган суреттеп отыр, немесе орыс патшасы eKi жылбойы казактарга согыс келецкесш тухпрмеген.Шрщпйден; ецбек жазушы киялынан пайда болган коркем туындыемес, автордыц ецбектщ алгы сезгнде ез1 айтканындай, козхменкерш, кещяше токыгандарын баяндаган тарнхн-мемуарлык роман,ягни шынайылык децгеш жогары дерек Шз! Еюшшден, С.Сейфуллинд1 патша еюметш немесе алашордашыларды жактушыдеп ёпшм де айта алмайды. Ол 03iHiH большевиктер партиясымен кецес екшетше деген адалдыгын дэлелдей бшген мемлекеткайраткерк Демек, С. Сейфуллиннщ eM ip шындыгын бейнелепотыргандыгына еш кумэн болмауы керек. Олай болса, орыспатшасыныц eKi жыл бойы казактардан согыс салыгын алганнанбаска, оларды тшелей согыс iciHe тартпагандыгы тарихи шындык.Казактар согысушы мемлекеттщ курамында бола отырып ею жылбойы бейбгг OMipiH жалгастыра берген. С. Сейфуллин ецбепндепжасырын акпарат осы. Оны жазушы 1916 жылдыц жазындагы казакауылыныц жагдайын суреттеймш деп, ез ерюнен тыс жетюзт отыр.«Маусым жарлыгына» карсы казактардыц кей жерлердекетершеке шыккандары бещтш. B ip a K , жарлык кетерш1ст1ц ce6e6iемес, TypTKici гана.Жасырын акпаратты кейде курылымды, байланыстырушы депте атайды, ейхкеш ол кубылыска байланысты мэл1меттер береда.Сондыктан акпараттыц осы белш 6i3 ушш негурлым объективт!, нактышындыкка жакын, ейгкени ол жас алу кезшде кеп бурмалаушылыккаушырамаган. Осыдан шыга отырып, тарихи деректерден акпаратбайлыгыныц шеказ мол екендшн байкауга болады. Демек, зерттеутэсшдерш жетшд!ру жэне замануи техникаларды колдану аркылы тарихидеректен унем1 жаца акпараттар алуга болады.е) Деректану жэне тарихи танымнын эмпирикалык жэнетеориялык децгеш.Тарих гылымы белпаз болган деректерд1 карапайым жолменгылыми айналымга Tycipy аркылы гана дамып коймайды25


(экстенсивл жол), сонымен катар бурын гылымга белгш деректермазмунына деректану аркылы терен уцшу нэтижесшде, ондагы жасырынакпараттарды жаца тэсшдер кемепмен ала бшу нэтижесшдеде дамиды (интенсивта жол).Тарих гылымынын экстенсивта даму жолы тарихи танымныцэмпирикалык, ягни ю-тэж1рибел1к децгейше сай келсе, интенсивлдаму жолы тарихи танымныц теориялык децгейше сай келед1.Егер гылымныц эмпирикалык, ягни ю-тэж1рибел1к децгешнде тарихшыдеректердеп айкын актуальды немесе кезге Tycin турганакпараттарды механикалык жолмен пайдалану аркылы кубылыстыцсырткы KepiHicTepiH, сырткы ерекжешктерш суреттей алса,гылымныц теориялык децгешнде тарихшы деректану аркылы кубылыстыцinnci мазмунын, мэн-магынасын ашып корсете алады.Куш бупнге дейш деректанудыц Казакстаннын тарих гылымындагыез1не THicTi орнын ала алмауы, казак тарихшыларыныцдеректану гылымын терец мецгермеулер1 б1здеп тарихи танымныцэмпирикалык децгейден теориялык децгейге кетершуше мрщрндпсбермей отыр. Оныц айкын дэлеш «Мэдени мура» мемлекетпкбагдарламасы.Мемлекетпк «Мэдени мура» багдарламасыньщ ей кезевднщезщщк ерекшел1ктерше сай, гьшыми танымныц эмпирикалыкжэне теориялык децгейлершщ де ерекшел1ктер1 айкын KepiHic тауыпотыр. Жалпы Казакстанныц тарих гылымы ушш де, казактарихыныц жазылуы ушш де мацыздылыгын ескере отырып солерекшел1ктерге кецш аударайык. Тарихи танымныц эмпирикалыкдецгешнщ кажегпгш епшм де жокка шыгарма алмайды. вйткештанымныц эмпирикалык децгешнде теориялык децгейге етудщалгышарттары калыптасады. BipaK, эмпирикалык децгейде калыпкюга да болмайды. Ойткеш, тек, теориялык бшмде гана объективпреальдьщтыц терец табиги мэш ашылады, сондыктан эмпирикалыкбшмнен теориялыкка кешу кажеттшк болып табылады.Эмпирикалык бшмнщ Heri3i-ce3iMfliK кабылдаудыц мэшметтер1,теориялык бшмнщ Heri3i -эмпирикалык фактшер. Эмпирикалыкбшмнщ максаты кубылысты ашу, теориялык бшмнщ максаты -мэндо ашу. Эмпирикалык бшмде категориялар непзшен объектщкейб1р ерекше белплерш сипаттайды. Теориялык бшмде категорияларбэршен бурын мэщц сипаттайды. Ал, мэн катынастарда, бай-26


ланыстарда кершедо. Эм пир и калы к сатыда зерттеуцеп шындык онысуреттеу жолымен танылады, ал теориялык сатьща - оны гылымиlyciiw py жолымен танылады. Егер, суреттеу кубылыстын белгш 6ipкасиеттерш, катынастарын ашса, гылыми тусщщру - кубылыстынмэнш ашады. Ол объектшщ ен мэнда белгшерш жэне байланыстарын,генезис урд*стерш жэне зандылыктарын, кже асуын жэне дамуынаныктау аркылы журедьКез келген гылыми тусщщруде ею турл1 бш м пайдалынады.Б1ршшщен, ол эмпнрикалык бакылау сатысында алынган жэне суретгеудекершген обьективп реальдык туралы бш м. Тарихи зерттеулерде- ол «дерекпк» бш м деп аталады. Еюшшден, ол - солшындык туралы да, жалпы баска туралы да бш м корынын барлыгы.Тарих гылымында ол бш м «деректен тыс» бш м деп аталады.Мысалы, зерттеушшщ табигат жэне котам даму зандылыктарытуралы, жалпы гылыми категориялар туралы, тарих гылымы туралыт.б. туралы 6uiiMi «деректен тыс» бш м болып табылады. Еюшшсшаз,ягни «деректен тыс» бш мсй таным обьекпсш тусшу де тусшд1руде мумюн емес. Зерттеуцеп кубылыстын iunci мэнше терен ену, кепжагдайда, деректен тыс бшмвщ «корына» байланысты.Егер, гылымныц осы кагидгшарын «Мэдени мура» мысалындаайтар болсак, онда мемлекетт1к багдарламанын 6ipimni кезещндетарихи жэдагерлер1м!зд1 жинау жэне жариялау аркылы,оларды зерттеп-зерделеуд1ц, ягни олардыц мэн-магынасын ашуаркылы гылыми айналымга, оку y4epiciHe енг1зудщ деректш непздкалыптасса, «Мэдени мура» стратегиялык улттык жоба деп аталган2009- 2011 жылдарга арналган екшш1 кезецнщ басты ерекш елт солжиналган дерекгерд1 деректанулык талдаудан етюзу, ягни олардыцмэн-магынасьш ашу аркылы гылыми айналымга, оку удер!сшёенпзу icmiH басталуы болу керек. Елбасыныц тапсырмаларында да,Уюмет каулысымен кабылданган тужырымдамада да дэл сол туралыайтылган. BipaK, Казакстаннын тарих гылымы да, казак тарихшыларыда оган дайын болмай шыкты.ж) Тарихи дерек туралы eKi тусшш жэне олардыц принципаайырмашалыктары.Кецеспк тарихнамада тарихи деректерге: “адамзат когамыныцдамуын бейнелейтш жэне оны гылымга тануга непз болатыннын27


6api, адамзат ic-эрекеташц барысында жасалганнын жэне котамемхршщ сан-алуан кырлары туралы акпарат сакталганнын бэр!”деген аньщтама устемдж erri. Кеп жагдайда эт де езшщ позициясынсактап отырган бул аныктамада тарихи деректщ табигатыаныкталмай, онын тек функциясы (тарихи танымга кызмет ететан)гана керсетшген. Ресей Мемлекетпк Гуманитарлык университет профессорларыдайындаган “Источниковедение” атты оку куралындатарихи дерек шыгарма ретанде, адам жасаган мэдениет жемгаретшде карастырылган. Qcipece тарихи деректщ психологиялыкжэне элеуметпк табигатын тусшуге, сол аркылы тарихи манызыбар фактыларды зерттеуге жарамдылыгын аныктауга ерекше кецшбелшген.Тарихи дерек туралы бул ею тусшктщ, тарихи деректердщаныктамасында керсетшген бул айырмашылыктардын теренметодологиялык непздер] бар. вйткеш ол тарихи таным объектаеш,ягни тарихи кубылысты эр турл1 тусшуден туындаган. BipiHuiiаныктама тарихи еткеннщ 6ip варианттылыгынан (инвариантности),еткещц тарихи таным объекпсше айналдыруга итермелейтаноньщ белгш 6ip формада icKe асуынан туындаган. Б1рден 6ipмумкш болган еткеннщ (кубылыстыц) муюндтнше дэл моделшжасау мундай танымньщ бас методы болып табылады. Ал, окукуралыныц авторлары танымньщ методы еткендц реконструкциялау(кубылыстыц гылыми реконцтрукциясын жасау) ретшде тусшедо.Оныц непзшде —зерттеупп санасыныц (жэне психикасыныц да)бурын eMip сурген адамдардыц, ягни деректа жасаушылардыц санасымен(жеке психикасымен) диалогы жатыр. Диалог “басканы”(“еткеннщ адамын”), ягни дерек жасаушыны туйнуден басталады,оныц объективта (когамдык) Heri3i, “адам психикасыныц icKe асканжемкГ’ - тарихи дерек болып табылады. Тек солай гана туспццру барысындадерек жасаушыныц езшщ психикасын, индивидуальдыгын“кайта калпына” келтаруге мумкщвдк бередьЕгер, 6ipiHmi жагдайда кецш непзшен окига туралы деректепмэл1меттерге, оларды гылыми ецбектерде деректанулык талдаусызколдануга арналса, екшпп жагдайда кецш непзшен тарихиокиганыц деректе калай бейнеленгендшне, ягни деректерд1талдауга, сыннан етаазуге, дерекп имнщ, кандай максатта, калай28


жасагандыгына, ягни дерекп дерек жасаушынын шыгармашылыктуындысы ретшде карауга белшедт Тарихшы дерек жасаушынытану аркылы дерёкй тануга мумюндж алады жэнеде сол аркылыкубылыстыц гылыми реконструкциясын жасауга умтылады. Бул еюаныктаманыц айырмашылыгыныц каншалыкты мацызды екендтндерекп жасаушыныц элеуметпк жагдайын аныктау аркылы дерекпцэлеуметпк табигатын аньщтап алмай, тек ондагы мэшметтерда ганапайдаланудан аса алмай отырган Казакстанныц тарих гылымынанкеруге болады.з) Деректану жэне когамдык гылымдар.Тарих гылымында тарихи деректерд1 таным максатында жуйел1турде пайдалангандыктан, деректану ец алдымен тарихи зерттеуметодологиясы шецбершде ерекше пэн ретшде калыптасты.Эдетте деректану тарихшынын зерттеу жумысымен байланысты,сондыктан кебшдё тарихи деректер жэне тарихи деректану туралыайтылады. Дегенмен, аталган Мэскеушк университеттщ галымдары.Ka3ipfi кезецде деректанудын айналысатын проблемалары тек тарихгылымында гана емес, одан элде кайда кец гуманитарлык зерттеудщпэнаралык кещсттгшде карастыратындыгын айтып отыр.Олардын шюршдае: “Деректану методы гуманитарлык бшмнщкептеген салалары ушш мацызды болып табылады. Сондыктандеректану ггроблемаларын зертгеуда оныц калыптасу тарихынанемес, теориялык мэселелерден - онын теориялык-танымдык(эпистемологиялык) непзшен бастаган дурыс».Бугшп кун! деректану гуманитарлык танымнын ерекше методына айналып отыр. Гуманитарлык танымнын максаты адам (оныцфеномен репнде толык жэне тутас) жэне когам (адамзат феноменаноныц уакыттын жэне кецеетштщ бЛрлшнде) туралы бшмдо дамытужэне жуйелеу. Деректану методы да жалпы максатка кызмет етедьДеректану езшщ методы мен танымдык касиеттерш гуманитарлыктанымнын жалпы эпистеомологиялык (теориялык-таным) принциптер1менсэйкес жеплдаред! жэне, ез кезепнде, адам жэне адамзат туралыбшмдо ез1цщк танымдык куралдармен байытады.Деректану методологиясын тарих гылымында калыптасканбшм жуйес1 курайды. Ол теориялык постулаттар, дамудыц тарихи -29


практикалык тэиарибе


шшде Казакстан Республикасыньщ да, непзш калаган, когамдыккатнастардын уйткысы болган жэне болып отырган казак халкынемесе казактардын ата-бабалары - сактар, уйсшдер, гундар,тур1ктер т. т. Екшшщен, казактын тшш, эдебиетш, мэдениетш,салт дэстурш, дшгн, дшн, психологиясын, тарихын т.б. 6ipm eH 6ipiHбелш карастырып, бел in зерттеу мумкш емес. вйткеш олардьщбэршщ ортасында турган алтын дщгеп - казак улты жэне солулттыц курган когамы.врине, казак когамын жан-жакты зерттеу барысында эр гылымсаласы ез максат-мшдеттерше карай кызмет етуге, казак когамыныцсан-алуан кырларын ашып керсетуге тшс. BipaK, ец бастысы, олар6ip-6ipiM eH тыгыз байланыста карастырылып, 6ipiH -6ipi унем1толыктырып отырулары керек. вйткеш, олардын непздер1 6ip , зерттеуo6beK rici ортак. Мысалы, казак TLii, казак эдебиетт мен казактарихын алайык. Оларды 6ipiHeH-6ipiH айьфып, 6ipiHci3 6ipiHзерттеу мумкш емес. C e 6 e 6 i тш улттыц тарихи даму барысындапайда болса, калыптасса жэне дамыса, улттыц тарихы сол улттьщталщде пайда болган эр алуан эдебиеттерде бейнеленген. Сондыктанказак Tini мен эдебиетт тарихилык принцип! тургысынан, казак тарихытшшде зертгелшсе, тарих непзшен сол тшде пайда болганауыз эдебиеп немесе жазба эдебиет сиякты дерек кездер? аркылызерттелшш, жазылуы тшс. Демек, казак тш , казак эдебиеп, казак тарихыт.т. 6ip-6ipiM eH тыгыз байланыста, кешенда турде зерттелулер1керек.Бупнде казак когамыныц алдында eKi багыт KepiHe бастады.BipiHinici - в|;ииц улттык бет-бейнесшен айырылып, жаЬандану жолындаулт ретшде жойылу, eKiHmici - езшщ улттык бет-бейнесш,ягни тшн, эдебиетш, дшш, салтгдэстурш, тарихын т. т. сактайотырып, элем халыктары арасынан ез орнын таба бшу. взтргеанык KepiHin турганы 6ipiHmici. Ал, екшодстне (мздеп когамдыкгылымдарды жаца сапалык денгейге кетеру аркылы гана колжеттазуге болады. Демек, Казакстан когамдык гьшымдарын реформалауаркылы тубегешп кайта куру, когамтану гылымынын теориясымен методын терец мецгерген, улттык кэсшкой когамтанушы-галыммамандардыц жаца буын егалдерш даярлау - улттьщ улт ретшдесакталуыныц жэне дамуыныц басты кецшдйсгёрЫц 6ipi. Бул орайда31


казак когамтанушы галымдарыныц деректану гылымын менгерш,ез жумыстарында пайдалана бшулершщ мацы ш ете улкен.к) Деректану теориясы жэне оныц непзп проблемалары.Деректер туралы гылымныц Ka3ipri дамуы, онын баскагылымдар арасында алатын орыны деректану теориясынындамуыныц актуальдылыгын арттыра туседь Деректану теориясы -ол деректерд1 ортак касиеттершен шыга отырып зерттейтш бшмнщгылыми жуйеа. Ол деректерде бектлген акпараттык машметтерщобъектив шындык дэрежесшде ала бшуге кемектесетш гьшымиойлау форм асы.Деректану теориясы мынандай H eri3ri проблемаларды карастырады:деректерде элеуметпк шындыктыц бейнелеу зацдылыктарын,тарихи деректерд! сыныптау, деректерд1 зерттеудщ непзпкезецдершщ perrmiriH сактау мен олардын мазмунын зерттеу,олардан когамдык кубылыстар мен процестер туралы шынайыакпараттык мэл1меттер алу максатында деректерд1 зерттеудщ непзпкезецдершщ реттелш мен мазмуны ол мэл1меттерд1 тарихшынынкабылдау зацдылыгы т.б.Деректану теориясы бойынша зерттеулерде непзп нысана: тарихидеректердщ ортак K acnerrepi жэне олардыц жеке топтары, олардызерттеу эдютер1 жэне сол эд1стещ| жет1лд1ру жолдары. Деректертуралы гылым деректерд1 ic жузшде зерттеу тэжерибеамен тыгызбайланысты.Деректану теориясы зерттеудщ тшмдшггш, сапалык децгешн,кэабилшн камтамасыз етуге тшс. Теория деректанулык зерттеулердегылымныц осы саладагы берген нэтижеа мен жасалганкорытындыларын багалауга кемектесетш олшемдер мен талаптардыжасайды жэне калыптастырады.Ka3ipri кезецде мамандардыц алдында тарихи деректер табигатындагыжалпы мен ерекшелпсгердщ диалектикасын айкандаум1ндет1 тур. Кайталанбайтын жалкылыктармен катар, дерек жалпыкасиеттерге де ие. Сондьщтан бурын арнаулы зерттеу нысаныболмаган деректермен жумыс icTey алдында проблеманы шешудщтеориялык непздемесш жасау кажет.Деректану теориясы уппн принципа сэттщ 6ip i —тарихи деректщадамдардыц максатты ic эрекетшщ жем1с1 ретшде карап, онын32


элеуметпк табигатын ашу болып табылады. Деректанудын непзпMaeeneci - тарихи деректщ табигатын ашу, оныц объектив касиеттер1мен олардыц калыптасу зацдылыктарын зерттеу. Адамдардынмаксаты ic эрекеттершщ корытындысында пайда болтан деректердоталдау, олардыц пайда болу себептерш ашу - тарихи процестердщбарысында аткарган функцияларын айкындау аркылы гана мумкшболады. Элеуметпк удергстердщ даму барысында пайда болып,кешннен тарихи зерттеу объекйсше айналган деректер, езгнде тарихипроцесс ретшдеп методологиялык 6ipniri мен гылыми тарихитанымды 6ipiKTipefli.Ka3ipri деректану дерекп еткеннщ тарихи шындыгымен байланыстыкарастырады, сонымен катар оны тарихи бйпм жуйесшдезерттещц. Сондыктан келешек тарихшылардын деректанудантерец 6LniM алуы, деректану теориясын терец мецгерулер!, олардыцкэсшкой маман ретшде калыптасуьшыц басты шарттарыныц 6ipiболып табылады.2.2 Тарихи деректерд! сыныптау проблемасыЖалпыгылымдык проблемалардын 6ipi - сыныптау проблемасы.Сыныптау проблемасы - деректану гылымыньщ да бастыпроблемаларыныц 6ipi болып табылады. Кеп жагдайда зерттеуппенбегшщ тшмдшт де, оныц гылыми кундылыгыныц децгеш де сыныптаупроблемасыныц каншалыкты дурыс шешшу1мен де байланысты.Такырыпка катысты жиналган деректер эдетте езшщ саны,келем1 жагынан аса кеп, формасы, мазуны, Typi жагынан эр алуанболып келедо. Сондыктан тарихи деректер тещзшде дурыс жолтабу, тарихи зерттеулерде оларды тшмдо жэне пайдалы erin колданабшу кажетплпт оларды сыныптау проблемасын тугызады. Баскашаайтканда, деректердо ортак касиеттер1 бар, 6ipaK 6ip-6ipiHeH ерекшебелплер1мен айырылатын сыныптарга белу кажет болады. BipaK,тек деректану гана емес, жалпы Казакстанныц тарих гылымынынмакропроблемаларыныц 6ipi реинде, казак тарихы бейнеленгендеректер мен дерек кездершщ ерекшел i Krepi не сай деректанулыкталдау методтарын колдануга мумкшдш беретш тиипк жэне турлжсыныптаутын жалпы принцптер1 мен елшемдер1 ani аныкталган жок.33


Батые Еуропа жэне орыс деректану мектептершде бул мэселеузак жылдарга созылган 1здешстер нэтижесшде б!ршамашеппмт тапкан деп айтуга болады. Сондыктан, сол мектептердщтэж1рибесше суйенсек сыныптау зерттеупиге тэуелшз объективтаелшемдерге неизделу1 керек, олар объекгивп деректердщ езше тэнкасиеттершен шыгуы кажет жэне онда шындыктын дерекке енужэне бейнелену завдары KepiHyi тшс.Демек, сынытау проблемасы тек таза техникальщ емес, методологиялыкта проблема болып табылады жэне тек калыц деректерарасында багыт керсету функциясын аткарып кана коймайды, соныменкатар оларды зерттеу тэсш кызметш де аткарады.А.с. Лаппо-Данилевскийа) Орыс деректанушыларыныцдеректерд1 сыныптау тэж1рибесьОрыс деректану мектебше карасак,онда тарихи бшмнщ тарих гылымына айналабастаган кезден бастап, ягни В.Н. Татшцевтщецбектершен бастап орыс тарихнамасындааса кеп мелшерде сакталанжазба жэне баска да тарихи деректерд1 эрTypni белгшерше карал топтау, сыныптауэрекеттер1 жасалынган. Мыслалы, В.Н. Татищевтарихи деректерд1 непзшен жылнамаларжэне шетелд1ктердщ Ресей туралыжазгандары деп ею сыныпка бедщ.Жалпы казан тецкерюше дешнп тарихгылымында деректерд1 ею топка белуэдеп калыптасты. Батые Еуропадагыдеректерд1 ею топка белген сиякты, орыстархшыларыныц ецбекгершде де тарихидеректер ею категорияга бел1щц. Мысалы,француз галымы Шарль Сеньобосдерекгерщ “еткеннщ тжелей i3i жэнееткеннщ косымша i3i” деп ектге белее, орысгалымы А.С. Лаппо-Данилевский “мэде-34


ниеттщ калдыгы” жэне “фактшерд1 тарихисуреттеу, айту” деп белда.Белгш орыс тарихшысы В.О. Ключевский“Тарихи дерек - ол жекеадамдардыц не тугае когамныц еткенOMipiH бейнеленетш не жазба, не заттайескертюштер. Заттай ескертюш тер депкез1нде адамдар пайдаланган, олардынкажеттшй'ш етеген, сондыктан олардыцтурмыс жагдайын, салт-дэстуршкерсете бш етш заттарды айтамыз.Жазба ескерткшггер еткен кезецщ,окигаларды сез аркылы жетюзу, суреттеу...” деп жазды.В.О. КлючевскийЖазба деректердщ езш баяндаушы (жылнамалар, дастандар т.б.)жэне кужаттар (зандар жэне жеке акплер) деп белдь TeHKepicKeдей ш п тарихшылардыц ец басты кемшшштерк деректерд1сыныптауга олардыц элеуметпк табигатын ecKepMeyi, деректер меноларды дуниеге экелген когамдык-экономикалык ортаныц тыгызбайланыстыгын байкамауы.б) Кецеспк кезецдеп тарихи деректерд! сыныптау.Кецес дэу1ршде тарихи деректерд1сыныптау проблемалары ез дамуында ■ ■ ■6ipH euie кезецнен етп.Кецес еюмеп алгашкы жылдарында(1917-1924 жж.) тарихшылар тарихидерекгерщ сыныптауга непзшентецкеркже дейшп деректаиушылардыцпшрлерш колдады.2-mi кезец (1925-1940 жж.) кецес тарихшыларыдеректерда эр турта белплершекарал, оныц шпнде такырыбы бойыншада (мемлекет, идеология, когамдыккозгалыс тарихы такырыптары бойынша)белуге болады деген niidp айтты.М. Н. Тихомиров35


3-mi кезен (1940-1956 жж.) М.Н. Тихомировтыц деректерд! бестопка белумен ерекшеленедк Академиктщ деректерд1 белудепбул принциптер1 теориялык жагынан непзделд1, онын усынгансыныптауы гылымга терен енд1. Олар: заттай, лингвистикалык,этнографиялык, ауызша, жазбаша. Жазба деректерд1 кужаттык жэнебаяндаушы деп eKire беледь Н.М. Тихомиров жазба деректерщ сыныптаукезшде 6ipiHmi рет хронологиялык принципа пайдаланады:ерте дуние тарихы бойынша, Киев Pyci тарихы бойынша т.б.Ал хронологиялык шектеулер1 ш шде деректер шыгу тегше карайбелшеш (халдейлж, греко-римдж, византиялык).Сол жылдары кинофотофоно кужаттары ерекше деректер ретшдекарала баетады.4-mi кезенде (1956 жылгы КОКП-нын XX съезшен кейш)деректерд1 типологиялык сыныптау б1ржола калыптасты. Солтарихка жылымык деген атпен енген жылдарда жалпы тарихгылымы, оньщ шпнде деректану да едэу1р дамыды.в) Деректердщ типтш еыныпталуы.Тшгик сыныпталудыц тарихи деректерд1 турлпс сыныптауданайырмашылыгы ол деректердщмазмуны мен формасыныц сэйкесттпринцишне непзделген. Тип акпараттысалу жэне сактау тэсшдер1мен ерекшеленгендеректерд1 6ipiicripefli. Непзшендеректердщ жеп типш айтуга болады:жазба, заттай, этнографиялык,фольклорлык, лингвистикалык, фотокино-кужаттар,фонокужаттар. Мундайсыныптау дерекке тэн ерекше белгшерш(пайда болу, мазмуны, формасы) ескеред1,И.Д. Ковальченкодегенмен бул шартты сыныптау. Ойткеш,фольклорлык (ауызша) деректер Ka3ipriкезде, кеп жагдайда жазба тур1нде таралган, ал этнографиялыкдеректер-заттай ескерткшггер немесе кинофотокужаттар тур1ндебершедьСондыктан булардыц арасында айкын аралык жок.36


Осындай ерекшел1ктерш ескере келе 1981 жылы И.Д. Ковальченконыцбасшылыгымен шыккан “Источниковедение историиСССР” окулыгында элеуметпк акпараттарды бекпу формасынакарал, деректерд1 мынандай типтерге болген: заттай, керкем-суретжэне графикалы сурет, жазба жэне фотокужаттар.Сонымен катар деректерд1 пайда болу тепне, сырткы ерекшел1ктершекарай улкен типпк топтар сыныпына, оныц inrinae шагынтоптарга белуге болады:- заттай деректер - археологиялык ескертюпггерден бастапKa3ipri машин алар мен техникага дейш;- керкем сурет деректерьсурет енершщ, жалпы енер саласыньщбарлык туындылары;- сездгк деректер - кундел1кп сей леу мэнерш ен бастап халыктынауызша шыгармашылык ecKepTKinrrepi толыгымен;-жазба деректер-этнографиялык материалдардан бастап мазмунымен формасы сан алуан болып келепн жазба ескерткшгтершщ 6dpi;- дыбысты деректер - сезйз немесе сезбен 6ipre орындалатын(саз, эуен, эн т.б.);- салттык деректер - турмыста, мшез-кулыкка калыптаскан дэстурлер,эдет-гурыптар.Кептеген тарихи деректер тобы бёлшп 6ip типтерге жатпайды,олар аралык типтерда, аралас тйптёрда курайды. Мысалы, тецгелер -ол заттай да, бейнелеу де, жазба да топтарына жатады, кинофильмдер-ондабейнелеу де, сез де, дыбыс та бар.Демек, деректерда сыныптаудын шартты екешдМ айкын. Оныэр зерттеупп ез шыгармашылыгына, жумыс icrey ынгайына карайбелуге болады.г) Жазба деректер турлерьБарлык типтйс сыныптаулар кезшде непзп топка жататын жазбадеректер. Жазба деректердщ аса кеп мелшерде кездесеиндтнен,олармен жуйел1 жумыс icTeyre мумкшдш алу ушш зерттеушшероларды эр турге белед!. Мундагы непзп принцип жазба деректердщпайда болуыныц, формасы мен мазмуныныц жэне арналган максатыныц6ipniri. Осыган сай зерттеусш J1.H. Пушкарев жазба деректердаeici сыныпка беле отырып, оныц б1рнеше турлер!н Kepcerri.37


ызба 4JI.H. Пушкаревтщ жазба дерсктерд! сыныпка белу!---- J1.H. Иушкаревтш жазба лерсктерл! сыныпка белу!Кужаттык(документальные)Баяндаушы (повествовательные)1. Картографиялык 1. Жеке адамдык (хаттар, кундел1ктер, естешктер,заманхаттар)2. Статист» калы к 2. Керкем (очерктер, романдар, лирика т.б.)3. А ктш к 3. Тарихи (тарихи повестер, жылнамалар,эдебиеттер)4. 1с кагаздык (канцелярные)4. Гылыми (тарихи, философиялык, элеуметпкенбектер)Ж азба деректерд1 турге белу кезшде, acipece ескереин нэрсеоларды н элеуметпк фукнциялары, олардыц жасалу кезщцеларналган максаты. Дэл осы жагдай деректердщ шю курылымынакеп ыкпал етедь Сонымен, турлер деп жазба деректердщ пнюк уры лы м ы н ы н б1рл!пне непзделген улкен де теракты топтарын айтамыз. Олардын турактылыгы ец алдымен элеуметпкфункцияларыныц ортактыгымен айкындалады. Тур тарихи реальдылыктынHceMici жэне деректанудын танымдык категориясыретш де каралады.Ж азба деректердщ мынандай турлерш атауга болады: жылнамалар,зан aicrinepi, жеке aicrmepi, ic кагаздык кужаттар, жеке адамдыкдеректер (хаттар, кундешктер, естелжтер, заманхаттар), эдебиескертюштер, публнцистикалык жэне саяси шыгармалар, гылымиецбектер, мepзiмдi басылымдар. Бурынгы совет халкынын 70 жылданастам ем 1ршде ешпес кайгылы 1'з каддыргандыктан марксизмленинизмклассиктершщ ецбектер1, КОКП-ньщ кужаттары, партиякесем дерш щ ецбектер1 де жазба деректердщ rypi болып табылады.Аталган жазба дерктер турлер1 непзшен казак тарихына дакатысты деп айтуга болады. Дегемен, казак тарихынын жазба деректертурлерш щ ез ерекш елш ер1 де бар. Олар келешекте жан-жактызерттелш, аньщталулары кажет.38


д) Турлердщ эволюцияга ушырау факторлары.Дегенмен, жазба деректердщ бул турлер1 мэцп баки катыпкалган турлер емес. Кей турлердщ дамуы б1ртшдеп бэсецдерод жэнежойылады (жылнамалар), кей туршер керюшше тез каркынмен дамиды,сейтш турлер шпнде кужаттар кешенш курайды. Bip сезбенайтканда, турлер эволюциясы журш жатады. Бул эволюция непзпeici багытта журедк- 6 ipiH inici, турлер iniiHfle жаца топтар мен эр турлшкгердщпайда болуы, бул деректердщ жалпы дифференциялану процесшщ,олардын сандык эр алуандылыгьшыц есушщ Kepi Hie i. Мысалы,баспасездщ, мерз1мдо басылымынын пайда болуыныц алгапщыкезещнде олар ете элстз мамандандырылган болса, XIX гасырдыцeKmnii жартысынан бастап салалы Mep3iMfli басылым тез каркынмендами бастады. Соцгы жылдары кептеген тэуелаз газеттер пайдаболды.- eK im uici, тарихтыц эр турт кезещнде деректщ элеуметпкфункцияларынын трансформациялануы. Бул оныц мазмуныныцелеул1 езгерютерге ушырауына экелш согады. Мысалы, мерз1мд1 басылымпайда болган кезшде непзшен акпарат тарату функциясынаткарса, XIX гасырда идеологиялык кару функциясын аткарып, ал“социализм” кезещнде баспасез букш мемлекет келемщде халыктыалдау, жаппай мэцгурттевдцру мщцепи аткарады.Жазба деректердщ эволюцияга ушырауы эр турл1 факторларкешеншщ максатты эсер ету1мен журедка) Элеуметпк-экономикалык катынастардыц езгерунжазба деректердоцтурлпс езгерюке ушырауыныц мацызды факторы.э) Турлердщ эволюцияга ушырау процёсшде эр турл1 катынастардыц,формацияныц жеке кезецдер1 мен дэу1рлер1 де улкен рольаткарады, бул ец алдымен когамныц элеуметпк-саяси курылымыньщёзгеруше байланысты.б) Kefi6ip турлердоц эволюцияга ушырауына ipi тарихи окигалар,кубылыстар да эсер етедо. Мысалы, казан Teracepici, КСРО-нынкуйреуь Казакстанныц тэуелаздк алуы т.б.в) Байланые-каты нас куралдарыныц дамуына байланысты гылыммен техника саласында болган ipi жацальщтар да турлер эволюциясынаэсер етп. Мысалы, компьютердщ, dcipece интернетгщ пайда39


болуы турлер эволюциясына улкен эсер етп. Деректанудыц тарихиинформатика сиякты замануи саласы пайда болды.03iHin тарихи даму барысында жазба деректердщ эр алуантурлер! унем1 эволюциялык езгерктерге ушырап отырады,6ipaK ол езгер1стер деректердщ формасына жэне мазмунына эсереткешмен, олардыц элеуметпк функцияларын едэрр езгергстергеушыратканымен, олардыц непзп турМк ерекшелйсгерш сактайды.Демек, турлердщ e srep y i —ол табиги-тарихи уд epic.Дегенмен, жазба деректердщ турник езгерктерге ушырауы тектабиги-тарихи жолмен гана емес, сонымен катар зорлау, куштеу,аркылы да журетшдтн кептеген халыктар тарихы Kepcerin отыр.Мысалы, казак халкыныц жазба тарихында жазу тацбасы тертрет езгерд1. VII гасырга дейш барлык турю халыктарыныц телтацбасы орхон-енисей жазуы пайдаланылса, ХП-ХШ гасырларданбастап араб жазуына кешп. Тек кана кецес еюмеп тусында жазуек1 рет езгерюке ушырады: 1929-1940 жылдары тоталитарльщжуйе казактарга латын 9piniH пайдалануга мэжбур етсе, 1940-шы жылдан бастап кириллицага кеппрд1. Бул езгерктер сезйзжаулаушыльщ, отарлаушыльщ саясатпен байланысты. Эр жаулаушыхалыктыц оларга дешнп тарихын умыттыруга тырысады. Оныц ецсешмд1 жолы хальщты езшщ жазба тарихи деректершен айыру депбщщ. Сондыктан кецес еюмеп тусында коммунистер казакты текмыцдаган жылдар бойы калыптаскан жазуынан айырып кана койганжок, сонымен катар сол халыктыц зиялыларын б1рнеше рет кыргынгаушыратты. Эке мен бала арасындагы табиги байланыс узйщ. Балаэкенщ жазуын оки алмайтын, тш н тусшбейпндей дэрежеге жетп.Бул зорлыктыц зардабын казак халкы ani талай жылдар бойы тартарыаньщ.Соцгы жылдары гылыми айналымга статистикальщ деректеркешеншщ, ic-кагаздьщ кужаттардыц кептеп тусуше байланыстыдеректерд1 тагы улкен ею сыныпка белуге болады деген niKip айтылыпжур. Олар: кайталанбайтын (уникальные) жэне кайталанатын(массовые) деректер. Кайталанатын деректер статистикальщ деректер,ic кагаздьщ кужаттар, халыктыц демографияльщ санын алуга немесесоцгы жылдары когамдык nucipfli аньщтау максатында кецшенпайдаланылып журген элеуметпк зерттеу мамметтер1. Ал баска40


деректердщ бэрш кайталанбайтын деректерге жаткызуга болады.Дегенмен, бул салада | | | зерттеушшер niKipi толык айкындалганжок.Сонымен корыта айтканда, тарихи деректерд1 типтж сыныптауда, жазба деректерд! турлерге белу де зерттеу кажеттшгшен туындайды.Олар:- зерттеушшщ деректер тещзвде дурыс багыт таба бшумаксатында, гылыми-зерттеу жумысын дурыс уйымдастыра бшумаксатында журпзшу1. Ол енбекп гылыми уйымдастыру (EFY).(орыс тшнде НОТ деп аталады)1 деректер тиш мен турлерш аныктау аркылы оларга сай зерттеуметоттарын колдану максатында журлзшед^ Мысалы, жазбадеректердщ жеке адамдык турлер1 мен мерз1мд1 басылым деректершталдау ею баска метод колдануды кажет етед1.- зерттеушшщ алдына койган максатына сай типтж сыныптауда, турлж сыныптау да шартты турде журпзшедо.Студентпн дайындалуы учшн берктетш сурактар1. Тарихи деректанудын зерттеу обьектгси2. Тарихи деректанудын жалпы тарих гылымындагы алатын орны мен аткаратынрел1.3. Деректанудын тарихи косалкы пэндермен жэне накты тарихи зерттеулерменаракатынасы.4. Деректанудын теориялык-методологиялык жэне накты колданбалык мэсеjienepi.5. Деректермен жумыс нтгеуцш непзп кeзeндepi.6. Тарихи танымнын эмпирикалык жэне теориялык денгеш.7. Деректану - когамдык гылымдардын ортак зерттеу методы ретшде.8. Тарихи деректерд! сыныптау мэрелес1.9. Деректерд1 типтш жэне турлж сыныптау.


3-т а р а уД Е РЕ К Т А Н У Д Ы Ц Г Ы Л Ы М Р Е Т Ш Д ЕК А Л Ы П Т А С У Ы Ж Э Н Е Д А М У Ы3.1 Деректанудыц гылым ретанде пайда болуыныц объективтаалгышарттары мен ортак зацдылыктары жэне субъективтафакторларыа) Казакстаннын тарих гылымыныц пайда болуы жэнекалыптасуы.Деректану тарих гылымыныц непздершщ 6ipi болып табылады.Сондыктан да, деректанудыц гылым ретшде пайдаболып калыптасуы жэне дамуы жалпы тарих гылымыныц пайдалып калыптасуымен тшелей байланысты. Мысалы, б1зде деректанугылымыныц назардан тыс калуы Казакстаннын тарих гылымыньщпайда болуып, калыптасуыныц езщщк ерекшелштершен туындапотыргандыгы толык дэлелдещц деуге болады. Heri3i кецестш кезецдекаланып, аздаган гана езгерктермен бупнге дейш жеткен ресми тарихгылымы Ka3ipri тацда терец дагдарыс жагдайында отыргандыгыбаршага аян шындьщ. Сондыктан да, когам дамуыныц бупнп талаптарымен улттык муддеге сай Казакстанныц тарих гылымын реформаландыруаркылы тубегейт кайта куру кажетталзп куннен-кунгеайкын сезшуде.Казакстанныц тарих гылымын реформаландыру аркылы тубегейл1кайта курудыц теориялык-методологиялык непздерше талдаужасап, накты жолдарын 1здестару, агылшын, француз, немю жэнеорыс халыктары сиякты, тарих гылымы улттьщ муддеге сай, езшщ42


табиги непзшде дамыган еркениетп елдердщ тэяарибесш зерттеу,улттыц гылыми тарихын жазу icimn, ягни тарих гылымынын пайдаболып, калыптасуыныц жэне дамуынын езщщк алгышарттары менортак зацдылыктарынын болатындыгын жэне бул icTe субъективпфакторлардьщ да мацызды рел аткаратындыгын керсетш отыр.Шынайы тарих гылымынын калыптасуына алып келетшобъектив алгышарттар мен ортак зацдылыктарды аныктау жэнесубъективп факторлардьщ реяш ашып керсету, 6ip жагынан,аталган елдердеп тарих гылымыньщ калыптасу удеркш сырттайда болса бакылауга кемектессе, екмйш жагынан, езхмаздеп тарихгылымыньщ Ka3ipri жагдайын аньщтап, келешек даму багытынайкындауга мумющцк 6epin отыр.Баскаларда будан 200-250 жылдай бурын шынайы тарихгылымынын калыптасуына алып келген объектив жэне субъективпфакторлар XX г. соцы мен XXI г. басында, б!зде де айкын керше бастады.Бул, кеш те болса, б1зде де шынайы тарих гылымынын табигинепзде даму мумюндйгшщ пайда болгандыгын керсетеда.Дегенмен, ондай мумюнднт Шздщ езгелерден басты ерекшел1ктер!м1зд1ескере отырып кана тшмд1 пайдалануга болады. Ол,б1ршдпден, б1здщ тарихи тагдырымыздан туындаган ерекшелпсгерболса, екшшщен, уакыт айырмашылыгына сай туындаганерекшелйлер. Егер, аталган елдер ез билжгер! ездерщце болган,сондыктан да тарих гылымын ез мудделерше сай калыптастырып,дамыта бшген империялар болса, 6i3, тагдырымыз езгенщ колындаболган, тарихымыз солардын кезшен жазылган бодандагы елболдык. Сондыктан да, аталган елдерде эцпме тарих гылымынынкогам дамуына сай табиги калыпасуы туралы болса, б1зде эцпмеотарлаушылардыц ез муддесше сай курган тарих гылымын кайтакуру туралы болып отыр.Датрек айтканда, б1ршпцден, аталган елдерде каз1рп тарих гылымыныц непз! сол елдердщ тарихи даму барысында XIX-XX гг.табиги жолдармен калыптасса, бЬдеп тарих гылымы еткен гасырдын30-40-шы жылдары сол кездеп саяси жуйенщ койнауындабюпктщ жогарыдан куштеу! аркылы, зорлауы аркылы колданкалыптастырылган гылым.43


Екшпп ден, аталган елдерде тарих гылымы улттыц тел деректершщнепзшде жэне сол деректерд1 танып бшу аркылы, ягнидеректанудыц тарих гылымыныц непздершщ 6ipi жэне мацыздыкурамдас 6eniri ретшде пайда болып, калыптасуы аркылы журсе,б1здеп тарих гылымы КСРО деп аталган алып орыс империясынаадал кызмет еткен, кенестж тарих гылымыныц курамдас белптретшде, бeлгiлi 6ip саяси топтардыц муддесше сай, улттыц телдеректершйз жэне улттык деректану гылымынсыз калыптасты.Ушшшщен, Казакстан тарихшыларыныц 6ipneme буын екшдершщбойында деректанусыз-ак тарих жазып, гылыми атак*дэрежелер алуга болады деген психологиялык еешм уялады. Саясиэкономикалыкезгеркггер журпзу аркылы когамды тубегешн езгертумумюн болганымен, Казакстан тарихшыларыныц психологиясынезгерту мумкш болмай отыр. Тарихшылар эш кунге дейш сол баягыкенестж кезецде салынып, эбден таптауырын болган жолмен кележатыр.Бул факторлар, б1р1нш1ден, Казакстан тарих гылымыныц езшдшерекшел!ктерш калыптастырса, еюншщен, империяныц куйреушебайланысты Казакстан тарих гылымын терец дагдарыс жагдайынаалып келд1.б) Казакстанныц тарих гылымыныц езшдис ерекшелжтер!Ka3ipri Казакстанныц тарих гылымынын басты ерекшелшсонда, 6ip жагынан Караганда, б1зде гылыми-зерттеу институттары,ЖОО тарих факультеттер1, турщ зертханалар мен орталыктар,диссертациялык кецестер сиякты, тарих гылымыныц дамыганмемлекеТтж жуйес1 кальштаскан жэне олар токтаусыз жумысютеуде, оныц устше эр турл1 децгейдеп гылыми атак-дэрежелер менлауазымдарга ие болган тарихшы галымдар да жепп артылады.Жыл сайын тарих мэселесше арналган ондаган республикалыкжэне хальщаральщ гылыми конференциялар етюзшш, тарихиецбектер жазылуда, жуздеген гылыми диссертациялар коргалуды.Демек, сырттай бэр1 де жаксы, бэр1 де ойдагыдай.Ал, екшпза жагынан Караганда, ягни б1здеп тарих гылымыныцinnci мэщ мен мазмунына кецш аударсак, Казакстаннын тарихгылымын ез ш ц тжелей Minqeri болып табьшатын, сол Казакстан44


деп аталатын мемлекегп курушы Heri3ri улт - казак ултыныц тарихынтерец зерттеу устшде жэне жазуда деп айту да киын. Тарихбурын калай казактыц тел деректершсйз жэне улттык деректанугылымынсыз жазылса, каз1р де солай жазылуда. Нэтижеанде шынайыда жуйел1 жазылган казак тарихы бурын калай болмаса, солболмаган кушнде калуда.Осылай, Шзде элем тарихнамасында сирек кездесетш ахуалкалыптасты. Дамыган, ресми мемлекетпк тарих гылымыныц жуйес1бар да, сол мемлекетп курушы улттыц гылыми тарихы жок.Эрине, мундай адам айтса ceHrici3 ахуал кездейсок калыптасыпотырган жок. Оныц да ез ce6emrepi бар. Ондаган жылдар бойыкалыптасып, бэр1м1зге етене жакын уйренцпкп болган дэстурл1жолдан шыгу, гылымды есю тэсшмен баскаруга эбден дагдыланганбшйкке де, тарихты зерттеудщ есю тэсшдер1мен гана карулангантарихшыларга да оцай емес.Егер, тарих гылымын реформаландыру ici министрлнк тарапынанаса курдел1 проблемаларды шешуд! талап етсе, тарихшылардантарихи деректерда 6ipiiani кезекте тел дереетердтэдь гылымимаксатта пайдалана бшуге мумкщщк беретш деректану сиякты асакурд ел i гылыми таным методын мецгеруд1 талап етедаЭюшшке карай, эз!рге министрлш те, тарихшылар да ондайтубегешн езгергстерге бара алмай отыр. BipaK, есю сарынмен,оцай да, уйреншйси болган дэстурл1 жолмен одан 9pi журе беру,Казакстаннын тарих гылымын кеп узамай-ак токырауга алып келерд,ал, оныц соцы толык куйреумен аякталары анык. вйткеш, Ka3ipriкалыптаскан ахуал гылымды баскарып отргандар мен казактыцтарихын езгешц кез1мен Kepin, езгенщ тшмен жазатындарды немесежинаган деректерш деректанулык талдаудан етюзбей-ак пайдаланаберетш тарихшыларды канагаттандырганымен, ерте мекеш пе, когамдагы езшщ зацды орнын алмай коймайтын улттыканагаттандыра юоы eKi талай.Ал, мемлекет курушы улттын суранысына сай келмейтш гылымынын,сол мемлекетте ешршец болмайтындыгы бeлгiлi. Демек,улттык муддеге сай реформаландыру гана Казакстаннын тарихгылымын сактап калумен катар, оны жаца сапалык децгейгекетеруге мумюцщк береда.45


в) Деректанудын пайда болып, калыптасуыныц объективпалгышарттары мен ортак зацдылыктарыТэуелаз улттыц тал абы мен талгамына сай Казакстаннын тарихгылымын реформаландырудын непзп багыттарыныц 6ipi, деректанугылымынын улттык мектебш калыптастарып, онын Казакстантарих гылымындагы ез орнын алуына мумкщщк жасау. Онын устше,деректанудын тарих гылымынын непздершщ 6ipi ретшде пайда болып,калаптасуыныц объективп алгышарттары б1зде де толык nicinжeтiлiп, онын ортак зацдылыктары мен субъективп факторларыKepiHic бере бастады.Деректанудын гылым ретшде пайда болуынын басты алгышарты,ол когамда тубегешн езгер1спц жургЫлу1, ягни когамныц 6ipсапалык децгейден, екшпп 6ip сапалык децгейге eryi жэне соныцсалдарында улттык сананыц оянып, улттыц езш-ез1 тануга дегенумтылысыныц пайда болуы. Мысалы, Англя мен Франция болыпеткен буржуазиялык революциялар, Германияда немгс жерлершщ6ipiryi, Ресейдеп реформалар, сол eлдepдi тек экономикалыкжагынан гана дамытып койган жок, сонымен катар, сол елдердщбайрыгы халактарыныц улттык санасыныц оянуына да улкенэсер erri. Аталган елдердеп улттык санасыныц оянуыныц айкынкершктершщ 6ipi, агылшындар мен француздардыц, немгстер менорыстардыц, ягни мемлекет курушы улттардыц езш-ез1 тануга дегенумтылысы. Улттыц езш-ез1 тануга деген умтылысы, сол улттыц езтарихына деген табиги кызыгушылыгын арттырды. MiHe, осьшай,6ipiHeH 6ipi туындаган когамдык кубылыстар улттык сураныскасай объективп тарихты жазудыц кажеттшгш тудырды. Улттыцобъективп тарихын жазу ici, сол улттыц тел деректерш 1здеспру,табу, жинау, жуйелеу жэне жариялаудан басталды. Тарихтыц шиюзаты ретшде мол келемде жиналган деректерд1 тарих жазуга пайдалана6ijiy, оларды «ецдеуден», ягни деректанулык талдауданетюзу аркылы гана мумкш екенднше терец тус1нушшк тудырды.MiHe, осылай, Батые Еуропа мен Ресейде болып еткен тубегешнкогамдык езгерютер салдарында улттык сананьщ оянуы, сол елдердетарих гылымынын непздершщ 6ipi, деректанудын пайда болыпкалыптасуына алып келдь46


Сызба 5 - Деректану гылымынын пайда болуыныцалгышарттары мен ортак зандылыктарыБул, бДршшхден, когамдык тубегейл1 езгерю тердщ эр турл1 формадаKeprnic тапканымен, мэш жагынан уксас екещцгш керсетсе,екпш пден, олардын бэрше де бф д еи ортак зандылыктардынбарлыгын керсетедь Ушшциден, баска уакытта жэне баска жагдайдаболса да, сол зандылыктар б1зде де кайталануда.Егер, баска елдерде тубетейш езгердстер буржуазиялык революция,реформа немесе елдщ 6ipiryi аркылы icKe асса, б1зде елдщ езтэуелсщщгш алуы аркылы icKe асып отьф. Тэуелаздж салдарындаулттык сананыц оянып, улттыц ез тш н, ез тарихын гздей бастагандыгынешк!м де жокка шыгара алмайды. Улттыц езш -ез1 тануга умтылысы,ягни шынайы тарихка деген улттык сураныстын пайда болуы тарихидеректерщ вдеспру, табу, жинау, жуйелеу жэне жариялау кажеттшшнтудырды. Ол, бэр1м1здщ кез алдымызда, мемлекетпк «Мэдени мура»багдарламасы аркылы, ру-тайпалардыц шеж1релерш жэне баска да дереккездерш жариялау аркылы юке асырылуда.Eндiгi мэселе, сол жиналган мэдени мураларымызды, ягни тарихидеректер1м1зд1 гылыми айналымга тарта бшу. Ал, ол, тек де-47


ректану гылымы аркылы гана icKe асуы мумкш; Демек, 6i3, сызбадакерсетшгендей, «Деректерд1 «ендеуден» етк1зу аркылы пайдаланудытерен тусшушшк» карсанында турмыз. Улттьщ o6beKTHBTiжазылган шынайы тарнхына деген кажеттшктщ тарнхшыларды,баска да зерттеушшерда деректану гылымын менгеруге алып келерiкумэназ. Демек, б!зде деректану гылымыньщ пайда болуыньщобъектива алгышарттары толык nicin жетшд1 деп айта аламыз.Сонымен, деректану гылымыньщ тарихымен танысу, онын БатыеЕуропада да, Ресейде де бёщ щ 6ip ортак зандылыктар непзшдепайда болып калыптаскандыгын кёрсетед! Олар: когамда тубегейл1езгерктердщ журпзшу1, улттык сананьщ оянуы непзшдеэр халыктьщ ез тарихына деген кызыгушылыгыныц артуы, т©лдеректерш i3flecTipin жинастыру iciH колдарына алуы жэне оларды“еццеуден”, ягни деректанулык талдаудан етюзу аркылы ганапайдалануга болатындыгын терец сезшулерьБ1зде деректанудыц улттык деректер1м1зд1 тануга мумюнднеберетш гылым ретшде пайда болып дамуыныц алгышарттары XX г.соцы мен XXI г. басында калыптасып отыр. Тэуелаздж алуымызгабайланысты ел1м1зде тубегейл1 когамдык ©згерютердщ icKe асырылуы,улттьщ сананыц баяу да болса оянып, халкымыздыц ез тарихын1здей бастауы, улттьщ жэд!герлер1м1з непз1нде гана толык тарихымыздыжазуга болатындыгын терец тусшушшк, тел деректер1м1зд1i3flecTipin, жннастыра бастау т.б. б1зде деректану гьшымыныцкалыптасуына алып келер1 анык.Багдарламаныц 6ipiH ini кезецш icKe асыруга 6ipH em e минист1рл1ктермен мекемелер, жуздеген адамдар ат салысты. Багдарламаныцекшпн кезецше катысты Елбасыньщ керсеткен M inqerrepi менбагыттарын тек деректану гылымы аркылы гана ез дэрежесшде icKeасыруга болатындыгы туралы, ол ушш сол гылымныц теориясы менметодын терец мецгерген улттьщ кэешкой тарихшыларымызды дайындауKepeicriri туралы «Егемен Казаксатан» газетшщ 2008 жылдыц29 тамызында жарияланган «Ой» деген макалада айтылды.г) Деректанудын пайда болып, калыптасуынын субъективпфакторлары.Деректану гылымыньщ калыптасып, тарих гылымындагы езорнын алуы субъективт1 факторларга, ягни накты субъектердщ48


ецбегше, атап айтканда ондаган, жуздеген жеке адамдардын саналыда, максатты ic эрекеттерше де байланысты. Мысалы, Германиядадеректену гылымынын калыптасуына кезвде Г.Ф. Штейн, Г.Г. Пертец,Г. Вайц сиякты немю галымдары ез улестерш косты.Оку куралында айтылгандай, 6ip жагынан тарихи шыгармаларгадеген кызыгушылыктын артуына, еюнпп жагынан Еуропа елдершдеп улттык сананьщ есуше байланысты тарихи кужаттардынжана кешенше ерекше кeнiл аударушылык 1 XIX гасьфдын басындатарихи зерттеуге деген кажетшпкп едэуф арттырды. Тарихизерттеу iciMeH айналысатын мамандар даярлаудыц каж еттщ п айкынкер1не бастады. Сол уакыттагы жалпы типтеп университетик биймбул максатты icKe асыруга жеткшкс1з болды. Сонымен катар булпроблема мурагаттар алдында да турды.Есю типтеп тарихи бш1м жана мшдетгерщ аткаруга Ka6uierci3 болыпшыкгы. Сондыктан Парижде мурагатшылар жэне аса кеп мелщердепорта гасырлык Франция тарихынын кужаттарымен жумысicreft алатын мамандар даярлау максатында 1821 жылы Хартия мек-Te6i ашылды. 1854 жылы Вена каласында нем!с тарихшысы Т. фонЗиккель Австрия тарихи зерттеу институтыныц непзш кал ад ы. Ондадеректерда сыннан етюзу проблемасына ерекше кецш бел1нд1. Мундайинституттар 1856 жылы Мадридте, 1857 жылы Флоренцияда ашылды.XIX г. тарих пен деректануга Kiplcne кггаптар49


Дегенмен, Батые Еуропаца деректану гылымынын дамуы немютарихшысы Э. Бернгейм мен француз галымдары Ш.В. Ланглуа жэнеШ. Сеньобостыц аттарымен тшелей байланысты. 1889 жылы Грейсвлнльуниверситетшщ профессоры Э. Бернгейм “Тарих гылымынаKipicne” атты, 1898 жылы француз галымдары Ш. Ланглуа жэнеШ. Сеньобос “Тарихи зерттеуге Kipicne” атты окулык жариялады.Окулык ретанде дайындалган eKi ецбек те 6ipHeme рет кайта басылыпшыкты жэне eKeyi де орыс тшне аударылды.Бупнл куш дамыган дэстурл1 MeKTe6i бар Ресейде де деректанугылым ретшде XYIII г. орын алган когамдык езгерютер нэтижeciндeпайда болды. Орыс деректану мектебшщ калыптасуына В.Н. Татищев,Н.М. Карамзин, В.О. Ключевский, А. С. Лаппо-Данилевскийсиякты ондаган, жуздеген кернекп орыс галымдары ат салысты.Патшалык Ресейде тарих гылымынын калыптасуы да, оныц одан9pi дамуыныц eKiHmi кезещ де реформалармен, ягни тубегейшкогамдык езгерютермен тжелей байланысты журген жэнеде, олец алдымен, тарихи деректерд1 жинаудан, еццеуден, жариялаудан,оларга деректанулык талдау жасауцан жэне деректанушы мамандардаярлауцан, ягни деректанулык icTep аткарудан басталган.Деректанушы мамандар даярлау мен деректанулык icTep аткарубагытында тэyeлciздiк жылдары эл-Фараби атындагы Казак улттыкуниверситетанде 6ipa3 жумыстар аткарылды. Дегенмен, бул аса улкенicTiH тек бастамасы гана. Субъективта факторлар толыгымен icKeкосылып, ез нэтижесш 6epyi ушш ец алдымен Казакстанныц, 6ipim niкезекте кэешкой казак тарихшыларыныц, деректану гылымын терецмецгерш, ез зерттеу ецбекгершде пайдалана бшулер1 кажет. Деректанудыканшалыкты мецгерш, оны ез ецбектершде пайдалана6mynepi тарихшыныц кэаби децгешнщ, оныц ецбегшщ гылымикундылыгыныц Heri3ri елшемше айналуы raic. Ол уш1н дерктанугылымын жете мецгерген тарихшьшардыц жаца буын екщдер1ндаярлау кажет. Кеп нэрсе К? Бш1м жэне гылым министршен бастап,ЖОО ректорларыньщ, баска да жауапты адамдардыц, жекеазаматтардыц еломазде деректану гылымынын калыптасып, дамуынасаналы турде кемектесулер1не де байланысты. Ойткеш бул мемлекеткелемшде шешуда кажет ететан улттык мэселе.50


3.2 Деректанудын гылым ретшде калыптасуыныц непзпкезецдер1Деректану езшзц гылым ретшде пайда болып, калыптасу барысында,баска да гылым салалары сиякты, бгрнеше кезенненетп. икулыкта айтылгандай, деректану тарихи бшмнщ корлау жэтарихи зерттеу тэяарибеа барысында пайда болды. Тарихи деректеркорыныч кецекм мен гылыми айналымга жана деректердщ кептепенуше байланысты, олардагы мэл1меттердщ шынайылык денгешнаныктау кажет болды. Окиганын немесе кубылыстьщ деректекалай, кай дэрежеде жэне кай кырынан бейнеленгешн аныктау,эр турл1 деректердеп 6ipiH -6ipi жокка шыгаратын мэл1меттердщкайсысы шындыкка жакын екендйгш тексеру максатында тарихшыларалдымен деректердщ ездерш сыни талдаудан етюзу кажетек ен дтн тусщш, ездершщ 1с-тэж1рибелершщ барысында деректергеталдау жасаудьщ турл1 зерттеу тэсшдерш колдана бастады.Нэтижесшде б1ртшдеп деректану гылымы пайда болды. Осылай,Ka3ipri б1ртутас жуйеш деректану гылымы эр кезенде, эртурл1 елдертарихшыларынын узак жылдарга созылган зерттеу тэж1рибесшщнэтижеЫ ретшде дуниеге келдг Демек, деректану гылым ретшдекалыптасу барысында узакка созылган даму жолынан етп, жэнедеол езшщ элеуметпк табигаты жагынан интерноцианалды гылым.a) XYIII гасырдагы немк галымдарыныц деректанушылыкойлары.Деректанудын нелз'ш немю тарихшыларыXYIII гасырда калыптастыра бастадыдеп айтуга болады. Мысалы, HeMic галымыA.JI. Шлецер (1735-1809) ежелп эдебиетавторыньщ, ягни жылнама жазушынынойын, шыгарма мэнш дурыс TyciHyre жэнеоны дурыс тус'шдгруге (интерпретациялауга)ерекше кещл белее, бейшп нешс теололопжэне философы Ф. Шлейермахер (1768-1834) герменевтика туралы Шщда жэнесын туралы LuiMfli непздед!. Ол Герменевтикатуралы ипмге: “Басканын сезш А.Л. Шлецер51


тусше бшу eHepi” - деп, аныктама 6epin, герменевтикалык жэнепсихологиялык талдау жасаудын к;ажеттшн айтты. Fалымнын айтуыншапсихологиялык талдауга автор ойын кешенд! TyciHy енедь Дегенменол сынныц мшде шыгармалардын тупнускалыгын аныктауметодын жасау деп тусщщ.Деректану методын жасауга тагы 6ip нещ с тарихшысыБ.Г. Нибур де (1766-1831) улкен улес косты. Ол тарихты зерттеущцгьшыми-сындык методынын Heri-Жзш калады. Тагы 6ip немю тарихшысыЛ.фон Ранке (1795-1886)тарихты “Ол шындыгында калайболды” солай жазу упин деректермен фaктiлepдi объектив сыннанетюзудщ кажетт1л1гш жариялады.Баска да кептеген нем1старихшылары осы багытта ецбекета. Француз тарихшыларыныцш ш де деректерд1 сынау проблемасынатарихшы-медиевист П. ДонуБ.г. Нибур(1761-1840) ерек§мурагатшы ретшде Дону улттыкмурагаттар кужаттарын сыныптау52Деректану гылымыньщ Heri3iосылай калыптаса бастады. BipiHшщен,деректану гылымынын


тусшу шыгарманыц субъективтшгш, ягни деректщ немесе дереккезшщ элеуметпк табигаты мен элеуметпк функциясын дурысаныктауга кемектесе, шыгарма мэнш дурыс туйну тарихшыгаокиганын шыгармада бейнелену дэрежесш аныктауга кемектеседьАл, шыгарманы дурыс тусшд!ру (интерпретациялау) тарихшыгашыгармада бейнеленген окиганы шындыкка мумкшдтншежакын баяндауга мумкшдщ бередь Деректану гылымынын непзшкалаушылардыц баска да ойлары 6yriH де гылымга кзымет етуде.Yшшппден, аталган галымдардыц жэне баска да тарихшылардынХУШ гасырда айткан деректанушылык ойлары одан dpi дамып, деректанугылымынын эр турщ салаларына айналды.б) XIX гасырдагы деректану гылым.Тарихи деректерда талдау методыныц дамуына Батые Еуропаелдершде орын алган тубегешп когамдык езгерютер мен XIXгасырдыц 6ipiHmi жартысындагы ipi гылыми жацалыктардыц ашылуыда улкен эсер етп. Олар кептеген тарихи деректерда жинаугажэне оларды зерттеу мен сыни талдаудыц методын жеталдаругеыкпалын типздь Осылай “Деректану” тарихи деректерда йздеп тауыпжинау, жуйеге келтарш жариялау жэне сыни талдау аркылы зерттеунэтижесшде пайда болып калыптаса бастады.XIX гасырдагы деректану гылымынын дамуы HeMic тарихшысыЭ. Бернгейм (1850-1942) мен француз галымдары Ш.В. Ланглуа(1863-1920) жэне Ш. Сеньобостыц (1854-1942) аттарымен пкелейбайланысты. 1889 жылы Грейсвиль университепнщ профессорыЭ. Бернгейм “Тарих гылымына Kipicne” атты. 1898 жылы французгалымдары Ш. Ланпгуа жэне Ш. Сеньобос “Тарихи зерттеугеKipicne” атты окулык жариялады.Мысалы, Бернгейм тарих гылымына туейик бередг, оныц баскада когамдык гылымдармен байланысты л ыгын керсетеда. Ол тарихгьшымыньщ методология, методика, тусгвакгер жэне баяндау сияктызерттеу процесл барысында керщетш 6ip-6ipiMeH тыгыз байланыстытерт аспеютсше то кт алады.Ланглуа мен Сеньобостын кйабы - “Тарихты зерттеуге Kipicne”окулык ретанде жазылганымен, жогарыда айтылгандай, тарихнамагакёщцей танымал ецбек ретанде енда. Тарихи зерттеу методын ерек-53


ше такырып ретшде карастыру кджетпп туралы ез кезкарастарынжан-жакты непздей жэне дэлелдей келе авторлар б1рнеше сурактаркойады. 0ткенд1 калай тануга болады? Кужат дегешм!з не? Тарихишыгармалар дайындауда кужаттарды калай пайдалануга болады?Тарихи фактшер деген не? Оларды тарихи шыгармаларда калайтоптауга болады? MiHe, осындай сурактарга Ланглуа мен Сеньобосжас тарихшылардын кошлш аударгысы келд1. BipaK ic жузшде буисурактар тек жас зерттеуш!лерд1 гана емес, 6ip гасырдан аса уакытбойы, жалпы барлык кэсшкой тарихшылардын кецшн езше аударыпкелед].«Деректануда» HeMie галымы Бернгешм мен француз галымдарынындерктанушылык ойлары б1ршама кещрек айтылган. Оларменстуденттер ез беттершше таныса алады. Дегенмен, келешектарихшылар мыналарды ескерулер1 тшс: б1ршпнден, жогарыдааталган авторлар узак уакыт бойы эр TYpлi eлдepдiн галымдарыжурпзген деректер туралы гылыми-зерттеу жумыстарынын бeлгiлi6ip дэрежеде корытындысын жасады. Пайдалы гылыми ойларды6ip жуйеге кeлтipiп, деректануды жуйел1 гылымга айналдырды,eкiншiдeн, галымдардыц ез кездершде кетерген проблемаларыбугшде толыгымен Кдзакстанньщ тарих гылымыньщ алдынаншыгып отыр.б) XIX гасырдыц eiciHiui жартысы мен XX гасырдыцбасындагы орыс деректану гылым.XIX гасырдыц екшпн жартысы мен XX гасырдыц басында деректанугылымыньщ дамуына орыс тарихшылары В.О. Ключевский,К.Н. Бестужев-Рюмин, А. А. Лаппо-Данилевский, А. А. Шахматов т.б.ез улестерш косты. Мысалы В.О. Ключевский орыс деректерш танумэселелер1 туралы арнайы ецбектер жариялаумен катар, 1890-1902жылдары Москва университепнде алгаш рет “Деректану бойьгашалекциялар курысынан” дэрю окыса, К.Н. Бестужев - Рюмин (1829-1898) “Тарихты окып-уйрену тэсщцерГ’ атты макала - рецензиясындаез1н1ц деректанулык ойларын блд1рд1.Деректер туралы тугае жэне жуйел1 гылымныц калыптасуындаА.С. Лаппо-Данилевскийдщ (1863-1918) 1911-1913 жылдары жарыккерген “Методология истории” атты ецбепнщ орьшы ерекше. Лаппо-54


Данилевскийдщ деректану методологиясыньщ кондепциясы - деректертуралы шмда непздеген жаца парадигма, ягни катал гылыми теория.Деректану методологиясы туралы мэселеш Gipiyrac жэне жуй ел iшм ретшде карастыру гылымда улкен жацалык болды. Сол аркылыА.С. Лаппо-Данилевский деректанудын деректер туралы б1ртугасгылым ретшде калыптасып дамуыныц жаца кезещн ашты.КН. Бестужев-Рюмин А.А. Шахматов В.О. Ключевскийг) Деректану гылымынын Кецес ек!мет1 жылдарында дамуыДеректану тарих гылымынын курамдас 6oniri репнде КенесOKiMeTi жылдары да дамыды. BipaK, ол, непзшен орыс тарихынындеректерш тану пэш ретшде дамыды. Барлык одактас республикаларда,оныц цщнде Казакстанда да, «КСРО тарихынын деректануы»деген атпен орыс тарихынын деректер1 окытылды. Кецес ешметшщалгашкы жылдарында деректану эр Typni косымша тарихи пэндержиынтыгы ретшде каралды. Тек 40-шы жылдардан бастап кана деректануарнаулы гылыми пэн ретшде карала бастады.1953 жылы МГУ-да арнаулы деректану кафедрасынын ашылуыдеректану гылымынын одан dpi дамуына улкен эсер етп. Бугшпкуш кезшде академик И.Д. Ковальченко баскарган бул кафедрабурынгы КСРО-даты ец улкен деректану орталыгына айналды.Деректану мэселеамен Дондагы Растов, Жацас1б1р, Барнауыл т.б.калалардагы университет галымдары айналысуда. Дегенмен, Ресейгалымдарыныц соцгы жылдары деректану гылымынын непзш55


курайтын дэстурл1 классикалык деректанумен емес, бугшде деректанугылымынын сэнге айналган замануи саласы - тарихи информатикаменжаппай айналыса бастагандыгы байкалады.Деректану Украйнада да ез дэрежесшде дамуда. Бул мемлекеттетерт б1рдей тарихи деректану орталыгынын жумыс ютеуде. Солардьщ6ipi Киев университетшдеп деректану орталыгы, Улы Отан согысыжурш жаткан, 1944 жылы ашылды. Тек, 1985-1990 жылдар аралыгындагана Украйнада тарихи деректану мэселелер1 бойынша уш докторлык,онан аса кандидаттык диссертациялар коргалды.д) Деректану гылымыныц улттык мектебшщ калыптасуы.ТэуелЫздш жылдарда деректану гылымыныц улттык мектебшкалыптастыру багытында б1ршама жумыстар аткарылды. Эрине,Казакстанда деректану мэселеамен айналыскан б1рльекш деректанушыгалымдар бурын да болган, каз1р де бар. BipaK, олар арап,парсы, кытай немесе орыс тшнде пайда болган деректерд1 зерттеуменайналыскан непзшен орыс тщщ тарихшылар. Ал, казактарихыньщ непзш де, езегш де казак тшнде пайда болган улттыктел деректер1м1з курайтындыгы белгш. Сондыктан да, деректанугылымын терец мецгерген, улттык тел деректер1м1збен жумысютей бтетш кэсшкой казак тарихшыларын Кептеп дайындамай,тарихымыз еш уакытта да ез дэрежесшде жазылмайтындыгын eMipтолыгымен дэлелдеп бердг Ол ушш деректану гылымыныц улттьщмектебш калыптастыру кажет.56Деректану жэне тарихнама кафедрасыныц ркымы


Деректану гылымыньщ улттык мектебшщ Heri3i эл-Фарабиатындагы Казак улттык университет1нде калыптаса баетадыдеп айтуга болады. Ыршпццен, 1998 жылдын 1 кыркуйегшдеКазакстан тарихыныц деректанулык непздер1мен, онын теориялыкметодикалыкпроблемаларымен арнайы айналысу жэне келешеккэсшкой тарихшылар даярлау максатында тарих факультетшдеДеректану жэне тарихнама кафедрасы апшлды. Еюншщен,дерекганудьщ казакша угымдары мен терминдер1 жасалынып,теориялык жэне методологиялык мэселелер1 мен методгары туралыказак тшшде гылыми макалалар мен «Казакстан тарихынындеректанулык непздерЬ> жэне «Деректану» атты оку куралдарыжарияланды. Унпшшден, улттык тел деректер1м1зге деректанулыкталдау жасауга арналган 6ipHeme ipreni монографиялар жарияланды.Тертшшщен, колданбалы деректану бойынша алгаш рет анатипмазде докторлык диссертация эз1рленш, коргалды. Бесшшщен,кейб1р тел деректер1м1зда тану iciMeH аспиранттар мен магистрларжэне докторанттар айналыса баетады. Нэтижесшде тек соцгы жыл-Кафедра ркымыныц енбектер!дары гана оннан аса кандидаттык жэне бес докторлык диссертацияларкоргалды. Алтынншдан, осы ецбектщ авторларынын 6ipiniHусынысымен мемлекегпк “Мэдени мура” багдарламасы аясында57


Уюметтщ 2005 жыллгы 1 наурыздагы №183 каулысыныц непзшдеУлттык археография жэне деректану орталыгы ашылды.М уныц 6api казак зерттеушшершщ деректану сиякты тарихгылымынын аса манызды да курде® саласын медгерш, оны ездеректерш тану максатында колдана бастагандыгын керсетеда. Демек,б1зде де деректану гылымынын улттык мектебшщ калыптасабастагандыгы шындык.ж) Деректану жэне «Мэдени мура» мемлекеттжбагдарламасы.Дегенмен, еркениетта елдердщ бул саладагы шыккан бшпжэне ел1м1здеп тарих гылымынын Ka3ipri жагдайы мен келешектеаткарар мшдеттер1 тургысынан Караганда муны жоктыц касыдеп айтуга болады. Казакстан тарихшыларыньщ, 6ipiHmi кезектеказак тарихшыларыньщ деректану гылымын терец мецгерш, езтэж1рибелершде кещнен колдана алмаулары кептеген мацызды1стерд1 ез дэрежесшде орындауга мумшндш бермей отыр. Оныцайкын дэлел! мемлекетпк «Мэдени мура» багдарламасы.Казакстан Республикасыныц туцгыш Президента Н.Э. Назарбаевтыцбастамашылдыгымен кабылданган «Мэдени мура» мемлекетпкбагдарламасыныц 2004-2006 жылдарга арналган 6ipiHiniкезещнде кептеген icTep аткарылгандыгы рас. BipaK, Казакстаннынтарих гылымы да, казак тарихшылары да «Мэдени мура» мемлекетпк58


багдарламасыньщ 2009-2011 жылдарга арналган екшпп кезецшдекерсетшген кейб1р icrepfli орындауга каблетслз болып шыкты.Мысалы, «Мэдени мура» мемлекетпк багдарламасын жузегеасыру женшдеп когамдык кецестщ 2008 жылгы 13-mi шщдедеп отырысындаКР Президент! Н.Э. Назарбаев езшщ корытынды сезшде:«Б1здщ алдымызда осы жылдары табылган мураларды кешендатурде жан-жакты зерттеп-зерделеу мшдета тур. Бупнге дейш шетелдерденказак тарихына катысты 5000-га жуык кеппрмелер экел шгенекен. Шетел архивтершде шац басып жаткан мурагаттарды кыруаркаржыга сатып алып, енда ез ел1м1зде кайтадан шацга кемш тастауeni6ip кисынга келмейда» деп, багдарламаныц екшпп кезещндежиналган кундылыктарымызды сурыптау, зерделеу аркылы, олардытарихи мурага айналдару керек екендптц атап айтып, багдарламажетекшшер1 мен тщета министрл1кгерге накты мшдеттер жуктегенда.Президент тапсырмасына сэйкес КР Уюметшщ 2008 жылгы6 казандагы № 1016 каулысымен «Мэдени мура» стратегиялыкулттык жобасыньщ 2009-2011 жылдарга арналган тужырымдамасыкабылданды. Онда: «Тужырымдаманыц басым багыттары:4) еткен бес жылда табылган тарихи-мэдени мураны кешендазерделеу;5) жуйеленген бшмда оку процесше енпзу;6) саланы дамытудын старатегиялык ресурсы ретшдеп кадр саясатынicKe асыру» деп, «Тужырымдаманы icKe асырудан куплетшнэтижелер»: «2009-2011 жылдарга арналган «Мэдени мура»стратегиялык улттык жоба бойынша жиналган деректер мен материалдардыгылыми айналымга енпзуге; 2009-2011 жылдаргаарналган «Мэдени мура» стратегиялык улттык жобасын icxe асырунэтижелер! бойынша алынган жуйеленген мэл!метгерд1 орта жэнежогары оку орындарыныц окулыктары мен оку багдарламаларынаенпзуге мумкшдк береда» делшген. Мше, осыларды орындаугаб1здёй тарих гылымы да тарихшылар да дайын болмай шыкты.«Мэдени мура» багдарламасыньщ екшпп кезещ бтздеп тарихгылымынын да, тарихшылардыц да децгешнщ кай дэрежедеекещцгш толыгымен ашып керсетш берда, Мысалы, йздеп тарихгылымы мен тарихшылардыц тшелей мщцета багдарлама аясындажиналган мураларымызды, Елбасы айткандай «кешенда турде59


жан-жакты зерттеп-зерделеу.. .бугшге дейш шетелдерден экелшгенказак тарихына катысты 5000-га жуык кегшрмелердЬ) тарихи дереккездер1 репнде зерттеп, зерделеп, олардан гылыми децгею жогарымэл1меттер алу аркылы шынайы тарихымызды ез1м1зге де, езгелергеде, эЫресе, келер урпакка таныта бшу болатын. EipaK, б!здермураларды 1здеп табу, жинау, жуйелеу, жариялау жэне олардыцсырткы ерекшел1ктерше, белгшерше, б1рден козге тусетш ашыкакпараттарга шолу жасау сиякты зерттеу жумысыныц тэж1рибелжэмпирикалыкдецгешнен аса алмай отырмыз.«Мэдени мура» багдарламасынынныц 6ipiHiui кезещнде гылыми-зерттеуинституттары, жогары оку орындары, мурагат, муражайкызметкерлер1, кептеген тарихшылар, т. б. жаппай мураларымызды1здеп табу iciMeH айналысты, ютаптар шыгарып, кермелер етюзуаркылы тапкандарын елге керсетуге асьщты, конференциялармен когамдык кецестщ отырыстарында ездершщ кандай деректертапкандыгын жэне оларда не туралы айтылгандыгын мактанышпенжариялады.Ал, ецщ сол табылган деректерд1 ендеуден, ягни деректанулыкталдауцан етюзу аркылы оларда сакталган мэл1меттердщшынайылык децгеш мен гылыми кундыльщтарын аньщтап, Елбасыталап eTin отыргандай, гылыми айналымга тартуга немесеоку удерюше енпзуге келгенде мэдени мураларымызды жинаугажаппай ат салыскан гылыми мекемелер де, тарихшылар да, тшспминистрл1ктер де бурынгысынша тш мдш п шамалы конференцияларетюзуден немесе кермелер уйымдастырудан аса алмай отыр.Ел басы айткандай: «...табылган мураларды кешендо турде жанжактызерттеп-зерделеу...» уиин немесе Уюмет каулысында керсетшендей: «...жиналган деректер мен материалдарды гылымиайналымга... жуйеленген мэл1меттерд1 орта жэне жогары окуорындарыныц окулыктары мен оку багдарламаларына енпзу...»ушш 6ipiMeH 6ipi тыгыз байланысты, 6ipiHeH 6ipi туындайтынжэне белгш 6ip реттшкпен icKe асырылатын жуйел1 деректанулыкic-шаралар аткарылуы тшс. Олар: жиналган деректерд1 тщщк,мазмундьщ, хронологияльщ, такырыптык т.б. принциптерге сайсыныптау; муралардыц деректш ерекшел1ктер1 мен мацызын, пайдаболу объективтшгш жэне субъективтшк децгешн, сакталу фор-60


малары мен тупнускалык дэрежесш т. б. аныктау; объективтшк,партиялык, тарихилык принциптерд1 басшылыкка ала отырып,мураларды кешещц зерттеу, олардьщ элеумётгш табигаты мен пайдаболган уакытын аныктау, ягни тарихымыздыц дерек кездер! ретщдемэдени мураларымыздын пайда болуын сынау. Осындай жэне т. б.деректанулык ic-шаралар аткару аркылы деректерде сакталынганмэл1меттердщ шынайылык денгеш мен гылыми кундылыгынаныктау, ягни деректщ щШ мэнш ашу. Содан кешн гана олардыгылыми айналымга Tycipyre немесе оку удёрюше енпзуге болады.вкянннке орай, керсетшген мщдеттерд! шешудац методологиялыкжэне гылыми-теориялык непздерш жасап, жолдарын керсететш,мураларды ондеуден еэШзу методтарын аныктап, оларды icKe асырубарысында эр алуан мекемелердщ жумысын гылыми непздеуйлест1ре алатын, сол аркылы Елбасынын тапсырмасын да,Уьаметтужырымдамасын да орындауга ез улёсон коса алатын eлiмiздe Шрде6ip гылыми ужым болмай шыкты.Студентпн лайындалуы ушш бершетш сурактар1. Еуропадагы деректану гылымынын калыптасуы мен дамуынын ерекшел1ктер1.2. Германиядагы деректанудын гылым репнде калыптасуы.3. Ресейдеп деректанудын гылым репнде калыптасуы.4. B.H. Татищев, H.M. Карамзиннщ деректануга коскан улёи.5. Э. Бернгейм, Ш. Л англу а, Ш. Сеньобостын деректану гылымынын дамуына ciHipreHенбектер1.6. Деректанудын гылым репнде дамуынын непзп кезендерь7. А.А. Лаппо-Данилевский, А.А. Шахматов. В.О. Ключевский, К.Н. Бестужев-Рюминшндеректанушы лык кезкарастары.8. Казакстанда деректанудын улттык мектебшщ калыптасуы.9. Деректану жэне Мемлекегпк «Мэдени мура» багдарламасы.


4-т а р а уКАЗАК ЗИЯЛЫ ЛАРЫ НЬЩ ДЕРЕКТАНУШ ЫЛЫКК03КАРАСТАРЫ4.1 Ш. Уэлиханов - казактыц тунгыш деректанушы галымы.Б1зде улттык тел деректершйзд1 деректанулык талдауданетюзу аркылы гылыми максаттарда пайдалана бшущцкалыптаскан жуйеа болмаганы рас. Бдрак, ол казак галымдарыныцтарихи деректерд1 сыни талдаудан етюзу аркылы пайдаланукажегпгш бшмед1 деген сез емес. Казактыц кернекп галымдарыбарлык уакытта да тарихымыз бейнеленген деректердщ «таза алтын»емеспгш, олардыц тарихымыздыц коспасы мол шию затыгана екендагш, сондыктан оларды алдымен «еццеуден» етюзуцщ,ягни эртурм коспалардан тазартудыц кажетппн жаксы тус1нген.Ондай галымдар б1зде казан тецкеркше дешн де, одан кейш деболган жэне бупн де бар. Сондьщтан да 6i3 деректану гылымыныцулттык мектебш калыптастыру барысында, ез галымдарымыздыцосы багытта жасаган ецбектерш жете зерттеп, зерделеп, олардыцайткан деректанулык ойларын кумнан алтын тергендей Tepin алуымызкерек. Ол деректанудын улттык мектебш калыптастырудыцбасты шарттарыныц 6ipi.Окулыкта айтылгандай, деректанумен тжелей айналыспаганымен,гылыми сез1мталдьщпен белгпы 6ip дэрежеде деректанулыкойдыц дамуына ез улесш казак галымдарыныц алгашкысы ШоканУэлиханов (1835-1865) болды. Егер, деректану гылымыныц талаптарынаншыгар болсак, ол, б1ршшщен, казак-кыр>гыз халыктарыныцтарихына катысты деректерд11здеп тауы, оларды 6ip жуйеге келт1рд162


жэне оларды орыс тшше аударып, жарияетп. Деректану гылымында ол«Деректанулык эвристика» деп аталады.Екшшщен, ол, деректерда ой елегшенетюзудщ, гылыми талдау жасаудын(деректанулык сын ньщ-./'С.Л.) кажетттнде жете тусгаш) осы багытта да ецбекетп. Ш. Уэлиханов Сцбектершщ теренгылымилыгынын ce6e6i осында.Мысалы, б1ршниден, деректану гылымынындеректерд1 талдауда зерттеушшералдында коятын басты талап- Ш щан Шыцгысулытарыньщ 6ipi, ОЛ тарихилык принципшеУэлихановсай кандай дерекп болмасын сол уакытпен, сол уакыттагы дерекпжасаушыны коршаган когамдык ортамен тыгыз байланыстыра отырыпталдау жасау кажетпп. Шокан Уэлихановтьщ: “XYIII г. жузжылдык шапкыншылыктьщ ауыр зардабы мен iuiK i кыркыстынкайгылы заманы болды. Осы кезде туган аныз-жырлардьщ (тарихидеректердщ —К-A.) мазмуны Kaciperri шерге толы. MefiipiMci3 жауоларды атамекещней ысырып, казак пен ногайды eKi айырды....Казак пен ногайлардын жылап айырылысуы, сол кездеп дуниеге келгенаныз-дастандарда, куйшшердщ кобызында ойнаган куйлершдеешпес i3iH калдырды” - деу1 сол талапка толыгымен сай келедьЕкшгшден, деректану гылымында кез-келген тарихи дерекобъектив дейтш болсак, ягни дерек белгш 6ip окигалар салдарындапайда болган десек, онда бул жолдардан галымньщ eai айтыпотырган уакыттагы жасалынган деректердщ объектив алгы шартыжонгар шыпкыншылыгы екендт айкын.Ушшшщен, тарихи деректер тек объектив емес, соныменкатар ол субъективп де болып кёледе. вйткеш деректер бeлгiлi6ip субьекттердщ (жеке адамдардын - КА.) саналы ic эрекепнщаркасында дуниеге келёда. Сондыктан тарихи деректерде ездершжасаган субьекттердщ колтанбасы, элeyмeттiк орны, дуниегекезкарасы т.б. сакталады. Ш. Уэлиханов: “Сол заманда туганказак жыр-дастандары каншалыкты мунды болса, калмак дастандарысоншалыкты kefepiipd кeнiл куйде айтылады” - деп, жырдастандардьщсубъективтшпн де айткан.63


Тертшшщен, Ш. Уэлиханов: “Кумэн жок, казактар туралы ецалгаш дерек Березин бастырып шыгарган “жылнамалар жинагында”кездеседь (Казань, 1854 ж.) Осы басылым казактардын еткенi туралыен кунды, алгашкы жазба ескертюш. Мунда накты тарихи деректераз болганымен, казак хандары мен султандарынЫц ата теп бар”- деп, жазба деректер туралы да ез ойын айтып, олардын деректжманызын керсеткен.Бесшшщен, «Ka3ipri колда бар деректерда ел ауызындагыацыздармен, ногайлармен карым-катынасы жайлы орыстыц елшшшактылары Жалайридщ “Жамиг-ат-тауарихымен” салыстырган жен»деп деректану гылымынын басты зерттеу методтарыныц 6ipi -салыстыру методы туралы да айткан.Алтыншыдан, Ш. Уэлиханов: “Жылнама кггап авторыныц сезшеКараганда, ол Ораз Мухамедтщ жерлес1 екендщ жэне автордыц(тарак тацбалы) Жалайыр руынан екендщ айтылады... Автордыц e3iтуралы осы сездерше жупнсек, оныц Ораз-Мухаммед султанныцжерлем, шыккан теп тарак тацбалы, ец басты жалайыр руынанекенш бшем1з”, - деп, деректщ авторын аныктау, ягни атрибуцияпроблемасына да токталган.Жетшппден, Ш. Уэлиханов езшщ гылыми ойларын дэлелдеумаксатында казак деректер1мен катар баска да деректерщ кецшенпайдалангандыгын. Оныц ез жазбаларында: “Каз1рето Иакинфтац(Н.Я. Бичуриннщ - КА.) Ci6ip казактары болмашы 6ip калмакурпагы болыпты деген п т р т щ Tepic екендшн дэлелдеп жатудыцда кажеи жок. Казактардын едэу1р ку п т жэне жоцгарлар>га eni6ipкатысы жок, мулде баска халык болтаны Ci6ip шеж1релер1нен айкынкерщед!” деу1 соныц дэлел1.Сепз1ншщен, Ш. Уэлиханов жеке деректерге де талдау жасап езбагасын берд1. Мысалы, ол “Манас” туралы: “Алатау кыргыздарыныцпоэзиялык ец басты жэне жалгыз десе де болгандай данышпандыкхалык шыгармасы “Манас туралы” дастан екеш кумэнс1з.“Манас” — 6ip кезецге жэне 6ip адамныц - Манас” батырдыцTeniperiHe топтастырылган барша халык ертегшер1н1ц хикаяларымен ацыздарыныц, география, д1н жэне салт-сана, эдет-гурыпжен1ндеп тус1н1ктерд1ц энциклопедиялык жинагы. “Манас” - бут1н6ip хальщтык шыгармасы, соныц кеп жылдьщ творчествосыныцжемтс! - Илиадасы десе де болгандай” - дейд164


Осылар, жэне де баска дэлелдер непзшде оку куралында ШоканУэлихановты тарихи деректерд1 деректанулык “сыннан” етюзудщкажет екетдш н тусшген, жэнеде деректердщ эр турл1 топтарынынерекшежгш, олардыц гылыми мацызын керсеткен, деректерд1гылыми непзде кэсшкойлык дэрежеде талдай бшген казактынтуцгыш деректанушы галымы деп атаган.4.2. Э. Бекейханнын деректану саласындагы ецбектер1еткен XX гасырдьщ басында енбек етш, тарихи бш ш тц дамуынаез улестерш коскан Алаш зиялылары болгандыгыбелгш. Элихан Бекейхан мен Ахмет Байтурсынулы бастаганАлаш зиялылары, баска да гылым салаларымен катар, деректанугылымыныц дамуына да эсер етп деп айта аламыз. Мысалы,0. Бокейхан б1ршппден, XX гасыр басындагы казактардыц элеуметпк-экономикалыкжэне саяси жагдайын, мэдени ©Mipi мен руханибтм-болмыстарын, кундел1кп турмыс-пршшктерш езшщ улангайырецбектершде аскан шеберлшпенбейнелеп, шынайылык децгеш ©тежогары дерек кездерш жасады.Кетерген мэселелердщ аукымдылыгы,ецбектерде сакталынган деректердщшынайылык дэрежесшщ жогарыболуы 0 . Бокейхан ецбектершщ дерект1кмацыздылыгын арттырып, олардыбага жетпес жазба дерек кездершеайналдырды. Окулыкта айтылгандай,автордын ©з ултына деген шекЫзсушспеншшп, терец де жан-жактыэнциклопедиялык 6miMi, ею тшдеб1рдей жазу шеберлт, ©з ултыныцжагдайын жэне дуние ЖYзiлiк тарихтыжетк б1лу1 оган мэселелерд1 кец койып, терец талдау жасауга жэнежан-жакты ашып кврсетуге мумюндж берда.Еюшшден, 0 . Бекейхан деректану гылымынын талаптарынасай, тарихи кужаттарды 1здеп тауып (эвристика - К А.) жарияла-65


ды. Уппнпйден, ол ез ецбектервде деректанушылык ойлар да айтты.Мысалы, ол казак тарихы ушш шеиаренщ деректж мацызынкерсет1п, деректану гылымыныц курдел1 проблемаларыныц 6ipi,деректщ, сол деректе бейнеленген уакиганыц уакытын аныктау (датировка-К А .) мэселелсш шешуге эрекеттенедгЭлихан Бекейхан керкем шыгармалардьщ деректж мацызы,ондагы халыктыц турмыс-салтыныц бейнелену1, жалпы халыктыцрухани, мэдени ескерткштершщ тарих гылымында алатын орнытуралы ез niKipiH биадрдь Ол барльщ халыктар сиякты казактарихына да тэн кемшшк согыстардыц кеб1рек айтьшып, алхалыктыц Heri3ri тарихы болып табылатын кундел1кта бейбп eMipiHсуреттейтш деректердщ аз екещцгш, гылым ушш (аздыгымен,деректж кундылыгымен де) мацызды болып келетш мэдениетескертюштершщ тек шын акындардыц, улкен суреткерлердщ жырларындагана кездесетащцгш айтты.Сонымен катар, 0 . Бекейхан зерттеупп ретанде деректанугылымыныц аса курдел1 проблемаларыныц 6ipi - деректщтупнускалыгын аныктау мэселесш де ез шыгармасында кетердгОл сыншыныц, жалпы деректанушылык сынныц непзп максатыдеректщтулнускалык касиетан сактау, сол аркылы оныц сапасын,деректж кундылыгын арттыру екещ цтн дэлелдедь4.3. А. Байтурсынулы тарих жэне тарихи деректер туралыОкулыкта айтылгандай, А. Байтурсынулыныц тарих гылымытуралы, тарихи деректану туралы непзп ойлары, оныц 1926 жылыжазган “Одебиет таныткыш” деп аталатын гылыми - зерттеу ецбегшщ“Оуезе турлерГ’ деп аталатын бел1мшде айтылган. Б1ршшщен,А. Байтурсынулы тарих гылымыныц белгш 6ip табиги зацдылыктарганепзделтащцгш дэлелдеп, жалпы адамзаттык кундылыктыбасшылыкка алган методологиялык тургыдан ете дурыс багдарала бшген. Сонымен катар, ол, тарих гылымныц Heri3ri принциптакагидаларыныц 6ipi - тарихшы e3i пайдаланган кез келген деректщдеректанулык талдауды кажет ететайдегш де, тарихшылардыцездерше жеткен маглуматтарды, ягни тарихи деректерд1 “сынга салып”,демек деректанулык талдаудан етюзш, “мшсхз етап”, ягнигылыми кундылыгын аныктап алулары керектшн де айтады.66


Ахмет Байтурсынулы, баска даасыл заттар сиякты, тарихи деректердщтабигатта “таза” кушндекездеспейтшдтн, олардьщ турл1коспалардан тураттындыгын жэнеонын себептерщ де Kepcerri. Ол тарихгылымыньщ непзга тарихи деректеркурайтындыгын, деректердесалынган акпараттарды алып, гылымиенбектерде пайдалану y n iiH алдыменоларды тYpлi коспалардан тазартукажетппн карапайым гана сездермендэлелдеп, аса манызды ГЫЛЫМИ Ахмет Байтурсынулыпроблеманын шеппман туе|щ 1ре бищ.Дегенмен, А. Байтурсынулыньщ: “Тарихшылардын максаты -уакиганын уакытын гана корсету емес, яки не турде болган тыскысикын гана корсету емес, ол окиганьщ болуына нендей нэрселер,нендей уакигалар себеп болганын KepceTin, iuiKi мэнйамен де таныстыру”деген сездерше ерекше кeнiл белу кажет деп ойлаймыз.Б1ршашден, онда кез келген тарихи окиганы, не когамдыккубылысты ашып керсету ушш тарихшы алдымен сол окиганьщнемесе кубылыстьщ пайда болуыньщ тарихи алгышарттарын,объектива себептерщ жэне окиганьщ белгш 6ip багытта дамуынаэсер еткен субъективт1 факторларын керсету аркылы оньщ “innciмэшздмен де таныстыру” кажети туралы айтылган.Еюнндден, А. Байтурсынулыньщ бул ойлары тарихи танымньщэмпирикальщ жэне теориялык денгейлер1 туралы TyciHiKKe толык сайкеледк Атап айтканда, тарихшынын шндеп эмпирикалык денгейдеуакиганын сырткы щртщсш гана суреттеу емес, теориялык денгейдеонын щ ш мэн-магынасын ашып керсете бшу болуы керек. Ал, ол,тек деректану гылымы аркылы гана кже асырылуы мумин. Мшеосылай, Ахмет Байтурсынулы езшщ “Эдебиет таныткыш” - депаталатын ецбегшде деректану гылымынын кaжeттiгiн накты аргументтеркелтзре отрып, дэлелдеп берумен катар, тарихи зерттеудщтеориялык денгеш туралы да айткан.Эрине, А. Байтурсынулы тек тарих гылымы жэне тарихи деректертуралы айтып кана койган жок, сонымен катар ол, баска да67


Алаш зиялылары сиякты, XX гасыр басындагы казак когамыныцтарихы бейнеленген бага жетпес аса кунды дерек кездерш де жасады.Мысалы, соныц басшылыгымен бес жыл бойы уздгюлз шыгыптурган жэне кептеген макалалары жарияланган «Казак» газета XXгасыр басындагы тецдеЫ жок жазба дерек кез1 болып табылады.Демек, б1р1шшден, д . Бекейхан ецбектер1 сиякты А. Байтурсынулыецбектерш де дерек кездер! ретанде пайдалана бшмей XX гасырбасындагы ел1м1з тарихын толык ашып керсету мумкш емес.Екшшщен, дерек кез1 ретшде А. Байтурсынулы ецбектер1 де езшщшынайылык децгеш жагынан аса жогары деректер тобына жатады.Сондыктан да, зерттеушшер эдетте, 0 . Бекейхан, А. Байтурсынулы,М. Дулатулы жэне де баска XX гасыр басында eMip cypin, ецбек еткенАлаш ардагерлер1 ецбектершде келтаршген деректёрд! деректанулыксыннан етюзбей-ак тжелей пайдалана бередьАлаш ардагерлер! ецбектершщ шынайьшык дёцгейлерщш[ етежогары болуып келулершщ ce6e6i неде? Б1здщ ойымызша, оныцец басты ce6e6i, олардыц терец де, жан-жакты бш мдш пмен катар,ем1рдем устанымдары, алдарына койган ещржк максаттары.Олардыц алдында туган халкына калтыксыз кзымет етуден баскаустаным болган жок. Олардыц бар максаты калыц журты казагынбодандыктан азат етш, дамыган елдердщ катарына косу болды.Бар ем1рлерш осы максатка арнады. Олар гылыми атак-дэрежекутан жок. Бшиктен кайтсем шен-шекпен алам деп дэмеленген жок.Сондьщтан да оларга шындыкты жасырудыц, бурмалудыц кажет1болмады. Олар не айтса да шындыкты айтты, не жазса да шындыктыжазды. Егер Абай туындыларыныц шынайылык децгешнщ асажогары болып келушщ ец басты ce6e6i - Абай данышпандыгыболса, Алаш кесемдер1 ецбектершщ казак тарихыныц дерек кез1ретшде шынайылык децгешнщ жогары болуыныц басты ce6e6i -улт муддес1, улт тагдыры болды.68Студентт1ц дайындалуы ушш бершетш сурактар1. Ш.Ш. Уэлихановтьщ eMipi мен гылыми кызмет!.2. Ш. Уэлихановтын деректанулык кезкарастары.3. Э. Бекейханнын eMipi мен шыгармалары.4. 0. Бекейханнын деректануга коскан улесь5. А. Байтурсынулыньщ eMipi мен когамдык кызметь6. А. Байтурсынулыньщ деректану гылымын дамытуга коскан улеш.


5-т а р a yКАЗАК F А ЛЫ М ДАРЫ Н Ы Ц КЕЦЕС 0K IM E T IЖ Ы ЛДАРЫ Н ДАГЫ ДЕРЕКТАНУШ Ы ЛЬЩЕЦБЕКТЕР1Баскарушы жэне багыт беруш! саяси купи коммунистш партияболган Кецес еюмеп Казакстаннын тарих гылымына,казактыц кэсшкой тарихшыларынын кал ыптасуына, жалпы алганжуйещ де шынайы казак тарихынын жазылуына, ягни улт жадынсакталуына саналы да максатты турде орны толмас зиян юмтрдо.Б1рщшэден, Казакстанныц тарих гылымын казак тарихын объективазерттеуге емес, казак халкыныц тарихын бурмалауга, казактардыез тарихынан саналы турде айырып, мэцгурттецщруге баг ыттады.Екшшщен, тарих гылымыныц теориясын, методологиясынжэне зерттеу методтарын терец мецгерген улттык кэсшкой тарихшылардыдайындауга емес, бшнктщ муддесше сай казак тарихынбурмалауга дайын турган ж алган тарихшылар дайындауга ерекшекецш белда. 0з ултынын тарихын негурлым ерескел бурмалаганказак тарихшылары, согурлым улкен гылыми атак-дэрежелер менресми марапаттарга ие болды.Уппншщен, тарихшыларды казак тарихыныц тел деректер1менжумыс icTey мумкщщпнен айырды.Терпшшден, тарих деректану гылымынсыз жазылды.Бул, б1ршпшдён, кез келген халык мактан ете алатын казакхалкыныц б^рнеше мыц жылдык тарихыныц ерескел бурмалануына69


алып кедщ, екшнпден, ез iciH шебер менгерген кэснщой тарихшылардынемес, гылыми атак-дэрежелер1 бар, 6ipaK кэсштж денгейлер1темей тарихшылардын кептеп шыгуына жол ашты. Ушшшщен,казак тарихын казактын тел деректершен айырды. Тертшшщен,тарих тарих гылымынын ipreni салаларынын 6ipi - деректанусызкалды.Муныц 6spi Кдзакстанньщ тарих гылымын гылым талаптарынасай дурыс багытта дамуына мумкщщк бермедь Мысалы, деректерщдеректанулык талдаудан етк1зу аркылы гана тарихты жазугаболатындыгын естен шыгару, тарихты тек жиналган деректергесуйену аркылы устуртш жазу, 6ip жагынан, кэсткой тарихшылардынгылыми-зерттеу жумыстарынын децгейш темендетсе, еюнпнжагынан, тарих гылымына еш катысы жок адамдардын, атапайтканда, партия, кецес, комсомол кызметкерлершщ т. б. жэне казактш н бшмейтш езге улттыц екщцер1 мен ана тшнен макурым калганмэцгурттердщ тарихтан диссертациялар коргап, гылыми атакдэрежелералуына жол ашты.5.1 Е. Бекмахановтын деректанушылыккезкарастары мен тэситдер!Дегенмен, окулыкта айтылгандай, казак тарихшьшары сол ауыржагдайдын езшде де казак тарихы туралы, оньщ деректер! туралыдеректану гылымынын тургысынан ез ойларын айтып, келерурпакка ешпес мура кал дырды. Осылай, большевиктж-коммуниспкдиктатура жылдарында да деректанушылык ой ез жалгасын тапты.Бул ретте казактан шыккан тунгыш тарих гылымыньщ докторы,профессор Ермухан Бекмахановтын енбегш ерекше айтуга болады.Ол езшщ эйгш монографиялык зерттеу1н1н icipicne бел1м1ндежумысты дайарлау барысында пайдаланган деректерге кэЫбидэрежеде деректанулык талдау жас ап, ондагы мэл1меттердщшынайылык децгейш аныктаудын тамаша улйсш керсетп.Улттык жэдггерлер1м1здщ турлгк ерекщелштершен шыга отырыпдеректанулык сынньщ эр турлз тэсшдерш пайдаланды.70


Казафпан шыщан туцгышт.г.д., профессорЕрмухан БекмахановМысалы, б1ршийден, деректанулыкталдау жиналган деректерд! сыныптауданбасталады десек, Е. Бекмахановдеректерд1, eMip суру формасынакарай: эдеби деректер, мурагат дерек-Tepi жэне фольклорлык деректер депулкен уш типке бел ген.Екшпиден, мурагат деректершщщпнде казактын би-султандарынан арнайыжазылып алынган жазбалардынгылыми манызынын улкен екещцгшдэлелдеп, ол жазбалардагы акпараттардьщшынайылык дэрежесшщ жогарыболуына эсер ететш факторларды атапкерсеткен.Ущпншщен, ол материалдарды гылымимаксатта пайдалану ушш олардынпайда болу жагдайына, деректщ пайда болуынын субъективтафакторларына кец!л аударудын кажеттшпн ескерткен.Тёрташщден, мурагат деректердщ 6ip белЬгш курайтын ресмикужатгардын пайда болуынын объективттш Ресей самодержавиеанщКазакстанды отарлау саясаты екедйгш дэлелдеп, олардындеректпс мацызын керсеткен.Бёгашшден, мурагат кужаттарынын улкен 6ip тобын казактардындала билеушшершщ патшага жазган хаттарынан туратындыгын,олардын дерекпк орныны мен манызын жэне ерекшелтн керсеткен.Мысалы, казак шонжарларынын хаттары б1ршшщен, казак жэне татарттлдершде жазылган, еюшшден, хаттар орыс тшше аударылган,уш тш ден, кебшесе мулде кате аударылган. Сондыктан бул кужаттардынведомстволык аудармаларын пайдаланган кез1м1зде 6i3 олардытупнускаларымен салыстырып шыктык дейд!.Мунын бэр1 Е.Бекмахановтын езшщ зерттеу жуысынын барысындадеректану гылымынын тэсшдерш тшмд1 пайдалана бшгенкэсшкой тарихшы екендшй керсетедг71


5. 2. Б1пэл Аспандияров - казактын кэсшкой тарихшысыбзш щ зерттеу жумысын тарихи танымнын теориялык-методологиялыккагидаларынан шыга отырып деректану гылымынын талаптарынасай журпзген Keneci казак тарихшысы Е. Бекмахановтынзамандасы api apinreci Бшэл Аспандияров болды. Онын 1947 жылыкоргаган «Образование Букеевской орды и ее ликвидация» аттыкандидаттык диссертациясы 2007 жылы «Казак энциклопедиясы»баспасынан 3000 таралыммен жарык кердьЮтапка галымныц диссертациялык жумысымен катар, оныц тарихжэне деректану, тарихи топонимика жэне этимология, логикажэне педогогика туралы жариялаган макалалары мен Бшэл Аспандияровжэне оныц ецбектер1 туралы жазылган пшрлер де енген. MiHe,осылардыц бэрше 6ipTyrac туынды ретшде, тарихнамалык талдаужасау, Бшэл Аспандияровтьщ терец бйпмш, теориялык дайындыгымол, гылыми зерттеу методын жете мецгерген казактыц кэсшкой тарихшысыболгандыгын керсетедо.Сонымен катар, тарихилык принципкесай, ецбектердо пайда болган уакытыTiHiHeH шыга отырп карастыру, автордыцулттык муддеш басшылыкка алып, езшщазаматтык позициясын 6epiK устанган,еткен гасырдыц ортасында-ак KepiHicбере бастаган гылымдагы кезбояушьшьщпен эдшетйздшке, кереалмаушылык пенжалакорлыкка тайсалмай карсы шыгып,гылымды да, галымды да коргай бшген нагызазамат екендагщ де дэлелдеп отыр.Аспандияров Бшэл (1886-1958) —агартушы-гапым,тарихшы жэне лингвист,Крзац КСР-нщ ецбексщрген мугалшгДиссертациялык жумыста Б. Аспандияроворыс тарихшыларыныц Innci орда(Бекей ордасы тарихка Innci орда деген атпенде енген — К,. А.) тарихын бурмалаусебептерш айта келе: «Зерттеу негтнен Ресейимпериясыныц отаршылдьщ муддесг тургысына сай журггзыдисондьщтан зерттеушглер орда цазакупарына тарихи процестщсубъектш ретшде емес, щатшамыц отаршылдьщ саясатыныц72


объектш ретшде царады» дейдо (17 б.)- Сонымен катар, ол езшщэр турт мурагат корларынан жинаган тарихи деректерше терецгылыми талдау жасай отырып, Бекей ордасыныц пайда болуыныцалгышарттарын, оныц саяси-экономикалык себептерш керсетш,Орданыц карама-кайшылыктарга толы калыптасу, eMip суру жэнежойылу тарихын жан-жакты аша бшген.Б. Аспандияровтыц диссертациялык жумысыньщ Бекей ордасытарихын зерттеу iciHe косылган улкен улес екецщгше, онын Казакстантарихнамасынан езше тщсп орнын аларына еш кумэн жок. Дегенмен,6i3 Б. Аспандияров жумысыньщ кезвде улкен дау тудырып, бугшдеклассикалык туынды репнде мойындалган Е. Бекмахановтын «Казахстанв 20-40 гг. XIX века» деген эйгш зерттеу жумысымен эр! ундес,spi децгейлес екендтн ерекше айткымыз келеда.Bip уакытта дерлйс дайындалган ею жумыска да тэн ерекшелактер,олардыц терец гылымилыгы, дашрек айтканда, замандасгалымдардын ез ецбектерш жазуга ipreni теориялык дайындыкпенimnynepi жэне ездер1 пайдаланган тарихи деректерге жанжактыдерктанулык талдау жасай бшгендерь Бул, б1ршгшден,зерттеушшердщ тарих гылымыньщ теориясын да жэне сол гылымныцаса 6ip курдеш де мацызды саласы деректану гылымын да терецмецгергенднстерш керсетсе, еющшден, олардын ез жумыстарыныцулт ушш кажеттшичн терец сезшш, аса улкен жауапкершшкпенкараган кэсшкой тарихшылыр болгандыгын керсетедьТарих гылымынын баска гылымдардан басты айырмашылыгысонда, тарихшы-зерттеуmi езйнщ пкелей зерттеу o6beicTici болыптабылатын тарихи окига немесе кубылысты пкелей зерттей алмайды.Ол оны сол окига немесе кубылыс барысы бейнеленген тарихидеректер аркылы гана зерттейдо. Сондыктан, сол деректерменжумыс icTeyre мумюндж беретш дерктану гылымын тарихшыныцтерец мецгеру! жэне оны деректерщ талдауга колдана 6inyi тарихгылымыньщ басты шарты. Демек, деректану гылымын кай дэрежедемецгёрш, езшщ зерттеу жумысында калай пайдалана бшгецщп,тарихшыныц кэсШи децгейшщ басты елргеш болып табылады.Бул орайда, Б. Аспандияровты да Е. Бекмаханов сиякты казактьщалгашкы кэсшкой тарихшыларыныц 6ipi деп айта аламыз.73


Ец бастысы, галымдардыц ез ецбектершде жасаган теориялыктужырымдары мен деректанушылык ойларыныц жэне колдангантэсщцершщ гылыми мацызы бупнп куш бхрнеше есе артпаса,кем1ген жок. Бул, бхршпиден, б1здщ шынайы улттык тарихымыздыжазудыц кун тэрпбщце турган ец езекп мэселе екендтменайкындалса, екшхшден, б1здеп тарих гылымыныц Бекмаханов пенАспандияров заманынан элде кайда Kepi кеткендтмен айкындалады.Бекмахановтын эйгш сотынан кешнп кецестж 40 жыл Казакстантарих гылымына елщус1з нуксан кeлтipдi. Мысалы, ез кездергадеездершЦ зерттеу жумыстарын деректанусыз-ак жазуга болатындыгытуралы тусшш Е. Бекмахановтыц да Б. Аспандияровтыц да ойларынада келмеген болса, шынайы тарихымызды тек улттык деректердатани бшу аркылы, ягни деректану гылымы аркылы гана жазугаболатындыгы б1здердщ, ягни 6yriHri кэсшкой тарихшылардыц санасынажетпей-ак койды. Ащы да болса шындык осындай.Эрине, тутас 6ip ецбекке жан-жакты талдау жасау мумюн емес.Дегенмен, галымныц кэешкойлык децгешн байкауга мумюцщк6epeTiH 6ipHeine тарихнамалак фaктiлepгe токталайьщ. Б1ршшщен,Б. Аспандияров ез кезшдеп Казакстан тарих гылымыныц реальдыжагдайын аныктауга ерекше кецш белген. Мысалы, оныц: «Соцгыжылдары бидщ галымдарымыздыц тарих мэселесте жете квцшбвлмейттдтн: теориялык, мэселелердщ унсЬ цалатындыгынашык, айтуымыз керек... олар вздертщ жауапкершшгт азайтудынемесе жауапкерштктен тттен цутылуды, вздерткейбгр келецсЬ жагдайлардан сацтауды гана ойлайды. Ал бул, взкезегтде, олардыц гылыми децгешнщ твмендтн Kepcemedi» fleyi(13 б.), немесе «Казак; тарихшылыры барлык; myvmKuidepdi ашугамумкшджтерш толык; жумылдыра алмай отыр...Козак, халцыныцтарихы тар квлемде, вте шектеул1 жэне б1ржацты керсетигудежэне де оныц басынан вткерген тарихи оцигалары кеп жагдайдаабстракты жэне устуртт, к,оршаган географиялык; ортасы менмэдени-шаруашылъщ жагдайынан тыс mycmdipviyde...К^зацтар тарихындагы кептеген мацызды цубылыстартарихыныц тамыры вте терецде жатыр. Казак; халцыныц ежелг1тарихына цатысты мэселелерд1 ашуда тарихшылыр эдеттебурыннан белгтлерден аса алмайды, олар бурын айтылгандарды74


Крита айтумен шектелед1, бурыннан белгш жацалыцты, взгенщецбегш баяндау арцылы жацалык ретшде цайта усынады. Деректергеезтдгк вцдеу жасалынбайды. Тарихшылар эр кезде эрцапай айтылып, таптауырын болган дерексьшацтардан цуралганкенеуыз ктаптарга сштеме жасау дан аса алмайды...» дей келе(267 б.), «Менщ 6ip гана тигегш бар, ол бэршЬ 6ipizin цаза$ тарихынэбден уйтп цалган цоцыстан тазарту ... КелщЬдер, бэрштзжабылып, осы 6ip шиелешскен мэселеш шешешк» деу1 (13 6.) соньщайкын дэлельЕрекше кецш аударатын нэрсе, ол Б. Аспандияровтыц езшщ зерттеужумысын, тарих гылымынын аса мацызды саласын курайтын, деректанугылымынын талаптарына сай дайындагандыгы. Ол туралыецбектщ алгы сезш жазган акын, когам кайраткерЩ галым-лингвистОлжас Сулейменов: «Б. Аспандияров собрал, обработал и проанализировалбольшой массив архивных, летописных, фольклорных материалови устных исторических преданий по этой проблеме, разработалструктуру и подробный проспект будущей монографии»дендо (10 6.) Бул, ягни жинаган материалдарын ецдеп, деректанулыкталдаудан етаазе бшу, зерттеу mi ецбегшщ гылымилыгыныц бастыфакторы, зертеушшщ кэсшкойлык Девд’ёшюн; Heri3ri KepceTKimiекендшшц айкын дэлет. вюшшке орай, Шэдерге, ягни 6yriHriкэсшкой тарихшыларга галымыныц дэл осы касиеп кеп жагдайдажепспей жатады.Б. Аспандияров, 9cipece, казактыц улттык тел деректерше ерекшекецш белген. Мысалы, ол фольклор туралы: «Фольклорлык; материалдардытарихи дерек ретшеде де пайдалануга болады. Рас, ауызданауызга беригу арцылы олар эр mypni ацыздармен тольщтырылган,соньщ салдарында оларда тарихи факт hep квбте поэтикалъщшыгармашылъщпен 6ime цайнасып кеткен. Дерек Keadepi ретшдевз дэрежесшде пайдалана бшу ущщ оларды алдымен сыни талдауданвткйзу керек, содан кешн гана олардан шынайылык; децгетжогары мэлшет алуга болады» деп (22 б.), e 3i соныц тамаша улпсшкерсеткен.Ол, егер, 1952 жылы халык аузында айтылып журген «Барганжерщ Балкан тау, ол да б1здщ керген тау» немесе «Кызыццыбер Кырымга, улыцды ж1бер Румга» деген сездердщ непзшде75


аталарымыздыц Балкан тауында да, Кырым мен Рнмде де болгандыгытуралы гылыми болжам айтса, бупнде казак тарихшылары,накты жазба жэне заттай деректерге суйене отырып, галым пшршщдурыстыгын дэлелдеп отыр.Тагы 6ip принципа мэселе, ол галымнын кезшде: «Казак,халцыныц тарихын жэне оныц Keu6ip проблемаларын зерттеу,к,азак, тшнщ тарихын зерттеумен цатар жург1зму1 muic» деу!(309 б.). Галым ойыньщ дурыстыгын ем1рдщ e3i толгымен дэлелдепотыр. Казакстан тарих гылымынын ец басты зерттеу объекпсш Отантарихы (Казакстан Республикасыныц тарихы) деп алуымыздыцаса улкен методологиялык кателш болгандыгын мойындайтын кезжетп. вйткена, казак т ш мен казак тарихын 6ipi-6ipiHeH айырып,6ipiHci3 6ipiH зерттеу мумкш емес едй Ce6e6i тш улттыц тарихидаму барысында пайда болса, калыптасса жэне дамыса, улттьщтарихы непзшен сол улттыц тшнде пайда болтан алуан турл1 деректердебейнеленген. Сондыктан казак тш , тарихилык принцип!тургысынан, казак тарихы тшшде зерттелшсе, тарих непзшен солтшде пайда болган дерек кездер1 аркылы зерттелшш, жазылуы тшс.Демек, олардыц 6ipiH казак тш , екшписш Казакстан тарихы деп алу,6ipryrac уйлес1мд1 табиги дуниеш колдап емге белу деген сез. Соныменкатар, галымныц тарихи топанимика, ягни жер-су аттарыныцпайда болуы туралы айткан ойларыныц да гылыми мацызы асажогары. Дегенмен, олар ездерш одан эр! зерттей тусуд! кажет етедьАталган к!тапка енген материалдар 1948 жылы шщде айындаЕ. Бекмахановтыц жогарыда аталган гылыми монографиясынакатысты еткен дискуссияда, казактыц талантты тарихшысы Е. Бекмахановтыдумше тарихшылардыц жаласынан Б. Аспандияровтыц, дэлсол деректану гылымына суйене отырып коргагандыгын керсетед!.Мысалы, 6ip жагынан, Б. Аспандияров Е. Бекмаханов ецбегшщ ецтушщй мэселес! - Кенесары Касымов баскарган казактардыц ултазаттыкказгалысыныц хальщтыц басым Kenmmiri катыскан нагызбукаральщ козгалыс болгандыгьш, автордыц деректану гылымыаркылы нег1здеген1н дэлелдей бшсе, еюнш1 жагынан, e3i де сол деректанугылымына суйене отырып, атап айтканда, Е. Бекмахановтыцпайдаланган деректерше жэне сол деректерд1 пайдалану барысындазертеуш1н1ц колданган эд1стер1 мен тэсшдер1не талдау жасай келе,76


ондай тужырымыныц дурыстыгын, ягни К. Касымов козгалысыньщфеодальдык-монархиялык емес, букарылык козгалыс болгандыгынгылыми немзде дэлелдей бигрен (181-188 бб.). Егер, сол кездщерекшелтнен шыгар болсак, бут нагыз гылыми ергйк еда.Дегенмен, коп узамай-ак, гылыми пшрталаска саяси мэн бершп,Е. Бекмаханов 25 жылга сотталса, Б. Аспандияров жумыстан куылды.Тарих гылымы бфтшдеИ 03iHiH ен басты гылыми-зерттеу методы болыптабылатын деректану гылымынан айьфылды. Осылай, кэсшкойтарихшылырдыц эуеской тарихшылырдан айырмашылыгын керсететщбасты елшем1 б1ртшдеп умыт болды. Ершбегнедердан бэршцбугшде тарихшы болуыньщ Heri3i осылай калыптасты.Демек, шынайы тарихымыздьщ жанашырларларыньщ алдындатарихымызды тек кокыстан тазарту гана емес, сонымен катар, тарихгылымынын езш жалган тарихшылардан тазарту мвдеп де тур. Оньщбфден 6ip жолы кэсшкой тарихшылардан деректану гылымын теренмецгеруда, 6ipiHnri кезекте, улттык тел деректер1м1зд1 гылыми танибгпущ талап ету. Казак тарихшыларынын оган толык мумюнд1ктер1бар. Б. Аспандияров ецбеп сонын айкын дэлель Ол, бфщниден, казактарихшыларынын да деректану гылымын терен менгере алатындыгынкерсетсе, екшшщен, шынайы тарихымызды тек деректану гылымыаркылы гана жазуга болатындыгын дэлелдеп отыр.5.3. Бшэл Аспандияров - тарих гылымы жэнедеректану туралыБ. Аспандияров Е. Бекмаханов сиякты терен бш1мд1, теориялыкдайындыгы мол, гылыми зерттеу методын жете менгерген казактьщалгашкы кэсшкой тарихшыларынын 6ipi болган. Келпршгенмысалдар еткен гасырдын 30-40-шы жылдары гылыми-зерттеужумыстарымен айналысып, казак тарихынын езекп такырыптарынаарнап диссертация дайындаган алгашкы галым тарихшыларымызлыцшын мэншдё кэсшкой тарихшылар болгандыгын керсетедь Дегенмен,сол жылдардан бастап-ак теориялык-методологиялык децгейftepiтемен сондыктан да гылым емес гылыми атак кутан тарихшыларда, ягни ез кпнщ нагыз мамандарыныц оппоненттер1 де пайда болабастаган. вкшннке карай, бйя1ктвд солакай саясатыныц аркасында77


жещске шынайы галымдар емес солар, ягни жалган галымдар жегп.Нэтижеанде Е. Бекмаханов сотталды, X. Эдшгереев жер аударылды,Б. Аспандияров жумыстан куьшды. Бул Казакстаннын жанаданкалыптасып келе жаткан тарих гылымына етте ауыр соккы болыптида. Сол соккыдан тарих гылымы ani есш жия алмай келедьБ. Аспандияров, б1ршшщен, улттык муддеш басшылыкка алганезшщ азаматтык позициясы бар, гылымныц тазалыгы ymiH куресебшген галым. Екшшщен, Б. Аспандияров орыс тарихшьшарынынБекей ордасы тарихын саналы турде бурмалагандарын дэлелдеп,оныц себептерш де керсеткен. Ушшппден, ол езшщ мурагаткорларынан жинаган тарихи деректерше терен деректанулык талдаужасай бшген. Бул, ягни жинаган материалдарын ецдеп, деректанулыкталдаудан етюзе бшу, зерттеупп ецбегшщ гылымилыгыныц бастыфакторы, зертеуппнщ кэспщойльщ децгешнщ непзп керсеткшп болыптабылады. Тертшппден, Б. Аспандияровтыц диссертациялыкжумысы теориялык непзде жазылган жумыс, оныц гьшыми децгешЕ. Бекмаханов ецбепмен децгейлес болган.Бул, б1р1ШЕпден, оку куралында айтылгандай, зерттеушшердщтарих гьшымьшыц теориясын да жэне сол гылымныц аса 6ip курдел1де мацызды саласы деректану гылымын да терец мецгергецщктершкерсетсе, екшшщен, олардыц ез жумыстарыныц улт уппн кажетliniriHтерец сезш1п, аса улкен жауапкершш1кпен карагандыгынкерсетед1. Уппнппден, алгашкы тарихшы галымдарымыз сезд1цшын маганасындагы кэс!пкой тарихшылыр болган. Терттншдцен,галымдардыц ез ецбектершде жасаган теориялык тужырымдары мендеректанушылык ойларыныц жэне колданган зерттеу тэсшдершщгылыми мацызы бупнде бтрнецге есе артпаса, кешген жок. Бул шынгалымньщ шынайы гылыми ецбегшщ ем1ршеццгпнщ айкын дэлел1.Сонымен катар, Б. Аспандияров ез кезшдеп Казакстаннын тарихгылымыныц реальды жагдайын дэл аныктай бшген. Ол, 6ipiHniiден,Казакстаннын тарих гылымыныц ец осал буьшы теориялыкмэселе екендтн жэне тарихшылардыц жазган ецбектер1н1ц гьшымидецгейщвщ тем ендт, олардыц тоериялык дайындыктарыныц темендопментткелей байланысты екецщгш ашык айткан. Екшпвден,казак тарихшьшарынын казак халкыныц тарихын «тар квлемде,вте uieKmeyni жэне бгржацты кврсететтдштерш» жэне «та-78


рихи оцигалары квп жагдайда абстракты жэне устуртшmycmdipemmdepiH» айтцан. Yuiimuiden, «тарихшылыр бурынайтылгандарды щита айтумен шектеледг, бурыннан белгшжацалыцты, взгенщ ецбегш баяндау ар цыпы жацалъщ ретшдецайта усынады» деп,тарихшылардын квбше тэн кемштжпй дэлайта бшген. Tepmmmiden, ол «деректерге взтдгк вцдеу жасалынбайды»деп, деректердщ деректанулык; вцдуден вткЫлмей «шит»куйшде пайдалынатындыгын айтцан. Бесшииден, ол езшщ 6ipгана тшеп «цазац тарихын эбден уйшп цалган цоцыстан тазарту»екендтн айтады.Ещд Б. Аспандияровтьщ еткен гасырдыц ортасындагы, ягни будан60 жыл бурынгы Казакстанныц тарих гылымыньщ жагдайы туралыайткандарын бугшп Казакстаннын тарих гылымыньщ жагдайыменсалыстырып керешк. Тарих гылымында кандай езгерютер бар?Казакстанныц тарих гылымы каншалыкты алга жылжыды?Б. Аспандияровтын ез кезшде кетерген мэселелершщ кайсысы орындалды,кайсысы ecKipai, кайсысы элз езекп болып отыр?вкш ш ке карай, Б. Аспандияровтын ел1м1здеп тарих гылымыньщжагдайына катысты ез кез1нде айткан проблемалардыц еш кайсысыда орындапган жок, еш кайсысы да ез мацызын жойып, кун тэрпбшентускен жок деп айтуга мэжбурм1з. Kepicimne, олардын бэрщщ демацызы бугшде б1рнеше есе арта тускен. Мысалы, Шршшщен, Б.Аспандияровтын айткан теориялык дайындыктыц темендта ол кездекейб1р тарихшыларга гана тэн болса, бугшде бул букш тарихгылымына тэн кемшшке айналып, Казакстанныц тарих гылымындагдарыска алып келдт Екшппден, Казакстан тарихшылары бурынкалай тар кeлeмдeгi тарих гылымынын микропроблемаларымен айналысса,буинде де эр тарихшы тек езшщ гана тар келемдеп накты6ip такырыбымен, ягни микропроблемамен айналысуда, жэне деоныц езш кеп жагдайда терен теориялык талдаусыз «абстрактыжэне устуртш mycmdipemmdyde».УшЬшаден, тарихшылардын Kepi жаза-жаза эбден таптауырынболган суре жолдан шыга алмай, 6ipiH-6ipi цайталап, «бурыннанбелгш жацальщты жацалъщ ретшде цайта усы нуда». Tepmmmiden,деректерге бурын цалай вцдеу, ягни деректерге деректанулык; талдаужасалынбаса, деректегер сыни талдау бурын цалай болма-79


са, бугт де деректер ешцандай да деректанулык; талдаусыз шиткуйтде пайдаланылуда. Бесщшхден, егер, Б. Аспандияровтын тшепщазац тарихын эбден yuinin цалган цоцыстан тазарту» болса,бугпш 6i3diif тшеггмгз цазац тарихын Б. Аспандияровтыц кезшдег1цоцысца цосылып, may болып ушлген цоцыстан тазарту, ягни реформаландыруарцылы Кдзакстанныц тарих гылымын тубегейшкайта куру болып отыр.Б. Аспандияров деректану теориясымен катар, колданбалы деректануменде айналыскан. Мысалы, ол фольклордын казак тарихыныцдерек K03i ретшдеп мацызы мен ерекшел^ктерш керсетш, дереккездер1 ретшде пайдалана бшу ушш алдымен оларды «сыни, ягнидеректанулык; талдаудан втмзу керек, содан кей in гана оларданшынайылык, децгет жогары мэлшет алуга болады» деп, 03i соныцтамаша улпсш коре еткен. Сонымен катар, ол Е. Бекмахановты деректанугылымына суйене отырып коргаган. Жэнеде, деректанугылымына суйене отырып К. Касымов козгалысынын феодальдыкмонархиялыкемес, букарылык козгалыс болгандьпын гылыминепзде дэлелдей бшген.5.4 О. Сулейменовтыц “Аз и Я ”- сы жэне деректанудыцтулнускалык проблемасыКецестпс кезецде, дэл1рек айтканда, еткен гасырдыц 70-mi жылдарыдеректану проблемасымен айналысып, ецбек жариялаганказактын галым-ойшылы Олжас Сулейменов болды. Мысалы,оныц “Аз и Я”-сы деректану гылымыныц тулнускалык проблемасыншешудщ тамаша ynrici болып табылады. Ецбектщ шыкпай жатыпсаяси кугынга ушырауы, б1ршпцден, О. Сулейменов ецбегшщорыс галымдарыныц еюжарым гасырдан астам жасырып келгеншындыктын 6eTiH ашып, элемге жария еткен аса кунды гылымиецбек екендтн дэлелдейдь Егер, ецбекте шындьщ гылыми непздеашылып керсетшмесе, орыс галымдарыныц тарихка жасаганкиянаттары накты фактшермен дэлелденбесе, онда ол соншалыктыкуганга туспеген де болар едг Егер, Олжастыц дэлелдер1 шындыккасай келмесе, онда ешюм де оган ершелене карсы шыкпас едь Ащышындьщ кездерше найзадай кадалгандыктан гана орыс галымдары80


ере турегелш , О лж аска жан-ж агы нан жабыла Kerri, б зд ерш щ шамаларыжетпеген соц кемекке бш и кп шакырды.Екшшвден, гылыммен, дагпрек айтканда деректанулык талдаумендэлелденген ш ындык бэр! 6ip жещц. Демек, О. Сулейменов деректануаркылы ‘мынды жыга ’ бщщ.Бул деректанудын куд1рет1 купгигылым екещцгшщ айкын дэлель ОлайдейтивЬшз, О. Сулейменов “Игорьжасагы туралы жырды” деректанугылымындагы деректерда зерттеудщен 6ip курдел1 т э с ш - тщщ неп зп зерттеуo6beKTici ретшде ала отьфып зерттеген.Tinre деректанулык талдау жасауаркылы “Жырдын” пайда болгануакытынын ерекшел1ктер1н, Русь пенДаланы мекендеген халыктардынсанкьфлы карым-катынасынын дамуын,оладын 6ip-6ipiHe типзгентабиги эсерш керсеткен. Мысалы,О. Сулейменов езшщ “Аз и Я”-сындаX-XII-nii гасырлардагы славян халыктарынынTuii мен мэдениетшде жэнедэcтYpiндe далалыктардын ыкпалынынмол болгандыгын бултартпас накты деректермендэлелдеп бердо. Бул, тарихшыларуппн, жалпы зерттеупп л ер уииндеректану гылымын менгерудщ каншалыктыманызды екендшн кepceтeдi.Ушшшщен, енбектщ марксизмленинизмидеологиясын басшылыккаалган Коммуниста партиянын шекЫзбшпкке ие болып турган шагында езецбепн жалпы адамзаттык кундылыктургысынан, улттык мудце тургысынанжазуы О. Сулейменовтын сол кезде-акдурыс методология лык багыт-багдар ус'К,азсиупыц галът-ойшылы —Олжас СулейменовО Л Ж А ССУЛЕЙМЕНОВ81


Тертшшщен, О. Сулейменов езшщ узак жылдар бойы журпзгензерттеу жумысынын корытындысында “Жырдын” б1рнеше рет кедпршгендггш,сол кеппрулер барысында ескертюштщ тупнускасынынсаналы турде бурмалангандыгын icopcerin бердьБесшшщен, “Аз и Я” авторы орыс тарихшыларынын гасырларбойы “Жырдын” бурмалангандыгын “кермей”, куш бупнге дейш Татищевжылнамаларын “таза алтын” деп кабылдап, отан баскаларды дасещцруге тырысу себептерш де айтты. Б1ршшщен, орыс галымдары О.Сулейменовтын айтуынша: замам талабын орындады. Улпык санадантуындаган когамдык сураныска жауап берда”. Бас каша айткандаорыс галымдары Ресей империясына кзымет етп. ОрыстардынДалалыктардан артыкшыдыгын дэлелдеп, Патшалык Ресейдщ журпзшотырган империялык саясатынын идеологиялык непзш калады.Еюншщен, олар тарихка мэцп езгермеген жэне езгермейтшдей болыпкершген ХГХ-гасыр мшбершен карады. Сондыктан “Кешпелшердщ...XIX-гасырдагы шурык-шурык теспс, жамау-жамау кшз уйлерш, кайыршылыктурмысын кергенде еуропалык галымдардьщ жшркенш,капаланганы соншалык, мына куладуз Дала мен Еуропаныц арасындасонау кене замандарда мэдени байланыстар болуы мумкшдю туралыойлаудьщ ез1 кутрлак саналды”. Олар XIX гасырда соншалыкты азыптозганкешпелшердщ 6ip кездерде гулденген мемлекеп бар дамыганхалыкгар ретшде славян хальщгарына типзген ыкпалын мойындагысыкелмеда. BipaK, шьшдыкгьщ аты шындьщ. О. Сулейменов сол тарихишындыкты дэлелдей бщщ.«Жапжас Олжастыц орыс халкынын жырын терен зертгегеш,ез1не дей1нп талай галымдардьщ айта алмаганын айтканы, тьщ ойларымендэуйрд! дур сшющцргеш тан калдырады» деп жазды МырзатайЖолдасбеков О. Сулейменовтын “Аз и Я” сы туралы.82Студенттщ дайындалуы ушш бершепн сурактар1. Е. Бекмахановтын ONiipi мен гылыми кызмел.2. Е. Бекмахановтын деректанушылык кезкарастары.3. Б. Аспандияровтын тарих гылымына коскан улей.4. Бшэл Аспандияров - тарих гылымы жэне деректану туралы.5. О. Сулейменовтын деректанушылык кезкарастары.6. «Аз и Я» енбепндеп деректщ тулнускалык проблемасы.7. «Аз и Я» енбегшш деректану гылымына коскан улесь


6-т а р a yТЭУЕЛС13Д1К Ж Э Н Е Д Е РЕ К Т А Н У Г Ы Л Ы М Ы6.1 К* Салгараулы «¥лы каганат»Жогарыда айтылгандай, жалпыалганда Казакстанныц тарихгылымы терец дагдарыс жагдайындаотырганымен, тэуелаздак жылдарындадеректану гылымыньщ талаптарынасай жазылган гылыми ецбектер де пайдаболып, деректану гылымыньщ улттыкмектебшщ калыптаса бастагандыгы дарас. Мысалы, 2008 жылы «Фолиант»баспасынан Казакстан Республикасы §■- Щ. а оишыгара Салгараулы,Мемлекегпк силыгыныц иегерь филологиягылымынын кандидаты, Казакстаннынецбек cinipreH кайраткер1, кeпшiлiккeкещнен танылган «Алтын тамыр»,«Кембе», «Казактыц килы тарихы», «TypiKэлемп>, «Тургктер», «Едщк непздерЬ> аттыондаган коркем, гыльши-кепштк, тарихитанымдык ецбектердщ авторы КойшыгараСалгараулыныц TypiK халыктарыныц туптарихын зерттеуге арналган «¥лы каганат»атты ipi^iii ецбеп жарык Kepin, окырманколына тидо. 1. Салгараулы К- ¥лы каганат.- Астана: Фолиант, 2008. - 552 б.жазушы_тарихшы-гашмКОИШЫГАРДмщТШшдг83


Егер, адамга жад кандай кажет болса, халыктарга шынайы тарихта еондай кажет екендйч белгш. Эйткеш, тарихын жогалткан халык,жадынан айырылган ауру адамдай езхнщ гам екенш, кайдан келген iHбшмей мэцпрген куй кешедгДемек, TypiK халыктарынын шынайытарихыныц жазылуы, автордыц ез сез]‘мен айтканда: «... элi кунгетуша тергаш, шыккан Teri гылыми тургыда аныкталып, акикатыашылмай отырган TypiK халыктарынын» [1, 509 б.], ездершщ ежелпортак тарихы непзшде жакындай TycyiHe, 6ipire тусуше эсер eTepiкумэншз,Эрине, 6ip макаланын келемшде мундай тым ауыр да, курд ел iецбекке жан-жакты тарихнамалык талдау жасап шыгу мумкшемес. Дегенмен, кандай да болмасын гылыми туындылардыцтеориялык-методологиялык непздершщ ортактыгын ескере отырып,аталган енбектщ езеин кураган, кас сулудыц 6ip-6ipiMeH жарысаершген бурымындай, 6ipiH-6ipi толыктыра отырып катар ербйен:{здешс, булкыныс, гылым жэне гылыми болжам сиякты б1рнешеметодологиялык факторларга кецш аударуды жен санадык.Б1р[шшден, кггап: «Акикатка жетудщ басты мураты - 1здешс» дегенкагиданы басшылыкка алган автордыц [1,509 б.], узак жьшдаргасозылган уздшлз 1здетсш щ , узын-ыргагы кырык жьшга созылганкыруар ецбегшщ нэтижеш дер едш. Бул фактор, кандай да болмасынгылыми-зерттеу жумысынын мацызын арттыра тусетш бастыфакторлардыц 6ipi. Мысалы, адамзат тарихыныц даму барысындакеп жагдайда meiiiyiiii рел аткарган далалыктар тарихына катыстыондаган елдердщ, жуздеген галымдарыныц eH6eKrepi дуниеге кедда.MiHe, осылардыц кебше автор ез ецбепнде тарихнамалык талдау жасайотырып, мэселенщ зерттелу децгей}н аныктай бшген жэне олардыез пайымдауларымен салыстыра отырып, накты корытындыларжасаган. Эзше дейшп зерттеушшердщ ецбектерше тарихнамалыкталдау жасай келе автордыц жасаган ец басты корытындысы: «Тарихгылымыныц Heri3i эу баста еуропалак таным-тусшш тургысынанкаланып, содан epic тарткандьщтан, адамзат ем1ршщ эр саласынакатысты жасалынган гьшыми тужырымдардыц бэр1 б1рдей элемн1цезге халыктарынын, ягни еуропальщ еместердщ, соныц 1ппнде T ypiKхалыктарынын тел болмысыныц шындыгын ез децгейшде ашып береалмайтындыгы... бул орайда жасалынган гылыми тужырымдардыцсыцаржактылыгы». [1,3 6.].84


Окнпшке орай, будан б1рнеше гасыр бурын непзш еуропалыкгалымдар калаган турш халыктарынын тарихына катысты сьщаржактужырымдар, желаяктардьщ эстафеталык таякшасындай, колданколгаетш, тарих гылымында буганге дейш жалгасуда. Еуропагалымдарыныц бастамасын алдымен патшалык Ресейдщ шыгыстанушыгалымдары, кейшнен кецес тарихшылары жалгастырса,бупнде Казакстан Республикасынын ресми тарих гылымыжалгастырып отыр. Оныц айкын дэлелдершщ 6ipi мемлекетпк тарихи-зерттеумекемелершде жумыс ютейтш Ж. Абылхожин жэнеИ. Ерофеевалардыц, маркум Н. Масановтын атын косып, 2007 жылыжариялаган «Научное знание и мифотворчество в современной историографииКазахстана» атты ецбеп.Ресми тарихшылардыц турш халыктарынын кара шанырагыныц,ягни улкен ушнщ neci болып отырган казак ултынын тарихынсоншалыкты ешпендшкпен жэне саналы да максатты турде ерескелбурмалагандары н Эз1мбай Гали галамторда дэлелдеп бердо; BipaK,raicTi министрл1ктер тарапынан эз1рге ютапка да, галымнынайткандарына да катысты ешкандай арнайы niKip бшдортген жок.Демек, аталган авторлар кезкарасы, сол тарихшылар ецбек ететшмемлекетпк мекемелердщ, ягни ресми тарих гылымыныц дакезкарасы болып табылады деуге толык Heri3 бар.Тарихи 1здешстщ тагы 6ip багыты зерттеу жумысыньщ деректшHeri3iH калыптастыру екендш белгш. Бул багытта да ютап авторыкеп ецбек eTin, езщщк тужырымдар жасай бшген. Эрине, автордынпайдаланган накты деректерше немесе дерек кездерше жан-жактыдеректанулык талдау жасау да келекшектщ улесшде. Дегенмен,«Жеткшкп курылыс материалдарын дайындап алмай турып,ешк1мнщ уй салуга юрюпейтпп сиякты, жан-жакты зерттелш, тарихиакикаты аныкталган материалсыз тарих жазуга болмайды» дегенустанымды басшылыкка алган К- Салгараулы [296 б.], ез «курылысматериалдарын» шыдамдылык танытып, ыждакаттылыкпен жинайбшген. Ол, TypiK халыктарынын тарихын тугендеуге cenTiriTHeriH халыктыц ёзщц ауызша тел тарихына ден койып, мифтщэцпмелердщ, ацыз ертеплердщ, ататек тарататын шeжipeлepдiн,ежелп елен-жырлардыц, мaкaл-мэтeлдepдiн 6epeTiH деректершсаралауга; тупнускалык кукы бар мурагат кужаттарын актаруга;85


археологиялык казба муралардын айгактарын екшеуге багыт алаотырып [ 1, 3 б.], осылардыц 6eperin мэл1меп аркылы «...турнехалыктарынын байрыгы тарихына катысты бурын-соцды айтылганжазылган,riirri аки каты айкындалган деген ой-тужырымдардынез1мен сэйкес келе бермейтш жаца, тын пайымдауларды» OMipreо келген [1,36.].Тел тарихымыздыц тума дерек кездерш курайтын, халкымыздыцауызша тарих айту дэстур1 туындылары: «гажайып аныздар менмазмунды ертеплерден, батырлык жырлар мен шешендш сездерден...кумнан алтын шайгандай, таудай кум копарып, тарыдай дерек жинауменкатар» [1, 296 б.], К- Салгараулы бугшге дешн жеткен кененщкезшдей жазба дерек кездершщ магпметтерш де ой елегшен етюзш,екшей б1лген. Бул орайда автордын, дуниенщ бар байлыгына6eprici3, бабаларыныц езше мура етш калдырган асыл казнасы - тасжазуларымен катар, езге журт екщдершщ де жазбаларын пайдалабштендшн, 6ipa3 уакыт кернп мемлекетте болып кытайдыц кенежазбаларын да зерттеп, олардыц б1разын жариялагандыгын жэнегылыми айналымга коскандыгын да ерекше айтуымыз керек.Ек1ншщен, ютап автордыц: «...бар туешжп жазу-сызуы ертедамыган езге елдердщ сынаржак жазылган жазбаларыныц дерепменгана шектетш келген отырыкшы eлдepдiц ез1мпнл менменджпенкалыптастырган бурынгы касац танымныц курсауын бузуга» дегенбулкынысыныц, [1, 61 б.], «...жаца йдеше epiciHe шыгуга» деген[1,61 б.], умтылысыныц нэтнжесг. Бул, фактор, тек талдау жасалыныпотырган накты итап ушш гана емес, жалпы Казакстан тарихгылымы упцн де аса мацызды фактор. Олай дейтшишз, автордындалальщтар тарихына катысты калыптаскан ресми тарих гылымытуралы айткан ойларыныц дурыстыгыныц дэлeлдeнyi, б1здеп ресмитарих гылымыньщ шынайы жагдайын айкындап. келешекте дурысбагыт-багдар алуына кемектесер1 даусыз. Автордыц айтуьшша:«Мэселенщ Heri3i - ерте замандарда кепнанш1лердщ табиги телболмысын жете бшмей, оларды тек «жабайылар», «тагылар» депкана кабылдаган ежелг1 отырыкшы елдерд1ц таным-туешйт аркылыкалыптаскан турпайы, жацеак тужырымдарды еуропалыктардынкей1н гылыми шындык репнде езгелерге ектемдшпен мойындатуында...сол мойындатудыц ой-сананы курсаулап, барды керуден, жокты86


1здеуден калдырып, зерттеуш1лерд1 сол баягы ecici 6ip сурлеудо шиырлайберуге мэжбур erin койуында» [1, 341 б.].Егер, автор ойын бейнелеп жетюзер болсак, непзш еуропалыктаркалаган элемднс тарих гылымы далалыктар тарихын да, сол тарихтызерттеупп тарихшыларды да ездер1 токыган тем ip тормен эбденкоршап тастаган. Нэтижесшде далалыктардын шынайы тарихытор сыртында калып, тордагы тарихшылар, сол торга камалгаи еуропагалымдарыньщ колдан жасаган далалыктардын жалган тарихынгана зерттеумен айналысуга мэжбур болган. Уакыт ете келе олбойга сщш, дагдыга айнаган. Егер, автордын ез сезшен айтсак: «ЕнeKiHinrrici - осы кате тужырымдамалар тарих гылымын да еш кагажукермей, эл1 кунге ез устемдичн журпзш келед1... ел тэуелсййтналып, ес жинаган кезде де олар уйренппкп сол сокыр сурлеуденшыкпай, баягы ecKi эуенмен урып келедт. [1, 343 б.] [1, 85 б.].Мойындагымыз келе ме, келмей ме, 6ipaK, автор ойынын eMipшындыгымен толык сэйкес келепцщп де, тарих гылымынын да,тарихшылардыц да езгенщ колдан токыган торына мыктап шырмалгандыгыда, гылымныц да, галымдарымыздьщ да непзшен солторда отыруга эбден бешмделш алгандыгы да, тарихшыларымыздынёздерше ете ынгайлы кершетш тор шпндёп жылы да жумсакорындарынан козгалгыларынын келмеу1 де, нэтижес1нде шынайытарихымыздыц жылдан-жылга кемеск1ленщ, урпак жадынанумыт болып бара жаткандыгы да рас. BipaK, барлык уакытта да,барлык халыктарда да, бэр1мен Keiiice бермеййк, гасырлар бойыкалыптасып, санага тастай батып, судай сщген ceHiMre карсы: «жок,жер 69pi 6ip айналады» дегендей, ез ойын айта бшетш адамдарболган жэне 6yriH де бар. Кдзактар да ондай адамдардан кур алаканемес. Сол, «кеп айтса кещпм» демей, шындыкты айта бшгендердщ6ipi, замандасымыз - Койшыгара Салгараулы.К. Салгараулыныц ез ютабында жасаган пайымдаулары менусынган тужырымдарынын шындыкка каншалыкты жакын келетшдапйкелешек керсете жатар, 6ipaK оныц: «Орныккан угымды,калыптаскан TyciHiKTi бузу, эрине оцай шаруа емес. BipaK, солайекен деп калыс отыруга тагы болмайды, «айтпасац шындыктынатасы еледЬ>. Ортак ic муддес1не катысты бiлгeнiмiздi 6yrin калмайадалдыкпен ортага салу - эркхм ушш де перзенттж парыз» деп, [ 1,87


85 б.], катып калган касан кагидага карсы шыгып, тарихымызды да,тарих гылымын да шырмаган горды узбек болган булкынысын, «телтарихымызга тел танымнын акикатымен карауга» деген умтылысыненш м де жокка шыгара алмайды [ 1, 357 б.].Ушшшщен, жэнеде ен бастысы, мтаптын гылыми н еп зд ш л ,онын жалпы гылыми танымнын, оньщ ш ш д е тарих гылымынында, теориялык-методологиялык талаптарына сай орындалуы. «Квазаргылым жетшд1, таным-тусп-ик езгердк Сана еткен заманнын ез1мшшменмендш ауруынан айыгып, акикатты алга шыгарар эдш еттш кпмойындау кабшетше ие болды. Соган орай ещи ecxi сурлеуд1 ойсызшиырлай бермей, жаца epicxe шыгып...шындыкты тану мумкшднттуды» дей отырып [1, 357 б.], автордын ез енбегш гылымныцсоцгы ж епст1ктер1 мен езгерген санага суйене отырып орындауы.К- Салгараулыньщ узак жылдар бойы еткен ецбегшщ, текен тершщ,тауыскан кез майыныц т у т а нэтижесш айкындап, кпаптын келешектагдырын шешетш Heri3ri фактор да осы. Б1здщ бул ютапка ерекшекещл белу!м1здщ басты ce6e6i де осында.Егер, кез-келген зерттеу жумысыныц гылыми кундылыгын айкындайтынHeri3ri теориялык-методологиялык мэселелердщ 6ipнёшеушетокталар болсак, ол, б1ршнпден, гьшымн-зерттеу жумысыныцбасты компонент! — накты зерттеу объекисшщ аныкталып,жумыстыц басты багыт-багдарыныц дэл айкындалуы. Осытургыдан алганда, карастырылып отырган кйаптыц, езш щ бастызерттеу объекпсш «Казак ССР тарихы» деп алып, тарихты 1917жылгы казан тецкерюшен бастаган кецестш тарихнамадан немесе07.00.02 - Отан тарихы (Казакстан Республикасыныц тарихы) деп,зерттеу жумысыныц шецберш небэр1 18 жылмен шектеп отырган6yriH ri ресми тарих гылымынан epeкшeлiгi, К- Салгараулыньщ еззерттеу объекпсш «TypiK тарихы» деп алып, ез iздeнiciнiц бастыбагыт-багдарын кемшде будан кырык жыл бурын дэл жэне дурысайкындай бiлyiндe.Бул фактордыц методологиялык проблема ретшде мацызын айтыпжетюзу мумк1н емес. OftTKeHi муныц артында, тек жазылмайкалган улт тарихыныц немесе ез багытын дурыс таба алмаган ресмитарих гылымыньщ гана мэселеа турган жок. Муныц артындажуздеген казак тарихшьшарыныц eMipi мен тагдыры да тур. Олай


дейтатшз, кэсшкдй казак тарихшыларыньщ басым белптнщ езем1рлерш Казакстанда еш уакытта да болмаган, еппам де кермегенсоциализмнщ алдымен толык, кейшнен тупкйшгп жену тарихынзерттеуге немесе казак халкын кынадай кырган КОКП-ньщ данабасшылыгын дэлелдеу сиякты партия тарихын жазуга арнагандары,ал Ka3ipri тарихшыларымыздьщ кебшщ «Ежелп жэне орта гасырлыкКазакстан тарихы» деп, ежелде де, орта гасырларда да болмаган«Казакстаннын» тарихын зерттеу сиякты, ойдан шыгарылган жалганпроблемалармен айналысуып жургендер1 efipiK емес. Бул тургыданалганда К- Салгараулы о бастан-ак ез багыт-багдарын дурысаныктай бшген, Ke6iMi3 сиякты гылыми атак-дэреже алу ушш жокпроблемаларды «зертгеп», елее куумен уакыт етвззбей, бар саналыOMipiH туган халкынын шынайы тарихын таныуга арнаган бакыттызерттеупп.Eкiншiдeн, зерттеу жумысыньщ максаты мен мiндeттepiнiнде дурыс айкындалып, гылыми тужырымдамасыньщ дурыс жасалуынында манызы елшеуаз. К- Салгараулы: «Тарихтьщ Heri3riKeftinKepi - адам. Адам жок жерде тарих та жок» деп [1, 6 б.], езшщбасты максаты eTin, ез замандастары сиякты партия немесе мемлекеттарихын зертгеущ емес, адамзат тарихын, сол адамзат тарихынынтшщде (контеюсшде) ез халкынын тума тел тарихын зертгеущмаксат eTin, «... кешкшиилердщ табиги тел болмысын жете битей,оларды тек «жабайылар», «тагылар» деп кана кабылдаган, ipreTacbiеуропальщтардын таным-TyciHiri аркылы калыптаскан турпайы,жацеак тужырымдамаларга» [1,341 б.] карсы: «Тел тарихымызга телтанымнын акикатымен карау парыз» деген устанымды басшылыккаалып [1, 357 б.], «...халкымыздын шыгу тегш iздeгeндe бугшгщейсырт журт ез1мппл ектемджпен зролап танып, калыптастырганкате тусшнске... сын кезбен карап. жалган таным тэуелдшгшенарьшар кун жетп» деп [1, 341 б.], ез тужырымдамасын усынганжэне онын Heri3ci3 емес екещщтн дэлелдей бiлгeн. Жэне де:«Ортагасырлык TeKeTipec кезшде кешкшшшердщ бастау тарихынаэдeйi жасалынган кианаттардьщ 6yriHriHiH гылымы жеплген заманындада сол Kyfli, каймагы бузылмай эш жалгасып келе жатканынакез жетп» деп [1,3 б.], гасырдан гасырга eTin, 6yriHre дешн жеткентужырымдамалардьщ жалгандыгына окырман кезш жетюзе бшген.89


Ушшппден, гылым ушш, гылыми ецбектер уш н атау сездердщ,ягни угымнын сездш маганасын бере бшетш накты гылымитерминдердщ аныкталып, дэл колданылуыныц да мацызы улкен.Эйткеш, кандай да болмасын гылымныц даму децгеш, солгылымныц терминдершщ аныкталу жэне калыптасу децгешменелшенедь Осы тургыдан алганда, куш бупнге дейш езшщгылыми терминдерш аныктай алмай отырган бiздeгi ресми тарихгылымыныц даму дэрежесшщ кай децгейде екендпйи байкау киынемес. Ал, К- Салгараулы болса ез ецбегшщ шргспесшщ езш атаусездерд1, ягни терминдерд1 аныктап алудан бастап, кггаптыц сонынадейш жуздеген терминдерге талдау жасап, аныктама берген. Бул,сез жок, куанарлык ic, ецбектщ гылыми децгешшц жогары екендтнкерсететш фактор.Атап айтканда: «Атау нактылыгы — таным нактылыгы» дегенустанымга табан TipereH К- Салгараулы: «Атау (термин) -жазушыныц кецш-кушне, айтар ойыныц эсерше карай кубылтаберетш тецеу сез емес, гылымда белгш 6ip угым болмысын нактыбщцру ушш колданылатын дара магынага ие сез немесе сез TipKeci,былайша айтканда, белгш 6ip угымнын басыбайлы аты, тел кужаты.Сондыктан, ол —дара. 0згермел1 емес, туракты» деп [1, 39-40 бб.],ез ецбепнде ондаган жаца терминдер усынумен катар, кере керекез1м1з, ести ести кулагымыз эбден уйренгён, санамызга cinin,езгерместей болып кершген терминдердщ езшщ б1разыныц катеекенд1пн айтып, ез термин1н усынган жэне ез ойыныц дурыстыгынтш гылымына суйене отырып дэлелдеуге тырыскын.Мысалы, ез1м1з «номад», «кочевник» деген сездердщ аударма баламасырет1нде б1рде «кешпелЬ>, б1рде «кешпецщ» деп айтып жургенсездерд1ц кате екещцгш айтып, дурысы: «жеке атаганда KennciHmi,кепше атаганда кешк1ншшер атаганымыз жен» дейд1 [1, 40-41бб.] немесе «турж» сез1н1ц теркш1не талдау жасай келе: «TypiK»- турлардан тараган бук1л ру-тайпалардыц басын 6ipiicripeTiH жалпыатау. «Тур» сезше «iK» журнагы жалгану аркылы белгш1 6ipугымныц жиынтык магынасын бшд1ретш жаца сез жасайтын ен1мд1кене журнак» деп [1, 72 б.], TypiK тектес халыктарды каз!р айтыпжургешм1здей «туркшер» емес, «тур1ктер» деп атауды усынады.Эрине, 6i3 эз1рге автор усыныстарыныц кайсысыныц дурыс екен1н,90


кайсысыныц кате екендтн айта алмаймыз. BipaK, б1здщ ойымызша,автор ойлары Heri3ci3 де емес сиякты. К. Салгараулыныц усынганатау сездерше катысты тш гылымынын мамандары да ез ойларынайтар деп ойлаймыз.Тертшшщен, ецбектш гылымилыгын керсететш басты факторлардьщ6ipi, оныц деректану гылымыныц непзшде жазылуы.Автордыц улттык тел деректер мен дерек кездерше басакецш бeлiп, оларды тани 6inyi жэне зерттеу жумысынын дерекгшнепзш1В( ерекшелцстерше сай, гылыми-зерттеу методын пайдаланаецбектщ гылыми мацызын арттыра тускен. Жогарыдаайтканымыздай, алдымен кептеген жылдар бойы дерек жинауменайналыскын К- Салгараулы: «Кажетта материалды дайындап алмайтурып, Ka3ipri тацца тарих жазушылык, канша жерден жаксы ниеттентуганымен, 63pi6ip, жаца еркке шыга алмай, аркандалган аттайайналсоктап, байрыгы ecKi шиьфды шиырлай беру болмак» деп [ 1,132 б.], ез ецбегшщ мол дерекпк корын жасап кана коймай: «Казгрйтацда деректану, муратану жумысына ерекше мэн 6epin, казакхалкыныц кене тарихына катысты бупнге жеткен дереккездерш алдыменезмайз жан-жакты зерттеп, сол аркылы туйген пайымдауларымыздыезге журттыц галымдарыныц осы орайдагы тужырымдарыменсалыстырып, тарихи акикатын аныктауымыз кажет, ягни дурысындурыс. Бурысын бурые деу парыз» деп [1, 132 б.], зерттеушшергедеректану гылымына ерекше мэн беру кажетгшгш де ескерткен,жэнеде ескертш кана коймай, ез ецбепн деректану гылымыныц талаптарынасай орындаган.Соцгы 15-20 жылдыц келешйдё деректану гылымынсыз, 3cipeceулттык деректерда тани 6uiyci3, б1зде ешуакытта да толыкканды тарихгылымыныц болмайтындыгын, онсыз жуйел1 де, шынайы даказак тарихыныц да, Казакстан тарихыныц да жазылмайтындыгынканша айтсак та, канша жазсак та, не сол гылымды баскарыпотырган министрл!к, не ресми тарих гылымы, не кэсшкой тарихшыларселт етпегенде, К- Салгараулыныц деректануга ерекше мэн берукажетпгш айтып кана коймай, ез ецбепн сол деректану гылымыныцнепзшде орындауы, сез жок, б!з ушш тагы 6ip куанарлык жагдайболды. 0йткеш, бул, казак зерттёупилерщщ де тарих гылымыныцдеректану сиякты аса киын да, курдел! саласын терец мецгерш, езжумыстарында пайдалана бастагандарын керсетед!.91


Атап айтканда, жумыста деректерда1здеп табу, жинау, жуйелеуден,ягни деректанулык эвристикадан бастап, деректердщ пайда болуынсынау, деректерд! сыныптау, оларда сакталынган мэл1меттердщшынайылык децгейш аныктау, деректанулык талдау жэне синтездеусиякты деректанулык ic-шаралардын бэр1 де жогары кэсшкойлыкдецгейде аткарылган. Мысалы, автор: «...далалык ауызша тарихтынкунды дерепн хатка Tycipin, 6ip жуйеге келтарген тендеа жок, булкунге жеткен элемдеп алгашкы енбек» Рашид ад-Диннщ (1247-1318жж.) эйгш «Жылнамалар жинагыньщ» («Жами ат-тауарихтыц»)мунгул тарихынын манызды жазба дерек кез! ретшде пайда болуытуралы: «Ецбектщ авторы Рашид ад-Динн ибн Абуль-Хайр Али Хамадани- Монгол империясыньщ дэу1рлеп турган ке-зшщ кезкергенKyarepi, Шыцгыс ханныц тжелей урпагы Еазан хан мен Олжайтуханньщ y93ipi болган адам...бул ецбектщ авторлыгы 6ip адамгатeлiнгeнiмeн, шын мэншде, «Жылнамалар жинагын» (1300-1310 жж.)-ужымдык ецбектщ жeмici. Заманында бш кп ел билeyшiлepiнiн 6ipiболган Fазан хан бегде журтты жаулап алып, соган билш журпзштургандарымен, 03flepimH; 6ipTe-6ipre соларган cinicin, жутьшыпбара жатканын керш, тшнен, дшшен, ата-бабаньщ салтгДэсТурщёнайырылып, парсылана бастаган муцгулдьщ KeftiHri келер урпагыездершщ шыккан TeriH таймай танып, тел тарихын ез болмысьшдабшш ecciH деген ниетпен гулама уэзщ Рашид ад-Диннге арнайытапсырма 6epin, касына муцгул халыктарынын тарихын мейлшшетерец б1лет1н, даланыц теццеа жок дацгайыр memipemici Болат-чансанбастаган алты монгол шеж1решю1 мен сол кезд!ц ец мыкты депесептелшетш б1рнеше 6LaiKTi тарихшысы (Абдуллах Кдшани, АхмедБухари жэне т. б.) косып, осы ецбект1 жазгызган. Сондыктан да булецбект1 ез заманыныц бш1мд1 де 6miicri мамандары 6ipirin шыгарганэнциклопедияльщ жинак деу артык айткандык болмайды. Соныцушш бул ецбектщ эр дерегше байыппен карау парыз» дейд1 [1, 345-346 бб.].MiHe, осы, келтаршген 6ip мысалдыц ез1нде гана К[. Салгараулыдеректану гылымына тэн: деректщ пайда болу объективтиигшаныктау (улттыц оз тарихын бшу кажегалш); атрибуция проблемасы(авторын аныктау); датировка (уакытын аныктау); тарихилыкпринцип! непзшде дерект1ц пайда болган тарихи жагдайын92


аныктау (монголдардьщ парсылана бастауы); деректщ пайда болуынаэсер еткен субъективп факторларды аныктау (хандардынбастамшылдыгы, уэз1рлердщ басшылыгы, б1лпр шеж1репплермен галым тарихшылардын катысуы); деректш манызын аныктау(энциклопедиялык жинак) сиякты бфнеше деректанулык талаптардыорындаган. Муныц бэр1 «¥лы каганаттыц» деректанугылымыньщ непзшде орындалган гылыми децгеш жогары ецбекекендиш керсетедьЮтапта ерекше орын алган жэне оныц жазылуына себеп болгантвртанй методологиялык фактор, ол автордын жасаган гьшымиболжамдары. Щ Салгараулыньщ аса ыждакаттылыкпен орындап,кешшлш назарынаусынып отырган ецбепнде, турнсгертарихын зерттеумэселесше катысты гылыми болжамдар ютаптыц KipicneciHeHбастап, сонгы бепне дейш кездеседг. Мысалы, автор юргспеде:«¥зак жылдарга созылган 1здетс нэтижеа - TypiK халыктарынынбайрыгы тарихына катысты бурын-сонды айтылган, жазылган, TinTiакикаты айкындалган деген ой-тужырымдардыц езшен сэйкес келебермейтш жаца, тыц пайымдауларды ewdpre экелд1. Ондай пайымдауларб1реу-екеу емес, б1рнеше ондьщтарды курады» деп, езщщ 19накты пайымдауларын (гылыми болжамдарын - К А.) атай келе: [ 1,4 б.], «Буларды айтпай уназ калу —гылымга, ез халкыцнын еткешнекиянат жасаумен б1рдей кершдЬ> дещи [1,6 6.].Осылай, ез пайымдауларын ортага салуды езше парыз санаганК- Салгараулы, ез ецбепнде ез болжамдарыныц Heri3ci3 еместтнKepcerin, 6ipa3 ойларыныц дурыстыгын дэлелдей алган депайтуымызга болады. Мысалы, автор ецбектщ Kipicne 6ел1мшде:«Кешюншшердщ мемлекетш кулатуда император сарайында арнайыдайындыктан еткен «Император кызы» деген атпен далалыкбилеупнлерге узатылган кытай бикештер1 айтарлыктай ецбекшщрген» деп [1, 6 6.], далалык империялардын куйреушщ бастыce6e6i болган так таластары, сол «Император кыздарыныц»жымыскы эрекеттершщ салдары екещцп туралы болжам айтса,ютаптыц тертанип бетмшщ ««Кептанштер мемлекетш кулатудагы«Император кыздарыныц» релЬ> деп аталатын ymiHmi тарауында, езболжамынын дурыстыгын накты тарихи деректер аркылы дэлелдейбшген.93


Эрине, 6i3, зерттеушшщ барлык болжамдары да осылайшадэлелденд1 деп айта алмаймыз. Дегенмен, солардын б1разыныншындыкка сэйкестншщ 03i де, К- Салгараулынын тарих гылымындатын niKip айтып, TypiK халыктарынын тарихын зерттеуге улкенулес коскандыгын керсетедь Сондыктан да ютап баска да TypiKхалыктарынын Ka3ipri колданыстагы тшдерше жэнеде орыс,агылшын талдерше аударылса, онда элемдк тур1ктану гылымынында дамуына эсер еткен болар едь6. 2 К- Салгараулынын гылыми нэтижелер1 менк-тэж 1рибелер!Койшыгара Салгараулынын TypiK халыктарынын туп тарихынзерттеуге арналган «Улы каганат» атты iprerii eH6eri тэуелетздпсжылдарындагы жалпы Казакстаннын тарих гылымына, оныц йнщцедеректануга да, косылган улкен улес болып табылады. Галымецбегшщ езегш: 1здешс, булкыныс, гылым жэне гылыми болжамсиякты 6ipHeuie методологиялык факторлар курайды.Бipiншiдeн, гылымда кол жетюзген кандай да болмасьш мацыздынэтиже, ол ец алдымен {здешстщ жемш. К- СалгараулынынeH6eri де, ондагы гылыми нэтижелер де, ец алдымен, галымныцузак жылдарга созылган Ьдетстедшщ жeмici. Мысалы, тарихгылымында гылыми-зерттеу жумысы нысананыц зерттелу децгейшаныктаудан басталатындыгы белгш. Осы талаптан шыга отьфып,галым TypiK халыктарынын тарихына катысты пайда болган ондаганелдердщ, жуздеген галымдарыныц ецбектерше тарихнамалык талдаужасай келе, жалпы тарих гылымыныц непзшщ, оныц iniinzjeКазакстанныц тарих гылымыныц да, еуропалыктардыц тарих туралыT y c iH iri аркылы калыптаскандыгын, соныц нэтижеандедалалыктар тарихыныц гасырлар бойы бурмаланып келгендтнжэне бурмаланып отыргандыгын дэлелдеген.Fалымныц бул тужырымыныц принципа мацызы ете улкен. Ол,6ipiHiniaeH, еуропальщ галымдардыц таиым-TyciHiriHe непзделгенКазакстаннын тарих гылымыныц TypiK хальщтарыныц тари-94


хын, онын iniinqe казак халкынын тарихын да, объектива зерттеугебагытталмагандыгын, сондыктан оны тубегейт кайта курукажетпгш дэлелдейдь Еюнишден, не билжгщ не ресми тарихгылымынын галым ойларына кецш аудармауы, олардыц жалпы тарихгылымына деген, турне халыктарыныц тарихына деген, онынишнде казак тарихына да, немкетта кезкараста екендтн керсетедгШрнеше ондаган жылдарга созылган галым 1здешстершщ Ketteeiнэтижеа, езшщ зерттеу жумысынын дерекпк непзш жеткшктадэрежеде калыптастыра 6Lrryi болды. Ocipece, ресми тарих гылымыкуш бупнге дейш ат-тонын ала кашатын халкымыздыц ауызша тарихайту дэстур! туындыларынан, тебе-тебе болып уйитген кумды шайуаркылы тарьщай алтын тапкандай, кунды дерек ала б!лу1 болды.Екшпцден, автор непзш еуропалыктар калап, тарих гылымында, тарихшыларды да темар тордай коршап тастаган шецберденшыгуга булкыные жасап, улт тарихын ултык таным тургысынанжазуга умтылган. Автордын бул эрекетш TypiK халыктарыныцшынайы тарихын жазу жолындагы, катып калган касан тарихгылымын тубегейт кайта куру жолынДа жасалынган алгашкы нактыкадамдардыц 6ipi деп багалауга болады.Ушшшден, ютап тарих гылымыныц теориялык-методологиялыкталаптарына сай орындалган гылыми ецбек. Онда, гылыми-зерттеужумысынын басты компонента, ягни зерттеу объектася - «TypiK тарихы»деп дэл керсетшген. Зерттеу жумысынын максаты мен мшдеттер!де улттык муддеге сай айкындалып, гылыми тужырымдамалары дадурыс жасалынган.Мысалы, К- Салгараулы езшщ басты максаты етш ез халкынынтума тел тарихын зерттеущ алган. Осы максатта К- Салгараулы езецбегшщ KipicneciH атау сездердЩ ягни терминдерд1 аныктап алуданбастап, ютаптыц соцына дейш жуздеген терминдерге талдау жасаганжэне аныктама берген. Бул, ецбектш гылыми децгешнщ жогарыболуына эсер еткен непзп факторлардын 6ipi. Ойткёш, жогарыдаайтылгандай, кез келген гылым угым мен терминдерд} дэл аныктап,дурыс колдана бшуден басталады.Ецбектщ гылымилыгын керсететш Heri3ri факторлардыц тагы6ipi, онын деректану гылымыныц талаптарына сай жазылуы.Ецбекке тарихнамалык талдау жасау К- Салгараулы ез ецбепн дерек-95


тану гылымынын талаптарына сам орындаган деп айтуга мумкшдшбередь Бул, б1ршнпден, ецбектщ гылыми децгешнщ жогары болуынаалып келсе, екшнпден, казак зерттеушшершщ де тарих гылымынындеректану сиякты аса киын да, курдел1 саласын терен мецгерш, езжумыстарында пайдалана бастагандарын керсетедх.Тертшшщен, К- Салгараулы туржтер тарихын зерттеу мэселесшекатысты гылыми болжамдар айткан жэне ез болжамдарыныц непзсЬeMecTiriH накты тарихи деректер аркылы дэлелдей бш ен.Г ылым yuiiHбул фактордын да манызы ете улкен. ©йткеш гылыми жумыстардынметодологиялык неизшщ дурыстыгы онын болжамдык багытыменде аныкталады. Сондыктан да ецбектщ кундылыгы кеп жагдайдаонда гылыми непзделген болжамдардыц болуымен байланысты. Тарихшыбелгш 6ip жагдайларда гана гылыми болжамдар жасай алады.Ол тарихшыга терец методологиялык бш м аркьшы гана келедо.Тек методологиялык бш м гана тарихшыга ез кезепнде бурынайтылган болжамдардан бас тартуга, тштен жокка шыгаруга жэнетарихи бшмнщ дамуы туралы болжам айтуга мумкшдш бередиСтуденттщ дайындалуы ушш бершетш сурактар1. Kj. Салгараулыньщ eMipi мен кызмеп.2. Койшыгара Салгараулыньщ «¥лы каганат» атты iprem ецбегш талдау.3. К. Салгараульшьщ деректану гылымына тэн эщсперт пайдалануы.4. К- Салгарыулынын гылыми нэтижелер1 мен к-тэж1рибелерь


7-т а р a yДЕРЕКТАНУ МЕТОДЫ7.1 Деректанулык “сын”Деректану гылымынын методы, ягни деректерда тани бшуэд!с-тэсщцер1 туралы айтылган жетшпп тараудын 6 ip iH m iтармакшасы «Деректанулык “сын” деп аталады. Демек, онддеректерда деректану гылымынын кагидаларына суйене отырып“сыннан” етюзу кажетпп, баскаша айтканда, деректерда тарихтыншию заты р'етшде “ендеуцен” етюзщ барып пайдалану кажеттшжэне онын жолдары туралы айтылган. Бул жерде “сыннан” етюзудеген термин де, “ендеуден” етюзу деген термин де сездщ ауыспалымагынасында алынган шартты терминдер.Егер, деректерда “сыннан” етюзу дегешщз, деректердеп мэгнметтердщшындыкка каншалыкты сай келетандшн аныктау дегенугымды б1лд!рсе, “ендеуден” ечшзу дегешм1з деректерд1 тарихтыншик! заты репнде турл1 коспалардан тазартып, пайдалануга жарамдыету деген угымды бщщредй Екеуппц де магынасы 6ip - олдеректеп тарихи окига туралы мамметтщ шынайылык децгейш,гылыми кундылыгын аныктау деген сез.Деректанулык “сынныц”, ягни деректеп тарихи окига туралымэл1меттщ шынайылык децгейш аныктаудыц кажетпп неден туындайды?Зерттеушшц деректерда “сыннан” етюзу аркылы танибшу кажеттшп накты 6ip окиганын, сол окигага катысты пайдаболган эр турш деректерде, эр турл1 бейнелену1мен байланысты.Ал, эр турш деректерде окиганыц эр турл! бейнелеиу1, деректерда эртурш субьектердщ жасауынан туындайды. Эдетте, 6ip окига туралы97


ондаган, жуздеген деректер пайда болады. Оларды максат-муддеа,окигага деген кезкарасы, когамдык позициясы т.т. эр алуан ондаган,жуздеген субъектер жасайды. Ал, эр 6ip дерек жасаушы окиганьщкай кырын керд1, сол кыры туралы баяндайды. Окигага ез1 кандайкезкараста болды солай айтады жэне окига туралы ез тусннпне саймэл1мет бepeдi. Сондыктан да окига эр турл1 деректерде эр тypлiкырынан жэне эр турл1 денгейде бейнеленедь Деректерд1 “сыннан”етюзу кaжeттiгi осыдан туындайды.Окулыкта деректанудын 03eicri мэселеЫ - деректеи барлыксакталынган акпарларды, мэл1меттерд1 ала б!лу жолдарын 1здесиружэне сол акпараттарды, мэлiмeттepдi тарихи зерттеулерде пайдаланабшу тэсшдерш жасау делшген. Жогарыда айтылгандай, дерекбелгш 6ip окиганьщ салдарында пайда болады, ягни окига деректебейнеленедт. Сондыктан да дерекке сол окига туралы акпарат,мэл1мет енеда жэне сакталады. Баскаша айтканда, дерек зерттеунпгеокиганьщ калай болгандыгы туралы акпарат, магймет жетвазедг. Тарихшысол магаметке суйене отырып окиганьщ капай болгандыгытуралы жазады.BipaK, дерекке суйене отырып окиганьщ калай болгандыгынжазуцьщ да ез ерекшелит, дэлфек айтканда, ею жолы бар. BipiHuiici,эмпирикалык денгейде, ягни эдеттепдей дерекге окига туралы калайайтылса, солай жазу, ягни деректерде сакталынган мэл1меттерщ тарихиенбектерде тжелей пайдалану. Еюнниа, алдымен сол окига туралымэлгмет жетюзш отырган деректщ езш сыни тани бшу аркылы, ондагымэл1меттщ шынайыльщ децгешшц каншалыкты екендагш аныктауаркылы жазу, ягни дерекп деректанулык “сыннан” етюзу аркылы жазу.Баскаша айтканда, зерттеуппнщ деректану гылымына суйенеотырып, сол накты деректщ e3i калай пайда болды? Ол дерекп юм,кашан, кандай жагдайда, не максатпен жасады? Дерекп жасаушыныцокига туралы деректе берген акпараты, жетюзш отырган мэл1мет1каншалыкты шындыкка сай келед1? деген сиякты кептегенсурактарга жауап i3fleyi. Мысалы, «Желтоксан» кетерш а туралыдеректерде 6ipeynep кешеге бузакылар, маскунемдер, нашакорларшыкты деп айтса, евад 6ipeynep кешеге ез елшщ тэуелаздш упинкурескен ерлер шыкты дейдй Неге 6ip окига туралы эр rypni деректерде,эр rypni айтылады? Неге олар 6ipiH 6ipi жокка шыгарады?98


Кай деректеп мэлшет шындыкка сай келед1? Неге Мэскеу меноныц империялык саясатын жактаушы кел1мсектер ушш немесепартия, комсомол жэне мемлекет кызметшдеп жергшшп итаршыларушш наразылык бйцщруштер «бузакылар», «маскунемдер»,«нашакорлар» болса, ез ултынын азаттыгын ансагандар ушш оларнагыз ерлер, алып империянын есуас саясатына каскайып карсышыккан кезстз батырлар болады? Осындай, жэнеде баска сурактаргажауап табу ушш тарихшы алдымен сол деректердщ калай пайдаболгандыгын, оларды юмдердщ, кандай максатпен жасагандыгынаныктауы кажет.Тарихшылар деректерд1 деректанулык “сыннан” немесе“ендеуден” етюзулер1 ушш алдымен олардын теориялык-методологиялыкдайындыктары болуы керек жэне олар деректану методтарын,ягни деректермен жумыс ютей бшу тэсщцерш менгерулер1кажет. Тарихшылар барлык уакытта деректерде бейнеленген тарихиеткенщ кандай тэсшдермен калпына келтаруге болатындыгын ойладыжэне онын тэсгпдерш жетшдардо. Сол тэсшдердщ ен бастыларынын6ipi - деректанулык “сын”. Орыс тарихнамасында тарихи деректерда6ipiHini болып гылыми непзде сынаган В.Н. Татищев болды.В.Н. Татищевтен кей in A.JI. Шлецер, В.О. Ключевский, А.С. Лаппо-Данилевский сиякты орыс галымдары деректерщ “сынаудын” немесе“ендеуд1н” epeжeлepiн жасап, тэсшдерш жетгщцрд!.Деректердщ таза «алтын» емесппн, оларга кумэнмен карап,KeperiH гана алу керек екендМн казак тарихшылары мен ойшылдарыда жаксы тусщдо. Курбангали Халид, 0 . Бекейхан, А. Байтурсынов,Е. Бекмаханов, Б. Аспендияров, О. Сулейменов т. б. осы багыттаенбек етп.7.2 Деректану методикасыныц нег1зг! принциптер!Методика накты зерттеу тэсш деген угымды бщщреда. Ал, тарихидеректану методикасы деген1м1з тарихи деректермен жумысicreyaiH накты ережелер1 мен тэсшдер1тц жиынтыгы. Демек, бул тараудадеректанулык талдаудын, ягни дерекгёрд! зepттeп-зepдeлeyдiннакты тэсшдер1 туралы айтылады. Барлык гылыми-зерттеу жумыстарысиякты, тарихи деректану методикасы да темендепдейпринциптерге непзделген.99


а) О бъективтш к принцип! - сызбада керсетшгендей, ею бел1мнентурады. Bipinniici, «тарихи кубылыстарды барлык кайшылыктармен,курд ел ш i ктермен, санкырлылыктармен коса жанжактызерттеу». Бул жерде эцпме зерттеушшщ тарихи кубылыстыне окиганы кешенд1 зерттеуi туралы болып отыр. Кеп жагдайдазерттеуил эр турл1 сырткы факторлардын эсершен немесе езшщ iniKiсубъективта тусшншен шыга отырып, зерттеу нысанын б1ржактыкарастыруы мумкш. Бул объективтшк принцишнщ сакталмауы болыптабылады. Ал, ол, ез кезепнде окига тарихыныц бурмалануынаалып келедь Объективтшк принцишн сактамау аркьшы тарихтыбурмалаудыц «тамаша» уллсш Кецеспк тарихнама керсетш берщ.Казакстан тарихшылары 6ip жагынан большевикик-коммунистакбилйегщ талабына сай, екшип жагынан ездершщ innciсешмдерш шыга отырып 70 жылдан астам казак халкынын тарихынбурмалаумен ай нал исканы тарихи шындык. Ал, ез ултыныц тарихынЕ. Бекмаханов, Б. Аспандияров сиякты объективтшк принцишнесай жазбак болгандар кугынга ушырады. Казак тарихшылырыныцез колдарымен ез тарихын калай бурмалагандары туралы белгшкотам кайраткер1 Хасен Кожа-Ахмет еткен гасырдыц 70-80-mi жылдары,ягни компартияныц кылышынан кан тамып турган жылдарыак:«взге улттар ез тарихын зерттеп, элемге танылуга талпыныпжатса, ал б1здщ тарихшыларымыз казакты даттап (хандарды, батырларымызды),казакка мал бакканнан басканы кимай, Фемендетш,KepiciHme, Еуропаныц асылдыгын, оныц щпнде орыс ултыныц“улылыгын” дэлелдеу ymiH жанталасуда» - деп жазды.Ец кызыгы ез тарихын e3i бурмалаган тарихшылыр мемлекетпкдецгейде дэрштелш, сый-курметке белещц. Ал, шындыктыайткандар жазаланды. Мысалы, Казакстаннын Ресейге косылуыныц250 жылдыгына арналып ондаган кандидаттык жэне докторлыкдиссертациялар коргалды. Казакстаннын Ресейге «ез ерюменкосылуыныц» прогрессивта релш дэлелдеген талай тарихшыларгылыми атак-дэрежеге ие болды. Ал, дэл сол жылдары, дэл солКазакстаннын Ресейге “ез ерюмен косылуы” туралы: “Казак халкыез ерюмен отар болуга келюп” - деп акымакты гана сещцруге боладыдеп шындыкты жазган X. Кожа-Ахмет “аса Kayinri мемлекетпккылмыскер” - деген атак алып, турмеге туста. Бул келпршген 6ip гана100


мысалдыц езшен-ак тарих гылымында объективтшж принципшщканшалыкты манызды екендпчн керуге болады.Сызба 6 - Деректану методикасынын непзп принциптер1Дегенмен, тарих гылымында объективтшк принцип! улттьщеткенш тек темендетш керсету максатында гана емес, соныменкатар кейде асыра мактап, мадактау максатында да бузылуы мумкшУлттьщ «аса улылыгын» дэрштеп, улттьщ «ерекше жаратылган улт»екецщгш дэлелдеудщ де аса K ayinTi уршс екендш де тарихтан жаксыбелгш!. Тек, объективтинк принципш катац сактай отырып жазылгантарихтыц гана танымдык элеуеп мол болмак.Ол ушш объективтшк принципшщ екшгш 6eniri болып табылатын:«барлык деректерге толык талдау жасау. Bip-6ipiMeH байла-101


нысты деректерд1 кешенд1 зерттеу» кажет. Тарихи кубылыстардыбарлык кайшылыктармен, курделшктермен, санкырлылыктарменкоса жан-жакты зерттеу ушхн, сол кубылыстарга катысты жиналганбарлык деректерге толык талдау жасау, 6ip-6ipiMeH байланыстыдеректерд1 кешенда зерттеу кажет.Кандай да болмасын тарихи окигага катысты эр турл1 мазмундагыэр алуан деректер пайда болуы зацдылык. Ойткеш оларды максатмудделер1эр алуан адамдар жасайды. Сондыктан да, кейде 6ipiH-6ipi жокка шыгаратын, карама-кайшылыктарга толы деректердан депайда болуы мумкш. Олардагы мэлiмeттepдiн кейб!р! зерттеупигеунаса, оныц зерттеу жумысын журпзудеп максатына сай келсе,кейб1р деректер оган кайшы келу! мумкш. Мундай жагдайдазерттеупп объективтшк принципш басшылыкка алуы Tnic. Баскашаайтканда, зерттеупп ез такырыбына катысты пайда болган барлыкдеректердеп магпметтерге деректанулык талдау жасап, оларды езецбекгершде пайдалана 6myi тшс.Объективтшк принцип! тек окига тарихын жазу барысындагана емес, сол окигага катысты деректерд11здеп табу, жинау, талдаужэне олардагы мэя1меттерд1 пайдалану барысында да бурмалануымумкш. Оныц да «тамаша» уллсш Кецестак тарихнамадан керугеболады. Кецестж тарихнама саяси бшпктщ муддес1не сай келмейтандерек кездерш пайдалану турмак, олардыц атын.атауга да тиым салды.Мысалы, XX гасырдыц басындагы казактар тарихына катыстыгылыми кундылыктары жагынан бага жетпес дерек кездер1н жасаганЭ. Бекейхан, А. Байтурсынулы, М. Дулатов ецбектерш ауызга алунемесе «Казак» газетш пайдалану ултшылдыктыц KepiHici ретандекудаланды. Нэтижес1нде XX гасыр басындагы казактар тарихыерескел бурмаланды. 0йткен1 аталган авторлардыц т. б. ецбектер1ннемесе сол кездерде шыгып турган улттык басылымдарды дереккездер1 рет1нде пайдалана бшмей XX гасыр басындагы казактар тарихынобъективт1 жазу мумкш емес едь Бул объективтал1к принципш1цжалпы тарих гылымында, оныц шшде деректану гылымында да,каншалыкты мацызды екенд1пн керсетед1.Кецест1к тарихнама деректерд1 пайдалану барысында объективт1л1кпринципшщ сакталмауыныц тарихты бурмалауга алыпкелер1н1ц айкын дэлел1. Осы тургьщан келгенде Кецестак тарихнаматарихты калай жазбау керектапшц тамаша улпс1 болып табыла-102


ды. Кецестш тарихнаманьщ шынайы тарих гылымынын дамуынакоскан «улесЬ> де осында.Дегенмен, кейде казак халкынын жауларыныц жасаган деректер1ненде кунды мэл1меттер кездест1руге болады. Ондай жагдайдазерттеунп улттык тел деректерд1 емес, езгелердщ жасагандеректершдеп мэл1меттерд1 пайдалануы MyMKiH.э) Партиялык принцип туралы сызбада: «ол дерекп зерттеудщезекп мэселеа eTin, элеуметпк талдауды алады: деректщ кандайултгыц, элеуметпк топтыц не таптыц муддесш коргагандыгынаныктайды, деректе сол элеуметпк топтардыц, улттардын нетаптардын мудцесшщ каншалыкты ашык, толык жэне дэл керсетшгеншаныктайды» дел1нген.Деректану гылымында партиялык принциптщ де алар орныерекше. Партиялык принципп басшылыкка алу деректщ элеуметпктабигатын ашуга мумкщщк бередй Кезкелген дерекп белгш 6ipулттыц, элеуметпк топтыц не жнстщ екш жасайды. Сондыктанда дерекке сол дерекп жасаушы субъектщ элеуметпк кезкарасы,дуниетанымы, когамдык позициясы туралы акпарат та енедь Демек,дерекке элеуметпк талдау жасау аркылы, баскаша айтканда нактыдерекп юмнщ жасаганын анктау аркылы, деректщ жасалудагымаксатын, деректщ кандай улттыц, элеуметпк топтыц не таптыцмуддесш коргагандыгын аныктауга болады. Сол аркылы деректепмэл1метгщ каншалыкты шындыкка сай келетшдшн немесешындыктан каншалыкты алшактыгын аньщтауга болады.Мысалы, Желтоксан кетершсше катысты пайда болган деректердщб!ршде «бузакылар», «маскунемдер», «нашакорлар» туралыайтылса, енда б1реулершде «улт азаттыгы ушш курескен ерлер»,«улт намысын коргаган жастар» туралы айтылган. Ал, шындыгында1986 жылдын желтоксан айында аланга шыккан жастардыц имекецщпн бшу ушш дерек жасаушылардыц юм екенднтн аныктаукажет. Казак жерш емш-еркш билеп, бар байлыгын сутктей сорыпотырган Мэскеу мен оньщ Казакстандагы екшдер! уппн олар«бузакылар» да, ултыныц азаттыгын кексегендер ушш олар ерлер.Желтоксан кетершсшщ тарихи мацызы толык аныкталып, ресмибшпктен езшщ эдшетп багасын jwri кунге дейш алмаганымен, уакыткай деректеп мэл1меттщ шындыкка жакын екендтн керсетш бердк103


Партиялык принципке катысты айтатын тагы 6ip мэселе, олКецес еюметшщ келмеске кетш, коммуниста: билштщ жойылуынабайланысты тарихшылардыц «партиялык принциптен» терминретшде бас тарта бастауы. Ол, б1здщ ойымызша, «партиялык» дегенугымньщ «коммунистш партиялык» деген угым ретшде санага терецciuyiMeH байланысты болуы мумкш. Орыс акыны Маяковскийдщ«Партия дегешм1з, Ленин дегегам1з, Ленин десек партия тусещ еске»деген жолдарын жаттап ескен урпак оны умытар емес.Иэ, ондаган жылдар бойы б1здщ «партия» дегецщ тек кана Ленинпартиясы, «коммунистш партия» деп тусшш келгешм1з рас. Дегенмен,«партия» деген угым тек кана Ленин партиясы, «коммунистшпартия» деген угымды шлдормёйде. Ол одан элде кайда кец TyciHiK.Ол, б1ршпцден, элеуметпк топтар, жштер, саяси уйымдар дегенугымды бшдареда, еюннлден, казактарда «партия» деген термин«коммунистш партия» деген терминнен бурын да болган. Мысалы,«Болды да партия, ел inii булщщ» дегенде Абай Леницщ де, оныцпартиясын да бшген жок.Демек, «партиялык принцип» деген терминнен кашудыц кажепжок. Оныц устше «партиялык принципа» басшьшыкка алмай дереккедеректанулык талдау жасап, оныц мэнш ашып керсету мумюнемес.б) Тарихилык принцип туралы сызбада: «Ол дерекке тек нактытарихи тургыдан карау емес, сонымен катар деректщ пайда болу менсакталуына эсер еткен окигаларды, кубылыстарды жэне процестерд1зерттеу. Деректанудагы тарихильщ принцип! турлершщ эволюциягаушырау зандыльщтарын экономикальщ детерминизм тургысынанашуды кажет етедЬ> делшген.Кандай да болмасын окига, когамдык кубылыс белгш 6ip тарихикезецце, белгш 6ip уакытта жэне кещспкте болады. Уакыт пенкещспктен тыс уакига болмайды. Сондьщтан, зерттеупп дерекпнакты кещстактеп уакытпен, сол кезецнщ ерекшел1ктер1мен байланыстыраотырып зерттеу1 керек. Деректердеп акпарттарды солуакига болган кезец тшшде (контексшде) карау кажет. Тарихильщпринцшгп, ягни деректщ пайда болган уакытын жэне сол уакыттыцерекшел1ктерш ескермеу зерттеушшерд1 кептеген кател1ктергеушыратады. Оку куралында оган накты мысалдар келтаршген.104


Деректщ пайда болган кезшдеп дерекп жасаушыны коршаганортаныц, когамдык катнастардьщ еркшел1ктер1 дерек жасаушыгада, онын дерекке енпзген акпараттарыньщ мазмунына да эсер етпейкоймайды. Сондыктан зерттеупп дерек кай жерде (кещспкте),кай кезде (уакытта), жэне кандай когамдык ортада (кезецнщ ерекшел1ктершде)жасалынганын аныктауы кажет. Мысалы, ЖелтоксанKOTepmici Алматы каласында (кещстпс) 1986 жылдьщ 17-18 желтоксанында (уакыт), Кенес еюметшщ кезоде (кезецнщepeicnieniri) болды.Желтоксан KOTeplniciHiH Mep3iMfli басылымдарда калай бейнелендюнаныкту аркылы тарихилык принципшщ деректану yuiiHканшалыкты манызды екендптне кез жетизуге болады. Мысалы,неге 1986 жылдын аягы мен 1987 жылы Кдзакстандагы орыс Tumiмерз1мд1 басылымдарды айтпаганныц ез1нде, казак тщщ газеттер деЖелтоксан бузакылары туралы жарыса жазды? Ал, неге 1991 жылдынаягы мен 1992 жылдан бастап дэл сол газеттер, дэл сол редактордьщбасшылыгымен Желтоксан ерлер1 туралы жаза бастады?Неге 6ip газат, 6ip редактор баскарып отырганда небэр14-5 жылдыншйнде Желтоксан кетершсше катысушылыр туралы niKipiHтуб1р1мен езгертп? Неге кеше гана ездер1 бузакылар деп айыптаганжастарды, енД1 еркшд!к ансаган ерлер деп жаза бастады? Газеттщкай жылдары берген дерегше сенуге болады? Кай жылгы газетмэл1мет1 шындыкка жакын келед1?Осындай сурактарга жауап беру уппн тарихилык принцишненшыга отырып зерттеуш1 алдымен кай жылгы газеттщ кандай жагдайдашыккандыгын аныктауы кажет.Егер, 1986-1987 жылдардагы газеттер коммунистж партия шекci3бил1к курып турган Кецес бюмет1 кез]нде, Мэскеудщ катанбакылауьшен шыкса, 1991 жылдыц соцы мен 1992 жылдан бастапдэл сол газеттер тэуелЫздш жылдарында шыга бастады. Демек,когамныц саяси емгршде орын алган тубегейл1 езгерютер, газеттерniKipiHiH де тубегейл1 езгеруше эсер еткен.Мундай мысалдарды кептеп келпруге болады. Дегенмен, окукуралы мен методикалык куралда келт1р1лген осы мысалдардыцезшен де деректану гылымы ушш тарихилык принциптщканшалыкты мацызды екендагш байкауга болады деп ойлаймыз.105


7.3 Деректермен жумыс гстеудщ н еп зп кезецдер1Гылыми зерттеу yzjepici ретшде деректермен жумыс icTey де6ipHeme Heri3ri кезецдерден турады.Темендеп кестеде керсетшгендей деректермен жумысдщ 6ipiHuiiкезещ деректерд11здеп табу, жинау, сурыптау, жуйелеу жэне жариялауданбасталады. Ол деректану гылымында «Деректанулыкэвристика» деп аталады. Барлык тарихшылар ездершщ зерттеужумыстарын зерттеу такырыбына байланысты деректерд! 1здец табуданбастайтды. Деректераз ешюмнщ де тарих жазбайтындыгыбелгш , Ал, екшпп кезецде тарихшылар сол ездер1 1здеп тапкандеректерше деректанулык талдау жасаулары керек. Ойткешжиналган дерек эл1 колдануга жарамды материал емес, ол тектарихтьщ шию заты гана. Ал, кандай да болмасын шиюзат езшецдуден етк1з1п барып пайдалануды кажет етедь 0к1н1шке орай,Казакстаннын тарих гылымында тарихшылардьщ ез деректер1нендеуден, ягни деректанулык талдаудан етюзбей-ак пайдалануларыдэстурге айналган. Оныц кандай нэтиже бергецщп белгш!.Тарихшы галымдар бар, ал гылыми-теорияльщ непзде жазылганжуйел1 казак тарихы жок. Кдз1рп жагдайда оныц болуы мумин деемес. Ол зацдыльщ. Деректерд1 таптык, жинадьщ, жарияладык енд1тарихымыз жазылатын болды деп ойлау, мунайды жер астынаншыгарып алдык, енд1 оны ушакка куйып ушатын болдык деуменб ip д ей. Мунайды ушакка кю ушш алдымен оныц ецдеуден етк1з1п,эр турл1 коспалардан ажырату керек. Мунайдан ец жогары сапалыжанармай ала бшу керек. Ушакка сол жанармайды куйганда ганаушак ушады. Тарих та сол сиякты. Оццеуден, ягни деректанулыкталдаудан етюзу аркылы алынган шынайылык децгеш жогарымэл1метт1 ецбектерге енпзу аркылы гана гылыми кундылыгыжогары тарих жазуга болады.Деректерден алынган мэл1меттерд1 гьшыми ецбектерде пайдалану,ягни гылыми айналымга енпзу деректермен жумыс ютеудщymiHmi кезецш курайды. Гылыми ецбектерге кандай мэшметтеренпзшсе, оныц сапасы да сондай болып шыгады. Б1здеп тарихиецбектердщ сапасыныц темен болуыныц Heri3ri себептершщ 6ipi,казак тарихшыларыньщ гылыми зерттеу жумыстарында деректерменжумыс ютеудщ еюнш1 кезец1шц болмауы, деректерден алынган106


мэлгметтерцщ пшю кушнде гылыми енбектерге тжелей енпзшуьДемек, Казакстан тарих гылымынын сапасын жаксарту ушш, Шздептарих гылымынын гылыми децгейш кетеру ушш Казакстан тарихшылары,GipiHmi кезекте казак тарихшылары деректану гылымынтерец мецгерулер1 керек. Онсыз объектива де шынайы казак тарихыеш уакытта да жазылмайды.Сызба 7 - Деректермен жумыс icTey кезецдер1а) деректерд! 1здеп, табу (деректанулык эвристика)Зерттеушшщ деректермен жумыс icTeyi деректерде 1здеп, табудан(деректанулык эвристикадан) басталады. Сызбадан Kepinотырганымыздай: «жумыстыц бул кезшде проблеманы зерттеущцгылыми базасын жасауга мукщщк беретш деректер аукымыайкындалады, оларды турл! жолдармен i3fley, табу, реттеп алужумыстары ЖYpгiзiлeдi» делщген.Кандайда болмасын тарихи зерттеу жумысыныц такырыпка сайдеректерд1 1здеп табудан, жинаудан, жуйелеуден басталатындыгыбелгш. Ол деректермен жумыс ютеудщ 6ipiHnn кезещ болып табылады.Гылыми-зерттеу жумысыныц бул кезещнде оден ут деректержинап, езшщ зерттеу жумысынын деректш базасын жасаумаксатында мурагаттарда жумыс icTen, мерз1мд1 басылымдарды,Typni жинактар мен арнайы эдебиеттерд1 карастыруы мумкш.107


Зерттеу такырыбынын ерекшелшнен сай бул кезедшщ де езерекшел1ктер1 болуы ыктимал. BipaK, деректермен жумыс ютеудщ6ipiniui кезецш барлык вденушшер мвдетп турде аткарады. Зертеужумысынын такырыбына катысты деректерд! жинаумен айналыспайедшмнщ де тарих жазбайтындыгы анык. Демек, тарихшылардьщбарлыгы да деректермен жумыс ютещц, ягни дepeктepдi жинайдыжэне оларда сакгалынган мэлiмeттepдi ез ецбекгершде пайдаланады.B ipaK , тарихшылар сол деректердеп сакгалынган мэлiмeттepдiкалай пайдаланады? MiHe, бар мэселе осында. Деректерд1пайдаланудын ею жолы бар. BipiHniici деректердеп мэгпметтерд1гылыми енбектерге тжелей eHri3y, eKiHuiici деректерд1 сыннан,ягни ендеуден етюзу аркылы шынайылык децгеш аныкталганManiMeTTepfli гана гылыми енбектерге енпзу. Деректану гылымындаол деректанулык талдау (сын) немесе деректермен жумыс ютеудщeKiHmi Ke3eHi деп аталады.б) Деректанулык талдау (сын).Сызбада деректермен жумыс ютеудщ е щ ш кезещ деректанулыкталдау (сын) туралы: «Ол тарихи дерекганудын реимён шешуд[кажет eTeTiH проблемалар Ti36eri: сырткы epeкшeлiктepiн,тупнускалыгын, уакытын, пайда болган жерш, авторын, пайдаболу себептерш айкындау немесе “пайда болуын сынау”, соныменкатар деректеп акпараттьщ толыктыгын, шынайылыгын, гылымитанымдыкманызын айкындау (im K i сын)» делшген.Ресми дэстурл1 Казакстанныц тарих гылымында деректерменжумыс ютеудщ екшпп кезещ, ягни деректанулык талдау (сын)жок. Ал, деректанулык талдаусыз толык канды тарих гылымыныцда болуы мумкш емес. Оныц айкын дэлел1 К|азакстанныц тарихгылымыныц бугшп жагдайы. Казакстанныц тарих гылымындагдарыска алып келген де, оныц эмпирикалык децгейдентеориялык денгейге кетершуше мумкщщк бермей отырган да дэлосы деректанулык талдаудыц (сынныц) немесе деректермен жумысютеудщ еюнш1 кезещнщ болмауы.7.4 Деректердщ пайда болуын “сынау” немесе сырткы “сын”Дерекп сынаудыц бул кезещ деректщ eMip суру формасын (формабытование) айкындаудан, тупнускалыгын, уакытын, авторын,108


жасалынган жерш, пайда болуынын накты тарихи жагдайын, дерекпжасаудагы максаты мен мшдеттерш жэне мэтшдо окудан, онын дэлмазмунын аныктаудан турады.Сызба 8 - Деректердщ пайда болуын “сынау”немесе аналитикалык «сын»А налитикалыкталдау деген1шз-б1р дерекке жан-жакты талдаужасау. Мэселен, Мухаммед Хайдар Дулатидщ «Тарихи-Рашидшне»дерек кез1 репнде талдау жасау аркылы ортагасырлардагы Казакхандыгынын курылган жылын, Казак хандарынын тарихи портретщ,мемлекеттщ саяси-экономикалык тарихын, этникалык курылымын,Моголстан тарихын т.б. мэл1меттерд1 аламыз.а) Деректердщ сакталу формалары (формы бытования источника).Оку куралында айтылгандай, кез келген тарихи дерек (жазбадеректер де) белгш 6ip материалды формада ем!р суредй Мазмуныжагынан б1рдей 6ip мэтшнщ e3i эр турл1 формада кездесу1 мумкш.Деректщ сапалы да тез енделу1 кептеген факторларга байланысты,сондай факторлардын 6ipi ол деректщ сакталу формасы: колжазбама, жок таска басылган ба, мурагат материалдары ма жок публикацияма? Тупнуска ма жок элде кеипрме ме?109


Жазба деректерд! сыни талдау оньщ тупнускалыгын аныктауданбасталады. 3epireym i езшщ колындагы кужаттыц белгш 6ipуакытта, белгш 6ip жерде пайда болгандыгын дэлелдеу1 керек. Егер,ол кужаттыц тупнускалык туршде eMip cypyiH дэлелдеу мумкшболмаган жагдайда KemipMeHiH кандай жагдайда, кай уакытта жэнекай жерде пайда болганын аныктау кажет.Деректщ тупнускалыгын немесе кеиирме екендшн аныктауyniiH: жазу материалы, сиясы, жазу тацбаларыньщ e3repyi, керкемделшу1,хронологиялык жэне метрологиялык мэл1меттер1, тйщкжэне стилднс ерекшел1ктер1, деректщ формасы мен курылымы,деректщ езшде кeлтipiлгeн окигалар, тулгалар, мекемелер менужымдар, географиялык атаулар сиякты кужаттьщ сырткы жэне iuiKiерекшелштер1 ecKepinyi керек.Ел1м1здщ тарихына байланысты тарихи деректердщ басымкепшшп эл1 жарияланган жок. Ол деректер кептеген мемлекеттердщРесей, Кытай, Иран т.б. мурагаттарында, республиканыц кептегенмурагаттарында, ютапханалардыц колжазба бел1мдершде, жекеадамдарда сактаулы. Белгш такырып бойынша деректерда табу узакжылдар бойы 1здеу жумысын журпзуд1 кажет етедь Кейде деректеркездейсок табылады. Казак тарихы деректерш 1здеп табудыц езщщккиындыктары бар. Олар тшге, жазу тэсшдерше байланысты. Казакхалкына байланысты кептеген деректер кытай, араб, парсы, орыстшдершде жазылган, ал ез тшндеп жазылган деректердщ басымбел1п Ka3ipri зерттеушшерге окуга киындык тугызатын есюше арабэр1тер1мен жазылган. Сондыктан казак тарихшылары yniiH тарихидеректерд1 ол кай формада сакталмасын 1здеп табу ici ецщ гана басталыпкеле жаткан аса улкен ic. Бул орайда мемлекегпк “Мэденимура” багдарламасы аясында журпзшген ктердщ манызы аса улкен.Деректердщ сакталу формасыньщ гылым ymiH каншалыктымацызды екещщгш Орхон-Енисей жырларынан керуге болады. Егеркептеген деректер ауызша айтылу барысында, жазба деректер кайтаKeinipy барысында кептеген бурмалаушыльщтарга ушыраса, таскаойылып жазылган Орхон-Енисей жырлары б1здерге сол калпындаеш 63repicci3 жетть Сейтш ескерткштердщ сакталу формасы (таскаойылып жазылуы) eKiHini 6ip улкен проблеманыц, тупнускалыкпроблемасыныц шепплуше ез эсерш типзд1, ал ол ез кезепнде110


гылым ушш езекп мэселе - деректщ шынайылык проблемасьшындурыс шештуше кемекгесед1.э) Мэтшд1 дурыс оки бьлу немесе тулнускалык проблемасы.Тарих гылымы ушш мэтщщ дурыс оки бшудщ манызы ете улкен.Егер, XIX гасырдын соны мен XX гасырда пайда болган деректердщмэтшш оку зерттеулплер ушш аса улкен киындык тугызбаса, оданертеректе пайда болган деректерщ оку арнайы палеографиялыкдайындыкты кажет етедо. Казакстаннын кэсшкой тарихшыларынынбасым кепвшпМцщ непзшён сонгы гасырлар тарихымен айналысуларыкеп жагдайда олардын арнайы палеографиялык дайындыктарынынболмауымен де байланысты екендш анык.Казактар тарихына катысты жазба деректердщ тулнускалыктуршде жеткендер1 ете аз, тштен жоктьщ касы деп те айтуга болады.Олардын Орхон жаза ескерпаштершен баскаларынын 6api дерлпсталай рет кеппршп кайта жазылган немесе баска тшдерге бхрнешерет аударылган. Мысалы, кернекп шыгыстанушы галым Эбсаттаркажы Дерб1сэл1нщ айтуынша, ез1шц жазба дерек кез! ретшде 6afaжетпес халкымыздын тунгыш тарихшысы Мырза Мухаммед ХайдарДулатгын атакты «Тарих-и-Рашиди» атты классикалык шыгармасыXYI г. - 3 рет, XYII г. - 5, XYIII г. - 3, XIX г. - 12 рет кеппршп, хаткатус1ршген. Онын нускаларын каз1р де Англия, Франция, Германия,Ресей еекщщ Еуропа елдер1мен катар Унд1стан, Пэюстан, Иран,взбекстан жэне Шыгыс Турюстан йтапханаларыньщ колжазбакорларынан кездест1руге болады. (Мырза Мухаммед Хайдар Дулати(Аяз). ЖаЬан наме: - Алматы: 2006. 3 б.)Kemipin жазу барысында немесе аудармада кужаттардын ездеpiHiHтупнускасынан алшакгайтындыгы белпл!. Сондыктан дазерттеушшердщ алдынды, б1р!нппден, езше жеткен дерекпнтупнускадан каншалыкты ауыткыгандыгын, ягни кешннен кандайезгертулер мен косымшалардьщ пайда болгандыгын, олардынкашан, имдердщ жэне кандай максатта енпзгендер1и аныктаум1ищет1 турса, екшшщён, мгршщцгшше тупнускага жакындау жэнетулнускалык мэтшнщ магынасын дэл туеiну мшдет1 тур.111


б) аударма тэуелс1здж ушш курес тарихыныц дерек кезьДегенмен, кейде тупнусканыц e3i емес, оныц аудармасыныцдерек K03i ретйвдеи мацызыныц улкен болуы да мумкш. ©йткеш,белгш 6ip максатка сай саналы турде бурмаланып жасалынганаударма накты 6ip когамдык кубылыс немесе тутас 6ip когамдыккозгалыс тарихы туралы мэл1мет бере алады. Оныц тамашаулпсш казак-кецес эдебиетшщ классип Сэбит Мукановтыцецбегшен кездестаре аламыз. Мэл1меттщ гылыми кундылыгыныцмацыздылыгын ескере отырып жазушы ецбепне колемд1рексттем е жасауга тура келш отыр.Мысалы, С. Муканов езшщ «Есею жылдарында» атты заманхаттыкшыгармасында Нэз1р Терекуловтыц «Шыгыс» баспасындадиректор болып турган шагында (1922-1928 жылдары) Бекейханов,Жумабаев сиякты алашордашыларга Ленин шыгармаларынказак тш не аударуга бергендшн, ал, олардыц кун кесемнщшыгармаларын элденеше рет касакана бузып аударгандарын айтакеле, Лениннщ: «Теперь мы должны воспитать новую армию педогогического,учительского персонала, который должен быть тесносвязан с партией, с ее идеми, должен быть пропитан ее духом,должен привлечь к себе рабочие массы, пропитать их духом коммунизма,зайнтересовать их тем, что делают коммунисты» дегенсезш Бекейхановтын: «Осы куш жарты миллион мугашм жумысшымемлекетшщ кызметкер1, осыларды партия иркеген туйедей жетелеп,партия шне салып, 6i3fliH и1спен сасытып (?) (Белплерд1 койганС. Муканов), б1здщ партияныц отымен жандырып, ic журпзу керек.Осы кунде кез алдымызда Алатаудыц (?) ацгарындай, шыгысты жарыпшыгып келе жаткан кундей iciMi3 осы болады. Б1з енд1 партияменматаскан (!), партия шне ил енген (?!) ... кэмунес малмасына(!) салынып, оныц шсш шыгаратын, кэмунес iciHe ел1ктетш (!!) -кэмунес iciHe бетш буратын мугал1м эскер1н даярлауымыз керек» -деп казакшалагандыгын жазган.Сонымен катар, большевиктер партиясыныц ceHiMfli сарбазы,кецес еюметшщ кырагы сакшысы С. Муканов Э. Бекейхановпен баска да алаш зиялыларыныц мундай аудармалары туралы:«Ленинн1ц сездер1н казакшага будан жаман аудару болуга raicTiемес. Осындай соракы каскунемд1ктен кггапта аяк алып журе алмай-112


сын. Сонда Бекейханов казактьщ тш н де, орыстын тш н де битейотырган жок. Бул eKi таядт де ете жаксы бшедо. Сейте тура, Ленинседерш шатастырып аударуы - ол ceздepдi окушыларына эдеш Tepicтусгщцруге тырысу.Терекулов Лениншц «1905 жылы» деген атпен шыккан макалаларжинагын, алашордашыл акын —Магжан Жумабаевка аудартыпбасты. Ол аударма да Бекейхановка уксас соракылыкка толып тур.«Жас алашордашылардын oipi» саналатын Кошке КемецгеровтынСоветке карсы жазылган «Жаца журтшылык жолында» есшд1ютабы да Терекуловтын кол астында жарык корда...» деп, ез1нщ эдшбагасын да берген. (Муканов С, Тандамалы шыгармалар. Алматы:1977. 105-106 бб.)Kepin отырганымыздай, еткен гасырдыц 20-шы жылдарыНэзЦ Терекулов, Элихан Бекейханов, Магжан Жумабаев, КошкеКемецгеров жэне баска да аттары аталмаган алаш зиялыларыбольшевиктер партиясыныц кесем1 Ленин енбектерш касаканабузып аударган. Муны олардын тецкерштерден бурын бастаганулт азаттыгы жолындагы куреётерщщ жалгасы, калыптаскан саясижагдайдан шыга отырып журпзшген алаш козгалысыныц жацаформасы деп багалауга болады. Оныц айкын дэлегп С. Мукановтыцоларга берген багасы.Щртппдён, С. Муканов айткандай, «Дениннщ сездерш казакшагабудан жаман аудару болуга тщсп емес». Демек, аударманы«каскунемдгк» деп С. Муканов «эдал багалаган». Еюншщен,«Бекейханов казактьщ т!щн де, орыстыц тш н де б1лмей отырган жок.Бул eKi тш,щ де ете жаксы бшедЬ>. Оныц шебер аудармашы екенднтбаршага аян факть Ендеше Э. Бекейхановтыц Ленин сездерш саналытурде, белпл1 6ip максаттарга сай бузып аударгандыгы кумэшяз,Баскалар да солай жасаган. Ал, олардын аудармаларын, тупнускаменсэкес келмейтшдагш байкамаган болып, Н. Терекулов «Шыгыс» баспасыаркылы жариялап отырган. Демек, аударманыц улт-азаттыкKypeciHiH жаца 6ip формасы eкeндiгi, жаца жагдайдагы азаттык ушшболган когамдык козгалыс екевд т кумэнс4з.в) Мэт1нд1 ка.ты н а келт1ру жэне оку.Дерект1ц мазмунымен танысу барысында мэт1нд1 калпынакелпру мен оны оку жэне оныц дэл мэнш ашуга байланысты


кептеген киындыктар пайда болады. Олар непзшен мэтшдеп кейб1рсездердщ euiin калуына немесе бушнуше байланысты. Кей жагдайдамэтпцй мазмуны бойынша немесе баска мэтшдермен салыстыруаркылы калпына келтаруге болады. Ka3ipri кезде мэтшнш ешшкалган жерлерш немесе булшген жерлерш жацадан пайда болганфотоанализ тэсшмен калпына кел-Tipyre болады (Эр Typni лаки, бояуларды,сия не кагазды Tecin ете алатынузынтолкынды инфракызылсэуле аркылы суретке бастапкы жазудыTycipy).Мэтщщ калпына келтару мен оныоку тэсшдерш жасау жазу материалдарымен жазу курал жабдыктарынада байланысты. Мысалы, Орхонмураларын зерттеупп бeлгiлi галымК. Сарткожаулы ежелп 4ур1ктердщжазуга кандай материалдар мен жазутехнологияларын пайдалангандары114А Т Л А СОРХОНСКИХПАМЯТИ ИКО ВЦаржаубай Сарткржа жэнеоныц ецбеггжэне оларды зерттеуде ездерш1нкандай эдю тэсщцер колдангандарытуралы: «Байрыгы TypKi жазуынколдана бастаган б. з. б. Ш гасырданбастап табиги тас (жартас), устын(мэтш кашау уш1н арнайы ецдел1пжонылган такта тас), малдыц Tepici,кшз, агаш, кагаз, кактаган алтын,кумютерд1 пайдаланып келген. Осыматериалдарга жазу, сызу технологиясыда, колданган курал сайманыда, эд1с амалы да эр алуан. Байрьп'ытуркшердщ колданган осынаужабдык материалдарына, курамынакарай эпиграфикалык зерттеулержурпзген кез1м1зде эр турл1 эд1с тэсшк;ОЛДанып ОТЬфДЫК» дейд1.


Одан api зерттеуип байрыгы туркшердщ кещнен колданганжазу материал дары тас болгандыгын айта келе: «Байыргы туркшертабиги тастьщ бетш жазу жабдык ретшде уш турл1 технологияпайдаланганына экспедиция кезшде кез1м1з жетп. Кешпелшердщбул кене технологиясымен жазылган мэт1ндерд1 оку ушш куаты шамалыфотоаппаратгармен фотога туарумен катар эпиграфиканьщкарапайым эд1с тэсшдерш колдандык.1. Тастьщ бетш ойып spin тацбаларын Tycipy. Кебшде кара,курен, кек, кекшш граниттер, базальтар, кумдауыт угшме тастардыпайдаланган. Тас бетшдеп минералдардыц орналасу ерекшел1пне,оньщ каттылыгына байланысты гранит icnerri тастарга TeMip, болатшапкыларды колданган. Ал кайсы 6ip тастардьщ минерал орналасуторкездершщ epeкшeлiriнe карай шептен жасалган epmHfliколданып, spin графикаларын тацбалаган.Мундай жазуларды далалык экспедиция кезшде эстампажга (арнаулымаколент icnerri кагаздармен калып алу) Tycipin отырдьщ...2.Ушюр, етар кур ал аркьшы сызып тацбалау. Кара, коцырTycTi катты тастардьщ бетше урып тацбалауга келмейгш болгандыктанencip, yuiKip куралдар аркылы сызып жазу, сызулардытацбалап отырган. Бул топтыц жазу, сызуларына тек кана калькапайдаланганнан баска амал жок.3. Тас бетше кылауыш аркылы кара, кызыл, кек TycTi тушь сияменжазып калдырган жазу мэтандерь Байрыгы туркшер кытайдьщ«мак» деп аталатын тушш пайдаланган. Онымен катар кешпелшер,соньщ 1ипнде туркшер мен моцголдар, кек TycTi жылкыньщ безшенсия жасап кылауыш немесе кустыц кауырсыны аркылы тас жэнеагаш, кагаз, Tepi бетше жазу жазып келген... Мундай жазулар жайкезге тым eшкiн кершедь Ойткеш, жазу жуздеген жылдар бойы жаздакунн1н ыстыгы мен несер жауынньщ астында, кыста ycKipiK аяз,кар, желдщ ет1нде калып эбден ешкен. Эстампаж жасап, калькагаTycipy мумкш емес. Фотога туаргенмен анык шыкпайды. Сол ушшэкспедиция кезшде ыстык кундер! жазу ycTiHe тастай суык су шашыпЖ1бергенде, жазу мэтпп 6epi шыга келедц Графикалары толыккершед1. Су кеуш болганша, фотога Tycipin улгеру кажет» дещц.(С. Кдржаубай. Орхон муралары. Астана: 2003.40-41 бб.)115


Дегенмен, непзп жазба деректердщ басым кепшшп б^зге Орхон-ЕнисейecKepTKiunepi сиякты тупнускалык дэрежесшде жеткенжок, Ke6i кейшп т1з1мдерде, не кейшп редакцияларында жетп,сондыктан олардын тупнускадан каншалыкты алшактаганын,мэтшнщ езгеру тарихын айкындау кажет. Бул жагдайда эр беттежасалынган кеш1рушшердщ ескертулер], соккан белгшер1 т.б.ескершедх.Мэтщщ дурыс окудын манызды алгы шарттарынын 6ipi - терминологиямен полиография ережелерш бшу. Окулыкта айтылгандай,дерекп дурыс оки б ^ проблемасы эшресе казак тарихынзерттеушшер ушш улкен киындыктар тугызуда. ОйткещКазакстан Республикасыньщ орталык мемлекеттш мурагатында(К? ОММ) сакталынган казан тенкерюше дешнп кужаттар мэтнпславяндык орыс графикасы туршде бершген. XYIII-XIX гг. эрTypni колтанбалармен, сол кезге тэн жазу, сейлеу мэнер1мен, турл1кыскартулармен жазылган бул кужаттарды дурыс оку ymiH арнайыдайындык кажет.©кшнпкё орай, кейб1р зерттеушшердщ палеографиялык мэдениетшщтемещцп, деректану гылымынан хабарларынын жоктьныгылыми енбектерде кужаттардыц дурыс пайдаланбауына, тштенбаска магынада бершуше экелш согады.Аса улкен палеографиялык проблема - араб гафикасыменжазылган казак тшндеп жазба деректерге байланысты. 1929жылга дейш мьщ жылдай бойы Казакстан территориясындаараб графикасы пайдаланылады. KyHi бупнге дейш казак жазбадеректерш окуга мумюндш беретш араб графикасын зерттеудщпалеографиялык непздер1 жасалынган жок. Сондыктан кептегензерттеушшер ездершщ гылыми жуыстарында еткен гасырларда эртурл! тшмаштардыц орыс тшне ауцарган мэтшдерш пайдаланугамэжбур болады. Бул мэпндердщ дурыс аударылып, деректщ дэлмэнш беретщщгше сену киын.Сонымен катар араб графикасын пайдаланудьщ e3i де кептегенезгергстерге ушырап отырды. Мысалы, араб графикасымен казактшнде шыгып турган алгашкы газеттерщщ 6ipi «Дала уалаятыньщгазеп» туралы белгш библиограф галым Ушкелтай Субханбердина:«Дала уалаятыньщ газеп» шыга бастаган алгашкы жылдарындагы116


нешрлершде ein6ip тыныс белпи колданылмаган. Бас spurrepi болмаган.Тьшыс белгшершщ жэне бас 9pirrrepiHiH жоктыгы газеттщ тшнауырлатып, тусшйтн кемггуге себеп болды. 1894 жылдан бастап газетредакциясы кейб1р сейлемдердщ жйтн ажыратуга сызыкша (-), эргуршжулдызшалар (звездочка) сиякты шартты тацбалар колдана бастаган.Ал 1896 жылгы 31 санынан бастап газетте тыныс белгшершколдану туралы хабарлама бершген. Онда осы кунп колданылыпжурген тыныс белгшершщ барлыгы да керсетшп, олардынколданылатын орындары туралы кыскаша тусшш бершген» дейдь(Y. Субханбердина: «Дала уалаятыныц газета» Алматы: 1995. 35 б.)Демек, араб графикасымен 6ipaK, тыныс белгшер1мен жэне басэрштермен жазылган казак тшндеп кужаттар непзшен 1896 жылданбастап пайда бола бастады деуге болдаы. Оныц устше, арабграфикасыныц ecKi кадым жазуы жэне тете жазу деп белшетацщгшде ескеру кажет.Соцгы жуз жыл iniinae казак жазба графикасы уш рет езгердьСоган байланысты мурагат серелершде кептеген кужаттар окылмастан,гылыми айналымга енбестен сол кушнде жатыр. Орталыкмемлекетпк мурагат корларында казак, кыргыз, езбек, орыс, татар,уйгыр талдершде жазылган кужаттармен катар кытай, маньжур,монгол тшдершде жазылган деректер де бар. Оларды оку, зерттеужумысы да аса курдел1 проблемалардыц 6ipi.Сонымен катар кейб1р аудармашылар казак ултыныц туыстыккатнастарындагы езщд1к ерекшел1ктерш бшмеулер1 салдарында даерескел кател1ктер ж1беруде. Мысалы, Г. Толмачевтыц “50 встреч сД. А. Кунаевым” деп аталатын ютабыныда Д. А. Конаевтыц немереiHici Аскар Конаевтыц балаларымен 6ipre тускен суретшщ астында“Вместе с племянниками Эльдар и Диар”деп жазылган жолдар,ютаптыц казак йлшдеп аудармасында “Жиендер1 Эльдар жэне Диармен6ipre” деп аударылган.Орыс халкында улдыц баласын да кыздыц баласын да “племянник”деп айта бередь Ал, казактар упин кыздыц балалары ел1 баска,руы баска “жиендер” болып табылады. Демек, аудармада Эльдармен Диар Д.А. Конаевтыц немере писшщ балалары, ягни ен жакынтуыстары рет1нде емес, карындастарыныц балалары, ягни жиендер1ретанде керсетшген.117


г) Деректщ пайда болу уакытын аныктау (датировка).Деректщ пайда болган уакытын аныктаудын манызы ете улкен.Деректщ езшщ де жэне ол жетюз'м отырган мэл1метиц де кундылыгыкеп жагдайда осыган байланысты аныкталады. Жазба деректщ пайдаболган уакыты турш жолдармен аныкталуы мумкш. Уакытыкерсетшмеген жазба деректщ кашан пайда болгандыгы жазу материалы,колтацбасы, сез, сейлем курылымы, 9pin тацбалары, жазукуралдары (каламсап, жазу мэшщкеа, компютьер) т.б. аныкталуымумюн.Барлык деректерде б1рдей оныц жазылган уакыты керсетшебермейд1, кейде мэтшде керсетшген уакыттыц e3i де дурыс болмауымумкш. Дегенмен, кеп жагдайда деректщ жазылган уакытытуралы багалы мэл1мегп сол мэтшнщ езшен, оныц мазмунынантабуга болады: деректе аталган тарихи тулгалардыц атынан, оныцлауазымынан, атак-дэрежесш т.б. (Бул жагдайда аньщтамаларга,хронологиялык материалдарга, шеж1релерге т.б. косымша деректергесуйенуге болады).Дерекп текстуальдык жэне формальдык талдау жасау жеткшказболган жагдайда оныц уакытын аныктау ушш уакыты керсетшгенбаска кужаттар пайдаланылуы мумкш.д) Деректщ пайда болган жерш аныктау.Деректщ пайда болган уакытын аныктау проблемасымендеректщ пайда болган жерш аныктау максаты тыгыз байланысты.Ол деректщ езш де жэне ол жетюзш отырган фактыларды тусщщруymiH де мацызды. Деректщ пайда болган жерш аныктау жергшкпсаяси урдостщ, жергшкп хальщтыц турмыс жагдайыныц, жергшкпжердщ ерекшел^ктершщ деректе каншалыкты бейнеленгещцгшбайкауга мумкшдш бередтЖогарыда айтылган мэнщц оку жэне дерект1ц пайда болгануакытын аныктау ушш пайдаланылган тэалдердщ Ke6i, оныц пайдаболган жерш аньщтау ушш де колданылады. 3eprreymi деректщпайда болган жерш аныктау ymiH деректтщ езшде керсетшгенмэшметтермен катар косымша деректерд1 де пайдалануы мумкш.Олардыц imiHfle мацызды орын алатындары деректеп географиялыкжэне топографиялык мэл1меттер, белгш 6ip жермен байланысты118


аталган адам аттары, материалды баяндау манерасы т.т. Мысалы,агылшын шыгыстанушысы Ч.А. Стори Мырза Мухаммед ХайдарДулатидщ «ЖаЪан намест туралы: «ЖаИан намеш» Мырза ХайдарБадахшанда 1508-1509 жылдары болганда жазган» десе, Эбсаттаркажы Дербюэл!: Шыгарманын бул кезде жазылуы мумкш емес.Ойткеш болашак галым ол туста бар болтаны 9, 10 жаста гана болатын»деп, жер атымен тулга eciMiH байланыстыра отырып, «ЖаЬаннаме» сиякты манызды дерек кёзшщ пайда болган уакыты туралыЧ.А. Стори niKipiHiH кате екещцгш дэЛелдейдЩ (Мырза МухаммедХайдар Дулати (Аяз). ЖаЪан наме: - Алматы: 2006. 5 б.)Ескергаштщ орфографиялык жэне жазу технологиясынынерекшел1ктер1 де жергашкп тургындардын мэдени децгетн аныктаудаnieuiyuii рол аткаруы мумий. Мысалы, байрыгы TypiK жазуынынбелпла 3epTTeyuiici Каржаубай Сарткожаулы, тек TypiK халыктарынынгана емес, жалпы адамзат тарихында тендеа жок улкен Орхон жазуулпсшщ калай пайда болгандыгы туралы: «Улкен ескертюштердщбарлыгы да устынга ойып жазылган. Ойып, кашап жазу ушш алдыментас тандалады. Одан сон тандап алган тасты формага келтгршбеттн тёистейдо. Одан сон тущь немесе сия бояумен устын бетше суреттермен мэтщщ сызып, жазып шыгады. Келеа кезекте жазылганмэйнищ эрб!р эрш кескшдершщ устше калауышпен (киста) ертшдажурпзедт Бул ертшдлп арнайы коспалар косып куюрттен дайындайтынболган. Opin кecкiндepiнiн устшей ЖYpгiзiлгeн ерпнда граниттаска тиген жерш кумдак е т т босатып, ары карай кашауга мумкшднктугызады. Кылауыш (кыл калам-киста) аркылы eprinai журпзпмесегранит тастагы минералдардын орналаскан жiгi кашауга ырык бермейжан-жакка ушып кетед}. Осыдан барып устынга сызылган сурет,оймалар, эрш кёекшдер! дурыс кашалмайды. Осылайша 5-6 сатылыэрекетпн нэтнжесшде ескертюш устын дайындалып отырган» деп,Орхондыктардын тек жазуды гана емес, сонымен катар кYpдeлi жазутехнологиясын да жете менгергешнктерш айтады. Ап, ол жергшкпхалыктын мэдени дeнгeйлepiнiн ете жогары болгандыгынын айкындэлел{. (Сарткожаулы К- Байрыгы турне жазуынын генезись - Алматы:2007. -154 б.)Сонымен катар, бул жерде тарихшы тарихи-георграфиялыкзерттеулер нетдндё жасалган тарихи карталарды да пайдалана-119


ды. Тарихшыга койылатын талаптардыц ен бастысы ол ез! зерттепжургеи, деректе жазылган кубылыстын болган жерш квз алдынаайкын елестету. Сондыктан тарихшы колында эркашан географиялыккарта болуы тию. Бул жерде зерттеупп дерекп жасаушыныц кезшдепайдаланылган адамдардыц кещ стнт багдарлау елшемш ескергешжен. Ce6e6i тарихи даму барысында кенеспкп багдарлау жуйеаталай рет езгерген. Кецеснктеп алгашкы багдарлардьщ 6ipi -субъектщ езш орталык есебшде алып, алыс-кашыкты сол ез1 турганжермен ecenreyi. Мысалы, 1856 жылы Ш. Уэлиханов жазып алган“Манас” жырында Бозтебе “жер кшдЙ!” деп аталады, ейткеш ондаМанас ез ордасын курып, астанага айналдырган. Сондыктан жырда:“Жер ортасы - Бозтебе.Кетерше калын кеп ногай,Тола 6ip жиын кылады” - дейдц.Сонымен катар, зерттеуцп тарихи эюмшшк-территориялык езrepicTepfliде жаксы бшгеш жен. 0cipece, Казакстан тарихын зерттеушшерymiH бул курдел1 мэселелердац 6ipi. Мысалы, казан тец-KepiciHe дейш Казакстанда 6ipryrac экшгшлйс орталыгы болган жок.Ka3ipri Солтустак Казакстан, Акмола, Павлодар, Караганды, ШыгысКазакстан облыстары Далалык елкеге карады. Орталыгы Омбыкал асы болды. Алматы, Жамбыл, Шымкент, Кызыл орда облыстарыТурю стан елкес1не карады. Орталыгы Ташкент. Костанай мен АктебеТоргай облысьш курады. Орталыгы Орынбор. Батые Казакстаноблыстарыныц 6ip белит Астрахань губерниясына юрда. Казактаргакезшде астана болган 4 каланьщ б1рде 6ipeyi Ka3ipri республика территориясынаюрмейдо. Белпл1 себептерге байланысты Казакстандаелдьмекен, жер-су атаулары да кептеген езгер1стерге ушырады.Сондьщтан зерттеуш1 деректеп мэл1меттер аркылы, ондагы жер-суатаулары деректщ кай уакытта пайда болганын деректеп керсеттлгенуакыт аркылы кай жерде жасалынганын болжауга мумюнддк алады.Эрине, тек б1рл1-еюл1 ерекшел1ктерше карай деректщ уакыты, пайдаболган жер1 туралы накты тужырым жасау киын. Соныдктан дерекпкешендо зерттеу аркылы ондагы барлык ерекшел1кгерд1 6ip-6ipiMeHсалыстыру аркылы гана накты niicip айтуга болады.120


е) Дерек авторыныц не курастырушынын атын аныктау(атрибуция).Дерек авторы туралы мэселе, ен алдымен деректщ ез1нде сакталынганмашметгер аркылы немесе авторы белгш шыгарма менавторы белпаз шыгарманы салыстыру аркылы uieinmyi мумюн.Мысалы, кепке дейш авторы белпаз болып келген «ЖаЬан намет»башкурт галымы Ахмет Зэки Вал иди оки келе поэманы жазган МырзаМухаммед Хайдар Дулатиден баска ешюм де емес деп тужырымжасаган. Ахмет Зэки Валидидщ «ЖаЬан намет» жазган МырзаМухаммед Хайдар Дулатиден баска ешюм де емес деп тужырымжасауыныц СебеШй Эбсатгар кажы Дербкагп: «Поэма беташарындагыавтордыц 6ipffipd жактан баяндаган ем1рбаяныньщ Мырза МухаммедХайдардыц «Тарих-и Рашидшнщ» «еюнпп дэдгершде» жазганем1рбаянымен тжелей spi толык ундесу!, рег-ретшен оны кайталауыЬэм акынныц (Мырза Мухаммед Хайдардын) ЗЗ-бэштте:Мещц басымнан еткен ic жайлы айтайын,Кещл кайгыга толган ic жайлы айтайындеу1 дер едш» деп тус1нд1рещ. (Мырза Мухаммед Хайдар Дулати(Аяз). ЖаЬан наме: —Алматы: 2006. 6 б.)Демек, башкурт галымы Ахмет Зэки Валиди «ЖаЬан наменщ»авторы Мырза Мухаммед Хайдар екещцгш оныц «Тарих-и Рашиди1н1ц»«екщйй дэптер1ндеп» ез1 жазган ем1рбаянымен салыстыраотырып дэлелдеген. Жэне де оныц дурыстыгын элем галымдарытугел мойындаган.Дегенмен, дерек авторыныц не курастырушыныц атын бшу онытарихи зерттеулерге пайланудын мщдетп шарты емес. Деректепсакталынган акпараттыц сипаты оныц авторымен емес, мазмуныменайкындалады. Тархшыны жасырын атпен, 6ipHenie атпен немесепгЕтен ешкандай атсыз жазылган деректер де кызыктырады.Кептеген жагдайда тарихшылар ез ёцбектерщде зац жобаларын, занактшер1н, ук1мет каулы-карарларын, агымдагы ic кагаздарын кещненпайдаланса да олардын авторын бiлyгe умтылмайды.Дегенмен, будан дерек авторыныц аты тштен кереп жок дегенугым тумауы керек. Оны бшу аркылы кужаттыц уакытын, жepiн121


жэне кандай жагдайда пайда болгандыгын, автордын шыккан элеуметнкортасын бшуге болады. Муныц 6dpi дерекке элеуметтш талдаужасауга кемектеседь Жазба тарихи деректердщ эр турше байланыстыоныц авторын бшудщ де кажеттшп эр турл! жэне ол нактызерттеудщ максатына да байланысты. Кейб1р тарихи зерттеулератрибуцияны тштен кажет emeyi мукш, ал кейде ол аса мацыздыпроблемага айналуы мумкш.Атрибуция проблемасы дерекп “сырткы сынаудыц” ец курделшершщ6ipi болып табылады. Белгш орыс деректанушысы,академик Д.С. Лихачев езшщ “Текстология” деген ютабында:«Зерттеуmi... авторлык мэселеш шеше отырып, оны шыгарманыцкурылуы мен пайда болу тарихымен, уакыты мен мэтшнщ кешнптагдырын аныктау мэселелер1мен, авторлык мэтшнщ сакталу жэнет.б. мэселелермен 6ipre карастыруга тшс болады... шыгарманы жайгана атрибуциялау жеткшказ, тек авторды гана емес, сонымен катаравторлык жумысты да аныктау кажат» - деп жазды.Кейде деректен оныц авторын айкындауга болатын тшелей де,жанама да магпметтер табу мумюн болмайды. Ондай жагдайдакажетп мэл1меттерд1 баска кужаттардан (жылнамалардан, эдебиескертюштерден, т.б.) 1здеспру кажет. Ka3ipri кезде атрибуцияматематикалык тэсшдер аркылы да аныктала бастады.Mep3iMfli басылым беттер1нде жарияланган макалалар мен баскаматериалдарды атрибуциялау да кейде киындык туты зады, ce6e6i кейжагдайда авторлар ез макаласын псевдониммен (буркенппк атпен)6epyi мумюн. Мундай жагдайда зерттеупп газет жэне журналдаркызметкерлер1, авторлар ужымдары туралы машметтер сакталатынредакция мурагатын карауы кажет болады.ж) Тарихи деректщ элеуметпк функциясы.Жогарыда айтылган деректердщ пайда болуына байланыстыпроблемалар спекторш: мэтшнщ тарихын, авторын, уакытын,жерш, тупнускалыгын аныктау - ол тек дерекп сол дэу1рдщ тшшде(контексшде) караудьщ, баскаша айтканда, оныц пайда болуыныцнакты тарихи жагдайларын, оныц элеуметпк алты шарттарын ашугакажетп машметтер гана. 0p6ip дерек белгш 6ip уакыт пен ортаныцжемкк Оныц пайда болуыныц накты ce6eirrepi бар жэне ол белгш6ip максаттан туындайды.122


Мысалы, казак хандыгы тусындагы «Касымханныц каскажолы», «Ес1мханнын ecKi жолы», «Жет1 Жарты» сиякты зандаржинагыньщ пайда болуыньщ алгышарты немесе объективтшшказак мемлекетпгшщ пайда болып, калыптаса бастауымен тжелейбайланысты болган. Дэл1рек айтканда, мундай зандардын пайдаболуыньщ 03i казак мeмлeкeттiгiнiн пайда болуыньщ айкындэлель Зандар жинагыньщ кабылдануынын басты максаты казакмемлекетпгш ныгайту болгандыгы анык.Деректанушы галым О.М. Медушевскаяньщ айтуынша: “Деректанутеориясы ушш принципп сэттщ 6ipi тарихи деректщ адамдардынмаксатты ic фекетшщ жемю ретшде карап, онын элеуметпктабигатын ашу болып табылады. Деректанудын непзп мэселеа 1тарихи деректщ табигатын ашу, оньщ объективп касиеттер1 менолардьщ калыптасу зацдылыктарын зерттеу Адамдардын максаттыic эрекеттершщ корытындысында пайда болган деректерд1 талдау,олардын пайда болу себептерш ашу-олардьщ тарихи процестердщбарысында аткарган элеуметпк функцияларын айкындау аркылыгана мумкш болады. Элеуметпк процестердщ дамуы барысындапайда болып, кешннен тарихи зерттеу объекпсше айналган деректер,ез!нде тарихи процесс ретшдеп методологиялык бipлiгi менгылыми тарихи танымы 6ipiieripefli.Ka3ipri деректану дерекп откеннщ тарихи шындыгымен байланыстыкарастырады, сонымен катар оны тарихи бипм жуйесшдезерттейда” /20/.Деректщ пайда болуыньщ элеуметпк алгы шарты-белпл} 6ipмаксаттармен, деректщ накты элеуметпк функциясымен байланысты.Автор оларды накты дэл айтуы мумкш, немесе буркемелеу^ алкейде тштен саналы турде баска максаттар корсету аркылы жасыруымумк1н. Мундай eKi жуздшктщ тамаша улисщ коммуниста: партиякерсетш бердъ. 70 жылдан аста партиянын барлык каулы-карарлары“халык муддеа ушш” деген уранмен кабылданды, ал сол халыксол каулылардан шеказ азап шекп. Сондыктан тарихшы барлыкжагдайда дерёкщ дуниеге келушц максаты мен мандеттерш, нактыэлeyeттiк функцияларын айкын ашуы керек.Бул мэселелер туралы накты жазба деректер турлерш, наюгыескертюштерд1 Караганда толыгырак айтылады. Дерекпц пайда болуы


жэне элеуметпк функциялары туралы кажетп акпараттарды жинагансон гана деректщ мазмунын “сынауга” мукшдЫ пайда болады.7.5 Дерект1ц шынайылык децгейш аныктау немесе iu iK i “сын”.6к1леттЫк пробемасыЕгер, сыргкы сын, ягни деректщ пайда болуын сынаудеректанулык талдаудыц 6ipiH U ii кезещ болса, еюнпи кезещ -iuiKi сын. Онын мшдета деректщ мазмунын зерттеу, оныц тарихишындыкпен сэйкеспгш аныктау, деректщ гылыми манызынайкындау болып табылады.0p6ip деректе белгш 6ip окигамы немесе кубылысты сипаттаганфактшер кездеседь Тарихшыныц м1ндет1 сол деректе кубылыстынфактшк жагымен катар, оныц мэншщ де каншалыкты керпйстапкандыгын аныктау. Демек, дерекке талдау жасау кезшде тарихшыдеректеп окига туралы мэл1метиц толыктыгына жэне дэлдптмен шынайылык децгешне кецш аударуы кажет.Деректеп мэл1меттщ толыктыгы, д эл д т жэне шынайьшыгыдеректердщ турлерше, деректщ жасалу максатына, дерек авторыныцбйпм децгейше байланысты. Дегенмен, б1рде 6ip деректщ окиганьшбарлык кырлары мен ерекшелмстерш корсете алмайтындыгытусппкп. Дерек авторыныц немесе авторларыныц ойынша окиганынкандай кырлары мацызды болып табылса, деректерде сол туралымагйметтер кеб1рек бершед!. Сондыктан деректердщ белила 6ipтобы белгш 6ip адамдар тобыныц, белгш 6ip элеуметпк ортаныцмуддесш керсетедьОкиганыц деректе бейнелену дэрежеи, ягни окига туралы деректепмэл1меттщ толыктыгы, дэлдш жэне шынайылык децгешкеп жагдайда автордыц тарихи шындыкты бакылау мумкшдшменде байланысты. Сондыктан автордыц акпарат кездерш (окигагакатысушы, куэгер, б1рулердщ айтканы аркылы жеттазупп жэне т.б.), оныц факпш бейнелеудеп жэне тус1щцрудеп ез1ндш немесеэлеуметпк мудделшп, дерек жасау кезшдеп жагдайдыц авторгатипзген 9cepi (кызметпк немесе когамдык жагдайы, коркытылуы,кысым жасалуы т.т.), автордыц факпш бакылау жэне тусщщрукaблeттiлiгi т. б.124


Деректщ толыктык, дэлдж жэне шынайылык децгешн сыниталдаудын нэтижесшде тарихшы келтгршген мэлшеттщ тарихишындыкпен сэйкеспгш аныктайды. Мундай сэйкестжтщ децгешдеректщ пайда болу жагдайынын каншалыкты жан-жакты да теренашалуымен, ягни сол дэу1рдеп адамдардын экономикалык, саясижэне мэдени ем1ршщ, когамдык-элеуметпк катнастар сипатыньщталдану децгешмен тыгыз байланысты. Тек, терен деректанулыкталдау жасау гана тарихшыга тарихи шындыктын гылыми реконструкциясынжасауга мумкщцш бередьTan KypeciH тарихи удер!ст1н козгаушы купп репнде караганкенеспк маркспк-лениндш тарих гылымы деректердщ таптык мэншашуга ерекше кещл бeлдi. Олар деректерге таптык позицияданкарап, деректен ен алдымен таптардын муддесш 1здед1. Эрине, дереккедеген мундай тар келемдеп касан кезкарас тарих гылымынындамуына улкен нуксан келпрд!. Казакстаннын тарих гылымы даодан тыс калган жок. Тарихи деректерге таптык тургыдын келу,деректердщ б1ржакты жиналуына алып кедщ. Мысалы, бурынгыпатшалык Ресей хальщтары тагдырында тубегешп езгерктер жылыретшде орын алган 1917 жылдын тарихына арналган «1917 год в Казахстане.Документы и материалы» атты 1977 жылы жарык кергенжинакка, тек большевиктер партиясы мен жумысшы, шаруа жэнесолдаттар кенесшщ ic-3peKerrepi бейнеленген деректер гана енген.Ал, сол партия мен кецстерден казак халкына келер Kaciperri сезш,оларга карсы жанталаса курескен Алаш зиялыларына катысты деректержинакта жок. Ал, ондай сьщаржак деректер аркылы тексьщаржак тарихтьщ гана жазылатындыгы тусйпкгъ Ic жузшде солайболып шыкты да.Дереюп зерттеу кезшдеп тарихшыньщ манызды мшдеттершщ6ipi интерпретациялау, ягни мэтшд1 тусшд1ру болып табылады.Кей деректерде автордын ойы ашык айтыла бермейдт Калыптасканжагдайдан шыга отырып кейде автор ез ойын буркемелеуге немесетуспалдап жетюзуге мэжбур болады. Бул, acipece 260 жылдан астамбодандыкта болган казактар тарихынын деректерш жасаушыларгатэн кубы лыс. Мысалы, Э. Бекейханнын 1913 жылы «Казак» газетше«Ашьшып акыл айтып жазатын катим бар ма? Кеюректе сайрап тур,колымды заман байлап тур» деу1 немесе Алаш зиялыларыньщ кебшеез макалаларын буркеШшк еЫмдермен жариялауы сонын дэл ел i.125


Кейде дерек жасаушы езшщ алдына койган максатынан шыгаотырып дерекке саналы турде жалган акпарат енлзу мумкш.Мысалы, бурынгы Казак ССР МКК мурагаттык корында кецесeiciMexi жылдарындагы улт-азаттык KypeciHiH кернекп екш , алыпимперияга карсы жацгыз шапкан кезЫз батыр, замандасымыз ХасенКожа-Ахметтщ еткен гасырдыц 70-80~ini жылдары дуниегеэкелген “Казактыц бостандык суйпш азаматтарынын уйымы “ЖАСКАЗАК”*тыц мушелершщ анты, 1973 жылы жазылган, 9 баптантуратын “Казактыц демократияшыл азаматтарынын уйымы “ЖАСКАЗАК” КОНСТИТУЦИЯСЫНЫЦ мэтшдер! т.б. “ЖАС КАЗАК”атынан жазылган кужаттар сактаулы тур. Сол кужаттарга суйенштарихшылар Алматыда XX г. 70-80 жылдары “ЖАС КАЗАК” партиясыкурылып, жет1 жылдай жасырын жумыс icrrem деп жазып жур.Ал, шындыгында ол жылдары Алматыда жастардыц ондай саясипартиясы да, жасырын уйымы да болган емес. Партиянын атынанпайда болган кужаттарды ез курестщ салмагын арттырмакболган X. Кожа-Ахметац e3i жазган. Егер, казак тарихшыларыдеректану гылымына сэйкес аталган мурагат кужаттарына талдаужурпзе алса, онда олар отан оп-оцай кез жетюзген болар еда.BipaK, тарихшыларымыздыц деректану гылымын мецгермеулер1,дepeктepдi сыни талдаудан етюзбей-ак "пкелей пайдаланулары осындайкателпсгерге соктырып отыр.Деректанудыц ш ынайылык жэне еюлеттипк проблемасынемесе « iiu ic i сын».Деректеп акпараттыц гылыми мацызын (кундылыгын) багалаукезшде оныц шындыкка катынасмен катар, тарихшымен байланысында айкындау кажет. BipiHini жагдайда дерекпен шындыктыц байланысынашынайылык (достоверность) пробемасы, екшпп жагдайда“дерек жэне тарихшыда” екшеттшк (репрезентативность) проблемасыпайда болады.а) Шынайылык проблемасы.Шынайылык деп субъектщ бейнелеген образдыц объектпенадекваттылыгы (сэйкестт) айтылады. Кез келген дерек:- e3i бейнелеген объектен элдекайда тар, ейткеш ол объектщ текбелгш 6ip жагын, кырын, не Keft6ip ерекшел1ктерш гана камтиды.126


— ез! бейнелеген объектен кен, ейткеш ол ез бойында дерекп жасаушытуралы мэл1меттерд! сактайды.Сондыктан абсолютпк сэйкестш не сэйкесиздыс туралы айтугаболмайды. Сез тек объектщ не субъектщ салыстырмалы уксастыгытуралы, демек тарихи деректщ шынайылык дэрежеа туралы болуымумкш.Акпаратгын шынайылыгын деректщ кандай турге жататындыгынакарамастан “сынауга” болады. BipaK бул барлык деректщшынайылыгын “сынау” барлык тарихшы ушш мшдетп деген сеземес. Ол накты жагдайларга жэне тарихшынын устаган позициясымен алдына койган максатына да байланысты. Мысалы, белгшорта гасырлык парсы тарихшысы Рашид-ад-Дин езшщ атакты“Жылнамалар жинагыньщ” K ipicnecinae деректер iшiндe шындыкпен жалганньщ аралас журу1 мумкш, сонда да тарихшынын мшдепбелгш шё^реШхлер жeткiзгeн дepeктepдi езгертпей сол кушндеберу - дейда. Ал тарихи шынайылыкты тауып алуды окушынынезше калдырады.Дегенмен тарихи деректердщ табиги epeкшлiктepi кеп жагдайларгаоларды тарихи сыннан етщзущ керек етедг Тарихи сынжэне онын кажетпп туралы белгш орыс тарихшысы В.О. Ключеский:“Ci3 тарихи сын дегеннщ не eKeHiH б т е а з бе? Ол тарихидерекп гылыми максатга пайдалануга жарамды ету ушш оныбу^щрщ турган коспалардан алдын ала тазарту”- дeйдi.Тарихи сын тарихи деректерд1 эр rypni коспалардан тазартуменкатар олардагы кайшылыктарды да ашуга мумюндш береда.Дерекгег1 кайшылыктарды ашудын Heri3ri eKi жолы туралы айтугаболады. Олар:1) Мэтшге логикалык талдау 2) Эр турш деректердожасау аркылыкарама-карсы салыстыру аркылыМэтшге логикалак талдау жасаудын кажетгМ жэне оньщманызы туралы тарихшы Берекет Кэртбаев Эбшхайыр ханньщ 1469жылдьщ жазындагы Казак Хандыгына карсы жасагаи сонгы жорыгыжэне оган катысты деректер туралы айта келе: «Эб}лхайыр ханньщосы сонгы жорыгыньщ багыты орта гасырлык деректерде де, согансуйенген зерттеулерде де ката TYciндipiлiп жур. Дерек мэшметшё127


жупнсек, Эб^лхайыр хан Едш бойынан аттанып, Алатау (деректе- Ала-Таг) манынан етед1 де Кызыл Нэд1р жайлауынын жолыменжуре отырып, Жепкудык деген жерге келш токтайды.Кызыл Нэдхр жайлауы Талас езеншщтеменп агысы бойында болган, каз1рпэюмшшк жуйе бойынша ОцтустшКазакстан жэне Жамбыл облыстарыныншекарасы туШскен жерде. Демек, аталгангеографиялык атаулар бойынша Эбшхайырханнын жорык багыты: Едш бойы, Алатаумацы, Кызыл Нэдгр, Жетакудык аркьшыжурген. Сонда Эбшхайыр хан мол эскерменТарих гылымдарыныцдокторыБерекет Кэр1баевсонау Едшден Алатау мацына келед1, оданКызыл Нэшрге карай оралады. Содан сонкайтадан Жетгсуга карай журш, Жетщудыкдеген жерге жетедт Эрине, талай жорыкгыбастан eTKepin, Депгп Кыпшакты жаксы бшетш Эбшхайыр хан соншамакальщ колмен булай журмеген. Осы жорыкты баяндайтын деректердегеографиялык атаулар кате жазылуы мумюн» дейда (//Казактарихы, 1995-6. 17 б.)Сонымен катар зерттеуни деректерде нелштен географиялыкатаулардын кате жазылуы мумюн екендш туралы: «Ортагасырлыкдеректер кез1нде талай рет 6ip-6ipiHeH Kemipuiin отырган. Кейдетупнускадан кеппршген дерек, келеа 6ip дерекке непз болады.Осындай кеппрулерде адам, жер-су аттары кэте жазылуы эбденмумюн. Мундай жагдайлардыц болатынын деректану гылымы мойындайды.Жэне де араб элшпес1мен жазьшганда «б», «т», «и» жэнетагы баска эрштердщ устшдеп не астындагы нуктелердщ 6ipeyiHiHкем не артык болуы, угымныц магынасын толыгымен езгерюкеушыратады» дейш (//Казак тарихы, 1995-6. 18 б.)«Б1здщ niKipiMi3ine, Эбшкайыр хан эскерлершщ бас косып,жиналган жер1 - Тобыл езеншщ жогары жэне орта агысы болган.Бутан б1рнеше дэлел1м1з бар. Б1ршппден, Тобыл enipi ежелден Шибаниэуелетшщ иелшндеп жер жэне осы мацда Эбшхайыр хан 1428жылы хан болып сайланды. Еюшшден, жорыкка дайындык жаз айларындаболган, олай болса хан д ей т Кыпшактьщ солтусттндеге!128


жайлаулардьщ б1ршде турып жарлык берген. Жайлаулар непзшенезен манында болатындыгын ескерсек, онда сондай езеншн 6ipi -Тобыл болган.Ушшппден, Тобыл ce3i араб элшпеЫмен Jlj I тур1нде жазьшады.Kemipy барысьгада бул сездщ Ед1лге (Атил, Итил) ауысумум кш дт мол. Итил —араб элшпес1мен J j j I болып келед1. Дауыссыздыбыстар ез курылымын сактап, тек кана онын астынгы жэнеycriHri нуктелер1 езгеру аркасында Тобыл сез1 Едш сезше айналыпотыр. Сонда Эбшхайыр ханньщ жаз айларында ежелден келе жатканата-бабасыныц иелптндеп жерде жайлауда болуы эбден тусшигп.Жэне ол осында турып эскер жинауга жарлык eTin, осы жерден аттаныпшыккан.Тобыл бойынан Моголстанга карай барар жолдагы еюнш!географиялык атау - Ала-Таг - Алатау емес, Орталык Кдзакстандагы¥лытау. Араб элшпесшдел дауысты а, э, у, у, дыбыстары 6ipгана бело I - элифпен бершгещикте j j VI «Ала» сезш «Улы»деп окимыз. Сондай-ак «Таг» сез1 ежелп турш тшнде «Тау» дегенмагынаны берген. Сонда дерек матметшдеп «Ала-Таг» cesi«¥лытау» болып шыгады. Шынында да Тобыл бойынан Моголстанжакка апарар ец кыска жэне тузу жол Улытау аркылы етеда. КызылНэд1р жайлауыньщ кайда екенш айттык. ]Белгш уш географиялыкнукте аркылы: Тобыл - Улытау - К^ызыл-Нэдф багытымен тузусызык жургюсек, Эбшкайырдын жорыгы Казак Хандыгына карсыбагытгалгандыгын байкаймыз». (//Казак тарихы, 1995-6. 18 б.)0p6ip дерек езше аналитикалык сыни талдауды кажет ете отырып,сонымен катар ол ез1 сеюлда немесе езшен езгеше деректердацтурлершен де тыгыз байланысты болады. Ол деректер карастырудагыдерекпен 6ip мезгшде немесе одан бурын не кешн пайда болуымумкш. Осыган байланысты кейб1р тарихи деректерд1 талдау синтездеумен,ягни деректерд1 кешенд1 турде езара байпаныстылыктажэне езара эсерде карастыру методымен тыгыз байланысты болуымумшн. Gcipece пайда болу жагынан 6ip-6ipiMeH байланысы жок,6ipaK тек 6ip окиганы бейнелеген эр турл1 деректерд1 6ip 6ipiMeHсалыстыру аркылы кешенд1 талдаудын рога аса зор. Пайда болужагынан деректер негурлым эр турл1 болган сайын, согурлым белг1л16ip корытындыга келу оцайга тусед1, согурлым аздщ ецбег1щздац129


сешмдшп артады. Деректану гылымында ол синтетикалык талдаунемесе деректер синтез! деп аталады.Синтетикалык талдау деп - 6ip тарихи окига, кубылыс, мэселебойынша жинакталган эртурл1 деректерд! талдау эдгсш атайды.Мэселен, Казак хандыгыныц саяси тарихына катысты ортагасырлыкШайбанилык, Сефевидпк, Тем1рл1к, Шагатайлык эулет деректершталдау аркылы 6ip окиганы турл1 6ip-6ipiHe уксамайтын дереккездершщ мэл1метше суйешп жан-жакты ашып, толыктырыпкерсету.б) Деректануцагы синтетикалык талдауСызба 9 - Синтетикалык талдауМысалы, 1932 жылгы Казакстандагы ашаршылыктуралы мурагатматериалдары мен сол зулматтыц куэгерлершщ мэгйметтерш салыстырукоп нэрсеш ашуга KOMeicrecTi. Демек, эр турл1 деректердеп 6ipокига туралы акпараттардьщ 6ip-6ipiMeH сай келу1 оныц шынайылыкдецгешнщ жогары екещцгш керсетед1.130


Дегенмен, кей жагдайларда 6ip окиганыц езшщ эртурл1 деректерде,эртурл1 айтылатындыгын, TinTi карама-карсы акпараттарберетщщпн кере\нз. Мундай жагдайда акпаратты деректщ пайдаболу жагынан терен талдау кажет болады. Мысалы, Казакстантарихынын мацызды окигаларыньщ 6ipi - Желтоксан кетершсшетуртю болган (ce6e6i емес, ce6e6i тым теренде жатыр) Казакстанкоммунистж партиясынын 6ipiHini хатшысы Д. А. Конаевтынкызметлнен кетш, орнына ennciM re де безтайз Г. Колбин дегенб1реудщ келу1 болгандыгы белгш. Мше, сол улкен тарихи окигагасебеп болган шеппм туралы КОКП Орталык Комитетшщ сонгыБас хатшысы М. С. Горбачев, Казакстан коммуниста партиясынын6ipiHnii хатшысы eTin Колбицщ ж1берудщ кдтелгк болгандыгын,6ipaK оган e3i емес Д. Конаев кшэл! екендшн айта келе: «Я обсуждалс Кунаевым вопрос его отставки и назначения нового первого секретаря.Кунаев под давлением согласился оставить свой пост, но приэтом заявил, что «в республике в Казахстане некого рекомендоватьна должность первого секретаря и посоветовал назначит русского.А, я, доверился ему в этом вопросе» дещй (//Жас Алаш, №62 24 мамыр2001 ж.)Ал, Д. А. Конаев болса «Акикатган аттауга болмайды» аттыестешонде езшщ Бас хатшыга жеке шаруамен юргендшн айта келе,дэл осы жагдайды былай деп баяндайды: «Мен асыкпай алдынаарызымды койдым. Онда КОКП Орталык Комитетшщ элденешеондаган жылдар бойы маган зор сенш керсётш келгенш жэне сен!мкерсете отырып, аса жауапты spi курметт! жумысты тапсырганынайта келш, маган артылган шеказ сен1м уппн Орталык Комитетке,онын Саяси Бюросына, тпселей Бас хатшыга шын журектен шыкканалгыс сезйШщц жетк1зген ед1м. Сондайак, арызда дэл Ka3ipriуакытта денсаулыгым мен жасымньщ улгайганы мына кызметкежем1ст1 енбек етуге мурсат бермей жургешн айтып, соган орай менщзейнето демалыска шыгу мэселемд1 карауга ет1н1ш еткенм1н.Горбачев мен1н байкауымда, бул энпмеге тас-#рнн дайын отырсакерек:- Усынысынызды куптаймын, ет1н!ш1ц1з Саяси Бюрода каралады,- деп аз-кем уназ отырды да, ез байламын айтты. Жумыс мойынбургызатын емес, соган орай Казакстан Компартиясы Орталык131


Комитетшщ пленумына катыса алмаймын, Орталык Комитеттщкадр жеищ цеп хатшысы Разумовский барады.Бас хатшы маган «орнынызга юмд1 лайык деп отырсыз?» деп,6ip ауыз сыр тартар деген ой кылан берген, шынымды айтсам, ш тейyMiTTeHin ед1м. Зады, жолы да, жеш де солай гой. BipaK ол жумганаузын ашпады. Оныц есесше мен сурадым. Горбачев:- Ол мэселеш шешудо 6i3re калдырыцыз, Казакстанга мандайынан ш е р т п отырып жаксы коммуниста ж1берем1з, - деп кыскакайырды».Kepin отырганымыздай, Казакстан тарихынада, казак тарихындаезш щ мацыздылыгымен орын алган шепймшц калай кабылданганыeKi деректе eKi TYpлi баяндалган. Оларда Казакстаннын6ipiHiui басшысы туралы айтылган пш рлер 6ipiH -6ipi жоккашыгарып отыр. Ал, шындык калай болган? Ki-мнщ айтканына сенугеболады? Деректану гылымынын тш м ен айтканда, кай дерекжасаушынын ж етю зт отырган мэл1метанщ шынайылык децгешжогары?Ек1 деректе де айтылган айкын нэрсе, ол Казакстан коммунистакпартиясыньщ 6ipiH uii хатшысы туралы мэселенщ сол кездеп КОКПОрталык Комитетшщ Бас хатшысы М. С. Горбачевтьщ жумысбелмесшде шешшгенщп. Казакстан коммунист!к парггиясыньщ6ipiHmi хатшысы Д. А. Конаевтын кызметанен KeTin, орнына баскаадамнын келетан болгандыгы. Деректану гьшымында бул деректщпайда болуыныц обьективтипп деп аталады.Ал, дерект1н прнципт1 гылыми манызы неде? Ею басшыньщкайсысы eTipiK айтуы мумюн? Егер, М. Горбачевтьщ кандай адамекендшн, Д.А. Конаевтьщ кандай адам болгандыгын ескерсек, ондаюмнщ жалган айтып отыргандыгын байкау киын емес.в) Деректщ шынайылык дэрежесше эсер ететан факторлар.Дерект1н шынайылык дэрежес!не эсер ететан факторлардыeKi топка белуге болады: 1) акпараттьщ дерекке ену жэне беютшужагдайы (шындыкты кабылдау сез1мдшпл, автордын акпараттыбек1ту кез1ндеп мумюнщп, фактiлepдi тацдау принцип!, акпараткездер1 т.б.); 2) “автор позициясы”, оныц элеуметпк жагдайы, саясиэстетикальщт.б. кезкарастары.132


Деректердеп акпараттар эр турл1 болган жагдайда зерттеушшщойынша, окиганы бакылауга мумкш дт артык болган, акпараткездерше жакын турган, окиганын не кубылыстын мэнш дурысTyciHin, оны ашуга мумкш дт мол, оларды еЗшЩ элеуметпк, саясижэне баска да позицияларына байланысты объективп жазаалады гой деген авторга сешм керсетшедь Кей жагдайда 6ip ганадеректщ езшде карама-кайшы акпараттар кездесу1 мумкш, немеседеректе окиганын 6ip кыры, не автор туралы магнмет мол бершш,окиганын баска кырлары кемесю калуы мумкш. Мундай жагдайдамумшндтнцге езшщ табигаты жагынан шындыкка жакын болыпкелетш “жасырын” акпаратты алуга умтылган жен. ©йткеш олавтордын бурмалауына аз ушыраган акпараттарга жатады.Кайталанылатын статистикалык деректердщ шынайылыгы туралымэселе ерекше койылады. Мундай акпарат эр турт елшемдеркорытындысында алынган жагдайда, бул проблеманы шешу солелшемнщ журпз1лу принциптерш, методикасын жэне техникасынайкандау аркылы журед1. Мундай деректщ шынайылык дэрежесшбагалау кез1нде, елшем аркылы алынган сандык керсетюштердщдэлдт туралы корытынды жатады. Кей жагдайда арнаулыматематикалык-статистикалык тэсшдерд1 пайдалануды кажет етед1.Деректеп акпараттардын шынайылык проблемасын шешутубщде “оныц субъективтшгш алуга”, негурлым объективт1 гылымизерттеулерге жарамды мэл1мет жинауга кемектесед1.вюшшке орай, кеп жагдайда тарихшы оныц орнына “шынайылыкпроблемасын алып тастайды”.г) Дерекганудын екшетплЫ проблемасы.Тарихи деректану гылымында “репрезентативность” дегентусшысгщ e3i соцгы уакыттарда пайда болды. Бул терминфранцуздардыц “representer” - “представлять”- “екшеттшк ету” дегенсезщён шыккан. “0юлетплж ету” категориясы жалпы гылымдыкTyciHiicrep тобына жатады.Тарихи зерттеулерде накты окиганы не тарихи шындыккубылысты тура соган уксас тарихи шындыкпен (аналогымен) ауыстырукездёседа Соцгысы (аналогы) екшетпк касиеттерге ие болуытшс, баскаша айтсак зерттеудеи объектщ барлык 6enraiepi133


мен касиеттерш керсете алуга тшс. Мысалы, тещз суын курамын,ерекшелисгер!®, касиеттерш аныктау ушш онын бэрш тугелтексерудщ кажен жок, 6ip урттам тещз суыньщ тексеру аркылы-акол касиеттерд! Шлуге болады. Мунда сол 6ip урттам су букш тещзсуыньщ екш кызметш аткарады.Осындай аналогтарды жасау барысында зерттеулердепобъект туралы акпараттарды таццау ici журед1 (селекция). Олтабиги себептерге де байланысты (уакыттын тандауы). Соныменкатар, гылыми принциптер непзшде де (гылыми тандау жасау)журпзшедь Зерттеунп 03i жинаган кептеген деректер шйцен 6ipгана д е р е т пайдалану аркылы баска деректердеп акпараттардьщмэнш ашып керсете алады. Мысалы, “1932” жылдьщ зулматы тарихынзерттеу барысында республиканьщ барлык дерлш аудандарындаасыра сштеушшктщ болгандыгы, ашаршылыктыц колдануйымдастырылгандыгы туралы аса кеп дерек жиналды. Ал оныцбэрш зерттеунп жумысына енпзу мумкш емес, сондыктан сол деректерiniiHeH б1рнеше деректерд1 пайдалану аркылы жалпы республикакелемшде еткен кубылысты ашып керсетуге болады. Бул жагдайдазерттеупп пайдаланылган акпарат сол тектес толып жаткан баскаакпараттардьщ екшеттшк мшдетш аткарады.Тарихи зерттеуде екшеттшк проблемасын шешудщ практикальщмацызы неде? Ол зерттеушшщ “тацдаган акпаратыныц” екшеттшгшдэлелдеу аркылы жасалган гылыми корытындысын букш зерттеудепобъектке таратуга “кукык алуы”. Бул жагдайда тек эбден тексершгенмэл1меттер гана екшетп бола алатындыгын ескерген жен, ейткештолык тексеруден етпеген мэл1меттерд1 екшеттшк ретшде пайдаланутарихи шындыкты бурмалауга экелш согуы мумкш.Осылай деректану тарихи деректерд1 зерттейтш жэне оларданкогамдык кубылыстар мен процестер туралы шынайы мэл1мет алуэдктерш жасайтын гылыми пэн ретшде калыптасты. Оныц баскакогамдык гылымдардан езгешшп, тек деректану гана деректерд1жэне оларды зерттеу эдютерш ез пэш ретшде карастырады. Булорайда барлык тарихи деректер жиынтыгы жэне олардьщ эртурл1сыныптьщ топтары, сонымен катар турл1 зерттеу жолдары мен олардыic жузшде зерттеу тэЫлдер1 зерттеу o6beicrici болып табылады.Деректанушыныц назарында деректщ пайда болу проблемасыжэне дерек авторы, олардьщ шыгу жэне жасалу тарихы,134


олардыц мазмунын талдау жэне тусшдору, деректердеп сакталынганмэл1меттердщ толыктык, шынайылык децгешн аныктау мэселелер1болуы керек.Сонымен, тарихи деректану гылымы - езше тэн заццылыктары,методологиясы мен теориялык принциптер1 бар жуйел1 гылым.Студентпн дайындалуы ушш бершетш сурактар1. Деректанулык «сын».2. А.С. Лахшо-Данилевскийд1ц «шындыкка жетудщ 14 шарты».3. Деректанулык зерттеу журпзудш кезендер!.4. Деректанулык талдаудын эдк-тэсш, методикасы мен методологиясы.5. Деректану методикасынын Heri3ri принциптерь6. Деректердщ пайда болуын «сынау». Сырткы «сын».7 .1шы «сын».8. Деректердщ шьшайылык денгейш аныктау.9. вкшеттшк проблемасы.10. Деректанудагы аналитикалык жэне синтетикалык талдау bjpcrepi.


II бел1мКАЗАК; ТАРИХЫ НЬЩ ДЕРЕК К 03Д ЕР11-т а р а уф о л ь к л о р к а з а к ; т а р и х ы н ь щДЕРЕК K 03I РЕТШДЕ1.1 Фольклордыц дерек кездер1 ретшде пайда болуын сынауФольклордыц дерек кездер1 ретанде пайда болуын сынаушартты турде сызбада керсетшген жуйеге сай журпз1лу1мумкш.а) деректж мацызы.Фольклор агылшынша /folk-lore/ - халык данальп'ы, халык 6miMiдеген угым бйццредо. Оку куралында айтылгандай, ауыз эдебиета -фольклор эр турл1 тарихи дерек кездер1 арасында казак халкыныцеткен eMipiH бейнелеу жагынан тецдеа жок деректер тобын курайды.Б1ршипден, тарихымызды камтитын хронологиялык шецбершщкецщп, еюншщен, беретш мэл1меттершщ молдыгы, ушшппден,келемшщ K e n T iri жагынан фольклор баска дерек кездер1 арасындаерекше орын алады.Фольклор халык ем1ршщ белгш 6ip кезецшде пайда болмайкоймайтын барлык халыктарга тэн табиги кубылыс. Ол туралы136


белгш фольклортанушы галым С. Каскабасов: «Фольклорлык ойлау,фольклорлык дэстур, фольклорлык шыгарма - мше, осынынбэр1 тарихта болатын нэрсе, оны аттап вту мумюн емес. Булардьщбэр1 тарихтын белгш 6ip кезещнде болуы тшс, сол дэу1рдщ жем1а,адамзат мэдениетшщ 6ip сатысы деп танылуы керек» - дейда.Сызба 10 - Фольклорлык пайда болуын сынауДегенмен, эр халыктын езшдш даму ерекшел1ктерше байланыстыфольклордын 6ip халыктарда ерте, 6ip халыктарда кеш пайдаболуы, б1реулершде узак уакыт тарих айтудын Heri3ri Typi ретшдесакталуы, бipeyлepiндe жазба тарихка жол 6epyi мумюн. Академик0 . Маргуланнын айтуынша: «Гасырлар бойы айтылып келгенepTeri-жырды, анызды, йцпмеш ен алгаш шыгарып таратканкешпел1 TypiK плдес елдер». Ол: «Сак, гун, уйсщ; канлы заманынанбасталады». Ал, ол тайпалардыц Ka3ipri Казакстан жершде б.з.д.IY-I гасырларда мЫсендегёш жэне Ka3ipri казак ултынын ез Heri3iHсолардан алатындыгы тарихтан белгш . Олай болса, фольклор казакхалкыныц кемШдё 2,5 мын жылдык тарихынын дерек кез1 болып137


табылады деп айтуга болады. Ce6e6i, халкымыздыц eMip салтынынерекшелшне байланысты онын мыцдаган жылгы тарихы непзшенсол ауызша тарих айту аркылы, ягни фольклор аркылы бугшге жеткен.Егер, филология гылымдарынын докторы, зерттеунп С. Кдскабасовтыцсез1мен айтсак: «Б1рш1шден, фольклордын ез! - тарихикубылыс, ол езгермел!. Фольклорлык сана, фольклорлык дэстур,фольклорлык шыгарма осыныц 6opi тарихта болатын нэрсе, олардыаттап кету мумкш емес... Еюнпццен, фольклор адам TipnimiriMeHтшелей байланысты, оныц болмысыныц 6ip белшеп. Сондыктанол адам ем1ртщ барлык жагын бeйнeлeйдi, шаруашылыгынан,турмысынан, эдет-гурпынан, салт-санасынан толык мэл1метбередь.. Ушшипден, фольклор тарихи окигаларга тшелей де, жанаматурде де байланысты болады... халык тарихындагы мацыздыокигаларды камтып, солардыц непзшде жаца шыгармалар туындап,тарихи кайраткерлер жайында эцпмелейдь.. Тертшшщен, фольклорхалыктьщ езшщ тарихка катысын, кезкарасын танытады, мацыздыокигалар мен кернеюп тулгаларга берген хальщтыц багасын, карымкатынасынкерсетедЬ>.Демек, фольклор халык ем1ршщ айнасы, оныц ажырамас cepiri,халыктьщ саналы ic-эрекетшщ барысында жасалынган, тарихпеншесе пайда болып отырган объективп дуние. Сондыктан, профессорБ. Кенжебаев: «Тарих пен ауыз эдебиет! 6ip-6ipiHe жэрдемнп,6ipiH-6ipi тольщтырушы. Хальщтыц ауыз эдебиетш дурыс, терецугыну ymiH оныц тарихы кандай кажет болса, тарихын дурыс, жете,тольщ бшу ушш ауыз эдебиеп де сондай кажет» - деп жазды. BipaK,галымныц айтуынша, тарих пен фольклор б1рдей емес. Тарихшыболса окиганы накты, eni6ip коспасыз жазады. Ал, акын 3p6ip тарихиокиганы ез тургысынан алып эрлеп, эсерлеп жырга косады.Казак халкыныц тарихы кебшесе ел жадында сакталып келед1.Ол ацыз, эцпме, хикая, жыр туршде тарады. Сондыктан б1зде жазбаларданrepi, ауызша айтылып журген ацыз-жырлар мол. К^азактарихыныц б1ркатар мэселелер1 сол ацыз, жырлардан шыгады.0 з тарихын тума тел деректершщ непзшде зерттеу мумшцщлнеендо гана ие болган казак тарихшылары ушш тарихымыздыц дереккездер1 ретшде фольклордын мацызы ерекше. Мысалы, КР138


YFA муше-корреспонденп P. Берд1баев: «Тарихтьщ хатка туспегенкезецдерше келгенде, кейде фольклор мурасы б1рден-б1р кужатгытсректщ орнына журетш1 оныц мэнш еселеп арттырады» - деп,фольклор деректершщ мацызын жогары багалайды.Дегенмен, ауыз эдебиетшщ машметгер1 де, баска да деректерсиякты ездерш деректанулык талдаудан етюзущ, ягни ондагы акпараттардыцшынайылык децгешн аныктауды кажет етеда. Ол туралы,эдебиеттанушы галым Т. Сыдьщов: «Эдебиет - тарих емес, тарихикурес, окигалардьщ айнасы, cayrifeci гана. Сондыктан тарихимашметтерда алып, сонымен туп-тура шыгуын одан талап етуге болмайды.Кейде дэл келсе, кейде тарихшы шындыктан аулактап Keryi мумкзн.Олай болуы занды. Энгкеш окиганы езшше тусшш, езшпп баяндауыауызэдебиетшщ екшдерше жалпы тэн нэрсе» - десе, Мэлис Fабдуллинкезшде: «Ауыз эдебиеп тарихи факгшерда непзге ала отырып, оныакындык киял аркылы кубылтып жырлайды, суреттеп керсетед1. Кейдеасырып, кейде езгертш елёстетедо. Сондыктан ауыз эдебиетш тарихтьщез1, онын документ! деуге болмайды» - деген ой айткан.б) Фольклор жэне фольклортану.Ауыз эдебиетт туындыларынын ерекшелнсгершен шыга отырып,оларды гылыми тану жэне талдау максатында 6ipa3 жумыстараткарылды. Ол ец алдымен фольклорды халкымыздыц асыл мурасыретшде жинау, жуйелеу жэне жариялау жумыстарынан басталган едо.Бул icneH ез кездершде Ш. Уэлиханов, Ы. Алтынсарин, В. Радлов,Г. Потанин, Э. Диваев т.б. айланысты. Фольклор жинау ici кецестаккезецде де жалгастырылды. Корытындысында КР ¥FA ОрталыкГылыми ютапханасыныц колжазба коры мен М.О.Эуезов атындагыЭдебиет жэне енер институтынын тексталогия жэне колжазбабел1м1нде фольклордын мол коры жинакталды. Соган байланыстыаталган институт жанынан 1989 жылы Казак колжазбаларыныцгылыми орталыгы курылды.Кезшде оларды 150 том етш жариялау жоспарланган ед1. 1994жылга дейш олардыц 14 томы жарык керш, 10 томнан астамыбаспага етюзуге дайындалган ед1. Мемлекетт1к «Мэдени мура»багдарламасыныц кабылдануымен фольклорды жинау, жуйелеужэне жариялау юшщ жаца кезещ басталды.139


2004 жылдан бастап М. О. Эуезов атындагы Эдебиет жэне енеринституты Мемлекетпк «Мэдени мура» багдарламасы аясында жузтомдык «Бабалар ce3iH» эз1рлеп, жариялай бастады. Буганге дещнолардыц 56 томы жарык кердьКептомдыкты курастырушылардыц айтуынша «Бабалар ce3i» -сериясы гылыми басылым. Оныц непзп принцип! - шыгарманыцтабылган нускаларын жуйелеп, езара салыстыра зерттеп, фольклорлыкшыгарманыц сюжеи мен жанрлык бейшер! туралы толыкKepiHic беретш мэтщш тацдап окырманга усыну. Керек болганжагдайда б1рнеше варианттары жарияланады.Эр 6ip том косымшалармен толыгып отырады. Косымшаларда,ец алдымен, томга енген нускалардыц туашктемелер1 жэне олардыцвариянттары женшде толык малшет бершедц. Сондай-ак бутансездш, жер-су атаулары, мэпндерде кездесепн тарихи тулгалар мендши ес1мдерге арналган TyciHiKrep юредь Ец соцында дастанныцжинаушылары мен оныц жыршылары туралы деректер бершедьв) Ш. Уэлиханов жэне фольклортану.Казак фольклорын гылыми талдау ici де Ш. Уэлихановтан басталдыдеуге болады. О л гасырлар койнауында дуниеге келгенауыз эдебиетшщ улгшерш жинаумен катар, оларга талдау жасап,гылыми кундылыктарын да корсете бщщ. Мысалы, ол «¥лы жузказактарыныц ацыздары мен эцпмелерт атты ецбепнде казак фольклорындатарихи элементпц ерекше орын алатынын айткан. «Казакшеж1ресЬ> деген ецбегшдеп казак халкыныц даму ерекшелшнесай, ел арасына кец тараган тарихи деректер тобына жататын ацыздастандартуралы осыны айтуга болады. «Дала жыр-дастандарыезшщ карапайым угымды шынайылыгымен нактылы ем1рденалшактамайтыгымен кунды. Онда ертепдей сешмаз сикырлыкимыл-эрекеттер кездеспейдь Сондыктан болар, халык тарихи жырдастандардыете жогары багалайды» - деп, жыр-дастандардыц тарихидерек репндеп ерекшелшн керсетсе, - «Ацыз-дастандардагы тарихиокигалар, Teri казакка жакын Эбшгазы жазган «TypiK шеж1ресЬ>атты жэне сондай-ак, 3cipece «Жами ат-тауарих», шеж1редеп деректерденалшактамайды» - деп, 6ip дерекп екшни дерекпен салыстыруаркылы оныц гылыми мацыздылыгын, ондагы айтылганмэгпметтердщ шынайылыгын айкындаудыц жолын усынады.140


Ш. Уэлиханов жыр-дастандардьщ тарихи дерек ретвдеп сакталу,eMip суру формасын, олардьщ гасырдан гасырга, атадан балага жетукупиясы мен жолдарын, турлш ерекшелпч мен казак когамындагыалатын орньш, халыктын ез дёрегше деген кезкарасын да керсетшбердг.Мысалы, К,азак халкынын жыр-дастандарга деген сушспенnimiriHолардын дерек ретшдеп сакталуы мен ел арасына таралуытуралы «Казак шеж1ресшде»: «Ата-бабаларыньщ ерлш туралы тарихижыр-дастандарга дегенде, халыктын сушспеншшгшде шекжок. Соншалыкты мол мураны ауыздан-ауызга, жазбасыз, баспасызалып даланыц 6ip шетшен eKiHuii шетше жетизш гасырларбойы ойда сактау, олардын суырып салма (импровизаторлык) гажапкабшетшщ KepiHici болса керек», - деп, ез халкынын есте сактаукабшетше ризашылык бшдаре отырып, сол деректердеп тарихиокигалардыц бейнелену1 дэреЖеш туралы: «Кене жыр-дастандардьщсол бэз калпында, ушы-киыры жок даланын 6ip щетшен айтылатыншыгарманьщ окигасы баздаланыц eKiHuii 6ip шетше айна-кагесдзкайталануы тандандырмай коймайды. Кене турю салт-сана, эдетгурыптардынкаймагы бузылмаган казактарда, ещрдщ бар саласынкамтитын окигалармен байланысты адам аттары, жер-су аттары, т.б.есте сакталып, атадан балага жалгасып жатады» - дейд1.Деректану гылымы ушш деректердщ сакталу жэне eMip суру формасынайкындаудьщ да улкен манызы бар десек, Шокан Уэлихановжыр-дастандардьщ тарихи тэрбиелж мэшмен катар, олардын нактыeMip суру формасын, урпактан-урпакка жетушщ жолдарын айкынкерсетш 6epfli. Ол: «Осы тарихи мэш бар мол мураны бгреулердомбырамен суйемелдеп эндетсе, енд1 бipeyлep мынау сонау замандардажасаган пэленше деген KyftuiiHiin аты, ешпес куш едадеп, сыбызгыда ойнап, кобызда тартып, енерл1 адамдардын аты елжурттьщecinae мэнп калып коюына ce6enmi болады. Казактардьщ9p6ip ру басылары ез ру-тайпаларынын шеж1рес1н шыккан тепн,еЛдщ эдет-гурып зандарын, ecKi жарлыктарын, халыктардьщ басынанеткен тарихи жайларды кеп жасаган аксакалдардан ыждаЬатпенyftpeHin, езшщ шешен-енерш шындауга кептеген аныз-энг1мелерд1,макал-мэтелдерд1, манызды окигаларга катысты улагатты асылеездерд! узак уакыт жаттайды. Сондай дайындыгы бар бдаердщ ау-141


ызынан шыккан сездерд1 толык уйып тыцдайды. Ол накыл сездердщмэш ем1рдщ бар саласын камтитындай есиет-енеге, тэл1м-тэрбиелйспатриоттык мазмунда болып келед»> - дейдьСонымен катар, талым еткен гасырдыц орта кезшде халык арасындабой керсете бастаган келецЫз жагдайларга кецш ауцара келе,«Окшшпсе орай, ецщ 6ip он жылдан соц, бурын осылай болып еда,содан не калды дейтш де уакыт алые емес сиякты, б1здщ халык калайтез езгер1п, кубылады десещш!» - дейд1. Кеп узамай-ак бабамыздыцбул Kayni eMip шындыгына айналды.г) Кецес eidMeTi жылдарындагы фольклортану ici.С. Сейфуллин М. Оуезов С. К,асцабасовКецес ек1меп жылдарында С. Сейфуллин, М. Оуезов, JI. Соболев,Э. Маргулан, С. Муканов, В. Жирмунский, К- Жумалиев, Н. Смирнова,Е. Ысмайлов, М. Fабдуллин, Б. Кенжебаев, Е. Турсынов, Р. Бердобаев,С. Каскабасов, Б. Уахатов т.б. ез ецбекгершде фолышорды дереккездер1 ретшде карастырута жэне пайдалануга мумкшдак беретш эрTypni деректанульщ ойлар айтты. Аталган авторлардыц ецбектершщб1ршде фольклордыц турлш, жанрлык ерекшелпстерЩ сакталу формасытуралы айтылса, eicimni 6ip ецбектерде олардыц пайда болуыныцалгышарттары, деректш мацызы, обьективтшп мен субъективтшлт.б. туралы айтылган.Мысалы, М. Оуезов «Уакыт жэне эдебиет» атты ецбепнде:«Халык арасында элде 6ip батырдыц копггасуы жэне соны жоктауга142


байланысты таралган елен-жырларды алгашкыда 6ip акын жинап,басын курауы, сейтш тунгыш эпостык дастаннын тууына непзкалануы ыктимал» — деп, эпостык дастандардын турмыс-салтжырларынын непз1нде пайда болуы мумкш екендш туралы болжамайтады. Улы эдебиеташ езшщ бул ойынын непзсю емес екендштуралы «Батыр жорыкка аттанарда айтылатын коштасу жыры, олкалындык экелгенде айтылатын уйлену салт жыры, ол олгендежанкуйерлер1 жылап-сыктап айтатын жоктау жыры сол батыржайындагы эпостык жырдын непзш курамауы мумкш емес» - деп,оган «Ер сайын» жырынан накты дэлелдер келпрген.Белгшi эдебиет танушы галым, К- Жумалиев: «Тарихи окиганыцi3i, cэyлeci болып эдеби муралар туып отырады. ОлардынKeft6ipeyriepi окиганын жалпы, улы сорабын сактаса... Kefi6ipeynepiкуш кеше гана болып еткен, i3i суымаган тарихи окиганын непзщцетуды. Бупардын ишнде айтылатын окига да, катысушы адамдардынic-apeKerrepi де тарихи шындыкка жакын, киял-гажайып окигалармейлшше аз. Осы жагынан карап, апдынгы эдеби нускалардыэпостык жырлар деп атасак, соцгысын тарихи жырлар деп атаймыз.Бул eKeyiHiH Heri3i 6ip, eKeyiHiH де тубшде тарихи окига жатады»- деп, эдеби муралардын ерекшелшн, эпос пен тарихи жырлардынортак белгшер1 мен айырмашылыгын керсеткен.Батырлар жыры мен тарихи жырларды зерттеу iciMeH узакжылдар бойы Е. Ысмайылов айналысты. Ол батырлар жырын:«XIY гасырга дейш п болган Канлы-Кыпшак заманынын батырларжыры ... XIY-XYI гасырлардагы ногайлы заманынын батырларжыры... XYII-XYIII гасырдагы казак-калмак арасынын карымкатынасынабайланысты батырлар жыры... XIX гасырдагы казакхалкынын улт-азаттык козгалысына байланысты батырлар жыры...»—деп, казактын жалпы батырлар жырларын шыккан уакыты мензаманынын ерекщелшне карай б1рнеже топка белген.Осындай, т.б. тарих гылымынын непздершщ 6ipi болып табылатындеректанудын зерттеу o6beKriciHe жататын, эр турл1 дэрежедеппроблемалар туралы кунды пшрлер баска да аталган авторлардынецбектергцде кептеп кездеседа. Дегенмен, ел1м!з тэуейС1здак алгангадейш «ханды дэрштедЬ> деген желеумен кептеген дастандар калынкецшш1ктщ назарынан тыс калып келдь Мысалы, тарихи тулгага143


арналган «Нам хан» жыры 1988 жылы Кытай Халык Республикасындажарияланса, «Оракты батыр» жырынын нускасынын толыкмэтш! ел1м1з егемендж алганга дейш баспа бетш кермей колжазбакорында сакталынып келдьд) Гэуелспдш жэне фольклор! any.Сез жок, фольклортану 1сшщ жаца каркынмен дамуы ел1м1здщез тэyeлciздiгiн алуымен тшелей байланысты. Мысалы,халкымыздыц ауызша тарих айту дэстуршщ непзшде пайдаболган туындыларыныц тарихилык проблемасын зерттеуде 1993жылы жарык керген «Казак фольклорыныц тарихилыгы» аттымонографияныц алар орны ерекше. Енбекке ел!мЬге кещнен танымалфольклортанушы галымдар: Р. Берд1баев, С. Каскабасов,Т. Сыдыков, 3. Сейтжанов, Б. Абьшкасымов т.б. зерттеу жумыстарыенген. Оларда орыс жэне казак галымдарыныц фольклорды зерттеутэж1рибес1 талданып, жеткен нэтижелер1 жинакталган. ФольклортануiciHin киындыктары мен проблемалары керсетшп, оларды оданары зерттеу жолдары айтылган.Егер, Р. Берд1баев гылыми дэстур! бурыннан калыптасканорыс фольклортану гылымында эпос зерттеуге арналган курделзмонографияларга шолу жасай отырып, казак эпостарыныцшынайылык децгейшщ аныктау iciHin киындыктары мен проблемаларынатокталса, С. Каскабасов ауыз эдебиетшщ улкен 6ip тобынкурайтын миф пен эпсананьщ турлж epeкшeлiктepiн аныктап,олардыц пайда болуы мен дамуы туралы гылыми непзделген niicipайткан. Ал, Т. Сыдыков болса, езшпц «Казактьщ тарихи жьфларыжэне бугшп гьшым» атты ецбепнде казактьщ тарихи жьфларыньщтарихнамасына талдау жасап, олардын зерттелу децгей1н аныктайкеле: «Казак фольклорында тарихи жыр жанрынын туу, калыптасу,даму жолдары мен кезецдер1, оныц турмыс-салт, батырльщ эпосжырларымен генетикалык байланыстары мен айырмашылыктарысез болып, тарихи жырдыц мазмуны, кешпкерлер1, такьфыптарыталданган» - деп, корытынды жасаган.Осындай фольклорды дерек кез1 рет1нде зерттеуге кемектесет1нкунды пшрлер баска да монография авторларыньщ ецбектер1ндекездесед1. Оларды жете мецгеруд1н тарихшыларга накты кубылыстарихын зерттеуде ез кемектерш типзер1 даусыз.144


Мемлекетпк «Мэдени мура» багдарламасы аясында 10 томдык «Казакэдебиетшщ тарихы» жарык кердо. Мше, сол 10 томдыкгьщ 6ipiHiuiтомы толыгымен фольклорлык кезецге жэне фольклортануга арналган.М1не, осылардьщ бэрш жан-жакты зерттеп, жинактап, 6ip жуйегекелпру, б1ршшщен, фольклортану мен деректану гылымдарынжакындастыруга, сол аркылы б1ртутас, жуйел1 деректану гылымынкалыптастыруга мумкщщк жасаса, еьашшден, тарихшыларгафольклор мэл1меттерш деректану талаптарына сай талдау аркылывздершщ зерттеу объектшерш терещрек аша тусуге кемектесер ед1.1.2 Фольклордыц турлж ерекшелжтер1(сыныптау проблемалары)Ауыз эдебиет1 туындыларыньщ мыцдаган жылдарга созылганпайда болу, калыптасу жэне даму процессшщ барысында уакытерекшел1ктер1 мен когамдык езгерютерге байланысты, эр алуантурлер1 мен жанрлары дуниеге келдь Олар непзшен( epreri, миф,эпсана, аныз-эцпме, батырлар жыры, тарихи жырлар, романдыкэпостар, толгау, арнау, турмыс-салт жырлары, макал-мэтелдер,шешендж сездер, айтыс, шеж1ре т.б. болып белшд1. Ен бастысы,олардын бэр1 де накты 6ip окига немесе когамдык кубылыснепзшде пайда болган объективт1 дуниелер. Демек, олардынбэрвде де халык ем1ршщ KepiHici белгш 6ip дэрежеде бейнеленедьМэселе, тек кай жанрдын окиганы калай, кай децгейде, кайкырынан бейнелейпндп'шде. Сондыктан зерттеушшер ен алдыменсол жанрлардьщ турлш ерекшелктерш, олардын пайда болуыньщалгышарттарын, накты тарихи жагдайларын, сипатын т.б., тек солжанрга гана тэн касиеттерш жете б1лулер1 керек. Бул, б1ршгшден,зерттеуппге ез жумысын тшмд1 уйымдастырып, деректер TeHi3iарасынан дурыс жол табу максатында фольклорлык туындылардысыныптауга кемектессе, екшшщен, олардан гылыми кундылыгыжогары мэл1меттер алуга кемектеседьа) миф жэне эпсана.Бул орайда зерттеушьтарихшыларга жогарыда аталган монографияньщтипзер пайдасы мол екендш кумэназ. вйткеш, енбекавторлары фольклордьщ кептеген турлерше гылыми талдау жасап,олардын б1разына аныктама берген жэне б1рнеше накты жанрлардьщ145


кашан, калай пайда болып калыптаскандыгы, дамыгандыгы, эволюциялыкезгер1стерге ушырагандыгы туралы кунды пшрлер айткан.Мысалы, СДаскабасов миф туралы: «Миф - фольклордьщ ей кенежанры, TinTi фольклордьщ терюш десе де болады. Ол адамзаттьщалгашкы кауым болып eMip сурген шагында пайда болган. Ондасол кездеп адамнын езщ коршаган табигаттьщ, аспан мен жердщ,элемнщ калай пайда болганы, эр турл! кубылыстар мен жанжануардьщсыры мен алгашкы адамдардыц дуниеге келу!, адамнынeMipi, жаны, ерш-, т.б. жаратылыстыц TyciHiKci3 жэйттер1 туралы ойларымен туашктер1 KepiHic тапкан. MiHe, мифтщ тарихилыгы дегеносы. Демек, мифтш сана мен ойлаудыц ещ - тарихи занды кезен.Оны аттап, не айналып ету мумкш емес. Ол барлык елдщ тарихындаболган жагдай. Олай болса, мифтйс сана, мифтш ойлау дегешм1здщe3i - тарих, ягни фольклордьщ алгашкы fl9yipi. Мифтш сананьщ ездаму кезендер1 бар. BipiHini кезенде мифтпс сана табигат пен рухты,адам мен затты, ел1 мен TipiHi белмейд!, мунда тендж заны непзгеалынады. EKiHmi кезецде адам мен табигаттьщ тецщк зацы (законтождества человека и природы) бузылып, адам езш табигаттан,мацайдагы элемнен, жан-жануардан белек сезшген. Сейтш, осыайырмашыльщтыц сырын туеiнуге тырыскан. Мифтщ ен кеп туатынмезгш - мифтш сананьщ осы екшпп кезещ... Адамзат когамы дамып,сана жеталген сайын, мифтш сана да, миф те езгерюке Tycinотырган» - десе. Фольклордыц кене жанрларыныц 6ipi эпсана туралы:«Эпсана дегешм1з - керкемдт 6ipniaMa дамыган киял менкереметтш элементтерш мол пайдаланатын жэне кейде 6ip шындьщокиганы, кешпкерд1, мекещц камтитын... 6ipaK мусылмандык дшиTyciHiioce непзделмеген ауызею эцпме. Эпсанальщ шыгармалар эрдэу1рде туып отырады. Сондьщтан олардын шпнде ете кенелер1 де,кешн пайда болган жацалары да болады» - дейд.MiHe, осылай, кернекп фольклор танушы галым езшщ аталганецбекке енген зерттеулер1нде миф пен эпсанальщ жанрдыц ауызэдебиет1 туындыларыныц арасында алатын орындарын, олардынадамзат санасыньщ даму сатысыньщ белгш 6ip кезещнде болмайкоймайтын объективта кубылыс екещцгш жэне калыптасу кезецдер1мен езгерюке ушырау себептерш, субьективтшктерш айта келе,олардыц айырмашыльщтары туралы: «Мифке Караганда, эпсанада146


тарихтьщ сипат, реалдык белп басым. Эпсанада когам болмысы,белгш 6ip дэу1рдщ окигасы, санасы, адамдары KepiHic табады. Tinri,кай жагдайда кешпкердщ 1здейтш кутты конысы да - реалды топонимболып келедЬ> - деп, мифтш мэл1меттерге Караганда эпсаналыкмагйметтердщ шынайылык децгешнщ жогары екещцгш керсетед1.Сонымен катар, зерттеунп бул жанрлардыц езгеру, баскажанрларга транцформациялану зацдылыктарын да ашып берген.Мысалы, мифтщ езгеру1, дамуы туралы: «Кене заманда пайда болганмифтпс тусшжтер мен соларга непзделген сюжеттер уакыт ете келе,когам дамып, болмыстыц езгеруше, ой-сананыц езгеруше сэйкесезгерш, жацгырып отырган, соныц нэтижесшде 6ip жанрдыц eKiHniiжанрга уласып, 613Д1Ц дэу1р1М13ге алуан сатылык касиетш сактайapi езгере, эр турл! жанрлык формада жеткен» - десе, эпсананыц63repicKe тусу жолдары туралы: «Эпсаналар октын-октын жацгырыпжэне циклизацияга rycin отырады. ¥ксас тарихи жагдайлар менокигалардыц кайталануы бурынгы сюжеттерд1 жацаша пайдаланудыкажет етед1, оларды сол кездеп тарихи тулгаларга тел1тед1,сейтш есю эпсаналарды жаца тургыда, жаца багытта баяндатады.Осыныц аркасында утопиялык сюжеттер фольклорлык, тарихи жэнешеж1рел1к (генеологиялык) циклизацияга тусед!. Баскаша айтканда,бул сюжеттер эркашанда ел арасында айтылып журёда де, белгш 6ipтарихи кезецдерде орын алган саяси-элеуметтж окигаларга байланыстыезгер1ске ушырап отырады» - дейд1.б) Эпостар.Фольклордын улкен 6ip тобын казактьщ эпикалык туындылары -эпостар курайды. «Жалпы, эпос (хебос) - жыршы деген сез. Демек,бул угымныц ец алгашында белглз 6ip елеул1 окиганы дэр1птеумен,жыр етумен байланысты шыккандыгы сезсзз» дейд1 М. Жолдасбеков.(Жолдасбеков М. Тастар сейлейдь Астана: 2002. 74 б.)Эпостын пайда болуы туралы XIX гасырдагы орыс тарихшысыА. Веселовский: «Шынын айтканда, батырлардыц ерл1пн жырлаганэпостар халыктьщ калыптасуымен катар туа бастаган. Тарихикезецдерд1н елёуш тулгалары - ерлердщ тецрег1нде неше турл!елецдер курастырылып, солардыц нег1зшде бутш цикл жасалынган»десе (А. Н. Веселовский. История эпоса / отд. I, СПб. 1882.с. 267.), казак галымы Р. БердШаев: «Тарихи окигаларды, аныздарды147


эпикалык дэстурмен насихаттау ниетшен туындаган жырлар ез алдына6ip сала. Буларда тарихи ютердщ жел\с\ сакталып, Heri3ri белесокигалар, белгш адамдар сез болып отырады» - дейдьДемек, эпос, баска да фольклорлыктуындылар сиякты, накты тарихиокигалар непзшде пайдаболган объективп дуние. Эпостыкжырлардагы тарихи деректердщшынайылык децгейшщ жога-рылыгытуралы Э. Маргулан: «... казак эпосыкейде жылнамалык жазбаларданкем туспейд1, олар кеп сэттердежазу-сызуга машыктанбаган халыкаоасында жылнамалык жазбалардынорнына журедь Окигалардыц эпостасуреттерлушщ дурыстьн'ы соншама,оларды, Tinri, тарихи эдебиеттер деРахманщл Eepdi6au дэлелдеп отыр» - десе академик Орлов:«Монгол, ойрат, rinTi, орыс эпосымен салыстырганда, казактынэпостык жырлары езшщ акындык гипербаласы жагынан анагурлымшыншыл. Бул жагынан оны кунделпкп eMip салтын керсететшжырлар десе де болады» - дейдь Ал, зерт-Teyini Т. Сыдьщов: «Батырларжырында да, тарихи жырларда да ел коргау такырыбы бастыорын алады. Оларда баскыншы жауларга карсы курес. Отандыкоргаудагы ерлш icTep суреттеледЬ> —деп, сол шынайылылыктыцнепз1н керсетедьСонымен катар, Т. Сыдьщов: «Казак эпосыныц кандай тур1нболса да жеке акын, шыгарган. Олар еткен заманда, халыктынжазу eHepi болмаган кезде, ездер1н1ц жырларын ауызша шыгарыптараткан» - деп, эпостыц субъективтшп непз1н керсете оты-рып,оныц хальщтык сипатка ие болу себептер1 туралы: «Эпос халыктыцкалыц жиналган жершде айтылатын болатын. Сондыктан да жыршы,акындар ездер1н1ц тыццаушыларыныц талап-тшепмен epiKci3санасуга тура келген. Егер тыцдаушы аудитория акын жыршьщанбатырдыц барлык eMipiH, ел коргаудагы ерлш iciH молынан жырлаудысураса, оны акын, жыршы толык орындап беруге тырыскан...148


Мундай жырларды, ягни батырдьщ туган куншен бастап картайгангадейшп eMipiH, ел коргаудагы кептеген ерлж icTepiH суреттейтан жырлардыказак эпосынын халыктык Typi деп айтуга болады» - дейдо.в) гашыктык жырлар.Халык ем1ршен мол маглумат беретш фольклорлык мураньщкелес1 6ip Typi, ол романдык эпостар, ягни гашыктык жырлары.Зерттеуцп 3. Сештжанов, езшщ «Романдык эпостардагы халыктурмыс-салтынын KepiHici» деген енбегшде, гашыктык жыр жанрыньщшыгу, даму жолдары мен жанрга тэн ерекшел1ктер1 женшдеС. Сейфуллин, С. Муканов, М. Эуезовтардан бастап, сонгы уакыткадейш кептеген казак галымдарынын ез ойларын бшдергендоп туралыайта келе: «Гашыктык жырларда отан коргау емес, адамнын жекебастык муддеа, махаббат ерю ндт мэселеа алгы кезекке шыгады»- деген, Р. Берд1баевтын niKipiHe суйене отырып: «Калай болгандада, кейде лиро-эпос, кейде гашыктык жыр деп аталып жургеншыгармалар тобыныц баска (кене, каЬармандык, реальды-тарихи)эпостардан айырмашылыгы бар, эр топтагы эпостардыц ездерше тэнерекш елт жырдыц окигасынан, каЬармандардьщ мурат-максаты, icэрекетшен,керкемдш эдк-тэсщдершен анык ангарылады» - дейд!.Кептеген гашыктык жырларга жан-жакты талдау жасай келе3. Сештжан: «Шын мэшнде, эр эпостьщ реальдык Heri3i бар.Онда халык eMipiHiH барлык жаты: шаруашылыгы мен K3ci6i,эстетикалык, этикалык, турмыстык-этнографиялык ерекшелш-тер1,жосын-жора, салт-дэстур1, эдет-гурпы, наным-сешм TyciHiK-Tepi,ру-тайпалык курылым - бэр1 де KepiHic тапкан... Бундагы езектажел1 жастардын бас ерю ндт, жеке ем1рлер1, ягни тшек-максаттарыболгандыктан, эсгрелей керсетш, дэрштеушшктен repi ем1рд1ннактылык KepiHiciH суреттейтан реалиста к куаты басым. Осыганорай элеуметтак кайшылыктар мен таптык тенс1зд1ктер терещрекашылады. Сондьщтан бул топтагы жырлар эдеби мура гана емес,халыктык тарихи-когамдьщ болмысынан багалы деректер де бередЬ>-д еп корытынды жасайды.г) толгау.Зерттеупп Б. Абылкасымов: «Болмысты бейнелемейтан бфде-6ip жанр жок. Алайда кай жанр болмыстыц кай кьфын, кайтургыда бейнелейд1 - мэселенщ тарелер тусында да осында» - деп,149


фольклордын тарихи дерек кез1 ретшдеп объективтшгш жэне онызерттеудщ кажетпгш айта келе: «Кай жанрды алып карамайык,оны тудырган белшц 6ip алгы шарттар бар. Мэселен, толгау жанрыказак когамыныц мемлекет болып калыптаскан кезещвде,дэлхрек айтканда, хандык дэуарде гана жан-жакты дами алды. Олайболуыньщ ce6e6i жыраулар институтынын функцияларына байланыстыеда. Хандык дэу1рмен 6ipre жыраулар да, жыраулардын сушкижанры - толгау да тарих сахнасынан ысырылуга мэжбур болды.Сол аральщта толгау сездерде казак когамыныц кайсы 6ip кырларыайнага тускендей аньщ, медщр, дэл бейнеленш калды» - деп,халык ауыз эдебиетшщ тагы 6ip Typi толгау туралы, оныц жанрлыкпайда болу кезещ жэне деректш мацызы мен ерекшелт туралыайткан. Одан 3pi автор, хальщ арасына кец тараган фольклорлыкжанрдыц 6ipi - арбау туралы: «Когамдык болмысымыздыц езгекырлары баска жанрлардыц улесше тиедь Айталык, арбау сездерхалыктыц карапайым тсршшгшщ, кундел1кп куйбецшщ, ©Mipушш KypeciHiH тынысын ашады. Мунда элеуметпк тарихтан ropiхалыктьщ турмыспен халыктьщ сананыц cypeTi элде кайда басым»- деп, арбаудыц ерекшелшн керсеткен.Осылар, жэне баска да фольклорлык жанрлардыц турлерш,олардьщ халкымыз тарихыныц дерек кездер1 ретшде ерекшел1ктерш,мацызын, сипатын т.б. касиеттерш жете б1лудоц ез тарихымыздыобъективн зерттеуге кемектесер1 кумэнс1з.1.3 Р. Берд1бай фольклортаиудыц непзп проблемалары ментэсшдер! туралы жэне деректану гылымыОбъектива жэне субъективп себептерге байланысты б1зде жалпыдеректанудыц гылым репнде калыптасып, тарих гылымындагыез орнын ала алмауы, баска да тел деректер1м1з сиякты, ауызэдебиетш де ез тарихымыздыц дерек кез1 репнде ттм п пайдаланугамумюндк бермедо. Ал, казактьщ ауыз эдебиеп дегенР. Берд1байдыц сез1мен айтсак: «Келем1 мен бшк керкемдю упггаскан,халкымыздыц рухани ем1ршщ, тарихи-элеуметпк ютердщ, курестер менкайшылыктардьщ, армандар мен умптердщ, пршшк кубылыстарынадеген багалардыц, дуниетаным мен котам, табигат туралы бш1мдердщшогырланып, ерекше жарасым тапкан экциклопедиясы».150


Эрине, мундай энциклопедиялык бшмд! тарихымыз дерек-TepiHiH кайнар кез! ретшде пайдалана бшмей, толыкканды тел тарихымыздыжазудын мумкш болмайтындыгы TyciHiicri. Мше, солфольклорлык туындыларды халкымыздыц б1рнеше мыц жылдыктарихынын дерек кездер1 репнде пайдалана бшудщ басты шарты,сол аркылы бугшге жеткен мэгнметтерд1, тарих гылымынын талаптарынасай, деректанулык талдаудыц отказу болып табылады. Ойткеш,«Шыгармалардьщ ауызша жасалатыны, халык жадында екшеленщ,жетшп сакталатындыгы, айтушылардыц дарын, бшм, тэж1рибесшеорай турш вариантты, версиялы болатындыгы, коллективтш сананыцбасымдыгы, туракты, дэстурл1 пркёетёрдщ, сарындардыц жш орыналатындыгы, 6ip туындыда талай заманныц елесщ бере алатын кепкабаттылык (полистадиялык) катар кездесепцщп, синкреттшксекшд1 сипаттар жалпы ауыз эдебиеп шыгармаларынын ортак нышаныболып есептеледь Сондай-ак фольклор жаратындыларындатарихи шындыктыц корытылып, суреттелш 6epinyi де езше тэн,езгеше болады».Сондыктан, пайда болу, сакталу жэне тарихи факплерщ бейнелеуёрекшешкгерше байланысты фольклорлык мэл1меттер ездершерекше деректанулык сыннан етпшущ кажет ететш деректер тобынажатады. Демек, тарих гылымынын непздершщ 6ipi ретшде, ецщгана калыптаса бастаган деректанудын басты багыттарынын 6ipi,сол ауыз эдёбиеп туындыларын хал кымыз тарихынын дерек кездер1ретшде талдау болуы тшс.Халкымыз емгрше катысты накты окига тарихын зерттеу барысындафольклорлык мэл1меттерд1 пайдалануда, немесе белгап 6ipфольклорлык туыидыны дерек кез1 ретшде арнайы карастырудаказак фольклортанушыларынын енбектершщ типзер кемегшщмол екендт даусыз. C e6e6i, оларда ауыз эдебиеп туындыларыныцтарихилыгын зерттеу багытында едэу1р icTep аткарылып, нактыгылыми нэтижелерге кол жетюзген фольлортанудын Heri3ri проблемаларыаныкталып, эдостемелер1 жасалынган. Мысалы, Р. Берд1бай:«Эпоста тарихи шындыктын бей не л е ну i деген аса курделт, теориялыкмэн! бар мэселе. Белгш 6ip туындыда тарихи шындыктын нактылыкамтылу зандылыгы кандай ёкенш ажырату - фольлортанудын енкурдел1 проблемаларыньщ 6ipi. Бул, кен магынасында алганда, эпо-151


ста шындык пен киялдьщ, керкемдш жинактауцын ара каты нас ынаньщтауга апаратын мэселе» —деп, фольклортанудыц туйщщ про*блемасы туралы айта келе: «Эпостанудыц эдттемелш мэселелертатты ецбегшде: «Тарихи романдардыи жасалу процесш талдаугажазушы-суреткердщ ез куэлпд, кунделпсгер!, хаттары, жинаган материалдары,замандастарыныц болжамдары кеп кемек керсетедо.Ал эуел баста ауызша жаратылган эпостыц «анатомиясын»жшктеп, болшектеп зерттеу анагурлым киын. Жазба эдебиет туындыларындаавторлык ацсар басым жатса, фольклор жаратыпысындахалыктык мурат алты кезекке шыгады. Оныц устше керкемдшсуреттеу тэсшндеп курдел1 айырмашылыктарды коссак, муныналгашкысында тнптецщру, соцгысында эсерлеу кунт болатынынаса елеуш фактор деп караймыз» - деп, жазба эдебиет пен ауызэдебиетшщ туындыларыньщ пайда болуын талдаудыц езщщк ерекшелйсгершжэне олардыц деректш айырмашылыктарын керсетедо.Сонымен катар, зерттеупп: «Эпикалык жыр халык еларшщбарлык сэттер1нде б1рдей ешм бермей, айрыкша дэу1рлерде ганаерекше дамитын елеуп1 мэселе» - деп, олардыц пайда болуыныцалгышарттары, ягни аса 6ip кажеттшисгер непзаде гана пайда болуce6enTepi туралы: «Халык езшщ еткендеп каЬармандык ютерш ескеTycipin, содан рухтануга, медет табуга аса зэру болган шактардагана бурыннан келе жаткан сарындар, ацыздар жаца дуниетанымтургысынан корытылып, тыц куатпен жацгырады» —дейд1. Осындайсебептерге байланысты эпикалык жырлардыц хронологиялыкTy6ipiH табудыц, «жасын» аныктаудыц киын болатындыгын айтакеле: «Эпостыц барлык варианттары мен версияларын жинап, талдаптексеру гана генезис туралы негурлым дурыс тужырым жасаугамумкщщк беред1. Осы тургыдан алып Караганда, эпостыц барлыкварианттарыныц жанр лык, поэтикальщ б тм ш жеке-жеке тексершшыгу гана улкен корытындылар, зацдылыктар ашуга жол салмак» -деп, накты эд1стемелйс усыныстар жасайды.Келтаршген мысалдардан казак галымдарыныц ецбектер1ндефольклорлык туындылардыц, кептеген жагдайда, деректану гылымыныцталаптарына сай карастырылгандыган байкауга болады.Демек, фольклортану мен деректанудын 6ipiH 6ipi толыктырыпотыратындыгы кумэназ. Бул улт мурасы - ауыз эдебиетш фоль-152


клортанушылар мен тарихшылардьщ б1рлесш зерттеулершщ кажетекецщлнщ айкын дэл ел i. BipaK, 33ipre ic жузшде олай болмай отыр.Ол туралы галым: «Фольклор шыгармасын тану ушш кажет жер1ндетарихтьщ да, археологиянын да, этнограф иянын да, музыканыцда, тшдщ де шарттылыктары кемекке келе алады. Оюншпсе карайфольклортану гылымыньщ кулашы осындай турл1 пэн жетютнсгершменгеру дэрежесше кетерше алган жок» - деп, тек, фольклортанумэселесшде емес, жалпы бугшп казак гуманитарлык гылымындагыен басты проблема - эр турл1 саланыц мамандарыныц ортакмаксаттан шыга отырып, 6ip багытта б1рлесш жумыс ктей алмайжургенд1ктер1 туралы айтады.Сонымен катар, Р. Берд1бай казак эпосыньщ 6ip тобынын бугшгедейш зерттелшбей, ягни гылыми айналымга тартылмай келушщкумэназ 6ip ce6e6i туралы: «Бул зерттеу мэдениет1м1здщ эл1 дебаландыгы, шгершпл методологиямен каруланып болмаганымыз,гылыми объективн талдауга жетшмегендгпм1з» - дей келе, «Ендшжерде бул проблеманы кун тэрпбше коятын уакыт келгендей» - дегеной айтады.Bis ез тарапымыздан галымньщ жасаган тужырымына, айтканойларына толыгымен косыла отырып, керсетшген кемшшктердщтек фольклортану гылымына гана емес, олардьщ толыгымен тарихгылымына да тэн кемшшктер екендтн айткымыз келедьСондыктан «ендйл жерде бул проблеманы кун тэрт1бше» 6ipnecinкойганымыз дурыс болар едь вй ткет, тарих пен фольклордын 6ipiH6ipi толыктырып отыратындыгы сиякты, фольклортану мен деректануда 6ipiH 6ipi толыктырып отырулары тшс. Ол тел тарихымыздытани бшудщ б1рден 6ip жолы.1.4 Е. Бекмаханов фольклордын дерек кез1 репндеп манызымен ерекшелистер1 туралыЕ. Бекмаханов езшщ «Казакстан XIX гасырдын 20-40 жылдарында»деген енбепнде мурагат деректер1мен катар фольклорлыкдеректерд1 де — тарихи жыр-дастандарды, елендер, энпмелер,естел1ктер, макал-мэтелдер т.б. молынан пайдаланган жэне«... принцигт манызы бар улкен мэселеге, атап айтканда - тари-153


хи (этнографиялык) дерек ретшде тутас алганда фольклор туралымэселеге жэне оны гылыми пайдалану эд!стерше кыекаша токталыпкеткен».Фольклордын Казакстан тарихынын дереп ретщцеи манызын,зерттеугш, казак халкыньщ XIX гасырдын екшпп жартысынадешн жазба эдебиетшщ болмагандыгымен, сондыктан тарихиipi окигалардьщ ауызша тарих айту дэстур1 аркылы урпактанурпаккажетюзшп отыргандыгымен тусщщредг. Ауыз эдебиетшщмацыздылыгын ол: «... тарихи окигалар мен жеке адамдарга дэлжэне кебшесе дурыс багасын бередЩ ce6e6i тарихты жасаушы жэнесуреттелш отырган окигалардьщ тшелей катысушысы хальщтынез1 болып табылады» - деп, фольклордыц хальщтык табигатымендэлелдейдо.0M ip халык тарихына сай келмейтш нэрсеш халыктыц кабылдапез жырына айналдырмайтындыгын, оган халыкты ешкандай кушзорлап кецщре алмайтындыгын талау рет керсетш бердьАл, фольклордыц гылыми кундылыгы туралы Е. Бекмаханов:«... сан алуан окигалардьщ 6ipiH капдырмай баяндайтындыктан,талайлардыц атын атап, туеш тустеп беретшд1ктен, inii не килыдеректерге толы болатындыкган бул фольклор дегетщз тарихшыушш, acipece когамдык катьшастар саласын зерттейтшдер ушшшын мэншде бага жетпес казына» дейдьОсылай, Е. Бекмаханов фольклорлык деректердщ казак тарихыушш деректш мацызы мен гылыми кундылыгын жогары багалайотырып, олардыц деректш ерекшел1ктер1 мен кемшш1ктер1н декерсетап берд1. Ол: «Фольклордыц ез1не тэн непзп ерекшелпт -оныц сапа жэне таптык жагынан б1ркелю болып келмейт1н1н, ондатарихи шындьщ пен поэтикальщ киял жэне аудармашыныц жорамалыболатынын, 9cipece, б1рнеше гасыр бурын айтылып, талай ретауыздан-ауызга кешкен болса эр турл1 жыраулар мен жыршылар езжандарынан туйдектетш косатын косымшалардыц да мундай фольклорданорын алатынын 6ip сэтке де естен шыгармау керек» - дейщ.Одан 3pi автор фольклорлык материалды зерттеу кез!нде оныцсубъективтшк, ягни «мумк1н болса оныц авторыныц немесеорындаушысыныц к1мдер болганын аньщтап алу аса мацызды шартболып табылады» - деп, зерттеушшерге ез жумыстарында деректа-154


ну гылымынын методологиялык принциптершщ 6ipi - партиялыкпринципта басшылыкка алуды усынады.Сонымен катар, Е. Бекмаханов казактан шыккан тунгыш тарихгылымынын докторы ретшде фольклорлык деректермен жмысютейтш келешек зерттеушшердщ накты мшдеггерш де керсетшбердь Ол: «Зерттеупинщ аса манызды мшдета: шындыкты киялданажыратып кана коймай, сонымен 6ipre фольклорлык материалдардахабарланатын факталерд1 мумкшдйл болганша тексеру, олардыархивтак жэне эдебиеттак деректермен салыстыру. Жекеленген©лецдердщ эр турл1 нускаларын салыстырып, олардын о бастагытекс1н табу да сондайлык кажет» - дейд1 Галымнын будан жартыгасыр бурын айткан бул усынысыныц бугшп кунде актуальдылыгыэлденеше есе артып отыр. Казактардьщ тэуелаздцс алуына байланыстыез тарихына, онын кайнар кездерше деген кызыгушылыктынартуы, фольклорлык материалдармен жумыс ктей бшу кажеттагш деартгырып отыр.Е. Бекмахановтын деректану саласында айткан пмарлеранщ6ipi, ол эр турш фольклорлык деректердщ шынайылык дэрежесшщде эр турл1 денгейде болып келетшдт жэне бул факторды дазерттеушшердщ ecKepyiHiH кажеттшп. Ол: «Акырында, фольклорматериалды багалаганда, оньщ езше тэн сипатын ескеру керек.Мэселен, айталык, ©лен мен поэманын суреттейтан окигасынындурыстыгынын дэрежеа K0тepiлicтi кез1мен корген жэне оганкатыскан адамдардьщ аузынан жазылган эцпмелердщ дурыстыгыдэрежесшён томен болады, ал мундай эщтмелердо туп казык деректерболып табылатын мемуарлык материал ретшде кумэнданбайкарау лэз1м» - деп, манызды деректанулык тужырым жасайды.Е. Бекмаханов фольклорлык деректердщ тагы 6ip ерекшелМ туралы:«Мына жэйтп де ескеру керек: ©зге таптьщ е ш болып табылатынжырау ©з табыньщ муддеа упин кебшесе жырдьщ туп непзш©ндеп ж1берш отырган. Феодал басшы тобыныц тапсырмасыменарнайы турде ез бетанше жырланган толып жаткан фольклорлыкелендерд1 кездестареташм1з осыдан» —деп, заман талабына сайтаптык тургыдан караганымен, деректану гылымынын аса 6ipкурдел1 мэселесш козгаган.Олай дейтагааш, мундай туп непздщ саналы ©3repriiiyi жалпыдеректерде, acipece ауыз эдебиетшде жйз кездесетан, дерек155


машунына эсер ететш субъективл факторлардын 6ipi. Дерекпауызша жетшзушшщ не Kemipiri жазушыньщ ез табынын, не ез1багынышты ортаныи муддесше сай гупнусканы бурмалауы барлыкхалыктарда да кеэдеседь Мысалы, мундай жагдай орыс халкынынтарихында жылнамаларга байланысты квп ушырасады. Жылнамаларнепзшен не инркеулерде не сарайларда жасалынгандыктан, некайта квш1р1лгенд1ктен жылнамашылар инркеуд1 не сарай иесш езтуындыларында дэрштеп отырган. Бул жагдайды ондаган орыс деректанушыгалымдары ез енбектершде арнайыы зерттеу o&beicriciрет1нде караган. Дэл осы фактор, дамрек айтсак «Игорь жорыгытуралы жырдын» тупнускасынын ерескел бурмалануы дуниеге атыэлемге тараган, «АзиЯны» экелдьСтудентг1н дайындалуы yuiin бер1лет1н сурактар1. Фольклор угымы мен аныктамасы.2. Фольклордын пайда болуын сынау.3. Фольклордын дерек репндеп манызы мен ерекшелт, сипаты.4. Фольклордын турлж ерекшс.пктср!.5. Р. Бсрд(6ай фольклордын непзп проблемалары мен Tsciauepi туралы.6. Фольклордын манызы мен ерекшелйстер! туралы. Е. Бекмаханоатын квзкарастары.


2-т а р a yЖ Ы Л Н А М А Л А Р Ж Э Н Е Ж Ы Л Н А М А ТА Н У2.1 Ж ылнаманыц тарихи дерек кез1 ретшдеп мацызыОртагасырлар тарихыньщ аса мацызды жазба деректершщ 6ipтобын окиганы болган жылы бойынша баяндайтын жылнамаларкурайды. Эр халыктыц даму ёрекшёшкгерше карай олардтарихи дерек кездерщщ де езщ рк epeK iueniiaepi болады. Мысаказак халкыныц еткен тарихы непзшен ауыз эдебиета туындылаацыз-эцпме, жыр-дастандар, шеж1ре т.б. айтылып, ауыздан-ауызгатарау аркылы баяндалса, славян хылктарыныц тарихы узак жылдарбойы жылнамаларда айтылып,жылнамаларда бейнеленген.Сондыктан, славян тарихыушан жылнамалар Heri3ri дереккездершщ 6ipi болып табылады.Дегенмен жылнамалар тек 111|В1 ‘ Ш 1славян халыктарыныц ганаемес, сонымен катар белгш6ip дэрежеде далалыктардыц,Орыс жылнамаларыягни Ka3ipri казактардын датарихыньщ дерек кездерд м1ндетш аткара алады деуге болады.Эйткеш, б1ршшщен, орыс жылнамаларында казактар туралы данакты, гылыми кундылыгы жогары мэл1меттер кептеп кездеседь.Ол туралы кезшде Ш. Уэлиханов: “Казактыц еткен тарихы туралыЭбшгазы мен Жалаири мэл1меттер1 соншалыкты жудеу болганымен.157


* } *4 СТА1»ВН ||Ыа 4 FyCCRUWJ. ff.JMKCXl ' ‘hiК■во«мм* ■*«•««• кЦЛ\ м р е ттр *л*ш п mmf чф )т*Орыс жылнамаларыn O B iC T Lм м т л х Л торыс жылнамалары квшпендшердщертедеп еткенш хронологиялык ретпен,там-тумдап болса да машмдепотырады” - дей келе, “Казакацыздарындагы ец белгш ханЖэшбек билж кэдрган кездщ де купияпердесш 6ipa3 сырады” —деп, нактыдэл ел келтаредьЕкшпиден, “Игорь жасагы туралыжыр” сиякты, кептеген орысжылнамалары славян халыктарымен квшпендшердщ езара карымкатынастарымен кактыгыстарынаарналган. Сондыктан орыс тарихшыларыоларды вз тарихыныц дереккездер1 ретшде зерттесе, б1здер,ягни сол квшпендшердщ урпактары,жьшнамалардыц пайда болу жэнесакталу ерекшел1ктерш ескере отырып,вз тарихымыздыц дерек квз1ретшде пайдалануымызга толыккукылымыз.Уппшшден, . б1рнеше гасырлыктарихы бар орыс жьшнаматану мектебшщic тэжерибесл, сол халыктыц взтарихына, оныц тел дерек кездершедеген курметшщ тамаша KepiHici болып табылады, ол 6i3re езтарихымыздыц тел дерек кездерш 1здеп табу, жуйелеу, жариялаужэне деректанулык талдаудан етюзу барысында улп болары анык.а) Ж ылнамалар тарихы (непзп кезецдер1).Орыс жылнамасы узак тарихи кезещц (XI гасырдан XYIIIгасырга дейш) камтиды. взшщ пайда болган кезшен бастап жылнамаларнепзшен билеупп топтыц немесе дш иелершщ муддесшкездейтш ескертюш ретшде калыптасты. вйткеш жылнаманыц авторларынепзшен не устем топ не ппркеу кызметкерлер1 арасынаншыгатын, жэнеде не сарайларда не нпркеулерде жазылатын.158


Орыс жылнамаларыньщ непзп даму кезендер1 орыс мемлекетшщдаму кезендер1мен сай келедь Оларда Киев pyci мемлекетшщэлеумегпк-саяси eMipi, феодалдык бытырацкылык кез1ндеп орысжерлершщ тарихы, 6ipTyTac мемлекет болып курылган жэнедамыган Ресейдщ тарихы бейнеленед!.б) Хронографтар.Русьте жылнамалармен катар, дуниежузшж тарихка баса кещлбелшген, соньщ непз1нде орыс тарихынын окигалары баяндалгантарихи шыгармалар-хронографтар да тараган.Русьт1н тарихын дуниежузшк тарих койнауында тусйдаругеумтылушылык “Багзы замандар хикаясыныц” авторы Несторда даболган. Егер оган дейшп авторлар баяндауды орыс князьдарыньщicTepiHeH бастаса, Нестор орыс жершщ тарихын славяндар тарихынан,ал славяндардыц ездерш, библияньщ айтуына сай, дуниежузшжтопан су каптаганнан кейшп Жер бетш мекендеген халыктаркатарында айтады.Сонымен, кезшде ете жогары багаланган (дуниежузшк тарихтьщ,философияньщ, дшнщ жэне мэдениеттщ езвдж энциклопедиясыболган) хронографтар, жылнамалар жинагын жасаудааса манызды деректер болды жэне дуниежузшк тарих пен орыстарихынын 6ipniriH дэрштедьв) Ортагасырлык деректер арасындагы жылнамалардыцмацызы мен орны.Ортагасырлык тарихи деректер арасында орыс жылнамаларыHeri3ri орын алады. Ол Ресейлж жылнамалардьщ eMip сурууакытыньщ узактыгымен де /жер гасыр/, деректеп акпараттынмолдыгымен де байланысты.Жылнамалар - жазба деректердщ езшдок rypi, оныц сипатты6enrinepi мыналар:а) “... жылы” болган окигалар туралы жылдык жазбаныцкарапайымдыл ыгы;э) келем1 жагынан аукымды жэне курамы жагынан курдел1шыгармалар жасауга мумкшднс тугызган компилятивтш сипаты(б1рнеше жылнамалардан, хронографтардан, повестерден туруы).159


Жылнамалардьщ мацызы 6ipнешефакторлармен аныкталынады:1. Жылнамалар - аса кеп (санжагынан) деректер; колжазбалардыцжогалгандыгына, ертенгенше, сатылганынажэне урланганына карамастанXIX гасырдыц аягында жылнамаларTi3iMi 200-ге жуык болган, алKa3ipri кезде ею мыцнан асып отыр.2. Ортагасырлык Русьте жылнамалартарихи баяндауцыц непзп Typiболды. Сондыктан оларда XI-XYIIгасырларда орыс тарихында болганбарлык мацызды окигалар менЖалайыр Цосымулы К^адыргали кубылыстар бейнелецщ.3. Жылнамалар - тарихи биймнщкорлану процесш зерттеуге мумюндцк беретш аса мацыздытарихнамалык дерек. Жылнамаларда тарихи баяндау тэсщцершщKepiHicTepi, Timi деректерд1 сынау эрекеттер1 кездеседь4. Жылнамалар - жогаргы шеберлпспен ерекшеленшген, эбедиескертюштер, кептеген жагдайда жылнамалар мэпш, оган енгенповестер мен эцпмелер езшщ керкемдгпмен окырмандытацдандырады.5. Жылнамалар - гылымныц эртурш саласындагы мамандарушш таусылмас машметтердщ кайнар кез!. Мысалы, олардан мемлекетпен кукьщ тарихы бойынша, медицина, астрономия саласы бойыншамол акпараттар алуга болады. (Жылнамалар Кун мен Айдыцтутылуы туралы, кометалар туралы табигаттыц турл1 кубылыстарытуралы жазган). Сонымен, жылнамалар - энциклопедиялык сипаттагыдерек деп айтуга болады.2.2 Жылнаматану гылыми проблема рет1ндеТарих гылымында орыс жылнамалары 300 жылга жуык зерттелшшкелдь Осы уакыт аралыгында жылнаматану непзшенкалыптасты.160


Жылнаматану - тарихи дерек ретшде жылнаманьщ езшджерекшелтмен тжелей байланысты зерттеу проблематикасы.а) Жылнамаларды жариялау.Жылнамалардьщ аса манызды езшдж ерекшелш, ол ертеректепжылнамалык жазбалардын кейшп кездеп жинактар мен т1з1мдердесакталуында. Сондыктан мэтшнщ тарихын оку — жылнамалыкещёрткшш пайдаланудын мшдегп шарты. Осыган байланыстыгылым yuiiH жылнамалардьщ мэтшнщ жариялаудын манызы зор.Бул езшдай тарихы бар узак процесс.Жылнамалар XYIII гасырдан бастап-ак Ресейде жариялана бастады,дегенмен оларды жуйеш турде жариялауды жолга койган 1834жылы Петербургта курылган Археографиялык комиссия болды.“Орыс жылнамаларыныц толык жинагыньщ” (ОЖТЖ) жариялануытжелей осы комиссиянын кызмет1мен байланысты.Жылнамаларды жариялау аса курдел! зерттеу жумыстарынжурпзудь кептеген гылыми-зерттеу мекемелер1 мен зерттеупплердщкатысуын кажетerri. Ойткеш, кептеген жылнамалар мэтшдерш кайтакалпына келйру кажет болды. Мысалы, 1812 жылгы Москвадагыерт кезшдёп Москва университетшщ жанындагы Ресейдщ тарихымен кене ескертк1пггер когамыньщ итап коймасы ертешп, ондагыкептеген жылнамалык колжазбалар жойылды. Соларды калпынакелт1ру ici куш бупнге дешн жалгасуда.б) Жылнамаларды гылыми зерттеу.Орыс тарих гылымы жылнамаларды зерттеуден басталдыдеп айтуга болады. В.Н. Татищев жылнама зерттеудщ непзшкалаушылардын 6ipi болды. Оньщ енбепнде жылнамаларданкептеген мэл1меттер алынып, келемд1 сштемелер жасалынып канакойган жок, сонымен катар, оларды алгаш рет сыныптау (классификациялау),мэтнщд талдау, жылнамашылар мэл1меттер1н сынау3peKeTTepi жасалынган. Татищев енбектершде 6i3re жетпеген жылнамалардануз1ндолер бар. Олар жылнамаларды толык калпынакелйруге кемектесед1.Татищевтен кейшг! кернект1 орыс тарихшыларыньщ бэр! дepлiкжылнамалар туралы жазды, не ондагы мэл1меттерд1 ез енбектершдепайдаланды.161


0 з кезшде XYIII гасырдын соцы мен XIX гасырдыц басындажылнамаларды зерттеуде жаца туындылардын пайда болуына “Багзызамандар хикаясын” зерттеуге библияныц мэтшш зерттеген галымгатэн тэж1рибес1 аркылы KipicKeH Август Шлецердщ енбектер! езэсерш типздь Ол жылнаманыц бастапкы мэтшш кеипрмецплердщбурмалагандыгы туралы жэне жылнаманыц тупнускалыгын толыккалпына келтару кажеттшп туралы болжам айтты.Шлецердщ теориясы алгышкы жылнамаларды жариялаудыцметод икал ы к непзше алынады. Кептеген жылнамалар бурмалаулардантазартылды.Одан кешнп кезецдердеп жылнамалар катарыньщ кецейу1, жылнамалармэтшщ терещрек зерттелу1, оларды бака деректермен салыстыру,зерттеушшерге оны талдауга накты-тарихи тургыдан келукерекппн керсетп.В.О. Ключесвкий жылнамаларды зерттей отырып, мынадайкорытындыга келдо: “У летописцев есть... свой определенныйвзгляд на события”, т.е. “летописный угол зрения” Бул козкарасты,ез сез1мен айтканда, ол “церковно-исторический” деп атады. Дегенмен,Ключевский ойынша бул кезкарас барлык жылнамашыларга тэндеп есептелщщ. Мундай жылнаманы талдаудагы б1ржактылыктангылым кешннен тазарды.Жылнаматану гылымында шын мэшнде тецкергс жасаган АлексейАлександрович Шахматов болды (1864-1920).М.Н. Тихомировтыц айтуынша, Шахматов ецбекгер1 жылнамалардызерттеу саласында улкен 6ip дэу1рд1 курдь^ орыс жылнамашыларынзерттеу тэсшдер1 туралы галымдардыц тусшягш туб1р1менезгертп.А.А. Шахматов ецбектершдеп оныц жылнамаларды зерттеутэсщдершщ мэн1 мыналар:1. Жылнама мэтшш тугае зерттеу.2. Барлык жылнамалардагы зерттеудеп барлык машметтерд16ip-6ipiMeH салыстыру.3. Ескертюпггер арасындагы генетикалык байланыстардыаныктау.Шахматов белгшщен белпЫзге карай журщ, дэшрек айтсак, б1згежеткен кешнп кездеп т1з1мшен ертеректеп ескертюпггерд1 табуга162


тырысты. Ол жеке пз1мдерд1 талдап кана койган жок, ез уакытындабелгш болган, онын шпнде e3i тапкандарын коса, барлык жылнамаларды талдады.0з1н1ц тэсшн пайдалана отырып, Шахматов барлык жылнамаларгатэн ортак белгшерд1 де таба алды:a) Op6ip жылнама Ti3iMi - оны жасаушынын саналы да, теренойластырган ецбегшщ жем1с1.э) Ол белгш 6ip саяси мшдеттерге сэйкес жасалынган,ез ортасыньщ (niipKey не сарай) муддесш кездеген автордыц(курастырушыныц немесе редактордыц) максатты ic-эрекетшщкорытындысы.“Рукою летописца управляли мирские страсти и политическиеинтересы”, деп жазды А.А. Шахматов.Шахматовтыц жылнамаларды зерттеу непзшде усынган niKipiHeсай оны зерттеудщ мшдеттер1 де керсетшдк механикалык тэсвдеркемепмен бастапкы мэтщщ калпына келпру емес, 6i3re дейш жеткенпз1мдердщ езара карым-катынастарын ашу, олардыц мэпндердщтарихи даму барысындагы орнын аныктау, ескерткш деректершщкайнар кезш табу.Жылнамалар мазмуныныц элеуметпк шарттылыгын айта отырып,Шахматов ic жузшде жылнама жазушылыктыц генеалогиялыктарихын керсетп. Дегенмен, ол жылнамалардыц когамдык-саясикурылыска байланысты накты-тарихи жагдайларын талдаудыаягына дейш жетюзе алмады.Жылнамаларды зерттеу кецес дэу1ршде онан эр! жалгастырылды.Оныц басты ерекшшп жылнамаларды маркспк методологиянелз1нде таптык тургыдан зерттеу деген кагида алынды. Бул, эрине,жылнаматану гылымына улкен нуксан келпрдь2.3 K^3ipri жылнаматану проблемаларыЖылнамаларды зерттеуге байланысты проблемалар шецбер1 етекец. Олардыц непзплерка) Жылнамажазушылыктыц бастапкы кезецга калпына келпрупроблемасы. (проблема реконструкции).э) Жылнамалык акпараттардыц шынайылык жэне екшеттшкпроблемалары.163


а) Жылнамажазушылыктыц бастапкы кезещн калпынакелт1ру проблемасы.Ежелп жылнамажазушылык 6i3re элдекайда кейшп (Heri3iHeHXIY-XY гасырлардагы) жылнамалар жинагы курамында жетп.Эдетте ежелп жылнамалар мэтшдер1 де, баска деректер де, оларгабелгш 6ip саяси жэне идеологиялык багыт беру максатында6ipHeuie рет езгертшген кушнде жетп. Сондыктан ежелп жылнамажазушылыктынбастапкы кезецш айкын айыру ете киын.Кепке дейш гылымда А.А. Шахматовтын ежелп орыс жылнамажазушылыгы1039 жылгы Киев митрологиясынын орнауымененбайланысты пайда болды деген болжамы орын алып келдь BipaK солкездеп жылнамаларды терец талдау ол болжамныц шындыкка сайемест1пн керсетп.Тарихшылар Kefi6ip жылнамалык макалалардьщ X гасырдыцаягы XI гасырдыц басындагы окигалар туралы толык та дэл мэл1метберетшдйтне кецш аударды, сондыктан жылнамажазушылыктыц басталуынсол кездерден 1здедьб) Жылнаманыц шынайылык проблемасы.Шынайылык проблемасын карастырган кезде автордыц позициясынT yciH y ушш диалектикальщ тургыдан караган жен.а) Жылнамалык жинактардыц авторлары жэне курастырушылары,эдетте, феодалдык топтардыц шецбершен шьщкандыктан,жылнамалар сол таптыц муддес1 мен идеологиясын кездед1.б) Жылнамажазушы e3i eMip сурген кезд1ц, дуниеге ортагасырлыккезкарастыц адамы болгандьщтан, ол “бэр1 куцайдыц ici”деген тезист1 басшылыкка алды.Осы керсет1лген жагдайлар жылнамашыныц e3i бакылаганокигалардыц жэне баска деректерден алган факт1лерш суреттеу1н1цезшдш “методологияльщ Heri3i” болды. Бутан жылнамашыныцметодикасы да фактшерд1 тацдау жэне жазудыц накты тэс1л1 дебагындырылды.Жылнамалар кеп жагдайда баска деректерден белгш болганмацызды окигалар туралы еш нэрсе де айтпады.в) Жылнамалардьщ екшеттшпс проблемасы.Соцгы уакытка дей1н сакталынган жылнамалар коры каншалыктыжылнамажазушылыктыц шын мэншдеп тарихын калпынакелт1руд1ц eKMeTTmiri бола алады деген мэселе койылган жок.164


Ертеректеп мэтшдерд1 соцгы уакыттардагы жинактар аркылыкалпына келпру эрекеп б\зде барлык жылнамалардыц мэтшз толыкбар деген сешммен журпзщщ. Дегенмен, кез келген тарихи дэутрдщкурделштп жэне ондагы саяси идеологиялык багыттардыц карама -кайшылыгы жылнамалардыц идеялар мен концепциялардыц куресаренасына айналдырганын байкау киын емес. Сол курестщ барысындакептеген жылнамалык дэстурлер жойылды.Кей жагдайларда жылнамажазушылыкты зерттеу азды - кеггимацызы бар тарихи мэселелерд1 ашуга кемектесед!, ал кейбфжагдайларда тарихи дэу1рд1 зерттеу жылнама жазбаларыныцмазмунын TyciHyre cemiriH типзедг Зерттеушшщ алдында эркашан6ip сурак турады: ескертиш шындык обвекпсш зерттеу ушш неберед1 жэне шындыкты бшу ескертюнт зерттеуге калай кемектесед1?Жылнамалык акпараттар белгш 6ip максатка багытталгандыктан,ез1 баяндап отырган окиганын мэнш тусшуд1 киындатады, сондыктанол баска деректермен салыстыруды кажет етедк BipaK булжылнаманыц екшеттшк проблемасыныц 6ip гана жагы. Соныменкатар, жылнамашылардыц окиганы барынша шындыкка жакынжэне дэл баяндауга тырыскандыктарын айту кажет. Сондыктанжылнамалык кезецщ деректермен жумыс icTey тэж1рибесшщкалыптасу кезещ деп дурыс айтылады. Д.С. Лихачев жылнамашылардан“ез деректерше сын кезбен караудыц алгашкы эрекеттерш”байкады, ал кешннен оларды “деректанушылар” деп атады.Ол тарихи материалдарды баяндаудыц турл1 тэсшдерщенкер1неда:1) Жылнамашылар ез1шц формасы жагынан да мазмуны жагынанда эр алуан деректердщ кец шеберш пайдаланды.Мысалы, “БЗХ” —да - XI гасырга дешнп жылнамалар: грекхроникасы: тарихи повестер: ауызша деректер; Русьтщ гректерменKenieiMflepi; Касиетт1 жазу т.б. Жылнамашылар окигалар туралыайткан магпметтердщ шынайылыгын ете карапайым тэс1лдерколдану аркылы аныктауга эрекеттенедь Дегенмен, сол карапайымтасщщц e3i де деректерда сынаудыц басы болды.2) Жылнамалык ойлау жэне баяндау тарихы окиганын дэлкуншщ керсету мшдетш койды.Жылнамалык шыгармалардьщ eKi rypi белгш:165


а) жылдары керсетшмеген жылнамалар;э) жылдары кврсеталген жылнамалар.Жылнамалардын басым квпшшгшде жылы керсетшген.Сондыктан жылнама деп аталынган, олар жылдан жылга жалгасыпотырган жазбалар. Онда кептеген накты даталар: жылы немесеайы, ал кейде аптасы жэне куш, тапта сагаты да керсетшед!.Жылы керсетшген жылнамаларда уакигалар уакыты ЕжелпРусьте калыптаскан жылсанау жуйес1 бойынша журпзшген. Олжылсанаудыц езше тэн кептеген киыншылыктарына карамастанокигалардыц болган уакытын шамамен дэл керсете алады.Сонымен, жылнамалык баяндау, б1ршшщен, формасы жагынанда, мазмуны жагынан да эр алуан деректерд1 6ip жуйел1 энпмегеTi3e бщщ, екшшщен, жылнама жазушыларды окиганын дэлуакытына кенш аударуга мэжбур етп. Мунын 6api Ka3ipri 6i3re жеткенжалнамалардыц, жалпы жалнамажазу iciHin толык екшетгшкм1ндетан аткара алатындыгын кврсетед1.Стуаентпн л а й ы н д а л у ы ym iH o e p i.ie rin с у р а к г а р1. Жылнама - тарихи дерек квз1 репнде.2. Жылнамалар тарихы.3. Хронографтар.4. Жылнамалардын манызы мен ерекшелйстер1.5. Жылнама жэне жылнаматану.6. Жылнамаларды Kemipy жэне жариялау.7. Жылнаманын шынайылык жэне екшетпк проблемасы.


3-т а р a yШЕЖIРЕ Ж ЭНЕ ШЕЖ1РЕТАНУ3.1 Шеж1ре птрталас объектш ретшде2003 жылдын 10-шы шшдесшде «Жас Алаш» газетшде «Шеж1регеканшалыкты зэру1\пз?» деген такырыпта макала жарияланды. Онда:«Казакка шеж1ре каншалыкты керек, каншалыкты зэрушз? Керекболса, ол неге руаралык дауга айналды? Кайта, керюшпге, тарихикундылыктар мен шежфе казактьщ басын 6ipiicripyre кызмет етугетшс емес пе?» - деп жазылган. (//Жас Алаш, № 82, 10.07.03 ж.) Ал,2010 жылдын 11 акпанында «Казакстан-Zaman» газетшщ «Алдаспан»пшрсайыс орталыгында “Аныз, шеж1ре, жыр-дастандар тарихгылымыньщ кайнар кез1 бола ала ма?” деген такырыпты талкыгасалды (//Казакстан-Zaman, 11. 02. 10 ж.)Басылымдардын улттык рухани байлыгымызга, жалпы, мэденимураларымызга, scipece, тел тарихымызга катысты аса маныздымэселеш кетергещйп кумэназ. Ойткеш, шеж1ре казак халкы уппнорны ерекше, курдел1 дуние. Оны гылыми непздё жан-жакты зерттеп,мура ретшде улт мудцеа уппн дурыс пайдалана бшмейшше,тек ез тарихымызды гана емес, жалпы улт ретшде де сакталыпкалуымыз да eKi талай.«Жас Алашта» айтылгандай, кейде шеж!ре шынымен руарлыкдау тугызатындыгы рас. BipaK, оган шеж!ре кшэл1 емес. Солшеж1реш улттын мэдени байлыгы ретшде дурыс пайдалана алмайотырган езш1з кшэл1м!з. TinTeH, карапайым от пен судын да пайдаланабшсен, нгингще жарайтыны, пайдалана бiлмeceн кайгы-каарет167


экелетни белгш емес пе?. Шеж1ре де сол сиякты, дурыс пайдаланабшсец, езшд1 тануга кемектесед!, пайдалана бшмесен, 6ip-6ipiMeHдауластырады.Bip кызыгы, шеиаре туралы пш р-ХАПЫНВАШ. М МУКАНОВ,В.ВОСТРО0КАЗАКШЕЖ1РЕС1ХАКБ1НДАталас казак когамында бурын да болган.Мысалы, «Айкап» журналыныц 1911жылгы 6ipiHmi нем1ршде Е. Дуйсенбайулыдеген окырман: «Айкаптын»6ipiHmi нем1ршде казактыц ру-аталарынжазыпсыз Ьэм умгг еткеназ, бшгенюсшер толык кылып жазар деп...Эпендем! Б1здщ казак халкына 6ipniKKipin, басы косылмай, «алты ауыздыалаш» аталганы сол ру-руга болшш, ураншакырып партия болганынан еда. Ci3журналыцызга жазып оны не кыласыз?Умыткан KicLmep бола калса, eciHe тусш,кайтадан 6ip едщ 6ip ел, 6ip ауыл 6ip ауылдышауып алып, б1рлт кете туссшдеген жумыспа? Муны газет-журналменкерсетпей-ак казак 03i де умытар емес»- деп, «Айкапка» хат жазган («Айкап»,Жинак, 128 бет).Бул, екшшке орай, б1здщ шеж1ретуралы 6yriHri тусшплм1здщ XX гасырбасында OMip сурген ДуйсенбайулыTyciHiri децгешнде екенш бщцреда.Жагдайдыц булай калыптасуына кшэл1халык емес, кшэл1 - бодандьщ. 0 з шежьрем1зд1 ез1м1здщ тануымызга мумкщщкбермегенде сол бодандык. Соныц салдарынанб1зде эл1 кунге дейш улттык дереккездершщ кунды машметтер ала б1лугеуйрететш жалпы деректану гылымы, оныц шпнде шеж1реш гылыминепзде зерттеп, халыкка туснвдре бшетш шеж!ретану гьшымы жок-Ал, шеж1реш тани бшмей, ол туралы дурыс туснпк калыптастыру168


мумкш емес. Олай болса, алдымен шежьретануды калыптастыруымыз керек.Калыптаскан шеж1ретану гылымыболмаганымен, галымдарымыз бенойшылдарымыз бурын да шеж1ре туралыгылыми кундылыгы жогары ойларайткан. Шеж1ретану гылыми багытретшде соларды б ip жуйеге келпруденбасталуы керек. Эрине, онын арнайы айналысудыкажет етепн курдел1 жумысекеш TyciHiKri. Десек те, такырыпка байланыстызиялыларымыздьщ шеж1ре туралыHeri3ri енбектер1 мен манызды ойларынакыскаша токтала кетсек, артыкболмас.XIX гасырдьщ ортасында «Казакniempeci» деген арнайы енбек жазып,шеж1ре туралы гылыми мура калдырганШ. Уалиханов екеш белгш. Ол: «Казактардьщap6ip ру басылары ез ру тайпасыныцшеж1ресш —шыккан тегтн, елдщэдет-гурпын, зандарын, ecKi жырла-АЛШЫНuMKloedрын, халыктьщ басынан еткен тарихижагдайларды кеп жасаган аксакалдарданиждаЬатпен уйренш, езшщ шешендженерш шыцдауда кептеген анызэцпмелерд1,макал-мэтелдердЩ маныздыокигаларга катысты улагатты асылсездерда узак уакыт жаттайды. Сондайдайындыгы бар билердщ аузынаншыккан сездерд1 халык уйып тындайды,ол накыл сездердщ мэш емгрдщ бар саласын камтитындай есиетенеге,ташм-тэрбиелш, патриоттык мазмунда болып келедт,-десе, (Ш. Уалиханов. Тандамалы, 15-116 бб), казактардьщ рулыккурылымы мен элеуметпк катынастарындагы аткартын рел1 туралы:«Весьма важный отдел преданий составляют предания генеологи-169


ческие. На этих преданиях основан родовой быт. Отношения родовмежду собой обусловливаются степенью родства родоначальников.Старшинство одного племени перед другим выражается правом физическогопервородства предка. Предания сего рода важны в томотношении, что они представляют состав и образование народа», -дейдй (Ч. Валиханов. Избранные произведения. С.287)XIX гасырдын соны мен XX гасырдын басында шеж1ре жинаужэне шеж1ретану iciMeH М. Ж. Квпеев, Н. Наушабайулы,К. Халит, М. Шорманулы, III. Кудайбердхулы жэне т.б айналысты.К. Халид пен Ш. Кудайбердцшы ездер! жинаган шеж1релер непзшдетарихи енбектер жазды. Демек, шеж1ретану Heri3i бiздe XIXгасырдын ортасынан басталып, XX гасырдын басында калыптасабастаган.1913 жылдын акпан айынан шыга бастаган «Казак» газетшщ2-нем1ршде «TypiK баласы» (М. Дулатов) баскарма атынан: «Тарихдейтш бурыцгы еткен заманнын жайынан сейлеп турагугын:бурыцгы еткен юсшердщ iciHeH хабар беретугын гылым. КазакстанньщKe6i оны «Шеж1ре» деп атайды...Мунан сон «Казак» газетасындаказактьщ анык шеж1ресш жазып турмакшымыз», —депжазса, 3-нем1ршде: «Казактьщ тарихына raicTi сездер, материалдаржазып, баскармага ж1берупп болса, казктьщ тарихын жазгандапайдаланып турмакпыз, Иэм зрктн щ естшен б1лгеш болса, жазыптуруын етшем1з», - децщ («Казак», жинак, 15-16, 20 бб).БАК аркылы казак арасынан дерек жинап, казак тарихын жазуэрекетш М. Дулатов Кецес еюметшщ алгашкы жылдарында-ак бастады.О л 1923 жылдыц 7 маусымында «Тшпп» газет1нде жарияланган«Казак-кыргыз тарихы туралы» деген «втш1ш хатында»езшщ «Казакстан Республикасыныц халык агарту комиссариятытапсыруы бойынша орта дэрежел! мектептерде окытуга лайыктап,казак-кыргыз тарихын жазып ясургещцгш» айтады. «Маган кереп- казактьщ, кыргыздыц шеж1реа. Ел-елдщ (Ьэм уездщ, Ьэм рудыц)адамдары ез аталарын жазып бермесе, букш казак-кыргыздыцшеж1ресш канша жуйрш дегенмен, 6ip Kici анык бше алмайды.KaTeci бола беред1. Мэселен, Шэкэр1м шеж1рес1нде казактьщ руларытуралы 6ip сыпыра кателер бар кершедЬ>, - деп оган ез руы- Аргын шеж!ресшен накты мысалдар келт1рген. 0тш1ш хатыныц170


соцында М. Дулатов: «Ец дурысы, Ьэм уездщ, Ьэм рудыц адамдарыез табыныц шеж1ресш жазып берсе, соныц 6spi 6ip колга жиналып,салыстырылса, сонда гана казак-кыргыздын 6epri шeжipeciнаныктауга болады», - деп, оны тармакшадан туратын ез усыныстарында керсеткен (М. Дулатулы. Шыгармалары, 2 том, 285-286- бет.)Б1здщ ойымызша, М. Дулатовтыц бул «0тш1ш хаты» бупнде езмацызын жогалткан жок.Тек тэуелиздис алуымызга байланысты гана халкымыз ез тарихын,оныц iniimje шеж1ресш де 1здеуге мумкшдак алды. Нэтижесшдеб1рнеше жылдыц шйндё ондаган рулардыц шежфеи жазылып,жарык керда. Бул 6ip жагынан, зацды кубылыс болатын. 0йткеш,узак аурудан соц eci енда Kipe бастаган адам сиякты, 260 жылдыкбодандыктан соц халык та есш жинай бастады. 0зш щ еткешнeciHe Tyciprici келдг Юм екенш, кайдан шыкканын, улт ретшдежойылып кету жагдайына дешн калай жеткенш 6inrici келдгМуныц бэр! халкымыздыц улттык санасыныц ояна бастауыныцжешс'Г еда. Сондыктан, шеМре жазып жариялаудан рушылдыкты,жузшщщкп керудщ кажеп жок. KepiciHme, бутан куануымыз керек.0йткеш, казак тарихы сол казактыц эрб!р отбасыныц, эулеттщ, рутайпалардыц,жуздердац, эр турл1 этникалык топтардыц тарихынантурады.Сондыктан, солар туралы деректер негурлым кептеп жиналып,жарияланса, казак тарихынын дерекпк неиз1 де согурлым молаяды.Ал, шеж1ре - сол деректердщ Heri3ri 6ip б е л т . Сондыктан,шеж1ренщ негурлым кеп жариялануын улттык дерек кездерщщмолая тусуше халкымыздыц жаппай улес косуы ретанде карауымызкерек. ©йткещ, жеке рудыц шеж1ресш сол рудан шыккан белгш 6ipазаматтар жинап, жариялаганы мен, 9p6ip отбасы ез теин айтып, солшеж!реге юрпзедк Демек, 3p6ip отбасы щещре жинауга катысады.Сондыктан, казактардыц шынайы тел тарихыньщ жазылу Heri3iтэуелаздж жылдары жалпы халыктык сипат алды деп айтуымызгаболады. Бул аса мацызды, ерекше атап керсететш тарихи факт.Екшпп жагынан, муныц стихиялы турде басталып, стихиялытурде журш жаткан уд epic екещцгш де айтуымыз керек. 0рщм езбшгеншше шеж!ре жинап жариялай бастады. Ресми тарих гылымытеменнен басталган бул удергсКе багыт-багдар беруге кабшетаз


болып шыкты. Сондыктан, барлык шеэюрелер дерлш улкен кателiктepмeнжариялануда. Оларда шындыкка сай келе бермейтш нэрселерете кеп. Бэсекелестхк те байкалады. Шеж1ре жазу аркылы езтегш асыра дэрштеупшгер де табылды. Олар туралы кезшде академикМ.К. Козыбаев: «...соцгы жылдары ултшылдьщ, жузшщцж niciацкыган, колдан жазылган»' «кшз» KiTanTap, одан калды, шеж1релеркебейш барады. 0 з аталарын дэрштеу белец алды, TinTi, оларды Гомерден,Аристотельден жогары кою байкалады. Keuiipin алып Kiciецбепн пайдалану, ата-бабасыныц жасанды шеж1ресш баспаданшыгару шдетке айналды», - деп жазды («Казак тарихы», 1997, №4,37-40 беттер.)Сондьщтан, кейде шеж1ре жазуга тыйым салу керек деген де ni-Kip естшедг Эрине, олай етуге болмайды. Ешюмге жалтактамай езшеж1рем1зд1 ез1м1з жазып, жариялауга колымыз ецщ жеткенде, огантыйым салу улкен кателш болар едь Оныц устше, 6i3 кукыктык мемлекетHeri3i каланып, демократия жолымен дами бастаган ел емесшзбе? Олай болса, ез шеж1ресш жазып, жариялауга эрммнщ де кукыбар. Оган ешюмде тыйым сала алмайды.Сондьщтан д а , тагы да сол «Жас Алаш» газета: «Шеж1ре жазылукерек. BipaK, шеж1ре 6i3fli белуге емес, 6ipiKTipyre, ынтымактастыругакызмет етуге тшс. Шеж1ре - б1здщ еткешм1зд1 баяндап беретанкужат. BipaK, Ka3ipri шеж1ре жазумен айналысып жургендердщ iciауыз толтырып, мактанарльщтай емес. BipiHniifleH, буларда гылыминактыльщ жок. Екшшщен, жуйеаз. Ушшидцен...» - дейш (№87,22. 07.03.жыл).«Казакстан-Zaman» газетшде еткен пшрсайыста тарих гылымдарыныцдокторы, профессор Есенгазы Куандык: “Ацыз, шеж1ре,жыр-дастандар тарих гылымыныц кайнар кез1 бола ала ма?” дегенмэселеде, мен кос колымды кетерш, «бола алады» деп айтамын”дей келе: “Ацыз, шеж1ре, жыр-дастандардыц астарында кэдеге асатын,кэдеге аспайтын жерлер1 болады. Ягни, ацыз, шеж1ре, жырдастандардытарихка кайнар кез ретанде колданганда, бул мэселегеаса сактьщпен караган жен... Тагы 6ip айта кететан жагдай, тарихгылымы ушш шеж1ре - ете нэзш 6ip мэселе. Шеж1реш жаксылыккада, жамандыкка да буруга болады” деЩц.Сонда не icTeyiMi3 керек? Шеж1реш жаксылыкка калай буругаболады? Тарихшы Ахмет Токтабайдыц ойынша, шеж1реде «гылыми172


нактыльщ» жэне «жуйелшк» болу yniiH «шеж1реш зерттейтш Ьэмжуйелейтш 6ip гылыми орталык кажет». Эрине, шежфенщ 6ipорталыктан зерттелгеш дурыс. BipaK, ол кай тургыдан, кандай гылыминепзде, кандай принциптер мен зандылыктарга сай, кандайэд1с-тэс1лдёр аркылы зерттелу1 керек? MiHe, барлык проблемалардыцтушш осында. Егер осы туйщда тарката алсак, онда шеж!ремэселесш де шеше аламыз.Шкфсайыс-та «Казакстан-Zaman» газетшщ бетм мецгеруппаМухан Исахан: «Тэуеловдак алганнан кейш теоретиктер1м1зказак тарихыныц жаца теориялык-методологиялык неиздемесшкалыптастыруга тшс еда. Тарихтыц жаца теориялык-методологиялыкнепздемеа жасалса, комбеде жаткан тарихтыц талай жумбак сырынашуга, ацыз, шеж1ре, жыр-дастандарымыздыц екшнда ыкпал eTepiсезс1з-т1н. 0К Щ 1Ш Т 1С 1, эзфше, тарихшыларымыз жаца эдктеменщнетдемесш жасауга кулык танытпай отыр» дейда.Хальщаралык газетпц б1лдей белш мецгеруппсшщ «тарихшыларымызжаца эдастемещц непздемесш жасауга кулык танытпайотьф» деп нел1ктен айткандыгын 6i3 бшмейм1з. BipaK, бгпетвддаш,тэyeлciздiк жылдарында ултымыздын шынайы тарихын жазуга,оныц iinitme ацыз, жещрё, жыр-дастандарымызды тарихымыздыцкайнар K03i ретшде пайдалана бшуге кемектесетш, «тарихтыц жацатеориялык-методологиялык непздемес!» туралы бхрнеше KiTanTapмен ондаган гылыми макалалардьщ жариялангандыгы. Егер, оларгабшнк те, кэс1би тарихшылар да кещл аудармаса оган бтздер кiнэлiемесп1з.Бхздщ ойымызша, шеж1ре тарихи дерек кездершщ 6ipi ретшдедеректану гылымыньщ тургысынан зерттелу1 тшс. Сондыктан,эцпме тек шеж1реш гана зерттейтш жеке гылыми орталык туралыемес, жалпы деректердщ барлыгын зерттейтш «Улттык деректануорталыгын ашу» туралы болуы керек. Ал, шeжipeтaнy солорталыктын гылыми зерттеу жумысыныц басты багыттарыныц 6ipiHкурауы кажет. Сонда гана 6i3 ез тарихымызды тума, тел дербктер1мазн©Шш$е жан-жакты зерттей аламыз.Улттык деректерд1 кешенда зерттеу аркылы ез тарихын жазудыцтамаша yjipidua Ресей тарихшыларыныц 6ipHeme гасырлык icтэжербйёдшёнкеруге болады. Олардын eжeлгi жэне ортагасырлыктарихыныц Heri3ri дерегш жылнамалар курайды. Дэл сол деректа-173


ну гылымыньщ дамуы аркасында, бугшде оларда дамыган жылнаматанумектеб1 калыптасып отыр. бйткего, барлык дерек квздер1деректану гылымыньщ теориялык-методологиялык нейздерше,принциптер1 мен зандылыктарына, кагидалары мен ережелерше,эд1стер1 мен тэсшдерше еуйену аркылы зерттелшедь Сондыктан,б1зде алдымен деректану жуйел! гылым ретшде калыптасып, дамуыкерек. Жалпы, деректану гылымын менгермей, шеж1реш ездэрежесшде зерттеу мумкш емес. Сондыктанда, 6i3 улттык дереккездерш зерттеудщ теориялык-методикалык мэселелер1мен айналысатын,деректану теориясын терен менгерген тарихшы-зерттеунпмамандар даярлауга кемектесетш, тел деректер1м1зд1, онын 1шшдешеж1реш де 6ip орталыктан жуйел! зерттеущ уйымдастырып, багытбагдарынайкындайтын гылыми орталык кажет дейм1з.3.2 Акселеу Сейдшбек жэне шежчретануАкселеу Сещцмбек езшщ «Казактьщ ауызша тарихы» аттыецбегшде казак меж1ресшщ езшщ тарихи-элеуметпк eMipreкатысты дерекшшдйгше карамастан, танымдык мэн-магынасыньщэмбебаптыгына карамастан осы уакытка дейш тубегевди зерттеудщo6beicrici бола алмай келетшдйтн, казак шеж1ресшдеп тарихи,этнологиялык, этнографиялык жэне лингвистикалык деректерщ тарихитанымньщ окшау типтеп кайнар кез1 ретшде кешенд1 калпындазерделей бшу кажетпгш атап айтты.Шеж1ре гылыми тургыдан танылмай ешуакытта да объективаказак тарихы жазылмайды. Бул зандылык. бйткеш, шеж1ре казактарихынын басты кайнар кездершщ, ягни деректш непздершщ6ipi болып табылады. Тарихи дерек кез1 ретшде шеж1реш жанжактызерттеп, зерделей отырып кана объектива, ягни шынайыказак тарихын жазуга болады. Демек, келешекте Казакстанныцтарих гылымыньщ улкен 6ip саласы шеж1ретану болуы кажет.Казактьщ белгш этнограф-галымы Акселеу Сейдамбек шеж1релждеректерд1 пайымдауга арналган аталган енбепнде езшщ шеж1решэмпирикалык децгейде карастыргандыгын атап айткан. Ал шeжipeнiтарихымыздыц кайнар кез1 ретшде пайдалана бшу ушш, онызерттеуд1 теориялык децгейге кетере б1лу кажет.174


MiHe, осы багытта, осы мэселедеАкселеу Сещцмбек улкен жумыс аткарыпKerri. Ол шеж1рею казак тарихынын дерекK03i ретшде тани бшущ теориялыкденгейге дейш кетерд1. Ещ цп ш ндетгалымньщ жазган дуниелерше алдыменмукият зер салып, содан кейш оны spiкарай дамыту болып табылады.Ол колда бар дуниелерщ жинау, реттеу,жуйелеу, жариялау деген сез. Егер,шеж1реге катысты А. Сейд]мбектщ сезьмен айтсак, тарихтын курдымына кетшкалмай турганда колда бар шеж!релерд1тугендеп алу деген сез. Сез жок, гылымушш, гылыми таным ушш эмпирикалыкденгейдщ манызы ете улкен. Б ip сезбенайтканда, эмпирикалык денгей аркылыгана теориялык денгейге етуге болады.Эмпирикалык денгейде теориялыкметодологиялыкзерттеудщ гылыми базасыжасалынады. А. Сещцмбек езш щжогарыда аталган ipreni енбепнде осыуакытка дейш казак этнографиясынакатысты терен гылыми-теориялык пайымдауларданrepi эмпирикалык материялдардын басымдау болыпкеле жаткандыгыньщ себептерш айта келе, гылым атаулыньщ азыгыэмпирикалык материялдар екещцгш, эмпирикалык материялдарсызтерен гылыми-теориялык корытындыларга кол жетюземш деу, бейнелепайтканда, адам болмысын келецкесшен тануга талпынгандайэрекет екещцгш айтып, гылым ymiH эмпирикалык материялдардынканшалыкты манызды екещцгш дэлелдей бщщ. BipaK, эмпирикалыкматериядцармен шектелш, эмпирикалык денгейде калып коюга тагыда болмайды.Шеж1рею зерттеудщ, ягни, шеж1ретанудыц турл1 жолдары бар.Шеж1реш ауыз эдебиетшщ туындысы ретшде де, фольклордыцHeri3iHiH 6ipi ретшде де карауга болдады. Дегенмен, шеж1ренщ175


ец басты ерекшелш мен мацызы оныц б1здщ тарихымыздыц дерекK03i болып табылуында. А. Сейд1мбектщ ашкан жацалыгы- ол шеж1ренщ 6ipnenie гасырлар бойы аткарган функциясынайкын KepceTin бергендт. Б1з казактыц объективта де жан-жактыжазылган жазба тарихы жок дейм1з. Ол рас. BipaK, тарихсыз ултболмайды. 0 з тарихын 6mrici келмейтш улт жэне болмайды. Булмшдетп 6ipHeuie гасырлар бой шеж1ре аткарып кeлдi. А. Сейщмбекшеж1реге, шеж1решшд1к дэстурге - казакты ц ауызша тарихыдеп аныктама 6epin, оны гылыми непзде дэлелдей бщвд. Бул оныцашкан улкен гылыми жацалыгы деп айта аламыз. Казакта тарихболган, казак езшщ тарихын жаксы бшген. Ол шеж1решщщк дэстураркылы урпактан урпакка жетш отырган. Б1зде каз1р шеж!ре бар,шеж1ре жинап жариялаушылар да бар, 6ipaK шеж1ре айтушьшар меншеж1решщщк дэстур жок.Шеж1решщщк дэстур дегешм1з не? Ол улттыц б1рнеше гасырларбойы калыптаскан, дэстурге айналган шеж1ре айту аркьшы ез тарихынтануы, 6myi, TinTi ез тарихын суки, мактаныш eryi деген сез. Эрулт езшщ тарихын e3i жасайды. Тамырсыз агаштыц болмайтындыгысиякты, тарихсыз улт та болмайды. Сол тарихты айту аркьшы эр улт63iH-e3i тэрбиелеп, езш-ез1 жетщщрш отырады. Мше, осы функцияныб1зде шеж1решшдш дэстур аткарып келгецщгш АкселеуСейд1мбек тамаша дэлелдей бщщ. Оныц айтуынша: халкымызтутас улт болып шеж1релшиццк дэстурге ынта койды; шеж1реаркылы урпактар еткен тарихын 6inin отырды; шеж1решшдшдэстур ру-тайпадан куралган казак хандыгыныц уйымдастырушырелш аткарады; казактардыц 6ip атадан тарайтындыгын, максатмудделершщ6ip екецщгш танытып, кыскаша айтканда казакултыныц Heri3ri идеологиясы функциясын аткарды; казак халкьщцашеж1ре айтатын адамдар, шеж1решшер улкен курметке, беделгеие болды; шеж1реш бую л халык болып тыцдады, сондыктанказак шеж1ресшде жансак пшрлер, ойдан курастырылган деректерболган жок; б1здщ шеж!рем1здщ баскалардан артык, шынайы болатынce6e6i осы; эр отбасыныц шеж1реа рулык, тайпапьщ децгейгекетершее, ру-тайпа шеж1реа мемлекетпк децгейге кетерщдьДемек, б1зде тарих айтылды, тарихка деген улкен курмет болды.¥лт шеж1ре аркылы езшщ шынайы тарихын бш п отырды.176


Сондыктан да шеяаре тугае казак халкынын тарихын камтитынмацызга ие болды. Дэл1рек айтканда, шеж1ре улттын тарихи жадым1ндетш аткарды. Б13 тарих уст аз, тарих тэрбиелейд1, тарих сабакберед1 дейм13 Б1зде тарихтын бул функциясы шеж1рехшл1к дэстураркылы жузеге асырылып келдо.Б1зде шеж1решшш дэстур жиырмасыншы гасырдыц 40-60жылдарына дешн жеткен. Сол уакытка дёйш б1зде шеж1репилерболды. Сол кезге дейш казак 1пднде ез ата бабасынын шеж!ресшбглмейтш адам кемде-кем едь Белгш зерттеуип С. Аманжоловкезшде еткен гасырдыц 30-40-шы жылдарына дейш б1зде Tirrri тутасказак шеж1ресш айтатын адамдар болганын жазады. 20-шы жылдарыКенес уюметщщ орнауы, шеж1репплерд1 ултшыл деп кудалаушеж1ре айту дэстурш б1ржолата жойды. Осылайша Кецес уйметултты тарихынан, ягыни тарихи жадынан айырды. Бул куйтургысаясаттыц кандай нэтиже бергенш 6yriH бэр1м13 керш отырмыз.Ултымыз шеж1ре айту дэетуршен, ягни ауызша тарихынан толгыменайырылды, ал гылыми непзде жазылган жазба тарихымыз эш жок.Сондыктан да 6i3 6yriHri куш дагдарган кущи бастан кецпрудем1з.Студенттщ дайынлалуы ушж бершетш суракм ар1. Шежчре - тарихи дерек кез! ретшде.2. Шеж1ренщ пайда болуы мен даму кезендерь3. Щёждре жэне шеж1ретанудын калыптасуы.4. Шеж1ренш манызы мен дерёктж кундылыгы.5. А. Сейд1мбекпн шеж1ретану iciHe коскан улеа.


4-т а р а уЕ Ж ЕЛ П ДЭУ1Р ЭДЕБИЕТ1 ДЕРЕК K 03I РЕП Н Д ЕТарихи окигалардыц дэлме-дэл кужаттык бейнелену! емес,олардын автордын санасындагы квркемдйс бейнеленушбаяндаушылык сипатта беретш дерек - эдеби шыгармалар. Эдебишыгармалар - когам ещрщщ мэдени, идеологиялык, саяси элеуметтш-экономикальщтарихынын аса манызды дерек кезкБ е л гт казак галымы АкселеуСейд1мбек: “Кез келген улттыц мэденидецгеш мен рухани epici белгшдэрежеде жазба муралардыц тарихикезецдерда каншальщты терец, мол жэнекец аяда камтумен елшенедГ’ —дейда.GiciHiuiKe орай, эдеби шыгармаларбаска да деректердщ турлер! сияктыказак тарихыньщ дереп ретшдежуйела турде деректанулык тургыданзерттелмегендйсген 6i3 осы icre eflsyipтабыстарга жеткен орыс деректанумектебшщ тэж1рибесше с уйенуге мэжбурболамыз. Ол б1зге эдеби шыгармалардыдеректану тургысынан зерттеудщ методологиясынжэне тэсшдерш мецгеругекомектесед1, сол аркылы казак эдебиетшщ мол мурасын мецгеругемумкщщк беред1 деп ойлаймыз.


шЧ д а А ^ с т л иТ Л Р И Х Ы11 ТУЙ А Л Ы T Y PK iI ДК№ПТД№ЛЕП iВ f *4.1 Ежелп эдебиеттщ непзп дамукезецдер1Ежелп эдебиеттщ хронологиялыкшецбер1 туралы мэселе гылымдаб1ржола ш еш иш деп айту киын. Дегенмен,эр улт езш щ ежелп дэу1рэдебиетшщ шецберш б1ршама аныктадыдеп айтуга болады. Мысалы,ежелп орыс эдебиет1 —ол орыс мемлекетшщдамуыныц тарихи про-А Т Л А СОРХОНСКИХп а м я т н и к о вцес1мен тыгыз байланысты XI-XYIIгасырлардагы эдебиета.Д.С. Лихачевтщ айтуы бойынша,“Литература огромным потоком сопровождает русскую действительность,русскую историю, следует за ней по пятам”. Д.С. Лихачев жэнебаска да зерттеушшер ежелп орыс эдебиетшщ н еп зп кезендершайкындады. Эдебиеттеп езгерктер, мамандар дэлелдегендей,непз1нен тарихи езгерютермен сай келедьЕжелп казак эдeбиeтiнiн де неп зп даму кезецдер1 казак халкыныцтарихымен, онын дамуымен, халык болып калыптасуыментыгыз байланысты.179


Казак эдебиетшщ зерттеуппа, белгш fалым Б. Кенжебаев казакэдебиетшщ тарихын казак халкынын тарихымен байланыстыракеле, мынандай непзп кезендерге беледк1 кезен - ежелп дэугр эдебиет1, ол дэу1р YI-XY гасырлар арасынкамтиды. Бул кейшрек казак халкынын курамына енген казак рутайпаларынын ежелп ру, улыс дэу1рлерщдеп эдебиеи. Ерте кездепTypKi ру тайпаларымен 6ipre жасалган ортак эдебиет.2 кезен - казак хандыгы дэугршдеп (XY - XIX гасырлар арасы)эдебиет. Казактьщ езшдш тел эдебиет1.3 кезен - казактьщ XIX гасырдагы жана, сыншыл, реалистаэдебиет!.4 кезен - казактьщ XX гасырдын басындагы (1900-1920 жж.)эдебиета.5 кезен - казактьщ казан тецкер1сшен кешнп кенес эдебиеп.Мемлекетпк «Мэдени мура» багдарламасы аясында 10 томдык«Казак эдебиетшщ тарихы» жарык кердк Егер, кептомдыктьщ6ipiHuii томы фольклорлык кезецге арналса, оныншы томытэуеле1здж кезещн (1991-2001 жж.) камтиды.0 з кезепнде ежелп дэу1р эдебиет! б1рнеше хронологиялыкдэу1рлерге белшедьYI - IX гасырлардагы кене турю эдебиет ескерткшггерьX - XII гасырлардагы (ислам дэу1ршдеп) эдебиет.XIII - XIY гасырлардагы эдебиет. Бул кезен эдебиет тарихындаАлтын Орда - Кыпшак дэщр; деп те аталады.Сонымен, eKi халыктьщ ежелп эдебиетшщ уакыт шенбервдеб1ршама езгерктердщ бар екещцгш керем1з. Егер орыс халкынынежелп эдебиеи XI гасырдан басталып непзшен XYII гасырменаякталеа, казактардьщ ежелп эдебиеп YI гасырдан басталып XIYгасырга дешнп уакытты камтиды. Ол eKi халыктьщ тарихи тагдырларындагыайырмашыльщтардан туындаган.4.2 Ежелп эдебиеттщ непзп топтарыЕжелп дэу1р эдебиет1 - тарихи кубылыстар эр турл1 керкемднсформада бейнеленген турл1 шыгармалардын кешендо топтарынантурады. Мысалы, ежелп орыс эдебиет1 езшщ мазмунына карай мынандайтоптарга белшедк180


Ежелп казак эдебиетш Heri3ri топтарга белу оныц тарихиерекшелтне тшелей байланысты.1. Кене турю жазба ескертюштерк «Орхон ескертюштерЬ>,“Коркыт ата ютабы”, “Огызнаме” дастаны.2. Ислам дэу1ршдеп эдебиет немесе Караханид Typiierepiнщтшшде жазылган эдеби жэдггерлер; Эл-Фараби елен енершщкагидалары туралы трактат. Жусуп Баласагунидьщ “Кутадагу бш к”деген дидактикалык дастаны. Махмут Кашкаридщ “Диуани лугатат-турш” (TypKi тшдершщ сездпт) Кожа Ахмет Яссауидщ “Диуанихикмат” (Даналык ютабы) атты елендер жинагы СулейменБакыргани “Бакыргани ютабы”.3. Алтын Орда - Кыпшак (Хорезм) дэу1ршдеп эдебиет: Булдэу1рде жазылган ескертюштер жалпы TypKi эдеби тшнщ (Шагатай)кыпшак диалекткп непзшде жазылган. Олар: Кыпшактын жазбаютабы (Кодекс Куманикус) Хорезми “Мухаббат-наме” дастаны.Насыридин Вабгузидщ “Кисса-сул Энбия” немесе “КиссауиРабгузи” жинагы. Дурбектщ “Жусш-Зылика”, “Сайфи Сарийдщ ”,“Гулктан бит-турш”. Кутыптын “Кысырау-Шырын”, Хусам Кэтибтщ“Жумжума султан” дастандары.Сонымен катар, осы кезенде тарихи енбектер де жазылды. Оларказактын туцгыш тарихшысы Мухаммед Хайдар Дулатидщ “ТарихиРашиди” жэне Кадыргали Жалаиридщ “Джами ат - тауарих” аттыецбектерт4.3 Эдеби шыгармалардыц сакталу формаларыЕжелп дэугр эдебиетшщ толык келеш туралы б1здщ ryciHiriMi3ani жетюлшлз1. YI-XIY гасырларда пайда болган барлык шыгармаларды6i3 эл1 толык бшмейм1з. Кептеген шыгармалар жогалды,жаугершшк кездершде ертке шалынды, отаршылдык саясатгынсалдарында колды болды.Шздщ байыргы жазба мураларымыздыц асыл нускалары бугшштацда бдздщ колымызда жокка тэн. TypKiHiH эйгш тас кашаужазуларыныц ен мэщц де мол ynrmepi Монголия жершде турса, ортагасырдыц кунды жэд1герлштершщ тупнускасы немесе алгашкы басылымыРеспубликамыздан тыс жерлерде сакталуда.181


Тек кана колжазбалар мен кггаптар емес, сонымен 6ipre жазбабелплер! бар материалдык мураларымыздын аса мол улллершПетербургтеп Эрмитаждан, Москвадагы Шыгыс халыктарымэдениетшщ музей! мен Тарих музешнен, Англиядагы Британия,Виктория жэне Альберт музейлершен, Франциядагы Луврмузешнен, Германиядагы Лейпциг каласындагы Этнографиялыкмузей мен Кггап-жазба музейлершен Римдеп Ватикан Апостолмузешнен. Нью-Йорктеп Метрополитен музешнен т.б. кездеспругеболады.Туркшщ тас кашау жазуларынын шындалган 6ip улпсш дуниежузшщгалымдары “Талас жазуы” деп атайды. Мунын 03i казактопырагында калыптаскан байыргы жазба мэдениепмЬге жаркынайгак. Осы уакытка дешн талас жазуынын оннан астам ескертюпптабылган. Окшшхке орай, сол ескертюштердщ б!рде - 6ipeymiHтупнускасы Кдзакстанда жок. Ocipece, 1932 жылгы казба жумыстарыкезшде Талас езеншщ бойынан табылган таякшалардагы жазбаларталас жазуынын тамаша yririci ретшде галымдардьщ назарын аударыпкеледь Ал, ондагы жазу болса apici турю тщцес халыктардын,6eprici казак халкыньщ хатка тускен рухани мурасы репнде айрыкшакымбат. Бул таякшалар да каз1р Эрмитажда сактаулы тур.Алтын Орда заманындагы 0Mip TeMip, Токтамыс хан, Едетесиякты тулгалардын арасындагы курдел! карым - катынастар гылыми- тарихи енбектерден, фольклорлык муралардан жэне шеж1редеректершен б1ршама мэл1м. Осы кезеншн казак топырагындагытамаша 6ip жазбаша айгагы 0Mip Тем1рдщ 1391 жылы Токтамысханды шабуга бара жатканда калдырган тас кашау ecKepncinii болатын.Осы окига туралы. Тем1рдщ сарай шеж1реппс1 Шараф ад-дин0ли Иезидщ жазбасынан мынандай жолдарды окимыз: “Даланынкоз куанар керкш шолу ушш TeMip тау басына шыкты: байтак далакекорай шалгынга оранган. Ол узакты кунге тещрегше телм1рекараумен болды, сонан сон эскерш жинап, сол жерге улкен белп тасорнатуга пэрмещц буйрьщ бердь Бармагы майыскан шеберлер осынауc9Tri окиганыц болган кунш таска кашап жазып, узак жылдаргажететш мэцгшк ескертюш калдырды”. MiHe, осы тастан мынандайжазуды окуга болады: “Тарихтыц жет1 жуз токсан еюнпп кой жылы.Жаздьщ ара (шшде - А.С.) айы Туранньщ султаны Тем1рбек жуз мыц182


эскер1мен Токтамыс ханга согыспакка журдь Бул жерден е т т баражатып белп болсын деп осы жазуды калдырды. Tanipi нэсш 6epciH,1ншалла. Tanipi бул Kicire рахым кылып, барша адам eciHe алыпжурсш”.Кезвде бул тастагы жазуды академик Элжей М аргулан мен профессорПоппэ окып, жазбаша жэд1герлжтер1м1здщ елеут айгагыретшде мэн берген осынау ескертюш мураны 1922 жылы Петербургтенарнайы келген юсшер алып кеткен.Жагдайдьщ осылайша калыптасуынын езщщк объектива ce6e6iбар. К,азак сиякты гасырлар бойы бодандыкта болып келген елдеэдеби мура тупл, талай рет халыкгын езшщ жойылып кету Kayiniтурды. Тек тэуёйшдос кана мундай аукымды icTi жан - жактыжуиШ турде журпзуге, ешюмге жалтактамай езш щ кене мурасынез игшгше пайдалану максатында гылыми зерттеу жумыстарынжурпзуге мумкшдцк бередт4.4 Ежелп эдебиетп тарихи дерек квз1 регшде зерттеуXIX гасырдын екшхш жартысында ipi орыс тарихшыларыэдебиет зерттеу саласында улкен icTep аткарды. Гасырдын сонынакарай орыстын классикалык мэтштанудын гылыми пршщиитёр!калыптасты.Олар: - филологиялык сын - мэтшнщ дэлднтн аныктау- МЭТШД1 сынау- МЭТ1НД1 уиымдастыру- археография- (кодификация)- герменавтика - мэтшге комментарий жасауBip-6ipiHeH тэуелс13 А. А. Шахматов (1864-1920) Петербургтежэне В.Н. Перетц (1870-1935) Киевте ежелп орыстын эдебиескерпаштерш текстологиялык зерттеу мектебш курды. Оларездершщ текстологиялык зерттеулершщ непз! етщ тарихилыкпринципш - текстг онын тарихымен, алгашкы авторлык текстщушыраган барлык езгергстермен (редакциялык, кеийрмелгк, турлшт.б.) коса зерттеу принципш алды.Ежелп орыс эдебиетш тарихи дерек ретшде зерттеу процесщденакты шындыктын оларда бейнелену туралы бгркатар аса манызды183


бакылаулар мен корытындылар жасалынды. Эдеби шыгармалардызерттеу ец алдымен мэдениегп, идеологияны, психологияны зерттеутургысынан журпзшедь Сонымен катар эдебиет, эЫресе публицистикакогамныц элеуметпк - экономикалык жэне саяси тарихи туралыда кептеген мэл1меттер бередх, ейткеш шын мэншде “эдебиеттаритыц i iiMCH дамып отырады”.Дегенмен, эдеби шыгармаларды талдаганда, оныц ортагасырлыксипатын умытпау кажет. Кеп жагдайда керкемдш бейнелеужалгыз гана накты тарихи фактшщ непзшде накты 6ip тарихиокигага, не накты тарихи тулгага “бекгалген”. Олар урыстар туралыповестер (жещс не жецшу), князьдш ю-эрекеттер1, касиетпжерге бару туралы, батырлар, эулиелер т.б. туралы.Ойдан курастырылган элементтердщ кездесетшдйпще карамастан,таза ойдан курастырылган сюжетке курылган шыгармажок, ейткеш ондай ойдан курастырушылык орта гасырлык кезкарасбойынша OTipiK айтумен тец, ал ол уакытта oTipiK айту кылмысболып есептелшетш. Ал автордыц ойдан коскан толып жатканкереметтерше келетш болсак, ол KepiciHnre, 6i3re орта гасырлыкадамдардыц дуниетанымын туе i нуге кемектеседо.Жалпы ежелп дэухр эдебиетш зерттеу ете курдел1 ic. Онын езшетэн ерекшелцше байланысты зерттеудщ бастапкы кезещ “пайдаболуын сынаудыц” езшде ерекше кецш аударуды кажет ететшкептеген мэселелер кездеседь Олардыц непзгшер1 атрибуция ментупнускалыкты аныктау.4.5 Ежелп эдеби шыгармаларды атрибуциялауАтрибуция (авторын аныктау) - ежелп дэу1р эдебиетшдеректанулык сынаудыц ец 6ip курдел1 жэне жепшшгп дамымаганпроблемасыныц 6ipi. вйткеш ежелп авторлык бастаманы байкау етекиын. Оныц б1рнеше себептер1 бар:а) Сол кездеп дэстур бойынша авторлык мэтшнщ кеп езгерккеушырап отыруына байланысты, мэтшге кеппрушшердщ жэнередакторлардыц кеп жагдайда ездерш косалкы автор рейнде ce3iHin,шыгарманыц идеялык багытын, стилш, келемш ез б1лгендершшеезгертуше байланысты.184


э) “Эдеби этикеттщ” орын алуына байланысты ежелп Русьтщэдеби шыгармалары окырмандарды эдеби жанальщтармен танкалдыруга эрекеттенген жок, KepiciHHie, оны дагдылы тэсшдермен“баурап алуга” тырысты. Баскаша айтканда, эдетте шыгармалармэтш керкемдш “кездейсоктыктардан” таза болды. Дагдылы жанрлармен стилистикалык тасшдер 6ip калыпты узак жылдар бойындаколданылды.б) Ежелп орыс “зиялыларыньщ” (непзшен ппркеу кызметкерлершщ)бйпм дэрежеешщ ерекшелптнде: дши — философиялыкмазмундагы эр турт текстерд1 аса улкен келемде жатка б1лушдежэне оны эдеби шыгармаларда цитаттар ретанде кещнен пайдалануында.Осыньщ бэр1 кептеген ежелп дэу1р шыгармаларыньщ авторларыэдебиетте куш бупнге дешн не талас тудырады, не ani аягына дейщшешшмеген мэселе болып тур.0з1н1н манызы жагьшан авторлык мэтшд1 аныктаудан кемтуспейтш проблемалардын 6ipi ол тштен авторы керсетшмегеншыгармалардын авторын аныктау. XYII гасырга детнп шыгармалардаавтордын колы койылмайтын. Ол сол орта гасырлыккогамнын адамга деген Дщй - христиандык катынастарынан(“шындык жеке адамнан кымбат”) туындаган. Жазушынын ортагасырлыккезкарасты онын езшщ шыгармашылык тулга екендопнсезшуге мумкшдйс бермедь Осыдан келш кептеген авторсыз, белпсяздэу1р эдебие


ерекш&шгш онын ете жга пайдаланатын сездерш, терминдерш есепкеалу аркылы аныктау. Кей жагдайда ол езшщ жемюн 6epin те жур.Сонгы кездерде тарихи деректану гылыми дамыган орталыктардаатрибуция проблемаларын шешуде аса курдел! гылым ментехникалык сонгы жепспктерш, компьютерлерд1 пайдаланудыкажет ететш сандык жэне графиктш тэЫлдер тшмд1 пайдаланылыпжур. (караныз: Количественные методы в истории. Под. ред.И.Д. Ковальченко. М., 1984.)вкш ш ке орай, б!з ушш оныц 6dpi келешектщ ici.4.6 Орхон-Енисей жазбаларынын турлж жэне плджерекшелж repi мен деректж манызыКене TypKi жазбаларын зерттеуип галым Каржаубай Сарткожаулы:“Гылым элемшде TypKi журтыныц жэдцгер1 ретшде танылганжазулар 2500 жылдан 6epi бар деп есептеледь 03ipre магпм болганесеп бойынша, кене TypiK жазуымен тас бетшде 240-тай, кагаз бенTepire 310 беттей мэтш TycinTi. Манихей эр1шмен 544 бетке жуыкмуралар, уйгыр 3piniMeH 1000-га тарта мэтшдер, 10-га жуык ютаптаржасалыпты. Арап KapiniMeH жазылган ортагасырлык дуниелерканшама” дейд1.Мше осыларды дерек кездер1 репнде ттшцц пайдалана бшуTy6i 6ip турк1 халыктарыныц тарихын терец бшуге KeMeKrecepiдаусыз. Булардыц арасында “Култепн”, “Бшге каган”, “Тоныкек”ecKepTKimTepiHin алар орны ерекше.Култепн батырга арналган жыр кулыптаска ойылып жазылганОрхон езеш бойындагы Кошо-Цайдам ойпатында койылган тастын6HiKTiri - 15 м, eHi - 1,24 м, калыцдыгы - 0,41 м. Кулпытастыцорнатылган кун1732 жылдьщ I тамыз деп керсетшген. Тастыц непзпбет1нде 40 жол жазу, сол жак бет1нде 13 жол жазу бар.Орхон езеншщ бойында койылган Бшге каган (могилян)ескертшшшщ 6HiKTiri 3,5 м, eHi I м. 75 см. Калыцдыгы - 72 см. Оны6ipiHuii болып тапкан Н.М. Ядренцев.Монголияныц астанасы Улан-Батордыц оцтуспгшде койылганТоныкекке арналган жыр да келемдь Ол 313 елец жолынан турады.Муныц ез1 кулпытаска 62 рунальщ жазу жолына сыйып тур. Кене186


турю жазбаларын окудыц ерекшелштер1 туралы К^. Сарткожаулы:“Терт кырлы тас бетандеп кене TypKi 6iTirrepi тек оцтустак-шыгысжактан бастал кала жазылады. Сондыктан да оны оку рщхщ эуел1тастьщ оцтустак-шыгыс жак бейн тауып алу керек. Сол купияныбшмейтандер баска жактан бастал окыл, шатастырыл жатады” дейдкОрхон-Енисей жазбаларынын ез ерекшел1ктер1 бар. Б1ршлпден,баска кене жазулармен салыстытырганда булардыц деректанугылымынын аса 6ip манызды лроблемаларыньщ 6ipi тулнускалыкжагынан артыкшылыкка не болуында. Ойткеш ежелп жазбаескертюштердш басым Kenmmiri тулнускалык жагынан кептегенезгерюке ушыраган, сондыктан гылым yuiiH олардын бастапкытекстш калпьша келтару аса киын да, курдел1 ic, ал бул жырлар болсатаска ойылып жазылгандыктан ешкандай бурмалаусыз, коспасызтаза тупнускалык калпында сакталган. Сондыктан онын гылымиманызы аса зор.Мундай бага жетпес кунды ескертк1шт1 кай халыкболса да езшщ улттык байлыгы, улттык мурасы ретанде мактантутуга кукылы.Екшшщен, тастардагы жазылган уакыты, авторы (атрибуция),максаты, оныц басты каЬармандардын аты-жеш, когамдык орны, icэрекететкен жылдары т.б. мэтметтердщ дэл де анык айтылуы булескертюшт1ц гылыми мацызын тарихи деректану тургысынан арттыратуседьУшшшщен, жырларды зерттеушшер “Култегш”,“Бтге каган”,“Тоныкек” ескертюш жырларыныц тали дыбыстык жагынан да,лекциялык жагынан да, морфологиялык тургыдан да казак тшшежакын екещцгш дэлелдеп отыр. Мысалы, жырлардагы сездердщKenmmiri дерлш аударма жасалмай-ак сол жазылган калпына Ka3ipriказак окырманына жаксы TyciHiKTi. Бутан Култегш ecKepTKimiHiHKimi жазуы мен улкен жазуындагы мына мысалдар дэлел: «Ол йерерубарсар. TypiK бдан eлтeчiciceн». Мазмунды мынандай: «Ол жергебарсац. TypKi халкы, сен Шпмппсщ». Ондагы “flip” - жер, “ол” - ол,“барсар - барсац». «1шм Култегш ер ат болты». Мазмуны: «iHiMКултегш ер атагын атанды». Бул елец жолындагы: “iHiM” - iHiM, “ер”- ер, “ат болты” —атанды. Осы сиякты “кыз” - кыз, “келш” —келш:“ел” —ел, халык, “ок” - ок,“бай” —бай, “буйрук” - буйрык, “бш г”- бшм, “куц” - кун, “йагы” - жау, “куч” - куш, “куг” - кут, бакыт,187


“йерген” - жирен - жасыл т,б. Кептеген сездер Kajipri казак тш н щтамыры сол кене турю тш нде жаткандыгын керсетедьТертшшщен, Орхон жырларынынказак халкына да катысты туындыекендш туралы М. Жолдасбеков:«Жоктау елецдерш, шешендш арнаусездерд1 казак эдебиетшш ен кенетурлерш1ч 6ipi деп есептесек, солулгшерщ Орхон ескертюштершенде кездестшп отырамыз. Муныц ез!Орхон жырларынын казак халкынакатысты туынды eкeндiгiн тагы дадэлелдей туседЬ> дей келе, казактынбатырлар жырына тэн булжымасортак касиеттер1н1н Ke6iH Орхон жыр-Мырзатай Жолдасбековларынан кездеспруге болатындыгынжырларды казактын Кобыланды, Алпамыс эпостарымен салыстыраотырып дэлелдейщ. Олар мыналар:Бшге каган, Култепн, Тоныкек ескертк1штер1Б1ршпдцен, Орхон ескерткшггершщ де, казак эпостарыньщ даHeri3ri идеясы 6ip. О л-ез елш, ез жерш шет баскыншылардан, сырткыжаулардан коргау идеясы. Екшппден, солардын кай-кайсысында да188


элеуметпк сарын басым. Ущцпшден, эпикалык жырларда жeнiлyдiШлмейтш ежелп батырлардыц жас шагынан ем!ршщ акырына дейшерл1к эрекеттер1 тугел, тугае жырланады. Тертшшщен, эпостардабатырлардын астындагы ушеа - канат, сенщщ канатты тулпарcepiicrepiHe ерекше мэн бершедо. Бесшшщен, Орхон жырларында да,казак эпостарында да дэстурл1 кайталаулар жш ушырасып отырады.(Жолдасбеков М. Тастар сейлейд! - Астана: 2002. 80-81 бб.)Сонмен катар, М. Жолдасбеков Орхон жырларында жалпыэпостарга тэн эарелеудщ жокка тэн екендшй айтып, оны «аталмышжырлардын езш тудырган тарихи арналармен (шындыкпен)щгелес, жакын тургандыгымен» Tycnqjipefli жэне «Эпос негурлым03iH тудырган тарихи шындыктыц желюшен кашыктаган сайынсогырлым оларда эарелеудщ мол болатындыгын ангарамыз» деп,манызды деректанулык niKip айтады.Кандай да болмасын туындыньщ тарихи дерек ретшдеп манызы,оларда тарихи шындыктын бейнелену дэрежесщен елшенетшдшбелгш. Орхон жырларындагы бейнелеу тэс1лдер1 туралы М. Жолдасбеков:«1. Орхон еокериаштераидеп бейнелеу куралдарынынен молы - эпитеттер... 2. Орхон жырлары белгш 6ip нэрсешкеркемдеп жетюзу уппн оны баска 6ip затпен салыстыра суреттеущкен колданган... 3. Орхон жырларында троптын турлершен аллегориямен метонимия кездеседь.. 4. Култепн мен Тоныкекке арналганжырларда макал-мэтелд1 еске салатын эсем киюласкан енегельвсиетп жолдар бар» деп, накты дэлелдер кеггпрген. (ЖолдасбековМ. Тастар сейлещц. - Астана: 2002. 105-109 бб.)¥зак жылдар боны Орхон ескерпаштерш зерттеу iciMeHайналыскан галым репнде М. Жолдасбеков жырдын тарихымыздындереп ретшдеп манызы туралы: «Op6ip елдщ тарихы, онынмэдениет, эдебиетшщ шеж^реа жалац ойдан жасалмайды, осындайе^келп жазба мураларга, щёж1релерге суйенш жасалады. Орхонжазбаларын оки отырып, турйк халыктарыньщ алгаш калыптасуnpoueciH, елен жасаудын, акындык тэсшдщ эдeпкi адымдарын, булескертюштерд1 жасаган кауымнын ой-дэрежесш анык байкауга болады.Таска басылып, еш ёзгёрюаз жеткен Орхон жазуларыньщосындай деректш мэш ете-мете купт-ак» дейдь (Жолдасбеков М.Тастар свйлейдо. - Астана: 2002. 110 6.)Турю жазбаларынын зерттелу кезендер1 туралы мемлекет жэне189


когам кайраткерЦ этнограф-галым Имангали Тасмагамбетов: «2001жылдьщ 18 мамырында, Еуразия коскурлыгыныц как ортасындагыАстана шакарында, Казакстан Республикасы атты тэуелмзмемлекеттщ елордасында казак деген халыктын гана емес, букштурк1 дуниесйнщ тарихында езщщк орнын ойып турып алатын орасанокига болды десек, ешкандай артык айтуга жатпас. Осы кушкене турю заманыньщ улы ескерткшп - Култегш сына жазуынынгылыми KeuiipMeci оньщ занды Myparepi - Казак ешшц жерюндтнёэкелш орнатылды» - дей келе , «Кене турю жазба жэд&герлерш зерттепбшу ироцесш шартты турде алты кезецге белуге болады...Алгашкы кезец ретшде руникалык мэтандер зерттеле бастаган онжета - он селзш ш гасырларды айткан жен...Еюнпи кезец ретанде руникалык жазулардьщ окылуын ашу ушшматериалдар жинау колга алынган XIX гасырдын басынан 6epiкарайгы уакытты атауга болады...1889 жылы руникалык мэтандерд1 зерттеуде жаца, ушшпп кезец,атап айтканда - олардыц окылуын ашу /дешифровка/ кезещ басталды...1909 жылдан кене турю жазуын зерттеудщ жаца, тертшпи кезещбасталды...Согыска дешнп кезецце Кецес Одагында кене турю сына жазуларынзерттеудщ 6eciHini кезещ басталды деуге болады...Алтыншы кезец согыстан кешнп уакыттан басталады...Соцгы жылдары Казакстанда кене TypKi руникалык жазуыженшде барлыгы 20 монография жэне 250 макала жарияланып, 6кандидаттык жэне 3 докторлык диссертация коргалды. Муныц езшболашак зерттеулер ушш жаксы арна деп багалауга болады» - децщжэне эр кезецнщ ерекшел1гш керсетедьСтуденттщ дайындалуы ушш бершетш сурактар1. Ежелп эдебиеттш непзп даму кезендерк2. Эдеби шыгармалардьщ сакталу формалары.3. Ежелп эдебиегп тарихи дерек кещ ретшде зерттеу.4. Ежелп эдеби шыгармалардьщ авторын аныктау.5. Эдеби шыгармалардьщ авторын аныктау.6. Орхон-Енисей ескертюштерш деректанулык талдау ерекшелт.7. Тури ескертк1штер1н1н тарихи дерек кез1 ретшдеп кундьшыгы мен манызы.8. М. Жолдасбеков Орхон-Енисей ескерткшггершщ дерекпк манызы менepeKiueniicrepi туралы.190


5-т а р a yМЕР31МД1 БАСЫЛЫМДАР - ЖАЗБА ДЕРЕКК03ДЕР1НЩ МАЦЫЗДЫ TYPI5.1 Мерз1мд1 басылымдардыц дерек кез1 ретшдеперекшел1ктер1 мен мацызы1У"азакстан тарихынын жазба деректершщ улкен 6ip тобынХ \ 1мерз1мд1 басылымдар курайды. Патша жарлыгы мен онынжергшкп эюмшшк органдарыньщ щепймдерш халыкка жетюзшотыру максатында, 1870 жылдын сэу1ршен бастап, казак тшндешыга бастаган алгашкы “Тусркктан уалаяты газетшен” бастау алатынказак 6acnace3i, XX гасырда H eri3ri акпарат куралына айналды.Когамда болып жаткан эр алуан, ipmi-усакты уакигалар туралыдер кезшде окырмандарына мэлшет жетизу мшдетш аткаратынмерз!мда басылым, уакыт ете келе бага жетпес кунды деректеркезще айналды. Халыкка болган окига туралы жедел акпараттараткан мерзщщ басылым, сол окига туралы ез бойына кажетпмаглуматтар да жинайды, сейтш уакыт ете келе ез1 де тарихи дереккез1 ретйййе гылымга кызмет eTin, окигалардьщ кейб1р кырларынашуга кемектеседьДегенмен, мерз1мд! баслымдар жазба деректердщ баска турлер1нентек езше гана тэн сипаттарымен ерекшеленедь Сондыктаноларда сакталынган малнметтерден объектива маглумат алумаксатында зерттеушшер баспасездн тарихи дерек кез1 ретшде арнайыкарастыруга thic болады.191


димшяпаи |ке?: р^иЩцуЦлМТСВЙ КРАЙ«Айкап» журналы, «Казак» газет! жэне орыс тйпндеп басылымдарМерз1мд1 басылымдар мэл1меттерш тарих дереп ретшде зерттеумен,оларды белгш 6ip дэрежеде талдаумен немесе сыннанетьазумен тарихшы-зерттеушшердщ 6spi де айналысады. Дегенмен,оларды накты тарихи проблемаларды зерттеуни-тарихшылар жэнемерз1мд1 басылымдарды тарих дерегшщ кез1 репнде зерттеушшер— деректанушылар деп белуге болады. Алгашкылары эдеттенакты басылымдагы ездерш кызыктыратын жылдардагы белгш6ip материалдарга талдау жасаса, соцгыларыньщ м1ндет1 нактыбасылымныц езш жан-жакты зерттеу. Накты мерз1мд1 басылымныцерекшел1ктерш жан-жакты керсету аркылы деректанушы, накты проблемалардызерттеунп-тарихшыларга ез уакыттарын дурыс пайдаланып,басылымнан кажетп маглумат ала б1луге кемектеседь Бул жердедеректанушы тарихшы-зерттеушшерге жол керсетупп мщцетшаткарады. Bip деректанушынын ецбеп ондаган тарихшылардыц езуакыттарын тшмд1 пайдалануларына мумюндш жасайды.0cipece, соцгы жылдары ел1м1здщ тэуелс!здш алып, ез тарихынобъективи жазуга мумкшдш тууына байланысты улттык деректерге,оныц шшде казак тшндеп басылымдарга деген жаппайкызыгушыльщ, оларды ел тарихынын дереп ретшде гылымиайналымга молынан тарту, казак баспасезш езшдж ерекшел1ктер1бар тарихи дерек кез1 ретшде кешенд1 тадцаудыц кажеттшгшкуннен - кунге арттырып отыр.Газет не журнал белгш 6ip мерз1мдшкпен еткещц ез бетшдебейнелейщ. Сондыктан олар когам ем1ршщ еткеш жазылган езшдш192


кунделж мшдетш аткарады. Демек, уактылы шыгып турган газеттереткеннщ белгш 6ip кезецдеп уздшлз даму тарихын калпынакелтаруге кемектесе алады. Газет материалдары езшщ курамыжагынан эр алуан болып келедт Онда акпараттык машметтерменкатар 63iHiH мазмуны жагынан эр турл1 жанрларга жататын жекеадамдык деректер: хаттар, кунделжтер, естел1ктер т.б., ресми кужаттар,статистикалыкмагйметтер, керкем шыгармалар т.т. Кёздеседа;Баспасез материалдарынын езшщ курамы жагынан курделтш оныцбасты деректш ерекшелш болып табылады. Баспасез мэл1меттершщформасы жагынан да мазмуны жагынан да эр турл1 болып келу1,олардан улт eMipme катысты жан-жакты мэл1мет алуга мумюндшбередтМысалы, казак тшщце пайда болган газеттерден казак тарихынзерттеушшер XIX гасырдыц соцгы уойнпп белшн бастап бугшгедешнп ел eMipme катысты сан-алуан маглуматтар ала алады. Бейнелепайтсак, XIX гасырдыц соцгы ширегшдеп казак жерщщ отарланутарихынан бастап бупнп тэуелаз мемлекет куру тарихынадешнп казак халкыныц журш еткен жолын саргайган газеттербеттершен керуге болады. Кеп жагдайда баспасез материалдарыб1здщ еткен1М13Д1Ц к е й б гр csrrepi туралы мэлшет бере алатынб1рден 6ip дерек кез1 болып шыгады. Демек, XX гасырдагы казактарихын мерзш^ц басылымсыз толык ашып керсету мумкш емесдеп, сещммен айта аламыз. Олай болса, алдымен сол мёрзшд1 басылымдардытарих дерепнщ кез| ретшде зерттеу 6yriHri деректанугылымынын алдында турган шндеттердщ 6ipi.Мерзшда басылымдарды турл1 мамандык nenepi эр турл1 максаттармен,эр турл1 кьфынан зерттеу1 мумкш. Егер, журналистерд1нактылы басылымныц эдеби-публицистикалык сапасы, автордыцматериалды бере бшу шеберлш кызыктырса, тарихшыны ез! зерттепжурген такырыбы бойынша жарияланган фактылык материалдаркызыктырады. Ал, деректанушы баспасезд1 оныц деректш мацызымен ерекшеткгерш керсету ушш, жалпы тарих дереп ретшдепгылыми кундылыгын аныктау ушш зерттейдьMep3iMfli басылымды деректанушыльщ талдауга жататынмэселелерд1 зерттеупп И.Я. Биск темендепдёй терт топка белуД!усынады:193


1) сырткы белгшерше карай: кагазы, мерзшдшЗН, таралымы,окырмандардьщ элеуметтак курамы, таралым жолдары жэне аймагы;2) иелерше, кызметкерлерще жэне экономикалык базасынакарай: баспагер - шыгарушы, редакторы, редакция жэне онынакпарат кездерх, танымал авторлары, баспаханасы, кагаздыц жэнебаска да кажетта шиш заттардыц багасы, кызметкерлердщ жалакысымен каламакысы, сату багасы жэне жарнама телем1, жалпы акшакоры, бэсекелестерц3) мерз1мд1 басылым тарихы ретшде: кашан шьщты, атынын©3repyi, бурын юмдердщ иелшнде болгандыгы, эр турл1 кезецдепкогамдык ем1рдеп алган орны, дэстур1;4) мазмунына карай; мерз1мд1 басылымныц таптык сипатыжэне партияльщ багыты, эр турл1 материалдар мен бел1мдердщара салмагы, карастырьшып отырган кезецдеп кундел1кта ем1рдепHeri3ri мэселелерд1, когамдык ой-пшрда корсете бшу дэрежесгЭрине, орыс деректанушысыныц бул усынысымен непзшенкелюуге болады. Кврсеталген мэселелерд1 аныктаудыц мерз1мд1басылымныц деректш кундылыгын ашуга квмектесер1 даусыз. Дегенмен,казак баспасезшщ езшдж ерекшел1ктер1 де жок емес. Ол e3iпайда болып кец тарала бастаган кезден бастап эр турл1 когамдьщсаясижуйеде шыгарылып турады. Мысалы, тек 6ip гана 1917жылдыц барысында казак баспасез1 уш турл1 саяси жагдайды басынанвткерд1. Оныц эркайсысы да басылымдарыц багыт-багдарына,макалалар мазмунына эсер етпей коймайды. Сондыктан б1здерушш баспасвзге катысты мэселелердщ бастысы —оныц кандай тарихижагдайда шыгып тургандыгын, кандай максат-муцце ушшкурескещцгш, кандай кундылыктарды коргагандыгын аныктау.Барльщ еркениетта елдерде газет-журналдарга катысты мэселелерменарнаулы “газеттану” гылымы немесе деректану гылымыайналысады. Мысалы, Германияда газеттану гылымы еткен гасырдыц20 жылдарында пайда болды. Сол жылдары елде газеттануэдебиета кептеп шыгарылады. 1926 жылдан бастап “Цайтунгсвиссеншафт”(Газет туралы гылым) журналы шыга бастады. 1930 жылыО. Гроттыц “Газета” деп аталатын терт томдык ipreni ецбеп жарияланды.Жалпы Веймар республикасы жылдарында газеттану саласында522 диссертация коргалып, олардыц Ke6i жарияланды. Ол194


ецбектерде баспазсез юшщ теориясы мен мегодикасы, басылымдаржагдайы, мамандар туралы мэл1меттер, рецензиялар т.т. басылыптурды.Сез жок, улт тарихыныц деректерш, оныц шшде мерз1мд1 басылымдардыда тарих деректер1 ретшде тану iciH ещц гана колгаала бастаган б1здер уш'н’ Ресей галымдарыныц осы саладагыецбектер1мен жете танысудын типзер пайдасы мол. Дегенмен, мынанэрселердо ескергешм1з дурыс: б1ршшщен, керсетшген ецбектеркенес еюмеп кезшде дайындалып жарьщ керген. Сондыктан мерз1мд1басылымдар сол кездеп устем коммуниста идеологияга сай таптьщтургыдан карапып, непзшен тал куресшщ куатты каруы ретшдезертгелшген, екшнйден, КСРО тарихыныц дереп деп аталганымен,бул ецбектерде тек орыс тшнде, орталыктан шыгып турган баслымдаргана Ресей тарихьшыц дереп репнде карастырылган.Мерз1мд1 басылымныц тарих дереп репнде бейнелеу объекта менаукымдылыгы тап куреешен элдекайда кец жэне жан-жакты. Газетпен журнал материалдары когамдык-саяси ем1рдщ кец суреттемесшкалпына келтарш, зерттеуцеп кезецнщ басты актуалды проблемаларынаныктауга мумюндок бередь Жэне де эр елдщ, таптен 6ip елдеп эртурл1 улттардыц деректершщ, оныц шпнде мерз1мд1 басылымдардыцда ез1ндш ереюшелш болмай коймайды. Ол - зацдылык. Сондыктантарихи сынныц да ерекшелштер1 болатындыгы туралы В.О. Ключевский:“Барлык жерде тарихи сын косымша гылым репнде бфдейболу керек пе, жок эр жерде ез ерекшелтне карай жергшкта тарихисынныц да ез ерекшелт болу керек пе”, - деген сауал койып, оганёзк “Тарихи сынныц ез ерекшелт болу керек. Ол тарихи сынныцмщцеттер1 мен тэсшдершщ тарихи деректщ ёзшдш касиеттер1ментыгыз байланыстылыгынан туындайды. Ал, деректердщ ез1цщкKacnerrepi барлык жерде б1рдей емес” - деп жауап берёд!.Ягни, Кдзакстандык мёрзщда басылымдар, 9cipece казак талшдёпгазет-журналдар Казахстан тарихыныц дерек кёз! репнде арнайызерттелу1 тшс.5.2 Мерз1мд1 басылымдарды сыныптау проблемасыДеректердщ аса 6ip улкен тобын белгш 6ip формата ие болган,когамдык мэр бар, элеуметтак-мэдени мшдеттер аткаратын мерз1мд1195


басылымдар газет пен журналдар курайды. Газет-журналдардантарихшылар кез келген такырыпты зерттеу барысында ездершекaжeттi мэшметтер таба алады деп айтуга болады. Дегенмен, тарихшы-деректанушыдеректщ осы тобына жататын турлершщ эркайсысы эр Typni уакытта жэне эр TYpлi тарихи жагдайларда пайдаболып калыптаскан езщщк ерекш елт бар дерек ретанде, накты- деректанушылык зерттеу нысаны бола алатын, курдел1 деректеркомплексшен туратындыгын 6inyi кажет. Сонымен катар, мерз1мд1басылымдарда жарияланган Typni M9TiH деректер эр алуан деректертурлерше де жатуы мумкш екещцгш де зерттеупи умытпауы керек.Газет-журнал беттершен зац актшерш, ic кагаздарын, хаттамаларды,естел1ктерд1, заманхаттарды т.б. кездестаруге болады. Ocipece,соцгы жылдары ел1м1здщ тэуелаздш алуына байланысты казакшабасылымдарда улт тарихына катысты жэщгерлердщ алуан Typnepiкептеп жариялана бастады.Осындай эр турл1 мэтан деректерге накты жагдайга сай келетанзерттеу тэсшдер1 мен талдау эдастерш колдану кажетталйт TyciHiicri.Сондыктан, зерттеуш1 деректану гылымыныц методологиясын,ортак зацдылыктарын, теориялык непздерш, деректермен жумысicTey тэалдерш мецгеру1 кажет.XX гасыр тарихыньщ ерекшел1ктершщ 6ipi оныц деректжнепзшщ бурынгыдан элдекайда кецейюшде, тарихи деректердщгасыр сырларын ез бойына жинаган кино, фото, бейнефильм сияктыжаца турлершщ пайда болуында.Казак тарихы унин осындай XX гасырга тэн тарихи деректердщ6ipi, ол жазба деректер тобына жататын мерз1мд1 басылымдар.Непзшен гасыр басында пайда болып, калыптаскан мерз1мд1 басылымтез арада мацызды дерек кезше айналды. Бугшп куш улттарихындагы, XX гасырда болган 6ip де 6ip окига мерз1мд1 басылымдытарихи дерек кез1 ретанде пайдаланусыз зерттелшбещи депеешммен айтуга болады.Баска деректер сиякты мерз1мд1 басылым мэл1меттерд1 де тарихи“сынды”, баскаша айтсак, деректанулык талдауды кажет етедь Соларкылы гана баспасезден объектив^ маглумат алуга болады.Мерз1мд1 басылымга ец басты белпа мерз1мдиипмен ерекшелшетшэр турл1 басылымдар: газеттер, журналдар, белгш 6ip196


уакы тта шыгып туратын жинактар, гылым ецбектер жэне жазбаларжатады. Олардын шннде мерз1мдшк принцишне сай eKi непзптурш ерекше айтуга болады. Олар:1. Газет - жш шыгып туратын (эдетте кундел1кп) мерз1мд1 басылымT y p i, онын басты мшдет1 - болып жаткан окигалар агымытуралы мэл1меттер жетазу жэне турл1 акпараттык мазмунды материалдаржариялау.2. Журнал - жишш аптасына 6ip реттен аспайтын (эдетте ай сайыншыгатын) мерз1мд! басылым, ол ютап туршде эр алуан саяси,гылыми, эдеби материалдармен жарык керд1.Газеттер мен журналдар езшщ саны, келем1 жагынан аса кеп,мазмуны, багыт-багдары, максаты жагынан эр алуан болып келедьОнын бэрш камту ете киын. Сондыктан, баспасез бетшдеп деректертен1зшде дурыс жол табу, тарихи зерттеулерде оларды тшмд1колдана бшу кажеттшп оларды сыныптау проблемасын тугызады.Баскаша айтсак, газет-журналдарды ортак касиеттер1 бар, 6 ip aK 6ip-6ipiHeH ерекше белгтер1мен айырылатын топтарга белу.Мерз1мд1 басылымдарды сьшыптау, зерттеушгге тэуелаз объективт1елшемдерге непзделу1 тшс. Олар объектива деректердщ рзгаетэн касиетгершён шыгуы кажет. Онда деректердеп шындыктын енужэне бейнелену зацдары KepiHyi керек.Демек, газеттер мен журналдар эр турл1 белгшерше карайб1рнеше усак топтарга белшедг- мерз1мдшгше карай (кундел1кгп жэне апталык газеттер;апталык, айльщ немесе токсандык журналдар);- территориялык белгшерше карай (астаналык, орталык, жерrmiKTi);- тшне карай (казак, орыс, агылшын т.б.);- баспасына карай (ресми-уюметпк, ведомстволык, жеке мешшк,когамдык, уйымдык т.б.);- цензурага катынасына карай (жария, жасырын);- элеуметпк багытына карай (жастар, эйелдер, балалар, студенттерт.б.);- мазмунына карай (эдеби, когамдык, гылыми, сатиралык т.б.).Мерз1мд[ басылымнын XIX гасырдын соны мен XX гасырдынбасындагы дамуы туралы айтканда, ондагы жштелудщ жетекнп eKiтенденциясын байкауга болады:197


а) саласына карай:экономикалык;эшмпйл-саяси жэне зац;агарту жэне мэдениет мэселелер1 бойынша;тарихи;эдеби-коркем жэне театралдык-музыкальщ;эскери-патриоттык;сыкак жэне мыскыл;дши-ппркеулш т.б. басылымдар.э) таптык жэне когамдык-саяси позицияларына карай :улттык газет жэне журналдар ;пролетариаттык-марксистак;эртектипк-демократиялык;либералдык-буржуазиялык;консервативтак жэне реакциялык;бейсаясатты бульварлык-кешелш пресса т.б.Казан тецкерюше дейш Ресейде кептеген партиялык, когамдыксаясибасылымдар шыгып турды. Олар когамдагы эр турл1таптардын, элеуметпк топтардыц, саяси агымдардыц ой-шюрлершбшд!рд1, максаттарын кездедт Мысалы, XX гасырдыц басында эртурлх партиялардыц: октябристер, кадеттер, меныневнктер, эсерлер,каражуздшктердщ жэне тагы баскалардыц газет-журналдарышыгып турады. 1905 жылдыц ез1нде болыдевиктердщ жузге жуыкоргандары жарык керген. Казакстанда XIX гасырдыц екшпй жартысымен XX гасырдыц басында “TypKiстан уалаятыныц газета”,“Дала уалаятыныц газета” сиякты ресми газеттер, “Айкап”, “К^азак”,“Сарыарка”, “Алаш” сиякты улттык багыттагы бейресми басылымдар,“TipinmiK” сиякты таптык позициядагы газет казак талшдежарык керген.Ел1м1зде кецес ектетш щ толык орнауына байланысты, эртурл1 агымдагы басылымдар куштеу аркылы eMip cypyiH токтатыпбольшевиктак басылымдар гана калдырылды. Демек, капитализмдэу1ршде, тапта реакция жылдарыныц езшде, Ресейде эр турл1агымдагы, эр турл1 максаттагы мерз1мш басылымдардыц кецшеншыгып туруы, патшалык Ресейдщ, большевиктер кесемшщ сез1менайтсак “халыктар турмесшщ”, кецес еюметане Караганда элдекайда198


демократиялык курылыс болгандыгын керсетеда. ©йткещ, баспасездщэр алуандылыгы - когамдык ой-epicTin дамуыньщ, эр алуандылыгыныцKopmici. Бул демократиялык когамга тэн неп зп белгшердщ6ipi.Сонымен, мерзщд! басылымды эр TYpлi белгшерше карай немесекогамдык-саяси багыттарына карай сыныптау, зерттеушше езжумысында дурыс багдар алуына кемектесетш факторлардьщ 6ipi.5.3 К^зак баспасвз! тарихыныц зерттелу мэселелер!а) Пайда болуы жэне дамуыныц непзп кезецдергBip ез1 б1рнеше гасырга татырлык XX гасыр тарихы да бeлгiлiобъектива себептерге байланысты, тек соцгы жылдары гана жалпыадамзат тарихы конте ксшде, улттык мудде тургысынан зерттелебасталгандыгы белгш. Бул ретте тарих гылымы ушш гасыр айнасыicneni болган мёрз!мд1 басылымныц дерекпк орны ерекше.Heri3iHeH гасыр басында дуниеге келш, гасырмен 6ipre дамыганказак 6acnac03iHin дерёктпс орнын, олардыц езшдж ёрекшелштерш,олармен жумыс icfey тэсшдерщ бшу ушш алдымен улттык мерз1мд1басылымныц тарихыныц зерттелу жагдайын бшу кажет. Ce6e6i,6ipiHiuifleH, тоталитарлык жуйе, коммунисток идеология казакхалкынын тагдыры сиякты, баспасез тагдырында да uieuiyuii рольаткарды. Оныц тарихынын зерттелуше ерескел бурмалауына езыкпалын типздк Екшшщен, казак мерз1мд1 басылымынын ездэрежесшде улт муддес! тургысынан зерттелу!, оныц деректшмацызын ашуга, ондагы салынган акпараттардын шынайылыкдэрежесга айкындауга, сол аркылы халык тарихын жазугак0мектесед\.Казак мерзгмд! басылымынын тарихы кептеген ецбектерде арнайызертгелда. Дегенмен, олардын бэршдё дерлж казак баспасезшщкалыптасу жэне даму тарихы непзшен таптык тургыдан каралды.Казакстанда кецес емметшщ жецу^мен, болыпевиктш партиянынбасшылыгымен байланыстырылды. Калыптаскан жагдайда баскашажазу мумкш емес те ед1. Зерттеуштердщ эрбхр сез1, баскам адымыунем1 бакылауда болды. Лениндж сара жолдан сэл де болсаауыткушылык катал айыпталынды. Мысалы, 1937-1938 жыл-199


дарды айтпаганныц езшде, 1951 жылы 17 карашада КазакстанК ом м унист (болыпевиктш) партиясынын Орталык Комитетшщорганы “Социалиста Казакстан” газетшде “Казак баспасезшщ тарихынзерттеудеп ерескел кателйстер” деген улкен макала жарияланды.Онда улттык баспасез тарихын зерттеушшер Хайыржан Бекхожинмен Бейсембай Кенжебаев “идеологиялык бурмалаушылыктармен ерескел саяси кател1ктерГ ушш катал сынга алынды. Олардынецбектер1 халкымыздыц тацдау-талгауына сай емес, тарихишындыкты бурмалаган, букпа-жалтагы кеп, маркста-лешщщктургыдан баяндалып жазылмаган кунсыз ецбектер” - деген узшдькес1лд1 бага алды.Уакыттыц катал тал абы, ресми органдардыц тарапынан тигенауыр соккы бекер кеткен жок. Зерттеушшер амалсыз ез“кател!ктерш” мойындап, оларды “тузетуге” мэжбур болды. Казакмерз1мд1 басылымыныц тарихын таза гылыми максатта зерттеу узакжылдарга осьшай шегерщщ. X. Бекхожиннщ сол сыннан кейш 30жылдан соц, 1981 жылы шыккан “Казак 6acnace3i тарихыныц очерю”деген ецбегшде: “Казак 6acnace3i — Октябрь революциясыныцперзенп. Ол республикамызда Совет еюметш орнату жэне ныгайтужолындагы куресте пайда болды” - деуг 1988 жылы жарык керген“Очерки истории журналистики Казахстана” ецбегшщ ен бойындаказак баспасезше республикамыздагы большевикт1к, кей1нненкоммунист1к партиянын казак халкын жец1стен жец1ске жетк1згендана басшылыгыныц айкын KepiHiciHin дереп репнде баяндалуысоныц салдары ед1.Тарихи шындык казак баспасез1 тарихын кайта карауды талапетед1. Ешк1мге жалтактамай, алдына ез ултыныц, ез ел1н1ц аласапыранокигаларга толы, XX гасырдагы тарихын б1лу максатынкойган зерттеушшер ушш тарихи шындыкты бшу аса кажет. Тек солжагдайда гана зерттеупп мерз1мд1 басылымды тарихи дерек ретшдед у р ы с пайдаланып, одан объективт1 маглумат ала алады.1917 жылгы акпан тецкер1с1нен кейш, 6ipiHmi дуниежузшш согысжагдайында етек алган саяси жэне экономикалык дагдарыстаргакарамастан, жалпы адамзаттык еркениетт1 даму жолына багыт алганРесей тагдырына казан TeHKepici кел1п араласты. Экен1 балага, аганыiHire карсы айдап салган ала куйын дауыл басталды. Гасырларга200


созылган кара тунек патшалыктан сон, демократияньщ таза ауасынкана жутып улпрмеген бурынгы империянын курамында болганмиллиондаган халыктардын тагдары, онын шзшде казак халкынынтагдьфы да дулей куш аркылы зорлыкпен шепшцц. ¥зак жылдаргасозылган атып-асу, алдап-арбау, халыктарды мэнгурттещйру саясатыбасталды. Зымяндыкпен екшёт: басына келген большевряжпартиянын канкуйлы саясатыныц курбандыгына алгашкылардын6ipi болып казак халкы шалынды. Казак жерше алдымен азаматсогысы болып енген, кешннен куш кешеге дейш эр турл1 тэсщцерменжалгаскан бул кесапаттын аты, коммунистер ойлап тауып халыккакушпен танылган тап Kypeci ед1.Эрине, халыктьщ кайгьшы тагдыры онын баспасезше де тжелейэсер етп. XX гасыр басында калыптасып, ещц гана дами бастаганкогамдык ой-сананьщ калыптасуына ез зсёрт типзген, тутас 6ipхалыктын K63i мен кулагына айнала бастаган, кай жагынан карасанда айкын демократиялык сипатта болган казак мерз1мдо басылымыкушпен eMip cypyiH токтатты. Онын орнына партиянын тапкуресшдеп куатты каруы м1ндетш аткарган бодыиевшшк баспасезпайда болды.Осылай, гасыр бойында ел еэдрпще болган курдел1 езгерютергебайланысты, баспасез де 6ipHeuie рет максаттык, мазмундык, сипаттыкезгерютерге ушырады. Зерттеуин уппн бул езгергстерд? бшу жэне еззерттеулер1нде оларды ескеру басты деректанулык шарт болып табылады.Демек, бупнп Кдзакстандагы мерз1мд1 басылым тарихынын,эСфесё республикамыздын Heri3ri халкы казактар туралы мол деректеркез! сакталган казак 6acnace3i тарихын кайта зерттеу айкынкажеттшк. Ол, эрине, киын да курдела ic. Келешектщ ici.Дегенмен, улттык баспасез тарихын зерттеудщ непзп багыттарымен кезёцдер! туралы ез щйршйда айтсак, олар мыналар: б1ршшщен,eMip айнасы аталган мерз1мд1 басылым тарихын елгщз тарихынынконтекпанде карау; екшинден, эр тарихи кезевщщ езгещелытненшыга отырып, баспасездщ нёизп максатын, багыт-багдарын,сол уакытка тэн ёрёкшешктерш аныктау; уппншщен, мерз1мд1басылымга эр турл1 дэрежеде эсер ететщ факторларды аныктау;тертшнпден, apfip накты газет не журналдын шыгарушыларынавторларын аныктау; бесшшщен, накты макала авторы туралы201


мэл1меттерщ толык бшуге умтылу; алтыншыдан, накты деректщдуниеге кeлyiнiн объективта алгышарттарын, себептррш аныктау;жетшшщен, егер мумкшдш болса кунды деректйс манызы бартупнускасымен салыстыру, сол аркылы автор айткысы келген, 6ipaKбаспасез бетшде жарияланбаган маглуматтарды табу; сепзшшщен,эр Typni жагдайларга байланысты автор ашып айта алмаган, 6ipaKмензеген нэрселерд1 аныктау т.б.Мунын 6opi зерттеу mire баспасездеп деректердщ шынайылыкдэрежесш, оныц гылыми кундылыгын аныктауга кемектеседьМерз1мд1 басылым тарихыныц келес1 6ip улкен, принципмэселеЫ оныц дамуыныц непзп кезецдер1 туралы мэселе.Егер баспасездщ непзп даму кезецдерш коммунисте партияныналдымен “социалиста”, кешннен “дамыган социалиста” когам орнатужолындагы “ерлш icTepiHiH” тарихына карай емес, когамдыкбазис пен кондырмалардыц тубегейл1 езгерушен, соган байланыстысаяси жуйенщ езгерушен шыгар болсак, онда алгашкы казактшшде жарык керген “Турюстан уалаятыныц газетшен” бастап6yriHri кунге дейшп улттык баспасез тарихын темендепдей бастыкезецдерге белуге болады:I. 1870-1917 жылдыц наурызы, “TypKiстан уалаяты газетшщ”шыккан куншен бастап патша еюметшщ кулатылган кунше дешнпказак баспасезшщ тарихы.II. 1917 жылдыц наурызы - 1918 жылдыц ортасы. Уакытшауюмет тусындагы демократиялык бастамалар кез1ндеп улттыкбаспасез.III. 1918 жылдыц ортасы мен 1920 жылдыц аягы. Демократиялыккуштердщ болыпевиктш авантюрага карсы жанталасканKypeci кезещндеп баспасез.IY. 1921 жыл - 1991 жылдыц аягы. Кецес еюмеп немесе большевиктждиктатураныц толык орнауы, тоталитарлык жуйенщкалыптасуы жэне коммуниста партияныц шекшз устемшк eryiжылдарындагы мерз1мд1 басылым.Y. 1991 жылдыц соцынан 6yriHri кунге дейшп, тэуелшз Казакстантусындагы улттык баспасез.Бул непзп тарихи кезецдерд1, улттык мерз1мд1 басылымтагдырына белгш1 6ip дэрежеде эсер еткен тарихи жагдайларга202


байланысты, б1рнеше шартты кезецдерге белуге болады. Мысалы,70 жылдан аса уакыткд созылган кецестнс билйс жылдарындареспубликамыздын улттык басылымдарынын бас газета мен журналыдеп аталып журген “Егемен Казакстан” мен “Акикаттьщ”аттарыньщ кемшде бес реттен 63repyi кездейсок емес. Ол 6ip ганасаяси жуйе шенбершде журпз1лген тарихи езгерютерден туындаган.Сондыктан, казак халкыныц да, онын баспасезщщ де тарихындатерен i3 калдырган (екшппке орай, ол i3 кеп жагдайда канды i3 болыпшыкты) сол жылдарды, б1здщ ойымызша келеШ шартты кезендергебелуге болады:1. 1921 жылдын басы - 1925 жылдыц наурызы, казак баспаёёзшдеиеркш ойлаушылыктын кандай турше болмасын толыктиым салган, РКП (б)-ныц Орталык комитетшщ белгш каулысынадейт.2. 1925 жылдын наурызынан 1936 жылгы Кдзакстанда кагазЖYзiндe болса да “одактас” республикалар санатына коскан КСРОконституциясына дейш.3. 1936 жылдыц соцынан 1941 жылдыц 22 маусымына дейш.Жаппай саяси кугын-сургшнщ ец шарыктау жылдарындагы жэнесогыс карсацындагы баспасез.4. 1941-1945 жж. ¥лы Отан согысы жылдарындагы баспасез.5. 1945-1956 жж. Жещс KyHiHeH бастап, сталиндйс жеке баскатабынушылыкты айыптаган партиянын XX съезше басылымдар тарихы.6. 1956-1985 жылдын cayipi. “Жылымык жылдар” мен токыраукезецшдеп баспасез.7. 1985 жылдыц cayipi - 1991 жылдыц соцы. Тарихка “кайтакуру” деген атпен енген жылдардагы мерздмда басылым.8. 1991 жылдын аягынан 6 y r iH r i кунге дешн. Тэуелаз Казакстанжагдайындагы улттык баспасез.Кецестак дэу1рд1 мундай шартты кезендерге белу ец алдыменгылыми кажеттипктён туындайды. Керсетшген тарихи кезецдердщерекшел1ктер1н бшу, оларды гылыми 1здеюстерге, сол кезецдепбасылымдарды тарихи дерек ретанде пайдалануга, олардан кундымаглуматтар алып, сол аркылы шындыкка жакындауга кемектесед1.Мысалы, 1985 жылдыц сэухршен басталган “кайта куру” жылдарын-203


да партиянын “куатты каруы” ретшде енген улттык басылымдардынкепшшгшщ азгана жылдар inline, КСРО сиякты элемдеп енулкен империяньщ Kyftpeyi карсанында, атын да, затын да езгертш,таптыктын орнына улттык багыт-багдар алып шыга келуш калайтусшем!з? Кеше гана желтоксан окигасына катыскан “нашакорлар”мен “маскунемдердГ’ эшкерелеген газет-журналдардын арада 3-4жыл етпей жатып желтоксан ерлерш мадактауын калай тусшем1з ?Зерттеупп 6ip басылымнын, 6ip редактордьщ тусында 6ip окигатуралы айткан 6ip-6ipiHe карама-кайшы ею турл! мэл1меттершщкайсысына ceHyi керек? Тарихи шындык кай деректе дурыс бейнеленген?Осы жэне баска да сурактарга жауап табу уш1н зерттеупп жалпымерз1мд1 басылымдардьщ, оныц шшще казак баспасезшщ де багытбагдарыныц,мазмуныныц езгеруше экещп соккан факторлардысол жылдардагы когамда болган саяси-элеуметтж езгерютерден,олардыц улттык сана-сез1мге типзген эсершен i3fleyi кажет. Баспасезтарихын котам тарихымен байланыстыра зерттегенде гана дурысжауап табуга болады.Сонымен, улттык баспасездщ пайда болу, калыптасу жэне дамутарихын ел1м1здщ тэуелаздш алуына байланысты кайта зерттеу,оныц журш еткен жолын, килы кезецдер1н айкын бейнелеу мерз1мдабасылымды халкымыздыц XX гасырдагы тарихыньщ дерег1 ретандепайдаланудыц басты алгы шарттарыныц 6ipi болып табылады.б) ¥лтты к басылымдар тарихыньщ бурмалануы.Соцгы жылдары баспасез бет1нде улттык мерз1мд1 басылымдарды тарих дереп рет!нде карастыру эрекет1 жасалып жур. Ол,сез жок, куанарлык ic. Дегенмен, кей жагдайда зерттеушшердщнакты басылымдарга катысты мэл1меттерд1 “сыннан” етк1з1п,окырманга тексершген мэл1меттерд1 жетюзудщ орнына, шындьщкасай келмейт1н машметтер усынган жагдайлары да кездесед1. Мысалы,Р. Кудабаеваныц, 1993 жылы жарык керген “Газета” Казах”как исторический источник” - деген макаласында, М. Дулатулынын1922 жылы жазган “Ахмет Байтурсынович Байтурсынов” - аттымакаласындагы, “Казак” газет1н1ц жабьшар карсацындагы жагдайыжэне таралымы туралы акпарат беретан: “... газета перед закрытием204


имела свою собственную типографию, большой запас бумаги, небольшуюбиблиотеку, тираж превышал 8000” —деген жолдар газетаперед закрытием имела свою собственную типографию, большойзапас бумаги, небольшую библиотеку, тираж превышал 18000”[8] - деп келт1ршп, газет таралымы сол уакыттьщ елшемшен киялжетпейтш санга ecin кеткен.Одан spi Р. Кудабаева француз зерттеупплер1 А. Беннингсен менШ. Лемарсье - Келькежейдщ ецбектерше с!лтеме жасап: “Несмотряна ярлык” прислужницы царизма”, газета “Казах” неоднократноподвергалась штрафным санкциям. В 1913-1914 годах газету арестовывали26 раз” - деп жазып, принцигт кателж ж1берген.Ал айтылган мэл1меттердщ шындыгына келеек, дэл сол жылдары“Казак” газеп 6ip де 6ip рет туткындалган да жабылган дажок. 1913-1914 жылдары газет аптасына 6ip рет шыгып турса, 1915жылы аптасына ею рет шыгып турган, кешннен кайтадан аптасына6ip рет шыга бастаган. Апталык болгандыктан 6ip нем1рмен екшшзнем1рдщ арасы 7 кун, кейде гана 10-11 кунге дейш барган. Б1з огангазетгщ sp6ip нем1ршщ шыккан кундерш 6ip-6ipiMeH салыстырыпкез жетюздш.Егер газет ец болмаса 6ip рет туткындалса не жабылса, ондацешряёр арасында мундай турактылык сакталмаган болар еда.Туткындалган, не жабылган газетп кайта шыгару ушш 6ipa3 уакыткажет болатындыгы TyciHiKTi. Мысалы, б1рйщй саны таратылып,еюнпп саны таратылып улпрмей туткындалган “Серкеш” зиялы-ларымызкайтып шыгара алган жок. Ал, 1918 жылы кантардабольшевиктердщ буйрыгымен 6ipiHiiii рет жабылган “Казакты”кайта шыгару ушш жет1 ай кажет болды.Бейресми газеттщ 5 жыл бойы узджс1з шыгып туруы (казакхалкыныц тарихында тунгыш рет), эрине, патша еюметшщжаксылыгынан емес, сол газетп жаптырмау ушш барын салганАхмет Байтурсынулы, М1ржакып Дулатулыньщ жанкент ецбектер1н1царкасы едя Б1ршшщен, олар Газетп жабылудан сактау унин,9p6ip сёЗШ ацдып сейлеп, мыц ойланып жуз толганып барып жазугамэжбур болды. Еющшден - газетп сактау уинн Ахмет Байтурсынулыденсаулыгыныц нашарлыгына карамастан бipнeшe мэрте турмегеотырды.205


Демек, патша еюметшщ тусында “Казак” газета 26 рет туткындалды,не жабылды деп жазу, б1ршилден, шындыкка сай емес,еюшшден, патша еюметшщ жергшкта шенеушктершщ озбырлыгынкорсету емес, бар киыншылыкка тезш, газетта 5 жыл бойыузбей шыгарып турган арыстарымыздын ерлжкек 6eprici3 ецбектершжокка шыгару болып табылады. Мэселенщ принциптшпосында.Олжас Сулейменовтщ сез1мен айтсак: “Зерттеушшердщ мшдетаecKi бояудыц ycTiHe баттыстырып бояу жакпай, кайта соцгысылыктардыц вш жойып, тупнускага жету”, баскаша айтсак,деректердеп коспаныц ycTiHe жаца коспалар косу емес, керюшше,оны эр rypni коспадан айырып, окырманга “таза” машметтер усыну.Еюшшден, зepттeyшiлep ез жayaпкepшiлiктepiн унем1 сезшу кажет.Оныц ж1берген кателштершщ бас кал арды адастыруы мумюнекецщгш умытпауы керек.“Казак” газетшщ тарихы туралы АКД1-гы Висконсон университетанщгылыми кызметкер1 Дениз Балгамыш ханым даез “зерттеулерш” жариялады. Оныц айтуынша, большевиктербуйрыгымен Орынбордагы “Казак” газетшщ редакциясы жабылгансоц: “Казак” газетанщ непзп багытына косылмайтын басым белш“Yш жуз” деген социалиста® саяси партия курып, Ташкент каласындаосы аттас газет шыгарды. Бул газеттщ редакторы Келбай Тогысовболды. “Уш жузге” косылмаган “Казактыц” кызметкерлер1 бурынгыбагыттарын жалгастыру ушш “Бхряш туы” газетш шыгарып, осыныцмацына топтасты. Бул газеттщ редакторы болып Кожакан (осылайжазылган -К,.А.) Султанбек, Шокай, Мустафа, Балгынбай Хайретинкызмет еткен”.Эрине, амеркандьщ T ypiK кызыныц ез кандастарыньщ тарихынзерттемек болган эрекета куптарлык ic. Оныц шын ниетаменказак бауырларыныц тарихын 6mrici келгендтне еш кумэшм1зжок. Дегенмен, шындьщ бэршен де кымбат. Сондыктан келем1жагынан алакандай гана шагын макылыда тугае 6ip улттыцкад1р тугып, кастерлеп отырган жэд1герлер1 тарихыныц ерескелбурмалангандыгын айтуга тш етз. Б1ршппден, “Уш жуз” де, “Б1рлштуы” да 1917 жылы, “Казак” газета жабылмай шыга бастаган газеттер.Ол уш газет 6ipa3 уакыт катар шыгып турган. Еюнпиден,206


“Yui жуз” партиясыньщ курылуына да, оньщ газетшщ шыгуына да“Казак” газетшщ редакция мушелершщ ешкандай катысы болганжок. KepiciHine, “Казак” газетшщ “Алаш” партиясыньщ тип ретанде“Уш жузбен” журпзген айтысы жалпыга белгин тарихи факт.Ушшгшден, “Уш жуз” газета Ташкентте емес Петропавл каласындашыккан. Тертшишден, Келбай Тогысов та, баска аталган азаматтар даеш уакытта “Казак” газетшщ редакциясында жумыс ютеген адамдаремес. Сондыктан, “Уш жуз” жэне “BipniK туы” газеттерш жабылган“Казак” газетшщ кызметкерлер1 шыгарды деудщ еш кисыны жок-Жалпы казак тарихыньщ курде л i мэселелершщ 6ipi болып табылатын1916 жылгы июнь жырлыгына катысты туындаган окигагакатысты “Казак” газетшщ шыгарушыларыныц устаган багытын Д.Белгамыш: “Орыс уюметашц сешмше ие болып, жер мэселесщдеез мудделерш етюзу ушш “Казак” газетшщ шыгарушылары 1916жылгы патша жарлыгына колдау Kepcerri” - деп, езшше тусщщрген.Ею оттыц ортасында калган казагын кайтсем аман алыпшыгамын деп, ею кашреттщ всшцещ тацдауга мэжбур болганАлаш ардагерленшщ, ез халкын амасыз патша жарлыгына кенугешакыруын “орыс ук1метанщ сешмше ие болу ушш жасады ” - деп,б1здщ тарихымызды ycripT бшетан адам гана жазуы мумкш. “Казак”газет1нщ шыгарушыларыныц вомдер екещцг1н бшмейин адам гана,патша ек1метан1ц казактарга карсы жург1зш отырган зулымдыксаясатыныц каншалыкты терец екендшш жете тусшш, буткш саналыем1рлер1н соган карсы куреске арнаган Элихан Бекей-ханулы,Ахмет Байтурсынулы, М1ржакып Дулатулы: “патшаныц айтканынicTeceK жер1м1зда тартып алуына токтататын шыгар деп ойлады” —деп жазуы мумк1н. Жумсартып айтсак бул шындыктан тым алыежаткан тужырым. Мундай мысалдарды тек “Казак” газетшщ тарихынагана катысты емес, жалпы казак тарихынын кез келгенмэселелерше байланысты келтаруге болады. Дегенмен, осыныцёз1 де шетелдж авторлардыц ёцбектерше ерекше кецш белш, асасактыкпен караудыц, олардын эр турл1 себептермен ж1бершгенкател1ктер1н дер кезшде тузетап отырудыц кажеттш1г1н керсетедадеп ойлаймыз.Корыта айтсак, гасыр басындагы улттык басылымдармен жумысicTey барысында зерттеушшер жалпы басылымдарга тэн ортак про-207


блемалармен немесе накты басылымга гана тэн ерекшамктерменкездесш отырады. Сондыктан, олар деректану гылымымен танысболулары THic. Ол зерттеупилерге деректерден “сыннан” еткен,гылыми кундылыгы жогары машметтер алуга кемектеседь5.4 Мерз1мд1 басылымга деректанулык талдау жасаужолдары мен тэс1пдер1Газеттер мен журналдарды талдаудын ерекшел1ктер1 олардыцжазба деректердщ Typi ретшдеп курделмш мен ез!нд!к орнынантуындайды. BipiHniifleH, мерзшда басылым эр алуан жазба деректердщтурлершен, екшшщен, элеуметтш фукнциясы, формасы жэнемазмуны жагынан Teri 6ip деректердщ езщщк турлершен тирады.Тарихи талдаудын накты обьекпм ретшде белпш 6ip басы-лымдытугае, оньщ жарыкка шыгу хронологиясын катан сактай отырыпалуга болады, не сол басылымда жарияланган накты 6ip мэтшдодерек ретшде алуга болады. Осыдан кeлiп, мерз1мд1 басылымдызерттеудщ ею жолы шыгады:1. Белгш 6ip баспа органын тугае дерек кез1 ретшде жан-жактызерттеу.2. Зерттеу такырыбына сай, сол басылымнан накты дереюп 1здептауып, соны талдау.Дегенмен, бул жолдардьщ едэу1р айырмашылыктарына карамастан,олар 6ip-6ipiMeH тыгыз байланысты жэне eiceyi де белгш принциптермен ережелерд1 сактауды, мерз1мд1 басылымдардьщ сипатынжэне багытын ескерущ талап етед1.Журналдар мен газеттер барлык уакытта белгш 6ip когамдыктоптардын идеологиясы мен ic тэж1рибесшщ, олардын езара карымкатынастарыныцжэне шюрталастарыныц кур алы болып келд1.Таптык жэне саяси курестердщ сипаты мен мэн-мазмуны,когамдык-идеологияныц карама-кайшылыктары мерз1мд1 басылымныцeMip cypyiHiH накты тарихи жагдайы т.б. айналып келгендебаспасез тагдырына шешупй 9cepiH типзедь Оркениет жолымендамыган когамдарда кез келген баспа органдарыныц езщщк, белгш6ip когамдьщ-идеялык багытка тэн саяси бет-бейнеа болады.208


Тек, кецес еюмет1 сиякты адамзаттьщ даму жолынан аулаккеткен когамдарда гана, мерз1мд1 басылымнын мундай табигидаму завдылыгы бузылады. 03iMi3 куэ болгандай, В.И. Лениннщ“Партиялык уйым жэне партиялык эдебиет” (1905 ж.) дегененбегше суйенген коммунистер, эдебиеттщ партиялылыгы дегенд1тек коммуниспк партиялылык деп тусшт, оган жатпайтындардынбэрш кугын-сурпнге ушыратты. ¥зак жылдар бойы баспасез тек6ip гана идеологияны (марксиста) дэрштеп, тек 6ip гана багытты(коммунист) колдап кёгцц.Егер дамыган елдерде калыптаскан, букаралык акпарат куралдарын,тек 6ip гана кезкарасты тутынушыларга тану ушш пайдалану,адамныц niKip тандау кукын шектеген кылмыс ретшде каралатындэстурден шьщсак, онда баска акпарат куралдары сиякты, мерз1мщбасылымды да ез идеологиясын халыкка зорлап тану максатындапайдаланган большевиктж-коммунист партия, адамзат алдындагыбаска кылмастарымен катар, бул салада да узак уакыт кылмастыicneH айналысты деп айтуга болады.70 жылдан астам уакыт мерз1мд1 басылым жаппай букаралыкакпарат куралы емес, букараны жаппай алдау кур алы кызмeтiнаткарып келда. Сондыктан сол жылдардагы мерзшдд басылымдытарихи дерек ретшде пайдаланганда зерттеу mi осы ерекшел1ктерд1ескеруге тшс. Мысалы, 30-жылдардын басында Казакстанда елугежуык газет-журналдар шыгып турды. Ауыл шаруашылыгын жаппайужымдастыру жылдарында редакциянын алдында адамдар аштанeflin жатты. Ал газеттер болса кун сайын колхоздастыру ющдеп партиятабысын мадактаумен болды.Демек, жогарыда айтылгандай, алдымен патша ещмет!, кешнненУакытша ушмет тусында, сан алуан багыттагы газет-журналдардыншыгып туруы елде аз да болса демократиянын барлыгын керсетет1нтарихи дерек болса, кенес екшетт кез1нде бунын бэр!н1н толыкдерл1к жойылуы, тек большевиктерд1н мерз1мщ басылымдарыныншыгып туруы, сол когамда тоталитарлык жуйенщ толык орнаганындэлелдейтш тарихи дерек болып табылады.Сонымен, мерз!мд1 басылымнын когамдык саяси багытынаныктау жэне есепке алу - деректанулык талдау жасаудын жэне онан209


алынган мэл1меттерд1 гылыми зерттеулерде пайдаланудыц ен бастыжэне мшдетп алгышарты. Оны калай ic жузше асыруга болады?Ipi, кепшшкке танымал газеттер мен журналдардьщ таптыксаясибагытынын кыскаша мшездемеа мерз1мд1 басылым туралытаныстырмалык енбектерде жэне аныктамаларда бершед1. Дегенмен,бул мшездемелерге толыгымен сенуге болмайды. Оларды жшTencepin, аныктап, тштен тузетш отыру кажет болады.Byin мшдетп ic жузшде шешу, ец алдымен зерттелудеп органдардыцредакторлары мен шыганушылардыц багдарламалыкмашмдемелерше, макалаларына, хабарландыруына кецш аударганжен. Мерз1мд1 басылымныц шыгуы туралы машмет журналдыцсырткы бетшде бершед1. Онда мерз1мдшп, басты мазмуны, баспасыкерсетшедь Басылымныц соцгы жагында оныц мазмуны, бел1мдер1,басты кызметкерлер1, шыгарушылары, редакторы, мекен-жайы, оганжазылу шарты туралы матметтер бар.Шыгарушылардыц жэне редакторлардыц, басты жетеюш кызметкерлердщжэне сол органныц теракты авторларыныц партиялылыгынжэне когамдык-саяси багыттарын зерттеудщ де мацызызор. Ол ушш редакцияныц жэне баспахананыц архивтер1ндеп матерналдармен,журналистердщ, жазушылардыц, галымдардыц,саясаткерлердщ (осы органдардыц авторларыныц) жеке фондтарымен,жеке сипаттагы деректер1мен (естел1ктер, кундел1ктер, заманхаттарт.б.) таныскан дурыс.Дегенмен, улттык басылымдар ушш баспаныц таркелушщperreyinici цензура болгандыгын умытпау. керек. Сондыктан,цензуральщ мекемелердщ цензуралык саясатты жэне цензуральщтэиарибеш бшу аса кажет.Тарихшы кеп жагдайда газеттермен жумыс icTeyre мэжбур болады.Ойткеш, онда аса кеп фактЫ материалдар сакталынган. Эртурл1 элеуметпк топтар туралы суреттемелер, саяси кесемдердщсездерЩ демонстрациялар, митингшер, ереушдер туралы мэл1меттер,программалык кужаттар, ем1рбаяндар, баска да толып жатканмаглуматтар бар. EipaK, газет жай фактшер жиынтыгы емес. Ол ецалдымен белгш 6ip таптыц, саяси партияныц каруы. Редакция неколлегия алдына койылган максатка сай саяси курес журпзе келе, езкарсыластарымен тек ашьщ курес кана журпзш коймайды, сонымен210


катар, ез жагына уакытша одактастар тартуга да эрекет жасайды.Осы максатта материалдарды берудщ турл1 тэсшдерш пайдаланады.Олар: кейб1р мэселелер туралы ундемей калу, факгшерда тацдапберу, оларды максатка сай тус1цщру т.б. Мше, осылардын барлыгынтарихшы ескеруге тшс болады.Газет-журналдармен жумыс ютегенде олардыц Heri3ri жанрларынбшу де кажет. Олар: 1. Макала (публицистикалык, сын, гылымит.б. ). 2. Бас макала (тек газетке тэн жанр). 3. Очерк. 4. Шолулар(inuci, шетедщк, эдеби т.б.). 5. Фельетон. 6. Эр турл! эдеби шыармалар(эцпмелер, повестер т.б.). 7. Сот eceirrepi. 8. Некролог. 9. Хабарландыру.10. Жарнамалар т.б.Егер, еркениетп дамыган елдердщ экономикасынын Heri3iнарыктык катынас десек, сол катынасты дамытудын, демек, экономиканыдамытудыц козгаушы купи - жарнама. Казан тецкерюнедешнп баспасезде, dcipece орыс тшндеп басылымдарда жарнамаганепзп орын 6epinyi гасыр басында ел1м1зде нарыктык катынастыцкещнен дами бастаган ы и керсетед1. “Казак”, “Сарыарка” сияктыжетекпн улттык басылымдарда жарнама непзп орын алмаганмен,олардыц беттершде де эр Typni жарнамалар басылуы олардыцнарыктык катынаска бешмделуше эрекеттенгенш байкатады. Демек,кей жагдайда жарнамалар да дерекпк кызмет аткарады.Мерз1мщ басылымдардын 6ip тобын арнаулы тарихи журналдармен баспасезде жарияланган тарихи материалдар курайды. Олардыцда езше тэн ерекшелйсгер1 бар.Казак тарихына байланысты тарихи басылымдарды уш топкабелуге болады:1) казан тевркергсше деЙ1нп Орталыктан, Казаннан т.б. калаларданшыгып турган журналдар;2) кецес евамета тусындагы арнаулы тарихи басылымдар (хабаршылар,гылыми жазбалар, жинактар т.б.);3) “кайта куру” кезецшщ соцы жэне тэуелаздж жылдарындагытарихи журналдар мен баспасезде жарияланган тарихи материалдар.Жалпы казан Teineepici карсанында Ресейде 35-40-ка жуык тарихижурналдар шыгып турган. Олардыц бетшде Казакстан тарихынабайланысты кептеген тарихи деректер, туралы зерттеу жумыстарыбасылып турды. Оныц бйразы гылыми айналымга туссе, кепшшкбелй-i езшщ зерттеуш1сш кутуде.211


Кедес еюметс кез1нде де б1ршама тарихи басылымдардын шыгарылыптурганы рас. BipaK, олар непзшен орыс тш нде жэне арнаулымаксатпен (казак тарихын бурмалау максатымен - КА.)шыккандыктан, казак тiлiндeгi деректер назардан тыс калды. Казакхалкынын объективп тарихын зерттеу iciHe улкен нуксан келт1ршдьДегенмен, оларда Казакстан тарихына катысты кептеген деректердщкездесетшдМн ескерш, деректанулык сыннан етюзу аркылы, олардыгылыми максатта пайдалануга болады.Зерттеушшер ушш тарихи басылымдардагы деректанулыкталдаудыц ец басты o6beKTici - “мэтш дерек”. Мэтш деректерге:а) Жазба деректердщ барлык турлерк акт, грамоталар, зандар,буйрыктар, хаттамалар, шагымдар, кундел1ктер, заманхаттар т.б.;э) Эр турл1 макалалар: публицистикалык, гьшыми-зерттеу,тарихнамалык, деректанулык, сын-библиографиялык т.б.;б) К°сымша сипаттагы текстер: сштемелер, ескерпелер, эдебиеттерTi3iMi.Мэтш деректер - асинхронды жэне синхронды деп белшу1мумкш.Асинхронды мерз1мд1 басылымнан немесе оньщ жеке сандарынанбурын пайда болгандар. Бул мэтш деректер езшщ дуниеге келу1жагынан ездерш жариялаган басылымнан тштен тэуелаз (оларнепзшен тарихи деректер).Синхронды мерз1мд1 басылыммен не оныц белгш 6ip томдары,сандарымен пкелей байланысты, сол басылымды дайындау барысындадуниеге келген мэтш деректер.Егер асинхронды мэтш деректерд1 талдау баска деректертурлерш талдаудан еш айырмашылыгы жок деуге болса, синхронды“мэтш деректерд1” талдау кез1нде 6ipiHmi кезекте сол басылымныцсипаты мен багытын аныктау кажет болады.Асинхронды мэтш деректер ец алдымен ездер1 пайда болгануакыт контексшде талдауды кажет етедь Дегенмен, ол сол текстбасылган басылымныц жалпы сипаты мен багдарын аныктаудыцкажет1 жок деген сез емес. Сондыктан тарихи басылымдарменжумыс icTereH кезде деректерд1 талдаудыц жалпы принциптер1менкатар, накты мэтш деректщ синхрондылыгымен байланысты солбасылымныц ерекшелпш де ескерген дурыс.212


Европада феодализмнщ ыдырау дэу1ршде, жаца буржуазиялыккатынастардьщ кадыптасу кезёцшде жазба деректердщ ерекше Typiретшде пайда болган мерзщд! басылым XIX гасырдыц 70 жылдарындаказак тшнде де жарык Kepin, XX гасырда кецшен тарай бастады.Ол эр турл1 элеуметпк функциялар (акпараттык, идеологиялыкт,б.) аткарумен катар, букаралык тарихи деректер кезше айналды.Бугшп куш баспасез эр тури элеуметпк топтардыц, агымдардыцкурестершщ аренасына айналды. Сонымен катар ол езшщ ецбастапкы функциясы-тарихи мапимет куралы мшдетш де сакггапкалды. 100 жыдцан астам даму процесшщ барысында улттык мер-3iwwi басылым эр алуан асулардан етй. Тек, гасыр соцында ганаулттык баспасез ез халкына алацсыз кызмет етуге мумющцк алды.Сонымен, курамы жагынан аса курдел1 деректер тобына жататынмерз1мд1 басылым зерттеу максатына байланысты езше ерекшетэсшдерда пайдалануды тал ап етедь5.5 ¥лттык басылымдардын тупнускалык жэнесакталу проблемаларыБарлык деректерге ортак проблемалардыц 6ipi, ол - деректердщтупнускалык проблемасы. Ойткеш деректерд1 Kemipin жазу барысында,кайталап басуда кеп жагдайда тупнускадан ауыткушылыктарж1бершда. Бул ic жузшде жш кездесёпн кубылыстардыц 6ipi.Мундай жагдайлар кейде бшгйп 6ip максатпен саналы турде дежурпзшу! мумкш. Ондай эрекеттщ орыс тарихнамасында бфнеШёгасьфлар бойы жуйеш турде журлэштендогш Олжас Сулейменов“Игорь жасагы туралы жыр” непзшде жазылган “АзиЯ” - сындадэлелдеп бердо.Дегенмен, эдетте мундай ауыткушылыктар турл! себептерге байланыстыкездейсок ж1бершед1. Осындай жагдайлар эЫресе улттыкбасылымдарды улт тарихыныц дереп ретшде пайдалану барысындажш кездесуде. Оныц непзп еебептер!, жогарыда айтылгандай.басылымдардын сапалык жагдайыныц нашарлыгы, мэпндердщараб эр1птер1мен басылуы, алгашкы казак газеттершщ тшдЬкерекшел1ктер1 т.б. Аталган факторлар деректерд1 окуда киындыктартудырады. Кей жагдайда сездщ, сёйлемнщ дурыс окылмауы жалпыдеректщ магынасы езгертед1, мэнш темендетедк213


1997 жылы улттык басылымдардьщ белсецщ авторларыныц6ipi М1ржакып Дулатулынын “Шыгармаларыныц” 2-mi томыжарык керд1. Онда М. Дулатуылыныц баспасез бет1нде эр жылдарыжарияланган макалалар жинагы басылган. Бул, сез жок, улкен, тарихушш пайдалы ic. BipaK, 6ip eitiHinrrici, жинакты курастырушылар тарапынанмакалалардыц деректш мацызына нуксан келтаретш кейб1ртулнускалык кемшшктер ж1бершген. Мысалы, М. Дулатулынын 63i“Казактыц” 1917 жылгы 239 санында, “Жер аудару” деген макалабасылган 9-шы нем1рден бастап кещеп езгерюке шешн тергеу, тексеру,т1нту, абакты, штрафын “Казактыц” кез1 ашылган жок” —депжазды. Отарлаушылардыц кезше тускен сол, М. Дулатулынын 1913жылы 2 сэу1рде жарияланган “Жер аудару” деген макаласы, гасырбасында Акмола, Семей, Жетасу, Орал жэне Торгай облыстарындакецшен колданылган 1891 жылгы 25 наурыздагы Дала ережесшщ17 статьясына карсы наразылык ретанде жазылган едь Макаланыавтор: “Степной положенияныц 17-uii статьясы бойынша далаолаятыныц генерал-губернаторлыгына уюмкетке сешмси Ьэм малурлаушы казактарды бес жылга жер аударуга epiK бершген” - дегенжолдармен бастап, одан api сол статьяныц казак даласында орынды,орынсыз, оцды, солды пайдаланылгандыгы туралы накты мысалдаркелтарш дэлелдеп берген едйМше, сол макаланыц езеп болган 17-mi статья тупнускада арабцифрымен “IY статья” деп басылган, оны шыгарманы баспага дайындаушыларрим цифрымен жазылатын “IY” пен шатастырып,кеиирмеде макаланыц ен бойында “ 17 статья” “IY статья” болыпкете барган. С ейтт, жинакта М. Дулатулы макаласы тарихи дерекретанде езшщ ец басты мэншен айырылган.Кейде Алаш кесемдершщ шыгрмалар жинагына таптен баскаавторлардыц шыгармасы eHin, оны зерттеушшер Алаш ардагершщецбеп ретшде пайдаланып, оган сштеме жасаган сэттер де кездеседьМысалы, 1995 жылы “Казак энциклопедиясы” Бас редакциясышыгарган Элихан Бекейхан тацдамаларында, “Казак” газетшщ шыгабасталганына 6ip жыл толуына байланысты жарияланган “К годовщинекиргизской газеты “Казах” деген макала мэтаю юрпзшген.Макала соцында оныц авторы, не буркенппк eciMi, не басылымыкерсеталмеген. BipaK ол Э. Бекейхан тацдамаларына енгещцктен,214


зерттеушшер макалада “Казак” газернщ атына айтылган жаксысездер мен газет iciHe бершген объективп баганы Бекейхан багасыретанде келтарш жур ”.03ipre ол макаланы юмнщ, кай газетте жазылгандыгын бшмейм1з.BipaK онын Бекейхан туындысы емес екендш анык. Оганкез жетюзу ушш макала мэташмен мукият танысып шыгудын e3iжеткшкта. Онда мынадай жолдар бар: “Особенно энергично работали,не говоря уже о самом редакторе, пламенном патриоте, Али-ХанБукей-Ханов - бывший член Государственной Думы, специалист поаграрному вопросу Степных областей, неутомимый борец за народноеправо, не раз подвергавшийся опале в виде ареста, ссылки и т.п.,и молодой романист Мир-Якуб Дулатов”.Узшдадё айтылгандай, Бекейхановтыц улт жолында жанынтаккен жалынды патриот екендш де, Дала облыстарыньщ аграрлыкмэселелершщ терен 6mripi екендш де, халкыныц кукы ^шшкажымай-талмай курес журпзгеш де, сол ушш талай рет кугынсургшгеушыраганы да, ец бастысы “Казак”газетшщ редакторымен6ipre кызу жумыс icTereHi де рас. Мундай баганыц БекейханнынiciHe лайык б^Глгён эдш бага екейдщ де рас. Тек, оны Бекейханныцезше ез! емес, оныц ic-эрекетамен жаксы таныс замандасыныц 6epinотырганы анык.Олай деййшм1з, 1914 жылдыц акпанында, “Казак” газетанщ шыгабастаганына 6ip жыл толуына байланысты орыс тадщ газеттердщблразында апталык пен оныц авторларыныц атына арналган осы сарындасмакалалар жарияланган. Мысалы, “Оренбургская газетада”“Юбилей Казаха” деген арнайы макала басылды. Онда газеттщ 6ipжылда халык арасында кец таралгандыгы туралы: “За год изданиягазета достигла сравнительно большого распространения средикиргизского населения и стала популярным органом...”, дей келе,оган эр турл1 мамандык иелершщ улес коскандыгы жэне олардыцеткен ецбектер1рщ халыкка берген ic жузшдеп пайдасы туралы “газетуподдерживали и принимали в ней участие писатели, юристы,врачи и учителя из киргиз, и их старания не были бесплодны. Вомногих местах под влиянием газеты появились школы, открылисьстепендии для киргиз при некоторых учебных заведениях, учрежденымелкие кредитные товарищества, так необходимые для раз­


вития экономической жизни края” - деп, газеттщ мэдениет, окуагартужэне элеуметйк-экономикалык мэселелерге типзген ондыыкпалын керсетедь Макала жана калыптасып келе жаткан казакзиялыларыньщ атына айтылган: “Нельзя не пожелать дальнейшегоуспеха такому благому начинанию народившейся киргизской интеллигенции,которая, приобщившись к мировой культуре, не отошлаот своего родного народа, а сделалась проводником этой культурыв самые темные углы” - деген эдш багамен, i3ri йлекпен аякталган.Бул мысал прогрессией багыттагы демократиялык орыс басылымдарыныцказак зиялыларыньщ ю-эрекеттер1мен жаксы танысболгандыгын жэне оларга обьективй бага бергендптн дэлелдейд!.Демек, “К годовщине киргизской газеты “Казах” деген макалада осындай газеттердщ б1ршде басылган. Оны Э. Бекейханныцтацдамалыларын к¥Растырушылар не басылымын, не авторынкерсетпей ецбекке юрйзген.Сондыктан зерттеушшерге жалпы кандай макаланы дерек рейндепайдаланбасын алдымен оныц мэйшмен толык танысудыусынар ед1к.Мундай ipini-усакты кемшшктер улт басылымдарына байланыстыецбектерде жш кездеседь Мысалы, 1991 жылгы “КазакстанкоммунисГ’ журналыныц 10 санындагы 77-бетте казак баспасезшебайланысты макалада “Казак” газей 1912 жылдыц наурызында жабылды”-десе, 1993 жылы 11 акпанда кайта шыгарылмак болган жаца“Казакта” “М. Эуезов газеттщ туцгыш редакторы А. Байтурсынулымушелтойына орай жарияланган “Ак жол” газетшщ 1928 жылгыакпаныныц 4-дей санындагы” дейдь Мундагы айтылган мушелтой1923 жылы еткен1 макаланыц да сол жылы жазылганы баршага аян.Сол сиякты эр турл1 ецбектерде улттык басылымдарга жасалынгансштемелер тупнускасымен сай келе бермейдт Ецбекте келйр1лгенсштемелер газеттщ сштеме кер-сейлген санында емес, баска санындаболып шыгады.Эрине, Ka3ipri окырмндар ушш мундай жагдайлар байкаусыздаж1бертген кател1ктер екен дт TyciHiicTi. Дегенмен, бул ецбектерд1келер урпак тарихи дерек ретшде пайдалануы мумкш екендтнде умытпаганымыз жен. Сондыктан осы бастан улт мурасынакатысты 3p6ip сезге, ез тарихынан акпарат берер жащгерге улкенжауапкершшшпен караганымыз дурыс болар.216


Аз да болса кейб1р олкыльщтар 1998 жылы ютап туршде жекеЖинак болып кайта басылып шыккан “Кдзакта” да кездеседт Мысалы,Жинактын 78-бетшде Кыр баласыньщ “¥ры тию” дегенмакаласынын жалгасы мен А. Байтурсынулы жэне М. Дулатулыньщ“Алаш азаматтарына” деген, “Азамат” cepiicririH куру туралы макаласыбасьшган. Мше, сол еюннп макаланьщ улкен 6ip б е л т 6ipiHniiмакалага косылып кеткен. К,орытындысында, Кыр баласыньщ неуры тию туралы айтып отырганы, не “Азамат” cepiicririH куру туралыайтып отырганы 6enrici3 болып шыккан.Мундай улкен icre болмай коймайтын б1рен-саран кемшшктер,Ушкелтай Субханбердина бастаган Жинакты курастырушылардынецбегшщ манызын твмендете алмайды. ByriHri куш Жинаккептеген зерттеушшердщ колынан туспейтш дерек кезше айналыпотыр. Дегенмен, зерттеушшер Жинакка “Казак” ra3eriHiH 265санында жарияланган материалдардьщ бэр1 бфдей енбегендтнескергендер1 жен. Мысалы, ютапка жогарыда айтылган MipжaкыпДулатулын “Жер аудару”, Элихан Бекейханньщ майданга алынганказак жнтгтершщ жайы туралы жазган макалалары сиякты, деректшмацызы жогары дуниелер енбей калган. Сондыктан, эла де кепжагдайда зерттеушшерге “Казак” газетшщ тупнускасымен жумысicTeyre тура келедьЖалпы келешекте “Казак” газет1 сиякты улт мактанышынаайналган басылымды б1рнеше KiTan erin тугел кайта жарияласадурыс болган бол ар еда.Келеа 6ip мэселе, ол деректерд1 1здеп табу (эврика - К А),олардын сапалык жагдайын аныктау жэне сактау. Казан тенкерюшедейш жарык керген улттык газет-журналдар шпнде “Казак газеп”,“Серке”, “Дала”, “Тфшшктердщ” тупнускалары сакталмаган. Олартуралы мэл1меттер баска деректерден алынган. Ал калгандырыньщ6i3re жеткен сандары rypni орындарда сакталуда. Мысалы, “Айкап”журналы, “Казак”, “Сарыарка” газеттер1 мен “Абай” журналынын6ipa3 сандары КР улттык ютапханасынын сирек кездесетшютаптар корында, “Сарыарка” газетшщ 80 санынын 57, “Б1рлжтуынын” 6-шы санынан бастап 23 саны КР ОМА ютапханасында,“Айкап”, “Алаш” т.б. пленкага Tycipinm алынган кушнде КР ГАютапханасында, “Казакстанньщ” 16 саны (барлыгы 18) мемлекетпк217


ютап палатасыньщ корында, “Уранныц” ею саны мемлекетпк ютапмузейшде сактаулы.Улт байлыгы болып табылатын бул басылымдардын сапалыкжагдайы ете нашар. Газеттер тозган. Кей сандары, 6errepi жогалган,жыртылган, ешкен. Пленкалардын да сапасы ете темен. Кепжагдайда оларды оку мумюн емес. Сондыктан, оларды калпынакелтару icin тез1рек колга алып, жетаспейтш сандарын 1здестаршэркайсысын жеке жинак ретанде кайта басып шыгарсак дурыс боларедк Б1здщ ойымызша, бул кезек куттармейтан улттык дэрежедепманызды ктердщ 6ipi.5.6 Буркенинк ссчмдср проблемасыТарихи дерек кандай формада, кандай мазмунда дуниегекелмесш, ол ен алдымен ез уакытыныц жемк1 болгандыктан,онда уакыт табынын i3i сактаулы занды кубылыс. Сондыктан,зерттеушшер накты дерекпен жумыс icTey барысында деректацпайда болган уакытынын ерекшелйтнебайланысты туындаган проблемаларменкездесш отырады. Егер, казактарихынын деректерше катысты айтсак,олар жазу тацбаларынын езгеруше,тадщк ерекшел1ктерге, саяси-элеуметтаккатынастарга т.б. факторларга байланыстыпайда болатын проблемалар. Осындай,уакыт тудырган Ka3ipri деректанугылымынын курдел1 проблемаларыныц6ipi, ол дерек авторын аныктау проблемасы.Барлык авторы белпаз деректердщ, , 1 авторын аныктаудьщ кажеттшшМ. Жумабаев Щ ,* болмаганымен (кеп жагдайда ол таптенмумюн де емес) кейб1р деректердщ авторын аныктау, одан алынганмэл1меттердщ шынайыльщ дэрежесш айкандауга кемектесу1мумюн. Осындай, мумкщщпнше авторын аныктауды кажет ететанжазба дерктер1м1здщ улкен 6ip тобын гасыр басында пайда болган218


улттык мерзщщ басылымдарымыз курайды. Мерз1мдо басылымдарда,acipece казан тецкершне дешнп жэне 20-30-шы жылдардагыгазет-журналдарда мэпндер кебше буркеншш аттармен, ягни псевдо-нимдерменбершген. Ол макаланьщ (деректщ —К-А ) авторынаныктау проблемасын тудырады.Псевдонимдерд1 шешу жэне шыгармалардьщ белпаз авторынаныктау деректану гылымында атрибуция немесе эвристика (грек.-табу) деп атал ады. Бул проблема, 3cipece улттык басылым дар ды тарихдереп ретшде зерттеупплерушш арнайы айналысудыкажет етедь Ce6e6i объективт1жагдайларга байланыстыгасыр басындагыбасылымдарда авторлардыцKe6i ез аттарын корсетпейбуркешшк аттарды жшпайдаланган. Мысалы, 1907жылы “Серкенщ” таратылыпулгермей туткындалган екшнп санындабасылган “Б1здщ максатымыз” деген,патшалык отаршылдыкка карсы ашыкнаразылык б1лд!рш, халыкты тэуелс1здшушй куреске шакырган макаланы жазган“Аргынныц”, патша жандармериясы кайаргын ёкенш бше алмай эуре сарсацгатуста. Оны тек 1912 жьшы Петербургтепбаспасоз комитетшщ Kenecmici В.Д. СмирновМ. Дулатовтыц тэрюленгён ютаптарынкарап отырып, одан кезшде улкен шуболган “Б1здщ максатымыз” деген макалагатэн тэсш мен уксастыкты ацгарып калып,макала авторы М. Дулатулы екендтнfcOURTESV PHOTOА. Байтурсынов, д. Бекейхан, М. ДулатовЖ. Аймауытованыктауы, олардыц буркеншш атты бекер пайдаланбагандыгынкерсетед1.Кезшде баспасезде аргын руынан шыккан б1рнеше автордыц“Аргын” деген атты, наймандардыц “Найман”, “Найманский”,219


матайлардьщ “Матайлык” деген аттарды пайдалануы макаланынк1мн1н жазганын аныктауды киындатады. Жас авторлардыц танымалжазушылардын буркеншйс атын жамылып ез ецбепн етюзш моберуэрекеттер1 осындай киындыктын катарына жатады.Fасыр басындагы казак басылымдары авторларынын бэр! дерлшбуркеншш аттарды пайдаланган. Мысалы, Элихан Бекейханулы -F.B., ¥ ., Элихан деп кол койган. Дегенмен, онын “Казак” газетшдепайдаланган непзп псевдоним! “Кыр баласы”. Ахмет Байтурсынулы- А.Б., А.А.Б.; М1ржакып Дулатулы - М.Д., М., Аргын, Мадияр,Азамат Алашулы, Мирякуб, Таймшер; Магжан Жумабайулы -М.Ж., Жэжеке, Мыж-мыж, Балапан, Сахаразада - деп ездерше аткойган. 0 з аттары мен фамилияларыныц бас эрштерш койганынемесе ездерш “Кыр баласы”, “Азамат Алашулы” деп атагандарытусшшп болса, “Таймшер”, “Жэжеке”, “Мыж-мыж” деген аттардыне себептен алгандыктарын бшу, эрине, мумкш емес.Жалпы б1здщ казак зиялылары ездерше буркеншш ат ойлап табудаулкен тапкырлык таныткан сиякты. Мысалы, Бешмбет Майлинезше 71 ат ойлап тапса, Ke6i оншакты атты пайдаланган.Деректану гылымы уппн макала авторын аныктаудыц дерекпталдауда субъективи факторларды ескеруге, сол аркылы деректщшынайыльщ дэрежесщ аньщтауга типзер кемеп мол. Ол туралыМухтар Кул-Мухаммед алаш ардагерлершщ 6ipi Жакып Акбаевкабайланысты: “Оюшшке карай Ж. Акбаевтыц буркенш1к аттары aniкунге дей1н аныкталган жок. Егер олар аньщталса, Ж. Акбаевтын“Айкапта” жарияланган баска материалдарын аньщтауга болар едГ’-дейд1.Авторды аньщтау ici непз1нен мурагат корларындагы кужаттыкмэл1меттерд1 1здест1руге непздел1нед1. Сонымен катар, текстергестилистикальщ талдау жасау жэне оларды авторы белгш1 баскатекстермен салыстыру аркылы да журпзшедь Егер колжазбасакталынган болса, онда колтацбальщ талдау жасалынады.Буркенш1к аттарды аньщтауга не авторсыз макалалардьщ авторынаньщтауга кейде мурагаттарда сакталынган эскери-цензуральщкомиссиялардыц жазбалары да кемектесу1 мумкш. Олардьщ руксатберген не тиым салган жазуларында колжазбаны юмнщ экелген1туралы мэл1мет болуы мумк1н. Тагы 6ip мумюнд1к редакциянын220


мурагаты: онда макала yuiiH каламакыны юмге телегендоп туралымэл1мет сактауы мумюн.Дерек авторын аныктау максатында зерттеушшер эр турл1 тэсщцерколданады. Мысалы, белгш талым Турсынбек Кэюшев1915-1918 жылдары Уфадагы “Галия” медресесшде окыган казакшэюрттер1 айына ею рет колжазба туршде шыгарып турган “Садак”журналын зерттеу барысында колжазбадагы колтанбаларды салыстыруаркылы, журналды даярлауга катыскан, ол кезде эш кез1 Tipiкуэгерлерден сурастыру аркылы Бешмбет Майлиннщ бурын белгйлзболган “Бекет” деген, 22-uii буркенждс атын аныктаган. Ал калган21-i Т. Нуртазиннщ 1966 жылы шыккан “Бешмбет Майлиннщ творчествосы”деген монографиясында айтылган.Бетмбеттанушы галым Т. Бешскулов 2003 жылы жариялаган макаласында1983 жылы Б. Майлиннщ 43 буркешшк eciMiH аньщтаса,оны 2003 жылы 71-ге жетюзгенш айткан.Сонгы жылдары алаш ардагерлерщщ ецбектерЬн жеке жинакerin бастыруда, улт басылымдары материалдарынын гылымизерттеужумыстарына кептеп тартылу барысында дерек авторларынкате керсету, 6ipiHin енбепн еюшшсше тану сиякты, осы бастанабай болатын фактшер де кездесш жур. Мундай жагдайда,акикатты аныктау максатында, егер мумюн болса, куд1к тудырганматериалды тупнускасымен салыстыру кажет болады. Мысалы,1994 жылы Элихан Бекейхановтын “Казак” газетанде жарияланганмакалаларынан туратын “Шыгармалары” жарык керда. Солжинактьщ 96-99 беттер1нде, “Ушшпп Дума Иэм казак” деген макалабасылган, осы макала, 1997 жылы шыккан М1ржакып Дулатулыныцшыгармаларыньщ II томынын 64-67 беттершде, сонына “М.Д.” дегенбелп койылып, М. Дулатупынын макаласы ретднде басылган.Казактын тагдьфын казактын катысуынсыз шешкен уигшнп Думатуралы айтылган макаланыц тарихи деректак мацызы улкен.Сондыктан бул жагдай деректанушылык кызыгушылык тудырарыдаусыз. Авторын аныктау максатында тупнускамен салыстырыпкарау, бул макаланын “Казак” газетанде, 1913 жылы 2 жэне 13сэу1рдеп, 9 жэне 10 сандарында жариялангандыгын жэне газетт1нек1 санында да басылган макаланын сонында “Кыр баласы” депжазылгандыгын Kepcerri. Ал, “Кыр баласы” Э. Бекейхановтын


баршага белгш буркеншш аты. Демек, “YuiiHiui Дума Ьэм казактын”Э. Бекейханов туындысы екендагше еш кумэн жок. Сондыктан,М. Дулатулынын шыгармасын курастырушылар келешекте муныескерер деп ойлаймыз.Зерттеушшерге 1985 жылы шыккан, Казак ССР кггап палатасыдайындаган, “Журнал макалаларынын керсетюшшщ (1917-1930 жж.)” де улкен пайдасы бар. Кврсеткшш курастырушылар:“Ескерте кететш 6ip жайт: ол кездеп жагдайга байланысты авторларшыгармаларын ез атымен емес, буркеншш аттармен (псевдониммен)шыгара берген. Сондыктан да макала авторлары ККП ОКжанындагы партия тарихы институтынын - КПСС ОК жанын-дагымарксизм-ленинизм институтынын филиалында аныкталды.Керсеткш т курастыруга, авторларды, буркеншж аттары аныктаугаБ. Кенжебаев, F. Mycipenoe, Т. Кэюшев т.б. катыскан” —депжазды.Орине, бул керсеткште алашордашыларга, ултшылдарга орынболган жок. Сондыктан улттык басылымдарды дерек репндепайдаланушыларга Ушкелтай Субханбердинанын дайындауыменшыккан “Казак”, “Алаш” “Сарыарка” —атты мазмундалганбиблиографиялык керсеиоштщ “Ашылган буркеншш аттар” дегентарауымен, “Казак” газет1н1ц жинагындагы “Буркеншйс еамдеркерсетк1ш1” жэне “Ашьшмаган буркенш1к еамдер ” деген тарауларментанысуды усынар ед1к.“ T y p iK бал асы” юмнщ буркеншж аты?“Казак” газет1нщ авторларынын жалпы саны 200-ден асады. Тек,жинакта келт1ртген “Ашьшмаган буркенппк ес1мд ер” —деген т1з1мде“Казак” авторларыныц arci гылымга белпс1з 109 буркеншш аттарыкерсетшген. Солардыц 6ipi мазмундылыгымен, улттык мерз1мд1басылым беттер1нде кетерген мэселелершщ мацыздьшьп'ымен,ез1не epiKci3 коцш аударткан макала жазган, “Казак” газетшщ 2-niiHOMipiHeH бастап б1рнеше нем1рлер1нде (№ 3,5,7,9) “Казактыц тарихы”- деген колемд1 де кызьщты, танымдык мацызы жогары макалажариялаган “TypiK баласы”.Казактыц тарихы туралы салдарлы сездер айтып, тарихтыц улткелешеп ymiH каншалыкты кажетт1 екецщгше дэйект1 дэлелдеркелт1рген, еткен1м1зд1ц кейб1р кемеси тустарына гылыми тал-222


дау жасауга эрекеттенген макаланьщ авторы “TypiK баласыньщ”,зерттеушшерге 1 “Ол турштщ кай баласы екен?” - деген ой тудырарызацдылык. Сондыктан, осы сауалга жауап 1здеп б1рнешеаныктамалык куралдарды карастырдык. Сондагы байкаганымыз,“TypiK баласыньщ” кшщц буркенплк аты екендйл эз!рге толык аныкталмагандыгы.Мысалы, Y. Субханбердинаньщ “Казак” , “Алаш”,“Сарыарка” атты мазмундалган библиографиялык керсеттшшндеп“Ашылган буркенплк аттар” тазгшне “TypiK баласы” енбей, ол“Казак” ra3eTiHiH 1998 жылы ютай туршде шыккан жинагыньщ“Ашылмаган буркенплк есщдер” Ti3iMiHe енген.Муньщ сырын Жинакты курастырушылардан сураганымызда,олардьщ ymeyi де (Y. Субханбердина, С. Дэупов, К- Саков) “TypiKбаласыньщ” KiMHin буркенплк аты екендлше толык кездер1 жетиегендштен,сол Ti3iMre юрпзгендерш айтты. Ал, М1ржакып Дулатулынынбуркеннлк ес1мдер1 (зерттеушшер Y. Субханбердина менТ. Кожакеевтердщ nntipnepi бойынша): Аргын, Торгайлык, Тургайский,М.Д., М-яр, Мадияр, Алашулы, Азамат, TypiK баласы, Таймшер,Тайбагар, Алакез, Колганат” - деп жазылганымен, шыгармаларжинагын курастырушылардьщ (Марат Эбсемет, Гулнэр Дулатова)“TypiK баласыньщ” М1ржакыптын буркешщк аты екендтне толыкceHiMaepi болмаган сиякты. Олай дейтнпм1з TypiK баласыньщ жазганбхрде-бхр макаласы М. Дулатулыньщ макаласы ретшде шыгармаларжинагына енбеген.Осы 6ip курдеш мэселенщ туйыни шешу максатында, деректанугылымыньщ талаптарына сай TypiK баласыньщ макалаларынаталдау жасап, оны авторы белгш баска енбектермен салыстырыпбайкайык.Ен алдымен кещл аударар нэрсе, ол апталыктьщ 2-mi нем1ршдежарияланган Казактьщ тарихынын “Сез басында” TypiK баласыньщтарихтын манызы, оньщ улт ушш eмipлiк кажеттшп туралы айтакеле: “Бурынгыньщ тарихы жазылмай калушы ед\, е н д т тарих кункун!менжазылып турылады. Кейшгшер гибрат аларлык улп тастапKerin алгыс, рахмет алармыз ба? Жок, далага лагып, женЫз KeTinкаргыс-лагынет аламыз ба? Кеудесшде кез1 бар адам кеп ойланарлыкжумыс. Тарих - тузушшктщ кггабы. Тарих пршшкте жолбасшыдейпшм1з осы.


Bi3 33ipre сезд1 осымен кыскарта турамыз. Мунан сои “Казак”газетасында казактын анык щешрёещ жазып турмакшымыз”, —дегенжолдар мен келеа нем1рдеп: “Казактын тарихына raicTi сездер,материалдар жазып баскармага ж1беруш! болса, казактын тарихынжазганда пайдаланып турмакшымыз” — деген жолдар. Бул жолдарданTypiK баласыныц баскарма атынан жазып отыргандыгынбайкау киын емес. Демек, макала авторы не Ахмет Байтурсынулы,не М1ржакып Дулатулы екендш анык. Ойткеш, баскарма атынан олкезде сол eKeyi гана жазатын. Осылай, макала мэтшш дерек ретшдеталдау, 6i3re “Казактыц тарихыныц” авторын кайдан 1здеу керектшнкорсетш бердь Ал, А. Байтурсынулы мен М. Дулатулыныц екеушщкайсысыныц казак тарихы туралы ецбек жазып, тарихи мэселелерменарнайы айналыскандыгын аныктаудын еш киындыгы жок. А. Байтурсынулы“Шеж1ре”, “Заман хаттардыц” тарих дереп репндемацызын айтып, ерекшелштерш корсеткешмен “Сездщ ец улысы,ец сипаттысы - тарих” - деп, тарихты жогары багалаганымен жэнемэдениет тарихымен айналысканымен оныц кажетп материал жинап,TypiK баласыныц ецбепне уксас, казак тарихы туралы жуйешжумыс жазбагандыгы белгш. Ондай ецбек жазып, оны баспасезбетшде жариялаган М1ржакып Дулатулы. 1923 жылы ол: “КазакстанРеспубликасыныц халык агарту комиссариаты тапсыруы бойыншаорта дэрежел! мектептерде окытуга лайыктап казак-кьфгыз тарихынжазып журм1н. Сол себешд тарихка Kepeicri кейб1р маглуматтардыелдег1 кэр1кулак кариялардан, бш1мд1 азаматтардан сурауга туракел1п отыр. Маган Keperi - казактыц, кыргыздыц анык шеж1рес1” —деп, халкына етш ш хат жазып, материал жинап, сол жылы “Шолпан”жэне “Кызыл Казакстан” журналдарыныц беттер1нде “Казаккыргызтарихы туралы” деген колемд1 зерттеу жумысын жариялады.Сондыктан, TypiK баласыныц макаласын М. Дулатулыныц “Казак”газетшщ беттершде айткан тарих туралы ойларымен жэне осыецбепмен салыстырып керешк.Егер TypiK баласы: “Келешек куннщ кандай болашагын бшугетарих анык курал болады.03iHiH тарихын жогалткан журт, ез1н1ц тарихын умыткан елкайда жур1п, кайда тургандыгын, не icren, не койгандыгын бшмейд1,келешекте басына кандай кун туатынына K03i жетпейдц. Bip халык224


езшщ тарихын бшмесе, 6ip ел езшщ тарихын жогалтса, оныц артыншаез! де жогалуга ыцгайлы болып турады”, — деп жазса,М. Дулатулы езшщ 1914 жылы Абайдыц кайтыс болганына 10 жылтолуына байланысты жазган макаласында: “Тарихы, эдебиеп жокхалыктыц дуниеде eMip cypyi, улттыгын сактап ^ e p i басуы киын.Эдебиет^ тарихы жок халыктар баскаларга ciHicin, жутылып жокболады” - деп жазса, 1915 жылы Эбубэюр Ахметжанулы Диваевтуралы макаласында: “Bip журттыц кайдан тарауы, ену-ecyi, pecMi,м1нез1, тип, эдебиета —осыныц бэр! эркайсысы тарих мушелерьбарлыгын жиганда - сол журттыц тарихы. Тарихын жогалткан журт- жогалган журт” - деп жазган.Мше, осы эр турл1 макалалардан алынган уш узщщнщ шыгутейнщ 6ip екендпт, ушеу1нде де айтылган “тарихтыц жогалуыныцI халыктыц жогалуына” экелетЫ туралы сездер мен ойдыц 6ipадамд1к1 екендш анык. Y. Субханбердина езшщ жогарыда аталганенбегшде TypiK баласыныц “Казактыц тарихы” деген макаласы туралы:“Автор макалада жалпы тарих гылымы туралы тусшш бере отырып,казактыц шеж1релер1 туралы айткан. Казак халкы мен кыргызхалыктарыныц арасындагы айырмашылык жайында мэл1мет берген.“Казак”, “Алаш” талкылаган. Кыпшак, аргын, найман, коцырат, жалайыр,керей рулары жайында деректер берген” - деп жазган. Дэлосы мэселелер Мгржакып Дулатулынын 1923 жьшы жариялаганжогарыда аталган макаласында да айтылган.Мысалы, ол: “Тарих ютабы гылым, бшш аркасында гана дурыс,я орасан катес1з шыгуы мумкш” —деп, “жалпы тарих гылымы туралытусшж” - берсе, “Ел-елдщ (Ьэм уйезд1ц, Ьэм рудыц) адамдарыез аталарын жазып бермесе, букш казак-кыргыздьщ шежхресшканша дегенмен, 6ip Kici анык бше алмайды. Катасы бола бёредГ’- деп, казактыц шеж1релер1 туралы айтады. Ал, TypiK баласыныцмакаласында айтылган “казак халкы мен кыргыз халкыныцарасындагы айырмашылык” туралы: “Тарих ютаптарындагы кепкатенщ 6ipi - тарих жазушылардыц em6ipi казак пен кыргызды айырмайды.Казак - казак, Кыргыз ез алдына кыргыз. Тур имен менбашкурт кандай баска-баска ел болса, казак пен кыргыз да сондайбаска ел” - деп жазылса, одан тура он жылдан кешн жарык кергенМ. Дулатулынын макаласында: “Казак езш кашаннан “казак” деп,


кыргыз езш “кыргыз” деп келедь Кыргыз бен казак аргы Teri 6ipболганымен, eKi атаныц баласы, 6ipiHe 6ipi туыс, жакын турюнщ еюруы екеш мэл1м” - деп жазылган.Мундай eKi макаланын кетерген мэселеа, мазмуны, сейлемкурылымы, жазу тэсш жагынан уксастыгын керсететш баска дакептеген мысалдар келтаруге болады. Эйткенмен, осылардын e3i де6i3re eKi макаланын авторы 6ip адам, ол - М^ржакып Дулатупы, депкорытынды жасауга мумкщщк беред1 гой деп ойлаймыз.Студентпн дайындалуы y iuiii бершетш сурактар1. Мерз1мд1 басылымдардын дерек кез1 ретшдеп ерекшелштер1 мен манызы.2. Мерз1мд1 басылымдарды сыныптау мэселесь3. Казак баспасезшш калыптасуы мен дамуыньщ непзп кезендерь4. Улттык басылымдар тарихынын бурмалануы.5. Mep3iMfli басылымдарга деректанулык талдау жасау жолдары мен тэсшдерь6. Мерз1мд1 басылымдардын сакталуы мен тупнускалык проблемалары.7. Буркешшк ес1мдерд1 аныктаудын манызы мен эдгс-тэсшдер1.


6-m a p a yЖЕКЕ АДАМДЫК ТУЫНДЫЛАР ТАРИХИ ДЕРЕКК03ДЕР1 РЕТ1НДЕT /*a3ipri деректану гылымында жазба деректерд1 сыныпта-JV yqa “жеке адамдык деректер” сиякты ерекше деректертурш белш керсету жэне зерттеу кецшен калыптаскан. Оган: заманхаттар(мемуарлар), кундел1ктер, естелштер, жеке жазбалар,хаттар т.б. жатады. Булардыц ец басты турлш ерекш елт пайдаболу Heri3i жагынан жеке адамдык деректер тобына жаткандыктанолардыц аса субъективтшп. Сонымен катар ол деректердщ туршкайырмашылыктарыныц айкынсыздыгы. Ол 6ip жагынан ондагымэл1мёттердщ крсатталыгында (немесе гылымилыгында). еюнппжагынан олардыц мазмуны мен формасыныц керкемдшп менпублистистикалыгы н да.6.1 Заманхаттык эдебиеттщ тарихи дерек кез1 ретшлептурлЬс ерекше.нктepiСоцгы жылдары мемуаристикага арналган арнаулы деректанулыкэдебиеттерде жеке адамдык деректер тобыныц бул туршщ езшдакайкын белгшер1 бар деген гылыми дэлелденген пшрлер антылыпжур. K>3ipri зерттеулерге суйене отырып заманхаттык эдебиеттердщтуршк ерекшел!ктер1н аныктауга тырысайык. Ол ерёюнелцегерзаманхаттардыц алгашкы элеуметпк функцияларынан туындайды.Ол: жеке адамныц замам да стары ушш жэне келешек урпак ушш вз\катыскан тарихи окигалардагы езшщ ic тэжгрибесш керсету ушш,ондагы езшщ орнын ой елегшен етюзу ушш жазылган эдеби ецбек.227


Казак халкыньщ улттык кесем! Ахмет Байтурсынов эдеби туындынынбул турше “BipeyaiH заманында болган тарихи уакигалардан,ягни ез! шпнде болган ютерден дерек беру - заманхат деп аталады”—деп, аныктама берген.Осы айтылгандардан шыга отырып заманхаттардыц мынандайтурлпс epeкшeлiктepiн керсетуге болады:1. Заманхаттын уйымдастырушы-курылымдык принцип ретшдежеке - cyбъeктивтiлiк бастамасы (аса субьективтшт).Заманхаттардагы откен туралы барлык баяндаушылык автордыциндивидуальдык кабылдау кабшетше непзделген. Онда жекеадамдык бастама ашык та айкын кершедк Заманхат авторыныц жекетулгасы ецбектщ] езеп, оныц курылымдык принцип! болып табылады.Откенд1 суреттеу шецбер1 автордыц дуниеге жеке кезкарасыменшектеледа. Ол шындыктыц тек езшщ коз алдында откен жагын ганабейнелей алады.Автордыц “кез алдына” оныц ешрщк ic тэшрйбесд^ езшщ заманы,замандастары туралы бштендерЩ ез басынан, ой елепненетюзгендер1 енед1. Сондыктан заманхаттагы акпарат курамы асакурдел1 болып кeлeдi. Онда тисёлей эсерлерден (“куэгер мэльметшен”) жэне автобиографиядан бастап, заманхатка енген басказамандастарыныц мэл1меттер1, эр тур л! кужаттарга дейш енеда.Дегенмен еткенда бейнелеудщ келем! мен терендпт автордыц текокиганы каншальщты бш етш дтне гана байланысты емес, соныменкатар оныц интелектуальдык сураныстарьша, оныц философиялык -тарихи ойлау кабшетше, адамгершшк-психологиялык !здешстерше,жалпы рухани-мэдени дэрежесше т.б. байланысты.2. РетороспективттгьЗаманхаттар барлык уакытта онда айтылган уакигадан кешнпайда болады. Уакыт аралыгы заманхатта еткеннщ суреттелуше езьщпалын типзбей коймайды: автордыц окига болып жаткан кездепсол окигага деген кез карасы мен заманхатты жазган кездеп кезкарасы барлык уакытта сай келе бермецщ. Сондыктан заманхат езмэш жагынан тарихи.Уакыт айырмашылыгы, ягни ретроспективтшк келем1 6ipнешеаптадан ондаган жылдарга дейш созылуы мумюн. Эдеттекайталанбайтын аса мацызды окигалар б1рнеше аптадан кешн-228


ак (тштен 6ipHenie куннен кешн-ак) заманхатка ене бастауымумкш Мысалы, А.С. Пушкиннщ дуелге шыгуы мен eniMi туралызаманхаттык туындылар. Окига eKi тэупйктен аскан жок. 1937жылдыц 27 кацтарында - дуель, 29 кацтарда акынныц ел1м1. Мундайкайталанбайтын (уникальный) жэне толык аякталган окига 6ip -eni кун еткен соц-ак куэгерлерге ез заманхаттарын жазуга Kipicyreмумкщщк бердьАл ipi, келемд1 жэне букаралык окигаларга келетш болсак,эдетте ондай окигалар тез арада заманхаттарга ене коймайды. Мысалы,1991 жылы КСРО сиякты алып империяныц куйреуц сезспзXX гасырдыц соцгы он жылдыгыныц аса улкен де мацызды окигасыболып табылады. Ол туралы куэгерлердщ заманхаттары б1рнешежылдан кейш жазыла бастады.Сонымен, заманхатгыц турлш ерекшелтнщ айкын белплершщ6ipi ретороспективт1 лiriHin бастапкы уакытын аныктау накты заманхаттарKeuieHiHiH мазмуны мен такырыбына тжелей байланыстырылакаралуы кажет.3. Жад - заманхаттарда болган уакигаларды калпына келт1рудщерекше куралы.А. Байтурсынов “Заманхат” деп атаган деректердщ осы категорияларыныцмазмунын айкын ашып керсететш “мемуар” дегентермин француз ce3i “жад”, “ес” деген сездщ орысша транскрипциясыболып табылады. Эрине, жадка, есте сакталгангасуйену элементтер1 белгшi 6ip дэрежеде адам санасыныц барлыкактшершде кездеседь Ойткеш, жад немесе есте сактау - ол санадаболган нэрселерщ, бурынгы эсерлердо, кабылдаган акпараттардысактаудыц жэне бек1туд1ц ерекше кабшеттшп, немесе санадаеткенн1ц жинакталу жэне бейнелену каб1леттш1п.Болып еткен окигага айналган кубылысты бейнелейтш заманхаттаол кубылыс жадка суйенбей бейнелену1 мумк1н емес. Сондыктаннегурлым уакыт аралыгы алшактаган сайын, согурлым жадтын рол1арта туседо. Дегенмен жад езшщ табигаты жагынан ерекшеленедкНен1з1нен автор уМн мацызы бар нэрселер есте жаксы сакталынадыжэне уакыт еткен сайын эларейдкСондыктан заманхат авторларыныц ез жадымен катар баскадерек кездерше: хаттарга, мерз1мд1 басылымдарга, ресми ку-229


жаттарга, фото суреттерге т.б. суйену1 табиги нэрсе. Дегенмен,олар ецбекте каншама мол пайдаланылмасын, каншалыкты ресмикужаттар келтаршмесш 6api 6ip косымша роль аткарады. Heri3rici,заманхаттагы ен бастысы-ол автордын ез жады.Сонымен, заманхаттын керсетшген непзп ерекшел!ктершщуш белпсп - аса субьективтшт, ретроспективтЫл жэне непзшенжадка суйенушшш. Заманхаттын осы ерекшел1ктершен шыга отырыпА. Байтурсынулы заманхаттын пайда болуынын себептерш,онын тарихи дерекик ерекшел1ктер1й керсеги. Ол “Мэдени журттынадымында заманында болган кезге тYcepлiк уакыигаларды, яки езем1ршде ушыраган зор icтepдi жазып, эцпме ретшде таркеп отыратынэдет болады. Заманхат шеж1редей емес, тэртши, жуйел1 келеда.Шеж1реш тек хат бшетш адамдар кур иркей беруге болады. Заманхаттыокымысты адамдар жазады. Сондьщтан мунда кур халык аузындаэуезе болып журген дэлелаз сездер жазылмайды. Заманхаттауакига уакыт сарынымен жазылмайды, ic сарынымен жазылады” -деп, заманхаттын дерек ретшде шеж1реден айырмашьшыгын, ондадэлелйз сездер жазылмагандыктан, ондагы мээпмёйтёрдщ гьшымикундылыгыныц жогары болатындыгын айткан.Сонымен катар, А. Байтурсынулы заманхаттын ез1щцк ерекшeлiктepiнiц6ipi оньщ аса субъективтшш туралы: “Заманхаттаболарлык 6ip кемшшк мынау:Уакиганы болган кушнде жазбай, жазушы ез кещлшщ кушнебояп, рецш езгертуге ьщтимал. Олай ету уакиганыц дурыстыгынакемшшк кeлтipeдi” - деп, одан api оныц табиги, ягни заццыкубылыс екещцгш де зерттеушшерге ескертедь Ол: “Заманхатшынга жакын болу ушш жазушы ез кециинщ кушне туспейтш, ягнидостыкка да, кастыкка да карамайтын адам болуга тшс. Ондай адамтабигаттан тыскары адам болмак. Адам табигаттан тыскары болаалмагандыктан, заманхаттары кецш куйшщ эсершен аман бола алмайды”- дейд1.Заманхаттыц езше тэн тагы 6ip ерекшелйт, оныц непзшен жаткасуйенш жазылатындыгы туралы. “Заманхат жазушы жазуына керекжемдЩ я уакиганыц болып жаткан устшен алып жазады, я кепуакыт етк1з1п уакигадан болган халдерд1 eciHe алып жазады. Заман-230


хат маглуматы айтушыньщ eciHe алынып жазылганда жад дерек депайтылады” - деп, ете дэл, гылыми непзделген niKip айтады.Эрине, келешекте казак заманхаттарын тарихи дерек ретшдезерттейтш галымдар А. Байтурсынулыньщ бул шюрлер1мён санасуга,ол керсеткен заманхаттьщ деректж ерекшелжтерш ескеругетшс болады. Заманхаттьщ тарихи дерек ретшде гылыми сыннанетушщ кажет екендагш ЩР FA академии, профессор МанашКозыбаев “Мемуарлык эдебиетке сын кез керек, ондагы деректерд1ой елеинен етюзш, баска деректермен салыстырып отыру керек” —дейш.Белгш галым - тарихшыныц бул тужырымдарыныц АхметБайтурсынулыньщ ойларымен ундестггЁа байкау киын емес. Демек,заманхаттар , б1ршцнден, А. Байтурсынулы айткандай, “Тарихкаберетш жемнщ молдыгынан ... ете кунды сездер (деректер - К-А.)есебше косылады”, екшцпден, олар да ездерш деректанулык талдауцанетюзущ кажет етеда.Заманхатты тарихи дерек репнде Ахмет Байтурсынулыньщ ететерен, жан-жакты талдауы, онын Еуропа мемуар жазу мектебдменжаксы таныс болгандыктан Шадщедо. Олай дейпшм1з, ез мемуаржазу мектеб1м1з ол кезде эл! калыптасып улпрген жок ед1. вктннкекарай, ондай дэстур б1зде тек сонгы жылдары гана калыптасабастады. Ce6e6i казактын гасыр басындагы заманхат жазар,А. Байтурсынулыньщ сез1мён айтсак, “окымысты адамдарынын”Сэкен Сейфулиннен баскаларынын бэр1 дерлж заманхат жазугаулпрмей, большевиктер колынан опат болды.Аса манызды тарихи кужат ретшде барлык еркениетп елдердезаманхат улкен кызыгушылык тудырып, арнаулы деректанулыкзерттеулерден етеда. Мысалы, орыс мемуартану мектебшщкалыптасканына гасырдан астам уакыт erri. Эрине, осы уакытаралыгында олардын мемуартану саласында 6ipa3 icTep тындырганыдаусыз. Б1зде заманхат баска да деректер сиякты эл! де зерттеуобьекисше айнала койган жок.Жеке адамга тэн деректер ретшде заманхатка жакын турган дереккез1 - кунделжтер. Олар тек езара генетикалык жагынан ганаемес, сонымен катар функциялык жагынан да жакын. вйткеш оларкелешек урпакка автордын бз! туралы магамёт жеткшу максатында231


жазылады. Дегенмен олардын арасындагы принциптт айырмашылыкта бар. Ол кунделхктщ тарихи кезкарасынын накты болыпжаткан уакытпен шектел1шушен, ал заманхаттын тарихка айналганеткенмен есептелшетш тарихилыгынын теревдш тнен туындайды.Сонымен катар кунделйс заманхаттарга тэн iuuci б1рл1пменерекшеленбейдг6.2 Заманхаттарды деректанулык сыннын ерекшел1ктер|жэне оларды гылыми зерттеудщ непзп багыттарыЗаманхаттарды сынаудын ерекш елт олардын жогары дакерсетшген турлпс ерекшел1ктершен туындайды. Заманхаттардынтарихи дерек кездер1 ретшдеп кундылыгы:1. Олардьщ эдэу1р фактшк деректер жэне автор емхрбаянынанкейб1р магпметтер беретшдтнде;2.Автор куэ болган дэу1ршщ эдет-гурып, турмыс-салт дэстурiHin,психологиясынын бейнелену!;3. Заманхаттарда, олардьщ жеке адамдык сиаптына карамастан,объективп элеуметтш-экономикалык жэне элеуметпк-саяси катынастардын,тутас 6ip когамдык топтардын, жштердщ, таптардынмаксат-муддеЫ, ой-санасы жэне ic эрекетгершщ KepiHic табатындыгында.— Заманхаттардан мумкщщгшше мол акпарат ала бшу уппнкандай талаптарды орындау кажет?Заманхаттардын турлис ерекшещктершен шыга отырыптемендегщей талаптарды ерекше атауга болады:а) автордыц юм екендшн аныктау: аты, Teri жынысы, OMipimHнепзг1 даталары, заманхат жазган кездеп жасы, ем1рбаяндыкмашметтер^ элеуметпк жэне кэшби жагдайы, дуниетанымдык жэнесаяси позициясы, ез заманындагы уакигаларга кезкарасы, карымкатынасшенбер1, коршаган ортасы жэне т.б.Бул сурактардыц б1разына жауапты сол заманхат мэтшдершенде табуга болады. Мысалы, Мухамет Хайдар Дупащщц кепшшккекещнен танымал болган “Тарих-и Рашиди” атты ецбепнщ еюнпнитабы заманхат тур1нде жазылган. Онда автор езшщ 905 (1499 —1500) жылы дуниеге келгещцп, экеи Мухамед Хусайын гурган232


мен анасы Султан Махмут ханныц апайы Хуб Нигир ханымньщ899 (1493-1494) жылы Шаш каласында косылгандыгы. Сол жылыэкесшщ ¥ра-тепе облысына билеупп болып тагайындалгандытыжэне езшщ содан алты жылдан кейш дуниеге келгендгп туралы ай-| тады. Ецбекте автор eMipiHe катысты баска да мэл1меттер кептепкездеседь Сонымен катар М. Дулати e3i дуниеге келген орта менуакытына катысты да мол магймет бередьЕцбек авторына катысты мэл1меттерд1 онын ез туындысыменкатар жеке немесе телнщ мурагатынан, жеке жэне icKep жазбалардан,кызмет еткен мекеменщ кужаттарынан, мемлекетпк мурагаткорларынан т.б. косымша дерек кездершен алуга болады.б) заманхатгык шыгарманыц сипатына тек авторга гана тэн жекебастык касиеттер1 де эсер етедь Сондыктан оларды б1лу заманхатмазмунын терец туануге кемектесед!. Мысалы, Ресей тарихындаАлександр I патшаныц кёзшдеп ею министр заманхат калдырган:зац минист1р1 И. И. Дмитриев, мемлекетпк хатшы жэне халыкагарту минист1р1 адмирал А С. Шишков. Екеушщ кызметЩ шыккандворяндьщ теп, ездёрщ коршаган эдеби-гылыми ортасы жагынан6ip - Шишковтыц “Жазбалары” дэл, мазмуны бай, ойы анык, niKipайтуы букпеаз тше, карапайым жэне шынайы. Дмитриевтщ “МенщeMipiMe кезкарасындагы” б!лд1рген niicipjiepi тиянаксыз, ойыбульщгыр, анык айтылмаган, кептеген мэселелерге тшелей жауапберуден жалтарган.Демек, 6ipiHmi естел1ктщ гылыми кундылыгы жогары болыптабылады. Заманхат авторлары жас жагынан катарлас. EKeyi деез ес-хелпсгерш XIX гасырдыц 20-30 жылдары, б1ршама турактыкогамдык-саяси жагдайда жазган. Зманхат жазган жылдарыeKeyi де мемлекетак кызметтен кеткен. Ягни, заманхаттарыныцгылыми кундылыгына олардын жеке бастарыныц ерекшел1г1, MiHe3кулыктары эсер еткен.Дегенмен, заманхат авторларыньщ жеке тулгалык ерекшел1ктер1,езше гана тэн табиги мшез кулкы оныц ецбектер1нен гылымикундыльлгы жогары магнмет алу »/сумюнд1гш жокка шыгармайды.в) заманхатгык шыгарманыц пайда болу тарихын зерттеудщ деманызы улкен. Заманхаттарды дерек кез1 реинде талдауда олардынжасалу процесЫщ уакыт мелшерш аныктау да кажет болады.233


0йткеш, олардыц Kefi6ipi б1рден, аз уакыт аралыгында, 6ip мезгщдшакт ретшде жасалынса, eKimmnepi б1рнеше жылдар бойы жазылады,ал уш^ишшершщ аякталуына ондаган жылдар кажет болган. Егер,6ipiHiui жагдайда ецбекте жаца гана аякталган уакиганыц куэгер1ретшде автордын алган acepi аны к сезшсе, уш in ш i жагдайда автордынидеялык жэне рухани эволюциясынын заманхат мазмунына эр rypniэсер eiyiHe экелу1 мумкш. Сондыктан кейб1р естел1ктер 6ip 6ipinenмаксаты мен мазмуны жагынан эр турл! заманхаттык жазбалардыцкосындысы ретшде де пайда болган.г) заманхаттьщ пайда болуыныц тарихи жагдайын, ягникогамдык саяси акуалды аныктау да заманхатты дерек кез1 ретшдезерттеудщ непзп талаптарынын 6ipi болып табылады. Бул dcipeceзаманхат жазу дэстур1 кеш калыптаса бастаган жэне оныц алгашкыкезещ кецес eiciMeTi жылдарына сай келген б1здер ушш ерекшемацызды фактор. Академик М. Крзыбаев “Fумарнама жанрын зерттеумэселелсГ атты макаласында: ‘Тумарнаманыц тагы 6ip кайнары—естелш, мемуарлык ецбектер. EKeyi епз козыдай етене жакын жанр.Казак сахарасында бул жанр непзшен XX гасырда дамыды.Тецкер1стен кешн Сэкен Сейфуллин бастайды да, Эл1би, Турар,Сэбит костайды. 1916 жыл туралы естелштер жинагы баспагатершген жершен 1937 жылы зынданга тускен. Социалиспк дэу1рде,жеке баска табыну заманында азаматтар естелш айтудыц ете каупшекенш тусшед!. Мемуарды тек партизандар. Отан согысынынкаЬармандары гана жазатын болды” - деп, сол кездщ ерекшелшнкерсеткен.д) заманхат жазу упин пайдаланган косымша дерек кездерднаныктау. Заманхат тек жадка суйену аркылы гана емес, соныменкатар баска да косымша дерек кездерш пайдалану аркьшы жазылатынболгандыктан, сол косымшаларды аныктаудьщ кажетйлгппайда болады. Заманхаттык туындылардыц дерек кездер1 арасынанмынандай непзп топтарды ерекше керсетуге болады:1. Автордын жеке (немесе тектж) мурагатынын материалдары:хаттар, кундел1ктер, дайындык жазбалары т.б.2. Жарияланган кужаттьщ материалдар: статистикальщ мэл1-меттер, зац актшер1, ic кагаздары, хаттамалар кеццрмелер!, ресмимеке-мелерд1н кужаттары т.б.234


3. Мерзшдо басылым.4. Замандастарынын заманхаттары.5. Ауызша дерек кездерь6. Фото суреттер, схемалар т.б.Зерттеушшердщ осы, тагы баска да талаптарды орындауы оларгазаманхаттардан дерек кез1 ретшде ездерше кажетп, шынайылыкдецгеш жогары мэл1меттер алуына кемектесер1 даусыз.6.3 Сэкен Сейфулиннщ “Тар жол тайгак кешушдеп” улттыкбасылымдар туралы деректерКазак халкыныц тарихында анатшм1зде тунгыш заманхат жазыпжариялаган Сэкен (Сэдуакас) Сейфуллинболды. Акын, жазушы, галым,революционер, котам кайраткерцсталищцк жеке баска табынушылыктынжазыксыз курбаны Сэкен Сефуллин1898 жылы K33ipri Караганды облысыЖанаарка ауданында дуниеге келген.Оныц саналы eMipi XX гасырдыцекипш онжылдыгынын соцына карайбасталган тубегейл1 когамдык e3repicrepкезецше сай кедщ. Сондыктан, С. Сей-С. Сейфуллинфуллин казак когамында болып еткенэлеуметпк кактыгыстар мен когамдык ciлкiнicтepдiн бел ортасындажурдь Ел тарихында да котам тагдырында да терец i3 калдыргансол 6ip жылдардагы тубегейл1 езгерютердщ белсенд» icKe асырушысыда болды. Демек, С. Сейфуллиннщ заманхаты казак халкынынтарихындагы аса 6ip курдел1 кезец тарихынын куэгер! калдырганмацызды дерек кез1 екендш кумэназ.С. Сейфуллиннщ заманхат жазудагы максаты сол eii кез1менKepin, колымен аткарган ютерден ез замандастарына жэне келешекурпакка машмет беру едЬ Ол туралы автор ецбектщ беташарбел1мшде: “Максут: 1916 -17-18-19 жылдардагы тарихикозгалыстьщ, улы e3repicTin (революцияныц) Казакстандагы ез1м235


керген, езш бшген окигаларынан баспа жузшде эйтеу1р i3 калдыруболды” - деп, жазды.Сез жок, автор ез максатына толык жеткен деп айтуга болады.Енбекте 1916 жылгы аласапыран алдындагы казак елшщ бейбпeMipi, 16-ныц ойраны, акпан революциясы мен казан TeHKepici,казак жерше шекедз кайгы-кас1рет экелген азамат согысы, елдекецес ектетш щ куштеп орнатылу т.т. туралы мол машмет бершген.Бул мэл1меттерд1 тшмд1 пайдалана бшудщ Казакстан тарихын ашатусуге кемектесер1 кумэнс1з.Заманхаттыц дерек кез1 ретшде келешекте кешецщ деректанулыкталдаудан етк1зшер1 анык. Ал, 93ipre тарихымыздыц 6ip кырынкурайтын, заманхатта керсетшген жылдары шыгып турган, улттыкбейресми басылымдар тарихыньщ дереп ретшде гана караудыц e3i,ецбектен казак баспасезшен тарихына катысты кептеген кунды деректералуга болатындыгын дэлелдеп отыр.Мысалы, эр жылдары “Казак” туралы жазган турл1 эдебиеттерд1салыстыру, газеттщ 261 нетрш щ ею рет шьщкандыгын жэне ецбастысы, оныц алгашкысын газеттщ непзп шыгарушыларыныцмойындамагандыгын керсетедьКазак баспасез1 тарихыньщ белгш зерттеуппа X. Бекхожинезшщ 1964 жылы жарык керген “Казак баспасезшщ даму жолдары”деген 1ргел1 зерттеу жумысында: “1918 жылы 18 январьда Орынбордыбольшевиктер алганда Алашорданыц, оныц газета “Казактыц”басшылары контрреволюцияшыл атаман Дутовтыц эскер1мен 6ipreкаладан кашып шыгып, Семейге карай женелдь Оган орай “Казак”газеп еюнпп турге боянып шыга келдЩ редакторы - ею жуздЩултшьш Эбд1лхамит Жунд1байулы деген бола калды. “Казак” газет11918 жылгы 27(14) февральдагы бас макаласында Орынборда Советеюметшщ орнагандыгын макулдаган бола отырып, Ревкомныцоны баскарган большевиктердщ жузеге асыра бастаган шараларынастарлы пшрлермен муката, кубыжык ете керсетедг Сондыктанда, большевиктер Орынборды алганда Эшби Жанкелдин “Казак”газетшщ Советке карсы багытта шыккан немершщ таралуына тнымсалган болатын” - деп жазган.Ал, “Казактыц” 1918 жылы 17 кацтарда шыккан 260-санынанкешнп, кеяес!, 261-саны жарты жылдан соц, ягни 1918 жылы 23236


шшдеде шыккандыгы тарихтан белгш. М. Дулатов газеттщ жартыжылдан кейш гана кайта шыга бастагандыгы туралы: “Курметпокушылар! Кермегел1 кеп айдьщ жуз1 болды. Алты жылдан 6epiалты алашты аралаган “Казак” токтап, арамыздагы катынасузшгенше жарты жылдан асты. Сонан 6epi зор езгерютер болды,халкымыздын басынан кайгылы кундер етта” - деп жазса, газетбаскармасы атынан жазылган 6ip хабарламада: “Январьдыц 17-нен 6epi болыпевиктщ кеспршен “Казак”, токталып турды” - депжазылган. Y. Субханбердинанын “Казак”, “Алаш”, “Сарыарка”атты мазмундалган библиографиялык керсеткшпнде де “Казактын”261-нем1ршде жарияланган макалалар, сол 23 гшлдедеп саны бойыншакерсеттген.Олай болса, X. Бекхожин жазган “Казактын” “он1н айналдырып”1918 жылы 27(14) акпанда шыккан HOMipi кай нешр?Сэкен Сейфуллиннщ “Тар жол тайгак кешушде” мынадай жолдарбар: “ 1918 жылдын январь айында Орынборды большевиктералды, атаман Дутов кашты деген хабар алынды.Енщ 6ipa3 кунде Орынбордагы “Алашорданын” бастыктары:Бекейханулы, Байтурсынулы, Дулатулы, Омарулдары, Орынборданкашкан бетамён бгздщ Акмола уезш басып, Семей етп ..Орынборды большевиктер алган сон “екшпп турге боянып”шыккан “Казак” газетшщ H eM ipi келдо. Газеттщ шыгарушысыжана адам - Эдшхамит Жущибайулы деген K ici. Боянып кайташыккан газета “Казак” газетайщ 1918 жыл 27(14) акпанда шыккан261-H e M ip in a e жазылган “Орынбор жайы” деген макаласындаОрынбор алынганнан K efiiH ri турд1 жэне алынган карсанындагытурл1 ез1нше баяндап жазады. Совет yKiMeTi орнаган калада бояныпшыккан “Алаш” партиясы газетанщ тш енд1 eкiншi турге TycinTi” -деп жазылган.Демек, “Казактын” 27(14) февральда шыккан HOMipi де 261H6Mip. Екшшщен, 6i3fliH ойымызша, X. Бекхожин жогарьщагымэлiмeттepдi осы жолдардан алган болуы керек. Олай дейташмзз,Сэкен Сейфуллинн1н 1960 жылы, “акталып”, кайта басылып шыкканзаманхаттын кептеген зерттеупплер кёзднде тарихи дерек кез! рет1ндекещнен пайдаланган. X. Бекхожин да солай еткен. Мысалы, онынаталган енбектеп С. Сейфуллин шыгарган “Tipшiлiк” газета туралы237


жазгандары тугел дерлш “Тар жол тайгак кешуге” суйенш жазылган.Олай болса, “Казак” туралы жогарыда кел'пршген машметп десол кггаптан алуы эбден мумкш. Оныц уст1не жогарыда кел'пршгенузшдшердеп “Казак ” газетс екйпш турге боянып шыга келдГ’ —дегенсейлем мен “Боянып кайта шыккан “Казак” газетшщ” - дегенсейлемдердщ шыгу тегшщ 6ip екецщгш де байкау киын емес.Егер, “Казактыц” 261 HOMipi 1918 жылы февральда шыкканболса, онда, сол жылдьщ 23 июльдеп HOMipi де нел1ктен 261 депкерсетшген? Нел1ктен газеттщ кешнп не\мрлершде февральдагынем1р туралы ешнэрсе айтылмаган?Б1здщ ойымызша оныц мынандай ce6enTepi болуы мумкш:BipiHinici, газетп кайта шыгарушылар февральдагы “Казактыц” 261HOMipi шыккандыгын бшмеген. ЕкппшЫ, 1918 жылдьщ февраль айында“Казактыц ” ешкандай HOMipi шыкпаган. Оны тап жауларынмукату максатында С. Сейфуллиннщ 03i ойдан коскан. Ynimniici,“Кдзакты” шыгарушылар акпанда 261-нем1рдщ шыкканын бшген,6ipaK оны “Казактыц” кезекп саны деп, тштен, “Казак” газет1 депмойындауцан бас тарткан. Шындыкка осы уппшш жорамал жакынкелетш сиякты.Олай дейтнтиз, тарихи деректер алгашкы ею жорамалдыцнепзс1з екенш керсетедь Керкшше, накты айгактар газеттщ 261HOMipiHin халык арасына таралгандыгын жэне оныц мазмунынгазетп кайта шыгарушылардыц жаксы бшгецщгш дэлелдецщ. Мысалы,С. Сейфуллиннщ: “Орынборды большевиктер алган соц еюнпптурге боянып шыккан “Казак газетшщ HOM ipi келдГ’ —деп жэне олнем1рдщ 261 -нем1р екещцп туралы жазганын жогарыда айттык. Демек,X. Бекхожин: “Большевиктер Орынборды алганда Эл1би Жанкелдин” “Казак” газетшщ Советке карсы багытта шыккан нем1ршщтаралуына тиым салган болатын” —деп жазганымен, газеттщ булH O M ipi де таратылган.Ал оныц мазмунын газетп кайта шыгарушылар жаксы бшгендеу1м1здщ ce6e6i, eici HOMipfli де шыгаруга Жанузак Жэшбекулыкатыскандыгы. Оныц 27(14) акпандагы “Казактыц” 261-нем1ршде,“Орынбор жайы” деген улкен макаласы жарияланса, 23 шщцедеп261-нем1рде, “Орынбор хабарлары” деген дэл сондай макаласыжарияланган. Егер, 6ipiHiiii макала: “Bip айдан 6epi большевиктер-238


мен согыскан, казак-орыс эскер1 мен юнкерлер 17 январьдьщ тушндеженшп, Орынборга карай каша бастады” —деген жоддардан басталса,Ж1ШШ макалада: “Айдан артык большевикке карсы шабуыл жасапсогысып жаткан атты казактар Орынборды 20 июньде кун шыгаалды” - деген жолдардан басталган. Одан s p i: 6 ip iH n ii макаласындаОрынборда болыпевиктердщ ез билггш калай орнаткандыктары туралыжазган. Демек, ею макаланын да авторы 6ip адам, 6ipaK eKeyi eKiбаска макалалар. Оньщ устше, осы макалалардьщ авторы ЖанузакЖэшбекулыньщ “Казак” гатеншщ 23 шшдедеп 261 нешршщуакытша шыгарушысы едещцгщ ескерсек, онда оныц ез макаласыжарияланган акпандагы неморд1 бщмеу1 тщтен мумюн емес.Сонымен, “Казактын” 261 нешрш eKiHuii рет шыгарушыларалгашкысын бмгендт анык. Еюннп, С. Сейфуллнн оны ойданшыгарган болар деген жорамалдыц да еш кнсыны жок. Ойткеш,ол заманхатын жазган кезде, ягни 1926 жылы “Казактыц” баскада нем1рлер1мен 6ipre, февральдагы 261 HOMipi де колында болтандеп (сеншмен айтуымызга болады. Олай дейтшши, жазушы солнем1рде жарияланган макалаларды тугел дерлш шыгармасындапайдаланган. Мысалы, Ж. Жэшбекулыньщ “Орынбор жайы” дегенмакаласын бастан-аяк тугелмен, сол HOMipre уакытша шыгарушыдеп кол койган Эбдтхамит Жущцбайулынын жазган бас макаласынтугел дерлш: “Газеттен” деп атап керсетш, yrip, нуктесше дешнкалдырмай ез ецбепне енпзген Колда бар газет тупнускасынасуйенбей соншалыкты келемд1 макалаларды ойдан косу мумюнемес. Оны С. Сейфуллиннщ “Tipnrimic” газет1 туралы жазгандарыда дэлелдейдьЗаманхатта “Tipшiлiк” газетшщ бетшде жарияланган макалаларга,оньщ шшде e3i жазгандарына да накты сштемелер жасамай,кебше ез жадына суйенш, жалпылама жазган. Оньщ себеШй авторюташъщ Беташарында: "Газеттщ керекп нвшрлершщ колынатуспегенщпмен” - туанщредг“Казак” газетшщ С. Сейфуллиннщ колында болгандыгында ешкумэн жок. Олай дейпшм1з “Тар жол тайгак кешу” де, ол “Казак”газ'етшйц 250-санынан бастап, акпандагы 261-нем1рше дейтп сандарындажарияланган ондаган макалалардьщ толык KemipMeciHкелт1рген, не узшдшер берген. Олардьщ бэр! “Казак” газетшщтупнускасымен толык сай келедь239


Ендеше, Орынборды болыиевиктерден азат еткеннен кешн 6ipайдан сон, 1918 жылдьщ 23 ш едесш ен бастап “Казак” газеп кайташыгарушылар, кецес еюмет1 тусында Орынборда “ецш бояп”шыккан “Казактыц” - 27(14) акпандагы 261-санын танудан саналытурде бас тарткан. Оньщ 6ip гана ce6e6i болуы мумкш. Б1здщ ойымызша,ол саяси себеп.“Казактыц”, амалсыз болса да, Орынборда кецес еюметшщорнаганы туралы айткан HOMipiH тану, оны “Казак” газетшщкезектеп HOMipi деп мойындау, Алаш кесемдер1 упин, жалпы кецесеюметшщ орнауын мойындау болып табылар едг Ал, олардыц нактыic-эрекеттерше Караганда, 1918 жылдыц жазында, олар Казакстандакецес eKiMeTi жецед1 деген ойдан аулак болатын. KepiciHHie,болыневиктердщ коркынышты туе сиякты ете шыгып, кеп узамайулт жадынан умытылатындыгына шеюпз сешмд1 ед1. Сондьщтан,олар сол жылдыц жазы мен кузшде кецес ею м етт танудан узшдькесшд1 бас тартып, оган карсы курес журпзумен бодцы. Сондыктан,олар “Казак” газет1 аркылы: “Аттан, Алаш азаматы!” - деп, букшказакка уран тастап, газеттщ жазгы, 261 нем1ршде: “Ер тур1ктщ ержурек улдары, ешкш, ат турманыцды даярлап атка мш, жауга аттан!”- деп жазды.Fылым ушш “Казактыц” баска 265 HOMipi сиякты акпандагы 261- HOMipi де тарих дереп ретшде кымбат. 03ipre б1здщ колымыздаоныц тупнускасы жок. Сондьщтан, онда не жазылгандыгы туралыС. Сейфуллиннщ заманхаты аркылы гана 6uiyiMi3re болады. Bipжаксысы, Сейфуллин ез ецбегшде дэл сол HOMipre кещнен токталган.Жогарыда айтылган Э. Жуцщбайулы мен Ж. Жэнiбeкyлыныцмакалаларынан баска “Уран” газетшде басылган “Тагы да 03repic”деген хабарды, “Казактыц” сол нем1ршде Kouiipin басканын айтып,сол хабардыц мэтшш тольщ берген жэне Турюстан автономиясыныцтагдыры туралы К°кант каласынан келген хабар басылгандыгынайтып: “Турмстан казактары эл1 де белек автономиялы болудыцсандырагында едг BipaK, “Казак” газетшщ, большевиктер Орынбордыалган соц шыккан, 1918 жыл 27(14) акпандагы 261 -нем1ршдемынадай 6ip хабар басылган:“ ....Кокант. К°кантта Совет рещетшщ эюмшйпп журдьТурк1стан Муктарият агзаларынан казак Мустафа Шокайулы мен240


IЭбд1рахман Оразайулдары туткынга алынды. Баска Mymenepi бойтасалап кашып кетсе к е р е к .Кдеп, жазган.Жалпы, С. Сейфуллин газеттщ осы нещрщ тутел дерлйс езецбегше енпзбесе де, онда бершген макалалардын келемшеКараганда, газеттщ басым белит “Тар жол тайгак кешуге” енгенсиякты. Бул, 6ip жагынан, немгрдщ дерекик манызынын жогарыболгандыгын керсетсе, екщпп жагынан, бйге де сол ношргедеректанулык талдау жасауга мумкшдж бередьБул нешрдщ “Казак” газетшщ баска 265 немйршен бастыайырмашылыгы, онын кецес ек1мет1 “кезщце” жарыкка шыккан“Казак” газетшщ б1рден-б1р HOMipi екендтнде. Эрине, бул факторгазеттщ мазмунына да, оныц ултым деп шыгар уйрешшкп ушне деэсер етпей койган жок. Жемхрде не болыиевиктерд1 жактап, олардыцОрынборда ез бшпгш орнатуына байланысты басылган куаныштымакала да, не оларга карсы, бурынгыдай, ашык куреске шакырганундеу де болтан жок. Сондыктан, большевик Эл1би Жангелдин, олнетрдац таралуына тыйым салса, Алаш кесемдерг ол не\прд1 езгазета, ягни “Казактыц” кезекп 261 -HOM ipi деп танудан бас тартты.Осылай, “Казактын” 1918 жылы 27(14) акпанда шыккан 261 HOMipi,тагдырдьщ тэлкегше ушырады.Газеттщ уакытша шыгарушысы 0 . Жущпбайулы езшщ булHOMipfli шыгару себебш: “Осындай заманнын аударылып турганшагында, журт газет хабарына аса муктаж екещцгш еске алып,жан-жакка хабар 6epin, жен сштеп, нуска керсетш турган “Казак”газетшщ басында турган азаматтардыц Орынборда жок екендншKepin, жауын тшеген епн калпындагы журттыц умгпне карсы барунэтижеамен Орынборга февраль басында келш... “Казак” газетшшыгаруды мен мойныма алдым” - деп туащцрсе, максаты туралы:“Казактыц” соцгы журетш жолы - халыкка болып жаткан езгерютенхабар беру, заманына карай амал кылу, жол керсету, сасканда алдынаншыгып жэрдем беру.. - деп, жазды.0 . Жунд1байулынын алдьша койган максатын орындаугаболыневиктердщ мумющцк бермегеш белшп. Дегенмен, С. Сейфулдиннщ“Тар жол тайгак кешу” атты заманхатында газеттщ 1918жылы 27(14) акпанындагы 261 нешршен келтаршген кеппрмелербул нем1рден болыневиктердщ билеуий партия ретшде жасаган241


алгашкы кадымдарын керсететш, Орынбор каласында аткарганнакты idcp туралы кептеген кунды маглуматтар алуга болады.Акпан TOHKepici карсацында ел1м1зде казак тшнде "Казак”жэне “Алаш” газеттер1 гана шыгып турды. Ал тецкерхстен кейш,сол жылдьщ жазында, Казакстанньщ эр турл1 аймактарындаказакша баска да газеттер шыга бастады. Жана тарихи жагдайда.шыккан газеттердщ дерекпк ерекшел1пн аныктауга кемектесетм,олардыц пайда болуына катысты зерттеушшердо кызыктыратын6 ip a3 мэл1меттерд1 Сэкен Сейфуллиннщ “Тар жол тайгак кешушен”кездес-пруге болады. Мысалы, кандай газетпц кайда шыккандыгытуралы С. Сейфуллин: “Эр жерде-ак газет шыгара бастады. Семейде“Сарыарка” газета, Ташкенде “Алаш” газеп, сонынан “ Eipnfrc туы”Бекейшкте, Астрахань каласында “Уран” газеп” - десе, олардыцшыгарушылары мен непзп авторлары туралы: “Сарыарканы”баскарган - Калел Гаппасулы. Жазушылары: Ермекулы, Бекейханулы,Турганбайулы жэне баскалар.“ Алашты” баскарган - Кол бай Топсулы. “Б1рлiK туын” баскарган- Мустапа Шокайулы. Жазушылары: БоЛганбайулы, Терекулулы,Кожанулы жэне баскалар. “Уранды” баскарган - А. Мус аулы,“TipmmiKTi” баскарган - Ракымжан Дуйсенбайулы. ЖазушыларыСадуакас Сейфуллин (мен), Асылбекулы, 0м1рбай Денентайулыжэне баскалар. “Казакты” баскарган - А. Байтурсынулы менМ. Дулагулы. Жазушылары: Бекейханулы, тагы солар.” - дейдо.С. Сейфуллиннщ улттык басылымдардын шыгарушылары менжазушылары туралы жетюзген бул маглуматтардыц шындыкка сайкелетщщгш айтуымыз керек. Оны баска деректер де дэлелдейдц.Ал, зерттеушшерщ ерекше кызыктыратын мэселешц 6ipi, осыгазеттердщ усынган багыт-багдарлары туралы С. Сейфуллин: “Булгазеттер, “Т1ршшктен” баскасынын 6api, 6ip бетге болды. BapiОрынбордагы “Казак” газетшщ ыкпалымен журдо. Бэршщ кулаккуйш “Казак” газеп бурап 6epin, нускау 6epin отыратын болды.“Казактыц” басындагьшар Казакстаннын эр жершдеп ниеттес адамдарынанускау 6epin, хат жазып жатты. Газеттердщ 6api коз жумбайултшыл болды. Ултшыл болтан соц, зрине, байшыл болды. Бэршщортак туы “Казак” газета болды” - деп жазды.242


Бул жерде С. Сейфуллиннщ “Бул газеттер “TipuimiKTeH” баскасыньщ6api 6ip бетте бодцы”, - деу1 шындыкка толык сай келед1 деугеболады. Сын сагаты соккан сэтте ортак максат пен улт муддеаулттык газеттердщ “Т1ршшктен” баскасын баррикаданьщ 6ip жагынатоптастырды. Олардьщ беттершде жарияланган макалалардынкоп жагдайда 6ip-6ipiMeH ундестш тауып жатуы соньщ дэлелгС. Сейфкллиннщ ез сез1мен айтсак: “Олардын туы да “Алаш”ураны да “Алаш” болды. Ал, оньщ “Т1ршииктен” баскаларынын6spi “Казактыц” айтканына кенш, айдауында журд1 жэне 6api де“ултшыл”болгандыктан байшыл болды” - деген тужырымыныншындыкка сай келмейтш, автордын таптык сеншшен туындаган,субъективтп niKip екёндоган зерттеушшер 6nryi тшс Бфшшщен,ултшыл болу деген сез байшыл болу деген сез емес. Улттыкбасылымыдардыц да, олардьщ шыгарушыларыныц да еш уакыттабайшыл да кедейшш де болмагандары белгш. Екщпвден, олар 6ip-6ipiHeH каражат жагынан да шыгарушылары жагынан да тэуелаз газеттерболатын. Сондыктан, оларды не жазамыз, калай жазамыз деп,“Казактьщ” аузына карал отырды деудщ еш кисыны жок.¥лы 63repicTep барысында дуниеге келген “Сарыарка”, “Б1рл1ктуы”, “ТipniiniK” жэне “Уран” газеттер1 курдел! кундер (уакигалардынаса жылдам каркынмен дамуы уакытты айлап немесе жылдап емес,кундеп санауга мэжбур етед1 - К А.) шеж1ресш жазган тарихи дерекретшде ездерш жан-жакты зерттеуда талап етедц. Сондыктан,аталган газеттердщ жакын болашакта деректану гылымынын зерттеуобьекпсше айналары даусыз. Ал, эз1рге 6i3 олардын жазба дерекрет1ндеп тек ерекшел1ктер1 мен манызына гана токталайык.Акпан жэне казан окигалары аралыгында шыккан бул газеттердщбасты epeKuieniicrepi мыналар:Ырнпш^ён, олардын 6api де монархиялык жуйенщ киратылып,жаца демократиялык катынастар калыптаса бастаган жагдайдагыешршк кажеттш1ктщ, улттык сураныстын салдарынан туындаганбасылымдар. Патша eKiMeTiHiH кулатылуы казактардьщ саясижагдайына тубегешп езгерктер енпзш, улт алдына жана мшдеттеркойды. Ал, ол м1ндеттерд1 шешу ушш улттык басылымдар кажетболды. Мэселен, Семейде улттык басылым шыгарудын кажеттшп,сондыктан оны шыгарудын тездет1лу1 керекгт туралы Семей243


облыстык кыргыздар (казактар) съезшде айтылады. Демек, булбасылымдардыц пайда болуы когамда болган саяси езгер1стерментакелей байланысты.Екшпццен, аталган газеттердщ деректак ерекш елт сол уакыттьщерекшелтнен туындайды. Сез, баспасез бостандыгы енд1 газетшыгару icin толыгымен жеке адамдар мен саяси уйымдар колынабердь Мундай жагдай газет мазмунына эсер етпей коймайды.G cipece, мерз1мд1 басылым сиякты OTKip каруды улт муддесше сайпайдалана бшу мэдениетш мецгере коймаган б1здщ казак зиялылары,оны улт пайдасы уиин ездершщ ортак жауына карсы емес, езмудделер1 упйн 6ip-6ipiHe карсы жумсап эуре сарсанга туста. Ол туралысол кундердщ Kyarepi С. Сейфуллин: “Mmi, сол 1917-18 жылгыулы дуб1р, улы майданда Семейден шыккан “Сарыарка” газета“Алаштыц” тш болды... Акмола губерниясында Акмолада шыккан“Tipnimiic” газет! “Алашты” мшеп, “Алашка” карсы жазып жатты.Акмола губерниясыныц Кызылжар каласында “Уш жуз” газета“Алаштьщ” азбандарын боктап жатты” —деп жазды.Унйшшден, 6i3 сез етап отырган басылымдар туралы мурагаткужаттары жокка тэн десек те болады. Олар туралы матметтернепзшен мерз!мда басылымдарда жэне С. Сейфуллиннщ заманхатындасакталган.Тертанппден, бул газеттер халыктан жиналган каражатпеншыгарылгандыктан улттык сипаттагы басылымдарга жатады. Мысалы,“Сарыарка” газетш шыгару iciH мойнына алган “Тещцк”cepiicririHe Иемберд1 Эдшулы, Сатай Малдыбайулы 500 см, Ж.Оразаулы 200 сом жарнамен юрдо.Ал “Tipinmiic” газета Сэкен Сейфуллиннщ айтуынша “Жас казак”уйымына муше болган Акмола жатактарынын колдауымен шыгыптурган.Бесшидден, егер когамда болып жаткан улы езгерктер,жогарыда айтылгандай, улттык басылымдардьщ дамуына эсер етсе,ез кезегшде, ол басылымдар когамдык сананын дамуына эсер етта.1917 жылдьщ жазына карай олар казак зиялыларыньщ саясат iciHeараласуына мумкшдак беретан ортальщтарга айналады. Ол туралы,сол кундердеп элеумет icmiH белсещц курескер1 С. Сейфуллин:“Элеумет тарихына Караганда, 1917-18 жылга саяси курестщ зор244


майданындай улы дуб1рлерде окыган адамдардьщ саясат, элеуметKypeciHe катыскандардьщ 6spi де сол заманда шыгып турган газет,журналдардыц айналасына жиналмак. Егерде элеумет icmeкатыскандар мацайындагы газет, журналдыц багытына риза болмаса,ездер1 белек газет, журнал шыгарып, майданга шыкпак. Неболмаса баска жерлердеп багыты уйлес деген газеттерге пшрлершжазып майдандаспак. Бул - саясат, элеумет тарихыньщ тэж1рибесьМуны былай болмаган деп ешюм де айта алмайды” - деп жазды.Осылай, улттык басылымдар казак окыгандарыныц “саясат, элеуметтарихыньщ тэжipибeciнeн” етулерше кемектескен езшдйс мектепмшдетан де коса аткарды.Алтыншыдан, улттык басылымдар жэне олардьщ мацынатоптаскан Алаш зиялылары акпан TOHKepiciH жэне Уакытшауюметтац елде демократияльщ езгерктер жасау максатындажурпз1лген 1с-эрекеттер1н колдады. Мысалы, Жусшбек Аймауытов1917 жылдьщ маусымында “Сарыарка” газетанде акпан TeHKepiciсалдарынан халыкка бер1лген бостандыктар туралы: “Сезге....бас косып, каулы кылып, уйым жасап, б1рлесш ic кылуга бершгенбостандыктар” - десе, “Б1рлш туы” газета, сол жылдьщ 20 тамызында,ягни, тенкер1стен алты айдан кешн, езшщ бас макаласында: “Заманезгер1с заманы: есюнщ кирап жогалып, оныц орнына жананыцорнап жаткан дэу1рГ’ - деп, жазды.Келтаршген мысалдар мен дэлелдер С. Сейфуллиннщ “Тар жол,тайгак кешу” атты заманхатында казак баспасез1 тарихына катыстымацызды деректердщ сакталгандыгын жэне олардьщ баспасез тарихынзерттеуде пайдалануга болатындыгын керсетед]. ЕцбектенС. Сейфуллин куэ болтан баска да курдел1 когамдык кубылыстар туралыда осындай кунды мамметтер алуга болады.Дегенмен, бул ретте, ягни заманхатты дерек кез1 ретшдепайдалануга, зерттеушшер С. Сей^фулшннщ жеке субъект ретандепецбекке эсер етпей коймайтын саяси кезкарасы мен когамдык позициясынаныктаудыц мацызы зор. Сонымен катар ецбекгац жазылгануакыты мен жарияланган жылдарын ескеру де кажет, ©йткеш,С. Сейфуллин туындысына оныц ем1рдеп устанган позияциясы менуакыт ерекшелт ыкпал ететш дт даусыз.245


С. Сейфуллин улы езгерютер жылы езшщ кандай багыт-багдарустангандыгы туралы ецбегшде анык айткан. Ол: “Азын-аулакказактан шыккан, улы езгеркке катыскандардьщ устазы Ресей большевикпартиясы болды, революциянын жалпы жауларына карсышыгысканда, курескен душпанныц 6ipi “Алаш” едГ’ —деп жазды.Демек, С. Сейфуллиннщ “Ресей большевик партиясын” езшеустаз тутып “Алашка” карсы калай курескецвдгш айту ецбектщHeri3ri езегш кураган. Сонымен катар ецбектщ ел1м1зде кецестщтоталитарлык жуйенщ толык орнай бастаган 1925-1926 жылдарыжазылып, жарык кергенш ескерсек, онда заманхаттын кай тургыданжазылгандыгын аныктау кыйын емес. Бул зерттеушшер унем1 естесактауга тшс болатын басты фактор.6.4 М. Дулатулы ецбектер1 халкымыз тарихынынмацызды дерек коз!2002-2003 жылдары “Мектеп” баспасынан,“Алаш мурасы” айдарымен,жарык керген М1ржакып Дулатулыньщбес томдык шыгармалар жинагы халкымызтарихыныц аласапыран окигаларгатолы, аса курдел1 кезещ —XXгасырдьщ 6ipmnii ynrriri тарихыныцмацызды жазба дерек кездершщ 6ipiболып табылатындыгы даусыз. Эл1детерец зерттей туеуд1 кажет ететш сол6ip аумалы-текпел1 жылдардыц тарихынАлаш зиялылырыныц, оныц iiniHfleМ. Дулатулыньщ да, ецбектерш де-М1ржсщып Дулатулы рек кездер1 ретшде пайдалана бшмейжан-жакты ашып корсету мумкш емес.Сондыктан Э. Бекейхан, А. Байтурсынулы бастаган XX гасырбасындагы улттык элитаныц калдырган мол мураларын деректанугылымы тургысынан арнайы да кешенд1 турде зерттеу кажеттиипкуннен кунге айкын сезшуде.Сонымен катар, Алаш ардактыларыныц ецбектер1 олардьщ246


ездер1 туралы да мол маглумат бере алатын тарихи дерек кездер!мшдетш де аткарады. вйткеш, деректану тылымыныц типменайтсак, Алаш мурасы сиякты кайталанбайтын деректер (уникальныеисточники) тобына жататын жеке адамдык туындылардын деректжманызы, олардан алынатын акпараттардын гылыми кундылыгы,сол дерекп жасаушы субьектшерге такелей байланысты. Нактыдерекп дуниеге экелупй накты субвектщ когамдагы элеуметтшжагдайы, езш коршаган ортага кезкарасы, дуниетанымы, жалпыбдпм дэрежес1 т.б. жеке бастык касиеттер1 дерекке енбей коймайды.Сондыктан ол зерттеупйге дереки жасаушы субьект туралы даманызды акпараттар бере алады. Демек, М. Дулатулынын аталганжинакка енген енбектер1 тек ел тарихынын гана емес, сонымен катаронын ез тарихынын да, дэл1рек айтканда, ©Mipi мен кызметшщ, саналык-эрекеттершщ, арманы мен тшепнщ, максаты мен муддесшщ,жеке тулга ретшдеп бар 6iTiM болмысынын, дши наным-сен1м1 мендуниетанымынын, саяси кезкарасы мен когамдык позициясынын дадерек кездер1 блып табылады. Сондыктан М. Дулатулы ецбекгершедеректанулык талдау жасау, онын тарихи тулга ретшдеп бейнесшайкындап, ултына свдрген ецбепн аша тусуге кемектесер1 анык .B ipiH D ii кезекте кещл аударатын нэрсе, ол М. Дулатулынын 1911жылы “Айкал” жорналында басылган б1рнеше макалаларын “АзаматАлашуглы”, “Алашулы Азамат”, “Азамат” деген буркешшкатпен жариялауы. Жиырманьщ iшiндeгi жас жктгтщ ©зше мундайбуркеншж ecinai тандап алуы, онын келешекте Алаштын 6 ip Азаматулы болу максатынан туындаганы тусшыпп десек, онда М1ржакыпДулатулын ез максатына толык жеткен, Алаштын нагыз улдарынын6ipi бола алган Азамат деп айта аламыз. Оньщ бар саналы е м ipi менкызмет1, артында калдырган мол мурасы сонын айкын дэлелкБаска да шыгармашылыкпен айналысушы адамдар сияктыМ. Дулатулынын ©Mipi мен кызмет1 де, онын 03 туындыларындаайкын бейнеленген. Демек, онын туындыларына деректанулык талдаужасау м1ржакыптанудыц манызды салаларынын 6ipin курайды.Сондыктан, М. Дулатулын толык тануымыз ушш, алдымен оныненбектерш танып бiлyiмiз кажет. М. Дулатулынын оз ©Mipi сиякты,туындыларын да пайда болган уакыт ёрекшёлйсгершё сай б1рнешекезендерге б0лiп карастыруымызга болады. Олар: 1917 жылгы акпан247


тецкерюше дешип, ягни Ресей отаршылдыгына карсы ел ушш, жерyuiin курес кезсш; акпан тецкерюшен сол жылгы казан тецкер1сшедейшп, ягни Уакытша уюмет тусындагы елдел демократиялыккозгалыстар кезещ; казан тецкеркшен кецес еюметч толык орнагангадейшп, ягни азамат согысы жылдарындагы большевизмге карсыкурес кезещ жэне кеиеспк ксзец.Деректаиу гылымыныц кагидаларына сай, эр 6ip туындыныц,ягни дерек кезшщ пайда болуыныц ез объективтшп, ягни пайда болусебебтер1, алгышарттары бар десек, онда М. Дулатулы ецбектершщпайда болуыныц объектива алгышарттары, керсетшген эр кезецшцезше тэн ерекшел1ктершеи, пакты уакыт аралыгында калыптасканнакты тарихи жагдайдан туындаган улт муддеа. Улт муддеа, улттагдыры М. Дулатулы ецбектершщ ен бойынан етер езеп.Б1ршгшден, М. Дулатулыныц алгашкы ецбектершен бастапайкын кершетш нэрсе, ол оныц ез ултына, казагына деген шексЬсушспеншинп. Сол сушспеншшк непзшде бар eMiprn туганхалкына калтыксыз кызмет етуге арнауы, М. Дулатулыныц e3i eMipсурген когамдагы орнын да, саяси кезкарастарын да, тагдырын да,тарихтан алар орнын да inenrri.Екшшщен, жннакка енген енбектерге деректанулык талдау жасау,Ресей сиякты алып империяныц бодандыгындагы елдердщб1ршде дуниеге келш, ер жеткен М. Дулатулыныц улт бостандыгыушш журпз1лген куреске жастайынан араласкан саяси кайраткерекендцдн керсетед1. Мысалы, 1905 жылы, ягни 20 жасында шыгарганец алгашкы туындыларыныц 6ipi «Казак халкыныц бурынгы Ьэмбугшп xani» атты елещнде:“Мдржакыц, неге отырсыц калам тартпай,Бэйге алмас болганменен жуйрш шаппай.Шаманды кадари хал керсетсещш,Байгус-ау, оянсаншы карап жатпай” - деп,ез1н ©3i оятудан бастаса, 1907 жылы Санкт-Петербург каласьшдашыккан “Серке” газетшщ таратылып улгемей тэркшенген екшппнем1ршдеп «БЬдщ максатымыз» деген макаласында: “КАЗАГЫММЕНЩ, EJIIM МЕНЩ! Ец алдымен казак халкы - Россияга тэуелд1248


хальщ... Оньщ ешкандай правасыньщ жоктыгы ыза мен кек тудырады”- деп, М. Дулатулы 22 жасында езшщ саяси кезкарасын, ем1рлжпозициясын айкын керсете бшген.Ушшппден, “Серке” газетшщ 6ipiH U ii нем1р1нде жарияланган“Жастарга” атты елещнщ 6ipinmi шумагында:“Найзамен туртсе де,Жатырсьщ, казак, оянбай.Мунша кальщ уйкыны,Берд1ц 6i3re, ой, аллай- ай!”деп, XX гасыр басындагы казак халкыньщ жайын дэл суреттей бшгейМ1ржакып Дулатулы, сол “калын уйкыдагы” казагын оятуды езшебасты максат етш койган. Ол 1909 жылы Уфа каласындагы “Шарк”баспасынан басылып шыккан “Оян казак” атты елендер жинагындаанык айтылган:“Квзщщ аш, оян, казак, кетер басты,впазбей карацгыда бекер жасты.Жер Kerri, дш нашарлап, хал Ьараб боп,Казагым, eaai жату жарамас-ты.”деген елен жолдарын эпиграф eTin алган М. Дулатулыньщ тунгышшыгармалар жинагына 1902-1909 жылдары жазган елендер1 енген.Ютап 1911 жылы Орынбор каласындагы “Уакыт” баспаханасындаекшпп рет басылып шыккан. Сол ютабы ушш автор Семейкаласында тугкындалып,б1ржарым жыл абактыда отырып шыгады.Твртитпдён, “Оян казак” N/Пржакып Дулатулыньщ калыптаскансаяси курескер екещолн дэлелдейт1н кунды дерек квзг Оньщжинакка енген “Казак жёрлерр’ деген влецшдеи:“Казагым, жерщ кайла атамекен.Казак, казак болгалы мекен еткен.Хаз1рде бэрщ1зд1 куып шыгып,Орныца кала салып "хохол” жеткен” —деген немесе249


“Мшекей, келда мужык кешкен булттай,Казактыц кояр емес жерш куртпай.Келд1 де eriH салып байып Kerri,Жалкау ма булар, тэщр-ай, б1здщ журттай” -деген жолдар М. Дулатулыньщ казак; когамында калыптасканжагдайды жете тусшген, децгеш жогары саяси курескер екендшнкерсетедь0зш щ тунгыш ютабыныц кортындысы ретшде жазган “Сезакыры” деген елещнде М. Дулатулы орыс халкыньщ Пушкин, Гоголь,Лермонтов, Крылов, Тургенев жэне Толстой сиякты акынжазушыларыныцбар екещцгш айта келе:“Казакта булар тецдес бар гой шешен,Хальщтан мойны озып болтан кесем.Семейден шыкты Ыбырай Кунанбаев,Сезшде хата бар ма сынап кореец.Акын аз Байтурсынов Ахметгей,Ce3i алтын, магынасы меруерттей.Окыган гибарат алып жас ж1пттерhsMMaci ез халкына хызмет еткей” - дейдьБул жолдардыц 6yriHri куш, ягни 6ip гасырдан соц, мацызыарта туспесе кемшен жок. Абай Кунанбаевтыц да, АхыметБайтурсыновтыц да 6yriHri жастар ушш де “ce3i алтын, магынасымеруерттей” екещцгш ешюм де жокка шыгара алмайды. Демек,бесшшщен, М. Дулатулын улт даналарын дер кезшде тани бшген,багалай бшген кереген акын деп айта аламыз.Алтыншыдан, М. Дулатулы казакша роман жазу 1сшщ непзшкалаушы. Жинакка енген “Бакытсыз Жамал” (1910) романындаКазакстанныц солтустш ещршдеп Саумалкел жайлауында болтанKaciperri окига аркылы, сол кездеп казак когамында орын алганэйел тещпздпшщ шынайы бейнелену1 М. Дулатулыньщ шебер суреткер,таланты жазушы екндшш дэлелдейдгДегенмен, М. Дулатулыньщ ем1ршде “Казак” газетшщ алар орныерекше екещцгш атап айтуымыз керек.Тагдырдыц тэлкепмен XXгасыр барысында болып еткен когамдык ешюшетер мен элеуметпк-250


таптык кактыгыстардьщ Ke6i, дэл сол газет шыгып турган жылдаргасай келд!. Аргысы элем, 6eprici Ресей хальщтарыныц,олардыцшпнде казакгардыц да, тарихынан ешпес орын алган сол когамдыккубылыстар “Казак” газта беттершде бейнелецщ. Бул фактор газетпXX гасыр басындагы Казакстан тарихыньщ аса мацызды жазбадерек коздершщ 6ipme айналдырды. Газеттщ дерек K93i ретшдепмацызы, онда сакталынган маглуматтардьщ гылыми кундылыгы,ягни шынайылык децгеш оныц шыгарушылары мен непзи авторларыАхмет Байтурсынов пен Мйржакып Дулатулынын аттарыментыгыз байланысты.Большевиктер бул1ншшшне дешн патша жандармериясыньщкугын- сурпнше карамастан “Казактыц” 5 жыл бойы уздшаз шыгыптуруын камтамасыз еткен А. Байтурсынов пен М. Дулатулынын,сол жылдары бар ем1рлерш газетке арнап, улттак мацызы бар баскаicTepre мойын буруларына мумющйктер1 болмагандыктары туралыXX гасыр басындагы Алаш козгалысыныц кесем! Э. Бекейханов,роман жазу мэселеа туралы айта келе: “Мэдени журтта керкемютап жазып отыратын Ахмет, М1ржакып газеттщ уак iciHe ecinгумырды байлап отыр” - деп жазса («Казак», 1915.18 апрель),М. Дулатулынын o3i 1929 жылы 1 кацтарда ОГПУ тергеушшершеберген жауабында газеттщ бар жумысын А. Байтурсынов екеушщаткаргандары туралы: “Газетте тек екеум!з жумыс гстёдщ. Менщ куштушжумыс icryiMe тура келдь Адрестерд! кол дан жаздым, кёшаршжазушы, материалдарды ецдеупп, корректор, газетп буктеупп, таратушы- осы М1ндеткерл1ктщ барлыгы менщ мойнымда болды” -дейдь («Акикат»,1998. №3, 68 б.) Демек, “Казак” газетшщ материалдарыМ. Дулатулынын тек шыгармашылык кана емес, соныменкатар жеке ем1ршщ де дерек кездёр! болып табылады.Буп фактордыескерудщ м1ржакыптану мэселешнде мацызы улкен.“Казакта” жумыс icTereH жылдары М. Дулатулынын бойынабггкен бар табиги таланты толыгымен ашылып, терец бт1мдшшайкын керщщ деуге болады. М., М. Д., “Мадияр”, “Турпс баласы”сиякты буркенпик аттармен газет беттер!нде уздоказ басылыптурган материалдары М. Дулатулынын акын, жазушы, саясикурескерлптмен катар, жорналшы, публцист, аудармашы, сыншы,зерттеупп, тарихшы ёкёвдгш де корсетедц. Жан- жактылык , терец251


энциклопедиялык бш м, оган кандай да 6ip курдшй мэселеш газетокырмандарына казактыц карапайым тш мен тусш кп eTin жетюзеб шуге мумкшдш берген.“Казак” газет! жарыкка шыга бастаган 1913 жылдьщ элемхалыктарыныи тарихына l-mi дуниеж узтк согыс карсацындагысонгы бейбгг жыл ретшде енгендш белгш. Согыска белсецщкатысушы мемлекеттердщ 6ipi Ресей курамындагы халыктардын6ipi болгандыктан казактар упин де 1913 жыл соцгы бейбйтшшкжылы болды. Ал, ол согыстыц аягы неге уласкандыгын, согыстынкандай когамдык сшкшгстер мен элеуметпк кактыгыстарга экелшсоктырганын, кортындысында Ресейдщ, онымен 6ipre Казакстанньщда, адамзаттын жалпы даму жолынан ауыткып, баска багытгакеткендтн ескерсек,онда соцгы бейбгг жылгы ел OMipiH терещрекзерттеудщ к а ж е т ri арта Tycepi тусшжп. Бул орайда, ягни ел1м1здщаласпыран алдындагы бейбгг OMipiH, калыпты турмыс-таршшгш,зиялылрымыздыц арман-ойлары мен ic-9peKerrepiH бупнп кун талабытургысынан зерттеу юшде “Казак” газетш дерек кез1 ретшдепайдалана бшудщ мацызы ете улкен.Ахмет Байтурсынов пен М1ржакып Дулатулыныц уйымдастыруыменОрынбарда шыга бастаган “Казак” газетшщ 6ipmmiжылгы сандарында кетершген улттык децгейдеп басты мэселелермыналар: улттыц саяси epKi мен жерш ез колына тугел алып болып,ещц казактыц ез жерше, ата мекенше езш сыйгызбай ыгыстырабастаган ак патшаныц зорлыгы; ез басына, келер урпагына тенгенкатерд1 сезбей, канша жулкыласа да оянбай, ел1м уйкысьшда жатканказагы; казак когамын тем1р курсаудай кысып, бойын жаздырмайтынортагасырлык мешеулпс; 6ipiH-6ipiHe айдап салып, билей берумаксатында патша берген болар-болмас болыстык бшпкке таласып,барын салып шашылып шапкылаумен ел булд1рген пысьщайлар;ел катарлы ез муддесш езшщ коргауына жол бермеген надандыкпен саяси кукысыздьщ т.т. Булардыц бэр1 дерлж М. Дулатулымакалаларында да айтылды. Мысалы, оныц 1913 жьшы “Казак’бетшде жарияланган “Жер аудару”, “Казак жайлы”, “Шэюрттержайынан”, “Земство Ьэм казак”, “Сот ici”, “Мектеп-медреселермэселесГ’ т.б. макалаларында улт eMipi, ел тынысы жан-жакты бейнеленген.Ол 6i3re М. Дулатулын тубегейгн езгерютер карсацындагы252


ел eM ipim n барлык саласы жайында макалар жазып, шынайыльщденгеш мен гылыми кундылыгы жогары дерек калдырган жорналшыдеп айтуга мумкщщк бередьМ. Дулатулыньщ газет бет1нде ерекше кещл белген курдел1мэселелершщ 6ipi —казак тарихы мэселесь Хан Абылай, Абай,Ш. Уэлиханов, F. Токаев, Г. Потанин, И. Гаспиринскй жэне 0 . Диваевтарсиякты тарихи тулгалардьщ eMipi мен кызметтер1 туралызерттеу жумыстарын жазумен катар, М. Дулатулы “Казак” газетшщалгашкы б1рнеше сандарында “Казактьщ тарихы” деген атпен iprefliецбегш жариялаган. БулДршппден, казак тарихы туралы казактшнде жазылып, таска басылып шыккан алгашкы енбектердщ6ipi. Демек, М. Дулатулы Ш. Кудайбердгулы, F. Мусагалиевтарменкатарлас туган халкыньщ тарихын ана тшшде жазган авторлардьщ6ipi.Екшпиден, “Казактьщ тарихы” М. Дулатулы шыгармалары жинагынаалгаш рет енш отыр. Жинакты курастырушылардьщ айтуынша,бйдщ 2000 жылы “Казак университет!” баспасынан жарыккерген «Казак баспасез1 Казакстан тарихыньщ дерек кез1 (1870-1918)” атты монографиялык ецбепм1зде “Казактын тарихын”жазган “TypiK баласыньщ” М. Дулатулыньщ буркенпик аты екёндМдеректанулык тургыдан дэлелдену1, оларга аталган ецбекта жинаккаенпзуге мумкшдш берген. Сонымен катар, М. Дулатулыньщ 1997жылы жарык керген шыгармалары жинагына катысты айтканбаска да сын-ескертпелер1м1з де ескершген. Бул факп деректанугылымыньщ да, деректанушы ецбеганщ де кажетигш тагы 6ip ретдэлелдеШй гой деп ойлаймыз.Ушшшщен, М. Дулатулыньщ казак тарихына катысты жазган ецбектершщтеориялык-методологиялык децгешнщ жогары енбектерекендшн мойындауымыз керек. Мысалы, оньщ “Bip халык езнрщтарихын бшмесе, 6ip ел езшщ тарихын жогалтса, оньщ артыншаe3i де жогалуга яцгайлы болып турады” —деу1 немесе “Бурынгыбабаларымыздьщ басынан кешкен жаксы-жаман кандай уакига барболса, оньщ бэр! де еткендеп 6ip icTiH нэтижесшен туган болады”-деу1, М. Дулатулыньщ тарихтын манызын жете тусшген, когам дамузавдылыктарын терен менгерген жэне оны туган халкынын тарихыменбайланыстыра бшген тарихшы екендтн дэлелдейдг253


1916 жылды жазынан бастап, жалпы казак халкыныц тарихысиякты, М. Дулатулы eMipiHiH де жана кезещ басталды. 16-нынойраны, акпан Tenrcepici, большевиктер булш ш ш п, актар менкызылдардьщ кыргыны, кецестш-тоталитарлык жуйенщ орнауы,осылардыц 6spi де М. Дулатулы ецбектершде KepiHic тапты.Бугшп кун1 ол енбектер, дерек коздер1 ретшде, ел басына кун туганшактагы, ер-азамат сыналар сэт туган шактагы М. Дулатулы OMipiмен кызметшщ айнасы мшдетш аткарып отыр. Демек, 1916 жылгы25 маусымдагы патша жарлыгынан басталган дурбеленнен кешнгтМ. Дулатулынын O M ipi мен кызмета туралы 6mrici келгендер сол«айнага» байыппен карауга тшс болады.Э. Бокейханов, А. Байтурсынов т.б. Алаш зиялыларымен 6ipге М. Дулатулы империя орталыгында 1917 жылдын казанынанбасталган большевиктер булшшшпне карсы, большевизм шдетшенказак халкын сактап калу максатында жанталаса KypecTi. BipaK,тагдырдын жазуы баскаша болды. Басым б о л т саяси сауаттылыгытомен, согыс салдарынан эбден куйзелген шаруалардан туратынорыс халкын жел создермен, жалган узделермен сонына ерте бшгенбольшевиктер оюмет б и л тн тартып алып, “кенес виметт” деген атпеноздершщ шеказ бшпгш орнатты. Асып-ату, алдап-арбау, саясикугын-сурпн орнату аркылы 74 жьш бойы КСРО деп аталатын алыпКызыл империяны баскарды.Баска да Алаш зиялылар сиякты, М. Дулатулы да 1928 жылытуткындалганга дейш калыптаскан объективта жагдайдан шыгаотырып ецбек етуге мэжбур болды. Оньщ 1920-1928 жылдары, ягникенес ек1мет1 тусында жазган жэне “Кедей соз1”, “Ак жол”, “Енбекипказак”, “Tmmi”, “Ауыл Tini” гзеттер1 мен “Кызыл Казакстан”, “Шолпан”,“Жас казак” жорналдарында жарияланган макалалры, 1926-1927 жылдары Кызылорда каласында жарык корген “Казак тшшдебасылган к1таптардыц KopceTKimi” атты ецбеп жинактьщ ymimniтомына енсе, торт1нш1 томга агартушыльщ багыттагы ецбектер1 меноку куралдары, 6eciHmi томга аудармалары мен мурагат кужаттарыенген. Кенеспк мерз1мд1 басылымдар да жарияланган макалаларыМ. Дулатулыныц керкемсез iue6epi, эдебиет сыншысы, оку-агарту,баспасез, т1л мэселелер1н зерттеупп екенд1г1н корсетсе, жеке ютаптуршде басылып шыгып,тез тарап кеткен “KopceTKimi”, оныц254


казактан шыккан тунгыш галым-библиограф е к ен д тн дэлелдейд1.Ал, агартушылык багыттагы ецбекгер1 мен оку куралдарына талдаужасау онын галым-педогог, ipi эдюкер екендгпне коз жетюзугемумкшднс бередьСонымен, корыта айтсак, М. Дулатулынын шыгармаларынакыскаша деректанулык талдау жасау, онын ез ултын шекс!з суйуде,улгка кызмет етуде урпактан-урпакка щ и болар, озык ойлы, санкырлы, жан-жакты дамыган Алаштын 6ipTyap Азаматы болгандыгынтолыгымен дэлелдейдьСтуденттщ дайыидалуы унии 6epi.ieT iH суракгар1. Заманхаттьщ тарихи дерек кез1 ретшдеп мацызы.2. Заманхаттын хуршк ерекшешктер!3. Заманхаттарды зерггеудщ непзл багыттары.4. Заманхаттарды сынаудын ерекшел1ктер1.5 С. Сейфуллиннщ, М. Дулатовтын ецбекгерш - тел тарихтын манызды дерекK63i ретшде талдау мен пайдалану адстерй


7-т а р a yСАЯСИ ЦУГЫН-СУРГШ К^ЖАТТАРЫХАЛЦЫМЫЗДЬЩ ¥ЛТ-АЗАТТЫГЫ ЖОЛЫНДАГЫKYPECI ТАРИХЫНЫЦ ДЕРЕК K 03I7.1 Саяси кугын-сургш кужаттарынын деректжмацызы мен жалпы сипатыТарихи шындывда жакындауга кемектесетш, езщщк ерекшелптбар деректердщ 6ipi - саяси кугын-сургш тарихыныцдеректерь Кезкелген мемлекет, саяси жуйе езш коргауга тшс.Сондыктан олар ездершщ eMip суруше не устемдпс ету кукына Kayinтещйрген куштерге карсы уне\й курес журпзуге мэжбур болады.Сол курестщ барысында курес тарихы эр турл1 дэрежеде бейнеленгендеректер дуниеге келед!. Ондай деректер непзш ен саяси 1здеу —бакылау жэне сот - тергеу кужаттары болып ею улкен топка белтедц.Кейб1р хальщтар y n iiH бул кужаттар мемлекетпц, улттыцмуддесш, кауш аздтн не тэуелс1зд1гш коргау тарихыныц дерепмшдетш аткарса, не болмаса, белгш 6 ip саяси куштердщ езустемдшн сактау тарихыныц дереп болса, еюнпи 6 ip халыктарy n iiH олар тэуелс1здш жолындагы курес тарихыныц дереп болыптабылады. Мысалы, Казакстан тарихында XYIII гасырдыц 30-шыжылдарынан бастап Ресей империясыныц, 1917 жьшдыц соцынакарай кецес еюметщщ эр турл1 орталык жэне жергипют эюмшЫк- баскару, бакылау, тергеу жэне жазалау органдарында дуниегекелген, осы топка жататын кужаттар казак халкыныц алдымен Ресейимпериясыныц, кешннен Кецестер одагыныц отаршылдыгына256


карсы ез тэуелаздоп жолындагы куресшщ бага жетпес дерепмвдетш аткарады.Халкымыздын бодандыкка карсы, улт тэуелс1здт ушш Kypeciбарысында пайда болтан бул деректердщ келем1 аса улкен, формасымен мазмуны эр алуан. Олар тугелдей аныкталып, гылымгаam 6api б1рдей беййлг бола койган жок- Сондыктан оларды 1здептабу, аныктау, жуйелеу сыныптау жэне деректанулык сыннан етюзуаркылы гылыми айналымга тартыу Казакстан тарих гылымынын алдындатурган аса улкен мшдеттердщ 6ipi болуы THic.Узын-ыргагы 260 жылга созылган улт-азаттык козгалысы езшщдаму барысында б1рнеше кезендерден етп жэне эр турл1 формалардаKepimc тапты. Сол козгалыстыц бейнес! ретшде кутын-сургшкркатгары да эр турл1 кезецдерде пайда болды, жэне козгалыс барысынэр lypfli кырынан бейнеледь Демек, кугьш-cypriH кужаттарыныцпайда болу кезецдерш, ягни олардыц дуниеге келу1нщ накты тарихижагдайын жэне олардагы машметтердщ шынайылык децгешнаныктау, улт-азаттык козгалысынын тарихын ашып керсетудщнепзп алгы шарттарынын 6ipi болып табылады.Тарихымыздьщ аса мацызды дерек кездершщ 6ipiH курайтын саясикугын-сурпн материалдары бупнп куш б!рнеше мемлекеттердщэртурл1 мурагаттарында сакталуца. Тэуелоздок алганга дешнпешм1зде орын алган эшмпгшш-территориялык б ас кару жуйесшщерекшелшерше байланысты, олардыц 6ip тобы Ресейдщ Мэскеу,Петербор, Омбы, Орынбор, Астрахан т.б. калаларында, 6ip тобыбурынгы Тури стан генерел-губернаторлыгынын, кейшнен ТурюстанАССР-нщ орталыгы болтан, каз1рп Озбекстан Республикасыныцастанасы Ташкент каласындагы Орталык мурагатында жэне езРеспубликамыздыц калаларындагы Typni мурагаттарда сакталуы.Мысалы, бурынгы мемлекетпк каункйздж комитетшщ (MKJC)Алматыдагы мурагатында Алаш козгалысынын кееемдер! менмушелерше, 1937-1938 жж. жазыксыз атылган “халык жауларына”,60-80 жылдардагы “баскаша ойлаушыларга”, Желтоксан кетершюшекатысушыларга байланысты пайда болган мыцдаган том кужаттаржинакталган. Тек, 6ip гана Хасен Кржа-Ахметке байланысты пайдаболган мурагат кужаттарыныц ез! ал ты томнан турады.Казакстан тарихынын жазба дерек кездерше жататын осы257


топтагы кужаттармен устуртгн танысудын e3i олардьщ кебшщездерш деректанулык сыннан етюзу аркылы гылыми айналымгакосуды кажет ететшш керсетш отыр. Мысалы, Ресей империясынынезшщ казак жepлepiн отарлау саясатын бастауга сылтау еткен еналгашкы peciMH кужаттыц, дэл1рек ай гсак Абылкайыр ханнын 1730жылы орыс патшасына жолдаган хатынын аудармасыныц взшдетупнускадан принципа манызы бар ауыткушылык ж1бершген. KyHi6yriHre дейш тарихшылар пайдаланып келген орыс ттш д еп хаттынм этш мынандай:8 сентябрь 1730 ж.Послание в Петербург ее величествуВеличайшей, благородной, богатой и умной обладательницемногих земель, ее величеству государыне императрице ежедневно,ежемесячно и ежегодно желаем божией милостью благополученногогосударствования. Наше заявление Вашему величеству состоит втом, что с подданным Вам башкирским народом, который находитсяза Уралом, у нас близких отношений не было. Желая быть совершенноподвластным Вашему величеству, я посылаю своего посланикавместе с Вашим подданным Алдарбаем. Этот Алдарбай требовалпосланика от нас к Вашему величеству, и поэтому мы, Абулхаир-ханс подвластным мне многочисленным казахским народом Среднегои Малого жузов, все преклоняемся перед Вами, являемся Вашимислугами и все вместе в простым народом желаем Вашего покровительстваи ожидаем Вашей помощи, чтобы с подданным Вам башкирскимнародом, находящимся за Уралом, жить в согласии.Желаем Вам всякого благополучия и будем Вашими подданными.(Передали): Сеиткул. Главный посланник Куттумбет с товарищами.Тарихшы Амантай Исин бул хат туралы: “Зерттеупплерколданып журген осы аударманы тупнуска мэташмен салыстырсак,кате айдарылган, аударылмай калган, мазмуны езгерген жэне косыпж1бер1лген свздер Ti36eri шыгады... Кдте аударылган, езгертшген немесеаударылмаган сездерден тыс ресми аударма салкынын типзген,хаттыц езшде жок, белгш саяси максат угшн косып ж1берген сездерд1табуга болады... аудармада “преклоняемся перед Вами” дегенненкей1н: “являемся Вашими слугами и все вместе с простым народом258


желаем Вашего покровительства и ожидаем Вашей помощи...” дегенжалбарыныш сездер мэтшшде мулде жок! Бул сездердщ мэтшдеболуы-болмауы талдау, кортынды жасауга каншалыкты acepi барынангару киын емес.Хан Ресей империясына жецш турде мойынсуну ece6iHказак пен башкурттын арасында Ресей кузьфымен бейбгг орнатумуддеамен шебер байланыстырган... Хан сездер1 устамды, белгш6ip тустарында аскак. Кйшрекн де, езге мемлекет иес1мен тен ce3iHyiде, курмет KepceTyi, сыпайы сез саптауы, муддел1 ici де уйлешмдо,салмакты елшеммен жетюзшген. Бул хаттан артык жалбарану, Ресейпатшалыгына ашык мойынсуну, кулдана сейлеу деген байкалмайды”дей келе, тупнускадан e3i тшелей аударган хаттын темендепдеймэтшш устанады:Величия и милости высокой, государства превыше, правящей(всеми) землями ее величеству белой великой императрице обращаемсяс обыденным намерением. Изо дня в день, из месяцев в месяц,из года в год государство (Ваше) да пребывает в здравии и приумножается.Наше завление Вашему величеству следующее. С народном Вашеговеличества уральскими ештек-башкортами меж нами нет согласия.Теперь, желая получить под покровом Вашего императорскоговеличества защиту и спокойствие, посылаю, присоединив к леснойдороги уральскому ештеку подданному Вашему Алдарбаю, своегопосла. Поскольку этот Алдарбай просил к Вашему императорскомувеличию, мы Абулхаир-хан, сорок санов казахов. Средний и Младшийжузы со всеми подвластными мне караша склоняем голову.Мэтшдерда 6ip 6ipiMeH салыстыру баска да принципп манызыбар айырмашылыктардын болгандыгы керсетеда. Мысалы Абылхайырхан ез хатында орыс патшасына “... будем Вашими подданными”- деп емес, “ ... да будем в согласии”-деп жазган. Ал, бул еюсездщ магынасы eKi баска. Осылай, хаттын мазмуны саналы турдеезгертшген. Ал, ез кезепнде, узак жылдар боны па “казактар Ресейгеез ерюмен бодан болган”—деген тужырымныц кал ыптасып Казакстантарихыныц туйщщ мэселесшщ 6ipmiH ерескел бурмалануына iicriзболган.259


вкшшпсе орай, 260 жылга созылган улт-азаттыгы жолындагыкурестщ барысында пайда болтан кужаттардыц бурмалануы, тарихифактшердщ эдебиеттерде дурыс керсеталмеу1 жш кездеседьСонымен, саяси кугын-сургш материалдары, ол накты саясиic зрекеттерге атап айтканда, империялык езлге карсы эртурш.формадагы курес барысында туындаган заттай жэне жазбакужаттар. Оларга эртурл! деректер кешеш жатады: алгашкы айыптаукужаттары, агентур алы к; мэл1меттер, шагымданушылардыц арыздары,туткындау себептер1, тергеу хаттамасы, айыптану шынын жауабы,эр алуан мэл1мдемелер, тергеу, сот жэне прокуратураньщ кызметтакжазбалары, айыптау aicrici, айыптанушынын, айыптаушыныц жэнеадвакаттьщ сездер1, сот yKiMi, сот стенограммасы, т.б.взшщ курамы жагынан осындай эр алуан больш келетш саясикугын-сургш материалдарын непзп улкен exi топка белуге болады:а) саяси 1здеу жэне бакылау органдарынын материалдары —саяси1здеу жэне бакылау йлмен арнайы айналысатын (Полициядепартаментшщ ерекше бел1м1, MFQK) мекемелердщ корларындажинакталган, саяси icriH бастапкы кезещн бейнелейтш материалдар.б) сот - тергеу материалдары - саяси ютерщ тергеу жэне сотiciH журпзетан мекемелердщ (Жандарм баскармасы, елкелш соттар,сот палатасы, МКДС тексеру бел1мшщ, калалык соттыц) корларындажинакталган, саяси кылмыстыц орын алгандыгын дэлелдейтан материалдар.Саяси 1здеу жэне бакылау органдарыньщ материалдары, сяасиicTep бойынша бакылау, ацду жэне 1здестару жумыстарымен арнайыайналысатын органдардыц казак халкыныц улт-азаттык жолындагыкуресше карсы журпзшген кызмета барысында пайда болып,жинакталган материалдар кешеш. Бул icneH 1826 жылдан 1880жылга дешн Ш Бел1м, 1880 жылдан innci icTep министрлтнщ полициядепартамента (“ерекше бел1м”), жандармерия бас баскармасынан1здеу бойынша бел1м1, кецестак кезецде innci icTep халык комиссариаты,МКД айналыскан.Барлык саяси бакылау, ащц>1у, 1здестару материалдарын непзптерт топка белуге болады:Агентур альщ мэл1меттер;Заттай айгактар;260


Тшст1 органдардын eceirrepi;Саяси ютердщ статистикалык м9Я1меттер1‘.Эр топка жататын брг материалдардын ез epeкшeлiктepi баржэне олар саяси бакылау жэне 1здеу органдарынын ic эрекеттер]'аркылы халкымыздыц улт-азаттык жолындагы куресш эр кырынанбейнелейд^ ягни дерек кездер1 реп'нде кунды мэл1меттер берет. Мысалы,патша уюметшщ бакылау жэне вдеспру органдарынын “Казак”газетше катысты кезщце дуниеге экелген мурагат кужаттарымен танысу,газетой ресми орындардын арнаулы р^ксатымен шыгарылуынакарамастан, патша Шенеув1ктершщ “Казакка” Tepic кезкараста болып,одан эйтеу1р 6ip кшэ табу аркылы онын шыгарушыларын жазалаудыез алдарына максат етш койгандыгын керсетедкОлай дёйтш щ з, IniKi 1’стер министрлтнщ баспасез icTepi бойыншаБас баскармасынын бастыгы граф Татишев езшщ 1913 жылгы 26кыркуйектеп № 13248 Орал облыстык эскери губернаторга жолдаганкупил хатында: “Имея в виду, что газета “Казах”, по-видимому, принимаетза последнее время нежелательное направление, ГлавноеУправление считает долгом просить Ваше Превосходительство сделатьзависящее распоряжение о тщательном наблюдении за названнымизданием и о привлечении редактора его к судебной ответственностив каждом случае нарушения изданием уголовных законов”, -деп, жазган.IniKi icTep министрлшнщ осындай талаптарына сай жерплж пэммшшк орындары “Казакты” ж т бакылауга алып, онын редакторымен жетекип авторларына катысты машметтер жинаткан. Осындай,Орынбор губерниялык жандарм баскармасынын агентшщ 1914жылдын 1акпанында дайындаган магнметтердщ б1ршде: “... киргизТургайской обл. Ахмет Байтурсынов 37 лет, женат, с февраля 1913года проживает в дме Дмитриевой, по Гришковской улице, 3 части,имеет пастортную книжку от 6 мая 1901 года за № 42.Киргиз 1-го аула, Сарсиклинской волости, Тургайской обл. Мир-Якуб Дулатов 28 лет, холост, с 12 января 1913 года проживает в доме№ 10 Абрамовой Поцецуевский пер., 3. часть, имеет паспорт от 13сентября 1913 года за № 94. Бывший член Государственный ДумыАли-Хан Букейханов и Присяжный повернный Раймжаи МарсековичМарсеков на местожительстве в гор. Оренбург мною не обнару­261


жены, а также по адресному Оренбургскому столу прописанными незначатся”, - делшген.Bipinuii дуниежузшк согыстын басталуына байланысты“Казакка” карсы кысым жасау эрекета одан spi кушейтшедх. Егер,бурын газет жарыкка шыкканнан кейш ондагы сезш тудырганмакала орыс тшше аударылып оный ресми жуйе унин каншалыктызиянды екен дт аныкталса, енд1 Ресейдщ элемдш согыска араласуынабайланысты, 1914 жылдын 24 тамызында шыккан “Казактыц”75-HOMipiHeH батап, газет материалдары алдын ала эскери цензураданетуге Tnic болды. Тек цензурадан еткен макала гана жарияланып,газетте “Дозволено военной цензурой” деп жазылатын болды.Мундай шараныц “жем!с1” езш кеп кутпрген жок. Газеттщ келеа76-HOMipi бас макаласыз шыкты. Оныц орны ущрейш бос турды.Газеттщ 6ipiHmi бетщщ жартысын алып турган актандактын белортасында “Баскармадан болмаган себептермен бас макала басылмайкалды” деген жазу тур. Мундай актандактар (сездщ такелеймагынасындагы - газетой № 8 4 ,1 2 2 т.б. сандарында кездесед!1916 жылгы белгш июнь жарлыгына карсы ел арасынданаразылыктыц басталуына байланысты. “Казак” газепне жэнеоныц шыгарушыларына карсы жург1зшген кугын-сургш одан эр!кушейт1лд1. Куннен кунге ерш in келе жаткан халык наразылыгыныцбасында сол “Казак” газетшщ басшыларыныц турганына еш кумэщболмаган патша жандармериясы ецщ редакция басшьшыгыныцбаскан i3iH ацдуга Keurri. Орынбор губернияльщ жандармбаскармасыныц бастыгы 1916 жылдыц 12 тамызында Орынборгубернаторы атына жолдаган хатында Торгай enipinae етек жаябастаган халык козгалысы туралы айта келе: “как установлено Байтурсыновс 23 мая с.г. находился в Тургайском уезде, куда он командированТургайско-Уральским переселен-ческим управлением дляпереписи скота и возвратился лишь в первых числах сего августе ...за квартирой Дулатова была установлено в течение нескольких днейнаблюдение, которое , однако, не отметило ни одного посещения егокиргизами” - делшген.Дегенмен, ез ойларыныц дурыстыгына шекЫз сенген жандармерияМ. Дулатовтыц пэтерше б1рнеше кун бойы 6ipfle-6ipказактыц бас сукпаганына карамастан, наразылык басшыларын262


эшкерелеп тез1рек жазалау максатында “Казак” газетшщ редакциясымен сол кундер1 газет редакторыныц мшдетш аткарып отырганМ. Дулатовтьщ пэтерше Timy журпзген. Ол туралы хатта: “Принимая,однако, во внимание, что Дулатов действительно мог приниматькакое-либо участие в агитации киргиз по поводу отказа от исполнениявысочайшего повеления о призыве на работу в тылу армии, уДулатова на квартире, а равно и в его редакторском столе был произведен30-го июля обыск”, - деп жазылган.Эрине, бул тштудщ жандарм бастыгы куткендей нэтижебермегецщп тусинкп. Ойткеш, дэл осы мэселе турасында “Казак”газетшщ устанган тактикалык багыты, тагдырдыц тэлкепмен,патша саясатымен сай келд1. Газет казактарды патша жарлыгынакарсы куреске шыгуга емес, Kepicmnie, боска кан тегуден ез халкынкугкару максатында жарльщты орындауга шакырган едг Газеттщустаган бул багытын патша жандармдары да амалсыз мойындап,А. Байтурсынов пен М. Дулатовты тугкындауга ешкандай себеп табаалмагандыктарын жазды. Ол туралы хатта: “Принимая во внимание,что со времени состоявшегося высочайшего повления о призывеинородцев для работы в тылу армии направление газеты “Казак” вчасти, касающейся этого призыва, было самое корректное, я не нашелвозможным возбудить против Дулатова и Байтурсынова дела неимея более конкретных данных” - делшген.Келтаршген мысалдар “Казак”газетше катысты патша ук1метшщкугын-сургш органдары тарапынан пайда болган бгрнешекужаттардьщ взшен гана казак зиялыларыныц XX гасырдьщбасындажуртазшген тэуелсдщк жолындагы курестер1 тарихынан кундымэлометтер алуга болатындыгын керсетш отыр. Мундайкужаттардыц улттыц аздыгы уппн козгалысы барысында коптепдуниеге келгенд!й белилi. Оларды дерек кез1 ретшде пайдаланбайхалкымыздыц азаттык жолында журпзпзген Kypeci тарихын жанжактыашып керсету мумюн емес.Дегенмен 6 y riH ri куш эр турл1 мурагаттарда сактаулы турганкужаттардыц бул топтары да жогарыда айтканымыздай ездершдеректанулык сыннан етюзу аркылы гана пайдалануды кажет етедУЭйткеш олар баска да дерек кездер1 сиякты объективи процесттц,ягни жеке субъектшц накты 1с-эрекет1нщ непзшде пайда болган263


дуниелер. Тергеу-сот протцестершщ барысында пайда болганкужаттар туралы да осыны айтуга болады. Олар да ез ерекшелйсгершескерудй ягни сыннан етк1зуд1 кажет етедь7.2 Саяси кугын-сурпн кужаттары XX г. 70-80 жылдарындагыел1\издеп улт-аз атты к козгал ысы тарихыныц дерек кез!(Хасен Кожа-Ахметтщ “Ереуш атка ер салмай ...”атты кггабы непзшде)260 жылга созылган бодандык жылдарында казак халкы езшщулт тэуелс1здт жолындагы KypeciH ic жузшде 6ip кун де токтатканжок. Е ндш мшдет б1здщ тарихымыз yniiH принципа мацызы асаулкен осы шындыкты накты фактшермен дэлелдеп корсете бшу.Сол аркылы казак халкыныц бодандыкка еш уакытта кенбеген,бостандьщ ушш куресе бшген халык екещцгш гылыми тургыдандэлелдеу. Бул казак тарихшыларыныц алдында турган улкен де жауаптымшдет.Ек1 жарым гасырдан асаРесей кол астында болганхалкымыздыц эр Typni кезецдерд1басынан еткергещцлбелгш. Сол кезецдерге сайтэуелс1зд|к жолындагы курес теэр турл1 формада журпзщдг Олб1рде кец даланы дуб1рлеткенкарулы кактыгыска уласса,Хасен Кожа-Ахмет студен гтермен 6ipreб1рде байсалды турде сабырменжурпзшген зиялы кауымныцсаналы козгалысына айналды. Ещц б1рде сырт кезге тусе бермейтшжасырын сипатка не болды. BipaK, 6ip сэтке де токтаган жок. Осындай,узын-ыргасы 260 жылдык тарихы бар тэуелс1здш жолындагыкурестщ езщщк ерекшел1ктер1 бар улкен 6ip кезещ замандасымызХасен К,ожа-Ахметтщ атымен тжелей байланысты.Эрине, XaceHHin Kypeci халкымыздыц жалпы улт-азаттык куреciHiHкурамдас б о л т. Сондыктан ол сол козгалыстыц контексшдекаралуы raic. Сонда гана оныц мэн-магынасы айкын ашылмак.264


Дегенмен, эз1рге, тэуелазджтщ 15 жылдыгына орай жэне ХасенКожа-Ахметтщ 2000 жылы “Ереуш атка ер салмай...) - аттыкггабыньщ шыгуына байланысты курестщ 6ip гана кезещнетокталмакпыз. Дэл1рек айтсак, Хасеннщ ер жетш саналы куре сжолын бастаган,еткен гасырдын 70-жылдарынын басынан 1986жылгы “Желтоксан” кетершсше дёщнй аралыкты алып отырмыз.Ce6e6i, “Желтоксаннан” тек Хасен eMipiHiH гана емес, жалпы казакхалкыныц тарихыньщ жана кезещ басталады.Аталмыш ватаптыч 6ipiHuii бел1мшде Хасен Кржа-Ахмет туралызамандастарыньщ толганысы мен Мемйекетгк каушшзднскомитет1н1н (МКК) Алматы облыстык бел1мщщ ага Tepreyuiici,юстиция подполковнип Мукановтын 1977 жылгы 30 cэyipдeХ.К.Кожахметовке байланысты козгаган № 16 кылмысты icmiH (Айыптаукорытындысы), Алматы облыстык, Алматы калалык жэнеКазак ССР Жогаргы Соты Пленумыныц каулылары бершген. Екшшзбелшге Хасен Кожа-Ахметтщ 1972-1998 жылдар аралыгындажазган ез ецбектер1 енген.Ютапка (сондай-ак МКК,сот архивтер1ндеп № 16 icKe) дереккез! ретанде кешецщ талдаудыц келешекте эл1 жасалары кумэныз.03ipre жогарыда керсетшген кезецге сай, Хасеннщ 1972-1985жылдар арасында жазган ецбектер1 мен сол ецбектердщ непзшдепайда болган “Айыптау корытындысын” дерек кездер1 ретшдеалып отырмыз. Егер Хасеннщ эр турл! формада жазган ецбектер1«ш тздщ еткен гасырдыц 70-80 жылдарындагы саяси ахуалыныц(кец кёлемд! магынадагы - К А ) жэне X. Кожа-Ахметтщ калай, неушш курескендтнщ, сол курестеп максатын, курестщ сипаты менерекшел1ктерш, оны сол куреске итермелеген козгаушы кушш, ен бастысы,казак жершде тэуагипзднс ушш куре стан токырау жылдарындада токтамагандыгын керсететш деректер тобына жатса, юстицияподполковнип дайындаган “Айыптау корытындысы” мен сот yKiMiсоныц бэрш ресми турде растайтын кужат болып табылады. Осылай,6ip кезде карама-кайшылык жагдайында пайда болган дуниелер6yriHri кун1 6ipiH 6ipi толыктырып, тарихымыздыц манызды жазбадеректерше айналып отыр.X. Кожа-Ахметтщ 1972 жылы эш мен сезш 63i жазган “Кайраидалам” елещнен бастап, 1985 жылы жазган “Кайран Нарын, кайда265


екен?” - деген макаласына дешнп шыгармаларын жанрлык жагынанб1рнеше топка белуге болады. Олар: эн, кара елец,мыскыл,саясимакалалар, ундеулер, унпарактар, саяси карикатуралар, жекетулгалардыц атына жазылган хаттар, ертегшер, ант мэттш, конституция,бакылау комитеттершщ жумыс жоспарларыныц жобасы жэнеезшщ ой толгаулары. Бул туындылардыц формасы мен жанры эртурл1 болып келгешмен, бэршщ багыт-багдары, сипаты мен мазмуны6ip. Ойткеш олардыц пайда болуыныц алгышарттары,тарихижагдайлары жэне максаты 6ip.Халкымыздыц улт-азаттык Kypeci тарихыньщ деректерше жататынбул жазба жэд1герлердщ XX гасырдыц 70-жылдарында дуниегекелушщ басты алгышарты ел1мхздеп орыс отаршылдыгыныцшарыктау uieriHe жетш, казактардыц улт ретанде ic жузшде жойылукаушщщ тууы. Осыны айкын сезшген X. Кожа-Ахмет «Оян,казак! Оян ел1м!» —деген ундеущде: “Озщщ намысы бар азамат депсанасац, ойланатын уакытыц жетп, бауырлар. Туган жер тоналуда.Ана тшм1з, мэдениет1м1з умытылуда. Орыс шовинистершщ осысаясаты езгермесе, казак ултыныц жер бетшен жойылар уакыты даалые емес” —деп жазды.Ал, езшщ ецбектершщ кандай тарихи жагдайда жазылгандыгытуралы “Орыстар ез арамызда гана “СССР” деген сездц колданадыда, шыга бере айтатывдары: “Россия, Россия жер1 кец байтак,согыста орыс халкы орыс каруымен жецген, космоска орыс ушты,...69pi орыстыц icTereHi, баска улттар туралы 6ip сез де айтылмайды.Сондыктан да, Казакстан ез ешмш 80 шет мемлекетке шыгарсада, ол мемлекеттер казактыц атын да еепмеген, бэрш орыст1к1 депесептещй” - деп, орыстардыц “СССР” деген жалган атты жамылып,осылай аталган мемлекетте, оныц iniinae Казакстанда да, езустем дтн тольщ орнаткандыгын, ездерш сол елдщ де, жердщ декожасы санагандыгын айтады. Халкымыздыц басым б ел тн щ солкалыптаскан жагдайга мойынсунып, ездер1 соган бешмделгендер1туралы: “K|a3ipri кептеген азаматтар ез мшдеттерш «окып, бш м алу,ецбек eTin, Отанга пайда келтару» - деп туешедь Бул эрине, дурыс.BipaK сол Отан кайда? Аты бар да, заты жок Отан ба? Ецбегщщ к1мпайдаланып жатыр-осы жайында ойланатындар аз. Ал шын мэшндеецбепм1з-туган en i\m y u iiH емес, орыстыц отаршыл мемлекетш266


кушейту yniiH ютешнш жаткан енбек. Бул ушш олар 6i3re тамакirnin, кункеретш жалакы бередо... Олар б1здо, «мактамен бауыздапак»,6ipTe-6ipTe орыстандыру аркылы жоймак. К;аз1рдщ езвдце казактшш бшмейтш, ана тшнде ceйлeyдi уят санайтын пасык, наданазаматсымактар ез ултымызда кептеп кЬздёсед!,” - деп, осыньщсалдарында елшде калыптаскан жагдай туралы: “Айналана карасан,езщнщ казак жершде тургандыгына сенбейсщ: кешеде, жумыста...барлык жерде орыс, орыс Tmi, орысша жазу” - дёщц.1973 жылы жазган “Прогресс пе элде кулдырап, куйреу ме?”деген макаласында X. Кожа-Ахмет ез халкынын кандай дэрежегежеткендт туралы: “Казак халкын “жомарт халык” дейд1. Иэ, жомарт.Тан каларлыктай жомарт! Бхрак жомарттыктын да орыны бар, щепбар. Бгз ез1м!здщ адамдык, азаматтык парызымызды- ата- бабамыздьщтуып-ескен, жауга бермей, кан тегш коргаган Казак жерш б1здщ декоргауымыз керек екёнш ешкашанда естен шыгармауга ттсш з. Алорыстар казак халкынын жомарттыгын ынжыктыгы деп санайды.“EciKreH Kipin, тер MeHiKi” дегенш, “Асынды iuiin, ыдысына отырыпKeTeTiHiH” кере тура, б1здщ орыстарга деген кезкарасымыздынезгермеу1, отаршыл сур кия саясатын TyciH6eyiMi3 акылга симайтын,барып турган намыссыздьщ ici емес пе?! Сойгалы жаткан малекеш мал да жан 6eprici келмей арпалысады. Bi3 сол мал курлыболмаганымыз ба?” - дейда.Неткен ауыр сездер! Кандай ауыр айыптау! Шынымен солайболды ма? Хасен сездер1 каншалыкты шындыкка сай келед1? Б1зданбудан не бары 20-30 жыл бурынгы саяси-рухани акуалымыз Хасенжазгандай, шынымен соншалыкты ауыр жагдайга душ ар болган ба?Б1зге шынымен улт ретшде анык жойылу Kayini туып па efli? Шынымен6i3 eлiмiздiн, жер1шзд1щ улттык байлыгымыздын тоналыпжатканын сезбеййндей дэрежеге жетш пе едш? Шынымен 6i3 руханиHeri3iMi3-TyraH жгшйден^ тел мэдениетпм1зден айырылып, влiмауызына соншалыкты жакын келга пе едак?Иэ, екшшкё орай, бэр! де рас. XaceHHiH б1рде 6ip ce3iH артыкайтылган, eMip шындыгына сай келмейтш сез деп жокка шыгараалмаймыз. KepiciHiue, деректану гылымынын талаптарына сай,XaceHHiH эр 6ip ce3iHiH шынайылык денгейшщ ете жогары екендапн,онын макалаларында, ещшздщ, халкымыздын еткен гасырдын 70-267


80 жылдарындагы саяси-элеуметпк, рухани жагдайыныц айнадагыдайдэл бейнеленгеидигш дэлелдейтш ондаган, жуздеген деректердоеш киындыксыз-ак келтаре аламыз. BipaK, б!здщ ойымызша, оныненд1 Keperi шамалы. Bapi онсыз да анык. Бупн ол туралы аз айтылыл,аз жазылып журген жок. Хасеннщ жуз пайыз шындыкты айтканынабугin еш ium де кумэн келтаре алмайды.Эцпме Хасеннщ сол шындыкты баскаларымыз сиякты кейшненемес, дэл сол кундер1 айта бшгендтнде. Таска басып кебейтшез кандастарыньщ арасына тарата бшгендтнде. Орыстын бергенболар-болмас шен-шскпеш мен атак-дэрежесше апиын шеккеннашакордай елггкен казагын кайтсем есш жинатам, кайтсемел1мд1 уйкысынан оятам деп басын бэйгеге ririn жанталасуында.0M ip шындыгын баскаларымыздан айкын тусшш, эр нэрсеш езуакытында, ез атымен атай бшгендйлнде. Еш толкусыз жас eMipiHулт тэуелс1зд!п жолындагы куреске арнауында.Б1здер, Хасенн1н замандастары, Кецестш социалиспк республикалародагынын курылганына 50 жыл толуын аса зор мактанышпенатап eTin, баяндамалар жасап жургешм1зде Хасен “Одак па элдеотар ма?” - деген макала жазып б1здеп “одактын” мэн-магынасынашып керсете бщц1. Онын ешкандай да еркш одак емес, орысотаршылдыгыньщ нагыз ез! екендотн дэлелдедг Bip кызыгы, Хасенез ойынын дурыстыгын баска емес, сол одактыц непзш калаушы,большевиктер партиясыньщ кесем1 Лениннщ, Казан тецкерюшедешн жазган ецбектерше, сол партияньщ улттарга тэуелЫздйс берутуралы кабылдаган шеппмдерше суйене отырып дэлелдеген. ©юметбилигш ез колдарына алганнан кеюн Ленинн1ц де, оныц курганпартиясыньщ да ез сездершен тангандыгын дэлелдеп, олардыцек1жузд1 табигатын эшкерелеген.Аталган макаланыц соцында: “Орыстар каншама жанталасып,отарындагы хальщтарды тонап,орыстандьфып жоймак болсада,улттардыц тэуелс1зд1к алатындьпы — тарихи зацды нэрсе.Жуздеген улттарды отарлап отырган орыс империясы —жарылгышдинамитт1ц уст1нде отырган адаммен тец” —деп, саяси керегенд1л1ктаныткан. Кеп узамай-ак сол динамиттщ жарылып, алып империяныцкалай куйреген1н1ц 6spiMi3 де Kysci болдьщ.Хасен Кожа-Ахметтщ 70-жылдардыц ортасында, ягни Казакстантарихы туралы ондаган монографиялык зерттеулер жарияланып,268


кандидаттык жэне докторлык диссертациялар коргалып жатканкезде: (0зге улттар ез тарихын зерттеп, элемге танылуга талпыныпжатса, ал рздщ тарихшыларымыз казакты даттап (хандарды,батырларымызды), казакка мал бакканнан басканы кимай,темендетш, керюшше, Еуропанын асылдыгын, онын шннде орысултынын “улылыгын” дэлелдеу ушш жанталасуда” —деп, жазуын дашындыкка сай келмейтш казак тарихшыларына жабылган жала депайта алмаймыз.Эрине, казак тарихшыларыньщ езш eai даттап, езгевй мактаусебептерш керсетш, мундай жагдайдын калай калыптасканынтусщщруге болады. Дегенмен, ез тарихымызды ез1шз бурмалап,елйаздё орнаттык деп ойлаган “социалиста” когамнын тарихынаарналган, Ресейге ез ёркхшзбен косылуымыздын прогрессивамацызын дэлелдеген “гылыми” енбектер жариялаганымыз рас. Мысалы,6ip гана Казакстаннын Ресейге косылуынын 250 жылдыгынаарналып ондаган кандидаттык жэне докторлык диссертацияларкоргалды. Талайлар гылыми атак-дэрежеге ие болды.Ал, дэл сол жылдары, дэл сол Казакстаннын Ресейге “езерюмен косылуы” туралы X. Кожа-Ахмет: “Казак халкы ез ерюменотар болуга келхсй” - деп акымакты гана сендоруге болады. АлЭбшкайыр мен 1731 жылы жасалган кел1амге келеек, Kiuii жуздщгана ханы болгандыктан, оныц мундай шарт жасасуга какысы жок.Мемлекетпк шарттар тек Улкен Орданын ханымен жасалуы тшс.Орыстар отарлаганнан 6epri 250 жылдын imiHZje казак халкыотаршыларга карсы талай рет кетерщщ. “Ондаган жылдар аттантуспей огаршылармен согыскан Сырым батыр, Кенесары - Наурызбай,Исатай - Махамбет кетерйпстерй 1916 жылгы, 1930 жылгыМацгыстау, Жетку кетершстер1 казак халкыныц тэуелаз ел болуды,бостандыкты ацеагандыгыныц куэа емес пе?” - деп, жазды.Уакыт шындыкты тарихшы галымдардыц емес, X. Кожа-Ахметтщ жазгандыгыи толыгымен дэлелдеп берд!. Тек, Хасенгылыми емес, “аса Kayimri мемлекетпк кылмыскер” —деген атакалып, турмеге тусть Бупнп куш кэсткой тарихшылардыц 6apiдерщк Казакстаннын Ресейге ез ершмен косылмагандыгын айтып.оган дэлелдер келтаруде. Тек, сол шындыкты будан 30 жыл бурынягни коммуниста партиянын кылышынан кан тамып турган кезшде269


Хасеннщ айткандыгын естен шыгарып жур. Онын ецбекгершесштеме жасауга да 6ip куш ж1бермейтш —дей!Осындай, 6ip жагынан орыстардын улт санасына терен енген руханиустем дт жагдайында, екшип жагынан туган халкы казагынынбасым б ел тн щ ездерш улт ретшде сактап калу сез1шнен айырылуыжагдайында, Хасеншц отаршылдык езпге карсы макалаларжазып ел арасына тартудагы максаты “Прогресс пе элде кулдырап,куйреу ме?” - атты макаласындагы “Шын азамат болсан, халкындыбостандык жолына баста. Ата-бабамыздан 6i3re калган Казак жергнщбайлыгын орыс отаршыларына талан-таражга салгызбай, и гш пн езхалкымыз керетшдей icrep icTe:“Сырым батыр, Исатай-Махамбетгер.Кенесары-Наурызбай, ппркш, ерлер!“Езпге казак еяш бермейшз” —депБ1зге утл боларлык кылган icrep” -деген, жолдарда айкын айтылган.Будан, Хасенн1ц калыптаскан тугае 6ip саяси жуйеге карсышыгуынын максаты: “Шын азамат ретшде халкын бостандык жолынабастау. 03iHe ата-бабасынан калган касиетп мурасы - жер1мен онын байлыгын езгеге талатпай, ез халкынын игш гш е жарату.Ол уппн данкты бабалары сиякты накты и ги ш т icrep icTey” -болгандыгын байкау киын емес.Хасен Кожа-Ахметтщ аталган мтапка енген, «халыктар достыгы»деген атпен буркемеленген, орыс отаршылдыгына карсыашык багытталган шыгармаларын, сол 70-жылдары жазып ел арасынатараткандыгыныц, ягни ез ултынын бостандыгы жолында ез заманынасай накты icTep аткарып, кез1нде бабалары салган курес жолынатускендтнщ дэйекп дереп жогарыда айтылган ресми кужат- “Айыптау корытындысы”.Жалпы, “Саяси бакылау мен isfley жэне сот процесстергнщкужатгары” мацызды дерек кездерше жатады. Егер, олар устемулт уппн мемлекетпн Kayinci3fliriH коргау тарихынын дереп болса,бодандагы улттар уппн тэуелаздж жолындагы курес тарихынындереп болып табылады. Хасенге байланысты пай да болган 6-томнантуратын “Кылмыстык ic”, “Айыптау корытындысы” мен сот yKiMi270


осындай, казактардыц азатгык уипн Kypeci барысында пайда болганмындаган деректердщ 6ipi. Оларга келешекте кешецвд деректанулыкталдау жасалуы кажет. Ал, накты “Айыптау корытындысына” келеек,онда: “Кылмысты ic козгауга непз болган - 1977 жылы сэу1рдщ отызьшакараган туш Кожахметовтын Совет мемлекета мен социалистжкурылыска жала жабатын жазбаларын тарату успнде усталганы...Icri тергеу барысында Кожахметовтын 1972-1977 жылдар аралыгындаСовет мемлекеп мен когамдык курылымына касакана ойданшыгарылган жала жабатын ундеулер мен унпарактар, макалаларжазып, оларды квбейту аркылы журтка таратумен айналысканыаныкталды. Бул yniiH 1972 жылдыц тамыз айында Алматыоблысыньщ Каскелен каласындагы базарында белгнпз 6ipeyaeHказакша № 97451 “Прогресс” мэппнкесш сатып алган. Ушн TiHTyкезшде ол алынып, кылмысты айгактайтын зат ретшде icKe таркелдкКожахметов Есш каласындагы ез ушнде 1972 жыдын желтоксанымен 1977 жылдын csyip айы аралыгында осы мэппнкемен элпдейжазган дуниелерш казак тшщй 670 данага дейш кебейткен... Олдайындаган кужаттьщ 31 данасын тергеу барысында колга Tycipyмумкшдт болмады.. - дел1нген.Буцан, 6ipiHmiaeH, X. Кожа-Ахметгщ Совет мемлекет1 менсоциалист курылыска, ягни отаршылдыкка карсы эрекет уетшдеусталгандыгын, еюншден оныц бес жыл боны курес ж урп згендтн,уппншщен, казакша мэшщке сатып алып, алдын ала дайындыкящ)пзгендтн, терт1нпйден, курестщ XX гасырга тэн астыртынтэсшн пайдалангандыгын керемаз.Сонымен катар, кужатта азаттык упгш курес тарихын зерттеуде гылымиманызы аса зор мэселелердщ 6ipi - курестщ кай жерде, капайжурпзшгецщгш керсетепн накты фактшер де келт1ршген. Мысалыонда: ‘Тергеу барысында жинакталган айгактар бойынша, Кожахметовтынжалакорлык мазмундагы 600 жазбасыныц 15 данасын 1977 жылдыц6ipiHiui жартысында Алматы каласында айыпталушыныц ©3i тараткан"сондай-ак, 1977 жылдын наурыз айында “Симфония” дукешшц саудасаттьщбел1мн!де Казак мемлекетпк униветситетпнщ аныкталмаган еюстудент кызына “Оян казак, оян ехпм!” жэне “Жас казак” уйымыныц“Конституциясы” дегендердац 8 данасын ездер1 окып жэне казак жастарыарасында тарату ушш берген.271


1977 жылдыц 29 сэу1ршде айыпталушы Кожахметов Ес1к каласынанАлматыга - осы кужаттарды тарту максатында эдеш келген,сол KyHi кешшсш Масаншы мен Гоголь кешесшщ киылысындаКазактыц кыздар институтыныц студенттер! Шолпан Эб]жановамен ГулжиИан Таниевага “Оян казак, оян ел1м!” деген ундеудщ 6данасын берген. Эбжанова мен Таниева Кожахметовтен алгандарынмилиция кызметкерлер1 Болат Мухамедиев пен Валери Сайдулингетабыс еткен, ал олар Мемлекетпк Каушаздж Комитет!не тапсырган.Керсетшген кужаттар заттай айгак ретшде icKe косып таркелд1. 1977жылдыц 29 cayip кунп сол кеште Кожахметов осы аталган институтстуденттер1 Маразбаева Роза мен Нурманова Кулашка жалага толыкужаттарды беруге эрекет жасаган, 6ipaK олар алудан бас тарткан. Ол1977 жылдыц 29 сэу1ршде жергшкта уакыт бойынша 21 -22 сагат шамасындажалага толы жазгандарын таратуды одан spi жалгастырыпкетед!.1977 жылгы сэу1рдщ 29-нан 30-на караган TyHi “Оян, казак,оян, ел1м” деген унпарактарды таратуга эрекет жасау устщдеМалдэр1герлж институт студента Жумабек Шажабаев пен ЕрболатАлиядинов айыпталушы Кожахметовты устап, МемлекетпкКаушЫздж Комитетше тапсырады” —делшген.Кужатта X. Кожа-Ахметтщ тек унпарактар таратып кана коймайсонымен катар ауызша да упт-насихат жумыстарын журпзгендтжэне оны 1977 жылдан коп бурын бастагандыгы туралы: “1с бойыншажиналган айгактардан байкалгандай, Кожахметов жогарыдакелтаршген жала жабу, гайбаттау мазмундагы ундеулерш”... жекелегентаныстарыныц арасында ауызша да тараткан.Ягни, 1974-1975 жылдары Алматы консерваториясыныц жатахканасындаНесшханов, Мухамеджанов деген студенттерге жэнеез ушндеп Айтмановпен эцпмес1нде, 1976 жылы наурыз айьшдаКаракемер аулындагы Сыдыкбаевтыц ушнде жэне 1977 жылдыц баскезшде Алматы каласындагы Вальтер деген танысына Кожахметов:“Казактар (оныц ойынша) ана талш, улттык мэдениетш умытып баражатыр, бул Ty6i казак ултыныц жойылуына экелш согады) —мысдеген жаланы айткан. К°жахметовтыц бул iciH куэлер Айтманов,HecinxaHOB, Мухаметжанов, Садьщбаев жэне Кенжебаевтар растайды”- делшген.272


Бул келпршген деректер GipmuiiaeH, X. Кожа-Ахметп THicTiорындарга устал берген жэне “кылмысты” icTepiHe куэ болганнепзшен, сол Хасеннщ азат етпек болып журген ез казагыболгандыгын керсетедь Эрине, бул 6ip Караганда жеке адамга ганакатысты юшкентай Kepimc болганымен, туптеп келгенде тутас 6ipхалыктын KacipeTiHin дэлелк Ойткеш, бул, гасырларга созылганёщщздей орыстандыру жэне мэцгурттенд1ру саясатынын бергеннакты “жем1сТ\ “ел!м” деген ерд1 кылмыскер санап, елш сатканопасыздарды ер санау сол кундердщ ем ip шындыгы болатын.Жогарыда аты аталган казактьщ ул-кыздарынын, кез1 ашык алдынгыкатарлы студент жастарынын саяси “кырагылык” танытып, когамyuiiH аса KayinTi кылмыскерд1 устап, эшкерелегендерше ездержщсешмд1 болгандыктары кумэнси. Олардын орнында сол жылдарыбаскаларымыздын да дэл сондай кыргылык танытуымыз MyMKiH еда.Вкпцшден, жэнеде ен бастысы, олар мeмлeкeттiк мекемелерде лайдаболган ресми кужаттар ретшде, X. Кожа-Ахметтщ, ез мумюндагшеншыга отырып, XX г. 70 жылдары eMip cypin турган саяси курылыскакарсы ic жуз!ндеп эрекеттерге барып, улт тэуелаздш ушшкурескендаг4н дэлeлдeйдi.Ресей отаршылдыгына карсы журпзшген 260 жылдыккурест1н, уакьгг ереКшелитне байланысты, эр турл1 формадаKepiHic тапкандыгы, оган эр TYpлi элeyмeттiк топтардын e K ^ e p iкатыскандыгы белйл!. Солардын iiniHeH X. Кожа-Ахметтщ куресш,кеп жагынан, XX г. басындагы казак зиялыларынын куресше уксасдеп айтуга болады. Ce6e6i, олардын арасында ортак нэрселер кептепкездеседкEipiHmweH, Алаштыц ардактыларын да, Хасенд1 де курес жолынашыгарган туган халкы —казагына деген шекс4з cyfiicnemnmiK.Улт болашагына деген аландаушылык. Мысалы, 1913 жылы АхметБайтурсынов: “Арамызга эр Typni журт юр1скенде солармен катар,атымыз жогалмай,казак улты болып тура аламыз ба? Осы б1здщтесекте денбекштп уякымызды белепн нэрсе” - деп жазса, 1972жылы Хасен:«Жатсам-турсам есшнен шыкпайтын ой -Казак, сенш ертенп тагдырын гой» —деп жазды.273


Екшшщен, олардыц куреске жастайынан араласуы. ¥лт алдындагывздершщ азаматтык борышын терец сезшулер!. Егер,А. Байтурсынов:“Ок тига он уннмде ой Tycipin,Бггпеген ясурепмде бар 6ip жарам.Алданып тамагыма, оны умытсам,Болгандай жсгсшмшн бэр! харам” —деп, 22 жасар М1ржакып Дулатов: “КАЗАГЫМ МЕНЩ, EJIIMМЕНЩ! Ен алдымен казак халкы - Россияга тэуелд1 халык... Оныцешкандай правосыныц жоктыгы ыза мен кек тудырады” —деп, жазса.23 жасар Хасен Кржа-Ахмет:“Кайран далам.ен далам тарылыпсын,Тангажайып керкщнен айрылыпсын.Коргай алмай вз1цщ Ата-мекен,Жатка 6epin тоздырган юнэ менен” —деп, туган жерш коргай алмадым деп езш кш ат санаган.Ушшшщен, олардыц бэр! де вздершщ саналы ешрш калткысызулт бостандыгы жолындагы куреске арнаган. Ак патшаныц да,Кызыл коммунистердщ де керсеткен кугын-сурпш, тарттырган жазаларыоларды алган бетшен кайтара ал маган. Алаш кесемдершщканша рет абактыга жабылганымен саяси курестен бас тартпай,сол жолда курбан болгандары белгап. Хасенщ де кецестер TypMeciмойыта алган жок. Турмеде отырып та, одан кешн де жазган саясимазмундагы елецдер1, epTeruiepi, макалалары Хасеннщ алганбагытынан таймагандыгын керсетед1. Сондыктан ХДожа-АхметтщKypeci “Желтоксанга” уласып, езшщ логикалык жалгасын тапты.Тертшшщен, олардыц бэрше де терец бш м дш к, жан-жактылыктэн касиет. Алаш кесемдершщ терец энциклопедиялык бипмнщ,сан-салалы енердщ иелер1 екендгп баршага аян шындык болса,X. Кржа-Ахметтщ жариялаган ецбектер1 де оныц котам дамузацдылыктарын, тарихты жаксы бшетш саясаткер, сазгер, суретпп,акын, журналист жэне жазушы екендшн керсетедьБесшшщен, олардыц туындылары тек мэн-магынасы, мазмуныжагынан гана емес, сонымен катар сырткы формасы, тштен аттары274


жагынан да уксас. Мысалы, 1909 жылы М. Дулатов “Оян, казак!” -атты ютап жазса, 1973 жылы X. Кожа-Ахмет “Оян, казак! Оян, елш!”деген атпен ундеу-талап жазган. Егер А. Байтурсынов кэдайт масаызьщын уйкыдагы казагын ояту максатында пайдаланып “Маса” депютап шыгарса, Хасен сол масанын кансоргыштыгын мензеп Pecenaiмаса бейнесшде керсеткен карикатура салып, “Маса” деген еленжазган. А.Байтурсынов 1909 жылы Семей турмеанде отырып “Анамахат” атты елен шыгарса, Хасен 1977 жылы Алматы турмеандеотырып “Анама хат” деп елен шыгарган.Егер, Алаш кесемдер1 мен X.Кожа-Ахметтщ туындыларынынмэн-магыналык, мазмундык уксастыктарын максат ортактыгынантуындаган табиги уксастык деп бшсек, олардын шыгармаларыньщкейде аттарына дешн б1рдей болып келуш капай Tycinyre болады?Щздщ ойымызша онын eKi турл1 ce6e6i болуы мумюн. Bipimnici,X. Кожа-Ахмет Алаш ардагерлершщ ецбектер1мен жаксы танысболган. Сондыктан, кейбф енбектершщ атын e3i nip тутканустаздарынын ецбектершщ атына уксастырып койган. Еюнипа,Хасен Алаш ардагерлершщ ецбектерш ол кезде б1лмеген. Ол ондайатауларга, бейнелеулерге ез беттмен келген. Ецбектершц imiciмазмуны оган ез ецбектерш осылай атауга “мэжбур” еткен. Олайболса, бул Хасен куресшщ Алаш кёсемдершщ курес!мен ундеспгшкерсететш тагы 6ip мацызды дэлел болып табылады.X. Кожа-Ахметт1ц айтуынша ол кездерде Алаш ардагерлержцкейб1ршщ аттарын ecTireHi болмаса, ецбектер1н бшмеген. Ол рас.Хасенн1ц жас жагынан катарлас замандасы ретшде, мен оныцшындыкты айтып отыргандыгына толыгымен кешдщк бере аламын.Ce6e6i, еткен гасырдыц 70-жылдарыныц басында X. Кожа-Ахметт1А. Байтурсынов, М. Дулатовтардыц ецбектер1мен таныс болган депойлауга еш непз жок. Ойткею ол мумюн емес ед1. Ол уакытка дейшАлаш кесемдершщ ецбектер1 толык жойылган. Ал А.С. Пушкинатындагы ватапханадагы (каз1рп КР Улттык ютапханасы) Арнаулыбел1м1нде сакталган б1рен-саран калган ецбектер!мен танысугакатан тиым салынган болатын. Бул б1р1нппден. Еюнпйден, дэл солжылдары аспирант ретшде мен бул мэселемен ic жузшде кездесу1метура келген. Сондыктан муныц каншалыкгы киын ic екендйн жаксыбшемш.275


Fылыми максатта араб эрштер1мен басылган 20-шы жылдардагыказак тшшдел баспасезд! оки алу рш н менщ 1974 жылыА. Байтурсыновтыц, баска емес, тек «Элш бшмен» танысуга руксатсурап Арнаулы орындарга арыз жазганым, ceirrin жан-жакты тексеруденеткенднчм еамде. Маган ондай арнайы руксат 6ip айдан кешнгана берщц!. Мумкш оган экемнщ де, езщнщ де партия мушелергболганымыз себеп болган шыгар. Ол жагын мен бшмеймш. BipaK, кецесармиясыньщ катарынан кашып келген Хасенге MKJC-нщ еш уакыттаАлашордашылардьщ ецбектер1мен танысуга руксат етпейтшдщаньщ. Демек, XaceHHiH жогарыда аталган макалаларыныц атарына,бейнелеулерше ез бетсмен келгещцп кумэназ.Сонымен, келйршген мысалдар X. К°жа*Ахметтщ KypeciH идеялыкжэне формалык жагынан Элихан Бекейхановтыц, Ахмет Байтурсыновтыц,М1ржакып Дулатовтыц KypeciHiH жалгасы деп (эрине,шартты турде) карауга мумюндж бередиДегенмен, X. Кожа-Ахметт1н KypeciHiH ез айырмашыльщтары,езшдш ерекшелжтер1 де бар. Ол ен алдымен уакыт айырмашылыгы.Сол уакыт айырмашылыгынан туындаган, тек Хасен куресше ганатэн ерекшел1ктер. “Елу жылда ел жаца” деген халык макалы ХасенKypeciHiH тарихына толык сай кeлeдi. Хасен езшщ KypeciH eлiмiздeкенес еюметшщ зорлыкпен орнаганына 55 жыл еткеннен кешн,сездщ тжелей магынасында, ел толыгымен жанарган жагдайдабастаган. Бул фактор, эрине, Хасен куресше эсер етпей калган жок.Б1ршшщен, казак зиялылары ез халкынын тэyeлciздiгi ушшкурестерш Хасенге Караганда элде кайда демократиялык жагдайдаЖYpгiздi. Бул жагынан келгенде олар Хасеннен элде кайда“бакытты” едь Патша yKiMeTi канша кугынга ушыратпасын, басканi3flepiH аццып жазаламасын, олардьщ Kefi6ipi мемлекетпк Думагамуше болып ете алды, улттык багыттагы бейресми газет-журналдаршыгарды. Сол басылымдардыц, 9cipece “Казак” газетшщ манынатоптасты. Ал, XaceHHiH кандай жагдайда курескендпт бэр1м1здщeciMi3fle. Оныц улттык газет шыгармак тугш , сол 6ip кезде шыкканбейресми газеттерд1 окуга да MYMкiндiгi болган жок.Екшппден, непзшен XIX гасырдыц соцы мен XX гасырдыц басындасаяси курескер ретшде калыптаскан казак зиялылары куреске,ягни тарих сахнасына топтасып 6ipre шыкты. Мудде ортактыгы,максат ортактыгы ел таныган Алаш KeceMi Элихан Бекейханов276


бастап, Петербор каласыныц студент! Мустафа Шокайулына дейшондаган, жуздеген зиялыларды б1р!кт1рд1. Олар 6ipiH e-6ipi cepiK,6ipiH e-6ipi TipeK бола бщщ. BipaK, большевиктердщ б1рнеше ретуйымдастырган кызыл кыргыны салдарында олардын 6spi дерлйс,откен гасырдын 40 жылдарына дейш жойылып 6 irri. Сондыктан Хасенез1н1н куресш жоспарлы турде жургшятен максатты саясаттыц,уздцказ бер1лген коммуниста “тэрбиенщ” нэтижесшде ecin жетщшкалыптаскан, партиянын кандайда болмасын акылга сы ймайты нсандырак шеипмдер1 мен жоспарларын орындауга жэне асыраорындауга “Эр кашанда дайын” турган казак окыгандарынын жацаурпагынын ортасында журпзуше тура келдтОл езшщ кенес еюметше карсы багытталган унпарактарынын(листовкаларынын К А.) астына “Казактыц бостандык суйпшазаматтарынын уйымы “Жас Казак” деп керсетш, ез курёсшетоптаскандык сипат 6eprici кёлгешмен, “Жас Казак” уйымымушесшщ “Анты” мэтЩн дайындап, Казакстан демократияшылазаматтарынын уйымы “Жас Казак” конституциясыньщ жобасынжазганымен, ондай уйым кура алган жок. 1с жузшде жалгыз KypecTi.Дегенмен, мундай ёрекщелйтершё карамастан Хасен KypeciHАлаш ардагерлер1 KypeciHiH жалгасы ретщде карал, XX гасыр басындаАлаш кесемдер! кетерген курес туын Хасен “Желтоксанга”жетюзе бщщ - деп айта аламыз.7.3 Халкымыздыц упт-азаттык куресше катысты пайда болганмурагат кужаттарын деректанулык талдауданеткчзудщ кажет Tiri мен жолдарыЭрине, мурагат корларыньщ халкымыз тарихынын манызды дереккездерш курайтындыгы даусыз. Узак жылдар бойы калыптасканещм1здёп мурагаттар жуйесшщ непзп Minaerrepi де сонда. Десекте,мурагат сез1 куран ce3i, ягни кудай ce3i емес. Олар да езиш сияктыжумыр басты пенделёрдоц саналы ю-эрекеттершщ барысында пайдаболган дуниелер. Демек, олардын да субьективтг болып келетшдцтзацдылык. Сондыктан баска да дерек кездерт сиякты мурчат материалдарыда ездерш деректанулык талдаудан, ягни “ендеуден” етшзущталап етед!. Бул барлык мурагат дерёктерще тэн ортак касиет.Сонымен катар, бйдеп мурагат корларыньщ пайда болуыныц277


жэне калыптасуыныц езшдж ерекшел1ктер1 де бар. Б1ршшщен,б1здеп мурагат мекемелер1 непзшен большевиктер партиясынынкесем1 Лениннщ декрета бойынша Кенес ек1метанщ такелейбасшылыгымен курылган. Сондыктан ондагы корлар узак жылдарбойы улттык муддеге емес, халкы мы зга жат таптык муддегесай жинакталган. Екшшщен, мурагаттарда алгашкы кундерден бастапжергшжта улт екшдершен шыккан мамандардын болмауынаннепзшен езге кел1мсек улттардын екшдер1 кызмет еткен. Олардынказак тшш бшмеуше жэне жергшжта улттын тарихын силамауынабайланысты кептеген жагдайда улттык жэд1герлер1м1з мурагаттардантыс калып койган. Зерттеушшердщ бул ерекшел!ктерд1 ескермеймурагат кужаттарына ш еказ сешм арту шмд1 болса да кател1ктергеушыратуы мумюн.Мысалы, «Егемен Казакстан» газетшщ 2001 жылгы 11 желтоксандагы281 нем1ршде “Желтоксан окигасы: себеп пен салдар”атты макала жарияланды. Онда автор 1986 жылгы желтоксан айындаболган кeтepiлicтiн себептерш керсете келе: “Кеп адамдар1950-1980 жылдары Казакстанда ресми емес когамдык жэне саясиуйымдардын, партиялар мен топтардын жумыс icTereHiH бшекоймады. Олар жайындагы материадцар KyaipeTi кушта Казак ССРМКК мурагаттык корында калып койды ” —девд жэне б1рнеше саясипартиялар мен топтардын атын атап, олардын жалпы саны жиырмаданасатынын айткан.Эрине, КСРО-ньщ бурынгы Tiperi MIQC мурагат корларындагыкужаттарга непзделш жазылган бул жолдардыц б1здщ тарихымызушш мацызы тым улкен екендгп даусыз. Ол кецестж билжгжен шарыктау шепне жеткен жылдарында да казак халкыньщ езтэуелазднт уш1н журпзген KypeciH токтатпагандыгын керсетедо.Сондыктан, олардын бэрще жан-жакты зерттелшш, халкымыздынулт-азаттык козгалысы тарихындагы ез орындарын алулары тик.Эз1рге 6i3 олардыц 6spi туралы айта алмаймыз. Дегенмен, солардыц6ipeyiHe токталайьж. Макалада: “ 1970-1977 жылдарда Алматыда“Жас казак” партиясы белсенд1 жумыс журпзд1. Ол элеуметтж,экономикалык, улттык жэне саяси максаттар (КСРО-дан белшу)белгшенд1. Оныц жетекипй Хасен Кожахметов турмеге жабылды.Аталган уйымдардын барлыгында ез мушелер1 iuiiitae саткындар болып,МКК оларды оцай талкандады” —деген жолдар бар.278


Мурагат кызметкершщ окырман кауымга жетизген бул мэльметшщ салмагы тым ауыр. Егер, шынымен керсетшген жылдарыАлматыда сондай партиянын болгандыгы, онын жеп жыл бойыбелсендц ж р ш с ютегендш рас болса, онда ол азаттык жолындагыхалкымыздьщ курес децгейшщ жогары болгандыгын керсететшфакп рейнде багаланып, ондай партиянын кай куш калай курылгандыгынанбастап, оньщ мушелерц барлык аткарган icTepi,уйымдастырушылары мен басшылары жэне кшнщ опасыздыкжасагандыгы туралы накты кужаттар непзш де дэлелденш халыккажетюзшу! тшс.Ал, егер, ем1рде сондай партия болмаган болса ше? Онда жауаптыадамньщ беделд1 газеттщ бетшде ел1м1зде салихалы саяси партияболган деп душм журтка жарияланудан не угамыз? Ол онда онсыздаталай бурмаланган тарихымызды ендо ез колымызбен (жаксыниетпен болса да) бурмалагандык болып шыкпай ма? Барды жоккашыгарып ел!м1з тарихын саналы турде темендетудщ де, болмагандыболды деп H eri3ci3 дэр!птеудщ де тарихымыз ушш зияны б1рдейемес пе?Олай болса тарихи шындык кандай? Алматыда шынымен “Жасказак” партиясы болган ба? Оны калай аныктауга болады? Щздщ ойымызшаонын 6ip гана жолы бар. Ол деректану гылымына суйену.Сол аркылы гана шындыкты аныктау.Бул жердеп мэселенщ ен бастысы макаланын мурагат кужаттарыныннепзш де жазылгандыгы. Иэ, онда айтылгандай бурынгыКазак ССР МКК мурагаттык корында “Казактьщ бостандык суйпшазаматтарынын уйымы “ЖАС КАЗАК”-тын мушелершщ антынын.1973 жылы жазылган, 9 баптан туратын “Казактьщ демократияшылазаматтарынын уйымы “ЖАС КАЗАК” КОНСТИТУЦИЯСЫНЬЩмэтшдершщ т.б. “ЖАС КАЗАК” атынан жазылган кужаттардынсактаулы тургандыгы рас. Мше, дэл сол кужаттар непз1нде автор“ЖАС КАЗАК” партиясы болды деп жазып отыр. Демек, ол ешкандайкущк тудырмауы керек. Ойткен!, б1зде солай калыптаскан. Мурагаткужаттарын шындыкгын шьщы ретшде кабылдау б1зде дэстургеайналган. Кандай да болмасын тарих туралы жазылган гылымиенбектш кундылыгы онын каншалыкты мурагат корлары непзшдежазылуымен елшенед!. Солай болган, солай болып та отыр.Bip OKiHiurrici, мурагат кужаттарын немесе кейб!р авторлардьщ279


жариялаган мэл1меттерш ешкандай да деректанулык сыннан етюзбейпайдалану тек жеке зерттеу жумыстарында гана емес,1ргел1 енбектерде, жастарга арналган окулыктарда кездеседь Мысалы,соцгы жылдары жогары оку орындарыныц етуденттершеокулык ретшде усынылып, кещнен тараган А. Кузембайулы,Е. Эбщцщ “История Республики Казахстан” - атты окулыгыньщ1973 жылгы (толыктырылып, кайта евделген) 5-nii басылымында“Казак ” газета туралы айта келе: Газета раздражала царскую охрануантиколониальным характером публики, ее на протяжении1913-1916 гг. Закривали 26 раз и сам А. Байтурсынов неоднократноарестовывался - деп жазылган. Ал шындыгында дэл сол жылдары“Казак” газета, IY-тарауда айтылгандай, 6ip де 6ip рет жабылган жок.Демек, патша еюметшщ тусында “Казак” газета 26 рет жабылдыдеп жазу б1рцпщцен, шындыкка сай емес, екшппден, ол патшаеюметанщ жергшкта шенеушктершщ озбырлыгын керсету емес, баркиыншылыкка тез1п, газета бес жыл бойы узбей шыгарып турганарыстарымыздыц ерл1кке 6eprici3 ецбектерш жокка шыгару болыптабылады.Дэл осылай, аталган макаланыц непзшде ем1рде ондай партиятаптен болмаган жагдайда да Алматыда “ЖАС КАЗАК” партиясыжета жыл бойы белсенда кызмет еткен деген тужырымныц эр турл1ецбектерге енш шындьщ ретшде калыптасып Keryi эбден мумюн.Сондыктан, накты деректерге деректанулык талдау жасау аркылыосы бастан мэселенщ аныгына кез жетюзгешм1з дурыс болар ед1.Бул жердеп 61зд1ц максатымыз тарихта “ЖАС КАЗАК” аттыпартияныц болгандыгын не болмагандыгын гана аньщтау емес.Эрине, эдшеттшк уш1н оныц да мацызы улкен. Дегенмен, 61зд1ц бастымаксатымыз осы мысалдыц нег1з1нде тек деректану гылымыныцкагидаларынан шыга отырып мурагат кужаттарына сыный талдаужасаганда гана акикатка кез жетк1зуге болатындыгын дэлелдеу.Аталган макаладагы 1970-1977 жылдарда Алматыда “Жас казак”партиясы белсещй жумыс журпзд! — деген жолдар да мурагатмэл1меттерше деген шекс1з сешмнен туган жацсак niKip. Олайдейташм1з сол жылдары Алматыда ондай саяси партия немесе уйымболган емес. Б1з мундай корытындыга сол макалада керсет1лгенбурынгы КазССР МКК мурагатында сактаулы турган, KemipMeciХасен Кожа-Ахметтщ 2000 жылы жарияланган “Ереу1л атка ер сал-280


май...” атты ецбегшде енген, сол партияга катысты матриалдаргадеректанульщ талдау жасау аркылы кедщк.Деректану гылымынын зацдылыктары бойынша, егер ондайпартияньщ болгандыгы объективп шындык болса, ол белил! 6ipдэрежеде деректерде бейнелену!, ягни кужаттарда онын “i3i” сакталуытшс. Жел жыл бойы белсенда жумыс журпзшген “партиянын” “b i”калмауы мумюн емес. Ол зацдылык. Зерттеущшердщ мшдеттер1 сол‘%дер” аркылы, ягни деректерге енген партия туралы мэл1меттераркылы, сол партиянын тарихын аныктау.BipaK 6i3 канша 1здеепргешм1збен кужаттардан “партиянын” атымен макалада айтылган оньщ “жетекпйа” Хасен Кожахметовтанбаска партиянын болгандыгы туралы мэл1мет беретш ешкандайдерек кездестарё алмадык. Ягни, ондай партиянын болгандыгынкерсётеттн ешкандай да “i3i” кужаттарга туспеген. Ал, партиянынаты мен онын жетеюшсшщ кёрсетшу! “ондай партия болган” - дептужырым жасауга жеткшщиз. Ойткеш, партиянын аты мен жекеадамнын ic-эрекеп тугае 6ip партиянын кызмеп емес. Бул бгзге“Жалпы ондай партия болган ба? ” - деген ой тудыруы зандылык.Ал, Хасен Кожа-Ахметтщ макалада керсетшгён жылдары орысотаршылдыгына, ягни кенес еюметше карсы курес журпзгенд1п,сол yuiiH жазалагандыгы баршага аян тарихи факты. Ол эртурл1 деректердежан-жакты бейнеленген, ягни Хасен курес1шц “i3i” сайрапжатыр. Сондыктан, деректану гылымынын талабына сай партияатынан жазылган кужаттар мен X. ЗЕ^ожа-Ахметтщ сол жылдарыез колымен жазган кужаттардын мэтйи мен мазмунын, формасымен стильш салыстыру олардан жеке адамга тэн ортак белгшердацбарлыгын, ягни олардын 6ip адамнын каламынан туындагандуниелер екендшн керсетгг; Демек, партия атынан жазылганкужаттарды да отаршылдык езпге карсы ез замандастарымен уйымнемесе партия куру аркылы б1рдесш куресущ кездеген, 6ipaK ондайуйым кура алмаган X.Кожа-Ахметтщ e3i жазган.Онын тагы 6ip дэлеш X. Кожа-Ахметтщ “кылмысты iciHe”катысты пайда болган сот процесшщ кужаттары. Мысалы,X. Кожахметовка байланысты 1977 жылгы 30 сэу!рде козгалган№ 16 кылмысты icTin МКК Алматы облыстык бел1мшщ ага терreymici,юстиция подполковниг1 Мукановтыц дайындаган “Айыптаукортындысында 1974-1977 жылдары Кожахметов казак жастарыныц


арасынан ез уйымын куруга эрекеттенген, онын программасын,Конституциясын, болашак мушелершщ антын жазган, булардын6spinin де мазмуны жал ага толы ” - деп жазылган.Оныц устше, XX гасырдыц 70 жылдары еп м п де калыптаскантарихи жагдайда, дашрек айтсак, тоталитарлык жуйе жагдайындаондай партия куру ic жузшде мумкш емес едь EipmiuiaeH,X. Кожахметов сиякты “баскаша ойлаушылардыц” баскам 1здер1ацдуда болатын, екшшщен, когамдык-элеуметик орта да ондайпартияга колдау керсетуге эз!р емес едь Ал ондай колдаусыз астыртынкурылган партиянын жет1 жыл белсенд1 эрекет ету! мумкшемес. Оныц айкын дэлел1 Хасенд1 тш сп орындарга устап берген,макалада айтылгандай, “партия iuiiHeH шыккан саткыи” емес, солХ.Кожахметовтыц азат етпек болып журген ез казактары. Ол туралыжогарыда айтылган “Айыптау кортындысында” 1977 жылгысэу1рдщ 29-нан 30-на караган туш. “Оян, казак, оян елхм” дегенунпаракты таратуга эрекет жасау устшде Малдэр^ерлж институтстудент! Жумабек Шажабаев пен Ерболат Алияданов айыпталушыКожахметовты устап, Мемлекетпк Кдункпздпс комитет!не тапсырады- делшген. Эрине, ол азаматтардыц саяси кырагылык танытыпездершщ “аса KayinTi кылмыскердГ’ устангандарына ол кезде ешкумэндэршщ болмагандыгы тущшки.Сонымен, МКК мурагатындагы “Жас казак” партиясы туралыкужаттарга жасалынган деректанулык талдау (деректану гыл ымындаол: “Деректердщ пайда болуын сынау” - деп аталады) б1ршшщен,аталган партиянын ем1рде болмагандыгын, еюшшден, партиянынатынан пайда болган кужаттарды ез KypeciHiH салмагын арттырмакболган X. Кржахметовтыц езшщ жазгандыгын, уппншщен, мурагатмэлiмeттepiн де деректанулык сыннан етюзу аркылы пайдаланукажетпгш Kepcerri.Студенттщ дайынлалуы ушш бершетш с^рактар1. Саяси кугын-сурпн кужаттарыньщ деректпс манызы мен жалпы сипаты.2. Саяси кугын-сурпн кркаттарынын ерекшелнстерь3. Саяси кугын-сургш кужаттар ы XX г. 70-80 жж. улт-азаттык козгалысытарихынын дерек кезь4. X. Кожахметпн ерлйл мен куресй5. Саяси кугын-сурпн кужаттары мен мурагат кужаттарын деректанулык талдау.282


8-т а р а уКАЗАХСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТАРИХЫНЬЩДЕРЕК К0ЗДЕР1Келешек Казакстан тарихнамасынын езеюп мэceлeлepiнiн6ipi - тэуелшз Кдзакстан Республикасынын пайда болу,калыптасу жэне даму тарихы болары KyM9Hci3. XX гасыр сонындаадамзат тарихындагы ен алып империялардыц 6ipi - КСРО-нынKyftpeyi нэтижеанде, элем картасынын бетшде б1рнеше жацамемлекеттердщ пайда болып, тарих сахнасына шыккандыгы белпш.Солардын 6ipi - Казакстан Республикасы. Бул б1рнеше мыцжылдыктарихы бар казак халкынын ем1р1ндеп жаца кезеннщ. ягни ен жацатарихынын басталуы болды. Казак халкы, осы елд1 мекендеген баскада улттар екшдер1мен 6ipre, ез мемлекетш кайта куру iciMeH айналысабастады. Корытындысында ез тэуелс1зд1гшщ 15 жылдыгынказак халкы элем таныган улттык мемлекет! бар ipreni ел ретшдекарсы алды.Казакстан сиякты жер келем1 жагынан элемде тогызыншы орындатурган, табиги байлыгы мол, езщццс даму жолын таба бшгенелдщ ен жаца тарихы, acipece оныц бастапкы кезещ, атап айткандажаца мемлекет ретшде дуниеге келin, калыптасу жэне даму тарихыкщД1 де болса кызыктырары даусыз. Ец алдымен ол, улт тагдырыушш meuiyiiii рел аткарган аса манызды тарихи кубылыс ретшде,осы елдщ Ka3ipri жэне келешекте дуниеге келер жас урпагы ушшкымбат.Уакыт озган сайын кайта курылган мемлекетам1здш алгашкыкалыптасу кезещне, ягни ipre тасыныц кайта калану кезецше дегенкызыгушылыктын арта tycepi, ол кезецнщ карама-кайшылыктарга283


голы курдел! де, манызды кезен ретшде жан-жакты зерттелед!,оныц тарихына арналган 1ргел1 ецбектердщ дуниеге келер1 анык.Сондыктан осындай зацды кубылыска, ягни тэуелс1з КдзакстанРеспубликасыиыц дуниеге келу, калыптасу жэне даму тарихынынтерец зерттелш, шынайы да, объективп жазылу icine дайындыкосы бастан жуйел1 де, гылыми нeгiздe журпз!лу1 тшс. Солардын6ipi - тэуелс1з Кдзакстан тарихынын ipre тасын курайтын деректжнег1з!н1н тарих гылымынын талаптарына сай дуры с калануы.Тагдыр 6i3re 6ipmmi рет ез тарихымыздын етиел! кезецдершщ6ipiHin ipre тасын гылыми непзде жэне жуйел1 турде калыптастыругамумкшдж 6epin отыр. Ондай мумкшдокп толыктай улт муддесшесай пайдалана бшмеу улкен кателш болар едь Халкымыз бурында талай етпел1 кезеццерщ басынан еткерген. BipaK, ез тарихыныцтел деректерш ез муддесгае сай дер кезшде жинастыруга муршасыболган жок- 0 з алдымызга ел болып, ес жинай бастаганымыздаЕлбасыныц бастамшылыгымен арнайы мемлекетпк “Мэденимура” багдарламасын кабылдап, бутюл элемнен дершк мэденимураларымызды, ягни тарихи деректер1м1зд11здеп тауып, жинай бастауымызсоныц салдары.Тарихи деректер1м1зд1 дер кезшде жинастырып, етаеюмаздаобъективп жазуга пайдалана алмауымыздыц - Kenineni жэне жартылайKenmeni eMip салтымыз, ез ерюмйздщ ез1м1зде болмауы сияктыобъективп себептер1 мен катар, тарихымызды гылыми непзде жазу|сййц кеш басталуы, б1здеп тарих гылымынын непздершщ кецеспккезецде калыптасуы, тарихшы мамандар даярлаудыц улттык муддегесай журпзшмеу1 жэне улттык тел деректер1м1зда пайдалана бшугеуйрететш деректану гылымынын болмауы сиякты субъективпфакторлардыц да 3cepi болгандыгы белил!. Демек, егер, 6yriH 6i3улт талгамына сай объективп тарихымыз ani жазылган жок десек,ол б1здщ табиги-тарихи дамуымыздыц заццы нэтижесьСондыктан алдагы уакытта б!здщ алдымызда, 6ip жагынан,еткешмазден акпарат берепн деректер1м1зда 1здеп табу, жинау,жуйелеу, сактау жэне деректанульщ сыннан етюзу аркьшы тарихымыздыжазу м!ндеп турса, еювшй жагынан, тэуелаздж тарихыныц дереккездер1 мен накты деректерш осы бастан жуйелеп, деректанулыкецдеуден етюзу аркылы гылыми айналымга тарту мшдеп тур.284


Бугшп казакстандыктардыц басым белйчшц такелей катысуыменжасалынган жэне жасалып жаткан тэуелаз КазакстанРеспубликасыньщ тарихы, каз1рп гылым мен техниканьщ дамудецгешне сай, эр турл1 формада, эр турл1 максатта жэне эр турл1мазмунда, эр алуан дерек кездершде бейнелецщ жэне бейнеленуде.Осыларды белгш 6ip жуйеге келтарш сыни талдау, оларданшынайылык децгеш мен гылыми кундылыгы жогары матмет ала6iny Казакстан тарихшыларынын басты мшдета. Ал, ол, ез кезегшде,тарихшылардан дерек кездерше деректану гылымынын талаптарынасай талдау жасай бшудд талап етед1. Осындай, деректанугылымынын тургысынан келудо талап ететш, тэуелыз Казакстантарихынын манызды жазба деректершщ улкен 6ip тобын КР туцгышПрезидента Нурсултан Эб1шулы Назарбаев ецбектер1 курайды.8.1. Н.Э. Назарбаев ецбектер1 тэуелйзКазакстан тарихыньщ дерек кез1Тагдырдыц жазуымен тарихымыздыц ец 6ip курдел1 кезецшдеел басшылыгына ие болган Н.Э. Назарбаев, ел баскару шмен катаркептеген ецбектер жазып, тэуелш! Казакстан тарихынын деректакнег1з1н калача да ез улесш косып келедь Елбасы ретанде Н. Назарбаевецбекгершде тэуелаз Казакстан Республикасыныц тарихы еналгашкы кундершен бастап-ак, барлык кырынан дерлш бейнеленген.Сондыктан Н. Назарбаев ецбектерш тэуелаз Казакстан тарихынындерек кез1 ретанде пайдалана бшмей ец жаца тарихымызды ашыпкерсету мумкш емес.Ец жаца тарихымыздыц езекта мэселелершщ 6ipi - тэуелсйКазакстанньщ ез мемлекеттагш куру мэселеЫ. Тарихымыздыцбаска да туйщщ мэселелер1 сиякты, мемлекетттмвд1 кайта курумэселеа де туцгыш Ирезидентам1здщ ецбекгершде жан-жактыайтылган, ягни деректану гылымынын тйпмен айтсак, Н.Э. Назарбаевецбекгершде мемлекеттшм1зда калпына келтару тарихы,алгашкы накты ic-шаралардан бастап, жан-жакты бейнеленген.Сондыктан Н. Назарбаев ецбектерше тэуелаз Казакстан мемлекетшкалыптастыру, ныгайту жэне дамыту тарихыньщ дерек кез1 ретандеталдау жасау, тек деректану гылымынын гана емес, жалпы Казакстан285


тарихнамасыныц да езекп мэселелерпиц 6ipi болып табылатындыгыКуМЭНС1Э.Егер, дерект1н элеуметпк табигаты,сол дерекп жасаушы субьекттщ когамдагыорнымен аныкталатындыгын ес-Ж шш №ИЛкерсек, онда Н.Э. Назарбаев енбектер1тунгыш Президент1м1зд1н ез1 туралыкунды маглумат бере алатын мацыздыдерек кездер1 мшдетш де аткарады. Де-1мен, Н.Э. Назарбаевтын тэуелс1здшкарсанында жэне тэуелс!зд1к жылда-%рында жазган ецбектер! тек тэуелиздштарихыныц гана емес, сонымен катароныц Елбасы ретшдеп ез тарихыныц да,дагпрек айтсак, eMipi мен кызметшщ, саналыю-эрекеттершщ, максаты мен муддесшщ, саяси кезкарасы менкогамдык жэне азаматтык позициясыныц калыптасу жэне даму динамикасытарихыныц да дерек кездер1 болып табылады. СондыктанН.Э. Назарбаев енбектерше деректанулык талдау жасау, оныцтэуелаз елдщ тунгыш Президент! periндеп де, элемдак денгейдептарихи тулга ретшдеп де бейнесш айкындап, тэуелмз Казахстанмемлекетш кайта куру жэне ныгайту гсшдеп рел1 мен орнын ашатусуге кемектесер1 анык.Демек, КР туцгыш Президент! Н. Э. Назарбаев ецбектершетэуелс1з Казакстан мемлекетпп тарихыныц дерек кездер1 ретшдедеректанулык талдау жасаудыц кажеттхшп ёш кумэн тугызбайды.Н. Э. Назарбаев ецбектершщ тэуелс1з Казакстан тарихынын дерекK63i ретшдеп мацызы мен ерекшелжтер1, пайда болу обьективтшшмен тарихи жагдайы жэне сыныптау проблемалары, оларгаКазакстан Республикасында президента к бишк институтыныц пайдаболу жэне калыптасу тарихыныц дерек коз1 ретшде деректанулыкталдау жасау мэселелер1 Сэбит Салкынулыныц “Туцгыш Президентжэне Казакстан Республикасыныц тарихы” атты монографиялыкецбегшде жэне “Деректануда” айтылган.286


8.2. Зац aKTLiepi Казакстан Республикасы тарихыныцдерек кездер1а) Зандардыц дерек кездер1 ретшдеп манызы.Баска да мемлекеттер тарихы сиякты, Казакстан Республикасытарихыныц да дерек кездершщ улкен 6ip тобын зац aicrmepiкурайды. Казак халкыньщ, осы жердо мекендеген езге де улттарёкалдершен б1рлесш, кукыктык мемлекет куру жолына тусу! зацактшершщ тарихи дерек кездер! репндеп мацызын артгыра тусп.0шрщц барлык саласыныц зацдык непз алуы, когамда орын алгантубёгейш езгер1стердщ белгш 6ip зацдарга сэйкес журпзшу1, елтарихыныц эр алуан зацдарда бейнеленуше алып кедщ. Демек, зацакты ерш дерек кездерд ретанде пайдалана бшу, тэуелт Казакстантарихыныц объектикп жазылуыныц басты апгышарттарынын 6ipiболып табылатындыгы кумэнсв.Посткецестш кецГстакте, эйресе дэстурл1 деректану мектеб1 гасырлар бойы калыптасып, дамыган Ресейде, каз1рп заман тарихыныцзацдык деректерше деген кызыгушылыктыц артуы байкалады.Олардагы гылыми зерттеудщ каз!рп децгеш, идеологиялык курсауданбосану, б ш м т ц интеграциялык ypflici т. т. зацдык дереккездерше деген деректанулык тадцауга жаца талаптар койып отыр.Осыган байланысты Ресей галымдары зацшыгарушылыктыц релшжаца тургыдан багалауга, заншыгарушыныц кукыктык мэдениeriмен кукыктык санасынын, оныц шпнде когамныц езшщ де,езара байланыстылыгын аныктауга ерекше кещл белуде. Ресейгалымдарыныц зац актшерш ез тарихыныц дерек кездер1 ретшдезерттеудеп ic тэж1рибес1 б^здер ушш де пайдалы болуы мумюн.Ce6e6i, зац актщерш дерек кездер1 ретшде талдаудыц теориялыкжэне методикалак непздер1 бэршде де нлзшен б1рдей.Ka3ipri Ресейде, б!ршшэден, бурын белпаз болган немесе жасырылыпкелген кужаттардыц гылыми айналымга тартылуына,ектппден, зац актшершщ турлершш молайуына, ушшшщен, зацaKrinepiu талдаудыц жаца тэсшдер1 мен эщстершщ 1здеепршушебайланысты тарих гылымында бул с аланы зерттеу аукымыныц артуыбайкалады. Сонымен катар, зацдар мен баска да кукыктык актшерда287


- жеке, топтык, элеуметтпс мудделердщ реальды бейнелену1 ретанде,когам мен мемлекеттеп жэне элемдеп eзгepicтepдiн нэтижес! ретанде- жуйелш б1рл1кте карау урщсш де байкауга болады. Деректанугылымы енд! гана калаптасып келе жаткан Казакстан тарихшылырыушш Ресей галымдарынын мундай тэж1рибесш зерттеудщманызы улкен екендш тусшкта. Ол 6i3re ез eлiмiздiн зан акталер!-нщ дерек кездер! ретшдеп ерекшел1ктерш аныктап, сол ерекшелшъ« терге сай деректанулык талдауларжурпзуге кемектесер1 анык.Зац актшерш Ресей тарихынындерек кездер1 ретандекарастырган орыс тарихшыларыныцецбектерше шолу жасау,олардын бул салада кептеген icтераткаргандыгын керсетедьБул айтылгандар КазакстанРеспубликасы тарихына да толыккатысты деп айтуга болады.Мемлекеттщ кукыктык непзщкураушы фактор ретшде занактшер1 Шздеи каз1рп котамтарихынын мацызды дерек кез1болып табылады. Кукыктыкмемлекеттщ Heri3i каланган Казакстандада бугшдё зац акталершщмемлекеттак жэне когамдыкуйымдардыц барлык дерлш кундел1кта жумыстарын реттейтщдт жэне багыттайтындыгы, азаматтар мен уйымдар арасындагыкатынастарды белгш 6ip зандык нормаларга туаргендоп eMipшындыгы. Сондыктан зан акталер1 б1зде де зацдык кужаттар ретандеде, тарихи дерек кездер1 ретшде де жан-жакты да, объективта талдаудыкажет етедьб) ¥гымдар мен терминдерЗан терминше “Казакстан Республикасыньщ мемлекета менкукыгыныц непздерГ’ атты окульщта: “Зан дегешм!з, ец жогаргынормативтк купп бар акта. Казакстан Республикасыньщ Конститу-288


циясы бойынша Парламент - зан шыгару кызметш жузеге асыратынРеспубликанын ец жогаргы органы.Зац термин! эдебиетте ею магынада колданылады - “кен” жэне“тар” магынасында.“Кен” тургыдан алсак, занга нормативтш аасплердщ барлыктурлерг накты зандар, жарлыктар, каулылар, шепнмдер, буйрыктар,нускаулар, ережелер, жаргылар т. б. жаткызылады.Ал, “тар” тургыдан карайтын болсак, занга тек кана “зан” депаталатын нормативтж-кукыктык актшер гана жатады. Зан, ез, мэншде алатын болсак, норматив кукыктык акилердщ арасындаерекше орны бар, ерекше кызмет аткаратын акт болып есептеледГ’деген аныктама бер1лген.“Зан aKTici” угымы гылыми эдебиеттерде эр турл1 магынадаколданылады. Угымдар мен терминдерде озгер1ске ушырайтындыгы,олардын магынасынын трансформацияланатындыгы табигикубылыс. Дегенмен, “акт” термит “actum” деген латын сезшеншыккан, ягни “ago” - “эрекет етемш”, “actum est” - “жасалды”, “icKeасырылды” деген угымдарды бщдаредьв) Зандарды жариялау жэне зерттеуКазакстан тарихнамасында зан amijiepi дерек кездер1 ретшдебурын арнайы карастырылмаганымен, одактас республикалардын6ipi рет1нде Казакстан да курамында болган КСРО тарихнамасындабул мэселеге кезшде ерекше кещл бошнгеш Зандык дереккездерш талдау жэне оларды жариялау кенес еюметщщ бфщнионжылдыгында-ак басталган. Ерекше кещл манызды мемлекетпкакплер —декреттерд1, конституция, кодекстерд1 зерттеуге белшда.Зандарды кабьшдаудыц ce6errrepi мен жагдайы, жобаларды дайындаумен талкылау, авторлыгын аныктау сиякты мэселелерд1карастырды. Дегенмен деректерд1 талдауда 1шю сынга кещл етеаз бел1нд1. Ол саяси факторлармен катар, сол кездеп зерттеующЦ децгейшщ темендтмен де байланысты болды. BipaK кепузамай-ак ондай оцды урдю тез жогала бастады. XX гасырдыц 20-шы жылдарыныц соцына карай тарих гылымында марксизм-ленинизмидеологиясын орныктыру максатанда журпзшген куреснэтижесшде гылыми дискуссиялар тиылды, гылыми кезкарастар289


мен позициялардыц б1ртектшш белец алды, зацдык дерек кездершзерттеудщ перспективалык багыттары жабылды.Кецеспк тарихнаманыц тагы 6 ip ерекш елт зац актшерш зерттеугетаптык тургыдан келу болды. Юриспруденцияда “Советиксоциалистш кукык - жаца, кукыктыц жогаргы тип!, канаушылыктанTy6ipiMeH айырмашылыгы бар”деген кагида булжымае шындыкретшде кабылданды. Тар аухымды таптык тургы галымдардытыгырыкка T ip efli, гылыми бурмалаушылык кец етек алды. Партиякесемдершщ, партия жэне мемлекетпк аппараттыц жогаргы сатысындаотыргандардыц мудделер1 ецбекпплердщ мудделер1менбуркемелендь Карапайым халык ездерше белпдо нормалардыцкепшдерше айналды. 0йткеш кептеген зацдар мен кукык колдануaicrmepi (подзаконные акты) жасырын турде кабьшданды. Сондыктантарих гылымы кукыктык кещетактщ бул белптне K ipe алмады.0те жаксы зац шыгаруга болады, 6ipaK оны эрюм эркалай орындасаонда оныц куны болмайды. Зацныц котам мушелершщ бэршеб1рдей жэне эр кайсына зацдык Kymi когамныц саяси, элеумегпкэкономикалыкжэне т. б. жагдайларына, моральдык ахуалына тшелейбайланысты. Мысалы, 70 жылдан астам уакыт кецеетш зацдаркецес халкына ешкандайда кепшдш берген жок. 0здер1 ушш “зацжазылмаган” ерекше элеуметпк топтар пайда болды.КСРО-дагы зацшыгарушылык icinaeri акымактык Л. И. Брежневкез1нде езшщ шарыктау шегше жетп. Кемелденген социализмнщ орнауысиякты жетпеген жетаетштердо беюте отрып, зацшыгарушылыкic жузшде ешнэрсе езгертпей-ак, жеке адамдардыц кукыгы менбостандыгыныц дамуыныц, зандылык пен кукык тэрпбшщ салтанаткуруыньщ жалган керйпеш жасады. BipaK, 69pi де 6ip ауызданколдау тапты жэне бекптщщ. Зацшыгарушылык барьшша идеологияланды:эр турл! проблемаларды шешу басты максат болган жок.Зац шыгарушылардыц cemMi бойынша, басты мшдет 6ip 6ipiMeHкабыспайтын нэрселерд1 кабыстьфу; азаматтык кукыкты жариялайотырып, партиялык-мемлекетпк аппараттыц шекиз бшпгш сактау,уакыт талабынан калмау, 6ipaK маганалы ешнэрсе езгертпеу т. т. болды.г) Тэуелаз Казакстан Республикасыньщ зацдык непздершщкалыптасуы.Тэуелс1з Казакстан Республикасыньщ зацдык непздер1 де, солКСРО койнауында калыптаса бастады жэне б1рнеше кезеццерден290


етта. 1988 жылы 1977 жылгы КСРО конституциясына езгерютермен толыктырулар енпзу туралы зацга сэйкес жаца жогаргы бшнкжуйеЫ - халык депутаттарыныц с ъ е з ! жэне теракты жумыс ютейтшКСРО Жогаргы кецес1 калыптасты. Баламалы с ай л а у д ь щ зацт у р ш д е беютшу1 е л д щ саяси е ш р ш д е п жаца кубылыс болды. 1989жылы КСРО халык депутаттарыныц б !р ш п п c b e s i теракты жумысютейтш екшалаталы парламет к у р д ы . BipaK, ол бурынгысыншаКСРО Жогаргы Keneci деп аталынды. Съезд жэне Жогаргы Кецесмемлекетпц ец жогаргы зац шыгарушы органы болып табылды. 1990жылы КСРО халык депутаттарыныц yniimni с ъ е з!, бурынгы КСРОхалыктарыныц тарихында 6 ip im n i рет, кец келемдеп еюлетгшшбар КСРО президента деген лауазымды ейгазда. Сол съезде КСРОконституциясындагы “Кецес когамындагы КОКП-ныц баскарушыжэне багытгаушы” кукыгы кврсеталген 6-шы баптыц к у п и жойылды.Ол елдеп б1рпартиялык жуйенщ жойылуын бшддрдо. КСРОк в л е м ш д е Ж у р г М л г ё ц мундай тубегешп в з г е р ю т ё р д щ б э р ! де, солмемлекеттщ курамдас 6 e n ir i ретшде, Казакстанга да тэн болды.Е д а ш з д ё каз1рп зацшыгарушылыктын еюнпп к ё з ё щ н щ басталуыретшде Казакстаннын езшщ Мемлекетпк егемецщп туралыДекларациясын жариялаган 1990 жылдыц 25 казанын а лугаболады. Егемендцк туралы декларацияда республикалык зацшыгарудыц басым тустары к в р с е т а л г е н арнайы бел1м ештшцц.Заншыгарушылыктьщ у д а н г ш к ё з е ц ш щ басталуы Казакстаннынтолык тэуелиздйе алуымен такелей байланысты. 1991 жылгы наурызайында еткен Одакты сактау туралы б укшхалыктык референдумнынкорытындысына карамастан, 1991 жылдыц желтоксанында когамдамуыньщ о б ъ е к ти в та зацдылыктары салдарында КСРО е м !р cy p y ifiтоктатты. Казакстан тарихыныц да, зацшыгарушылык тарихынында жаца кезещ басталды.д) Зацдарга деректанулык талдау жасау.Ресей деректанушылары зац а к т ал е р ш - тарихи дерек кездершщерекше Typi р е т ш д е карастыралы. Ce6e6i, олар ездершщ мазмунын,манызын, е р е к ш е л н с ге р щ м у ь ш н д т н ш е к е щ р е к ашу максатындаарнайы талдау тэсшдерш колдануды тал ап е т е д й Зац актшершзерттеу принциптершщ барлык зацнамалык дерек кездерше ортакболуына карамастан, олармен жумыс icT ey тэсшдер1 б !р д ей емес.291


Ол зандык кужаттардыц тишне, турлерше, жасалу максатына,уакытынат.б. факторларга байлаыысты. Айталык, Конституция жэнеконституциялык акплер ецбек жэне баска да зан акплершен баскашаталданады. Зац актшершщ манызы мен пайда болу ерекшел1ктер1оларды деректанулык талдау ерекшел1ктерш гудыралы.Тарихи дерек кездер1 ретшде зан акплерше деректанулык талдаужасау б1рнеше кырынан журпзшу1 мумкш. Дегенмен, барлыкжагдайда да темендепдей арнайы мшдеттер койылуы тшс: акпM3Tininin тарихын зерттеу; оны жасаудагы накты субъектщ релшаныктау; зацшыгарушылык жуйесшдел накты зац aKTiciHiH орнынталдау; зандык норманын сипатын, устем кукыктык туЫшкпаныктау; зац aicriciH онда эр алуан элеумегпк-тарихи шындыктынбейнелену объекпЫ peтiндe зерттеу.Орыс деректаушыларыныц айтуынша, дерек кездершш баскатурлерше Караганда зац акплер1мен жумыс icTeyaiH жалпы методикасынаныктау б1ршама жешл. Ол зац актшершщ кужат ретшдепкурамыныц белгин 6ip дэрежеде узак уакыт туракты болуымен,оны ойластырылудан бастап, зан ретшде кабылданып, жариялануынадейш белгш 6ip иерархиялык жуйеден ету кажетппменайкындалады. Олар зац актшершщ курылымын шартты турде бы лайдеп керсетедк1. Зац aicriciHiH аты (егер оган енпзшген езгер1стер ментолыктырулар болса, олардьщ да KepceTuiyi мумкш)2. Юм жэне кашан кабылдады?3. M9TiHi:преамбул асынормативт1к баптарыкосымшалары4. жогаргы бишктщ беюткен колыЗац актшершщ курамы узак жылдар бойы осылай немесе осыгануксас болып кeлдi. Тек олардын rypnepi ecri жэне оларды пайдалануаукымы кеэдщ. Зацныц мэш мен куаты —оны пайдаланган котаммушелершщ бэршщ c©3ci3 орындауы. BipaK ол шарт барлык уакыттаб1рдей орындалган жок.Дэстурл1 деректану Meicre6i бар елдерде зац акттерше деректанулыкталдау жасау методикасы бурыннан калыптаскан жэне олар292


унем1 жетщщршш отырады. Жалпы алганда зерттеу процедурасынбылай деп керсетуге болады:I. Зац актшерш жасау процесстерш реконструкциялауII. Зац актшершщ нормаларынын мазмунын талдау жэнеталкылауЗац актшерш жасау процесстерш реконструкциялау кукыккездерш аны ктаудан бастал а ды. Кезкелген кукык устем жуйешц еринбшдаретш кукыктар жуйезд болып табылады. Кукыкта керсетшгенерштщ мазмуны элеуметтпс факторлармен айкындалады. Экономикакукык нормасыныц пайда болуына тшелей алып келмеищ.Экономикалык фактор адамдар санасынан ётеда жэне кукыктыкидея л ар мен талаптар туршде кукыкка айналады. Кукыктыцкалыптасуына саясатта, таптар мен элеуметпк топтардыц Kypeciмен взара карым-катнастары да улкен эсер етедо. Бул факторлар(экономикалык, саяси т. б.) кукыктык нормалардыц пайда болуыныцалгышарттарын курайды, 6ipaK олардыц пайда болуыныц тшелейce6e6i ретшде карастыры лмайды.Кукык кездершщ пайда болу себебш аныктау зацшыгарушылыкбастамшылдыкты (инициативаны) аныктаудан басталады. Талдаудыцмшдетп шарты кужаттыц пайда болуыныц себебш аныктау,зацныц пайда болуына эсер еткен накты-тарихи ахуалды зерттеу.Мемлекеттщ дамуынын эртурл1 кезецдершде зацшыгарушылыкбастамшылдыкта эр турл! болады. Мысалы, 1936-шы жылгы Конституциябойынша зацшыгарушылык бастамшылдык тек КСРОЖогаргы Кецесше тэн болды. Ал, КОКП-ныц XX съезшен кейш асаманызды зац актшершщ принциптер1 алдын ала партияныц жогаргыоргандарында каралатын болды. Казакстан Республикасыньщ“Нормативтж кукыктык актшер туралы” зацында зац шыгару баетам асы кукыгына ие субьектшердщ аясы анык керсеплген. Зацшыгару бастамасы iciMeH шугылданушы субъект зац шыгарушыорганга езшщ усынысы немесе дайын зац жобасымен барганда,Ky3ipeTTi орган оны карауга, талкылауга жэне корытындысын ресмитурде беруге зацмен мвдетгелген.Келес1 манызды кезец зац жобаларыныц пайда болуын сынауменбайланысты. Зац жобаларыныц пайда болуы, эдетте бйрнеше,6ipiHeH соц 6 ip i журетш (кейде тштен катар журетш) арнайы293


комиссиялардьщ кызметтердмен байланысты. Бул ретте мемлекетпкбилштщ жогаргы органдары беюткен ресми комиссиялар мен мамандартартылган жумысшы комиссиялардьщ кызметтерш айыра бшукерек. Кеп жагдайда зац жобасыныц алгашкы нускасын толыгыменнемесе белгш 6ip бeлiктepiн эдетте жумысшы комиссиялары жасауымумюн. Мысалы, 1936 жылгы КСРО конституциясыныц жобасынжасау кезвде ресми конституциялык комиссиялардан баска,б1рнше жумысшы комиссиялары жумыс ютеген.Казакстан Республикасы зац aicrmepi жобасыныц жасалуы туралыокулыкта: “Зац жасаудыц алгашкы сатысы —зац акп жобасындаярлау. Жобаны жасап усыну ушш зац бастамасында кукык болуыкерек. Ондай кукык Парламенттщ депутаттарына жэне КазакстанРеспубликасыныц Уюметше бершген. Осы кукыкты пайдалана отырып,эр депутат, депутат топтары, Уюмет Параламент мэжшсшщкарауына зац жобасын усынады. Уюметке зац жобасын жасаудыРеспубликаныц Президент! де усына алады. Ал Уюмет, эдетте, зацжобасын жасауды тшсп министрл1ктерге, мемлекетпк комиттеттергетапсыруы мумюн” делшген.Зац актшерше деректанулык талдау жасауда жобаларды мэтшдшталдау ерекше орын алады. Ол эр турл1 редакциядагы мэт1ндерд16ip-6ipiMeH салыстыруды талап етедь Зац жобасында баптар негурлымкеп болган сайын, оларга енпз1лген тузетулар мен тольщтыруларкеп болган сайын, согурлым деректанушыларга аукымды жумысicTeyre тура келедь Онсыз зац жобасын жеталд1рудщ багытынайкындау, тузетулер мен тольщтырулар артында кандай куштердщ,кандай накты топтардын турганын аныктау мумюн емес. Ол 9cipeceкеппартиялык жагдайда аса мацызды.Зацдык дерек кездер1мен жумыс ютеудеп келес1 мацыздыкезецдердщ 6ipi - зерттеудщ деректанулык базасыныц курылымынаныктау. Орыс дерктанушыларыныц ойынша олар темендегщейкужаттар тобынан турады:1. Зацшыгарушылык бастамшылдьщ кужаттары2. Жобанын барлык редакциялары3. Партия жэен мемлекет басшыларыныц, муддем ведомствалармен мекемелердщ сын-ескертпелер1 керсетшген жобалардыцмэтшдер1294


4. Мэтшнщ соцгы нускасы5. Талкылау материалдары6. Талкылау жэне редакциялау барысында еттзшген езгер1стер7. Зац жобасыныц эту барысы туралы акдараттар8. Хат алмасулар9. Зац жобасыныц етушщ барлык сатысына катысты кейде асамацызды мэл^меттер беретш, кейб1р сэттерш аныктауга квмектесетшестелнстер.10. Зац жобасыныц непзш курайтын зацдык жэне кукыктыккужаттар11. Зацды жариялау Деректанулык талдаудыц барлык кезецдершдеде керсетшген кужаттар тобыныц кайсысы болса дадеректанулык сынныц барлык кешёвуц тэсмдерш колдануды кажетегеда.Сонымен, корыта айтсак зац актшершщ тарихи дерек кбздерретшдеп ерекшел1ктерш аныктау, оларга деректанулык талдаужасаудыц теориялык-методикалык непздер1 мен жолдарынайкындау Казакстан тарихыныц, оныц шпнде Казакстан Республикасытарихыныц да, деректш непздершщ 6ipiH курайтын зацактшершен шынайылык децгеш жогары мэл1меттер ала бшугекемектесер1 анык.Сщ(втт1ц дайыидалуы уппн бер!летж сурактар1. Н.0. Назарбаевтын енбектер1 тэуелстз КР мемлекетпл тарихынын дерек кезь2. Н. 0. Назарбаев ецбектершщ epeiaueniirrepi мен тарихи манызы.3. Н. д. Назарбаев енбектершщ пайда болу объекта втшп, тарихи жагдайыжэне оларды сыныптау проблемалары.4. Зан axrijiepi Казакстан Республикасы тарихынын дерек кездерк5. Зан актшершщ тарихи дерек кез1 ретшдеп манызы мен ерекшел1ктерь6. Зан акгшергмен жумыс icreyniH непзп кезендерк295


ЭДЕБИЕТТЕРHerbri эдебиеттер:1. Атабаев К Казак 6acnace3i Казакстан тарихынын дерек кезь (1870-1918жж). Алматы: Казак университет, 2000. - 358 б.2. Атабаев К Казакстан тарихынын деректанулык непздерь —Алматы: Казакуниверситет!, 2002. - 302 б.3. Атабаев Деректану. - Алматы: “Казак тарихы”, 2007. - 272 б.4. Источниковедение: Теория. История. Метод. Источники Российской истории.Учеб. пособие: И.Н. Данилеский, В.В. Кабанов, О.М. Медушевская, М.Ф. Румянцева.—Москва: РАН, 2000. —С. 703.5. Ковалъченко И.Д. Методы исторического исследования. - Москва: Наука,1987.-С . 440.6. Салцынулы С. Туцгыш Президент жэне Казакстан Республикасыньщ тарихы.- Алматы: “Казак энциклопедиясынын” Бас редакциясы, 2007. 240 б.7. Смоленский Н.И. Теория и методология истории. —Москва: Академия, 2007.- С. 272.Косымша эдебиеттер:1. Медушевская О.М. Современное зарубежное источниковедение. М.: Высшаяшкола. —1983. 137 с.2. Макаров М.К. О принципах классификации письменных источников // ТрудыМГИАИ, —Т. 16.-Москва, 1961.3. Пронштейн А.П. Методика исторического исследования. —Ростов-на-Дону,1976.-С . 315.4. Медушевская О.М. О проблемах классификации исторических источников //Советские архивы. - 1978. - № 5.5. Сексенбаева Г.А. Методика работы с архивными источниками. —Алматы:АТУ, 1996.-С . 25.6. Стрельский В.И. Теория и методика источниковедения истории СССР. -Киев: Издательство Киевского Университета, 1968, - С. 264.7. Маргулан Э. Ежелп жыр аныздар. - Алматы: Жазушы, 1985. - 352 б.8. Бекейхан Э. Тандамалы. Бас ред. Р. Нургалиев. - Алматы: Казак энциклопедиясы,1995.—421 б.9. Бекмаханов Е. Казакстан XIX гасырдыц 20-40 жылдарында. - Алматы, 1994.-416 6.10. Сулейменов О. Аз и Я. - Алматы: Жазушы, 1992. - 298 б296


РЕФЕРАТ ТАКЫРЫПТАРЫ1. Деректанудын гылым ретшдеп калыптасуы мен даму тарихы.2. Казакстан тарихынын деректанулык непздерк3. Деректану гылымынын теориялык мэселелерь4. Ш.Ш. Уэлихановтын деректанушылык ойлары.5. 0 . Бекейхановтын деректану гылымына коскан yneci.6. Е.Б. Бекмаханов - деректанушы.7. Фольклордын турлж ерекшел1ктер1 (сыныптау проблемасы).8. Деректанулык угымдар мен терминдер.9. Р. Бердабайдын енбектершдеп деректанушылык ойлар.10. Деректану жэне косалцы тарихи пэндер.11. Тарихи дерек - категория, тусшйс репнде.12. Э. Бернгейм жэне онын окулыгы.13. Деректердщ пайда болуын сынау немесе I Деректердщ сакталу формалары.14. Деректердш пайда болу уакытын аныктау (датировка).15. Батьфлар жырлары тарихи дерек ретшде.16. М.Х. Дулати «Тарих-и Рашиди» енбеп.17. Деректердш гылыми кундылыгын аныктау принииптер1 мен тэсщцерг.18. Деректанудын пайда болуынын жэне калыптасуынын алгышарттары менортак зандылыктары.19. Казактын тунгыш улттык-бейресми басылымдары тарихи дерек кез!ретшде.20. Жылнамалар тарихи дерек кезд.21. Казак барпасезшщ пайда болуы: тарихи алгышарттары, максаты менмщдетгерь22. Ежепп дэу1р эдебиет1 Казакстан тарихынын дерек кезь23. Заманхаттардын тарихи дерек ретандеп ерекшелжтерк24. Деректанулык талдау методикасы мен принциптерь25. Жеке адамдык деректер тобы мен олардын ерекшел1ктер1.26. А.С. Лаппо-Данилевскийдщ деректанулык эдк-тэсшдерь27. Деректанудын екьтеттшк проблемалары.28. Мурагат кужаттарын деректанулык талдаудан етюзудщ кажетттлт.29. Батые Еуропа елдершде деректану гылымынын дамуы.Реферат жазу ушж эдктеме.пк нускауларРеферат жумыстарын студентгер жеке орындайды. Реферативп тацсырмалар такырыпкасай накты жэне непзп мэл1меттерл беруге багытталады. Студент ездтненбершген реферат такьфыбын барынша жан-жакты ашып. кетерген мэсёяесшщ туйшшжасап, непзп корытындылар жасауы керек. Сонымен катар, жазган жумысындаты ойынауызша жетюзш, мэнерт де тиянакты сейлеуге уйрену! кажет.Кепшшктш алдында сейлеуге дагдылануы ушш студент рефератты аудиторияныналдында коргап, непзп тужырымдарын айта 6tnyi керек. Аудиториядагыкалган студенттер ташрып бойынша сурактар койып, ез ой-пшрлерш бьшредкРеферат жумысын окытушы тексерш шыгады.297


М А М УНЫК1Р1СПЕ ............................................................................................................31-бел1м. ДЕРЕКТАНУ ТЕОРИЯСЫ, ТАРИХЫ ЖЭНЕ МЕТОДЫ.............61-тарау. ДЕРЕКТАНУЛЫК УГЫМДАР МЕН ТЕРМИНДЕР.....................61.1 Казак тшшде гылыми терминдер калыптастыру тарихынан.......................61.2 ТэуелЫздж жэне гылыми термин калыптастыру ici.................................... 71.3 Fылыми термин методологиялык проблема ретшде.................................... 91.4 Деректанулык угымдар мен терминдер жэне олардын аныктамасы...........122-тарау. ДЕРЕКТАНУ ТЕОРИЯСЫ................................................................162.1 Деректану проблемалары мен методологиясы..............................................162.2 Тарихи деректерд1 сыныптау проблемасы.....................................................333-тарау. ДЕРЕКТАНУДЬЩ ГЫЛЫМ РЕТШДЕ КАЛЫПТАСУЫ ЖЭНЕд а м у ы ........................... ................. ............................................ ........... ...... 423.1 Дерекганудын гылым ретшде пайда болуынын обьективп алгышарттарымен ортак зандылыктары жэне субьективгп факторлары................................... 423.2 Дерекганудын гылым ретшде калыптасуынын непзп кезендер!................514-тарау. КАЗАК ЗИЯЛЫЛЫРЫНЫЦ ДЕРЕКТАНУШЫЛЫКК03КАРАСТАРЫ..............................................................................................624.1 Ш. Уэлиханов - казактын тунгыш деректанушы галымы........................... 624.2 Э. Бекейханнын деректану саласындагы енбектер1.....................................654.3 А. Байтурсынулы тарих жэне тарихи деректер туралы................................ 665-тарау. КАЗАК ГАЛЫМДАРЫНЬЩ КЕЦЕС 0KIMETIЖЫЛДАРЫНДАГЫ ДЕРЕКТАНУ ШЫЛЫК ЕЦБЕКТЕР1....................... 695.1 Е. Бекмахановтын деректанушылык кезкарастары мен тэсшдер;...............705. 2 Бшэл Аспандияров —Казактын кэсшкой тарихшысы.................................725. 3 Бшэл Аспандияров —тарих гылымы жэне деректану туралы.................... 775. 4 О. Сулейменовтын “АЗиЯ”-сы жэне дерекганудын тупнускалыкпроблемасы ...................................................................... ............................... 806-тарау. ТЭУЕЛС13Д1К ЖЭНЕ ДЕРЕКТАНУ ГЫЛЫМЫ......................... 836. 1 К- Салгараулы «¥лы каганат»......................................................................836. 2. К- Салгараулынын гылыми нэтижелерд мен к-тэж1рибелер1.................... 947-тарау..ДЕРЕКТАНУ МЕТОДЫ.............................. ...................................977.1 Деректанулык “сын”......................................................................................977.2 Деректану методикасынын непзп принцицтерД...........................................99298


7.3 Дерекгермен жумыс icTeyniH непзп кезендер1............................................1067.4 Деректердш пайда болуын “сынау” немесе сырткы “сын” .........................1087.5 Дерекпн шынайылык децгешн аныктау немесе “iunci сын”.вкшегплйс проблемасы...................................................................................... 124И-бвл1м. КАЗАК ТАРИХЫНЫЦ ДЕРЕК К03ДЕР1..................................... 1361-тарау. ФОЛЬКЛОР КАЗАК ТАРИХЫНЫН ДЕРЕК K03I РЕТ1НДЕ....1361.1 Фольклордын дерек кездер1 ретшде пайда болуын сынау...........................1361.2 Фольклордын турлнс ерекшел1ктер1 (сыныптау проблемалары)................. 1451.3 Р. Берд1бай фольклортанудын непзп проблемалары мен тэсьтдер1 туралыжэне деректану гылымы..................................................................................... 1501.4 Е. Бекмаханов фольклордын дерек кез1 репндеп манызы менерекшедпсгер туралы ........................................................................................1532-тарау. ЖЫЛНАМАЛАР ЖЭНЕ ЖЫЛНАМАТАНУ................................ 1572.1 Жылнаманын тарихи дерек коз! репндеп манызы..................................... 1572.2 Жылнаматану гылыми проблема ретшде.....................................................1602.3 Ka3ipn жылнаматану проблемалары............................................................ 1633-тарау. ШЕЖ1РЕЖЭНЕ ШЕЖ1РЕТАНУ ..................................................1673.1 Щежгре птргалас объекпа ретшде........................................................... 1673.2 Акселеу СеШимбек жэне шеж1ретану......................................................... 1744-тарау. ЕЖЕЛП Д0У1Р 0ДЕБИЕТ1 ДЕРЕК K03I РЕТШДЕ.................. 1784.1 Ежелп эдебиетпн непзп даму кезецдер1.....................................................1794.2 Ежелп эдебиеттщ непзп топтары ..............................................................1804.3 0деби шыгармалардын сакталу формалары................................................1814.4 Ежелп эдебиетп тарихи дерек кез1 репнде зерттеу.................................... 1834.5 Ежелп эдеби шыгармаларды атрибупиялау.................................................1844.6 Орхон-Енисей жазбаларынын турлж жэне тшдак ерекшел1ктер1 мендеректж манызы................................................................................................. 1865-тара)’. МЕР31МД1 БАСЫЛЫМДАР - ЖАЗБА ДЕРЕК К0ЭДЕР1Н1ЦМАЦЫЗДЫ TYPI............................................................................................ 1915.1Мерздмд] басылымдардын дерек кез1 репндеп epeKmeniirrepi менманызы ...................................................................................................... 1915.2 Mep3ivmi басылымдарды сыныптау проблемасы ....................................... 1955.3 Казак 6acnace3i тарихынын зерттелу мэселелер1 .......................................1995.4 Мерз1мд1 басылымга деректанулык талдау жасау жолдары мен тэсшдер! ..2085.5 Улттык басылымдардын тупнускалык жэне сакталу проблемалары..........2135.6 Буркенппк ешмдер проблемасы...................................................................218299


6-тарау. ЖЕКЕ АДАМДЬЩ ТУЫНДЫЛАР ТАРИХИ ДЕРЕК К03ДЕР1РЕТ1НДЕ ................................................................................................................ 2276.1 Заманхаттык эдебиеттщ тарихи дерек кез1 ретшдеп турлжерекшел1ктер1............................................................................................................2276.2 Заманхаттарды деректанулык сыннын ерекшелисгер1 жэне олардыгылыми зерттеудщ непзп багыттары....................................................................2326.3 Сэкен Сейфуллиннщ “Тар жол тайгак кешушдеп” улттык басылымдартуралы деректер ......................................................................................................2356.4 М. Дулатулы енбектер1 халкымыз тарихынын манызды дерек кез1............ 2467-тарау. САЯСИ КУГЫН-СУРГШ КУЖАТТАРЫ ХАЛКЫМЫЗДЫЦУЛТ-АЗАТТЫГЫ ЖОЛЫНДАГЫ KYPECI ТАРИХЫНЬЩ ДЕРЕК K03I... 2567.1 Саяси кугын-сургш кужаттарынын дерекпк манызы мен жалпы сипаты.,.2567.2 Саяси кугьш-сургш кужаттары XX г. 70-80-жылдарындагы ел1м1здепулт-азаттык козгалысы тарихынын дерек кез1..................................................... 2647.3 Халкымыздын улт-азаттык куресше катысты пайда болган мурагаткужаттарын деректанулык талдаудан етюзудщ кажетпп мен жолдары........... 2778-тарау. КАЗАКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТАРИХЫНЫЦ ДЕРЕКК03ДЕР1..................................................................................................................2838.1 Н.Э. Назарбаев ецбекгер1 тэуелсДз Казакстан тарихынындерек кез1................................................................................................................. 2858. 2 Зан aicruiepi Казакстан Республикасы тарихыньщ дерек кездер!............... 287ЭДЕБИЕТТЕР....................................................................................................... 296РЕФЕРАТ ТАКЫРЫПТАРЫ .297


Оку басылымыАтабаев ЩаМбар Махамбетулы, Тасилова Назия Айтбаевна,Толамисов Аманге/idi ГабдулкэрЫ улыДЕРЕКТАНУ ПЭН1Н ОКЫТУ МЕТОДИКАСЫОку щралыКорректоры Гулжан РустембековаКомпьютерде беттеген Гулмира ШаккозоваМукабасын керкемдеген Ринат СкрцовИБ № 5370Басуга 16.08. 2011 жылы кол койылды. Пшшл 60x84 '/м.Келеш 18,75 б.т. Офсетпк басылыс. Тапсырыс № 653.Таралымы 100 дана. Багасы кетсшдьЭл-Фараби атындагы Казак улттык универсйтепн1н“Казак университет!” баспасы.050040, Алматы каласы, эл-Фараби дангылы, 71.