XULC_Montaigne_Lucrece1563_mrc.pdf

,7*\ 

j >és» / I I * I 1^ H £ r 

5r> t 

p L/ 

*^

M^crmyl^tuc^ sùtïhX" ft 

0 J*\ Or/ 

ÂZÂ JsfUtfJ «f{< % 

"& "fef

"7 A ****** *rt*d« J/SC+f'U' \J/ (rmo ^ / T ^ 7 

j^R^^c/ ^/TA-r \ J n Je . , ' / 

' * ^ i C7*i/i

tfÂyf -mu/À/s. Z^f/Âc/fx/i'Ây ^/^v//-nAo^c< : 

7?/A'

ÇH\4 '4,u*'d?rjH'-r^FY^ ^-^c^**- i '^//^^^ 

J yt'TH* 0-V>-^^v^ /rU^-tf^-*^ JÛtî^V. 

if /*/A- 

' TTIYs^^- Cf£

Vf/if c£~z*'A^L y y ^ t y / / ^ t c - j y-

» » 

fia

L E G I S P R I V A T A E A* R E G E 

fancitas fententia. 

SAncitutn cft Karoli i x, Gallianim Régis Chriftianifsimi, atque au* 

guftifsimi priuata legc, ne quis typographus imprimere, neu quis bibliopola 

diucndere hos fex T. Lucretij Cari de rerum natura libros à D. 

Lambino Monflxolienfî emendatosômmcntariifque adraodum vrilibus 

illuftratos audeat ante fexennium.à die huius primç editionis numerandu, 

abfquePhilippi GaltcriRouillij typogeaphi ac bibliopoIœPariûcnfis confenfu.Qui 

fecusfaxi^pœnis ex fan&ione Iegis /quamlitteta: vberiorcs & 

longiorcs abeius maieftate Lutetixa.d. odauum Kal. Iunias anno ci3 

13 L x i x i. impetrata: continent,mulcabitur. 

ETON 

COLLEGE 

LIBRARY

D I O N T S I V S 1 A M B I N V S 

K A R O L O V A L E S I O N O N O 

R E G I CHRISTIANISSIMO, , 

A T Q V E AVGVSTISSIMO. 

i Q_y o D cfl; in his paucis fcriptorum vetc- 

rum,tanquam ex naufragio reliquiis, Jitte- 

rarum genus, Karolc Rcx Chriftianifsime, 

vndc multa;,magna:que vtilitatesadnos 

permanarinc ,poëmata funt. Poère enim, 

quiiidem philofophi fuerunt, primos îllos 

hommes rudeis,impolitos,feros erudie- 

runt, expoliuerunt, à feritate ad hune hu- 

manum, & ciuilem vidum ,cultûmque traduxerunt. Iidem SE 

melius, quàm plerique minuti philofophi, virtutis pulchritudi- 

nem defcripfcrunt,eiûfque amorenos inflammarunt: & gra- 

uius à vitiorum turpitudinenos abflerrucrunt : iidem non, vt 

hiftorici, ex veris rerum geftarum narrationibus, fïngulariûm- 

queperfbnarum didis, fadis,euentis: fedphilofbphorum mo- 

re,rebus verifïmilibus excogitatisjperfonis fi dis, cafibus cuique 

perfonaî confentaneis ad extremum fubiundis,nos &praceptis 

vtilifsimis inftituerunt, & moribus optimis imbuerunt. Cum 

autempoëtarum non fît vnum genus : alijenim funt epici, alij 

tragici,alij comici, alij lyrici ac melici,alij dithyrambici, alij iam- 

foorum,&: elegorum, & epigrammatum fcriptores,&: fi qui funt 

alij; omnium & vetuftifsimi, &: laudatifsimifunt epici. Philofo 

phi enim, &C theologi illi antiqui res tum diuinas, tum humanas 

eas, quibus homïnum vitaexcuka, &adhumanitatem confor- 

mata eft, heroo potifsimùm carminis génère perfecuti pofteris 

tradiderunt: quo in numéro funt apud Gïxcos Orpheus, Mu- 

feus , Homerus, (nam fuperiorum nomina, non fblùm feripta 

temporis diuturnitas obliuione fempiterna obruit ?penitûfque 

deleuit ) Hefîodus^yrtxus, Phocylidcs, Xenophanes, Pytha- 

goras, Empedocles, Parmenides, aliique complures: apud Lati- 

nos Ennius,Furius,Lucretius,Varius,Virgilius. Epicos fubfecutî 

funt tragici,qui clarorum virorum,publicarumque perfonarum 

adiones^ atque euentus numeris &C modis imitantur : quo in 

génère funt'.vEchy lus, Sophocles, Euripides, Pacuuius, Adius:

v 

comici, qui obfcurorum,&priuarorum hominum vitam/acT-a, 

cafusexprimunt: qualesfunt Eupolis, Crarinus, Ariftophanes, 

Menander, Epicharmus, Cecilius, Plautus, Terentius : Dithy- 

rambici, qui in Bacchi numine prsedicando, laudibiifque effe- 

rendo, atquc in cius rébus geftisâc vi&oriis canendis toti ferè 

funt occupati : quorum omnium primum Glaucum quendam 

fuiffe abHcrodoto traditum eft : iâmborum fcripcores, qui in 

cos, à quibus \xû funt, accrbius inuehuntur : vt Archilochus, 

Hipponax, &interdum Catullus,&Horatius relegorum opifi- 

ces,quo in numéro funt Callimachus,Mimnermus, Phileta, Ti- 

bullus,Propertius,Ouidius: Horuigitur omniûcum epici,meo- 

quidemiudicio,plurimùm profint,îongéque céleris au&oritate 

antecellant,hi ftudiosè nobis funt legêdr. In cpicis porrô no eos 

rantùm numerandos efle duco,qui rcs fortiter, &praxlarè ge- 

ftas,beilâque cecinerunt, vt Homerus, Apollonius, Ennius, Va- 

rius, Virgilius,Lucanus:aut qui de agricultura fcripferunt,vt He- 

fiodus:aut qui de pifcibus, ôc venatione, vt Oppianus: verùm 

etiam,multôque adeô magis eos, qui rcrum caufas occultas, at~ 

( queànaturainuolutaslongis verfibus- explicarunt, vt Empe- 

docles,&Lucretius : & qui de affections-animi comprimendis, 

de virtutibus expetendis, de vitiis fugiendis heroico carminé 

praecepta reliquerunt,vt Pythagoras, vt Phocylides > vt Hora- 

tius.Nam cum è rerum naturalium cognitione, morumque ac 

virtutum explicatione homines efficiantur nefcio quomodo 

maiores,atque elàtiores: & cum ex vtraque re animi magnitu- 

do contra fortune impetus, rerumque humanarum imbecilli- 

tatem,fortitudo contra mortis timorcm,temperantia contra li- 

bidinem, conftantia contra fuperftitionem comparetur : poëtis 

autem hoc maxime propofitum efTe debeat,vtle&orem red- 

dant meliorem: fecundo Ioco,vt delc&ent: abfurdum fitprofe- 

£to eum,qui taira argumenta heroïco carminepro rerum digni- 

tate tractant, indignum poëta; nomme iudicari: bellorum, aut 

rerum rufticarum, & fimilium feriptorem foîum in poëtarum 

numéro, ccetûque collocari. Magnopere etiam ab iis diffentio, 

(quanuis graues fint au&ores) qui Empedoclem, &c ceteros hu- 

ius generis feriptores è poëtarum choro fuftulerunr, nihilque 

neque poëta?proprium,neque cum Homerocommune,pra;t«r. 

numéros, habere pronunciarunt. iis libentius affentior, qui il- 

lum & plîilofophum praftantem, & optimum poëtam fuifle 

cenfuerunt. Non-enim poëiim imitatione fola,fednumeris,

&figurîs\ &C virtutibus poëticismetiedam putomcquepoëtam 

imitatorem quendam ûatuo tantùm, fed ingenio cxcellcntem 

virum, & mente çoncitatum, & pame dicam diuinum : verbis 

non femper vtentem vfitatis,& popularibus,& de medio fum- 

tis: fed interdum,& quidem fœpius,nouatis, prifeis, longé arcef- 

fitis: res magnas, res admirabileis, tes abftmfas, acreconditas in 

lucemproferentenv. Denique ei^cuifitingenium,euimens di- 

uinior, atque os Magna fonaturum do nominis huius honore, 

vt iubetFlaccus. Venim,dicet aIiquis,hocin Homero maxime 

laudabile efr,quôd non folùm virtute preftantium,fortiûmque 

virorum a&iones honeftas J&: cum virtute coniun&aSjfèd etiam 

improborum,ignauorum,amantium,libidinoforum, iratorum, 

inuidentium,metuentium di&a, fadâque optimè exprimit, at 

que ob oculos proponit: quod quando neque Empedocies, 

neque Lucretius facere curarunt, poëtarum nomen non me- 

rentur. Immo verô hocipfum cft, quod inHomero reprehen- 

dunt cum alijmulti, tum philofophorum princepsPlace: cum. 

que hoc nomine, neque in ciuitatem bene moratam, bonifque 

legibus temperatam tecipit*. & ex fua non vi expellit ille qui 

dem, aut ignominiosè exturbat ,/ed certè verecundè deduck, 

atque honorificè dimitrit.Quare non continué fi Empedocies, 

& Lucretius perfonarum fie aixedarum.orationemâtque a£tio- 

nemnonimitantur,poëtarum nomen eis adimere nos opor- 

tet. At Lucretius animorum immortalitatem oppugnat, dco- 

rum prouidentiam negat, religiones omneis tollit, fummum 

bonum in voluptatc ponit. Sed hxc Epicuri,quem fcquicur Lu 

cretius, non Lucretij culpa cft.Poëma quidem ipfumpropter 

ièntentias à religione noftra aliçnas, nihilominus poëma cft. 

tantumne ?immô vero poëma venuftum, poëma preclaruai, 

poëma omnibus ingenij luminibus diftin&um , infignitum, at^ 

que îlluftratum. Hafcc autem Epicuri rationes infanas,ac furio- 

fas ,.vt &: illas abfurdas de atomorum concurfione fortuita, de 

mundis innumerabilibus,&: ceteras, neque difficile nobis eft re- 

futare, neque verô necefîe eir: quippe cum ab tpfâ veritads vo 

ce vel tacentibûs omnibus facillimèrefellantur. At debuit in 

genij fui vim admodeftiorem, probatiorémque dïfciplinam 3at- 

queadgrauiusargumentumconferre. Debuit. quisnegat? Sed 

dolere,& queri hoc licet.'corrigere non licet. At Epicurus & Lu 

cretius impij fuerunt. Quid tum poftea ? num iccirco nos quo- 

çjue, qui eos legimus, impijfumus ? Primùm quàm multa funt

'iti'hoc poëmate cum aliorum phïlofophorum fentcntiis, ac 

dccretis confentanca? quàm multa probabilia? quàm multa 

dcnique prxclara, ac ptopè diuina? Hxc fumamus, hxc arripia- 

mus, hxc approbemus. Illa quae funt commentitia, qua; abfur- 

da,quxcum religione Chriftiana pugnantia, reiiciamus,afper- 

nemur, improbemus. Dcinde adeône faciles, & creduli fumus, 

vt, quat funt à quibuflibet feriptonbus mémorise prodita, litte- 

rifque mandata,ea vel tanquam ex Apollinis oraculo édita, ve- 

ra eiTe iudicemus,vel tanquam ab Archimede deferipta pro cer- 

tis habeamus ? Quod fi multa quotidie fabulofà, incredibilia, 

falfa denique lcgimus,vel vt animos relaxemus,vcl vtiniis,quaî 

fine controuernà verafunt,libentius acquiefeamus, conftan- 

tiiifque maneamus : quid cft,quod Lucretium elegantifsimum, 

cuitifsimûmque poëtam afpernemur ? Atqui non ita fuerunt 

nec inepte religiofi, nec fiiperbè faftidiofî, veteres illi Chriflia- 

ni, fan&ifsimi viri, Iuftinus martyr, Gregorius Nazianzenus, 

Bafilius Magnus,Ioan.Chryfoftomus,Clemens Alexandrinus, 

Athenagoras,Eufebius,Cyprianus,Tcrtuliianus,Arnobius,Fir- 

mianus, Auguftinus,Hieronymus, vt fcriptorem,nifi Chriftia- 

num,& omni ex parte grauem,caftum, ac verum neminem Jc- 

dione dignum iudicarent. Quifi & Empedoclem,& Democri- 

tum,& Epicurum,& Lucretium, &: ceteros philofophos aepoc- 

tas(vtoratores&hiftoricos taceam)tum Gra?cos,tum Lati- 

nos, quamuis profanos, quamuis mendaceis, quamuis impios, 

ftudiosè legebant.Neque id temerè,aut fruftrà. Nam quemad- 

modum apes ex fingulis floribus,quod eft ad mel conficiendum 

vtilifsimum,atque aptifsimum limare,ac depafci confîieuerunt: 

quod eft inutile,non attingunt,aut cette non deguftant:ita fàn- 

âifsimi illi,&: Chriftianiisimi homines ex poëtis Gratis ac Lati- 

nis, ex feriptoribus profanis,atque à piétate Chriftiana remoti£ 

fimis, quas ad religionem noftram propagandam, atque ornan- 

dam valere exiftimarent,ea diligenter & accuratè carpebant,ac 

feligebant: qua^repugnare fentirent, ea aut prateribant,aut re- 

fpuebantj . Quo maiorc odio digni, grauiûfque vituperandi 

funt perUerfi quidam homines, qui non ita pridem, hac noftra 

.setate, qua a?tate omnes honefta* difciplinx, omnes bona? littéral 

multa antea Cxcuh oppreife, ac fepultar,aliquâdo tandem ôc 

Dei opt. max. benignitate Régis Francifcj I. aui tui littera- 

mm parentis cônfilio, ftudio, atque opérareftitutaâtque in- 

ftaurata; oculos fuftulerunt, è ténebris emerïèrunt, florere de-

nique cccperunt : eius ipfius, à quo tantum beneficium accepK 

mus, iîlio Errico 11. patri tuo perfuaderc conati funt, vt ex cota 

Gallialitterasomneis exterminaret,funditûfq; deleret. Quod 

quemadrnodum ab optimo principe non potuenmt obtinere 

ita neque abs te eius filio ingentis fpei, & diuina? indolis adoJe- 

fcente vnquam obtinebunt .Nanque vt clarifsimi quidam viri 

fetum paratifsimos litterarum defenfores apudparétem tuum 

pr«ebuerunt:ita &rpofthacapud te, fi opus erit,vel iidem illi ea- 

rumpatrocinium conftantifsimèfufcipient, vel alij illorum ex- 

emplum fecuti,acerrimos fe earundem patronos profitebun- 

tur. Sed ( vt eô, vnde degrefîus fum, reuercar) fi fcriptores om- 

neis, qui religioni Chriitianas aduerfantur, reiiciendos,aç dam- 

nandos effe arbitramur: nePlato quidem nobis erit attingen- 

dus : apudqucm omnia ferè in vtranque partem diïputantur: 

qui vxores, & liberos vult cfTe communeisrhoc eft,fi verba ipfa 

(pe&emus, qui certorum, & ftabilium matrimoniorum vfum 

tollic: cuius dialogotum bonapars flagitiofis puerorum amon- 

bus referta eft. Ne Ariftoteles quidem iedione dignus erit: qui 

mundumjVt nunquam ortumefle,ita nunquam interiturum 

putat : quidenique de animorum immortalitate videtur & à 

magiftro Tuo Platone, & à nobis valde difsidere ?plurimumque 

difcrepare. Stoici diligentifsimi virtutis&: recondita my- 

fteriain huiufmodi fabulis inuoluta delitefecre non me rugit; 

quxnonefthuiusloci aperire, aut cxplicare)fedtamen cuifunt 

illa inauditaflupiter ipfe Deorum,atque hominum rex,fexcen« 

tis adulteriis,ftuprifqucnobilitatus?Ganymedes ab eodem pro 

pter formam raptus ? Mars à Vulcano in adulterio deprehen- 

fus ?Mercurius Marti complexum Venerisinuidens/ibique ta-

km amoris euentutn«xoptans Huno muliebri illo dolorc ex 

louis incotinentia fufcepto excruciata? Venus in prœlio à Dio • 

mede fauciata ? Thetis & Aurora Iouem pro filiis ne in acîe ca- 

dant,deprecantes > Iam Heroibus, & fortifsimis totius Gracia:, 

atque Aria; viris quam perfonam imponit?quos mores attri 

bua: ? quam orationem affingit ? iurgant inter fe, conuiciantur, 

malcdicunt, libidine inflammantur, ira incenduntur, a;gritudi- 

ne contabefcunt,pIorant,Iamentantur. Achilles Apollini mina- 

tur : cum Xantho fluuio decertare paratus eft îinuenibus Tro- 

ianis captiuis crudclitëimè interfe£tis Patrocloparentat. Eun» 

dem mortuum tantum viras defîderium afficit: tantum mortis 

odium percipit, vt dicat malle fè ab inferis excitatum homini 

nonadmodum copiofomercenariamoperampraftare, quàn\ 

mortuis omnibus imperare.noti quidem funt omnibus Home- 

rici verfùs,fed eos tamen pro ferre nihil vetat. 

AVCFYL 7ntp axÀ^/a3% fjw QiotdçIvij 

li7ra.cn vtxùtoJi y&TK(fôi$pQioiv kv

gratia:liberiàmatribus txuddati:matres àliberis inferfe regnandigratia 

Violandum eft: ediis rebut pietatem colas: &: j 

Iurauitlingua tmenteminiuratamgero. » & 

1 

Tov foyg\ov tIw Siimaiv cifvvo~o> 

T* ^ 'ifycc, tov 7TALV S^mtoç, 'ivja, •jtffSùviïi: id eft 

Opinionem iufti hominis tibipara: 

Sedquxftuofaqux,fient^facho omnia. &C 

Tî-xipSbs rtS)j yjiv ^viïùyïy .'id eft t 

Vulce eft luemm, parfum licet ex mendacio. & 

S(ffoTo~i} 'Qnaxo7rtiv ; eft • 

O 2upiter }téhe afyicere humanumgenm 

Vicam?an y deomm nulla cum natura fit ' 

Nosfalfa opinione labi, & omnia 

Mortalium negociafortuna régi? te 

ideft 

minimum tuumobleâiaibibr.prxfèntemdiem 

Tuum efjê: cetera omniafortunœ puta. 

Quid comici ? nonne hi quoque fi fummo cum eis iure agere, 

atque ad viuum omnia refecare volemus, è bibliothecis omni 

bus erunt exigendi? Nihil dicam de Ariftophane. notum os ve- 

teris comœdia;. nota verborum illius non libercas,aut licentia, 

e

fecîtûfpirado^tqucimpudetia. Plautini item fales nemitii funt 

inauditi.mitto quàm fint improbi,quàm fcurrîles,quàm OBÇCX- 

nlNeTcrétius quidem, quem omnes cruditi comicorum om 

nium pudcntifsimum, &f vereciindifsimû fatentur efTe, omnicx 

parte fermonibus pratextatis,atq; impudicis vacat:quod gémis, 

JLepU'StfttecSj&Pulpdmentwn quœris. &C 

Hgoiftum emuchum 1/dfobviws. 

Iam illud abirato fene impie didum, 

JDeos nefcïo. 

Ne multa,totum argumentum comicum ex fenibus auaris,ftul- 

tis,deliris:ex adolefcentibus amatoribus,intemperantibus,fcor- 

tatoribuSjprofuiîs, ac perditis : ex virginibus aut vi, autpretio 

corruptis:ex meretricibus procacibus,ac rapacibus:ex feruis fal- 

lacibus,acfuracibus:ex lenonibus impiis,acperiuris:ex parafais 

edacibus: ex militibus gloriofis confiât. Qupd fi nô poè'tas rao« 

dô,fed oratores, & hiftoricos, &C ceteros fcriptores omneis,ad 

religionis perpendiculummormamquc exigemus, permultain. 

eisabfurdajimprobaûrpia, nefaria, impia reperiemus. Ad Lu- 

cretium igitur noftrum reuertor poëtam egregium, ac praftan- 

tem, fcriptorémque omnium Latinorum politifsimum, vetu- 

(Hfsimum, elegantifsimum : ex quo Virgilius & Horatius non 

folùm dimidiatoSjfedintegros fa?pe verfus mutuari folent. Hic 

vbi de rerum primordiis, feu corpufculis indiuiduis Ade eorum 

motu,& figurisjde inani, de imaginibus, fiue fimulacris, qua? è 

fummo rerum corpore mittuntur 5de animorum natura>de ortu 

obituque fîdcrum, de fblis &: lunas defedu, de fulminis natura, 

de arcu ca^lefti, de auernis,de caufis morborû, &.multis aliis ré 

bus difp«tat:fubtilis,argutus,enucleatus,limatus eft:inlibrorum. 

proœmiiSjin nonnullis fîmilitudinibus, in exemplis, in difputa- 

tionibus de morte contemnenda, de amore fugiendo,defom- 

no,& inlomniis, grauis,copiofus,amplus, magnificus,elatus, or- 

natus eft. Quem fi quis cafus ad grauiorem, & probabiliorem 

aliquam difciplinam^ puta Pîatonicam, aut Pcripateticam, aut 

Stoicam detulifTet.-Dijimmortales, quantum ex eo frudum, 

quantam vtilitatem caperemus? quantam fui admirationem ho 

minibus excitarctiquantafùi fludia cômoueretî Namfitainfe- 

hci argumento fibi propofito,ac fufccpto, poéma tamen edidit 

tam praeclarumâmjlluftre, tam luculentum : quid eumcenfc- 

mus fuifle fadumm,flvel rerum Platonicarum magnitudinem, 

4cmaiefhtem , vel Ariftotelis,a.cumen, atque vberraccm,YEL

Zcnonis grauitatem,acfèucritatcm vcrfibasrnateriaïconfen- 

taneis exprefsifTet?quantumnomcn,quantam laudetn, quanta 

gloriam confccutus effet. ? 

Quamobré fie agamus potius. id quod 

adeft,laudemus, coque fruamurreo, quodabeft, xquo animo, 

patientérquecareamas:hoc eft,huius poëmatis elegantiam,ve- 

nuftatem,pulchrïtudinem amenius , atque amplectamur : argu 

ment mêlions fbrtem in eo defideremus. Quid enim?eos poë- 

tas,ex quibus folam curarum noftrarum obliuionem, folâmque 

obic&atïonem quxrimus,cupidiïsimèlégère fblemus rpoëtam 

non modo noftros animos dele&antem y vcrùm etiam oblcu- 

rifsimasde rerum naturaquasftiones pulcherrimis verfibus ex- 

plicantctn negligemus? Homerum propterea quôd in quibuf- 

damfabularampartim turpium,partim abfurdarum inuolucris 

omnium rerum naturalium ,atque humanarum cognitionem 

inclufâm continere exifhmatur, non folùm legimus, verùm 

etiam edifeimus: Lucretium finefabularum, taliumque nuga- 

rum integumentis de principiis &: cauiîs rerum, de mundo, de 

niundi partibus, de vita beata, de rébus carleftibus ac terrenis, 

non verè illum quidenijneque piè,fed tamé fimpliciter, &: aper 

cé,^ vt Epicureum,ingeniosè,& acutè, &c eruditè, &:purifsimo 

fermone loquentem non audiemus? Non enim fi multis locis à 

Plaionedifsidet.-nonfimulta cumrcligione noftra pugnantia 

dieit, iccirco ea etiam, qua? cum illorum,& Chriftianorum fen- 

tçntia congruunt, fpernere debemus. Quàm praeclarè de coër- 

cendis cupiditatibus, de fedandis animorum motibus, 4e men 

tis tranquillitatecomparanda difputat? Quàm fubtiliter, &: ar- 

gutè eos,qui nihil percipi,nihilque fcîri polie affirmant: qui fen- 

fus omneis fallaceis efTe dicunt,coarguir,ac refellic?quàm copio- 

fè fenfus derendit?quàmprobabi!iter,& pame dicam, verè ofré- 

dit fenfuum fide labefa&ata, atque euerfa, adtiones omneis hu- 

manas eodem rnotu coquafiatas concidere & corruere? Quot, 

& quatn firmisargumentis demonftrat,fenfunm vetitate fubla- 

tàrationem quoque ipfam,atque adeo vitam, ac falutem fun- 

ditus interire?quàm pulchra; funt apud eu defcriptïones fquàm 

venufta(vt Gtxci appellant)epifodia? quàm bella: de coloribus, 

defpeculis,demagnete,de auernis difputationes? quàm graues 

adcontinenter,iuftè,moderatè,innocenter viuendum cohorta- 

.tiones ? Quôd fi quis plus a^quo feuerus totam huius poëmatis 

fententiam, acmateriam vituperabit, atque afpernabitur folo 

fortafsis Epicuri,quem Lucretius exprimere conatus cft, nomi-

ne ofTcnfus : quid de eius fermone ftatuemus?quo quid purius,, 

quidincorruptjus, quid nitidius,quid eleganrius dici, aut excod 

gitari poteft?Equidem hoc tibi,Karole,non dubitanter affirmâ- 

bo, nullum in tota lingua Latina fcriptorem Lucretio Latine 

melius effe locutum: non M. Tullij, non C.Carfaris orationem 

effe puriorem.Itaque (i ita commodum eft, totam fané Lucre- 

tij,hoc eft Leucippi,Democriti,Empedoclis, Ariftippi, quos CE-, 

cutus eft Lucretius,philofophiam improberaus-.at mcredibilem 

verborum nitoreni ; at fingularem fermonis elegantiam : at iiv 

corruptam Latine loquendifacilitatem admiremur ,ampleda- 

mur,xmulemur. Atque vtinam,Karole,utrunque fîmul, SE pic- 

tatem,& lingue GTXCX, ac Latina; cognitionem ex vnis atque 

cifdem audoribus comparare pofTemus. effet prarclarum facri& 

libris eflef contécos,profanos non defiderare. Nunc autem cura 

litteras quidem Gracas ex Homero,& ceteris epicis: ex Sopho 

cle, SE ceteris tragicis:ex Ariftophanejqui folus ex tôt comicis ad 

nos peruênit incolumis:ex Platone,& Xenophonte, SE Arifto- 

tele, SE Plutarcho: ex Herodoto, SE Thucydide, SE Polybio, SE 

Dionyfio HalicarnalTeo:ex Lyfia 3& Demofthene, SÔMCCHINC, 

. SE aliis rhetoribus;Latinas autem ex Plauto,Tcrétio, Lucretio, 

Varronc,Cxlare,M.TulIio, Catullo, Virgilio,Horatio, Tibullo, 

Propertio,Plinio,& fimilibus, qui vel faiiam religionë, vel me* 

ram impietatem quibufdam locis fpirant, acredolét, difeere ne- 

ceffe habeamus:quid vetat,quo minus hos fcriptores itatrade» 

mus,itâq; legamus,vt eorum (ermonis quidem diuitias,lepôres, 

ornameta ab ipfîs compilemus : talibûfque furtis ac fpoliis anti 

quorum illorumChriftianorum exëplo ecclefiamDeiopt.max. 

locupIetemus,amplificemus,cxornemus:religionem autem no. 

ftram,quam exlitteris fâcris,tanquam ex liquidifsimo, &fïhcc-* 

riisimo fonte haufimus ,incorruptam,inuio!atam, atque inte-^ 

gram coferuemus?Nam neque olim cum me litteris Latinis do- 

ce ndisprarfecifti, eo conlllio Lucretium meis auditoribus expli- 

candum fufcepi,vt philofophiam Epicuream iam explofàm^ at- 

que damnatam reuocarem,ac reftituerérneque nunc,poftquàm 

, eundem me linguam Gra^cam docereiufsifti,magno meo labô- 

re,multifque vigiliis, huiic eundem poëtam mendis innumera- 

bilibus maxima ex parte perpurgatum, SE breuibus commenta- 

riis illuftratum,ea mente edendû curaui, vt homines vel àpie- 

tate Chriftiana auoearem, vel noua relligione inficerem. non. 

ita infanio : ( nam philofophiam quidem fequor, SE probo tum :

êarrrûœ à Platonc^c Xenophonte, tum eam * qua? ab Ariflô. 

tele>roanauit:religionemautemnullam aljamnequecolo* ne- 

que ampledor, wifi quam à Domino noitro lefu Chrifto *Dei 

immortalis filro,generishumani feruarore,acJiberatoreedo- 

clusium;) fedprirnùm vt linguamLatinamhoc ipfo inopem, 

atque egentem,quôd Lucretius mendofus, laceratus, ac defor- 

matus obiolefeebat ,bonis eam fuis * & opibus auitis augerem, 

ditarem, atque ornarem : deinde vt de omnibus omnium gen- 

tium hominibus 3cjuos Latini fermonis mun'dities deIedat,opti,. 

mo huius lingueaudoretôtmendis ferèperpurgato,beneme- 

rerer:poftremô vt omnes bonarû litterarum fmdiofi tibi, Rex 

pôtécifsime, qui patris &aui tui veftigiaperfequens, ingenuarû 

artium,bonarumque littéral um dodores, ac magiftros Lutetise 

Parifiomm amplis pramiis affedos retines,alis, ac tueris, gratté 

habeant,quôd ij,quos in vrbe totius Gallia: maxima,aç celebefe- 

rimaliberalibus arcibus,ac difciplinis,littenfquc Hebraicis, Gra? 

cis, ac Latinis docendis prxpofuifti> non folùm iuuentutem ex 

omnibus Europe partibusin hanc vrbem, tanquam ad vberri- 

mum omnium difeiplinarum mercatum* conuenienterri viua 

voce erudiant, verùm etiam feriptoribus antiquisiniuria terri? 

porum deprauatisinintegrum reftituedis, omnium' mortaKurn 

à litteris non abhorrentium ftudia iuuare, ac fubleuare conen- 

tur.Enimuerô,KaroIe,nihil habet tua maieftas maius,quantum- 

uis licet alij artem militarem extollânt, quàm quôd bonas Iitte- 

faSjingenuâfque difeiplinas diligis, tueris,acpropagas. Ars enim 

militaris fine litterarum,& dodnna: adiumento non folùm Re 

gibus acciuitatibus liberis parum prodeft, verùm etiam totas 

j&pe refpublicas, totâque régna îabefadat, ac funditus euertit: 

littera? contra, & cognitio rerum ex libris petita, fa^pe fine ar- 

moru &C rei militaris accefsione maximas ciuitates incolumeis, . 

potcntifsimâqucrégnafalua tuëtur,52 côferuât. Ia'm verô quôd 

nos maleuoli quidam homines infimulant ,quafi orrinia reip. 

rnala,quae his perditifêimis temporibus vidimus, à litteris, SE lit- 

teratisortafint, vttibiperfuadeant litteras extota Galliaefîç 

eiiciendas,funditûfque extinguendas,fi remp.ab his malis con- 

quiefeere, aut refpirare cupisrfic contra tibi perluadeto Karole, 

veriùfque hoc eiTe credito,quàm PYTHIA QUX TRIPODÇEX vhœbijM- 

ROQUEPWFATUR, vt ait Lucretius, eos omneis, qui huiufmodifermonibus 

litteras in crimen,& inuidiam vocant, vel auaros, vel 

ambitiofos,vel facinorofos & feelerato?, & fimiiibus vitiis COQ-

pertos,&contâminatosefle:atquc iccircôlittcras odhTc.Nam. 

cum fais flagitiis, &: vitiis latebras ac tenebras quadrant : litteras 

aurem clarilsimi luminis inftar cfle intelliganc : nihil fais tetris 

vlccribus, grauifsiniifque animorum morbis ta m aduerfatn, 

quàmiitteras eiïc arbirrantur. Itaque viri boni, integri, abfti- 

netites, tempérantes, innocentes, & Iitteras plurimi faciunt, 

&: litterarum ftadiofos colunt, in pretio, atquc in honore ha- 

bent:eofque fi reiuuarc non po/Tunt, at verbis amplifsimis, &C 

orationeperquànv honorifica profequuntur. Sed de his nimis 

fortafTe multa, pra:fertim ad te. Hos igitur T. Lucretij Cari de 

narura reru libros fèx,Karole Rexinui&e,omnium, qui ynquâ 

poft artem typographicam inuentam emendatifsimos tibi do- 

no,acdedico. Neque ver© in hoc ftellionatus crimen,aut incon 

iïantiarvicuperationem fufèipio,quôd.,qiïaî aliis iam antè defpô 

derim,ac donarim,tibi denuô donem.Singulos enim hbros fin- 

gulis viris tùircgni&mihiamicifsimis, & do&itèimis eo animo. 

donaui,vt cfTent amicitiaî NOFTRX monumentum fempkcrnum. 

Tibiautemnunceofdem vniuerfos illorum rogatu tibidono: 

quïnilliipfi, qui tuo in regno nati fant, quiquete dominum ac 

Regem faum agnofeut, feipfos vnà cum his libris tuos efle pro- 

fïtentur,tibique tradunt,& commendanr, vt & ipfi, SC libri tuo 

fidelifsimo pra^fidio freti, ab omni iniuria externa fint tutiores, 

ac munitiores.Nam finguli fingulis donati, ac traditi, atque ita 

difiun6ti,ac diuulfi, contra iniuriam hominum virtutiinimico» 

rum atque infeftorum, hisprafertlm temporibus cum litterx 

inuidia,odiôque immérité laborant, fortalTc efTent imbecillio- 

res.Nunc autem coniuncl:i,& vniuerfitibi, &TUX ccrtifsimae fi- 

dei commedati, tuaque validifsima & potentifsima dextera te- 

&i ac defenfi nullos quantumuis acreis Se violentos malcuo- 

lorum hominum impetus pertimefeenc. Itaigitur viuas, &: va- 

leas, & régnés, Karole, vt litterarum, ac litteratorura, virtuté- 

que praftantium virorum coiumen, &prafidium,& perfugiû 

multas States efTc poftis. Lutetix, anno ab humano gencre 

feruato CID ID Lxiu.KalendisNoucmb.

^ D I O N Y S I V S L A M B I N V S 

Monirrolienfis Errico Mcmmio Parifienfi fupplicum 

iibelloruminRcgiamagiftro S. D. 

Vdmobrem huneprimum T. Lucretij Cari de natura 

remmlibmmtibi donarimÊrriceMemmi,caufe 

multœ concurrerunt. moult me primum magnus 

inter nos yfûs,& fùmma neceJ?itudo fatislongo co 

ui£lu,neque parua dut breui confùetudine^conjlituta 

tab îllo iam tempore, cum ego, tu, &frater mus 

iQ.Iacobm Memmim, Tô. Maludanm, homo do~ 

£iifîimusjdémque'yir optimws ,fiudiorum 1/efirorumforint & quafimoderator(ex 

cuim morte necj>pinata tatque immaturajnihïnuper ab léurato 

nojîro nunciatdj incredibilem haufi dolorem ) Tolofk ynk commoraba* 

MUR. QUA in l>rbe tametfî omnefere nojlrumjludium in iure ciuilipone~ 

bamwihorMtamen aliquatPOMERIDIANO4 T& "Vejj>crtinas i&JùbjeciuM ad 

Gruecos & Latinos quofdam Jcriptores legendos conferebamm . atque ex 

Gr&cU quidem HomerumiEuripidemjTheocritumjXenophontemjïlutar- 

CUMIEX Latinti autem M.TuUiumyM.Varronem^C. C

•*dmlibejfitï§imt> âèlihe/dlipme iis omnibus impertirîs, quosexploràtkm 

hdbeSyfokre^ndepvofecmmjngenue profteri, neque eum y yuemfom percepsrintfmliumfibi 

yendicareJtaque mihi }quem optimçnofli, &> quem 

fis nouam omnium M.Tullij fmptorum editionem omnibus fuis numeris, 

&pdriibusperfeç~lam dtque explctam meditari, iampridem tria yetufliffsmd,dtque 

emendatijïima omnium M.Tullij operumexemplariayltrb de» 

tulijli,currentémqm{ytaiunt)incitafli. Neque "Vero id/oïum fecifti ,/èd 

etiam, ( qua in rejnduftriam de diligentiam tuam incredibtli litterdrum 

amore coniunSldm admiror ) fcripturtâ omneis inîer fe difîimilek, dtque a 

yulgata XeEkionedifcrepantevsad ordm ynius exemplitypU excufi ,partim 

tua, partim tuilibrarijmanuafcriptu mihi commoddjii,yt minore MEO 

labore ex talibws fcriptum quafi fub yno afpeBupofitis, ^4DRIANO Turnebo 

interea,& lo ttAurato collegis MCIS }quorumiudicium ejl yytfcis>in hifce 

littem fubtilifimum, ddhibitis,

Idem eruditô Le&ori. * 

? > . i c 

» • -> 

[VIT mca fcmpcr HXC fententia, Ic^tor énidite, 

i cos qui fcriptores vetercs vel difficiléis,atque ob- 

ffcuros explanant,atque illuftrant, vel iniuria tem 

>porum dcprauatos, codicû manufcriptorura au- 

>doritatefreti in antiquum ftatum,priftmûmquç 

ac natiuum fplendorem reftituunt,de bonis litèris, hdpeftifque 

difciplinis melius mereri,quàm qui aut poëmata,aûtoratibnes, 

autlibros artem aliquamiamantèà veteribus traditam, atque 

explicatam compledenteis fcribunt SE componunt. Nam fi fe 

ad poëmata feribenda confèrent : profedô Virgilio, Catullo, 

Horatio, Tibullo, SE' ceteris, quos fîbi ad imitandum propofue- 

rint, non erunt fuperiores. Si oratiôncs, & epiftolas conferi- 

bere conabuntur : à M.Tullij facundia 3atque eloquentialongo 

feilicet aberunt interuailo. Si vero artis grammaticaâut rrieto- 

rica:, aut dialedica? praceptiones litteris perfequi ftudebunt: 

veteribus il!is,qui eadem praxepta tradidcrunt,fine dubio mul- 

to eruntinferiofes. Itaque cûm horum ferè omnium arrogan- 

tiam mifari foleo, tum eorum maxime ftultitiam ,'ac[pâme di- 

cam, infàniam fâtis miferari, ac deplorare non polTum, qui liô- 

die grammaticas arteis, rhetoricas, dialedicas magno fuperci- 

lio adolefcentibus.vcnditant,atque oftentant. Nam vel ea ipfâ 

dicuot, quar/unt iam à veteribus occupata : vel alia . Si eadem: 

vel îd apcrtè,&: fine diltimulatione faciunt:&: tum,pra:terquàin 

quôd impudentes, atque iniufti funt, etiam adum agiint, ina- 

némque operam fumunt: vel obfcurè, ac difTimulanter,quibuf- 

damque rébus immuratis:&tumnihilàfuribus differunt, qui 

ïerum furtiuarum notis commutatis,furta fua fe occultâre pof- 

fe confiduht .Si alia omnia afferunt, nugas afferunt : SI ita non 

ignorantiam folùm, verùm etiam temeritatem , ac vanita- 

tem fuam patefaciunt, indicant, ac produnt. Cum enimr arfer- 

remeliora non pofsk»t,reliquum eft, vt fuis fedatoribus dé 

tériora, atque improbanda pro optimis, SE probatifsimis ob* 

trudant. Ita fi ita fentiunt, quemadmodum PXX fe ferunt : cùm 

ipfï magno in errore verfantur, tum aîios in eundem errorem 

fecum trahunt : fin quas reda funt, intelligunt, fed aliter tamen 

vel quzeftus fpé dudi 3velinanigloria perufti faciunt: capitalem 

fraudem admittunt. Neque verô me rugit nonnullos SE noftra, 

SE patrum noftrorum xtate claros viros extitilTe,qui SE poëma- 

ï

ta, SE orationes, SE aiteis magna cum Tua laude conferipferunt. 

Sed SE rarum eft hoc hominum genus, SE nefeio quo modo pie- 

runque fie, vt, qui ad feribendum funt ineptifsimi, ij incredibili 

icribendi dulcedinejac voluptatc, quafi prurigine,& feabiequa- 

dam affedi ducantur : qui contra ad id ipfum cùm ingenio, SE 

natura fadi,tum arte SE ftudio egregiè inftrudi funt:ij aut à Icri' 

bendi voluntate SE confilio réfugiant : aut, fi quid foli SE apud 

fc feribant ,de co in vulgus edendo, tanqnam fibi SE Mufis ca- 

hentes,non valde laborent. Ego autem quid in feribendo po£ 

fim, aliis iudicandum relinquo, fi modo è feriptis meis non ita 

multis, qua: diuulgata fimt, iudicium fieri poterit. Sed certè in 

hoc génère partim explicandorum, ac declaiandorum, partim 

reftituendorum atque cmendandorum poëtarum veterum ela- 

boraui.Qua in re quamlaudem merucrim,nefcio:quin ne quae- 

lîui quidem.Sem.per enim in ipfa virtute, SE redè fadis fatis lau- 

dis ineflè iudicaui, etiam fi multitudo non laudaret. Verumta- 

men mihi confeius fum me omnibus bonarum litterarum ftu- 

diofis prodefTc, SE confulere voluifle. Si non fuit par voiuntati 

facultas, nonartogantix,aut confidentia;, fed tarditatis aut in- 

firmitaus crimen fufeipere dcbebo..Sed ad Lucretium tandem, 

cuius gratia hic fermo à me inftitutus, eft, venio. Hune igitur 

poëtam, ledor humanifstme, liquidé tibi confirmarc, veréque 

apud te gioriari pofTum, mea opéra plané aliunxab ea, qui abs 

teanteà vi(ùsfit,in manus tuas peruenire. Odingentis enim, 

locis (neque hoc v^&W*. fed Latino moreîco) reftitutum ef- 

fe, tibi legendo cognofterc, atque experiri licebit. Vfus autem 

fumineo reftituendo, Romar. quidem tribus libris manuferi- 

ptis:vno Vrticano: altero qui fuit GulielmiFaërnirtertio quem 

Scipio Tethius Neapolitanus mihicomraodatô dédit: Lutetia; 

vero duobus: vno Memmiano,aItero Bcrtiniano,quiexcœno- 

bio D. Bcrtini, (Eft autem hoecœnobium in oppido D. Odo- 

mari.non longé à Morinis) olim ad P. Gallandiumipfius roga- 

tu Lutetiam mifïus eft,deinde AdrianoTutnebo àP.Gallandio 

eius copia fada eft. Atque ego (ne mentiar) Berrinianum co- 

dicem, quem,in meis fcholiis farpe commemoro, non vidi, fed 

librum Adriani Turnebi è formis plumbeis cxpreflum,cum illo 

exemplari manu feripto diligentifsimè, &accurati(simè vfque 

ad. librum fextum duntaxat comparatum habui, quandiu volur- 

eumque,quia Bertiniani codicis]fcripturas omneis difsimilcis, 

£>£ différentes à vulgatis fumma fide imitatas continebat, Ber-

\ 

tinianum nominaui. Ne vulgatos quidem libres afpematus 

fum. Quin omneis, quos potui, vndique conquifiui, & corro- 

gaui, Parifîenfes, Lugdunenfeis,e6fque binos, Venetos item bi 

nos, vnos antiquiores, alteros recentiores, Florentinos, Viceti- 

nos,Bafîlienfeis. Prasterea grammaticos omneis vcteres,& lin- 

-gu£ Latinaî veluti magiftros, quos fuperioris a^tatis oratorum, 

ac poetarum vertus protulifTe meminiflem ,ftudiofè relegi : in 

his Varronem, PompeiumFeftum, Macrobium,Nonium Mar- 

- celium,Sofipatrum Charifium,Seruium,Prifcianum,&fimi7eis, 

vt fi qui verfus Lucretiani integri ,aut certè quàm minimum 

corrupti ab eis proferrentur, ego corum teftimonium fecutus, 

Lucretij vulnera fànarem. Scholia preterea, feu breueis com-* 

xnentarios addidi, quibus partim immutatorum a me locorum 

rationem reddidi,partim obicuriores quafdam voces decîara- 

ui, partim quasdam adphilofophiam,authiftoriam pertinentia, 

difficiliora, atque impeditiora, exPIatonc, Ariftotele, Hérodo- 

to,Thucydide, Xenophonte, Plutarcho, Diodôro Siculo,Stra- 

bonc, Arnano,Laé'rtio, C. Cxfare, T.Liuio, Q^Curtio^Jinio, 

& aliis expediui,atque illuftraui. Poftremô quoniam fa^pe meis 

viribus, meôque ingenio diffifus, vbicunque mihi,vt hîçrercm, 

accidit,ad viros do&os mihi notos ac famiîiareis,tùm alios mul- 

tos, tùm vero Gallia: noftra;, atque adeô totius Europa; prin 

cipes ,collegas meos AdrianumTurnebum, ôtloannem Aura- 

tura retuli : eorum fentcntias,& quafirerponià fummafide ipfis 

au&oribus reddidi rneque mçj>uduit, vndé profcciïïcni,ingé 

nue profiteri : quin contra turpiïsmitrm mihi futurum duxi,id 

quod ab aliis acceptum probauiflem, mihiimpudentcrafcribe- 

re, atque arrogarc. Hxc te lector feire volui. Atque ea ipfa ni- 

mis fortafle multa tibi videbuntur,iamdudum Lucretium légè 

re properanti. Sed te per humanitatem tuam, per fidem tuam, 

per pietatem tuam,percam denique, quam mihi debes,fi quam 

debes, gratiam, obfecro,& obteftor, ne prius Lucretium légère 

incipias, quàm Jibrarij,operarûmque errata ita correxeris, qué- 

admodum efle corrigenda ad calcem libri admonui. Quod fi 

qua alia inter legendum animaduertes, qua: nos fugerint,'ac la- 

tucrint : fac memineris nos homines cfle, difcâiqne rébus hu- 

manis conccdcre oportere. Valc. 

i 

ï i

IO.IAVRATVS, IN L V C R E T I V M 

* à Dionyf Lambino rcftitutum. 

. Immortalia fi mortalibus ex elcmends . 

No A eft 7vt pofsint vlla ratione creari: 

Mentis opufque TUX funt carmina dode Lucreti, 

Q U X tu de rerum natura pangere pergis: 

Mitor temortalem animi ftuduhTe probare 

Mentem,talià QUX feripta immortalia condat, . 

Nam fi quas maculas iniuriatemporis (vt fit) 

Chartis forte tuis alleueraîliccyllas, 

Vt qucuidam Ciccro,fic nuper mente fagaci 

Detergens LambiniiSjin antiquûmque nitorem 

Carmina reftituens,docuitviuacius efTe 

Mente nihil/criptis dare QUX fit idonea vitam. 

Dcnique qui pofsit non immortaîis haberi 

Vis animi,qu£ immortalem dat carminé famam 

Atque fibi,atque aliîs?tibi vt olim clara propago 

Memmi,cuius adhuc per carmina vatis amici > 

Gloria vïua viget,magè quàm per clara trophsea, 

A ut tabulas pidas, aut erepta vrbibus sera. 

Nunc'certè tanto pôft temporc Memmius alter» 

Qmlua gentili cognominacomprobatarte, 

Ip(e colens mufâs, illafque colentibus aîquus, 

Nominisimmoïtaie decus fibifèntit oriri, 

Atque alij pariter,quibuSjô LambineTtaborcs 

Ipfc tuos in reftituendo vate vetufto 

Confumtosimmortali cumlaude dicafti, 

Aeternum xterni monimentum &C pignus amoris: 

Atque animi fimul xterni,fenioque carentis < 

Argumentum ingens contra facundapoëta^ 

Dida magis,quàm plena rata ratione,fidéque. 

Scd nos ingenij miremur acumina,lingua; 

Flumina miremur.pietas fua fœdera feruet.

T.LVGRETII CARI 

D E R E R V M N A T V R À ) 

.11 B ÏR P R I M Y S . 

Â Dionyfîo Lambino commentariis illuftratus. 

Eneadûm genetrix y komlnum , d'tuumque 

voluptas, 

Aima Venus $ œti fubter labetiafigna 

Quœ mare nauigerum 5 quœ terras 

frugiferentek 

Concélébras : per te quoniam genus 

omne anïmantum 

Concipitur >vifitq 3exortu laminafolk\ 

Te^deajefugiunt ventile nubila cœli, 

Aduentûmque tuum: tibifuaueis Dœdala tellus 

Summittitflores, tibi rident œquoraponti y 

Vlacatûmque nitet diffu/ô lumine cœlum. 

^Hamfimul acftecies patefaBafl verna diei: 

Et rejerata yiget genitabilis aura Fauoni: 

Aïriœprimum yolucres te ydiua,tuumque 

Signifiant initumperculfe corda tua vi. 

Indeferœ pecudes per fuit ant pabula Ut a: 

Et rapidos trônant amnekùta capta lepore, 

lllecebrifque tuk omnis natura animantum 

Tefequitur cupide, QUE quanque inducere pergk. 

Denique per maria, ac monteis yfluuioJque rapaceis, 

Frondiferdfque âomos auium, campé/que virenteis, 

Omnibus incutiens blandum per peBora amorem^ 

Ejfcisjet cupide gêner atim fiecla propagent. 

Uvi V,:';SITY

% T. LVC RETI I CARI 

, A E N E A D Y M ] ;£neadarum,id eft Romanorum,qui abvEneapro* 

gnari funt. profert hune primum verfum Prifc. lib. 7. G E N Ê T R J X ] 

JEnex matrem e(Te Venerem his verfibus teftatur Homerus îh. t. Ah&at A' 

qo*(uythintee Ay%

DE RERVM NATt IIB. I." 3 

-mârîafercnas. A D V E N T V M 

quinque librorum manuferiptorum : quibufeum confenriunt nontiulli 

typis cxcufi.repetendum autem eft *ww»ï verbum fugitmttqnod antecedit.Iam 

verôperaduentum Veneris, raenfis Aprilis initiutn figoificat. 

D A E D A L A T E L L V S ] Feftus,D*^

^ T. I V C R E T I I C A F Î T ' 

[tôt vfis Sit genitali aruo. génitale autem EFT quod ad gignendum valet-, 

quodvegignendi vira habet. Credibile EFT porroidem vaîeregenitabile, 

& génitale: quemadmodum penetrale& penerrabile, vtrumquepro eadem 

RE EFT in vfu, vt innumcrale, SE innumcrabileinaturalis SE naturabîlis. 

M. Tull.in Lslia. lupulchemmdilld, & maxime naturabili cuvent amL 

citia. KA-enim legitur in vet. cod. Exiftimant taraen quidam docti \firi hoc 

LOCO legendum genitalis, non obid folùm, quod ira habeant aliquot libri 

manu fcripti,verùm etiam quôd voxgenitabilis non videatur Lacinis vfîtata. 

Quodaùtcm ad vetfumattinet, aiunt choreumefTepro da&ylo, feu 

fpondeo : quamlicentiam fibiinterdumpcrmittuntpo&AÎ.Ego hac DERE 

iudicium meum non intetponam. viderintdo&iores. Scdwoxgeaitabilis 

tamenreperiturapud Varron.lib. 4-de lingua Latina:vbitanquara teftem 

producit hune Lucretij verfum, (i modo Iocus mendo vacat, his verbis. ù 

qua bipartita diuifone Lucretiusfuotum ynius, & viginti librorum initium fecit 

boc : ALtberis û* tend genitabile quxtere tempus, SE apud Tull.in Arato. Sollers 

ndturd,& rerumgenitabilis ordo., i N I T v M, ] id EFT, ingreffumjintrokum: 

à verbo ineo,quod valet ingredior,vt inire magiftratum }it)ke viam, SE ineunte 

xtate,ineuntevere.fed non difsimulabo in GulielmiFaerni, & 

ScipionisTethi),& Bertiniano & Memmiano codice feriptû e(Te initium,. 

qua feriptura tamen reiecta, initum retinui, vt habet Vaticanus, SE omnes 

typis exeufi. fie Ouid. de Venere. lurdquedat cdo> & terrœ, & natahbus 

yndis: Vèrque fuos initus continet omnegenus. Idem Lucrct. lib.i. Vt videos 

initum motus à cerde creari. Idem hoc eod. lib., Vnde initum primum upiat 

res quœque creandi. SE lib". 3. & mobilis ïlU fis, initum motus ab fe qux dmidit 

ollis. P E R C V L S A E C O R D A ] hellenifmus, vt infrà eod.lib. menteisperculfanoueltas. 

& Virg.lib.ô". lacerum cmdeliter ou, Ora, manu/queambds. Se 

fexcentisaliisaliorumferiptorum loris, P E R S V L T A N T P A B V L A ] 

falru pcrcur&nt,& pratereunt,8tka negligunt,fçilicet rébus Venereis intenta. 

I L L T C E B R I S O J E T v I s &o] Hic verfus abefl: à quattuor - 

cod. manuferiptis : neque eu M Nauagerius, nequePontanushabuerunt: 

defideratur denique in codicib. Vicetin,& Parifienfïb.Marullus vnus, vir 

doclus ex auctorkate veteris cuiufdam codicis, (quemadmodum mihi REligiofèafTeuerauk 

Donatus Ianottus)nobis EUM reftiruit.Amicus quidam 

meusingenio SE doclrinapreftantifsimus putat ÇFLEAB ipfo Marullo fa. 

dum^c pro Iûctetiano fuppofitum,cum putaret ille aliquid deefle 5neque . 

DÉFIT quicquam.Sic enim hune locum hoc verfu delcto explicat: ira capta , 

lepore quœque pçcus Tefequitur cupide ,quo quanque inducere pergis. EGO 

aliud quod dicam, nihil habeo,nifi quo.d mihi videtur verfus jLucretio dignifsimus.iam 

haedua: vocesinextremo verfu natura animantum fiepeab . 

eodemitem vfurpatajfunt : vtinfràhoc libro. Nfcporrofeaetacibonatura 

animantum Tropagaregenuspofîit, Sec. ibidin extremo. Kamyelutipriuata cite 

vatura animantum Diffluit^ Sec, Q_y o , o^v A M c^y E ] duo libri feripti, 

SE nonnulliimprefsi,^«oc«w^«e:vtraque feriptura probabilrs EFT. FLV- 

V.I o S QJT B- R A P-A CE I s.] fie Virg.Georg. 2. ftuuiôfqueinnarerdpaceis. 

Ï,R O N D 1 F Ç.R A SO^V E O O M O S A V I Y W ] NÏDOS» . I N C V T IE-NS;

, DE R E R V M N AT. I ï B. I. j 

B I'.P.PVA M.] vt incuteremctum, bellum, iclum : fie & amorem dichnt ^ 

poëta?. eft enim amoris plaga grauis .quod autem huic participio addidit 

IFÂVM HLMÂUM, fignifkauit in amore dolorcm inefle cum.voluptatc conîunctum. 

notum amorcm feu Cupidinem yteWTMyv à Platone dici. quod 

attribua & Veneri Catullus carm.adManUum.Bowe/? DEA.NEFCICTNOFIVI, QUA 

DULCEM CURIS MI/CET AMARITIEM. fed idem tamen etiam ipfî Cupklinicarm. 

Pelei & Thet.nupt. SANBEPUEVJURISHOMINUM QUIGAUDIAMIFEES. 

cretiuseodemgénère loquendi eod.lib.inf. ETFIMTDINWFÎITFUDUEMMIIN- 

PEBORE AMOREM. EFFICIS VT C V P I D E ] funtenim in fmgulis animantibus 

innatas mira; coniunttionis, &procreationis libidines.Qmdam 

do&ilegendumpurantc«/«ta vtcohaereat eu m voce pecudes. GENE,- 

B. A T I M] per fua quxque gênera, .SAECIA P R O P A G ENT.]fua gênera 

amplificent & multiplicent. in hoc eodem verbo producit primam 

fyllabam infrà eod.lib. TROPAG4REgenuspefsïtyVitamque TUERI. Et fané Lucredus 

prspofîtionem PN, in plerifque compoluis nunc producere,nunc 

corriperefolet. 

Quœ quoniam rerumnaturamfola gubernasr 

^Recjme tequicquam dias in lumims or as ' 

Exoritur,nequefit Ltumjiecamabile quicquamr 

Tefociamfludeoferibendis verfibus effe: 

Quos ego de rerum naturapangere conor 

Memmiadœ noftro: quem tu, deajempore in omni 

Omnibus ornatum yoluifii exceller e rébus. 

Quo magis œternum dadiclk diua lepfoem: 

Efftceçvtintereaferamœnera militiaï 

Per mariage terras omneis fopita quiefcanK 

ySlam tu fola potes tranquilîapaceiuuare 

"Mortaleis:quoniam bellifera mœnera Mauors 

Armipotens régit: ingremium quifepe tuumfe r< f ^ ^j- 

'Reiicitœterno deuinBusyolnere amowz ^ 

I Atque itafujpicienstereticerukerepofta 

| Pajcit amore auidos inhians in te,dea,yifus\ 

. E^tuopendetrefupinijfïritmore^ 

' Hune tu,diua,tuo recubantem corporefantlo* ^ f 

i Circunfufafuper,fuaueis ex oreloquelas ^ ^^/^ ^ ^r/^ç 

/ Funde,petensplacidamT{pmanis inclût apacem; / 

[ $$Am neque nosdgen hoc 7patriaï tempore iniquo- 

*** 

-i 

ï

# T. 1VCRETII CAR X' 

Poffumus œquo animo'MC Memmi CHUptoptgo 

Talibus in rébus communi deejje fdutu 

Q J A E Q J O N I A M kikvm]CLMZIBILLOLOCOFERteqMmdfttge 

tmne 4nim4ntut»,&C.LONGUM cfthyperbatum, multâqueinterie&a funt, 

itérât copulationemillamctvoNi A hoc modo. Qjioiiiainigiturfola 

rerum natura gubcrnas, ôcc.Te fociam cupio, &c„ D I A S] aerias, feu xtherias,feu 

diurnas. D/«w(inquit Fcftus) quodfub CDO efi'.ex quo fub dio fieri DIC 

mus, quod fub CAO FIT,&NONFÛB TEETO.INTCTÂÛ diumidem,quod di 

xi.A^n.dùCamilk. Horat.(àt.i.lib.i.2>ï.*5k Virmteeftojnquitfententix DU 

Catonis .IdemLucret.lib.z.I//*7«* deâucit dux vitadtivoluptas. IN L V 

MINIS o R A s] in lucetn: in regiones luminis. vfîtatum genus Luçretio. 

inf. eodem lib. Dum tempeftates adfunt, & viuld* tellus Tuth res teneras 

tffm'mluminis OW, & i.Qvem pnmtollum vifemes luminis ous. ibidem, 

indignosejfe putandos, yiuam progeniem qui in on'-as luminis EDUNUXÙS 

primùmin luminis OR as Wxibus ex duo m

D E RERVM N AT. IIB.I.. j 

£ftf, % 7tu( afxcuf xjiius JÇytMcnv tùcu^Zm : id eft quomodo fgîtur naruram 

& anfmum, & animal relinquunt ? vt iufiurandum, vt preces, vt facrificium, 

vt venerationem & adorationem,verbo, & aientes, & fimulante* 

& Dominantes ea,quxprincipiis,& decretis cuertunt. eodem pcrtinet \è 

quod fcribit M. Tull. lib. i. de Nat. Deor, Si nihilaliudqu&rtremus, nifi y\ 

Beospiècoleremus, & vtfuperjîitionelweraremur,fatis erat d%Bum. nam

8 T. L V C R E T I Î CARI» 

placée DEVINCTVS] fiehabenttrèslibrimanufcripti,quïbusRorîî* 

vfus fum, & item ali j 5Bertin. & M emm. fie Furius Bibacuflus. JLLEGUUI F 

HITODEUINÏLUS VOLNERE HABENASMIJITEQUI. 

TERTTOFATUT DEUINCIUS AMORE. Notum eft autem ex 

nerem Martis amicam efle, eàmquecum illo in adulterio deprehenfam 

fuiflè^cum eos ambos tenuifsimis,& fubtilifsimis vinculis irretitos, atque 

implicatos Vulcanus Diis fpe&andos prabuiflèt. qua? fabula fignificac 

primarum qualitatum calidifrigidi,ficci humidi temperationem .Mars 

enim ficcuseft&calidus: Venushumida&frigida.

DE RERVM N AT, l I B, I, 

'2Sfc mea dona tibiJludio difpojlafideli, 

InteïïeBa prius quàm Jint,contemta relinquas, 

Nam tibidefumma cdli ratione, Deûmque 

Différere incipiam:&* reru m primordia pandam: 'e4&. / 'n 

Vnde omneis natura met res,auflet }alatque: • 

Quove eddem ruffum natura peremta refoluat: 

Quœ nos materiemjù» genitalia corpora rébus 

Reddunda in rattone vocare:&femina rerum 

j4ppellarefuëmus:& bœt eadem vfurpare f^- 7 

Corporaprima,quodex illisfunt omntaprimh, 

Omms emmperfediuûm natura neceffe'ft ifff fS /y 

Immortali œuofumrha cum pacefruatur 9 i^*/*j ^/ty > 0 

Semota k noflris rebmjèiunBdque longe, f^f^'f"" v 

âmpriuatadoloreomni^riuatapericlisl ^fc?'/ 2 

^f , 

Jpfa fuis pollens opibmjiibilindiga noflri, 'Ju? /^rr>^^ 

l Necbenepromeritiscapitur,nectangiturira, ' 

QjyoD s vPE RE s T.] attentionemfîbicomparât. v A C V Â S]OCÏO-. 

fas,atque attentas, M E M M I A D A , ET T E] fie reftitui coniectura duc3us,cumhiclocus 

in codice Be^tiniano totus in litura demerfus effet. 

T I B I DIS p os T A] tibi dilpofita, &in ordinera digefta. D E . S Y M > 

MA CAEII R A T I O N Ï DEVM Q_V E] fie habent quattuor libri manufcripti,& 

Aldini vtrique, & Vicetini, & Florentîni. alij regione» ego ratione 

magis probo. fa?pe enim ita loquitar, vt paulo infra. Quapropterbene 

cum {uperit de rébus habenda Kobis eji ratio, &c t SE lib. Z. Hoc taménex ipfts c*li 

rationibm aufim Confirmare tibi,$Cc. M.Tul.lib.3. de Finib. Wc yero poteji quif. 

qmm de bonis, & malis verè indicare, vift omni cognifa ratione natura, & vitœ> 

etiam Deomm, Sec* P A N D A M ] aperiam.Virg. lib.3. ^neid. jînebi/èm facto 

certum, rémque ordwe pando. v N D E] ex: quibus rébus, feu principes. 

03 o v E] velinquasres. ï ADE-M] mutât genus:eadem enim ,id eft 

eafdem res peremtas natura refoluat: vel hoc modo; quove eadem natura 

refoluat res peremtas : nam vtrouis modo peremta eft aceufandi cafus. 

GENITALIA] vim gignehdi habentiarad gignendum valentia:hac voce 

vtiturfcxccntislocis. OMNIS ENIM] Occupatioeft.nontemerè 

dixi (inquit Lucretius) ex corporibus primis omnia conftare, SE omnia in 

eadem refolui, naturàmque omnia ex illis creare, SE in eadem perimerc. 

Nam fi quis putetDeotum opéra, SE cofilio res naturaleis creatas effe,vehementer 

errât, impia fenteritia.Iterantur hi fex verfus lib. U abfûntquc 

ab hoc loco,in exemplis Venetis recentioribus, SE Florcntinis, SE codici- 

- - B 

' '* 

f i

ÏO T . L V G R E T I I C A R T ; 

bus nonnullis fcriptis» p RI V A T A „ D O L O RI] dolorfscxpers. iPsît 

S VI S POLLENS OP I B,&C.] MJNTPWS; fcipfa tOntCtîta, NBC BENE 

P R O M E R I T I S , 5cc] nec capitur bene raeritis^ nec iracommonecur. 

promentis vna vox efl: 3non duo?,à vcrbo promcreoc.Pktarchas comment, 

077 ùti ÇHY 'ôpv rtticùf, &c. veiba ipfaEpicuri profert ad hune Jocum perrinentia. 

£v yénu

DE R E R V M N A T. L I B , \\ 3 % 

QUDNDMFITRDTIONE^TQUE ALTÈ TERMINUS BŒRENS, o^JF^h ^fy^^SRF^S 

QudrerettigopedibmfHyieçlayiàfiim 

OBTERTTURJIOS EXDÛDT VITLORUCŒLO* 

H v M A N A A N T E o c v L o s ] fîgniflcat Epicurum animos hô* 

minum religione, id cft, inani dcorum timoré, & îuperftitionc liberaMe» 

Nam Epicurus quidem, vt teftantur Diog. Laërtius, & M, Tullius fcripfit 

librum de pietatc erga Deos : & fuprà diximus, Epicurum, quanuis negarct, 

Deos curam habere rerum humanarum, neque prcçes tamen, neque 

veneratkmem,& cultumdeoruro,tanquamprçftantium naturarum fuftulilTê. 

qua? funt profe&ô valde inter fepugnantia, vt oftendit M.Tullius 

lib.i.denat.Debrum his verbis. Âtquifcripfit librum deptetate erga Deos Epicurus 

ita vt Cortmcanium, aut Scœuulampontifices maximos teaudire dtcas, non 

eum, qui fufiuleril omnem reUgionem : nec mambus, vt Xerxesfed ratiombus Deorum 

tmmôrtalium templa, er euerterit. Quid eft enim cm Deos ab bominilus 

colendos dkas^cum Dtjnon modo homines non cobnt,fed omnino mhil curent, mhd 

agant \jlt ejl eorum èximia quœdam yprxfiinJ'que natura , vt ea debeat ip/à per fe ad 

fe colendam }allicerefapientem. *An quicquam eximium pet ejl ejfcin ea natura, qua) 

Jua voluptate Ut ans ntbtl nec actura fit vnquam, neque agatjtcque egertt ? Quœ porto 

pieias et debctur,k qua nihilaccepem?aut qutdomnino y(uius nullutn mentmnfit, 

ti deberi poteji? I A C Ï R E T] humiiis, ma?fta,& proftrata eiTet, vtl vt Nonius 

interpretatur,qui benc verfum profert, forderet. G R A I V S H O- 

M o] Epicurus,Athenienfis, Gargetius, Neodis fllius. T o L iE R i] attollere.quanquam 

Non.Marcellus legit, ttnàere. V I R T V T E M I N R I - 

t AT A N i Mi] inritatpro i^-itauitpofirum. vtapud Virg. lib.5?. Sceptra 

palatinijedémque petitEttandri. Notât Prifcian.Fumât,cupîr, audît & fimilia 

habere vltimamfyllabam circunflexam,/î patiantur fyncopam. ficiterum 

Lucr.lib. 6. Quas exitus hic animai Dijlurbât vrbeis. Iraque poftrema fyllaba 

longa eft.quem(inquiOnequc fama Deorum,neque fulmina,neque cadum 

minaci murmure comprefsit,fed eo magis irritauit,atque excitauit eius animi 

virtutem, vt omnibus difficultatibus fublatis,ac remon's ad euplicationem 

natura?, cognitionémque rerum inuolutarum atque obfcurarum 

aditum,viamque fibi munirer. C O N F R I N G E R E VT ARCTA,CVC] 

allegoriaeftducT:aàremilitari,& expugnationibus vrbium. c v p 1 R ET] 

ûperet.notant NoniuSj&Prifcianus:atque hoc verbo in hac irflexione 

faepe vtitur Lucret. v t v 1 D A] acris 3potcns, animofa. idem infrà. o- viuida 

ttllus lutb res teneras iffert m lumints oras. Virg. 5.JB.X). Exigui numéro jéd 

bollo viuida vntus. idem lib. 10. non viuida bello Dextra vnis , «nm ufqueje)ox. 

viuatus viuidus ( inquit Feftus) k magna yi dicuniur. ET E X T R A 

P R O c] & procefiit extra rrœnia mundi, Sec, F L À M M A N T I A J 

flammantia propter fydera,&*igneisanhereos. ATqJyE OMNE IM,- 

MENSVM.&C] aliud efTcputat Epicurus id quod appellat omne,ideft 

iC'mf,aliud mundum.nam mundus eft finttus: omne autem eft infinirum; 

mundusomnicontrnetur, immo vero (fîdiis placer) mundi innumera.-. 

B x

12, T. I V C R ET I 1 CARI 

"biles cius fcntcntia quotidie & fiunt în omni, &intereunt : at omne & 

hunemundum, ceterofquc omneis contirief, 8C nunquam neqae narum, 

ncqae interitutum eft. V N D E RËFERT] profère hune verfum Noniusji&interpreraturyc/è 

1 

^, oftenclit. ego referre hoc loco fie accipiendum 

puto,vtapud Virg.îneid. 4. Egregiam veù huàem, &fpolia amplarefertts: 

vt fit tranflato à re militari, qjt ID POSSIT O R I R I, &C] iterantur hi 

duo verfus &:hoclibroinfrà,&: ilib.5 , 

,vic1:orEpicurus(inquit Lucretius) 

refert nobis ex ea veritatis inue(tigatione,atque explicatione naturx, quid 

pofsit nafci, quid non pofsit : qua ratione fuus cuique rci finis fit conftitutus,& 

terminus immotus,ftabilis,aeternus, altifsiméque defixus, aedepac"l:us. 

Legendum autem quanam fit ratione , vt duobus aliis locis legitur. 

A T Q J E A LTÉ T E R M I N V S H AE R E N s] hune locutn Virgiliqs 

eft imitatusjfeu potius mutuatus lib.4. JEneiâ. Effi fa* louis pofcuntjbicterminushœret. 

Horatius ftabilem rerum terminum. appellatcarminé fiecula* 

ri. P E D I B V S SVBIECTA] V irg. lib. Georg. 2- Félix y qui potnit rerum 

cognofecre caufai, Âtque metus omneis t&inexorahilefatum Subiecit pedïbus^ ftre 

fitûwquelAcberuntisauerni. O B T E R I T V R ] cod.Memm.habetExteritur.. 

cèteri eu m vulgatis congruunt. v 1 c T o R 1 A] Epicuri, qui cognitis rerum 

caufisjinanem deorum metum fuftulit,pietatem duntaxat fecuram,& - 

deorum maieftaci confentaneamrcliquit: velquiomnes religioncsfunditus 

cuertir,& ita terroribus animos hominum liberauit. Sed dicamus Epi*-, 

curuoi cùm in plerifque aliis rebus,tùm in hac impium fuiife. 

ÎLLUD IN BIS RÉBUS REREOR NEFORTE REARIS 

IMPIA FE RATIONIS INIRE ÉLÉMENT A ÇVIÂMQUT 

INDUGREDI[CÉLERIS, QUOD CONTRA FEPIUS OLIM 

2{ELLIGIO PEPERIT FCELEROFAÂTQUE IMPIAFACLAI 

AULIDE QUO PAFTO TRIUIAÏ YIRGMLS ARUM 

JPBIANAJPTÏTURPARUNTFANGUINEFŒDE . 

DUBORES DANAÛM DELEBI,PRÎMA YIRORUM: 

QUIFIMUL INFULA VIRGINEOS CIRCUMDATA COMTUS » 

EXY TRAQUEPARIMALARUM> PARTE PROFUJA'ft: I 

ET MŒFTUM FIMULANTE ARA* ADFIAREPARENTEM 

SENFIT^& BU NEPROPTER FERRUM CELARE MINIJLROS:^ 

AFFTECLÂQUEFUO LACRYMAS EFFUNDERE CIUEIS: 

M UT A MET U TERRAM GENIBUS/ÙMMIJJAPETEBATI : 

'NEC MIFERŒPRODEJJE IN TALITEMPORE QUIBAT^, ' 

QUODPATRIO PRINCEPS ÂONARAT NOMME REGEM*; 

FUBLAU YIRUM M4NIBUS^REM TBMDAQUC

DE RERVM NAT. U B. I. 

DeduBa%non vtfollenni morefacrorum 

VerfeBo poffetclaro comitari Hymen œo: 

Sed cafta incefllnubendi tempore in ipfo 

Hoftia concideret matlatu mœfta parenth: 

Exitusvt cldfîifelixfauftûfquedaretur. 

Tantum relligio potuitfuadere malorum, 

il. LVD IN HIS R E B V s]Occupatio eft. I M P I A E L E M E N T A ] 

impias inftitutiones,acprçceptiones. INDVGREDI] indu,& endo prçpofitioncs 

antiquaî,quae valent in: vt induperator,indupeditus, indu ftatu 

indu mari,indumanus apud hunceundéjpro imperato^ impcditus,in ftatu,in 

mari,in manus.Et teftamentû endo procinc"tu,endoitium,pro in pro - 

ciD

14 T. I V C R E T I I C A R U 

bus lib. manu fcriptis fcriptum-cfle : quod non improbo. Nam Fe- 

(lus quoque teftatur DILEBUSMILITUM dixilîe veteres non DELE 

MA V I R O R V M ] Flos virorum.idem Theocr. AA-nc vel primavirorum, 

id eft -^«th -MI nrJfov : vt loquuntur Gra»ci. Lucianus

DE RERVM NAT. LIB. J. 15 

ttvmtTi^f. Ts&CH'n'ïatut ofirohUai.ià eft priusquàm fîliam luxi(fer 5piiusquàra 

eius funeri iufta foluhTet,coronatus J& albatus bouem immolabat, morcm, 

maiorum negligebar, leges & inflituta ciuitatjs violabar, vnica filia mifer 

ami/Ta ,qu«ipfum prima patrem appellarat. quem locum commémorât 

M.Tull» Tu/cuU^his verbis. Itaque & *A.Efchinei in Demoftbeneminncbitur, 

quodisfeptimo diepoftfiltœ mortem bojltas immolaffet.at quàm rbetorkil quàm copioù 

!quasfententias colligitlquœ verba contorquet! vt licere quiduis rbetori intelli- - 

gas.cimdé profert Plutarchus im&pvà. hm».M,ItaqueIpbigenia apud 

Euripidem hîs maxime verbis fe patrem Agamemnoncm flexuram iperat. 

notant a' ùtêra •na.'iiçg sv naïF ifû.id eft, te prima patrem yocauiju me 

fiham. s 01 L E N N 1] id eft vfitato,ftaco,rato & fixo.Sollenne vel à folo, 

quod eft ro Ù$wwtm t\& eft quod fubfiftit, vel ab Ofca vocefolio, quod eft 

totum; ex qua follers quafiôW cyîd eft totus ars, & virtus, totûfque in 

©mnireprudens. redèautem geminaturl, vtproducatur primafyjtaba». 

C L A R Ô C O M I T A R I HYMENAEo]id eft vel in claro matrimo* 

nio collocarijVt lib. q.Et muhaferiles -Hymenais an te fuerunt 7>luribus:vc\ nu 

ptiali carminCj'eoque claro propter nuptiarum clariratcm celebrari : nam 

comi.tarihoclocomSuTTâccipiendum cft:nec mirum cum etiam comitOias 

fuerit veteribus vfitatum. c A s T A- INCESTE] arv^s. incefte 

autem,id eft impure,prapter fanguinem. nanisfanguis inquinat, & impurrum 

reddit. M A C T A T V ] ma&atione,& immolatione à parente facta. 

imctare propriè valet magis augere, quafi magis auclare, ornare, honorare.M.Tultius 

ex Nonio, Ferunt laudibui^maBant bononbm. Itaque non fo» 

lùm ita loquJmur. raaclarc Diis hoftiam,id eft,immolare, vt Virg.lib. 3. . 

JEnzid.Cœlicolûm régi maBabam in littore taurum. & Lucret.lib.5. Etnigras 

tnatlantpec4ide$,& manibu Diuis Tnferias mittunt xkâ&C mactare Dcospro 

eo quod eft/acrificiis dcos honorarc, feu placare. M. Tul. in Vatin. Cum. 

puerorum extii Deos maBare foleas, ex quo madtare maîd, & mactarc infortunio.Plaut. 

Bacchid. & egote,@- iUemaBamm infortunio: cuiufinodi-eftiU 

ludapudTerqnt.Heaut.wgofcwwdamnoauBus eft. E X I T V S V T CLAS^ 

SI.] Haec Agamemnonis erat«3e??«w propter.quânliamfuam immolaret.itaque 

fie eum facitpriuato hominirefpondentcm Horat.faty^.lib.}. 

Verumegoyt bœrenteis aduerfo littore naucis Eriperem, prudens placaui fanguine. 

Viuos. Vide E-urip. Iphig. in Aulide. T A N T V M R E L L I G I O POT.} 

acclamatio : vtinf. eodem \ib„Tantum élément* queunt permutât* ordinefob^, 

& Virgjib.i.^neid. Tantttmolh eratRjsmanamxConderegtntem^. 

Tutemetà nobisiam quouistempore vatum 

Terriloquh vitius diclïs defeifeere quœres^. 

Quippe et enim quàm mu Ita tibi iamfingere pofjum 

SomnidyqHœviu raùones verterepofint: 

JFortundjque-tuas ommis turban timoré*. 

Etmmtèjiamfixerum fine m effe ridèrent

^ _ _ ' T 

' tVCRE'TH CARI 

AERUMNARUMBOMINES3ALIQUA RATIONE RÂLÈRENT 

RELLIGIONIBUS>ATQTIE MINIS OBFIFLERE VATUM. 

' *NUNC RATIO NUUAJLYEFLANDI NUUAFACTTLTAS: 

HETEMAS QUONIAMPŒNASIN MORTE TIMENDUM. //R 

JGNORATUR ENIM QU

DE RERVM NAT. I J Ç. I, ij 

UM QUONIAM GENERATIM REDDITA FINIS, SE Ub. x. CERTA FINIS V 

RÊ^.NEC QUAI FIT PAENARUM DENIQUE FINIS. SE in plerifque aliis locis. fi 

Virg. lib.f. QUA FINIS FTANDIL SE apud Horat.od.17. Epod^ QUA FINIS, DUT QUOD 

MEMANETFTIPENDIUM\ AETERNAS QV ON. P OE N. IN M o R. T I- 

MENDVMJidcft timere oportet. vtapud Gra?cos ÇOFANOY. fie loquitur 

inf. eod. lib. MULTA NOMS VERBISPRŒFERTIM CUM FIT AGENDUM 

agere oportcat,& lib. X.TADDENDUM PARTEIS ALIAS ERIF. INDEFÈQU 

5. QUINQUE (VTOPINOR) EAMFACIUNDUM EFTFENFIBUS AU& 

EFT IN NOBIS MULTA EIENDUM. SE lib. 4. MULTDQTTE NOBIS C 

PORTER EAUEMUS,SEC. N A T V R A ] ^ . N A T A SIT, A*N C O N T R A ] - 

vtrùm anima nata fit vnà cûcorpore,vt volunt Stoici,an conrràab çterno 

creata in corpora nafcentium infinuetur,atque infundatur,vt fentit Plaro, 

SE veteres Academici. ET SIMVL I N T E R E A T,&C.] SE vtrùm no 

BICCÛ moriatur anima,an ad inferos defcëdat,an in alia corpora migrer.quc 

poftrema opinio fuit Pythagoreorû". dictum autem INFINUET FEPECUDES, pro 

finuet,feu infinuet fe in pecudes.nam veteres interdu non addebant pnepofitionem 

fiea iam effet in verbo compofiro. VTADIGEREARBITRUM,ÇOTI\IS 

quàm ADIGEREADARBITRUM,SEADIGEREIU[IURADUM.PROPU 

idem Lucret.lib. 2.H0C etiamw^gtï HACANIMU TE ADUERTEREPAR EFT. E N 

V T N O S T E R CECINIT]quivideturfuiflePythagoreus.Horat.epift. 

ad Auguft.Ewww &FAPIENS,

\% T. L V C R E T Ï I CARI* 

in bonis dmbulajfet cum Ser. Galba vicino fuo dixiffe, vifus fum mtbi cum Galb* 

dmbulatelat cumfomniauitiita nm-auit, VIFUS Humérus ad(tffèpo'éia.ldcmibiâ 

dbrmieatium vifa imbecillioraeffe dicebas\quàm vigdantium. quo modo ? quia cu 

experreBuseffetEnni»S,nondiceretfevidijfeHome)iï,fedvifùmeffe. ET F VN- 

DERE] fie codex Bertinianus, 8c Meramiânus. s A L S A S J epjtheturn 

otiofum,vt quidam putanc. qualia funt illa.*êww7o yikm-DS : humida vina, 

apud Virg.alba niueapud Horat. E X P A ND B R E] explicare. in non- 

iîf * 

nullis libris fcriptum eft, exponere : in aliis expromere. ego hanc lectio-t 

1 nemretineo. 

cJLjy^ ! QUAPR OPTER BENE CUM FUPERIS DE RÉBUS HA 

/ 

Ê^ T/Y 

'Or 

^ *NOBIS EFÎ RATIO:FOLISJUNŒQUE MEATUS 

QUAFIANTRATIONE: O* QUA VI QUŒQUE GÊNAN 

LN TERRIS/UM CUM PRIMIS RATÏONT-FÀGACI 

VNDEANIMA,ATQM ANIMI CONFIET NATURA, VIDE 

ET QUŒ RES NOBK VIGILANT IBUS OBUIJL MENT E 

TERRIFICET MORBO AFIECLIS^FOMNÉQUEFEPULT 

UW >vty CERNERE VTI VIDEAMUR E&S>AUDIRÉQUE COR 

MORTE OBITA QUORUM TELLUS AMPLE HIT UR OJ 

I.^sk/J*'- ^f" 7 

*^

DE R E R V M N A T. L I B . I. ï> 

Vaffoncm, SEcéteros.'Geniumappelhbttnt deum (inquii Feftus) quiyîm obtineret 

rerumgenendayum *. vbi vulgo. legitur & feribitur gérendarum cor? 

ruptè. Varro lib. i. de rc ruft. cap. 31. idexpabulifegete vtridefèBum , antequamgcnat 

filtquas. Idem cap. 12. Quod eftprinâpitimgenendi. Idem An Andabatz.Sed 

quod bac loca aliquidgenunt :quem poftremum locum teftem 

producit Prifcian. lib. 10. eu m altero Lucretij ex lib. 3. tanto magis inficUndum, 

Totumpojfe extra corpus durare ygenique. s A G A C I] fagaces propriè 

canes dicuntur : quiaineft.in eis vis odorandi eximia• luque fugaces appellanturmulti 

t&folleYmacuminis,inqak Feftus* idem inf. eod. lib.Eftigi* 

turnimirum id, quod ratione fagaci Quarimus, Sec. ibid.'inf. Verum anima 

fatis bac yeftigia parua fagaci Sunu SE lib. 2. Kec minus bac animnm bac cognojeere 

poffefagacem: &c.lib. 4.^7* Tu mibi da tenueis aureis sanimumquefagactm. 

s o M N o Q^V E S E P V L T I S ] Ex Ennio. Kunc hoftes vino domiti,fomnôquefèpultiXxc 

SE Virg.lib.î.JZn. Jnuaduntyybemfbmno fyinôque/èpuham>idçm 

Mb.^.fomnoînôquefepulti Procubuew.ibid. %utuhfimno^ vinéqttefepulti Conticuere, 

M O R T E OBITA QJT o R vM,&c.]iteratur hic verfuslibwf.mutuatus 

eft hoc principium verfus. Virg. lib. 10. JEn. Morte obita qualesftma 

eft yolitarefiguras, T E L L V S A M P L E C T I T V R o s s A] vel tanquam 

mater, velfimplicitercontinet Virgil. /En. j.Quhn qua Dardanium tellus 

mibiferuatjlceften'.EtpatrUjtncbifegremiocoplcBituroflx? NEC M E A N I - 

MI Ï A L I I T ] fielegendum,non vtin quibufdamlegitur,animusfallit. 

fie-enim loquuntur interdum Latini prarfertira poëta% Fal/us animi tager 

&fmcius animr. & crucionmimi, SIC. Eft auté hoc loco occupatio. M v L- 

T A N. v. p. CVM SIT A G E N D V M ] ideft cum multa fint agenda 

, vt fuprà admonuimus. agendum enim actionem fignificat 5 vt apud 

Gra^cos ®e*xîw, id eft agere oporteat. cum multa nobis verba fintinnouanda'.velcum 

multa nobis nouis verbis fint appellanda. P R O P I E R 

E G E S T. L 1 N G. ] Sic inf. eod. lib. nec noftra dicere lingua Concedit nobis partit 

fermonis egeftas. SE lib. 3. rationem reàdere auentem ,/tbftrabh inuitum patfif 

ftrmonis egeftas. Sic Çato apud M. Tull. lib. 3. de Finibus de Zenone . Cum 

yteretur in lingua copiofafaBii tamen nominibus, ac nouis: quod nobis in bac inopi 

lingua non concedi/ur. quanquam tu banc copiofiorem ctiam dicertfoies.Idem contra 

lib. r. New eft bkomnino docendi locus:fèdita fentio,&ftpedifferui, Latinam 

LINGUAM non modo non inopem tvt yulgèputarentfed locupletiorem etiam ejfe, quam 

Grœcttm. Qumdo enim, ne nobis dicam, aut oratoribus bonis, autpohis,poftek qui' 

dem quàmfuit,quem imitarentur, yllus orationis yel copiofe, yel tlegantis ornatus 

defuiiï S P E R A T A voivPTAsjfic habent quinque lib. manu feripti, 

SE exeufi Parif. Veneti antiq. Vicetini, Florent. Quam feripturam fecutus 

fura rùm adductus tôt librorû auctoritate: tum quod confentaneum 

eft Luctetio Epicuridécréta Latinis literis illuftranti amicitix,& ex amicitia 

nafeentis voluptatis caufa feribendilaborem perferre .alij codices, fi 

quis forte eos fequi maîet,habent,/â^rf voluntas. q_v EMVIS PER^ 

F E R R E L A B O R Ë M ] quinque lib. manu feripti, SE Vicetini habent 

efFerre: qux fortafle germana eft feriptura. nam SE ita veteres loquebantur. 

vêtus poëta apud M.Tull.orat. pro Sexùo.Si tulaboremfumma cum c«- 

C 2

A'A

DE RERVM NAT. LIS*. ï.. 

2.1* 

TONFICIET : •& ERIT SQUID, QUOD AU( EX NIBILO ONATUR, TUT I 

QUIS BOCPBYFICM DIXIT VNQUAM? Ne Ariftoreles quidem ab hac commun 

omnium opinione longius di/cefsit. Ira enim longam hac de re difputationem 

concludit lib.i.fv.iexpo^.mhil ferè ex eo quod non eft (împliciter " 

feu ex eo quod non eft per fe, quale eft priuario , quaro Gnrci çlpon aomi- 

«ant,fieri:fed contra omnia fieri ex mareria,qua: eft Sv.id eft ens(Iiceat nobis 

hoc vocabulo vti) ens(inquam)per fetnon tamen ex materia fiunt omnia 

ea ratione,qua eft aliquid, fed qua ratione nihil eft, feu eft non ens & 

y&TÙ N>[4ILI»yJs; id eft ex cuentu : hoc dico qua ratione ineft in ea priuatio 

forma? eius,quam iam iam eft indutura: id eft qua ratione eft informis, 5C 

expers eius formx,quç materiam iflam informatura eft.ex eo autem quod 

nihil eft fïmplicirer &per fe, vcluti ex priaatione nihil fit. ex eo igitur, 

quod eft ens per fe,fit ens: Veruntamen non fitper fe,féd ex euentu,id eft 

quia euénit matetix,vt ea forma,quam iam iam côfecutura eft,& ad quani 

accommodataeft,careat.ha;cfunt Ariftotelis. D I VINI T V S] diuinavoluntate,feu 

diuino numfne, vt idem ftatim loquitur. CONTIN-ÏT] afficit, 

feu coe'rcet, &" conftri&os tenet. D I V I N Q N V M I N E] diuinitus. 

TV M, QjyoD, s EQVIMVR] fichabent omnes libri & manuferipti, 

&C typis'excufi.quaîle&io fi enjendata eft,hoc fignifîcat .vbi viderimus nihil 

ex nihilo creari pofTe,tumfaciliusidperfpiciemus ,quod fequimur ,id» 

eft,quod probamus, Se quod nobispropofuimus adprobandum ,nempe 

Scvnde quaîquc res creari pofsit, &quomodo fine deorum opéra creerur.Videtur 

mihi tamen reclamantibus libris omnibus legendum.efre,tuiîK> 

quod fequitur,&c. 

/ 7' ? / 1 

^NAMFI DE NIBILOFIÈRENT :EX OMNIBU"RÉBUS 

OMNEGENUS NA/CIPOJJET:NILFÈMINE EGERET. 

E MAIRE PRIMUM BOMINESJÈ TERRA POJFTT ORIRI •« t 

SQUAMMIGERUMGENUSGJ* VOLUCRESIERUMPERE CŒLO 

ARMENTA,ATQUE ALUPECUDESIGENUS OMNE FERAXUM ; 

LNCERTO PARTU CULTAYAC DEFERTATENERET. 

*NECFRUCLUS IIDEM ARBORIBUS CONFTAREFOKRENT,, 

SED MUTARENTUNFERRE OMNESOMNIA POJJENT. 

QUIPPEVBI NON EJFENT GENITALIA CORPORA CUIQUE, 

QTÂPOJFTETMATER' RÉBUS CONFIJÎERECERTA? 

AT NUNCFEMINIBUS QUIA TERTIS QUŒQUE CRÉANT m?:.:: 

'INDEENAFCITURÂTQUEORAS INLUMINIS CXITY MATERIES YBI INEFT CUIUFQUE O* CORPORA PRIMAI 

ATQUEHAC RE NEQUEUNT EX OMNIBUS OMNIA GIGNI,;,„ 

QUOD CSRTIS IN. RÉBUS, MEFTJÊFRETAFÀCULTAS.

4 

12, T. I V C R E T M C A U I , 

NAM St DE NIHILQ FIERENT! EX OMNIBV* RÉB Vs] 

Epicuri verba ad hune locum pcrtinentiajqua: extant apud Laërtium,haec 

funt. tnçpm {uvov iMyyviTru «t.

LTE RERVM N A T.. L I !.. I, 1} 

5N/Vc forrè augendis rebusfyatioforet y fus 

Seminis adcoitum,è nibitoji cre/cerepojfent. 

WHamfièrent iuuenesfubitb ex infantibu*paruls: 

E ter raque ex or ta repente arbujîafalïrent* 

Quorum ndfieri manïfefiufliomnïaquando 

Paulatïm crefcunt(ytpar e]ï)femine certo:. 

Crefcendoque genusferuant>yt no fan poflis 

QuœqueJua de materiagrandefcer colique. 

C A L O R E ] xftate. V I T E I S A V T V M N O F V N D I svAD.]treis 

codiccs manufcriptosfecutus fumrquibufcum congruuntnonnulli vulgati.nam 

alij habentyWrfwtt.Prarterea in Florent.legitur. Vuas tnon vi/m.au. 

tumno autem fuadente dixit per tranflationem. D V M T E M P E S T A - 

T E s A D s v N T] id eft tempora idonea, atque opportuna. nam tempçftaris 

nomen eft (javov. V I V I D A] Y$GETA )\^.LÏÂA..viuatum

^4, 

T 

' 

1 v 

C R. E T I I CARI! 

HUE ACCEDIT^VÙFINE CERTIS IMBRIBUS ANNI 

LŒTIFICPS NEQUEATFÉTUSFUMMITTERE TELLU 

Wtt PORRÈFECRETA CIBO NATURA ANIMANTUM 

PROPAGAREGENUS POFFETYVITDMQUE TUERL 

VT POTIUS MULTIS COMMUNIA CORPORA RÉBUS 

MU ITA PUTES EFFE^VT VERBIS ELEMENTA VIDEMU 

QUAMFINE PRINCIPES VLLAM REM EXIFTERE POJFE 

DENIQUE CUR BOMINES TANTOS NATURA PAR AR 

Wtf N POTUITYPEDIBUS QUI PONT UM PER VADA POF 

TRANJIRE,&* MAGNOS MANIBUS DIUEUERE MON 

MULTDQUE VIUENDO VITALIA VINCEREFECLA: 

SI NON MATERIES QUIA RÉBUS REDDITA CERTA'JL 

GIGNUNDLS YEQUA CONFIÂT QUIDPOFSIT ORIRI* 

W//IGITUR FIERI DE NIIO POJFE FATENDUFL: 

SEMINEQUANDO OPUS EFL RÉBUS ^QUO QUŒQUEC 

AËRK IN TENEREVSPOFSINT PROFERRIER AURAS 

SVMMITTERE] fubminiftrarc,fuppediure,feu efferre. S E C R E T A 

CIBO] fine cibojfcorium à cibo. P R O P A G A R E] amplificare, multipli- 

-care.tralatio à viribus.in verbo propagarejprimam fyllabam produxit, vt 

îib.f.VtpropagandopofiintprocuderefecU. ibidem corripuit. HecpotuiJSeprofagando 

procudere prolem. fie & fup.

DE RERVM N AT» 11 C. I# Z} 

Terratque folumfubigentes cimus ad or tus. 

Quod fi nullaforent jioflro finequœque labore 

Spontefit a multo fieri meliora videres* 

Hucacceditçvti quœqueinfua corpora rurfum . ^< ^ * 

Difioluatnatura: nequead nïbilum interimat res, / 

'Nam fiquidmortale i cunBkpartibus ejfet: - 

Ex oculis res quœque repente erepta periret. • 

Nu Ha yi foret y fus enïm, quœpartïbus élus 

Difeidium parereÔ* nexus exfoluere pojfet. 

Atnunc, œterno quia confiant femine quœque: ; 

Donec vis obiit yquœ res diuerberet iBu, 

Aut intuspenetretper inania> dijfoludtque:.. 

Nullius exitiumpatitur natura yideri. 

r 

* ^ïf* 1 

M A N i B v s] opéra hominum, &: opère ruftico, cuîtura, E s s E - v i- 

DE LICET] velrepetendum«^wvK,fatendum eft,velaccipiendum eft, 

videlicet, pro vidcre licet, feu perfpicuum eft, quod non eft inufitatum, 

quemadmodum fcilicet,pro fcire licet, vt aliàs oftendemus,ibi, SCILICET EJJÈ 

GLOBOFA,TAMENCUMFPUALLIDACONFIENT.lib.z. c^vA E N O S F A E C 

hicverfus, & qui proximèfequkur, iterantut lib. f. V E R T E N T E S ] . 

YHG.GCOTG.I.QUOFIDERETERRAM VERTERELÛŒCENAS. & lit». J. 

TUM VERTEBAT ARATRIS. T E R R A I Q_V E S O L V M ~] FOLUM (inquit Feftus) 

RA.DICIMUS TAMEN FOLUM TENŒ I&FOLUM REGNI.ENNIUS.SED 

MENFAPARUMPER. IDEM.TARQUINIO DÉDIT IMPERIUMFITNUL 

G E N T E s ] mollientes,colentes.Vide Feftû in vocefubadus.Virg.Geog. . 

i. v4nte LOUEMNULLIFUBIGEBANT ARUA COHNI. M. Tull.in Catone maio 

CUM GREMIO MOLLITO AC FHBABOFPARFUMFEMENEXCEPIT y&Lc 

vi,perfe. H V C, A C C E D I T] Poftcaquam docuit nihil ex nihilo fieri, , 

nunc (quod eft coafequens ) oftendeie incipit res creatas non interire in . 

id quod non fît,id eft in nihilum,fed prima corpora, ex quibus res omnes .-. 

creata: confiant, vtpote folidifsima, & fimplicifsima, alterna remanere. 

N V L L A vi F O R E T vsvs E N i M ] fie habent très libri manu 

fcripti : alij, RJUS et. D I s c i D I V M. ] fie habent très libri manuferipti.difeidiumautem 

vox Latinaeft,ne quisforte de hoc dubitet, à verbo 

difeindo, nata, vt exfeidium à verbo exfçindo, non à verbo excido. Virg. . 

Jib. 1. JEN. JLKNEGAT EXFEIFFA VITAMPRODUCERE TROIA. idem lib. 

ÏUMPOPULOS EXFEINDERE REGUM. difeidium autem idem valet quod difcifsio.di 

iunélioîftblutio. quo nomine vtitur fajpius. AT N v N c, . AE T E R- 

N.Q] omnes lib. feripei, & nonnulli exeufi habent, QUOD NUNC ATERNO : qua; • 

icripturafi re&aeft, vtmihi quidem fie verifimile,fic interpfetanda eft,a.c 

- - D :

%€ T. I V C R E T Ï I CAR 

nunc,rcdnunc,nuncautem:vtdicimus,Quodfî,pro,fiautem. o ONEC 

VIS o B 11 T ] fecutus fum quinque Iibrorum manu feriptorum au&oritatem.obiit 

autem, id eft obuiam iît, incurrit, occurrit. Nam vulgati habent 

obeat. D I S S O L V A T Qjy E ] licet légère dijjbluat, vt fît trium iyllabarum, 

& ita erit verfus fpondiacus : licet & per dia?refim, difïbliiat : ÔC 

item alibi, EXITIVM] interitum. Exitium (inquit Feftus) ponebant and' 

quipya txitu: nunc exitium J>eflïmum exitum dicimus. 

Ç'Sd c 

/ff/^f^^ x 

f!^ 1 Vrmrea^qummqm wtujtdte amouet œtàs: 

*7^L Idf^^ ' penitus permit confit mens materiem omnem: 

Vnàe animalegenusgeneratim in lamina vitœ 

%edducit Venus* aut redduBum Dœdala tellus 

Vndealit3atque auget,generatim fabula pra-bens) 

Vndemare, ingenui fontesyexterndque longé 

F lu minafuppeditant ? vnde œtberJidera pafeit} 

Omnia enim débet\mortali corporequœfuntt Infinit a œt&s confumfe anteafîa^diéfque. 

Quod fin eo ffatiojttqueanteafta £tatefuerey E quibus hœc rerum confifîit fu mrrui refetla: 

Immortahfunt natura prœdita certh. 

Haud igitur poffunt ad nilum quœquereuerti, 

G E N E R A T I M ] per fîngula gênera, vt fuprà. fie autem habent libri 

duo mamrfcripti:in quibus eft Bertinianus:reliqui d\io generatum:qaos no 

"fequor. IN L V M I N A VITAE] Virg. lib. 6.JEx\.Heu quantum interJe 

: 

%ellttm,filuminavit*Âttigerint\quantd4aciesyftragémqueciebuml R E D D Y - 

CI T] geminatur d.metricaufa. vtRettulit,repperit, reccidere,reppulit, 

refFerre, redducir,apud hunc,&apud Virg. & apud Horat. Se fexcenta fimilia. 

I N G E N V I F O N T E S ] fecutus fum quattuor libros manu feriptos,quibufcum 

confentiuntFlorentini.ingehuos autem interpretor,non 

maniiiauc opère fa&os/ed natiuos.ingcnui etiam dicuntur, qui liberi funt 

genere,& natura,non manumiftione, aut vindidja, aut fîmiîi iuris ciuilis 

ratione:vndc illa, ingenuus animus, ingenuus ciuis, ingenua? artes, inge» 

nuus pudor.ceteri libri habent ingenitifi quis forte magis probabir. svr« 

t E D i T A N T?] fuppetunt?vel parata funt.abfolutè enim accipiendum, 

vt infrà. Ttfateries vt fuppeditet ubm reparandis. Cic M. Tull.Tufcul. qua?ft. 

quocunquelocebonafuppeditant jbibeatèpofsumm viuere. V N D E AE T H E R 

S I D E R A p A s c r T ? ] Etiam nohnulli alij philofophi exiftimant foie 

m , & cetera fidera,& ftellas humoribus Oceani, & terra? vaporibus ah", 

fie M. Tull.liba.de nat.Deor. Erg

DE RERVM NAT. LIB. I. 2.7 

ttfï bumoribustfuianullus içnisJinepaftu- aliquo pofiit permanere : necefîe eft aut et 

fimilisjitignt\quem adhibemus adyfumâtqueriBum :.autei tqui corporibut anintantium 

continetur.ibid.Trobabileigitur ejî ^prafiantem intelligent iam infîderL 

bm ej?e,quœ & atheream mundi partent incolant, O" marinis, terrenifque bumoribus 

longo interualhextenuatis alantur.Vkg. /Eneid.r. Polus dum fiderapafcet, 

fedhacderepluradicenturlib.5. CONSVMSE] idclî confu m fiffe. talia 

funt illa,promifse>q\io vtitur Catull. Euaftijercufli^diuifse, erepfemus, qui r 

bus Horatius: rixet,dirextijacceftis, extinxem, quibus Virgilius & Tcrenr. 

ï-VBRi]fifuerunt ea,àquibus &c.-ideft fi fuerunt principia quardam 

SE femina rerum, ex quibus hxc fumma rerum reficitur, & reparatur, & 

conftat:ilJacertè funt immortalia,atquc alterna... 

Denique m omneis eadem visycaufdque yolgô 

Conficerety nifimateries œterna TENERET 

Interfe nexus minus aut magis indupediû. 

Taclus ENIM LETIfatis effet CAUFTT profeHè: 

Quippe vbi nuliaforent œterno corpore:eorum 

Contextum vis deberet diffoluere quœque. 

At NUNCYINTERfe quia nexus princ'tpiorum 

Diflimiles conftanf.œterndque materies eft: 

Incolumi rémanent res corporeidum faûs acrU> 

Vis obeatpro texturacuiusquereperta. 

Haudigitur redit adnibilum res vllafed omnes 

Difcidio redeunt in corpora materiàh 

D É N I Qjf E RES OMNEIS, &c.] huius loci ha?c fententîa eft, vt 

mihiquidem videtur.Denique nifî & materia arterna effet, & ipfa teneret 

res magis,aut minus inter fe connexasteadem vis, 5C caufares omneis genitas 

confumeret, & deleret : Nam folus ta&us res genitas conficere pof- 

fet. I N T E R SE NËX A S MI N-V S, . A T T MAGIS I N D V P E D I - 

T E] fie hune verfum reftitui exfideoptimi coditts.quidam legunt, Inter fè 

nexu minus aut magis indupeditas. indupeditas autem referuntad-res genitas. 

non difsimulabo tamen in tribus Iib.manufcr.legi, Inter fe nexus minus t aut 

magis indupedita,8C ita in multis vulgatis.quœ Iectio mihi nullo modo probari 

poteft.Tnalim hoc modo legi, Inter fe nexu minus aut magis indupeatto. 

T A C T V S ENIM, &C] hoc dicir:folusta&us, feu conta&us fatis magna 

caufa effet Jetiùdeft fatis potens effet adres interimendas. dunufeu' 

Junxefl: hoc loquendigenus-: fatis effet caufalethi, pro fatis effet magna 

caufalethi. quidam do&i ita legendum putant. hoc loco.. TaBus enim letbi 

omnibusefsetcaufaprofeBo. o^yIPP-E V B I N V L I A FORENT,&c]ii 

.eft, Nam cum corpora prima «terno corporenulla efTenr, quxlibct vis,& 

D i

^' 

r C 

/i>c^< ^mgigmpatrtur^mji 

%Î T. L V C R E T I I C A KL 

quaruiscaufaeorum rexturam,&concilium ,& nexus-difïoluerepofletv 

Cum in omnibus libris vulgatis, &nonnullis manufcriptis legereturHincfejfœpecudespi 

•Corpora deponi\nt\& 

Vbmbiu manat dijlent 

Artubus infirmk tener 

:LuâitJaBe mero men 

' ^Haudigitur penïtus p 

/, ppvp * 

iQuando alidex alio re 

C S~

DE R ERVM N AT, il B. I, 1 ? 

fcriptorcmfiepehoc epitheto appellantur, tum apud Virgil, Dixittamen 

Ctiam pinguia pabula Virg. Georg. i. & pabula terra Pinguia conçipmnt. 

V B E R I B V S M A N A T DiST.Jfic Horat. Epod.od. 2. Diflenta pccet 

ybeu. Virg. Pollione. Içft IxBedomum réfèrent diflenta capelU Vbera. idem 

MeIiba:o. Tbyrfis oues,Corydon diflentas laBecapellas. O(FECRÉAIT ^

T . L V C R E T I I C A R I . 

agefis,quando.Nunc incipit oftendere^ffc atomos,id eft corpora prima, SÈ 

indiuidua: neque eaiccircô minus efle, quodoculis non cemantur, idque 

probat multis aliis fimilibus collectis, qux nihilo minus corpora funtêtiâ 

fi afpecTru non fentiantur. Aucrores atomorum funt Leucippus, & Democritus, 

vt tradunt Plutarch. Diogenes Lae'rt.M. Tull. Piutarch, tâ* v 

OfiTK, TM( ÇiKof. ETriitu&s h NsojtfUw k^kucu-is «p 1 

ù.*[tixfiTt>i li\oo-oçi

DE R E R V M TS: AT, t I B . I. 31 

in codice Faërni,& item in Tethij tverberat incita portus : in Bérriniano tdr* . 

tus, ad quem locum emendator quidem afcripferat,w/>«j. R V I T ] ùtpyi- 

Hxiït accipiçndum eft,vt infrà. Quamhbetinpartem ttudunt res ante, ruûnt^l. 

Sic Virg. Georg. 1. cumulé/que mitmaièpinguisarenx. Idem 2. & ruit atram 

TA-d edum picea cràjfus caligine nubem. N V B I L A D I F F E R T] id eft difsipat,&difiicir. 

ficinf. Ftcalidosfunulùmediodifferierigneis. ôclib. Z. Scintilîdfque 

agere,&latê diferre fauillam. Virg. Georg.3. Scytbiœquehiemes,atque 

ttrida dtffert Hubila. Horat. od.io.Epod. Fra&ôfque remos differat.Idem ibid. 

?h\ft infêpuha membra différent lupi. I N T E R D V M R A P I D O P E R C . 

TVRB.] Virg. lib. 1. Georg. OmnU ventorumconcurrereprœlia vidi. Quagra* 

uidam Utè fegetem ab radicibus imis Sublime expulfam eruerent : ita turbine nigro 

Ferret biems,culmumque leuem ,fttpulafque volanteis. M O N T E S Qjy E s vp 

R E M o s] id eft montium cacumina. Virg. Georg. 4. jtt chorus xqualis 

Dryadum clamore fupremos ïmplerunt monteis. s AE V I T Q^y E M I N A C I 

MVRM.] Virg.yEneid. 1. îlli indignantes magno cum murmure montis Circum 

çlauftrafremunt. Idem ibid. Intereà magno mifceri murmure cœlum. c o R FO 

RA c AE C A] id eft quje cerni oculis non poflunt: qua: fub afpc&um non 

cadunt:«o££7«. inf. eod. lib. Katuram clandeflinam,ctecdmque adbibere, Virg. 

Georg. 4. &/piCulac

$1 T. L V C R E T I X CARI 

jLmmbus inmniunturâperto m fore qui funt, 

A E 

M O L L I S A QJT ] rnollis.id efl: qua: aliis corporibus ceâk.Sic Virg." 

lib.9. Jîneid. in extr. ac molhbus extulit vndibabent/.*8 [ 

/î,£nullapoteftr es.~ ^2^2-/ 

y ^ / C ^ ^ Y - r Vemqueflumfragofufpenfînlittoreye/les 3 " / 3 ^ 

VucfcuntieœdenidiSf anfœinfoie fer efeunt, / 

At neque quopaBoperfederit humor aquaï 9 

• * yifuftjiecrurfumquopattofugeritœftu,?. 

In paru as igiturpartek diïfergitur bumon r - 

1

DE" REtfVM NAT, tJB. f, 

Quos ôculinuSapoJptntrationevidere, ' 

T v i M v R ] cernimus. Feftus. TUOR VIDEO I TNEORDEFENDO, SEDIAM PR 

ALTEROPROALTEROVTUNTUR. V S V R P À R E oçyns]cernere:quemadmo> 

dum vfurpare fcrmone dicimus pro corrimemorarc I SE referre. QJ/ AE 

T A M E N o M N. c o R P.Jde odoribus,& vocibus difputaturus eft lib.4. 

T A N G E R E ENIM ET T A N G I ]hoc vnû eft ex principiis, SE fententiis 

ratis ac fixis Epicuri: quicquid tangere, & tangi poteft, id corpus eft. 

Itaque Lucretius lib. 1. non {blùm voce,verùm etiam animi viribus coritendens 

hoc idem aflcuerat,his verbis, TABUS ENIM, TABUS, PRO DIUÛM NUM 

NAFANBA,CORPORIS EFT FENFUS. SE lib. 3. QUORUM MLFTERI FI 

KECTABUMPORRÀJINE CORPORE. Neque verô quifquam philofophus tadîû fenfum 

efle maxime corporis proprium negat. Arift. lib. 4. TPUO. kK&KIF.O-Zfjui 

ViovTtu «y« my IVM. id eft putant omnes ferèphilofophi corpus eiïc quicquid 

tangi poteft. Contra idem EpicuruSTB JWCK appellat interdum ?iW 

•tyoep», id eft naturam tactus expertem . Iam verô quod tactû maximèanimalis 

eftè proprium plerique item philofophi dicunt, hoc non efthuius 

loci. D E N I Q V I FL v c T if R A G o] iîchabent quartuorlibri manufcripti,&: 

vtrique Vcneti,& Vicetini,& Parifienfes,& Florentini, & Lugdun, 

Nonius Marcellus tamen in voce FEREFEO hune verfum teftem producens,legit, 

FLUBIUAGO,I\ Iocus mendo vacat. VVESC VNTJid eft humefcunt:ex 

quo verbo fit vuidus. Horat. ode f. lib. 1. VUIDA SUFPENDIJFEPOTENTI 

VEFTIMENTA MARIS Dfo^Virg. in Gallo. VUIDUS HIBERNA, VENIT DE G 

Itcrum Horat. od. 5. lib. 4. DICIMUS INTÉGRA SICCI MDNE DIE,DICIMUS 

SOL OCEANOJUBEFT. Varro lib. 4.de ling. LZT. FUIDUM EFT, QUODBUM 

% 

YBIIDNONEFTFUCCWABEFT. EAEDEM DJSPANSAE ÏN SOIE SER.] 

fie habent îibri manuferipurquibufeum confentiunt Veneti recehtiores, 

Vicetini3& Lugdunenfes: At Parifîenfes,& Aldini antiqui, SE Florentini, 

EADEM CANDENTIFOLEFEREFEUNT. DIFPANFT autem, id eft explicata? 

REsevNTjid eftfîccantur, vtinterpretatur Nonius Marc, ex quo verbe* 

FERENITAI. pERSEiÊRiTJin veftibus in littorc fuipenfis, feu dif- j 

paniis.atqueexplicatis inha:ferit. F V G E R I T AE s T v] neque quo pacto 

humor fu^crit xftu,id eft calorc folis. fie autem repofuimus audfcoritatelibrorum 

manuferiptorum freti. ' 

QmnetiammulthfoliiYedèuntibusannis ' 1 " „ /PR, F ^ 

"dnnulusin digitojfubtertenudturbàbendo: * %> 

Stillicidicajûs lapidem cauatftmcus aratri 

Fertem occulte decrefcitvomer in 4RÙÎ5: ^ - $ j 1 *. 

; ) F 

StratdqueiamvolgipedibùsdetritaTiarum i s 

' *^ y» 

Saxea conïfticimus-. tàmportoé'fnpterahena^ u 4, \ ^ 

£?***2— 

Signa mamts detttra* ïftetduprampu*ri>'^\\x^ *\ *M 

Sœpejalutjantu&i fdBù^^terque meanhtm.W\ r^pr 

, r 

1

$4 T% L V C R E T l t C A R h 

n 1 

Hœcigitur minui ycumfmtdetrita,videmusi A \ X 

.5W quœtorpora décédant in tempore quoque: 

Inuida prœclnfitFTEÇIEM natura videndi 

\ % *0 

M,vt %i s. s o 11 s RED-EVNTIBVÎ AN N I s] exptcfsir vim Grç-s. 

ci nominis ÀNAUTOF, quod annum fignificat.dic'tum quaû* in feipfum rediés, 

tanquam circulus quidam, fie Virg. JEh. %.Exqùo ter dénis vrbem redeùntihusannis 

jlfcanius clari conàet cognomtnis *Àlbam.1RL0TATSZT. 2.1ib 

feftumrediens aduexerit annus., s v B T E R ] quaparre carnem tangit. HA- 

B E ND o,] dum habetur, dum geftatur in digito. fie iliud Virg. Georg. 3.' 

yritquevidedoFxmina. S T I L L I C I D I CAS?s]Fc(ïvts.StiricidiuquajiftiU 

licidium cum fiilU concret*fiigore cadunt. Stiria enim principale e^fiilla deminutum. 

Quod autem ad fententiam attinct, cam lib: 4. vberius tractauït in 

extr. Konne vides etiamguttas in faxa cadenteis Humorisjongo in fpatioptrtundérefaxa\ 

eandem fie Cherilus malus poe'ta, de quo Horat.'epift. ad Aygufr. 

Gratus Âlexandro magno Rjgifuit-illc Cherilus, incultis qui verjibust & maie na 

ti} B^ttulit acceptes regale numifinaPhilippos : hanc igitur eandem fententiam 

fie Cherilus ille complè&itur: ïli^dir mkwh \

DE R E R V M N AT. L I B . I. 

Quidquoque amitunt m temporejernenpofih % 

Çorporibus cœcis igitur natura geritres. 

HODERATt M}id eft modicè,& moderatè, & fenfîm.ïta (inquit) res 

naturales crefcunt,vt quid quotidie accedat,cernere nem o pofs it. ' c o N 

TENTA] quemadmodumdictmur wWflr/w* aciem contendere, cum quippiam 

defixis ocu lis, & acerrimo obtutu afpicimus : ira contentât», id eft intetam,& 

acerrimè defixamoculorum aciem Latine dicimus. Simili modo 

vfurpanturà Latinis i\h,contendere neruos,yocem,fideii/eu cbordas, pro intendere. 

IdemLucret.infràlib.4. Et quo* tenuiafunt,mfife contenait acmè,Cernerenonpotn 

eft animus. ibidem paucis poft vcrfib. contenderefè }atqueparare» 

NEC, MARE Qjf AE IMPENDENT] fie habent très libri manufcripti, 

quîbufcum confentiuntvulgati, Parifîenfes, vtrique Veneti,Florentini,Vicetini,Lugdunéfes. 

Poftrcmo hanc lectionem agnofcit Pomp. 

Feftusin voce ve/cus. diéfcum eft autem impendent mare,pro impendent mari, 

feu in marc. Se ita Tërenr. Phom. ïtanuncimparatum tanra te impendent 

mala. VESCO SALE] Vefcus (inquit Feftus) faflidtofus. ve enim pro pufilh 

ytebantur.Lucretius yefeum dixit edacem>cum ait. Nec, marequa impendent vefca 

falefaxaperefa. Ha&enus Feftus:fignificat autem ille,vefcum falem, feu (ale,à 

Lucretio di

„ , , 

4 

/ T . T V C R E T R 

. 

1 

C A R I % , 

^sljzr^> 4v 

- Muita modis multis varia ratione piotteri * '• ^ 

Cernimus ante oculos: qu^ffnon effet inane, 

£< 

nontamfollicitomott4priuatacdrerent, 

. Quàmgenita omnino nulla rationefuiffenti 

Fniiquemateriesquqniamflipataquieffet, / 

NEC TAMEN v N D i Qjr E ] tumc pofteaquam docuit efïê corpora 

prima, aggreditur ad oftendendum efïè inane. Etprimùm àmotu èîoco 

ad locum, quem Gra?ci ?o£je\ nominant, probabit effe inane. Non tamen 

(inquir)omnia conftipata, SE condenfatafunt corporibus. o^y APRO» 

PTËR IQCVS EST I,N T.] Cuin corpus & inane inter le fint contra-» 

ria,quicquid autem rangit,&,rangirur, fit corpus, fequitur, vt inane fit inta£tum 

quiddam,id eft locus intactus,feu locus fine corpore. Inane autem 

locus non eft fimpliciter. nam locus rlocati locus eft. ergo corpore non 

•vacat. at inane, ex Epicuri, SE Democriti fentcntia ita débet effe corporis 

cxpers.vt corpora prima, feu primordia rerum nihilin fe habent inanis, 

aut vacui,hoc eft funt folidifsima. Itaque Ariftot. lib. 4. , on » mmt » ÏUVM 

-, ïsx. tù H», OJJTH P°g£, *u\* a* JQHH» aveu wmt, H (JM ÎJF)u~ 

yiy. ri y) -wAÎ?pêf KS'ujucm/v £vâ* HÔJ^-ù $ jiêuro, KJ j'uo Ù r% aiijtc? ÙTÂâmyièj 

iidm ouss.ua. w*i O*>{ia.-nl } &c.id eft, Dicunt eutem vnum motionem â 

loco ad locum non fores ha?c autem,tranilatio, & accretio eft.Non enim 

queat effe motio, inquiuntilli, nifi fit inane. Nam quod plénum eft, nihil 

in fe recipere|>oteft : quod fi rècipiat, SE duo, se quotlibet in eodem 

corporafimuleffe queant,sec. quod fierinonpoteft, Ibidem Ariftoteles 

feribit Meliffum, cum probare vcllet vniuerfûm effe immobile, hoc 

vti fblitum efTe argumento. fi vniuerfûm effet mobile, aut fi moueretur: 

effet inane: at non eft inane : ergo vniuerfûm eft immobile, & quietum. 

Ex quibus intelligero liect neque motum effe fine inani,& fi motus fir,ne* 

ceflàrio etiam effe inane. Ratio auterri cur fine inani motus effe nô pof 

fitjhxc eft,quod firblato de rebûs rnirt^quiipquid eft in riafurâWtïm, cor* 

pus effer. atqui corporis officium;cft obftare: ergo refîmes gbîiatcste , 

obftarenr, SE ita nihjtmoueret^r,"nihil procedçret, niMprogredereruiyfed 

omnia quiefcercnt,ciirn eis nulla progrediendi Facilitas daretur , J 

cumTv »

D-E* RERVM NAT, II B, I. . YJ 

• "que nihil effet", vnde cedcndi pç'çcipiujp nafç£retùx .$anc de.inani bpiriionemvicïcturprobarçVirgîligsinSîlendhis 

verfibus. Nanque carié a t 

vti magnum per inane coaBaSeminàmfhunSt^^nimxj^mdriJquefutffent.Ét IIquidi 

fimuligniswt his exerdk PROMIS O^mtiîa^ &.ipf{tener mm ai çoncreuerit étuis, 

p R o c E 0 E R i]porr,o cederé:progredi. SVBL/MAQJE'CAE^ 

Irj fiedi&umfublimacxM^yt ab Horar.acutabellî, â Cajfare occulta, &remota 

ftw/>//',lib.5.de belle» ciuili:ab hoc eôdem Lucre*, vera viaï bferena cxli, 

abditaterrât tconuexacalhprim4]yUUSciîrailia: quoruîn pluta cxempIacolU y 

girausincommentariis Horatianis.' Iam fublimusYcV fublimis »squèfuaç 

in vfu,vt imbecilfus & imbecillis,rnermus. & inermis,hilaru$ &hiîan\&rc. 

C\JAZ,*SI NofNEssÉt ï N A N.E, s % ON T A' M] id efl, qua; 

-lion modo motu non carerenfjfî non effet inane^fed omninô nata,feu gémira 

non efTent:vel fie explica:quar,fi hon effet inane, non tantùm dico ca 

fuiflè motu caritura,fed nunquàm fuifle tfafcitura;>yel fîc;quar, fi non effet 

inanc:génif*a omnino^hônefTe^tjnedummo'tutarèrent, qu* otfines ex-» 

plicationes eodem recidunrr t j * a T . a f , J*r')i^ ' 

C r 

'i 

Pr^tereaquamukJolidœres effeputeniur: '' r? c+*~er^fJ^ 

Hinc tamen effe licet raro cum cor fou cernas: > 'p* '(y ^ 1 

Injâxis acjfieluncis fermanat aquarum -/^ f&jf 

hiquidus humor&vberïhu sfientjomnïa guttisl ^ 

. Vijîipat in corpus fefecibusomne animantum: \ 

' ' 

Qefcunt arbufta:&* fœtus in temforefùnduntu. 

/ 

Quèd cibus in tôt a y/que velab radicibus imis - 

Per truncoSydcper ramùsdiffunditur omneis,. 

Interfeptameantyoces^ claufa domorum 

1 

. ' 

Yranfuolilant/tgidumpermanàtfrigusadoffa^ 

1 

Quod nifiinaniaftntyquapoffent corpora qUœque 

Tranjire>baudvllafieri ratione vider es. { r } ' ' Y 

penique cur alias aliisprœftare videmus c 

Pondère resrebtisjiihilo mahre figura}} , 

/ \ , ' j c, ^ ^ ^r? ^^y^^ 

mJttantundemft in lanœglomere^quantum 

Corporisinplumbofl: tantundempenderepar eft: 

îrnïrumplusejftftb't déclarât inaws.À > >\ „ V * * 

• E j ) 

HA 

tssf'/?*f&"-rtf/f

I VC R E'T'I I /CAR I» . 

haberel ^ " 

Eftigitur nim'mmidfluodrMionefogtci

DE R E R V M J N A I T . L ^ B . - I . £9 

tjfefenpus. idemJib^.HrfCquoquemeti^ nquram deliquat eim ^tââuteni 

certaeft riaiusloci reftitutjo^rquieamjmprobçt, feJrçtLttçrispaturn vi-? 

dercoftendak- ' q T O 3 3fcL r.\ mu i h f i e v « p \ * s \ « ^ V

4& ' • T/ 3 

! 1 

V* C R E T f Ï ' C A H Ï ^ 

/«•M orhniky'vtfluod mouebitur corpus, èi aliudcedat, fthqm hffèrit^ 

Jiuâ illico* fubfeqttdkr? A* Y 5 

T i cfi T f R. 3 

M o T v^ 'j -R-1 v k N D V"S T 

CORP.] .priuandum eft corpora ,id eft priuanda funt corpora, feti priuâre 

oporcet corpora.fie Graîcif^Tîox^#«7*^ quod gerjus loquendi fuprà 

vfurpauit- Jleternas quoniampanas in morte timenclum:8c ibi, "Multa nouis ver-r 

his prafertim cum fit agendum. VNDE iNî'TVM P atwv M] fie hïbentr 

très codices manufcripti:&ic*P4riC& quidam.alij vulgati.4uo item manuCctJnitium 

: cum quibrçs congryunt vtrjque. ^Veneti, Florentini, LugdiH 

nenfcSjVicetini.duo alij marwfcriph fie : Primum vndeinitium : quam fcr(t 

pturamprobant quidam SôÙi vtrj,aiûntquetfibrachum,revU rrochajum 

.pofitum eiTe pro dactylo .^g^RUAN^^cuiquêûdiçium Jiber«m-.reb'nquo; 

veruntamen mihi magis placet ea, quam fecutus fum, feriptura. Qupd fi 

quis magîs probabit,/>w/«w,non pugnabo. Nam in voce tnitium fieri poteft 

^^'^f duarum fyllabaru'm>r èk: um s id én>|poiïunt dua; fyllaba:in 

vnam coïre. Iniit^ a.w,t em aj^d yetercs-idem valpt quodingeeflusîntroitus.initium,vt 

fuprà diximasAbi.tfmmque Sknificant initum. 

A 

r 

J£P&?'^ ^''^ Popemo duo de concurfi corpora lata' > ' 

'Si cita difliliant inempe'aer bmne rieceffefl, 

Inter corpora quodfiaf,poftdat'itianeS « » ^ 

Is porro^quamuk ciYcum celerântibm aurls ' . * 

Confluatlbaudpoterit tamen vno tempore totum 

Compleriffat'mm\nam primum quenque neceffe'fi , 

Occupet illelocumjeinde omnia pofiideantur. 

^QuodfiforûaUqupSyCum corpora difliluere, ' 

Tùm putat idferi^quiafe condenfeat aer 9 

Errat.namyacuumtuncfit,quodponfuit antè, 

Et repleturitemfvacuum quod conflitit ante. 

Nec tali rationepoteft denferier aér. 

êcfihmpojfetfineinanipofJet,opinQr,\ i . 

~Se îpfè in fe trahertj&*partais t onducere in vnum, / 

Quapr opter quamun caujando mufta morem % / 

•Ejfeinrebitsinanetatmnfateareneceffejl* \ 

L O 

HI. SC-CONTRÀ UPRD'BFCNBEBAHT.FETIÎENTÎJI AÙTERRFHTRIUS IODHARTCFT. Si dtio 

AMPLA 

\

DE RERVM N A T, L I B. r. 41 

atnpla corpora intcr fe concurrerint, Se ex illo concurfu cita difsilierinr, 

neceflè erit, vt,pofteaquamcorpora illa difsilierint, totum illud inâne, 

quod per fubiram illam corporum difcefsioncm fueratinter duo corpora 

cffeâ:um,aër occupet:neque tamen is aër ita cito confluere poterit,quamuisabauriscircumflanribus 

vehementer impellatur,vt vno'rempore to- 

, tam illud inane fpatium compleatur. IN TER. CORPORA'QÔD 

FIÂT] fie libri vulgati omnes, Se duo manuferipti : vnus manuferiptus 

quod fuit : ex qua feriptura Muretus legendum putat^ftvtt.-aiiusitem manufcriptusj?

42 T. L V C R E T I I C A R Iv 

^ ^ 7 ^ - ( tff Argumentajidem diBis conradere noftris. 

* 

"^perumanimofatis bœc vefiigiaparutfagaci 

Sunt,per quœpops cognofcere cetera tute. 

banque canes vt montiuagœ perfepeferai 

tribus inueniunt inteBas fronde quieteis, 

Cum femelinfiiterunt vefiigia certaviaï: 

Sic aïtd ex aiio per tetuteipfe vider e 

Talibus in rébuspoterisjœcajqueldtebras 

j 

, 4 

lnfnuare omneisô* verum protrabere inde. 

Quodfipigraris^pau lumue abfcejferis abre: - 

Hoc tibi de piano poffum promittere Memmi9 Vfque adeo largos baufiis de fontibusamneis* 

Lingua meofuauis diti de peBorefundet, 

Vt verear, ne tardapriusper membra feneBus- 

î/-J/rfJ>^Serpat,o*innobhvitdïclauflrarefoluati ^ ***f? / 

^f^'./Quam tibi de quauis vna re verfibus omnis 

^ s r r r ? ' ^ y Argument or um fitcopia miffa per aureis. 

H^/^J^' v 

Sednunc iam repetam cœptum pextexere diBis: 

riDEM DÏCTIS CONRAD. NOSTR.] fidcmiis qua?diximuscolligercjconciliarejcomparare, 

côquirere. conradere autem Iegendum eft, 

non centradere: quod veroum non eft Latinum. Terent. Adelph. minas decemeorradet 

alicunde. Idem Phorm. ei credo munus hoccorradttur. v E S T I- 

GIA CERTA] tralatio à venatione. Virgil. lib. 4. agnofco veteris vefiigia 

ftammœ. Itaque ab eadem, fimile quod fequitur, ducitur. Hanque canes, Sec, 

INTECTAS FR. Q_y.] cubiliafrondibus6bdu&a,atqueoperta.Cic. 

in ViCon.Strages prouinciœ tuat

DE R E R V M N A T. I I B, I, • 43 

€tum aliquod iniuftum,tardius admittëre.automnmo nûnquam admittere,quàm 

cclcrius. Idem, fed cm propter te pigrem bacâut huius àubitem paner"t 

'Captti ? Itaque poteft Se hoc modo intelligi. Quodfipigrarisîd eft quod vc-» 

rum fi tardauerisjfeu tardius, & fegnius tibi paraucris, Sec. Sed mmf non. 

eft difsimulandum,reliquam huius verfus partenijitalcgi in omnibus ferè 

codicibus imprefsis tpaulumve recefferis ab re\ in Bertiniano autem, çaulùmve 

reabfiefferk ab re\ in Memmiano tpaulumve abfcejferis ab re, vt ego excudendum 

curaui: qua: lectio fi cuiprobabitur,ita eritinterpretandus hiclocus,vt 

fuptà dixi. quod fi tardus, Se piger fueris, paulumue propter tuarrt 

pigritiam ab re,id eft à vero,feu ab ea re,quam doceo,te rcmoueris,Hoc tibidepUno, 

Sec. Atque ego hanc feripturam, Se fententiam magis probo. 

HOC TIBI DE P L A N o] de plano,id eft quafi exaequo loco, non 

è fuperiore, vr qui concionantur: vel de piano, id eft liquida, Se fine dubio,&non 

multa opéra infumta,magnâue cura adhibita. Fortafle du&a 

tralatio eft à pra?toribus,autproconfulibus, quilireis, &controuerfiasfacileis, 

atque explicatas de piano diiudicabant: diffîcileis autem atque implicatas 

è loco fuperiore, arque è tribunali. Vlpianus lib. 2. de officio proconfulis. 

De pianoautem proconful poteftexpedirehœc: vt obfequium parcntibus t 

CJR patronisjiiberiscjuepatromrum exbiberitubeat : comminart etiam, & tèrrerefi- 

Uum à pâtre oblatum tqui non yvt oportet tcum ipfo verfari dicatur'.poterit de piano fi* 

militer & libertum non obfecjuentem emendare aut verbts, aut fuflium caftigatione* 

V S QJV EADEO LARGOS HAVSTIS ÏONTIBVS AMNEIS] 

ficreftitui ex audtoritatequattuorïibrorum manuferiptorum. fignificac 

aurem fetantam rerum copiaraex Epicurea dactrina hauftam è peCtore 

profufurum,vt verendum fir ne prius ipfe & Memmius fenefeanr,ac moriantur, 

quàm Memmius quamlibet vnam rem vel intellexerit, vel audierit.largos 

amneis dixh\&fGoMxZ)t. s E R P A T] obrepar,fenfim veniat. E T 

IN NOBIS VITAI CL A VST. R E s.] id eft, & in nobis corporis Se 

anima? coniunctionem dirimat,ac diflbluat,id eft moriamur. 

Omrits vt eft igitur ferfe natura^dudbus ^^^^^cîf^ 

Conflitit in rébus, nam corpora funt,& wane 9 

Hœc in quofit afuntjy* quk âiuerfa mouentur. 

Corpus enim per fe communis deliquat tfje 

Senfm: quo nifiprima fidesfundata vaïebit, 

Haud erit 3occultis de rébus quo referentes 

Çenfrmare animiquicquam ratione queamus, 

T u m porrb locusteJj;atium,quod inane vocamus. 

Si nullum foret: baud rfquamfita corpora pojjent 

Effejieque omnino quaquam dtuerfa meare: 

Idquod iamfupera tibipaulo oflendimus ante. 

F 2

44 T. L V C R E T I I CAR I - 

OMNÎ s VT EST i G i T v R, èVc.] Tota ( inquir) HXC rerum natura 

duabus ab initio rebûs confiât, corporibus, & inani, in quo corpora fita 

funt, & per quod hue & illuc feruntur, ac mouentur, Ha?c opinio ( quod 

fuprà paucis attigi) non fuit foiius Epicuri,fed & aliorum multorum . Leucippusenim 

pofuit 75 JYTVXWOR.IÂ. eft plénum & inane : Democritus 

vi tarai)-ri mov, id eft folida &: inane: Metrodorus 7 « v 

kJïauçî}* 70 mh, 

id eft indiuidua SE inane: Epicurus o-duena hôyç Qios^vÀ.kuinâ 3 krfpnvtt3kJïÂqStbT* 

KT& 7T*u%bS>cu /af*j«4jftf,B7ï kxkna>sùjiïzi,£) 7* wovjd eft corpora, 

quaî ratione duntaxat cerni poflunt,inanis expertia,neque vnqua orta, neque 

vnqua interitura'.qua: neque perfringi,neque immutari poffunt: SE inane.EmpcdocIes 

autem, SE Plato,8c ceteri ante Platonem, negarût effè in. 

rébus inane. Ariftot. TC^TS? ài/cu woy

DÉ RERVM NAT, U J. 

4 T 

Prifcianus) profupiù .fie enim antiqutprotulerunt,& maxime Ckero-.Toruu'Ira- 

Coferpitfubterfuperaquerétorquent Sefe. Idem ibid.Hunefuperi duplkïs hume* 

rosajfixa yidetur Stella micam talifpeeiettaltquenitore. Prœterea nihil efi yquodpofih dicereabomni 

CorporefeiunBum,Jècretâmque effe ab inani y 

Quod quafi téniafit rerum natura reperta. 

'Nam quodeunque erit > eff? aliquiddebebit idipfum 

Augmine yelgrandi^velparuo denique ydum fit. 

Cuifi taclus erit quamuis leuis yexiguufque y 

Corporum augebit numerumfummdmquefequetur: 

Sin intatlile erit ynulla de parte quodvllam 

7{em prohiber e queat perfe tranfire meantem: 

Scilïcet hoc id erit yyacuum quodinane vocamus. 

Ojfoo p assis DICER.E AB o M N i] fie omnes, quos quidem 

viderim.vulgati codices,& item duo manuferipti: duo tamen item manuferipti 

,quàddkere pofsit ab omni : ex qua feriprura fuipicabatur M. Anton. 

Muretus legendum effe quoddki poJSit ab omni : qua: conie&ura mihi non 

difplicer. c*v o D cvy ASI TERTIA S I T RER. NAT. R E P.] 

quattuor libri manuferipti habent, Quod quafi teytiafit numéro natura reperta, 

NAM QVODCVNqVE ERIT, E S S E A L I Q^V I D, ÔCC. ] feCUtUS 

fumlibrorum manufcriptorum,& Vicetinorum auctoritatem, qui ita habent, 

vtego excudendum curaui. cuius feripturx hxc mihi fententia videtur 

elTe.In hoc vniuerfo nihil eft prçter corpus Se inane.Qnid ira?quippe 

quicquid erir, vel eritingenti mole,ac magnitudine prxditum, vel per. 

paruum,&r perexiguum, dummodo lit: quod quidem fi rangi porerit,corpus 

erir; Sin tanginon poterit, erit inane. Sed libri typisexcufi Paiifîen^ 

fes,Vencti vtrique, Florentini, Lugdunenfes, fîc : Ham quodeunque erit, effe 

aliuddebebit,Sec. cuius feripturx, fi quis eam probabit,hxc fententia videtur 

effe. nihil eft in vniuerfo prxter corpus Se inane. Nam fi quid erirprçtcrea,id 

ipfum aliud crir,id cft differet vel magnitudine,vel paruitate quarulacunque, 

dummodo fît, id eft dummodo id ipfum non fît ita paruum, , 

vt iam amplius non fît.Quod quidem fî tangi poterir,in corporibus nume 

rabitur: fin autem tangi non poterit, erit inane. Ergo nihil cft prxter corpus&inane. 

e o R P O R V M , A v GEB I T N v ME R v M] magna eft 

hoc loco librorumtypisexcuforum varieras: Florentini fie habent, Corporeumaugebitplané 

mendofè» Parifienfes Se Lugdunenfes alteri, . 

Corporum adaugebit numeruw : nonmlli, quibuCcum confentium quattuor 

libri manuferipri, Corporisaugebit numerum. Vicetini & Lugdunenfes alteti,. 

Cçrporumjtugebit numewn: de m Memmianus: quam feripturam veram, Se ; 

F 5

4$ T. t V C R B T I l C A-R I. 

recalor ignibu, liquoraquaï, 

^ jfTabluscorporibus cuntlisjntdBusinani. 

j/fxee * '^f 1 

*^ ^ Seruitium contrd,libertasydiuitiJque, Paupertasybellum,concordia,cetera,quorum Aduentumanetincolumisnatura,abituque: 

HœcfelitifumuSyVt par efiieuent4 vocare. ' 

/ 

AVT ALIIS FVNGr ï) E B.] otdo vetborum hic eft:aut ipfum clebebit 

fungi,td eft pati,aliis agentibus. AVT E R 1 T, v T] id eft aut erit 

ciufmodijVt in eo res cfte,& gignï pofsint. G E N I c^y E] id eft gigni, vt 

fuprà diximus. NEC, RATIONE ANIMI oy A M] nec vlla tertia 

natura eft,quam quifquâ ratione animi, id eft intelligentia,4!/>yb, id eft comprehenderepofsit. 

verbo api/ci vticur Sc\\b.6. Qutppeetenim nulloceffabant 

tempore apifei^c rations animi autem : id eft, intelligentia, Se cogttattone.

DE RER.VM MAT. t I B. I . 47 

quod loquendi genus Lucretio vfitatum eft.. .CLVENT] videntur, nominantur, 

funt, aut dicuntur efte prêter corpus & inane. H o R v M 

1 v E NT A} T EV^CIÙM-M, qux vulgo accidentiaappcllant: qua? fie de- 

finiuntur. EVY.CIC»KOT#. 'FÀV, ÀJIVIW, ^ KRMJLMAT x a 

^ s 

* ^ VOTKW/ÔBÇÔ- 

âdejfteuentafuntjquxaftùnr.&abfuntrineeiusûod eis fubeft,interitu. 

M. Tull.lib. i.denat. Deorum. Epicjtrus tu diuidit.omnium, qua fint i 

ttdturam )eJJecorpora i&inane\quaquebisaccidant. CONIVNCTVM EST] 

déclarât, & définit, qua: dicat coniuncta.Sunt igitur ea coniuncT;a(inquit) 

qùa: rei alicui fiue fit corpus, fiue inane, ita adha?refcunt,vt fine eiusintérim 

feparari non pofsint-,vt pondus coniun&um eft faxis,neque ab iis fègregari 

vllo modopoteft làîua faxorum natura.nam fi pôdus fàxo demas, 

iam définit efTe faxum. D I s c 1 D I O] fie cod. Vaticanus, quem fecutus 

fum.difcidium autem à verbo difeindo ductum eft,vt exfcidium,feu exci- 

diumabexfeindo. PONDVS VTI SAXIS, CALOR I G N I B V' 

1 1 QJO R- A'aj A 1] fiereftitui exauctoritatecodicisBertiniani,& vul-j 

gatorum Vicetinorum,cum in ceteris vulgatis omnibus legatur "Pondus vti 

/axiâlorignis. TACTVS CORPORIBVS] namtadhisfenfus eftma-i 

xime omnium corporis proprias. 1 N T A c T-V s] mira compofitio , feu; 

iunctura. nam intadtus contrarium quiddara eft ra&ui, $ TB sw'*pWjquemadmodum 

incultus apud Salluftium de bello Iugurt. cultui opponitur, 8C 

apud omnes probatos au&ores Latinitatis, iniujjus, iuffui, quanquam hoc 

vix alibi prçrerquam in feptimo cafu reperitur,vt cum dicimus }iniujfuimpe> 

ratons deprafidio dccedere,&c apud Plaut. Trinummo inconfnltu meo. 

Tempus item ferfenon e/iifêd rébus ab ipjîs 

Confequiturfenfus jranfaBum quidfit in mœuo: 

Tum qua res injîeti.quidpoïrb deindefequatur: 

'Necper fe quenquam tempus fentïrefatendufl , 

Semotum ab rerum motu^plac'tddque quiète. * 

VeniqueTynddridemrdptamjbel!6quefubdiï

48 T. I V C R E T M C A R I 

finvifjuivis Jt&'"* ^yHw* 1 

»

DE RERVM.NAT, H B. x, ^ 

*bïén ka vit corpus per Je conftarejieque ejfe: 

*Nec ratione cluere eadem fluaconflaûnane: • - 

Sed magis vt méritépoflis euentavocare 

1 

Corporis atque locijes in quo quoique gênant ur. 

Cofporafuntporropartimprimordia rerum: ^* 

VartimyConcilioquœconfiantpr'mcipiorum. 

s f 

l' 

ût< 

/ ^ 

Sedqudfuntrerum primordia^nullapoteft vis ^ ^rtyfT 

Stringereinamfoitdo euincunt ea corpore demum. 

1 

^ 

RES IN Qjr o o^y AEQjf E GENVNTVR] fi vulgatam fcripturam 

fcquimur,ac probamus, intelligenda: font res bellica?, Iaboriofœ ac 

pra?clara?,qua; gcrî dicuntur ab imperatoribus, Se regibus: vel geruntur accipiendum 

eft pro aguntur:fîn genuntur malumus (quod ego quidem magis 

probo) referédum eft ad res naturaleis, qua: in fpatiOj& inani gignunrur.quanuis 

autem in omnibus Mhûs geruntur fcriptum repcri,& ex hac fcri 

pturaprobabilem fententiam elici pofTe arbittor ,genuntur tamen excudcndum 

curaui. i G N I s] asftus, cupiditas, libido qua? eft inftar ignis Se ' K 

flammar. GIISCENS] glifcens fub Phrygio Paridis pc&ote.glifcere crefccreeft,&itaFeftus,&NoniusMarccllus. 

Salluftius^/j/caww»*>.Plaut. 

glifcitprcelium. Virg. lib. 12. Êncid. Haudfecus uccenfs glifcit yiolentia Turno. 

Cic.irt.Hortef.glifcunt voluptates. Lucret,lib.4. Inqnediesglifcitfuror, atque 

cerumnttgrauefcit. D v R A T E v sjdurateusleu durius equusâd eftligneus: 

cuiusopifexfuitEpeus.Lege Hom.«/yor./. Se Virg. lib. 2. JEneid.lnHar 

motttisequum^Sec.Se S.Cumfotalisequus, Sec Feftus.Epeus nomenfabri,qui 

equumdurateumfecit.eqviumTtohnum interdum appellant fcriptores: Se 

ira femper M. Tullius : equum Minerux Horatius : quafî arte fabricatum, 

& ligneum. fed de hoc cquo plura diximus in commentar. Horatianisad 

illum locum. llle mninclujui equo Min eruœ> Sec. od.

; v 

50 T. T V C R E T H C A R I . 

JHtm7ni*rm. STRINGERE]radere,la:dere,vulnerare,Virg.lib.,£ncid. 

, $. hune primo leuisbafla CamilU Strinxerat. cod. Vatican. & Bcrtin. tamen, 

.habentStinguire : id eft extinguere : de quo verbo infrà Iib. i. ad illum locumyftingutquecolorent, 

NAM JOLIDO VINÇVNT EA COUP., 

DE M.] fie omnes ferè libri vulgati,& très manuferipti, nifi quod quidam 

• hibent euincunt.8cdamnum non demumùn quibus eft Memmianus., 

4 ¥ / ^ Et fi difficile effe videturcrederequicquam 

/z Jnrebusfolidoreperiri cor pore poffe. 

Tranjit enimfulmen cœliperfepta domorum: 

Clamor vt,ac voces:ferrum candefeit in igne: 

Ï Vifsiliuntqueferoferuentiafax a vapore: 

: labefkBatus rigor aurifoluitur œBui 

1 

Tum glacies £mfiamma deuiBa liquefeiti 

Permanatcalorargentumipemtratéquefrîgusy 

Quando vtrunque>manu retinentes pocula rite, 

Senfimus infufo lympbarum rorefupernh 

Vfqûeadeb in rébus fblidi nihil effe videtur. 

Sedquia ver a tamen ratioynaturdquererum < 

Cogit, adeSypauckditm verjibus expédiâmes,. 

Effe eaiqu£folido >atque

DE R E R V M N A T, l J B. I, • 

alibiConfident ytumidus iade'bfermoriisamari i&.c, Memmianus autcDifîiliâtrtquefereferuentia 

fixa vapore. qj/ INLABEFACTATVS R I G o R] 

'quin rigor,ID EFT durities auri,A;FTU,ID EFT calorc, labefactatus foluitur. L A- 

BEFACTATVS] VIquod inane vocamus: 

Corpus eâ non ejh quà porrè cunque tenetfe 

Corpus êa vacuum nequaquam conjlat inane, 

Sunt igiturfolida, ac fine inani corpora prima, 

Prœterea quoniam genitis in rébus inani fi: . 

Materiam circùmfolidam confiare necejjefii 

G 2

J2, T. L V CRETI 1 CAR I 

sttec ris vlla pot ejl ver a ratione probari 

Cor pore inanefuo celare,atqueintus habere. 

Si non>quoà cohïbet,filidum conflare relinquas. 

îdporrb nihileffe fotefi,nifi materiai 

Concilium,quod inane queat tetlum cobibert. 

Materies igitur, folido qua* cor pore confiât, 

Effe £terna potefi ycum cetera aiffoluantur., 

CORPORIS, AT QJT E L o c i ] fie habent libri manuferipti, 8c item 

Parif, Venetiantiq. Florent. Alij excufi,Veneti recentiores, Lugdun.. Vicetini 

Corporum ^tqueloci, qua; lectio noneft reiieienda, vt fuprà oftendimus. 

RES IN o^yo QJAEQJE G E N V N TVR], fie hoc loco fine 

dubio lcgendum,nongwww. genuntur autemâd eft gignuntur,vt fuprà 

diximus. ESSE v T R A N OY E,&C>] quoniam dua: natura; reperta: 

funt multum inter fe dîfsimiles, corpus 6c inane, in quo inani corpora pri- 

* ma mouentur, 8c res qusequegignuntur, neceffe eft, hanc vtranquenaturam 

effe per fe meram, 8c puram; id eft 8c corpora prima qua; dicimus cf- 

' fe principia rerumjefTeinanis experua: Se contra inane effe incorporeum,^ 

&abomnicorpore vacuura . Sed dicetaliquis in inani feruntur, &mouehtur 

corpora prima: ergo non cft vllum purum inane. refpondeo ea ratione 

inanefua natura,& per fe purum,ac merum intelligi,qu6d fedem,& 

locum,&: viam prarbent corporibus : Quod fi aliter effet, id eft fi nullum. 

effet inane per fe,& à corporea natura feparatum, corpora prima non ha« 

berentvbiconfiftercnr, aut quàmouercntur. quod autem corpora prima 

in inani,feu per inane moueantur,non iccirco minus inane purum intelligi. 

nam eo ipfo quod in inani corpora prima mouentur, ipfîus inanis natuta 

pura declaratur. Hoc enim vacui,atque inanis proprium eft, corporibus 

locum, 8c vîam fuppeditare, 8c corpora in fe recipere, 8c corporibus 

cedere : contra corporum proprium eft obftare, nullumque aliud corpus v 

in fe recipere. co R P v s. E A- NON- EST] corpus ea quidem parte 

non eft,qua parte eft inane: fed tamen nihil vetat,quo minas per inane ferantur 

corpora prima. hxc-igitur verba, Corpus f/?,.ficintelligc, ea 

parte,qua parte eft inane,non eft corpus, nempe fpectata ipfius inanis natura 

per fe, & feparatim, vrprincipio feparato. Pergit autem & conatur 

oftendere hoc argumento Lucretius corpora prima effe fïmplicifsima, 8c 

foiidifsima,vt pote inani carentia : quemadmodum inane altertim princi-. 

pium,mollifsimû eft: vtpote corporis omnis expers: & corporibus omnk 

bus cedens. SVNT IGITVR s o L I D A,&C] Ergo (inquit)corpora 

prima, quac funt primordia rerum ab inani feparara,eique plané aduerfa,ab. 

inani funt plane vacua. SINE INANI] id eft k>Ânx*rLm i feu inanis cx-> 

percia. P R AE T E R E A] altéra ratio per quam probat corpora prima et 

îe inanis expertia. Res genita: (ïnquit) habent in fe inclufum inans: aîio-

T r i RERVM NAT. LfB. I. ~ 

qui non interirét,neque diffalueretur.Quàd fi ob id intercu nt, quia in cis 

êft inane, nïateriam igitur aliquam folidam, 8c irianis experte m conftare 

neceffe eft, ne res orane-s ad nihîlum redigantuf. NECRESVLL 

POTES T,&C] id eft nemo eft,qûi vera ratione pcobarepofsit, vlJa rem 

fuo corpore inane inclufum comjnerc «5c celare, nifi id quod commet & 

celât ipfum inane, folidû effe fateatur.Â t hoc folidum nihil aliud effe poteft, 

quàm primorum co'rporum congreflûs. QJOD C o H I B E TJ id, 

quod continet ipfum inane in fe inclufum. QJOD INANE QJ/EAT 

TE CTVM c o H.] fccutusfumlibros excufosParif.Venet.recentiores 

Florent. Lugdunenfeis. Nam fcripti omnes, quibufcum confentiunt Veheti 

antiq.SrVicet. habent, q u o d inane q u e m rerum cobibere. cuius fcriptunt 

rationem exputare non polTum., MATERIES IGITVR, &C] id eKr 

corpora igitur prima xterna effe poffunt,cum cetera nempe genita omnia 

intereant,aut diffoluantur. Sic Diogen.Laërt. TW>TO, j r* eûyAiU^ a.n tua, 

jtj kfitTtiCKina, êlép HM (JUKIH OTUTTt ùf ni pu h çàctfatStç, id eft h x c autem corpora 

funt indiuidua,&immutabilia,nifi velimus omnia in id quod nô eft, 

intcrire. CVM CETERA D t s s o I v A N T VR] vel dicendum eft 

verfum effeIpondiacum,velfieri JWpew,hoc modo diffoluantur.. 

Tum porrofi ml effetjjuoi inane vacareti 

Omne foretfolidunu nifi contra corpora cœca 

Effentfluœ Ioca complerent>quœcunque tenerent:: 

Omnefluodefljjtatium'vacuuw conjîaret inane.. 

Alternk Igitur nimirum corpus inarù , 

Difiinclu'/hquoniam necplénum nauiterextat: 

Nec porrè vactfum.funt ergo corpora cœca: 

Quafyatium pleno pofiint dtjl'mguere inane.., 

Hœc neque dijfolui p la gis ext rinfecus iBa 

Pojfunf.nec porrè penitus penetrau retexi: 

Nec ratione queunt alia tentât a labare: 

îdquodiamfuperà tibïpaullo oflendtmmanû... 

Nam neque conlidi fine inanipojfe videtur 

Qmcquamjnecfrangifiecfinit in binafecando: 

Nec capere humer emyieque item manabilefrigus r. r 

Necpenetralem ignem 3quibus omnia conficiunturv- 

Et qukm quœque magis cohibet tesintus inane> 

Tarn magis bis rébus penitus tentata labafeit.. 

JËrgo fifolida^dcfme inani corpora prima. 

i

54 T, T V C U T I I C A R 1. 

Sunt) ita vti docuijint bœc œtema necejjefî, - . 

. j i, 

c AE c A] id eft fub afpe&umnoncadcntiaj&oculorurn obtutum erm* 

gtentia/rtî'^Tw. codex Vaticanus tamen.&Bcrtin.& Mcmm. habent, cor* 

forrfCfrw:quamle6tioncmequidemnondamno. C^VAE LOCA COM 

PLÈTENT] quae complcrent fpatia, feu iï*

DE R U V M HAT, I I E, r f 

Tmeredfiifimdteriesaterndfuijfet, ^ ^ < ^ 7 ^ 2 ^ 

Antebdc ad nibilum penitus res quœque redi/fent9 &,^^tJhr 

De nibiloque renatdforentiquœt unque yidemus. 

AtquonidmfuprkdocuinilpoffecredrL 

, 

De nibilo y neque quodgenituftydd nilreuocari: 

Effe immortdli primordid corpore debent, 

Diffolui que quœquefupremo tempore pofint^ 

^ ' J e r r ^ TLS/ 

Materiesvtfuppeditet rébus repdrdndù. f < - t i - i s / f ç 

Surit igiturfoltddprimordidjimpitcitdte^ /ê^/fâ^^^^ 

Necutionequeuntdlidferudtdperœuum- 

Ex infnito idm tempore res repdrdre. 

^ T 

DE KI HI i OQJÊ R E "N A T A] fie reftitui à codicidus manu fer. ad- : 

hanc feripturam quafi manu du&usûn quibusferiptum eft partira Denihi~ 

lôquerata^mm y queranta ^miraquenata. ex qua poftrema feriptura alij 

fecerunt,ê?e nihiîo quafit4,vt nabent omnes ferè vulgati codices: alij de nibilo 

quoquenttuiqux tamen probabilis ledio eft. Sunt & qui Iegunt, Denihiloque 

parata forent, fedita legendum effe,vt excudendum curaui, euincitloeusfimilisinfràeod.lib.denibilôquerenatavirefcatcopiarerum.DISSOIv 

i Q^V o]id eft in quae primordia res quxque genitx fui interitus tempo 

re diffolui queant. SVPREMO] vltimo.Horar. epift.ad Torq. Supremote 

foie domi Torquatemanebo.ïâem ad Alb. Tib. Omnemcrede diem tibi diltmffe 

fupremum. SVPPEDITET] fuppetatjfatisÇu 3't**px*i»: velparatafit.nam 

fùppeditethocloco abfolutè accjpiendumeft, vtfxpealibi., s v N T I G I- 

TVR SO-LIDA] condùdit hune locumjioc modo. Confiantigitur cor- • 

pora prima folida fimplicitate, id eft funt folidifsima, & fimplicifsima:atque 

ita funt^terna.quod fi non effent folidifsima,interirent tandem, neque 

alterna eflent.Si corpora prima interirent: vel non haberent res, vnde - . 

j:eficerentur,vel exnihilo reficerentur:quodiîeri non poffe probatum eft.. ' 

DentquefinulldmfinemndturdpdYdffet f^fti + 

yv* £ ,^ 

Frdngendisrebmiidmcorpordmateridi 

yfquereddBdforentûofrdngenteprkre^ 

Vt nibilex illis k certo temporepoffet 

' 7^"r*t ^ 

Conceptumfùmmumietdtpsperuddereflorem; U / 

A *^~P^ 

Nam quiduis citius di/foluipojfe yidemusy \ r>CÂ 

Qukm rurfus refickquapropterjongd diek • 

I&fnitœ œtas àmedïïi temporis omnis*.

^ -55 L X V C R E T M C A M 

Quodfregiffetadbucdifiurbans^dijfolum/que^ 

Id nunquam reliquo reparari temporepoffet. 

At nunc nimirum frangendi redditaJinh 

Certa manctquoniam refici rem quanque videmus, 

Etfinitafimulgêner atimtempora rébus t 

Stare,quibus pofiint mi contingere florem. 

DÉNI QJ E si NVLLAM FINEM] Scio hos quattuordecim verfus,qui 

DEINCEPS AB hoc numerati fequuntur, in codicibus vulgaris ordine 

conuerfo infrà verfum.cuiusprincipium eRjnnumerdbilihusplagisySec.coU 

locari. Ego tamen, quem ordinem in quinque codicibus manufcriptis, & 

• in Venetis ANTIQUÎSJIN Parif.in Vicetinisreperijferuaui.! N VL L A M F 1- 

N E M] fie habent libtimanufctipti. fententia autem huiuslocihaxeft ïCx 

non efTent aliqua corpora foiidifsima, qua: nunquam vjla vi frangerentur, 

Se fi non effet tum rerum frangendarum finis,cum ad ea corpora peruen- 

S tum effet:iam corpora prima, id eft primordia rerum ita ab nihilum efTent 

fj 7 

redada, vt nihil ex illis conceptum, & concretum ad iuflam 1 

' 

magnitudinem 

peruenirepoffetj&c. PERVADERE F L OR.E M] quidam libri ma 

nufcripti, & nonnuliitypis exeufi habent,permderefinem. ego tamen,ôrem 

probo. fie enim farpe aljbi, vt inf. ftatim epuibus pofiint

DE RERVM NAT» 1 1 8 . I, 

Quorum conâmfo magis omnia conciliatn^ 

ArBaripofifuntâlicUfque oftendererireiL 

Denise iam quoniam generatim reddita finis 

Crefcendi rébus confiatfvitamque tuendi, 

Et quid quœque queant per fœdera naturaï, 

Quid porrè nequeantfancitum quandoquidem extat; 

*Nec commutatur quicquam^quando omnia confiant?. 

Vfqueadebçpariœ voiucres rt in ordine cunclœ 

Oftendant maculas gêneraleis corpora inejfe: 

ImmutabilematerU quoque corpus babere 

D ebent nimirum. namfi primordia rerum 

Commutari aliquapoffent ratione reuicla: 

Incertum quoqueiam conftet^quidpofit oriri, 

Quid nequeat:finitapotefias denique cuique 

Qua nam fit ratione,atque altè terminus bœrens: 

VSlectoties poffent generatimfœclareferre » 

e 

Raturam9motusypiUum9morêfquepaxentum. H v c ACCEDIT] alia ratione probat primordia rerum folidifsima effe 

oportere, nempe quod quanuis fint talia, pofsint tamen in concilio, & 

congrelTu, id eftin rébus gignendis, cfficimollia, inanis interuentu, vt ita 

ex iis fiât aër, aqua, vaporcs, 6c fimilia. at fi eiTent fua natura mollia, non 

poffent ex iis fieri fihces,fërrû,adamas,& fimilia. c v M CONSTANT] 

fie legédum,&ita feriptura eft in quattuor libris manufcriptis:quibufcum 

faciuntaliquot typis imprefsi, vt Parifienf. Vcneti antiq. Vicetini.quod 

annotaui,ne quis femidoclius putet reponendû cum confient, illo euïm mo 

do potiusloquebanturantiqui. Qj'-o PACTO FI ANT,&C] tmefis. 

quoeunque modo fiant,&quacunque vi gignantur illa, nempe aër, aqua, 

terra,vapores:proinde quafi dicat,non eft enim huius loci docere quomodo 

ex primordiis folidifsimis fiant aër, aqua, Se cetera mollia. mendpsè in 

aliis libris legitur,^ viquœquegerantur: legendum enim qm vi cunque genantur. 

v N D E o^y EANT VALIDI] hune verfum producit teltem 

NoniusMarcell.invoce filex. NAM ÎVNDITVS OMNIS PRIN 

CIPE O FVNDAM. ] fundamentum cuiufque rei débet elTe firmifsimum,acfolidifsimum:at 

fi principia rerum elfcnt mollia, fundamentum 

rerum naturaliumeiTetinfirmum,imbecillnm,fragile,&caducum. D E- 

NIQJE IAM Q_yoNiAM]in duobus cod. manufer. & in aliquot exeufis 

ctiam hocloco,ordine mutato,deinccps fequebatur hic verfus, cum 

AiisCeXjTorrhfinulU'ftfungendiredd.firt.eô fecutusfum plerofque typls 

H 

57

J-8 T. LVCRETI I CAR T. 

excufos! neque tamen meum efle puto hune vel illura ordinem pcobare* 

autimprobare. NEC C O MJM V T AT V R , Qjri c Qja M] & quando 

nulla res genita fuam nafeendi qonditîonem ftiutat, aut à fuo naturali ofdine 

difcedit,immo verocoftantifscmélegem-â natura defcriptam,ratum^ 

queordinem feruat, vfqueadeô, vteoruinigri ex caruis nafcantur,,&, 

eyeni ex eyenis candidi gignâtur : nimirum dicedum etiam eft prima corpora,ex 

quibus cetera conftant,& quidem multo magisêfle-immutabilia* 

c o N s T A N T-]fuam naturam,fuûmque Qrdinem feruanr, vfqueadeô vt 

varix volucre^&c. o s T E N D A N. T] fie habent libri manufer. nam vulgati 

habent oflendunt, mendofè. MACVLAS GBNERALEISJ id 'cft 

fui cuiufque generis proprias, quidamlegi voïunt genitaleis, id eft à natura 

infitas,atqucàprimoftatimortutributas:non probo. CORPORI IN* 

ESSE] aliàs corporeineffejdcfï in corpore efle. R B.V IQTA] id eft viciir 

fim vi£r.a,& fuperata.flc reftitui fecutus libros manufcripros.Sè nonnuïïos 

typisexcufosjinhtsParif.Venet.antiq.Vieetin. ATQ^VB AL TE TER- 

M I N v s H AE R E N s] id eft terminus firmus,'ac ftabilis, & qui nullis viribusconuellipoteft. 

hic verfus, & fuperior fupràpofîti funt non longé 

àprincipio. s AE C LA}ideftanimantjura gênera. " l 

uecacumen 

lam nequeunt : idnimirum fine partibus extat: 

Etminima confiât natura\nec fuit vnquam, 

Per fe (ècretum '.neque pofihac effe valebit: 

Altetius quoniam efi ipfum pars:primdque O* imd, 

Ipde aliœâtque aliœfimiles ex or aine partes, 

Agmine condenfo naturam corporis expient. 

Qu^ quoniam perfe nequeunt confiaremeceffiefl 

Hœrerejpt nequeantyÔa ratione rtuelli.^ 

• Sunt igiturfolida primordiafimplicitate: 

J 

Qu£ minimisfiipata cobœrentpartibusarc~lèy) Non ex vllorum conuentu conciliata,. - 

Sed magis Merna poUentiafimplicitate: - 

Vndeneque auelli quicquamPneque deminuiiam 

-Concedit natura rejeruansfemina rebut. 

T V M PORRO^ C^V ÔK'fAM EX T\R. C V I V S Q^V £ , &C.} hoC 

dîcit.quoniam vfque ad eum apicem,feu ad id pû&um,& cacumen quoddis 

corpus minui potefty v t id iam cernerc nequeamus : nimirum id caca-. 

1

DE R E R. VM NAT. I I B. I, 52 

*men,quod iamfub afpe&um non çadït,partibus caret,ô

GO T. I V C RE T U A 

- ^ 

CARI 

2-Â C 

A^r^ fi* 9 

e y 

** QlfipP bi àimidiœparti*parsjèmper habebit 

*>> ^ / 

Dimidiampartem: nec resperfiniet vlla. 

2^ //W/^^V^ E r 

g° f^ um 

wterfummam>minimamque quid effets 

^P^*% ' " 

m e r r t 

^ ^ dtflent.nam quamuhfunditus omnts 

^ " • Summafit infinit aitamen^paruifiima quœfunty Ex infinitis conjîabunt partibus KQUÈ. 

Çui quoniam ratio réclamât ver a megdtque 

Credere p'offe animu m : vitlusfateare neceffefi: 

Effe ea7quœ nullis iamprédit a partibus EXTENT, 

Et MINIMA confient natura:quœ quoniam fiunt9 Ma QUOQUE effe tibi folidaydtque œternafatendum, 

Denique ni MINIMA* inparteis cunBa refolui 

Cogère confueffet RERUM natura creatrix, 

LAM NIHIL ex illis EADEM REPARARE v aient y 

Proptereaûia quœ multisFUNTpartibus auc~la > 

. r 

Non poffunt ea,quœ débetgenitalis BABERE 

' Materiesjparios connexus ,pondera,plagas9 l^f^srïfj, 

^Çpncurfusymotwjerquœ RES QUAQUE GENUNTUK 

fffJXçi^ 

•* Powofinulla efifrangendis redditafinis 

* w" tl! 

^ ? 

torporibus3tamen ex œterno tempore quœdam 

Nunc etiamJùperare neceffefi corpora rébus: 

Quœ nondum clueantvïïotentatapericlo. 

At quoniamfragili natura prédit a confiant, 

Difîrepat œternum tempus potuijfie'manere 

Innumerabilibus plagis vexât a per œuum. 

M L N i M v M] id eft aliquid quo aliud minus elle non poGit. Q_V IPPI 

v B I] id eft quippe cum$sxx quippe quia, N E QJT ÈRES PRAEFINIET 

v L L A^duo libri manufcripti habent perfiniet, ERGO RERVM I N- 

TER SVM, MIN. Q_V i D ESSÏTJ] fecutus fum le&ionem vulgatam, 

cuius hanc fententiam elTe puto, Ergo quid inrereflet inter fummam rerum„& 

minimaraînihil fcilicet. Sed lib.manufcripti aliquot habent, minitnamque 

quidefcitt de qua fcriptura iudicet lettor ingenkrius. Mcmmian.. 

quod efcit. qua; mihi arqué obfcura eft. NON ERIT, V T D I S T E N T] 

wt îçaj s Jïxpiçœa, id eft no potetit fieri, vt fumma & minima res diftent: 

non diftabunt.nifi(mquiOerir aliquid minimum jnihi|intcrcritinrcr rem.

DE RERVM NAT. LIB, I. tft 

furnmam,&minimam.nam ratione eorum,quiquoduis corpus infinité 

diuidipoffe voIunt,etiam res minima ajquè vt res maxima in parteis infî^ 

nitas diuidetur s& a:què ex partibus infinitis conftabit. c vi QJO- 

N I A M R A T i o] in vno cod.manu exarato reperi feriprum Quoi qucnùm 

non fine litura. nam audaculus aliquisex vocejQ»o/ conatus crat facerc 

Quod, ita tamen vt adhuc appareant re&a» & vera? feriptura; impreflà ve- 

ftigia. NEGATQVE CREDERE POSSE ANIMVM: viexvs 

&c.]cum in quattuor codicibus calamo exaratis reperiflem feriptum»*gdtque,confentiétibus 

quibufdam exeufis, & item in manuferipris animum 

non vt in vulgatis ,animi, ego fie reftitui, exiftimans hanc effè veram, Se 

germanam feriptura.Quod fi quismutatadiftin&ione,legi malef.negatque 

Credere pojfe, animi vi&us fateare neceffe eft, Sec. non repugnabo. animi vichs 

autem ita diétum intelligetur, vtfalfus animi,xger animi, excruciatus animi, 

faucius animi, Se fimilia^ Cui(inquit)quia vera ratio réclamât, Se quia negat 

fe credere poffe: neceffe eft, vt tu animi, feu animo victus fateare effè 

corpora quardam ,qua: nullis partibus confient ; vel vt nos excudendum 

curauimus: Cui quia vera ratio reclamar, negatque animum credere poffè, 

neceffe eft vt tu victus Sec. DÉNI Q_V E IN MINIMA S] nifi (inquit 

Lucre.)natura res omneis creatas in parteis minimas(minimas autem parteis 

appellat eas,quibus alia; non poffunt effe minores,& ad quas cum peruentum 

eft.res diuidi poffe definunt) diuidi ac refoiui cogeret: nihil ex illis 

partibus reparare poffet.ratio eft in promtu.na fi res creatç in parteis infînitas 

fecari poffent,quçlibet harû partium rurfus côftaret ex partibus infi- • 

nitis.at quar multis partibus conftant,nô poffunt eas res habere,quas mate 

ries habere débet, plagas,pondera,conexus Secni minimas autem repofui, 

hanc feripturam fententia ipfa poftulante. Nam Epicurus, Se cum fecutus 

Lucretius volunt aliqiiid effe in rebusminimû.Jtaque infrà paucis poft paginis, 

veteres philofophos reprehendit Lucretius, primùm quod motum 

conftituant exemto inani : deindc quod faciant non effè finem rébus fecandis,nequeeffequicquâinrebusminimum, 

PROPTEREA (yiA, 

Q_V AE M V E T I S SVNT P A R T I B V S] fie legendum eft reclamantibus 

omnibus exemplaribus. hoc enim fignificat Lucretius : omnia in minimas 

parteis refoiui folent natura, non in infinitas : hx autem partes minimxjfunt 

corpora prima, Se primordia rerum, qua? in nullasiam amplius 

parteis fecari poffunt. huiufmodi autem corpora ad res gignendas funt 

aptifsima.quod côtra fi effent multis partibus aucta, Se fi in muîtas parteis 

fecari poffènt:ea qua; materiesgenitalis habere debet,habçre nullo modo 

poffènt,videlicetvariosconnexus,pondéra,plagas,&c. GENVNTVR], 

id eft gignuntur, vt farpe aliàs. PORRO SI.NVLLA EST] quod eft 

falfum Epicureorum fententia. fed Pcripatetici voluht effe verum. Sciendum 

eft autem,ha?c duo,nul!am effe finem rébus frangendis, Se res in minimas 

parteis non refoiui, vnum effe. nam fi res non refoluuntur in minimas 

parteiV.ergojiihil erit npinimum. fi nihil erîtmininïum : ergo crit aliquid 

minimo minusîex quo confequetur,vt'res omnes in parteis infinitas- • 

diuidi pofsint. QJAEDAM] fie legendum,non quaque.nec qu*quam quae • 

H 3., '

#2, F. X V C R t R I I C A*, R; 

dua; fcriptuf» vitiofie natas funt fortafTe ex illa deprauata qttÂqttdm : qufc 

reperitar in duobus manuferiptis. deprauata eft autem ex recra quidam, 

cumàlibrariod littera effet inuerfa. Sed huius loci fententiam expliccmus.Demus(inquir) 

nullum elfe rerum frangendarum finem,quod tamen 

eft falfum-.verum tamen demus. Certè nihilo minus neceffê eftali- 

-nqua corpora fupcrare,id eft fupereife,&

DE' S. E R.-VJM-. M A T. J 

L I B. ÏI 

À PU. OPTER QJF i] Nunc alfquot fuis rationibus~qua;principiorum 

inftar funt, confinnaris, ac ftabilitis, incipit aliorum, eorûmque 

elariorum philofophorum opinioncs refellerc,ac Iahefactarc:atqaeab' 

Heraclite initiurafacinqui dicebatfvt feribit Laërtius) 

ÇÛYAUFY AS &£ rarefacliohe 

exiftere.id fieri non poteft, (inquif Lucr.)nam ignis* condenfatus^ 

âcjiarefadusvcl deiiniïigniseffe,velignisuaturamretinct.fiignis efte

64 > T» L Y C R E T Ï I j C A R I s 

de(inît,ignis igitur non eft principium. fin ignis naturam fetinct: hoc tan* 

tum effictet condenfatio, 5c rarera&iOjquodcontra&js partibus,ignis erit 

acrior : difieotis, Se difsipatis,rcmifsior. ttaque in natura rerum nihil eric 

prxter ignem. DENSERIER]IIC habent Iib. manufcr. Se aliquot typis 

imprefsi. QJAM -TOIVS HABET s v vs] fuus,id eft partium. fîc 

' Iib. vulgati. manuferipti autem. quàmtotus babet fitper ignis. c o N D V- 

CTIS pARTiBVs]ideft contra&is,&: congregatis: wM-ty$i»v 7W> 

pSir, vt fup. DIS Qjr E s v P A T 1 s] id eft & diifupatis, feu difsipatis. 

tmefis, CÏC repofui eommotus feriptura primùm trium librorum veterunt 

aliquantum illa quidem deprauata, fed tamen germanx ,Sc reftx proxima 

: fie enim illi, difie&is, difque fuperatis : deinde Bertiniani, & Memmia^ 

ni : in quorum altero feriptum eft plané difque fupatis, in altero, dêquefupalis. 

Fuit tamen cum putarem legendum difque par atis. difparare autem 

idem fere valet,quod diducerc,5c difiungcre.Cxf. lib.7. de bello Gallico. 

diftarandos, diducendôfque ad fuos curaret. Vitru. lib. 2. cap. 1. Ex his ergo congruentibus 

cum us omnes coire,nafcique videatur,&ea;in infinitisgeneribus rerum 

natura effent dijfaratx^SCc. NEDVM VARIANTIA R E R v M. J id 

«ft tantum abeft, vt tanta rerum variantis e(Te pofsit. ntdum negationem 

continet, Se in extremo membro periodi, aut fententix ponitur'. varian« 

tia autemjd eft varietas,nomen eft ex participio fa&um,v

DE RERVM NAT. II B. I. 

Nam quocîcunquefuh mutâtnmftn'êus exit, 

Continué hoc mors eft illius^quodfuit ante). 

Vroinâe aliqmdfuperare neceffe eftincolume olîis, 

Ne tibi m redeant adnilumfunditus omnes y 

De nibiloque renata virejcat copia rerum. / 

ATQVE m si FACIANT AD M.] fententia horufti vcrborum 

perfpicua eft. hoc enim fignificat Lucrct. Atqui fi hi faciant, id eft, fi ponant, 

&ftatuantinane rébus admiftum elle : procederet eis ex animi fententia,quod 

volunt: 8c polfent ignés nunc défari,nunc rarefieri. Nunc autem 

cum denfationcm,&rarefa

66 T• L V C U T I l CARIi 

patinterdum. vt lib.i, OLLIJUBRIDENS BOMINUMFATORATQUEDEOMM tSc M^TuHJ. 

sr librisdcLegibus. " , • ~ 

^jX^^/^^ i\uncigituryquoniamcertipmacoYporaqu£dam • Suntûœtonferuant naturamfemper eandem: v 

/f 7#/ 7/ ^/ '^Quorum ab'itu aut aditu,mntatoque or dîne, mutant 

I , * ~ t L Naturam res conuertunt corpora fefe: 

B F R H V M «AT-, t I B. I, 6j 

coîcdu^qui ad noftros radius perucniat.nam adiicerc tclum-,eft plus quàm 

iaccre:nempc ita iaccre,ycad cum locum,quem iaculatorpetic,perueniar, 

Catf.lib.-z.de bello G ail. Et quia non longiushofies obérant, quàm quo telum adiicipojfetfroeltf 

committendi Jignum dédit. Idem lib. 4. Atque ita montibus angufiismarecontinebatur,vt 

exloch fuperioribustelum inlittus adiici pojfet.fic Lucrcrius 

dixit adieBum odoris.Hb.4* Hune âge, quopaBo nartis adieBus êdoris Tangat 

yagam.& lumina adiieere lib.f. "Ram quibus }fpatiis cumqueignés luminapof. 

Jùnt Adiieere, 8ec. & M.Tull. adieBas voces. lib.z.'de nar. Dcot*Extra autem 

tminent,qu*appellantutaures, &tegendicaufafaBattutanturfenfùs>tyneadie- 

Ba voces laberentur atqueerrarent,priujquàm ab bispulfus effet.. 

Dicere poyrb ignem res omneis ejfe>neque vllam 

7{em veram in numéro rerum conflareyiifi ignem, 

Quod fait hic idem: perdelirum ejfe videtur. 

Nam contrafenfus ab fenfibus ipjfe répugnât: 

Et labefaBat eos,vnde omnia crédita pendent: 

Vnde biccognitus ejl ipfi,qUem nominat ignem. 

Crédit enim fenfus ignem cognofeere y ère: 

Cetera non credit^nibilo qu£ clara minus funt: 

Quodmibi cum yanumjùm delirum ejfevidetur. ^ /lx*?>+> 

Quo referemus enim* quid nobis certiusipfis* y ° ÂA'^? 

Senfîbêjfepotefî,quovera,acfa(fanotemus> '£f f^/^/y^^T^ 

Trœtcrea quare qutfquam màgis omnia toilat, ' 

Etvelitavdoris naturam linquerefolam: 

. Quàm neget ejfe ignisfummam tamen ejfe relinquatf 

Aequa videtur enim dementia dicere vtrunque. ^ 

Quapropter qui materiem rerum ejfeputarunt 

lgnem:atque ex ignifùmmam confier e pojfe: 

Et qui principium gignundis a'éra rébus cf/y-- ^-^H * ^ ' ^ ^ c ^^ c 

Fingere res ipfum perfe:terrdmve creare 

Omnia, e>» m rerum natura* vertier omnek: 

Magnopere à verojongéque errajfe videntur. 

CONTRA SE NSVS] eos fenfus, qui aliafentiunt prêter ignem. AB 

s E N s 1 B v s] per quos ignem cognouir. VNDE OMNIA cR.]ideft 

ÎHquibusomnium'rerumfidesmtitur,& fundatur. C^VEM NO MINÂT 

IGNEM] fie habent très libri. manuferipti Vatia 8c Bertin. & Memm. s

tfg T. t V C R E T I I CARI . 

c r e £ 

CRÉDIT] flc^clkm to fenfuro, verbt gratia,ta&urn,ignem cogno 

fccre:& in hoc non fallitur.qui4 entra me dacuit ignem effe calidum? fenfus. 

CETERA NON CRÉDIT] non crédit (enfum cetera cognofccre, 

qux nibilo minus perfpicuafunt, quàm ignis, verbi gratia, aërem, àquam, 

terram:qua;etiâfcnfibuscognofcuntur. QJO REFEREMVSENIM] 

fie habent quattuor libri manufe. quibufeû congruunt vulgati Veneti antiq. 

& Vicct.probabantque hanc feripturam IouianusPontanus, &Fran. 

Puccius.âô referemus enim, nifi ad fenfus fcilicet?fic fuprà^Hauderit occultis 

de rébus qu'à referentes Confirmée animo quicquam ratione queamus. s v M M A M 

T A M E N]quidam legunt,*//

DE RERVM N AT. IJB. I. 

[AdcœlumquèfirarflammaïfuIgurarurJÛm. , 

, Quœ cum magnd modis multiimirdnddyidetur * 

Gentibus humants regio^vifèndaquefihur> 

T{ebus opima bonis ymultd munita yirûm vi: 

Nil tamen hoc habuiffe viro prœclarius infè 9 

Necfinclum magis mirumjarûmque yidetur. ' 

Carmina quin et iam dtkinipeBoris eius 

VociferantutyO* exponunt prœclara reperta: 

Vt yix bumand y'tdeaturfiirpecreatus, 

fjictamen >&fupû quosdiximm, inferiores 

Partibm egregiè multis,muttoque minores, 

Quanquam multa beneâcdiumitus inuenientes 

Ex ddyto tanquam cor dis refyonfd dedêre 

Sdnc~liusi& i 

multo certa rationemdgis, qudmy Pytbia quœ tripode ex Pbœbijauroque profatur: 

Principiis tamen in rerum fecere ruinas: f f 

Etgrauiter magni magno cecidere ibi cafu: f 

Primum quod motus exemto rébus inani 

v Çonfiituunt: & res molleisyard/que relinquunt^ 

Aër a,foie m, ignem J erras 3 animalia,fruges: 

Nec tamen àdmifient in eorum corpus inane: 

Deindequèd omninofinem non ejfefecandis 

Corporibusfaciunt:neque paufam flarefragork 

Necprorfum in rébus minimum confifiere quicquam:, 

Cum yideamusid extremumcuiufque cacumen 

Efife^quodddfenfus noflros minimum effe videtun •. 

Coniicere vtpoflis ex bocy quod cerner e non quisy, Extremum quod bahentjninimum confifiere rébus,. 

ADDBETIAM c*y i c ON D v PL.] Verbigtatia Archcl.qui aërem 

& eam,quaî ei circunfufa efl,denfîtatem, & eam, qua» circundata efl:, ra.rifatern, 

id eft ignem, &aquam, vult efleprincipia rerum. TERRAMVE 

£i Q.V o R i] vt Parmenides. AIQÊ ANIMA] atque ex aërc. Virg. in 

$ileao.Hanque canebat vti magnum per inane coati a Smànajerurumque^mma- 

1 

ï 

r

jo t. tvciÊT i i c a r r; 

que.martfquefulfent. QV O R V M A c R A G A N T I N v s] duo coâ~. manafcript. 

ikgngentinus* Bertin. 8c Memm . jigragaminUs. Varie, ùigragentinu^ 

Acragasfluuij, 8c oppidi nomen eft.. dictum autem opprdumà fluuio eft. 

TRI Qjf E T RI s] Sîculis .Sicilia enim dicta eft Ttiquetra à tribus promontoriis 

Peloro, Pachino, Lylibaro.Triquetram dicîam efTe quafî Triquedram 

à tribus fedibusindicat Quintilianus lib.i.cap.6". dicitur 8c$?tm» 

x.U à Grsecis.quafi TuYct'fU: feu à Thrinaco quodam Sicilia: tyranno. Hotit.dty.ôMb'tffKititibttspromiJpt 

Triquetra VmniaCafar,an eftItaîaTellure 

datmusî MAGNIS AN F R A CI i B V s ] circuirionibus fracti*. Cicero. 

lones anfraBu circunferipta oratio.idem folisanfraBu. Virgdïb.ir. Eft longe anfraBu 

valiez accommodé fraudi. an enim in iundtura fignificat plerunque cir- 

cum, vtanquïme,amhire,ambuftus,anedix,hoftiAambaruales. 10 NIVM 

GIAVCIS ASP. LITTVS A B] hic verfus varié fcriptus eft in veteribus 

excmplaribus,8^vulgatis codicibus.Nara libri Faer. &Teth. 8c Bertin. 

habent, loniuglaucis tfpctgit virus ab vndis&utin vndis.Vaxic.8c Memm. 

//««Î^m^'i.quibufcumconfentiunt Aid. anriq. Parif. Vicetini. Veneti 

autem rccentiores,& vtrique Lugdunenfes, 8c Florentini. Ionio & Libycis 

ojpergitlittus ab vWw.ego adulteriniï efTe puto. A N G v s T o QJT E F R E- 

T v] producit huric verfum teftem Prifc. lib.T. aitquej9

DE RERVMtMAT- l I B, Xi* .71 

ex animi receflu r ex animi penetralibus- RES-PONSA BEDERI] 

fie M. TulL lib. 2. de Finibus, loqgcns de Epicuro. In alio libro,vbi breuiter 

eemprthenftsgrauijïimis fehttntiis quafioracula edidijfe fapientia dicitur. T R IpoDE 

EX PHOEBii» LA V-R o o^y E] eod* Memm. habettripode ex 

dio. de tripode Apollinis,& delauro, legeinterprètent Ariftopb. adillum ' 

locum. 7J &fô ° 9OÏCCS ihumà» TWV

° ^ ^ { 

•jl T, L Y C R E T 1 I C A U 

Quorum vtrunque quid d vero umJlijltti)AbebcbS. « 

Deinde inimïca modls multisfuntyatque yenena ' 1 

iff^^ 

/ 

Jpjàjibi interfe. quare dut congrejfaperibunt:, i i i 

fUûC)^^^ Autitadiffugient yvttempeftatecoortd ' f 

Fulmina 

Nil In concilio naturam vt mutet eorum: 

Nulla tibi ex illis poterit res efje créât a: 

Non animansynon exanimp quid cor pore, vtarbos. 

Quippe fuam quicquein cœtu variantis acerui 

Naturam ojlendet:mifiufque videbituraer 

Cum terrafimulâtqueign'ts cumrore manere. 

Atprimordia gignundis m rébus oportet / 

Naturam clandeftinam ycœcdmqueadkibere^ / 

Emineat ne quid yquod contra pugnet y& objlet y 

Quo minus effe queatpropre quodcuncjue creatur, 

H v c ACCEDITITEM, QV o D IAM] (icreftîtuicercifsitnisconie&uris 

du&us. MOLLIA] vt igncm, aërem, aquam, terram. VIRE- 

S C E R E] fie fuprà de nibiloque Virefcat copia rerum. non difsimulabo tamen 

ïnquibufdamlibrislegivigefeere. Q_VID A VERO IAM, D I S T E T, 

H A B E B A s] ordo cft,quorum vtrunque, nempe Se rerum fummam ad 

nihilum teuerti,& ex nihilo res gigni, aut renafei, quantum à vero difter, 

iam habebaSjtd eft. iam cognouifti: vel pauloantè didicifti. mendofè autem 

legicur in vulgatis codicibus,& in nônullis maniifcriptista^/'y. D E- 

ÏNDE INIM. M. M. s. ATQVÏ v E N. ] deinde ( inquit Lucret.) 

hxc, qua? Empedocles,& qui eiu s fententiam fequuhtur, principia refcum 

efîe volunr,funt inter fe inimica,ST quafi verienâ,Sd eft mortifère St letalia. 

aqua enim cum fit humida& frigidiff. £um igne maximç pugnp* ficco, 

Se calidifsimo: aër cijm fithumidifsimus, Se calidus, cum terra pugnat 

atidif-

DE R JE R VM N A T . PIB.I li" • *jy> 

aridifsima, &frigida. pra:tere4-igrijs

74 T.! I V C R E T I I ' C A r i 

Ne tibi res redeant adnilum fundttus omnes: 

a -i 

Quin potïus tati naiivrd f réédita quœdam , * * 

^ 

Corpora, conftituas ignemfifirtlcrearint,. 

Pofjeeadeni demtispaùchùaûcifiquetributis, 

Pi ? 

OrdmemutatOyZF motufacere aè'ris auras: ~~ 

Sic alias aliis rébus mutar'teromneis. c . , i 

r f ' r V v n n f ' *" . ! a 

qv IN E T r A M R E pi&c] fie item Arift. ait enim elementa intet Ce 

commutari,&altetum ex altero gigni.Sed ea ( vtdixi) appellat clcmenta, 

nonprincipia. Inter ptincipia autem Se elementamultum vult intereffe* 

repetuntautem,ideftinitiumducunt. CALOREM]1C1 eftignem,vtinfr. 

eod. lib. Cum lapidi lapidem terimus,manare cahrem, vt quidem mihi legen-» 

dum vîdebatut» FTAEC INTERÏE MVTARÏ,MEARE, DE C.&C.]' 

- fie habent quinque libri manuicripti, quibufeum vulgati confentiunt, Pa-o 

rif. & Vicer.alij habçntinterfemutandomeare, &cet*quamferipturamnon 

improbo. mutare inter/ê autem fie di&um,vtamare intet fc,&c. A D S I D. 

M v N;D i] quidam libri habent adfidera calr.Se ita Virg.Georg. ^Hinc vbi 

iam emijfum caueis adftderx celi Hdre per afiatem liquidam fùjfiexeris agmen, Sec, 

Idem iib.io.JEncid.cali eut fidera parent, i fc y p E R A R EJ^^VscS^fupercfTc.reHqua 

efte. NAM. QJ/ o D C V N c£v E S V I S,&C. ] hic verfus cum 

eo,qui deinceps fequitur,iam fuprà pofirus eft • Ad hune locum, arque ad 

hanc fententiam pertinent,quar feribit M. Tull. lib.3. de nat. dcor. his verbis. 

Vraterea omnia bac tum tntereunt, cum in naturam aliam conuertuntur : quod 

fit cum terra in aquam fe vertit, & cum ex aqua oritur aêrt& cum ex a'ère atber, & 

cumeadem vicifim rétro ammeant. o_yAEÂVUO six.^ûchabent 

très libri manu fcripti,non vt alij, quod paullo dix.Sed qua; funt îhV igoîs, 

aër,aqua,terra. IN c o M M y T A T v M ,v E N 1 v N T]id eft, in çorrfmUtationem. 

venire autem in cpmmutationem nihil aliud eft \ quàm in narïb 

ram aliam conuerti. '\ONST ARÈ ! 

N E CÊsiE'ST EX AÉIIS EA- 1 

o^y AE] ordo cftmeceiie eft ea,nempc igncm,aerero,aquam, terram con» 

ftare ex aliis,qua: nunquam commutari poiTunt. Qjf INPOTIVS T A- 

Ï, i,&c] hos quattuor verfus3qui deinceps fequuntur, quidam legunt cum 

interrogationis nota,hoc ordine,& fenfu. Cur non potius conftituas 

dam corpora tali natura prardita,vt fi fortç ignem'crearinr, pofsint cadern 

paucis detra&iSjpaucifqueaddiqs,, Sccaërcna, façcre? Sed fortafle prxftat 

fine intetrogatione pronunciare,& cômungere cum vetfu fuperiore, hoc 

modo:Nc tibi res omnes ad nihilum redtgantur,immo porius,vt quxdarn 

corpora tali natura pra;dita,id eft îmmutabilia, Se quac nequeant vllo tempore 

conuerti,conftituas tidcftftatuas &cxiftimcspou°e,fifortcignejt9 

xrearint,cadem paucis dcmtis,id èft detra£tis,&paùcrîtrib*utis,id eftaddîtisjatqueattributis^rdine&tnotumutatofacerâaërem. 

PÀCEJIE AE^ # 

RIS A v R A s] fie libri manuferirtfi melius,, quàm quidam vulgati aïrit ' 

aurafic Se paullo ^bdfÀtmmfefiap'âîSres ikdtcatjnqmînamas Mw\ 

r

H R U Y M MAT. I I B. J, 7J 

At manifefapalam res indicat {inquUfm AURAS 

Jfëris è terra res omneis crefcereâliq-. 

Et nifi tempef as indulget tempèrefauflo 

lmbribus,o*tabenimborumarbuflavaciUarit: 

Solquefua pro partefouetjrïbuitc^ caloremi 

Crefcere vtipofiintfrugesjtrbufld,animantes: 

Scilicet nifinos cibusaridus,^ tener bumor 

Adiuuatiamijfo iam corpore>yita quoque omnis 

Omnibus ènéruis tatque ofitbus exfoluatur. 

Adiutamur enim dubio PROCURÂT que alimur nos 

Certis AB rébus: certis aliœatque aliœ res. 

'Nimirum quia multa modis communia multis 

Multarum rerum in rebutprimordia mijla 

Suntjdeè variis TARI* res rébus aluntur. 

Atque eadem magni refert primordiafepe, 

, Cum quibus, o* qualipojituracontineantur: 

Et quos inter fe dent motus,accipidntque. 

banque eademcMum >mare iterra*,flumina

Y Ç T. L V C R E T I l CARI 

PORE] PIC loquituc M.Tull.epift.quada ad Gall.lib.7.WmV & corpus amift.. 

iterum Lucretânf. cod .lib. Kam yeluti priuata ciho natura, animantum Dijfiuit 

amittem corpus, NIMIRVM QVIA MV LX, A MODIs, &c.] fie legendum,& 

ita feriptum eft in duobus cod.manufcriptis, non vt in vulgatisjmulti' 

modis.Cur alius aliis animantibus fit cibus, copiosè 8c fuo loco, 

difputat lib.4. ibi, Kunc aliis alius curfit cibus yôzc. QV IN ETIAM PAS- 

SIM njOSTRIS IN VERSIBVS IPSIS] vtitur eadem fimilitudi- 

ne,atqueadeôiifdem verfibus itb.2. SONITV DISTARE SONAN- 

T 1 ] fonitufonanti fie dictum, vt lib. 6. anxius angor : nifi forte ibi legendum-, 

cânxius Agror. TANTVM ELEMENTA Qjf E v N T] vm^én^. 

ÇJY^ J^f/Nunc&* Anaxagorœferutemur 

^ J F F Qudm Grœci memordntjiec noftrd dicere linguœ 

tC/%^JU £*^/û>tôçConcedit nobis pdtrijfermonis egeftas. 

MFS- l^J^L Sed tamen ipfa m rem facile eft exponcre verbisy Principium rerum quam dicit 0^10^0»: 

OjJavidelicetèpauxillisyatqueminutis Ofibu\fic &•de pauxillisyatque minutis 

Vifceribus vif us gighi^fànguénque creari, 

Sanguinis inter fe multis coèuntibu guttis: 

Ex auriqueputat micis confiftere poffe 

Aurumô* deterristerramconcrefeere paruisi- 

Sic ignem inter fepàruîs coèuntibu nafci 

Jgnibus9exiguis bumorem bumoribus effe: 

Cetera confimilifingit ratione,putdtque: 

v 

^ Nec tamen effe y lia parte idem in rébus inane 

Conceditmeque corporibusfnem effefecandis. 

t 

Quare in. vtraque mihipariter ratione videtur 

Errareâtcjue illi^fupra quos diximus anth 

A àde quod imbeciUa nimlsprimordia fingtti 

Siprimordiafuntfvmili quœprœdita confiant 

Naturaâtque ipfkresfunt^quéquelaborant^ 

x ' Etpereuntmequeab exitio res vlla refrénât., 

fNam quid in oppreffu valido durabit eorum. 

VIT mortem effugiatjett fub dentibus ipfis > 

4 

?£PJ F 

>*NBUMQR?dBattrd.!pidhQmmîfin 

i

DE RERVM NAT.'lÎB. I, y y . 

• Ntljot opinonvbi ex œquo resfundttus omnis 

Tam mortalis eritjqudm quœ manifefta videmus 

Ex oculis noflrk aliqua vi viBa périr e. 

At neque reccïdere ad nibilum respoffeêque autem 

Crejcere de nibtlofejlor res anùprobatas. 

NVNC ET ANAXAGORAE] Attaxagoras^yt feribit M. TuII. lib. i. 

Acad.qua:ft.) materiam infinitam dixit effe tè qua omnia gignerentur: eamqueparticulasjimdeis 

interfe yminut. vZf P aùiv: 

^Tvft,K) JïiKo

78 * T. L V C R E T I t CARÎV 

D U S Y N T] ïvtvt fiant, fea fiôfiaotf. IN OPPRESSV V À I I D d] ift 

açri opprefsione. VT MOMEM EFFVG. LETI SYB SENTIJ 

B v s i p s i s?} fie habent librimaruifcripri. qnaî feriptura fî cmédata eft, 

tralatio du&a eft à feris: quas quicquid inuadunt,denribus dilaceranr.StT difcçrpunr.In 

plerifque libris vulgatis leti fub cœtibusipfis.in nônullis 

leti fubeuntibusipfit. planémendosé. affenfus fumaliquando viro cuidatn 

doctifs. qui putabathocloColegendu tfCclethifttbmottbusipJi:. cuias conie&urampofllim 

confirmare exemplo ex lib. i. Et quafiiam leti dominatem 

m corpore motum.Ego tâmen à vetere feriptura difèederenon fum aufus. 

Q_V IDHORVM? SANGVENÂN o s s A? ] mire corrupti funt 

hoc loco codices tum manuferipti, tum typis exeufi : eorûmque omnium 

varietatem longum eflct proponcrc.alij enim hzbcntjànguwisadnos? alij 

fanguinis an ne osî nU'yfknguis omos 1 

» alij fanguis ôpolas ? alij aliter.Ego eam ferï 

pturam fecutus fum, & qux proxime accedit ad veterem, & quam repert 

aferipramad oramciùufdam libri manuferipti. M.,Ant. Muretas putabat 

effe Xc^cwàûm^quidborum^fanguisyan ojjùml Ofîum autem ab antiquis viuc 

patum eft, tefte Sofipàtrp Charifio lib. ï. Offa. Varro ad Ciceronem 13. Oliuf 

&offî. ideen ojfefcribebantjion ojfoyquanuii GelL lib.^ 3. dixerit CaluariÂque eim 

•ipfum offum expurgarunt yinauraruntque. Idem Muretus exiftimat apud Ter^nr.'in 

Eunuchô legendum videnyoffum,&çtbm quidfaciatalienus? A r 1- 

A vi VICTA p ER. IRE] vi vicia: coplofîo, vt apud Virg. fxpe. 

Siliqua quaffante legumen. &c mit Oceano nox. & neque te teneoy neque diÈiarefello. 

AT N E 03 E R E c ci D E R E] fïclegsndum,non reciderc,autre- 

Cedere * reccidere autem dictum eadem ratione qua reppulit, Virg. lib. 4. 

coimbiansftra 2xe/-/)«//r.rettulit,rcdducerc,repperit,fubbigir,(5c fimil.Cic. in 

Mario. Sùbbigit ipfeferis transfigens vnguibus angaem. reciderc autem ad nihilum,ideft,vt 

alibiIoquitur,reuerti ad nihilum.Siclocutus eft & M.TtilI. 

Phil.7. in extr. Bmc tuum tantum apparatum, tiinqueprxclarttm ne admhi-^ 

ïumreciderepatiare» 

Vrœterelquomam cibusauget corpusâlitque: 

Scire licet nobis venas,&JanguenÔ* offa, 

Et neruos alienigenis ex partibus effè: 

Siuecîbos omneis commtjlo corpore dicent 

Effe t& habere infe neruorum corpora parua. 

Offdque,& omninô venaSjpartekefecruoris: 

Fietjpti abus omnls O* aridusÔ* hcjuor ipfe 9 

Ex alienigenis rebm conflareputetur, 

OflibusÔ* neruisçvenifquejyfanguine mijlo. 

Prœtereâqucecunque e terra corpora crefeunt^ ' ] 

Si funt in terris: terras confiât e neceffefl ,

DE l EU VM N A T . I I 

Ex alienigenis tfttœterris exoriuntur. 

B, 

- < 7 » 

79 

i.ïW 

Tramftrittmitotidemverbisvtdrelkebit: , 

In lignes fiflamm* Ltetfitmufque,cinifque: \\ * \ * 

Ex alienigenis confijlantlignanecejfejly • , 

Ex alienigenis quœlignis exoriuntur. '. \, 1 

; 

p R AE T. o^y ON. CIB.&C] Talis eft vis huius argument!, Corpus cibo 

augetur,& alirur: cibus autcm,quo alirnur,nô eft vnus,nequc ynius generisulimur 

enim verbi gtatia,pane,carnibus,pifcibus,radicibus,cafeo,ffu 4 

6Hbus,& bacis arboru, aqua, & vino,& fimilibus. atqui harc funt alienige-* 

na,& difsirouVa inter fe. ergo neque vena:,neque fanguis,neque cetera fingulaconfiant 

partibus fimilibus:cum omnia harc cibis illis omnibus alantur,5c 

crefcant.Quod fi dicant cibos omneis confère corpore mifto,ergo 

alienigenis partibus conftabunt. SCIRE LICET NOBIS] huç locum 

nimisaudaciter corruperanr arrogantes quidam hominey,&,quod grauius 

cft,verfum proximû nefèio quibus caufîs adduéti, fuflulerat. ET, • N E R r. 

ALIEN. EX PART, ESSE.] quia confiant ex iis rébus, quibus aluntur, 

& augefeunt. At ea quibus alimur,& augemur, non funt eiufdem gencris, 

neque fimilibus inter fe partibus confiant, ET NERVIS, V E N I'S Q_V E] 

fie legendum, non vt habent quidâ^ vulgati,«fw«j/4MJe^»f. ctv AE TER 

RIS E x o R.] qua: alieuigena ex terris oriuhtur. TRANSIE RÎXE M] 

trasferad alia, EX A L I E N I G. C o N S.] nempe flama,fumo,cinere. E X 

A L I E N I G. QV AE UGN.] qua: alienigena nempe flâma, fumus, cinis* 

exoriuntur è Iignistqua: ligna alio funt gencrc,quàm flamma, fumus,cinis. 

verfum qui in lib. vulg.deinceps fcquebatur, temerè inculcatura, fufluli. 

Linqutturhictenuis latitandicopiaquœdam: , », t 

ldquod Anaxagoras fibifumit 9vt omnibus omneis 

7(esputetimmiflds rébus Iatitare:fedillud " *' " ! 

Apparere vnum>cuiusfint pluria mifld 9 

Et magis inpromtugrimdque in fronte locatd: 

Quod tamen avéra longé rationerepulfuft. 

Conueniebat enimfruges quo quefiepe 9minacis f - 

7{oborecum/axifianguntur ymittereJignum ' 

Sanguinis^dut aliquidfiojlro qua in corpore aliwtur: 

Cum lapidi lapidem terimm^manarecruorem: 

Cbnjimiiïratione berbas quoquefape decebat9. Etlatices^dulceisguttaSyfimiliqueJàpore 

Triitterejanigerœ qualifunt vbera laBis:. 

Scilket &*glebis terrarum pepefriatU r 

r 

- 

J 

1 1 1

80 ,.T» L V C R E T I l CARIÏ 

Herbarumgenera tO*frugesfrondeifquevider'^ ' \: * « t 1 

J)iffiertita yactntermlat\tanminute: .> n * *\ C 

Toflrembinligpkcimrem yfurnumqueyideri,' * y I 

C#w prafratlaforentîgrieijquelatêre minutos* 

Quorum nilfieriquoniam manifejla docet res: ^ 

iSWre /te no» ^ /» re£/& m ita mi/ias: 

FerumJemina multïmodts immifla latêre. , . 

Multamm rerum in rébus communia debent. 

l 

' m 

x 1N HIC T É N. L A T 1 T.] habct (inquit) hoc loco latcbrâm Anaxagoras,in 

qua dèlitefcat, népe id,quod dicit,res omncis in omnibus rébus' 

efleraiftas, &confufas^ fedillud vnumapparere, cuius plura fint.mifta, SC 

in prima frônte pofita. x 

P J, V R I A] fie legepdu. fie enim ioquebancur vçreres. 

Tererit. Adelph,Tepluria in bac repeccareojlendam. Jde'm Phôrra.multa 

aduènienti,vt fittnoua bk compluria. Cato Origm.\ib.i. fana hùc hco compluriaj 

M/Tull.î'tot&ir.Confîrwandi gênera compluria.Qriw A.Gell.teftimonio veterum 

confirmâtpluria &compluria potius efle dicendum, quàm plura, 5c 

complura/ M I N A c i s] duri, rigidi. tralatio. in vno cod. manufer. legitur 

minaci] vtêoniurigatur cura voce robore : in quo ineft etiam tralatio. in quîbufd.inîprcfsis 

fruges quoque ptffe minutas, atque ita habct codex Memm. 1 

eâmc|û"è'f>u'to efle recta feripturam. SANGVINIS} quia ex frugibus gigîîitur'iariguisincdrporehumano. 

AVT A LI ci_y ID] autaliquideorum 

fûbîntell.qux iri noftro corpore alu"ncur,verbî gratia, vcnarum,neruotum, J 

c.fsium.quidam Iegédum putant,d«* *ltwn:id efir aliorumi c v M L A P Ï D I 

IAPIDËM TER.]bçcferipturaprobabilisefl;fiùelapidifiedaridicafus, 

fiuc feptimi profapidÇjVt colli pro colle, contagi pro contage,Sçfimil» apud 

hune feriptorcm. CRVOREM] Putabam ferri non porte hanc le&iqnenv 

vulgatam,w4»

DE RERVM NAT. LIB. X* Sfy 

"in tertio quales funt yberœ. idem Lucret. lit», i. Adfna quifquefen decununt 

uberalaB^Sic Varro Tithoho ^ 

Verumfeminafunt ardoris multa: terendo 

Quœ cum confluxerejreant incendia filuis. 

/ 

Qubdfitant àforetfiluis abjconditaflammà: 

'Nonpoffentvl/umtempuscelarierignesï 

\ 

Conficerentvol^filuasx arbuflacremarentl , , 

lamne videsigitur,paullo quoddiximus anù, 

Permagnit i 

eferre eademprimordia fepe, 

Cum quibusqualipojîturacontineantur? • 

Et quos inter fe dmimotus,accipidntque*. 

Atque eadem paullo interfe mutata creàre 

Igneis è lignis? quo patio verba quoque ipfa 

Inter fe paullo mutatis fmt démentis, 

Cum lignaâtque igneis diflintla voce notemusl 

Denique iam quœcunque in rébuscemis aperWy Siferi non poffepui(ts,quin materiai 

•Corpora conjimili natura prœdita fingas: - 

t 

Hac ratione tibipereuntprimordia rerum: 

s 

/ > • s 

Fiet vti rifu tremulo concujfa cacbinnent, 

c 

Et lacrymiifalfis humeBent or a, gendfque. 

, f ^ ^ f / ^ / ^ 

AT s AE p E i N M A G N i s] occupatio eft per quam adueriatium ita 

L 

J PU 

^ c 

7^' 

^ 

*

82, T. L V C R E T I t C A R I . 

facit difpûtantenvtque argumentantem: Qoae ex rébus exprimuntuï \ at- 

'que eliciuntur.cain illis infant, ignis ex arboribus tnter fe collifis, &confliclis 

cliçiturrergo ignis in arboribus inclufus latet. Etiam fatetur Thucy* 

dides lib.z. incendium oriri in films fuafponte arboribus inflammatis, ex 

conflictu.his verbis. »JV» $ li optw v*» 7ft

DE % 2 RYM H A T.* L X t, 

Venu FIT thyrfo taudisffies magna MEUM cor; 

Et fimùlincufiitjuauem mi inpeBus amorem 

Mufar}TM:quo nunc inftinBus,mente vigenti 

Auia Pieriaumperagro loca,nuUius ÀNTÈ ^ -y^ TJ- 

Tritafolo. iuuatintegros accederefonteis, 

Atque haurireiiuuâtque nouos decerpereFORES: 

ÏNFIGNÉMQUE meo capitipetere inde coronam, 

VndepriusnuUi velarint tempora Mu FI: 

Primùm quodmagnis doceo de rebus:& arBk 

TêHigionumanimos no dis exfoluereper go: 

Veinde quèd obfcura DE re tam lucida panga 

Carmina Mufieo contingens cunBa lepôre. 

Jdquoque enim nonab nuïla ratione videtur. 

Sedvelutipueris abfintbia tetra medentes 

Cum dare conantur,prius oras pocula circùm i 

Continguntmeîîis dulci,flauoque liquore, / 

Vtpuerorum œtos improuida ludificetur 

Labrorum tenus, inter eaperpotetamarum \ 

Abfintbilaticem,deceptdquenoncapiatur y . 

Sedpotius talifaBo recreata valefcat: 

Sic ego nunc,quoniam bœc ratioplerunque videtur 

Triftior EJJE,quibusnon eft traBata: retroque 

Vblgus abborret abbac: volui tibifuauiloquenti 

Carminé Pierio ratiommexponere noftram: 

Et qtiafiMufœo dulci contingere melle: 

Si tibi fort} animum TAIT ratione tenere 

yerfibusmnoftrïspoffem'.àumperfyicisomnem . 

Naturam rerum, qua CONFTETXOMTAFIGURA. ' 1 

NÏC M E ' A N i 'M i FAIXIT] hune locum imitatïïs cft Virg. lib.jl 

Georg,Neey#w animi dttbius,verbisea -iinceremàgnum Quàm fit,& angujiis bSc 

adderc rébus bonoremiSed meTœrnafii deferta per ardua duicis CAPTÂT AMOR. iuudt 

ireiugis,qui nullapriorùm Caftaliam molli diuertitur orbita cliuo.Iam hoc gcnus 

loquendi FALLIT, fimile illis eft, YIBUS artimi, maiurusxm,faucius animi» 

&c. fie & lib. y. prîneip. Kec ME AMMIF*HIT 3qukm LES tJoua,mirâque menti 

L a

^4 * T. L V C R E T I I CARI 

Ciddt,&C. SED A C RI P E R C V S S I T T H. Y R- S O* J ^«»\8)«< J id eft 

thyrfo percufsiappellantur «

DE RERVM ÎSfAT» II B» I.. gy. 

dcnfçis. ^^m'oy »7«i' rïf foçarifti T$v Uremm TO, -mxfon&l ÇA^M,? ^ / 7 7 

rii KÙ\iw^?&>iwâm:ûçtn locum Themiftij protulft Muretus 

Var.lccl.lib.irant fadlum ex aftergunt. afpergunt autem credibile efl 

fuiflèinterpretationem.verbko«ft'w£«»f, abaliquoftudiofo ad oram libri 

afèriptam : deinde poflea in contextum tranflaram. oyici, FLAVOo^y 

E] epithetis vfus eft valdcaccommodatis. mel énim dulce, 6c flauum 

eft. DECIPTAQJE NONCAPIATVR] èlvpo&y. quale eft illud, 

cum tttCMtydicuM.qoomodo enim qui deceptus eft,non capiatur ? nïfî dicamus 

deçeptam quidem efTe puerorum setatem labrorum tenus, fed iccirco 

noncapi,quiaabfinthij fucco perpotato conualefciti RETROQJE 

VOLGVS ABHORRE T] fie habent omnes libri manuferipti : neque 

video quamobrem hanc feripturam reiieere debeamus. nam rétro abhorrere 

nihil aliud effeputo,quam horrendo rétro cedere,refugere, &reformidare.vtlib. 

z. y£neid. Obfiupuh, retroqttepedem cum voce repreJSit : Improuifum 

ttfyrisvèlutiquifentibusanguem'Prefiit huminitens,trepidufquerepente refûgit, 

ôcc. Hom. iKy.-*«.hhofo~»tamçi\ &paullopoft,A4kvi^éfntiy.Whû ferè omnes 

rypis exeufi habétjdeoque volgus^C, E T C^V A s I M v s AE o D V L- 

CI CONTINGERE] quidam libri habent continguere. Q_V A C O N- 

STET COMTA F IGV R A] comta vid efl prxdita.atqueornata. Atque 

itaferiptum eft in quattuor libris manufcriptis, înParif. Venetisantiquis,Vicetinis, 

& quibufdam aliis imprefsis. in vno feripto, & nonnullis 

excufîs,^«

f} -fe /* < */ e 

t 

ffc?f*'Jr // u l 

*~ 

I f/i-*' r 

'^ 

,86* Tt IVC'HE'TM C A H i ; 

y ^J^NuncjXtrafummam quoniam nihil effefatendum eft9 ^JNon habet extremu m-.caret ergo fineynodoque: 

^ * * 

* 

DE RERVM N A T. L I B . I« 8/ 

(eu 70 ov, ipfum vniuerfum,eftinfinitum,fiue fpe&es magnitudinern*,atquc 

iufinitatcm vacui,fiueprimorum corporum mulcitudinem infinitam.Cuius 

rei hancrationem afferebat Epicurus .Nam fi inane quidem effet inônitum, 

corpora autem finita: nunquam copulari,aut cohxrefcere pofTent: 

fed perpétua in infinito inani difperfa, ac difie&a ferrentur,cum vbi nitercntur,aut 

quibus fulcirentur,aut vnde coërcerenrur,plagis,8c verberibus 

iteratis,non haberent. fin corpora quidemefièntinfinita, inane autem finitum: 

non haberent corpora infinira, vbi continerentur. Ad hiiclocum, 

pertincnr,quç feribit M^Tull.lib.i.de Diuinatione.r«/!/^ 

(c/Lt vA%%et. Trîçpf Jl' KX Xyvv k-TTHçsv â./ «». id eft At etiamomne infinitum eft. 

Nam quod fînitum eft, extremumiiabet. extremum autem ex alio quodam,fcu 

prxter aliud cernitur. at prxter omne nihil eft. Quate extremum 

non haber.at quod non habet extremum, fînem non habet. quod autem 

finemnô habct, infinitum fit oportet. ,N AN Q_V E EXTREMVM DE- 

BEBAT HABERE] cod. Bertin. habet nanquam, ex qua feriptura quxdam 

virdo&us legendum putat,Ns«»/p&cc. id cft vltra quod, bat natura fenfus, id eft vifus, feu 

zCpz&usnonfequatur ,id cft non pofsit vira fuam explicare, atque exproracre 

: feu non pofsit peruenire. bacfenfm natura autem

~*88 # T. L V C R E T I I C A R I 

flammïmanujelifque volatileferrant Spargitur. iaciat telum autem ab Dits extremis, 

aut eerteab eo loco, in quo finem conftituerir. ID VALIDIS 

VTUVM, &cc.} fie reftitui,hanc fetipturam efflagitante fenrentia, & ipfa 

veritate. Idtelum(inquit)-vtrùm vis longé volare^magnis vkibus, validiC 

que lacertis contortum,analiquid obftare poife cenfes? Virg.lib.2. validis 

inzentem viribus baftam Contorfit. Q_y o FVER.IT MISS VM] eo volarc 

& peruenire,quô fuerit miflum.fic autem legendum non, quod fuerit. Sic 

enim loquitur feptimo ab hinc verfu infrà. volare autem tranflatè pofitum 

efl-.Virg.lib.p. volât Itala cornus Aéra per tenerum. Hom./*./id efl; obftct. NON EST EA FINI* 

. pROFEcTojfîc reftitui lo. Aurato approbatore,atque adeo auctorefentencia 

autem perfbicua eft.Siue(inquiO obftet aliquid telo, quo minus eo, 

-quo miflum eftjperueniatjnempead finem:fiucforasfertur:profe6ro non 

erat isfi,nis,quem eflepofueras.narum autem mendum eft exnominefint, 

in quos elifitm eft>vt integ'rum C\t,finin 6c ex voeç profeBo : qua deprauata 

• facturai eft ab impericis & indodfcis ,profeBum 7 & ex,&*, à. Solct autem Lucretius 

libenter hoc aduetbiimprofeBo vfurpare, & in extremo verfii pOr 

nere, vt fup. TaBus enim leti omnibus effet caufàprofeBà. & inf. eod. lib. Nec 

quos quxque darent motus pepigere profeBo. & lib.3. Hec, quodfub magnoferutentttr 

corpore, quicqmm Verpetuam xtatempoterunt reperireprofeBb*. ibidem. Haie 

neque funt vfquam, neque pojfunt ejfe profeBo. EFFVGIVM Q^V E F V G AE 

'P R o L A TE T] id eft,8c vrfugae copia, id eft (patij infinitas perpetuam 

telo effugiendi,arque euolandilocum çixbeM. prolatare eft amplificarc, Si 

porrotenus latius facerc. 

V 

ust** /'V^ Prœtereaâtiumfummai totius omne 

i Vtdiquefi indu fum certk confifîeret ork: 

Einitumqueforet: ia m copia materidi 

Vndique ponderibus folidk confluxet adimum: 

Nec res y 11 a genifub cœli tegmine poffiet: 

Nec foret omnino cœlumyiecpie luminafelis: 

. Quippe vbi materks omnis cumulât a iacêret 

Ex infinito iam tempore fubfidendo. 

Àtnuncnimirumrequksdataprincipiorum 

Corporibus nul/a fi: quia nil eftfunditus imum: 

Que quafi confluerezfedes vbiponerepofimt: 

Sempef

D«E RERVM NAT. LIB. 1/ g A 

Sempert? adfldua motu res qujquegenuntur + 

PartibusincunBh 9aternaque/ûppeditantur \ iZA-^ / /- 

z»y?»/>o c/ta cor/wtt* matériau v, - v. * .j V i *« 

Poftremo ante oculos rem resfinir e yidetur;. 1 

. v ; r it 

A'érdijfepit colleis 9atquedera montes: i ^ 

Terra 9mare& contra mare terras terminât omneis. 

Omne quidem yeré nihil eft yquodflniat extrd.. ; i 

/gz>#r w'«. », ^ i i 

*- 

' S J , 

CONÏIVXET] confluxhTet : cuiufmodi funt illa apua 1 

Virg. v«r# pro 

yixtjfet,exflinxem prommx^w,apud Hoï&t.ereppmus pro erepftjfemus, diutjfe 

ptodiuifîjfeyeuafli pro «*

$0 T. L V C R E T Ï Î C A H h 

Simpiice natura pateat tamen immoderatumt 

Nec mareynec tellùsywccœhlucidatempLy t f v H 4 v r 

i V 

Necmortalegenwsynecdmûmcorporafanclax ' i ' 

Exiguum poffent boraififière tempus% 

dùfulfafuo decœtu mater iaï 

Copia ferretur magnumper inanefoluta: 

Siueadeb potius nunquam concreta creaffet 

" * 

VUam rem quoniam cogidifieEia nequijfet. ^ , / 

'~( ^fflam certe neque confdw primordia rerum F!&? E A-fr^/s 

JFIFIT* Or dînefe quœqueyatquefagdci mente locarunt: ' / / 

c*y ^ Necquo s quœquedarentmotmpepïgereprofeBb: 

/TM*4*if*' m u[ t a mocffr ynultn mutât a per omnt > I 

Exinfnito vexanturpercita plagis:> 

Omnegenus motus ^ cœtus experiundo, 

^TANDEM deueniunt in taleis DIJJTOFITURASY. 

Qualibushœc rébus confiaitfumma creatai 

Et multos etiam magnos feruata per annos, 

Vtfemelin m.ot.us.coniecla'jl conuenienteis, 

Ejficityvt largis auidum marefluminisyndis ! 

Intègrent amnes^&Jdlis terra yapore 

fotanouet jktusfummiffdque gens animantum j 

Floreaty& y'mant labentes œtheris ignés.. j 

QuodnuUofacerentpaBoynifimateriaï Ex infinitofuboriricopia poffet3 Vndeamiffa /oient reparariin tempore quoque. 

Nam vehtipriuata cib'o natura animantum 

Biffluiframittens carpmfiù omnUJehent. 

Vijfoluiyfimulac defecit(îippeditart 

Materiesrecla regione auerfa yiài. 

*Nec plagœpoffent exînnfecm yndiquefummam 

Confiruare omnemyquakunqUês% conciliata. 

Cudexe enim crebropojfuntârtimque morari^ 

J)UM reniant aliâcfrpplerifummdqutatuK

DE R E R V M - N ATi t X B, ï. £1 

Inttrdumrefilire tamen coguntur,&* vnd 

PrincipiisrerumfjjatiumjempûfqucfugAÏ < ! 

Largirii vtpofîint dcœtu libéra fèrri. 

jQuare etiam atque etiamfuboriri mu/tanecejje'ft. j 

Et tamen y t plagie quoque poftintfuppetere ipfe 7 

înfnita opus ejl vis vndique matériau 

ÏPSAMODVM POR.RO] marura (inquit) impedit,quo minîrs furoma 

rerum fibi rapdum,feu finem comparave pofsir, proptereaquôd inane 

corpore,feu pîeno terminatur.corpus feu plénum inani .Nam (vt dicebat 

Epicurus) TV imy e-nsaçh *(& t&'it 'ThiSei iwy

S* , T. î LîV C RE TI I CARI 

fuiffe,vt copia materiaï de fuo cœtu & côcilio depulfa per inane imrrienfurn 

differretur ? immo vero nunquam quicquam côgrcdiendo genuifler. 

ratio efl in promtu: quoniam fi inane duntaxarefTetinfihituriî, prima autem 

corpora finita: nunquam illa congredi,niïquam coharrer'e potuiflcnr, 

fed per infinitum inane difperfa vagarentur. Q_VONIAM COGI DIS- 

I B c T A] id eft; quoniam cum materia effet difsipata 6c diftrac"ta,in vnum 

conuenire,& conciliari non potui (Cet. NAM c E RT E] ocupatio.diceret 

enim aliquis. at mens ,aut Deus poffet materiam .difsipatam colligere, 

Se congregare,& ita res creare. hoc negat, 8e refellit Lucretius ex Epicuri 

fententia. ORDÏNÏ SE C^VAECVVE, ATQJE SAGACI] hanc 

fcripturam traxi ex quattuor manufcr. codicibus leui immutatione facta, 

longe (opinor) vulgata meliorem,8e, nifîfalIor,veram, Se reclam. Ordo 

autem verborum,8e fententia ha»c eft. nam certè neque primordia rerum 

fe queque ordine locarunt confilio,id eft confulto,atque fagaci mente.neque 

pepigete,8ec,fic autem habent lib. manuCcr.OrdinefcJito quaque tatque 

fagaci mente locarunl. V^XANTVR PER CI TA PLAGIS] Démocritus 

dicebat KHtiSîà

DE RERVM NAT. II-».- I. 

5>3 

m re&a ngione vùï Declinare quis eft , quipofsit cernere ,Jèft? idem lib; 4. Sun 

enim fulci re&a regione,via% Vome'rem, atque lecis auertitfemwis iUum, fic Vi 

lib.i.JEMià. nota excedoregioneviamm. Idem Mb.jMecJidmregionevi* fc[ 

tufyefefellit. NEC P L A G A E POSSENTJ fie habent aliquot Iibri*typis 

excufi,& duo manufcr.alij,ôj7«»f.egopoffuntnô improbo:& ira HI DUO* • 

verfus pendebunt ex fuperiorib..hoc modo- Necfimulac materia defecit,plagaîpoflunt 

extrinfecus fummam conCcruâre.poJfent, etiam légère LIcet:critquefcntentiaapertahoc 

modo: nec pJagaipofîênt, Scc.fi materia 

deficcrer. P A R T E M o^y E M o R A R I] quidam libri habentpartimque 

tnorari. CONCILIÂT A] id eft congtegata,coacta, congrefïà. Q_V E A- 

T V R] fuppleri queatur.fic loquebanrur vetercs.Plautus Satyrionc. retrabi 

nequitur, quoquo progrejfa eft femel. Cato lib. 1. Orig. fana in eo loco compluria 

fuere.eaexaugurauitypraterqudm, quod Termino fanumfuit, id nequitum examuraiï.PâcimuJîqua 

poteftur inueftigari Wrf.M.Tuîl.epift.lib.p.AD Papir. quiprimm 

Papifus eft vocari defitus.làé alibi:»«»c de rep.confùli cœptiJùmus.Yug.li.j. 

Quodfieriferrojiquidôve poteftur ele&ro.ldê Lucrc.lib.3. J^W tamen explerinul 

larationepoteftW.fuppleri autc,ID eft aliis corpufculis fuccedécibus redintegrari,atq; 

cxpleri:ex quo verbo,fupplementu natum eft. c o G V N T V R] 

plagar. VT POSSINT] princîpia rerû,& corpora prima.no enim omnia 

corpora primaûm omnibus cohaîrcre & copulari poflunt.ca igitur, qua; 

cum aliquibus cohxrere NON poiïunt,à cœtu & concilio libéra feruntur,& 

vagatur,donec cum aliis copulétur.Prçterca ex rebus genitis quotidie,atq, 

adeo fingulis horarum momentis corpora prima decedunt, neque perpétua 

cum IIS,quibus cum femel coiuerinr, cohxrefcunr. A COETVJÀCÔgrelfu. 

ET TAMEN VT] nam nifi corpora prima fint infinita,perperua: 

plaga; fuppetere nequeanr. INFINITA OPVS EST VI sy8cc. J opm 

eft w,genus loquédi bonis feriptoribus vfitatum:fîc lib. 3. Materies opm eft, 

Wudin bk rebus longéfuge credere yMemmi y 

ln médiumJummœ (quoddkunt) omnia niti y 

'Atque idée mundi naturamflarefmevllis 

IBibus externk,neque quoquam poffe refelui 

Summa atque ima,quod in médiumfint omnia nixa 9 

lpfumfiquicquam poffe m fe Jiftere credk: 

Et quapondéra funt fub tenu,omniafur fum 

Nitkrjn terrdque retrè requiefeerepofia: 

Vt per aquas quœ nunc rerumfimutacra videmus, 

Etfimili ratione animalia fubtn vagari. 

Contenduntjneque poffe è terrk in loca cœli 

êccidere inferiora magis ,quim corpora noflra 

1 

'->2~

5>4 _ T» L V C R E T I t C AU I« 

Spontefua pofiint in cdi templa volare: 

Illic cum yideantfolemjiosfidera no Bis 

Cernere>&alternis nobïfcum tempora cdi 

Viuidere^jr noBes parileis agitareîéfque. 

Sed vanusflolidis bœc omniafinxerit error; / 

Amplexi quod habentperuers}prima via'ù i 

n y j*/ rfTx^ Nam médium nihil eJfepotefi,ybiinane xlocufquè 

Infinit ameque omnino,fi iam médium fit y 

Pojïit ibiquicquam hac potius confiflere caufa y 

Quàm quauis alia longeregwnemanere. 

Omnis enim locusteâtium^quod inane vocamus % 

Per'médium\pernon médium concédât oportet 

Aeque ponderihwjnotus quacunqueferuntur. 

Nec quifquam locus efi yquo corpora cum venêre, 

Ponderis amiffa vipofiintflare in inani. 

Nec quod inane auteftjïïisfubfiftere débet\ 

Quin^Jùaquod natura petit concéder e pergdt, 

Haud igitur poffunt tali ratione teneri 

7{es in concilio medij cuppedine viBœ. 

Prœterea quoniam non omnia corporafingunt 

ln médium nitifedterrarum yatque liquorum > 

Humorem pontijnagnïfque è montibm vndas^ 

Et quafi terreno quœ corpore contineantur: 

A t contra tenueïs exponunt ae'ris auras\ " 

EtcalidosfimulàmedioÀtffernerignehy - 

Atque ideo totum circumtremere œtberafignis 9 

Etfolisflammamper cdiUrulapafci, 

Quod calor à medio fugiens ibi colligat igneis. 

e e t M m ye 

X Q*ùpP f cî 

? t e r r d 

mort aliaftecU: 

Nec prorfum drboribmfummosfrondefecre ramol 

Poffejiifià terris paullatim cuique cibatum 

Terra det\atfuprà circumtegere omnia edum, 

Ne volucrum rituflxmmanim mœnia mundi •

DE 1 E R VM NAT, LIB, r # £j 

D'tjfugtantfubito magnum per inanefoluta, 

Et ne cetera confmtlt ratione fequantur: 

Néve ruant cMt tonitralia templafupern\ / 

Terraquefep"dibus raptim/ubducatô* omnes 

Inter permiflas terrœjœlique ruinas 

Corporafoluentes,abeant perinme profundum, 

Tempor'u vt punfîo nihilextetrclliquïarum, 

Defertum prêterfyatium y&* primordia cœca. 

Nam quacuncjueprius departi corpora cejfe 

ConfîitueSybœc rébus erit pars ianua leth. 

H de fe turba firasdabit omnis matmah 

Hœcfipernofces parua perfunBus opella, 

(Nanquealidex.alio clarefeet,) non tibi cdca: 

Nox iter eripiet 3qum vltima naturaï 

Peruideasjtaresaccendént luminarébus., 

ILLVD INHISREBVS] Peripateticorum, &r veterum Academîcorum 

Se Stoicorum, Se omnium denique, qui vnum mundum, eûmque 

finicum eftè volunt,hxc fententia eft,omnia grauia in médium ferri,leuia 

à medio ad'extremunv.Epicurus autem Se ceteri, qui mundos cenfent efle 

innumctabileis,&: omneinfihitummeque extremum, neque médium eflTc 

concédant.Itaeorumratione neque graaiain médium,nequeleuiaadextremum 

mouencur.M.Tull.lib*.2.denat. dear. O mm enim partes mundivn* 

dique médium locum capejfentes nituntur xquaïiter. maxime autem corpora inter fe 

iunïla permanent, cum quodam quafi vinculo circundata colligintur : qmâfacit etc 

natura/tuxper omnem mundum omnia mente & ratione confident funditur, er *d 

médium rapit,&conuertitextrema. OMNIA] grauia : nam fie définit Atift. 

gtaue lib.i.de cxlo:quod fuapte natura ad mediû fertur: letre, quod à medio. 

NITI] incumbei'e , vergere. nvit-D i N ATVRA M] s VB 

TERRIS] fub medio terrarum puntto, quoeteentrum appellanr. s v RsvM]ad 

punctum médium :• quod tamen Atiftoteli eft deorfum. ferri. 

IN. TER RAQJfi RETRO REQJIESCERE POSTA] fie habent 

quinquelib. manufer. & ira legendum , non vt in vulgatis in terraperétro 

requiejfe repofta. RÉTRO] mKn, contra, ANIMAIIA S V B T V' V Ac 

A Ri] magna cft hoc loco feriptura; varieras.in aliis enim codicibus feriptum 

eftfupra yagari, in aliis cnnllavagaù, in alnsfuapt*, in aliis fuapte. ego 

fubttt repofui : quxle&io pcrfpicuère&a, Se veraeft.ya&W autem ,id eft 

iùb pedibus noftris , Se, fub medio terra; pundo, in regione hv^ûSc 

4Win>F. JR E c c i D E R E] fie lib. Parif. Se Vencti antiquiores, à quibus

«JE T. . I Y C R E T I I C A R I 

non difcrepant manuferipti". ï N F E R I O R AJ ii efl qtraîloca funt nobis 

inferiora:fe danimalibus illis antiethonibus, atqaeantipodibus fuperiora, 1 

contcndunt(inquit)eaanimalia,qu;é fub pedibus noflris viuunt,nthiIo ma 

gis recidere poiîe in carlurh, quod cfl nobis inferius, quàm Qos pofsimus 

fpontenoftraincdumnoftrihïmifphaîrij volare. CAELI TEMPLA] 

fiefuprà,»

•funtur. 

DE RERVM 

feruntur 

NAT. I I B. I, s>J 

autem videlicet pondéra, quidam 

K I C ci_y i s Q_y A M] id eft nec quifquam locus inanis eft,ad quem ciitti 

CORPORApcrucnerunt, pofsint in eo inani ftare tanquam pondère fpoliata: 

nec verè inane corporibus fubfiftere vllo modo poreft. SVBSISXE- 

R E] id Eft fundamenti loco EUE, fundamenti vicem praebere, Cp^.^. dc lib.z.ît contra nulli de nullaparte, nec vllo Tempore inane poteft vacnumfubfî- 

Jfererei. QJIN SVA QJOD naf. PE TIT,] id eft, quin potius femper 

concedat,id eft cedar,& viam,aclocum detcorporibus:quodipfius na 

tura petit,ac poFTulat. i N CONCINOJID eft in congreflu,in cœtu. 

C v P P E r> i N E] id eft cupidinc. PRAETEREA CLV O N I A M, &C] fi 

quis hune locum vfque ad extremum attente legat, non erit ei fortafle facile,quoreferatur, 

Se quam quafi kym-jnJb

gatur cum voce minas.' vulgataautem feriptura Yérum ycaiï'què\mihi nullo. 

modo probatur. nam rerum appellatione etiam cxibra cdntineturi D fc 

PARTI CORPORA c E s s EJ fie reftftui ab vhb codice manuferipteradmonituS'în 

quo feriptum ctSLt 3corpora adeefe^ô iînelitura:fu{picàruspri-"' 

mùm feriptorem librariumpeccaffèquôdvocalëma.bis fcripferit,hoc 

modoro//wdeindefuprà Iitteram c.abhominequi voce\actjfe L'atinamnon 

effe videret, fed mendumtollere nequirer,d. pofirum e/fe : vt 

legeretur adefe : deinâc ex illo verbo corrupto acejfe, feu adsjfe ^nadceffë 

fa&um deejfe cum effet potiusce/7*reponédura:quod nos fecimnsXam hoc 

. cejfèconiungocumprxpofitionede,quxantecedit,vtfîtdeceft,pïodeàJ?if~ 

fe.Cic infrà lib. 2. Vropterea quia, qua decedunt corpora cuique, Vnde abeunt, mi* 

nuunt. 8c lib. ^.Aut aliquo cum iamfuccus de corpore cefitt. 1 A,N VA L E T I] 

ici'eft caufa interitus : meraphora cft. fie lib. 5. Haud igitur lethi prxclufa 

eft ianua menti. 8c lib. 5. Haud igitur letipraclufa ejl ianua cala. Virg.yEn.z. 

jpatet ifli tanna leto. fie Arnob. lib. 2,aduerfus genteis, Omnis enimpafîiô, letl 

atque interitus ianua ejl, 8cc. PARVA- PERFVNCTVS OPEILA] 

hxc eft fine dubio vera, 8c germana feriptura à me reftituta. ira aiitem La-' 

tmiloqiwntutperfungi opéra ylabore,peyiculo .Tarn vox opeila abopéra diminuta 

eft: Horat. epift. ad Mxcen.2. lib.i. & opeilafiïenfn jtddnch febreis. 

A L 1 D] aliud,vt fup. VLTIMA N A T V R A I] vltima naturaV, vt prima 

T^'fuprà.vltima autem naturx in tellige vltimas feu primas naturxcaufas. 

D I O N Y S . , L A M B I N V S ; P . R O N S A R - 

SP 

. "* D O 

v 

P O 

M 

Ë T A R U 

primum 

M G A L L O R U M P R I N C I P I 

T. Lucreti 

i - \ 

fàsdicajjem, Errico Memmioprofite 

deberenonleuioribm Ronfard 

enimpoetarum Gallor c 

es mm }&haberis. naturam rerum,& Deinde quem 

ram,& in multis impiam) phil 

mu illujîrauit : itatnper amœ L 

fimhs Latinorum fontibws nemora infnitareru diuper 

haujla eapoè'mata Gall 

fermons 

ratij, diodijPindarij^nacreontiSj^épollo 

rent. Hucaccedttjpuodego 

TibuliifPropertij, Ouid 

încitauiitibietiam Ue meminiffepotes (~ïttpfèp ) adGrœ 

dam& finis 1/erfanti, prope diuino quafi lumenf 

turum effe conjido, amplifi carmin 

cum dajli. ab Poftremb amicitiam n 

d'iutumasperegrinationes 

afîidua mei réco 

fente me> 

risfignisfummifqueergameJîudiis am 

caufisimpulfushuncfecundumli 

defigum omniûmque eorti ~yarïjs7

lAfpC . 

7 

'i. LVCRETII CARI 

D E R E R V M N A . T V R A , 

L I B E R S E C V N D V S, 

Vaueyrutrimagno turbatibus œquora vêtis^ 

E terra magnum alteriusffeBare laborem, 

Non quia vexari quenquafl iucunda vo- 

• luptas r 

)Sed, quibus ipfe malis careas, quia cerner % 

Juauefl. 

Suaue et iam belli certamina m4gna tueri, 

Per campos inflrufla tua fine partepericli: 

Sed nildulcius efl^bene qudm munita tenere 

Edita djBrimfapientum templaferena: < ^ ff^?*f*~ 

Vefficere vnde queas diosfaftimque vïdere.^^f/ // 5 / 

Errare>atque viampalanteis quœrert rit*, ' 

Certare ingenio,contendere nobilitate, 

Nofteis atque dies niti prœflante labore // , 

Adfummas emergere opes {yerûmquepotirL 7 / v 

O mi fer as bominum menteisfipetloracjeca: 

Qualibus in tenebris vitœ,quantifquepericlis 

Degitur boc dui,quodcunque efl ï nonne videtis 

NU aliudfibi naturam latrareîji vt cum 

Corpore feiuntlus dolor ab fit,mentefruatur 

lucundofenfu,curafemota,metuque> 

Ergo corpoream adnaturampauca videmus 

Ejfe opus omnino,quœ demantquenque dolorem,. 

Delicias quoque vti nullas fubflernerepofintv: 

Gratius inter dum neque natura ipfà requirit. 

Si nonaureafunt iuuenum fimulacraperœdeis 

Lampad'asigniferasmanibus retinentia dextris^ 

hvmwAnoftwnis epulis vtfuppeditentur^

DE RERVM NAT. LtB. IT- ' Ï O l 

Necdomusargentofulgetyauroquerenidety f -(^l^cî f 

p^ 

Nec citbdris reboant iaqueittaâurataque templa: l 

At tamen inter feproHrati in gr aminé molli, 

' 

Propter aquœriuum fub ramis arboris altœ / ' 

Non magnis opibus iucunde corpora curanty ' 

Prœfertim cum tempeflas arridet> e> anni ^ • 

Tempora conïfergunt viridanteisfloribus berbasl. 

Nec calidœ àtiusdecedunt corpore febresy Textilibusfi in piBuriSyoftroquerubenti/ 

lacleris yqu(lmfiplebeidinveHe cubandufl..^'^f Hj 

p^ 

SVAVB MARI MAGNO, Sec.} Videntur hac ex illis Menandri 

fumta, TU* SiKalTav çimdtr y!!? o$v > £1 {mt4 'Qp m •ahiovTU f^Jkjuat: 

id eft quàm fuauc eft,mater,procul è terra mare cernerc,non nauigantcm. 

non difsimile eftillud Oppiani /2/JSA.. e &hit/S\. Saxà. àdhctas*Xaîpe (mi ài ycu»f 

%)&dtv EGiTvR HOC AEVI] apudNoniumMarcellûfielegiturhicver- 

£ustDegimus bocauit&c. HONN E^.IDBTI sjkc] fie omnes libri vul- 

T 

1

TOI, *T. RVC NE T I I .'CAR I; 

gati; Veteres autem, 8c manuferipti ferè omoes,^»»* videreejî, î-Xz 

T R A R E] id eft pQrççzc.J?p&\fyfytrkreEMitàsjrri pojierepofkit, N,I s i VT 

CYM CORPORB s EYV N c Y v &C*.} hkîç cft" recta & germana ïcriptura,quam 

partim coniectata, r 

j5artimex,auctorltatç rriurn librorum manuferiptorum 

reftitui. Qrdo aUterri 8f fententia horum verboru eft, nonne 

videtis,feu nonne videre eft,natufam nihil aliud fibi latrare,hoc eft po« 

fcere,nifi vt cùm dolorabfit à corpore, etiam mentefruatur iucundo fen-' 

fu,id eft voluprate,femoca ab omni cura,& meta ? Omnes igitur libri manuferipti 

habent wf,*, fine vlla va.rietate:quibufcum congruunt nonnulli 

typis excufi,vt Parifienfes, Veneti antiq. Vicetinî.'in eo autem difientiut 

& hi'abillis,&illi inter fe,qùod alij habent nifivt qui, alij nifivt çui, alij niji 

ytque. ego exc«ifecicum. Iamparticipiumfêmotarefero ad vocem natura. 

Quod (îquiscontendet legendumeftè,»/'^ vf cw^quemadmodum habent 

nonnuîli typisimprefsi,5i Vaticanus, 8c Memmianus, non pugnabo : fed 

participium femota quo fit référendum non video. nam cum voce, natura 

non facile poterit cbhxrete, propter relatiuum cui,8c propter eiusantecedens.quod 

fubintelligitur, hoc modo,nifi vtis, cuiabfit dolor à corpore 

feiunctus,fmatur Sec. Itaque qui hanc fcripturam probabjt, neçeffe etiam 

habebit expartieîpio femota, faCere feraotus ,aut femotu'.quod quibufdâ 

virisdoétisnon difplicet.Docet autem hoc loco Luctetius finëbonorum' 

e(Tefrui voluptate, 8c dolore carere. quod probabat Epicurus, vtapparct 

ex M. Tull.lib. i. de Finib. vbi Torquatus oftendit Epicureos non eamfolam 

fequi voluptatem, qua fuauitate aliqua naturam ipfam mmet, & cum meunditate 

quadam percipitur fenftbmfed maximam illam eh videri voluptate, qua percipituy 

omni dolore detraïiox iifdemplactiijfe nihil ejfe médium inter dolorem, & voluptate: 

eumque,qui dolore ureœtfmnma vduptate perfrnkdenique omnis doloris priuatione 

fumma voluptatem terminari. r» A v c A VIDEMVS ESSE O p_y s] pauca 

videmus elfe neceu r 

ària.vtfup.H.i.I»^»*Vrf opus ejl vis vndiq } materiai. AE 

D E M A NT c\y E M QJ' E DOLORE M] vulgatos codiees fecutus fum: 

nam manufcripti,& Parifienfes,&: Veneti antiquiores habent, qua demant 

tumque dolorem. quam lectionem fi quis probabit, cumque interpretandum 

erit, quandocunque,'& quouistemp^Drc. D E L i c i A s Q_y o o^v E VTI 

N v L L A s] fie legendum, non vtin nonnuHislibriseftw»/^, neque vt 

in aliis haudmultas,nc(\uc vt habebat Pontani codex mollets, fententia au- 

• tem hic eft. quanuis etiam nullas delicias, nullafquc voluptates fuperuacaneas 

adhiberc pofsint,& quafi fubfternere, tamen ne natura quidé quicquam 

gratius defidetat. s i NON AV R E-A S V NT] hunC locum imitatus 

cft Virgil. in Culice. Si non^Jfyrio fueriuî his lama -colore ^îttalicis oçihm 

data velleraijinitor auri Suh laquearedomtts animum nttangitauarum,ViÙuraque 

decusjapidum necfulgor in vlla Cognitus vtilitate minet, nâcpocttlagratum 

lAkonis refirtmt,Batique toreuma,nec IndiÇoncbea haca martiprecio ejl: at peïhre 

puro Sape fuper tenero projlernit gramme corpus, Eloyida cum tellus gemmanteispi-^ 

liaperherbas Verenotât dulcidijlinlïa coloribnsarua,8CdEt Georg. i, Si non 

ingentemfdribus domus ait a fuper bis Mariefalutantum totis vomit a.dibns vndam, 

.tiecvariotinhidntpu-lchratejludine pojlers, Ittufifque ajtro vejleis, Epbjreïfyue

DE R £ R VA? Â'R; - I I B. I I.- 105 

•ERRF, L^/^ neCiAflyriofucatm taltâvmtpo,Net£dJiaUquïdi cohmpituVyfks oliûr. 

rea m ardibus diuitum cadelabrorum locumi^ vicç qbtinenr. £ v M I N A, 

NOCTVR.NI s] fumtuofioreSjSc apparatiores cœpa: apud vetercs no&u 

facl;irabantur,& rotam no&em producebànrur. Hôraf.o;d.ii;lib.3.ad Amphoram.7> 

Libey,&fi Cetâadem Venus,SegnêfquenbdihAfoîueregratUyViu^ 

poducent lucernœ,Dum rediens fugèt ajlra Theebûs. NEC D o M v S . A R, G E. N* 

TO FVLGET] feeutus fum quinque libr. manufcriptqs,quibùicum con 

fentiunt Vicetini.nequê vefo efl: quod queftquarn moucat fyllaba poftremabreuisin 

veibofulget. hanc eninilicentiara fibi interdumpermittunt 

poëta?,vt iambum pro fpondeo ponant: vt Virg. lib.5. Ojlentansanemj>ariter,arctimc]ueJouant 

emiidem. lib.u.princïp .Congredior fer fiera pateï , & conci~ 

pefeedus,Horat. faty.^.lib.i. amator Exclttjus quiddijlat, agit vbifecum, eat, an 

»fl»?&c.'Lûcret.lib.'4. Ater mtoiuhs. RUO'AJ; TJREFONANT. Virgil. Jib. 

^{ïeorg. rebéant fduaque, & magnut Olympus* 1 A T ?,a, ME N INTER, 

s É] hanc feripturam reperi adfcriptam ad oram libri typis imprefsi, quem 

mihi commodauerat VincentiusLaureus Càlaber:earnque fecutusfum 

reiecla vulgata,C«w^f» : ex qua probabilis fentemja elici non poteft. f 

quidam docti legi votant Tum tamen , propius accedentes ad vulgatam. * 

Ad hu

|Q4 _ T, r l V C R E T i a I; 

r CAR %\ 

Necclarumveftisjjrlendoremfurpureaïi 

Qnd dubitas>cjuïn orrinêjifboc rathnîf igeftasÇ 

•OmnU cum in tenebris fûÇertïm,yita laboret\ 

Nam velutipueritrepidant-.atque omnia cœck o^ft^* f^f/ 

In tenebm metuunufic nos in luce timemus 

Interdumjiibilo quœfunt metuenda magis, quàm 

Quœpueri in tenebrisj?amtant,fînguntquefuturd. 

'Huwcigiturterroremanimijenebrdjqueneceffe'ft 

Non radij folisjieque lucida tela diei 

Difcutiantifèd naturœjj?ecies,ratioqite. 

SI NON FORTE TVA S LEGJONEs] MPWE/tf, nifi forte ( inquît) 

curar,& religioncs, &mortis formidines perterrita:legionibus, & turmis 

equitum cffugiunt ex animo : quod nunquam futurum eft» F E R v E E B 

CVM VID-EAS.] Nonius Marcell. teftem producit vetfiim ex hoc libro, 

huiufmodi,Fm*w cum yideas cUjfem,latêqueyagari : quem nufquam reperi. 

Feruere à vcrbo/m^quo Cxpe vtitur Se Vit'g.vuGeQXg.i.Omniatuncpmter 

yento,nimbifque videbis Feruere. Idem lib. 4.I£neid. cum littora feruere laie Troj^f'ftrvf 

.Lucillius etiam indicatiuô feYuit.Feruitaqua t&feruet:feruitnunc : fer~ 

net ad annum. HIS T I B r'T V M REBVS TÎMEFACT AE] fie legendum,non 

vtin vulgatis quibufdamtawe&ffo. nam vtomittam, quod libri 

manuferipti habent timefaclte, fententia ipfa hanc le&ionem n'agitât. hoc 

enim fentitLuctetius.diuitiaSjnobilitatemâmperiaôtentiamjnihil neque 

corpori noftro prode{Te,neque animomifi forte timotes,religiones, cura?» 

& cerera: animorum pertes perterrita;armorum fonitu,& telorum horrorc 

ex animis effugiunt. quod longe aliter eft. cxy o D SI RIDICVLA 

H AE c] Quod fiha;comnia,ncmpegazas,gloriamregni,legiones,ridicula 

effe videmus, & fi re vera metus Se cutar non metuunt ârmorum fonitus,5CC. 

RE VERA QJ/ E] fie Horat.od iMb.j./èd timoy Se mina Scandunt 

eodem yquo dominus : neque Decedit xrata triremi, ey Po/tequîtém fedetatra car a. 

Idem od.itf.lib. z. Scanditœrdtaxvitiofanaueis Cura, nec turm as equitum relinquïtyScc. 

o^y IN OMNE SITHQC RAT. E G.] C0D.Bertin.7W/tf omm 

fit haie rationis egeflas. NAM VELVTI IN TÉNÈBRES] iterantut hi 

quinque verfus,quideincepsfequUntur, &Iib. 3. ôeprinc. fexti. Scd quod 

hîc dicit pueros in renebris timere : idem ferè accidit omnibus : neque id 

temere . Nam cum videndi fenfus omnium fenfuum fit prarftantifsimus, 

oculufquetanquam corporis dux incapite fie collocatuv.in. tenebris au-" 

tem fuo munere fungi non polsimus: fit vtin tenebris quafi eo, quo maxime 

nitimuif& confidimus praîiidio nudati ,& aBomnf ope dereliclùpa* 

ueamus. H v N c 1 G 11 v R 'T E"*R ko R £ ujteQ hi tr-cs vcrfus,quideincepsfcqtumcur,pofitifuntfup.lib.i. 

DE RERVM N AT; IIB-, U IOJ 

'*Nuncagequo m'otu genitalia materiaï , . n 

Corpora res variasgignant,genitajquerefeluant, • • 

Etquavifacereidcogantur,quœvefito!lis 4 

fljadita mobilités magnum fer inane meandi, 

Expediamitu te diBisprœbere mémento. 

Nam certe non interfifiipata cohœret. 

Materies.-quoniam minuirem quanque videmus: 

Et quafilonginquofluere omnia cernimus œuo: y' 

Ex oculifque vetufiatemfubducere noflrls: 

Cum tamen incolumls videaturfumma manere * 

Propterea }quia quœ decedunt corpora cuique, 

Vndeabeunt yminuunt:quo venêreûgmine âonant:, 

lUafine fièrent h m centra flo réfère cogunt: / 

Nec remoranturibifc rerumfumma nouatur / 

Semper:&* interfi mortales mutua viuunt: / 

Augefiunt aliœ gentes,aliœ minuuntur: 

Incy breuiffiatio mutanturfœcla animantum, 

Et quaficurfores yitdïlampaddtradunt. 

Si cefareputas rerum primordia poffe, 

CeJJandoquenouos rerum progignere motus, 

Auius avéra longe ratione vagaris. } 

Nam^quoniamper inane vagantur cunfta> neceffefi 

Aut grauitafefua ferriprimordia rerum, 

Aut iBu forùalterïus. nam cita fupernl 

Obuia cum flixêre:fit vt diuerfa repente 

Difilidnt. neque enim mirum,durifima quœfint 

Ponderibus folidisyieque quicquam a tergîs obfiet. 

N v N c ÂGE] nunc aggreditur ad difputationem de motu. Eft autem 

motus apud Epicutum trîplex.motus deorfum omnium corporum,& pô- 

•derum proprius,ad lineam/eu ad perpendiculum:motus per plagarmmotus 

per declinationem : de quibus mox plura diccmus. oins] illis, vt 

fupràj&farpealibi, c^y o NIAM MINVI KVMJed-iJoKoysteùnotoyai.Vt 

probet efTe motum,fumit,quod fuprà probarum eft,materiam non efTe in • 

ter fe ftipatâm, fed rébus admiftum effe inane. materiam autem non co- 

O

106" T» L V C R E T I I C A R I . 

luerere inter fe ftipatam ex roiritelligere licet, quod tes augentut, & minuuntur. 

awf>«« autem & p&W^funt motus xj 1 

mtôv. FLVERE] fie lib. 4.'. 

Vfque adeo omnibus ab rébus res quœquefluenter F mur, & in Cunilas dimittitur 

-indiqueparteis. &lib.tf."Necmoratnec requtes inter datur vllafluendi. Qjf AE- 

BECEOVNT CORPORA CVI Q_y E] fie legendum puto, non corpora 

cw^/tf-.quanuis quida do&i probenr, vt fit traefis, pro quœcunque. VNDE 

A B E v N T, M 1 N vvNT]id,vndeabeunt,minuunt. QVO VENERE] 

id,quo acceflèrunt , augent. &ICRERVM SVMMA MOVATVR 

s E M P E R] quiaquod ex vnodecedit,alteriacccdit:&.Qrtusvnius,alterius 

cil intcritus.ita qua:dam a?ternitas, quoad eius fierï poteft, per fiiccefsionem 

rerum conferuatur. Itaque Homerus hominum avtatem cum fôliorumortu 

& natura comparar. QJ&M yivi»,TT>U kvtyaTmr- ideft,Naa 

alius muîto efl hominum ortus,quàm foliorum. Idem ?• de hominibus. O'i loiKOTti &t\on roi Z'ityKVfiit t8A.4&'kctv tLfiyvt îrlv 'iJbmf , A"W.ots eP' CM 

çSmiïmv "cLXMtioijà efl: Quifoliisfimtlei interdum munere ten* Vefcentes ,forent\ 

interdum lumtne cafi Intereunt. Sic & Mimnermus.H^H; S"' QUT*

DE R E R V M N A T. I ! B. ïï. IÔy" 

*db*]fones atomorum inter Je : ex quo effteeretur mundus %omnêfque partes mundi, 

qu/equein eo ejfent. Vlut&t chus item lib.i. iStè^mr . duos motu$ dun* 

taxât ab Epicuropofitos efïe refert, motum ad lineam, feu motum deorfum 

è rcgione-.& motum per declinationem.Sed dicendum eft Plutarchu, 

&M. TulLin illoi.libri dcfinibus loco, prareriiffe motum,qui fit furfum 

perictum,feuplagam,vtpotc violentum,miniméquenaturalem .Diogeries 

autem Laërtius triplicem atomorum motum ab Epicuro pofîtum elle 

non obfcurc tradidit his verbis: ww«3f $ t* ATH/MA t&Tt» ml ^0 ïu8ttZ«v 

TVTÏSi «J 1 

•n*$i[icKi

108 T. LVCRETl I CAR I 

Exiguisinteruallisconnexarefultant, 

lndupeàtafukperplexkipfafigurh: - , , 

H M 

validasfaxi radiées, & feraferr'/ / ( 

f*>f 

Corpora confiituunt,& cetera dégénère borum 

Paucula.quœporrb magnum per inane vagantur 9„ 

Et cita dtfiiliunt longèjongécjue recurfant 

Jn magnkinteruallk: bac aéra rarum 

Sufiftciunt nobis,& fi lendida luminafo lis, 

Multdqueprêter ea magnum per inane vagantur,^ 

Concilias rerum cpuœ funt reieBa,nec vfquam ' i> > 

Qonfociare etiam motus potuére recepta. 

Cuius,vti memoro,reifimulacrum }&* imago 

Anteoculos femper nobis verfatur,®* inflat. 

Contemplator enirn,cum folk lumina cumcjue 

Infertimfundunt radiosperopaca domorum: 

Multa minuta modk multisper inane videbk 

Corpora mifceri radiorum luminein ipfo, 

Yjt y élut Mémo certaminé pmliaûgndjque 

Edere turmatim certantia,nec darepaufam y 

Concilik i&' difcidik exercita crebrk: 

Coniicere vtpofiis ex bocprimordiarerum 

Qualefitin magno iaBarifemper inani. 

Duntaxat rerum magnarum parua potefi res 

Exemplaredare,0*veftigtanotitidi. / 

REMINISCERE^ TOTIVS] répète (inquit) memoria nihil efTe 

imum infumma totius,ideftin omni,feu in vniuerfô,ÙTÏ* wji. Supra 

enim libro primo docuit nihil efTe cxtremum,nihii médium, nihil primu, 

ibi. Omne quod eft igitur nulU regione viarum Finitum efl, Ôcc. CONSTAT] 

id eft fine controuerfia eft. RÏDDITA] attributa,vt ficpe alias, CONI 

FLICTA REsytTANTJficrepofui feeutusvnius manufcripticodicis 

auftoritatemr cum quo congruunt Florentini typis exeufi. INTER- 

YALLIS M A G N I S CONFJ. RESVLT.ANT} MdKfàv Jiï^Cïnu. S' 

iCymm enim Epicurus (vtrefert Laërtîus) AIAs ht JÛ^v 

(Mtxph 

$ kvrw Tiv mkuov 'layum sray vtw

D E RERVM N AT. LIB. II. 1 0 9 

ncmconclufs,autabatomispcrplexis s &hamatis rctentx. ' N E x A N- 

TVR AB icTv]iicft copulantur, &cobajrefcûcperplagam&i/^,ce%rfte ftgnificat ex Craco: 

cui nos etiam prapofitionemadiieimus cum dicimus perplexa.Tetcm. Eunucho: 

perginfeeleflaperplexe? Virg. lib..î>..£neid. perplexnm iter omne reuoluens Fallacisfilua. 

ET CETERA DE GÉNÈRE HORVM PAVCVLA.] fie 

diftinguendum Se interpungendum,Vt fit hie Lueretij fenfus : eâ corpora 

indiuidua,quxexiguisinteruallis connexa & fuis perplexis figuris impedita 

refultant,faxa, Se ferrum Se cetera huius gencris paucuïa conftituunt. 

Ojf AE PORRO MAGNV M,&O] id eft ea porrosqux rnagnu per inane 

mouentur, & vagantur, Se cita difsiliunt longé, longéque refiliunr, ea, 

créant aëra,&folem,& fimilia. MAGNV M PER- I N A NE]Virg.in Sileno. 

Hamque canebat y>ti magnu perinane coaBa Semina terrariïmque, anima que 

marifquefuifent. ET CITA DISSIEIVNT]U"Clegendum,non,vtvulgo 

legirur,Ctf«v* diJSiliunt : quod mendum natum eft ex indoctorum hominu 

àrrogantia,aut certè ftultitia,qui hune locû nonintclligetes, corruperunt. . 

Quidam vir doctus putabat legi etiam pbfle Chaque, quod non difplicet. 

s VF F ICI VN T]fuppeditant. MVLTA QJE JPRAETERE A,CVC.]& . 

prxter illa corpora, qux vel magnis interuallis,vel exiguis ferunrur,iu tamen 

vt connecl;âtur,.& copulentur,funtaliaqux nonducongredi, neque • 

connectipotuerut. CONCILIIS RE^RVM C^VAE-SVNTREIEc 

T A]id eft quç cohxrere 5c cociliari,& confociati non potuerunt.c o "N- 

TEMPLATOR ENiM]ficîdé \ib.6.Contemplatot enim cum motibus afiimi 

îataUubila/>ow£wtf,&c.mutuatus eft SeVitgÂib.i.Georg.Contemplatoritem 

cumJenuxplurimafluisInduetinflorem.idcmlib.q.Cotcmplatenaquasdnlceis, , 

& fronde afemper TeBa petunt. CVM SOLIS LVMINA CVN Q^V E,- . 

Sec] id eft quandocunque folis lumina,&c. Sic Ariftor. lib. z.de Animo. 

«Te*7* r&hiyfya à TW tdex \và rav SveiM knfiw-id eft 

vt qux appellantur in ae're ramentaj qux cerîuntur in iis, qui per feneftras > 

-îr^nfeurjt, radiis. -PER ÛPACA p o M Q R v M ] per parteis domus.> 

O 3,

ÎIO T. - L V C R E T I ! C A R I . 

opacas. quidam legendum ccnCent,perapertadomQrwn:Ced errant raeo quidem 

iudicio. Iliud admonenduseft lector,in vno cod. manuferipto itaIegi. 

Infirtt fundunt radij : quam fcripturam tamen non probo. NEC D A- 

RE PAVSAM] nec ipfaceiTate,nec aliis ceiïàndi facultatem dare. Vaufit 

nomen eft à Grxco verbo vouiua* deductum : quod quietem, 5c ccftàtionem 

fignificar. vtitur eodem Se Iib. 3. Inter enim ieBa eft vitaipaufa, vageque 

DeerrarmtpajSim motus abfenfibus omnes. ibid. Frigida quemfemel eft vita'ipanfa 

fecutaz Se item alibi, Se LuciiL Hxc vbi di&a dédit, paujamfaat oreloquendi, 

Ennius.pattftmfacitorefremendL CONCILIIS, ET r> 1 s c 1 D 1 Ï s] Sic 

legendû ex auctoritate trium librorum manufcriptoru,8c nonnulloru irnpreÇCoïum.difcidtum 

autem quid fit fuprà diximus. EXERCITA] fatigata,agitata. 

fie Nonius in voce exercitmn. Tcrent. Eunuch. Ego te bodie emcebofîlicerUitim.Viïaj\. 

lib.j./Eneid. nate Iliacis exeteitefatis. 

Hoc etiam m Agis hœc animum te aâuerterepar ejl 

Corpora yquœ infolis radiisturbare videniur: 

Qitod taies turbœ motusquoque materiai 

Significant clandefiinos,cœcoJquefubejfe. 

Multa videbis enimplagis ibi per cita cœcis 

Commutareviam/etroquerepuljàreuerti 

Nunc bucjiunc illucjn cunùJas denique parteis. R 

Scilicet hic d principes efl omnibus en or. 

Prima mouentu r enim per Je primordia rerum: \ 

Inde eajpuœparuo funt corpora conciliatu, 

Ex quafiproxima funt ad virasprincipiorum, 

Itltbus illorum cœcis impulfa cientu r: 

Ipjaque^quœporro pauïïo maiorajacejfunt. 

Sic kprincipiis afendit motus j&* exit 

Paullatim nofiros aâfenfusjot moueantur 

Illa quoquejnfolis quœ luminecernere quimus: 

Nec quibus idfaciantplagis, appâret aperte. 

HOC ETIAM MAGIS H AE c] fie legendum, Si ita feriptum cft in 

tribus libris calamo exaratis. neque vero cft, quod quifquam hoc loquendi 

genusimprobet,vtinfolens,

DE RERVM N'A T. L I B . Ii; riï 

R E] id efl: turbas cxcirare, tumuîtuari, nam turbare hoc loco abfolutura 

eft.fîc Virg.lib.6". Etfèptemgemini turbanttrépida ofttatHili. EtTerent. Phor. 

dum »ereducam,turbentporroquimyelint. turbent (inquit Donatus ) id efttyrent,&tumultuentur. 

Lucret. eod.lib.inf.^f^^x offenfu cum turbant corpore in 

ipfo Semina. c AE c o s) obfcuros, &c latentcis. Virg. y£neid.6. Cscaregens 

filo vefligia. M.Tull,lib,2. de orat. ad Qu. frat. res ca\ca4 & abaJfeBus iudicio 

remotas. Idem Lucret.infrà proximo vcrfuplagis ibtpercita cœas.ôt ita fa?pe. 

IN CVNCTAS r> E N i o^v E PARTEIS] quidam lib. fcripti manu,, 

habent, in cunBas indique partent SCILICET HIC A PRiNCip.]id 

eft fcilicet hoc modo iaérantur, & errant cetera omnia.ducto à prihcîpiis, 

feu à corporibus primis motionisinitiotvel flc.hic vagus motus corpufeu* 

lorum omnium,qua; fub fenfus noftros cadunt, à primordiis, & corporibus 

primis nafeitur. ha:c mihi videturhuius vulgata: feripturz, qua: etianx 

in codicibus antiquis reperitur,fententia. Quidam autem-fic legi volunt. 

Scilicet hic & principits ejl omnibus error, vt fit hxc fententia. Quippe etiara 

principia,id eft corpora prima hoc modo:iaclantur,& vagantur, quo modo 

minuta illa corpufcuîa,quarin folis radiis inter fe cerrare, & dèprœîiari" 

videntur. PARVO SVNT c o NC I LIA TV] id eft parua-mole conftant: 

paucorum primordiorum congreflu concreta funt. i p s A Q^V E, 

AE p o R R o] id eft & hxc ipfa,ea dico,qua? funt ab aliis icta, & impulfa, 

laceflunt ea, qua; deinceps paullo-funt maiora. induobus libris manuferiptis 

reperi feriptum îBaque; qua 1 

, &c quam feripturam non fum feeutus 

, interpretationem verborum Lucretianorum efle fufpicatus,ab aliquo 

ftudiofo Iectore aferiptam : deinde ab imperito librario in locum rcù.x 

fuppofîtam. Nam ipfa intelligenda funt ea corpora, quac iclibus aliorumimpulfa 

cientur/eu^t tribus verbis.dicam^corpora ab illis iota.. 

Nuncyqu

T. L Y C R E . T I ! C A R I 

Quapropterjimulintèrfe retrabunturO* extra) 

Ojfkiuntur^ticoganturtardiusire. 

At 9qnœfunt folida primordiafimplicitate, , , 

' Cum per inane meant vacuum 3nec res remoratur ' t/f 

Vllaforhâtque ipfafuis è partibus vnum, 

Vnum m quem cœpere locum yconnixaferuntur: » • . 

Pebent nimirum prœcellere mobilitate, 

. Et multo citiusferri-jqulm luminafolis: 

Multipléxque ioci jfatium tranfeurrere eodem 

Temporefluo folk peruolgant fulgura cAum. 

Nam neque conjilio debent tardata morari: 

Necperferutariprimordiajingula quœque, 

Vt videant 9qua quidquegenatur cum ratione. < 

N v N c Qjr AE MOBILITAS] Nunc docere parât quanta mobile 

tate prédira funt prima corpora'idqueargumentOjfeu comparatione à minori. 

B. E o D i T A] id efl: attributa, vt fuprà hoc eod. lib. nimirum nulU 

-quiet efl Reddita corporibus. ibid. non longe à principio quœvefit ollis Jêddit* 

mobilitas.Se infri eod. lib. TrAtereafi nulla coloris principiis efl Bjddita natu 

Se lib.i. Si non,materies quia rebut reddita certo, efl Gignendis. ibid. Denique iam 

quoniam gêner atimreâdita finis Crefcendi rébus confiât, &c.ibid. Porro finullaefl 

fiangendts reddita finis Corporibus. Se lib. 5. Si non certa loca ad nafeendum reddita 

cuique Sunt. Se lib.5. Hon {inquam ) fimplex bis rébus reddita caufk efi. p R I- 

M v M AVRORA N o v o, Sec] hune locum mutuatus efl Virg. lib. 4. 

./Eneid. Et iam prima nouo frargebat lumine terrai Titboni croceum linquens aurara 

cubile, NEMORA AVIA PERVOLITANTES] eiiam hune mutuatus 

eft lib.8. y£neid. inprincip, Omnia peruolitat lail loca tiamjuefub auras 

Erigitur. IterumLucret. infrà. Et quœperuolgant nemora auiaperuolitantes. 

CONVESTIR E]trâflatio.fîc pocta quidam vêtus apud M.Tull.TufcuI. 

$.herbis prata conueftirier. OMNIBVSIN PROMTV] ante oculos omnium 

pofitum, omnibus apertum: vimntâs'Qzi. ,AT V A P- o R] ïd efl calor,vt 

fa;pe aliàs. argumentum efl, vt dicebam, à minoti h,oè modo fî calor, 

Se lumen folis,qua* ipfa confiant ex corporibus primis tam citô meant 

per fpatium, quod non efl inane : quanto citius credibile efl, corpora prima 

perinanc deorfum moueri? ad hanc autem fententiam pertinent illa 

qua? funt lib. 6. Et tempeflates terra,cœlô'que coma EcAôemotœjtwdyue repente 

facejfunt. AERIAS QJOD sot v iy E R B.] ik habent très libri manufcripti,& 

aliquot ty pis imprefsi.vttique Aldim/Parifiefqs, vtrique Lugdunenfes.Pontanus 

IcQebàxaïrias quafidum. atquelixc feripturâ-teperitur 

in cod.Bertin.& Memrn.cx quaficonfeéluram facefe liceat,ego en'Aitna* 

' rim

D.E RERVM NAT. LIB. I. n^ 

rim legendum aè'rias quaji tumdiuerberet vndas. Veruntamen eam, quam fecutusfum,fcripturam 

reclam Se veram e/Tepuro rcuius fententia non efl 

obfcura. hoc enim fignificat.vapor, id efl calor, quem fol mittir,non tranfïtper 

inane vacuum.iccircô tardius ire çogitur. Nam vndas aérias, id eft 

humidum aërem permeando diuerberar. CORPV^SCV'LA Q^V AE- 

Q^V B v A p o R i s] fie legendum,non w/oc«, vt habent omnes ferè codices 

vulgati,& nonnulli veteres. fed Veritas & ratiQ vaporis efflagitanr, 

COMPLEXA] compofitum nomen efl à con Scplexa.vtpeyplexa timplexa t 

non participium à verbo compleBor. SIMVL INTER SE RETRA- 

HVNTVR] fie legendum ex au&oritate quattuor librorum manuYcriptorum,quibufcumconfcntiunt 

imprefsiParif. Veneti antûiorcs. denique 

hanc feripturam agnofeit Prifcianus lib.8. OFEICIVNTVR] miré 

ex verbo abfoluto, oâ^patiens fecit, c/^c/or.officiuntur autem valet, obflando,& 

officiendo impediuntur. fie M. Tull. à verbo'obflrepo, obflre- 

•por.fic enim ille Orat.pro M. Marcello, aut dumleguntur,obftrepi clamer e miî-itumvidentur. 

s vis E P A RT I B V S VN V M] id efl effédla vnum corpus,arque 

vnum totum è fuis partibus. hoc dicit non quod fîgnifîcare vclit 

corpora prima partibus conflare,fed vtoflcndat effeinfra&a,acfolidiffîma.fïc 

fuprà lib,i. Quxmimmis ftipata cohérent partibus arBè:Hon ex vilorum 

conuentu tonciliata, Sed magis AlternapMentiapmplicitate. c o N N I X A] fie legendum 

, non connexa . quanquam reclamantibus omnibus libris manufcriptis 

,SeimprefsispraterVenetos recentiores. MVLTIPLBXQJE • 

LOCI SPATIVM] cod.Vaticanus habet "Muhiplicéfque: ex qua feriptura 

fufpicari pofsit aliquis legendum Multiplicifque lociJ>atium: ego tamen vulgatamlecrionemrctineo. 

p E R V o L G A N T] célébrant, complent. s o- 

LIS ÏVLGVRA] folis fulgores, feu lumina. nam fulgur, & fulgor idem 

valent,praefertim apudLucret. CONSILI.O] ®e?«pé(7w. mendosèin 

quibufdam libris legitur Concilio, fîgnificat enim non efîe ©e?«/fgwy, id efl» 

confîlium in corporibus primis,neque illa confultô aut moueri, aut tarda- 

ri. NEC PERSCRVTARÏ P RI MO:RD I A] id cflnec primordia debent 

fingula quarque perferutari, vt videant Sec, In nonnullis libris vul- 

*gatis,& antiquis legitur, HecperfeBari. GÎKAIVR] gignatur. 

Àt quidam contra hîgnari^materiaï 

Naturam nonpoffedeumfine numine rentur 

Tantoperebamanisrationibus yacmoderatis ' 

Temporamutareannorumfrugefquecreare: 

Et iam cètera ymortaleu quœ fuadet adiré, 

ïpfaque deducit dux yitœdia voluptas, 

Vt tes per Veneris blanditim fecla propagent: )/ /

214 T. .LV'C R E T I I C A R I . 

Magnopereà vera lapf ratione ridentur. 

^tfam quamuis rerum ignorem pï imordia qu*fint: 

Hoc tamen ex ipjis cdi rationibm aufim 

Confrmare yali/fque ex rébus redderemultis, 

Nequaquàm nobis diuinitus ejfe créâtam 

Naturam mundr.quœ tant a efl prédit a culpa. / 

.QUA tibipofierius Memmifaciemus aperta; ^z-ss 

A T Q^y i D A M] hxc difputantur in Platonem,&in Stoicos: quiïnur£. 

du m IDeo crcatum-effe,& eius prouidentiagubernari volunr, no vt Epicurus, 

qui ex atomorura concurfione fortuitahunc mundi pulcherrimum, 

ornatum elfe perfectum, & fine vlla diuina prouidentia, aut opéra aequabilem 

& ratum, Se immurabilem rerum omnium ordinem conferuari exi-. 

ftimat. quam Epicuri fcntentiam fie infeâatur 8c refellit M. Tull. lib. tir 

de nat.deor. *An cum ma-cbinatùne quadam,moueri aliquid videmus, vtfpbœram, 

yt b8ras,vt aliapermulra, non dubitamus, qutn illa opérafint rationis : cum autem 

impetum cAiadmirabiit cumeeleritatemoueri, vertiquevideamus ,çonfiantifStme 

conficientem vicijîttudines anniuerfarias cumfùmma falute,çy conferuationererum 

omnium,dubitamui,quin ex nonfolùmratione fiant,fed etiam excellent i quadam, divin 

iqueratione} Idem eod.lib.paullo fuperius. ifli autem, quemadmednm ajfenerant 

ex corpufeulis non colore, non quAitatealtqua, quam tniim-vt Grxcivocant, 

nonfenfîtproduis, fed concurrentibus temerè, & cafu mundum ejfeperfe&um, vel 

innumèrabileispotius in omnipuBo tempsris alios nafci, altos interiretQuodfi mundum 

efficete poteft concurfus atomorum'.cur porticum, car templum, cm domum, cur 

vrbem non pote fi-, qua:funt minus openfa, & multo quidemfacdtora ? Heraclitus 

autem xp

DE RE'RVM N Ati t I B. II» HJ- 

•iguitur inf. eod.lib. xAutiuuat egrçdiens genitakispet Venerisres* ibiçl, /ô- jhfe. 

•vllamremgignereconueniendo Ter Veneris res,&cç.8c lib.f Mecreperire çibun^ nec 

iungiper Veneris res. BIANDITI M]id efl: blandiendo. blanditim dicl-um, 

vt exfultim, exfertim, curfim,raptim. blanditim autem efleIcgédum con* 

ieci ex feriptura, qux reperitur in vno vctuftiis. codice, blanditir. blanditir 

enimfactum ex blanditi\\ quod valet blanditim, vt fuprà raptis ex raptim. 

reperi & in alio blandi tum. o^y o R v M] in nomine pofTefsiuo bumannm, 

, 

primitiuum inclufum vfoihominumivt'Ç\tgenus bumanumjpxo genus hominumi, 

6c ita conueniet prouoeabulum relatiuum quorum, NAM CLV AMVU; 

RERVM] etiam Iib. f. hi qui deinceps fequuntur siex verfus ponuntur.. 

EX IPSIS CAELI RATIONIBVS] fie loquitur lib. i. Kam tibtde 

fumma cah rationeJDtùmtfo différer eincipiam. R E D D E R E] àm J)&nu oit en-, 

dere,ob oculos ponere, colligere. N E c^y A o^y AU NOBIS D I V I-, 

N I T v s,&c. ] fie lib. 3. in piincip.Nrfwfimul aç ratio tua cœpit vociferari Na+ 

turam rerum bauddiuinitus effe coortam, &c. * ' 

Nunc idquodfuper ejl de motibusyexpediemus^ Nunc locus efl {vt opinor) in his ilîudquoque rébus 

ConfirmaretibinuUamrempoffe fuavi 

Corporeamfurfumfirri,Jûrfumque meure. 

 

magna vimultiprefimus œgrh / 

Tarn cupide furfum reuomit magi$ ydtque remittit: ' . 

Plus vt parte foras emergant yexfilidntque. 

Nec tamen hœc^quantujl in fidubitamus^pinor, / • 1 

Quin yacutimper inane deorfum cunBa ferantur. 

Sic igitur debentjlammœ quoquepoffeper auras P A

116* T. LVCRETI I CAR I 

'A eris exprejfefurfum fuccedere,quanquam 

Pondéra-quantum infe eft^deorfùm deducerepugnenh j 

NoBurndfquefaceis cœUfublime volanteis 

Nonne vides longosflammarumducere tralius, 

In quafcunque dédit panels natura meatum ? 

Non cddere in terram ftellas, & ftdera cernisf 

Sol etiamfummo de vertice diffupat omneis '• 

Ardorem in parteis,& lumine conferit arua. 

In terras igitur quoque Jolis vergiturardor: 

Tran/uerfojque vo lare per imbreis fulmina cernis:_ 

Nunc bincyiuncillinc abrupti nubibus ignés 

Concurfanticadit in terras vis flamme d volgo, 

NVNC LOCVS EST] nunc conatur docere omnia corpora,fua vi & 

natura dcorfum ferri: quod fi qua furfuminterdum ferantur, eum motumefleviolentum,atqueabipfotumnaturaalienum. 

NE TIBI DENT 

F R A v D E M ] id eft ne teinducant,netibi fintfraudi, &cogantte cre* 

dere non omnia corpora Tua fpontei deorfûm ferri. AVGMÏNA S V 

M v N T ] id eft augefcunt. ET SVR-SVM NITÏDAE F R Y G E S] refpondet 

hoc modo, quid tum pofteà fi flamma; furfum moucntur.? Etiam 

frugcs & arbores furfum crefcuntjCum tamen omnia corpora quantum in 

ipCis eft,deorfum moueantur. SVBSIIIVNT] furfum faliant. D E G V- 

S T A N T] tranflatio eft. depafcuntur,abfumunt,lambunt,vt loquitur Horat. 

faty. j.lib. i. Nam vagapet veteremdilapfofiamma.culinam Vulcano fummumproperabat 

lambere teBum. SINE V I S V B I G E N T E ~\ fie reftituî ab 

vno codicc manuferipto adiutus, cum in aliis omnibus libris legereturfine 

vi fubieBa, plané mendosè. o^y o D G E N v S] id eft quale eft, feu cuius , 

generis eft. fie fiepe alibi loquitur, exempli gratia lib.;. Quodgenus eft,Baccbicum 

floseuanuit, autcum,&c. ibid. Quodgenus in nojlris membris,& corpore 

Mo Mifta Utens animi vis eft, animxque poteft as. ibid. Quodgenusjnfomnisfopiti 

vbi cernimus ait a Exhalare vapore altaria, ibid. Quod genus eft, animo malefà&u ; 

cum probibetur. lib. 4. Qwdgenus illaforis qu* verè tranfticiuntur lanua cum per 

Je tranfpeBumprœbet apertum. Se lib. f. Quodgenus in nobis quœdam licet in ftatione 

ïkembra manere tamen,cu fint ea,qu

DE RERVM NAT. II B.. M , n ^ . 

Honne vides etiam qukm Utlparuus aquaï TWA rigetfons inter dumâmpifque reredundet} 

ibid.Nônne vides êtiam diuerfs nuhiîa venus f>iuerfoi ire in par tels\irtfernafupernis 

? Se lib. 6Mdnnevides etiam terra qmque fulfur in ipfa Gignieri 

Sec. NAM QJT^M'M AG I* MERS1MVS A LT E s 

] fîc reflitui partim 

ex au&oritate veterura codicum,partim ex coiec'tura. quàm magis, tam 

magis:Cic loquebatitut politi illi fcriptores,vt fuprà admonuimus. iam hoc 

merf mus alte fignificanter & propriè dicrum. itaque qua? merfa hîc dicuntur,mox 

dicuntur emerge.re. vulgata autem feriptura vrguimus, inepta eft. 

REVOMIT] alibifcçiptumefl;vemouet. sic IGITVR DEBENT, 

&c. ] quemadmodum (inquit) ligna fponte quidetft fua deorfum feruntur,fed 

per exprefsionem quandara, & vi fubigente furfum mouentur, Se 

in aquam merfa, reuomuntur,ac reiiciuntur: ita dicédum eft flammas non 

fuapte natura,fed vi aliqua exprefTas per auras fubuolare. debentfuccedere, id 

efteredibile eft fuccedere : quod eft furfum cedere :Se furfum moueri. 

EXPRESS AE] £nàKi

Ïl8 T. I V C R E T I I "C A R U 

vu 

{J>r 

" 

• 

Tantùm quodmomen mutatum dicerepoftis. 

Quod nijideclinarefolerent:omnia deorfum,. 

Imbris nigutu,caderent fer inaneprofundum: 

Necforet ojfenfus nxtus, nec plaga creata 

Principiis.ita nilrnqukm natura creajfet. 

Quèdfiforù aliquïs crédit grauiorapoteffe 

Corporaûo citius rectum per inaneferuntur, 

quodfatif cédera rs\mj>at,&cc. ad querri 

locumpluradicimus. COGNOSCERE.AVEMVSJ noeclaboleclo* 

rem 3quod leue ac nugatorium fôrtaflc cuipiam videatur: fed ci tftmen,quf 

ver/âtur in lec*rione librorum calamo exaratoruro, masni fit momenti: in

DE RERVM MAT, I I fl. I I, ' n$ 

quattuor libris manufcriptis Xepôgnofiere babemusipetCpicuh mddosè.QUOD 

co confîlio norauijVtfciat lector minustritus iniiuiufmodi libris,primum 

IN EIS afpiratkmis notam FAÎPA EFÎE fuperuacaneam: &C contraOcpe DEFÎDE- 

RARI:deindefaepe b.PRO u. Scmpro B fcriptum REPERIRI:quemadmadum &c 

fupraBRCU-ITER admonui, NULLO exemplo propolîto. îraque nue DUO exem- 

PLA huiusrciinfigniaarferanv.vnuriî eflinorarione Cluentiana,QUA? vuîgô 

infcribitur PRO A. Clucntio Ffabito: IN QUÂQUE pafsim.A.Ciuentius Habi- 

TUS cognomcntoappellatur, cum & PRO A. Cluentio Auito legendum fît, 

& A. Cluentius cognomento Auicus fît appellandus.alterum.EFL,'IN Catone 

maiore vbivulgo legit\jv JU4udireteaybitror 9ScipioyboJ 

faniJfa,qu^/àaathodie^8cc.,cum legendum ùtjjoês tuusituitiir.de quibus locismeadraonuit 

IO. FaberTolofânas VÎT doitiiT. cûvnaRomaî effemus. 

Sic infràin principio LIB. 3. COD. Vaticanus habet Quod te imita/i babeo. quid 

enim amendât hirundo Cycnis ? CUM perfpicuurn fît legendum EFFE,aueo, * 

PONDBRIBVS. PROPRIIS] .innata grauitate. E I R M E] ûc HA 

BENT libri veteres, DE:QUA feriptura iudicet ledtor ingeniofus. nanvex VULgatis 

alij habent fermeialiiferri» s P A,T 1 o DECEDERE.P. AVLLVM] 

omnes QUOS VIDI,LIBRI manuferiptihabentJp.*tiofepeIlere:VïLnfienCes,$C VE 

NETI antiquiores,& Vicetini depellere : quos NON FUM fecutus : CUM prxfer- 

TIM quidam teftentur decedere feriptum teperiri IN excmplaribus antiquité 

fîmisîquemadmçdum legiturin Fiorentinis &c Venetis recentioribus.NON 

difplicet tamen cuiufdam DO£LI VIRI coniectura, QUI exiftimat legendum 

fecedere. TAÎTTVM QJTOD MOMEN MVTATVM DIC. PO$S,] 

fîcrcpofui fecurus antiquse feriptura? vefligia.Nam TRÈS quidem MANUferipti 

codices habent Tantum quod momen mutare dicerepofiis. Bertinianus 

autem & MEMM. FINE VLLA litura,AUT diffenfîonc,ITA.VT excudendum CURAui, 

Tantum quod momen mutatum dteere poflis\cun\ quibus congniunt Floren- 

TINÎ vulgati. IAM vero momenidem valet, quod momëtum,ID efl exiguus 

motus, \*-m. quidam docfbi puta-NT legendum Tantum quo ad même», &c.alij 

quidam Tantum quod minimum momemumdicerepofiis. Appellabat ENIM-MInimumillud 

fpatium Wpc's°",VT teflatur M. Tull.lib.DE Fato. N,E C, E O- 

RET OFF.JNS.VS N A T V s] î cl EFL NEC corpora prima vnquam inter fè 

offendiffent,& conflixiffent : NON EFFET NATA occurfario, AUT offénfîo ATOmozum.offenfus,JD 

EFL, VTGRATC.iappelIant,À57AI'7JICTT'. vtitureod&m voca- 

BULO infrà EOD.LIB. SI F o R.XE] Occupatio cfl.Si QUIS(uiqmt)foçte 

exiflimat grauiora corpufcula, QUO citius diredo per inane fetuiitur,EO MA 

GIS incidere poffe IN EA QUX funt leuiora, ôc itaplagas quafdam gignere, 

QUA; motus genitaleis REDDERE queant, errât. Nam fînon EFFET inane , per 

.quod mouentur corpqraprima,FED omjne effçt plejnum,& IN EO pîeno rrio 

cerentur principia reçpm,yalç;et hsc ratip,&,dicerct ahquid, , QUI EA NIÇÇxetur,cum 

perfpicuutn 'fît, AQUAM ôcaërem fàcilîus cederê cof pprifftà gràuioribus, 

QUÀM leuioribùs .FTUNC'AUFËM curn PROBûeritnus corpora PAgina 

per INANE moueri^DICCâdurà efl; arqùo celeritcr rrioucri corpoïaprima

IlO t. L V C R E T ' I I ' C ' A R f " 

Ieuifsima,atque ea qua; funt grauifsima. p Q T i s s EJ antiquufâ & timèà 

inrcgrum,pro/>o^ vtfupràdiximus. INCIDÉRS E' SVPEUO LEvioRt 

B V s] id eft incidere'in'corpora leuiora, & propter leuitatem tardiora.fic 

loquitur infrà pauciè pôft vetfibus.fif *ud igitur fotermleukrihusinl 

cidere vttqut Exfufero grauiou^neîBusgignereperfe. A T QJ" E ITA PLA- 

G A s G I G N E R E] fie reftitui reclamantibus codicibus omnibus,veritate 

ipfa hanc fcripturam flagitante.hoc enim fignificat verendu e[fe,fi oinnia 

corpora prima jequè celeriter per inane fcrantur,ne nunquam alia aliis in-^ 

cidant:atque ita plagas feu ictus non gignant, ex quibus i&ibus motus geJ 

nitales oriantur.meam cortiecturam adiuuat fimilis ille locus,quem paullo 

antè teftem produxi,weper quosnatuv*gen. • f 

1 

Et y et ère exoritur femper nouûs ordine c'erto: 

c 1 111 

' 

r 

" : 1 

-*Necd$clindndofacwntprimordiaJmotus d v 3ï u- Vp t ?u4io. 

T 

-Pmcipiumquoddam,\uodfatt'fôsdèHruyn^ 

( 

^ 

' Ex 

n

DE RERVM NAT. IIB. I J é JH 

Sx infinito ne caufam caufh fequatur: rf £ _ 

Libéra per terras vnde hœc animantibus extài, v "* 

Vnde efl bœcftnquamfatis auulfa voluntasy / / 

Per quamprogredimur,què âucit quenque voluptas? 

L 

Declinamus item motus nec tempore certo9 Nec regione loci certa,fed vbi ipfa tulit mensl 

Nam dubio proculbk rébusfuacuique voluntas 

Principium dat:& bine motusper membra rigantur. 

Nonne vides etiampatefaHis temporepunBo / ^ « w f y 

Carceribus,nonpoffe tamen prorumpere equorum 

Vim cupidam tam defubitoyquàm mens auet ipfa? î'. 

Omnis enim totum per corpus materiai f * 

Copia conquiri débetjoncita per art us 

Omneisivtfludium mentis connexa fequatur. 

Vt videos initum motus à corde creari: 

Ex animique voluntate id procéder eprimum: 

Inde dariporràper totum corpus artus. 

PER CVV O S NATVRA GENAT R E S ] perfpicuè llOC lûCO Iegendumgww, 

non gerat. nam quos paullo antè motus gcnitalcis dixit,per 

cos motus nunc ait naturam res gignere : quae idem valent, PAVLLVM 

INCLINARE] invnolibromanuferipto legïturpaullumdinar e: quam 

feripruram probo:eâmqueputo efTecorruptam ab co,quiputaret verbum 

ilintndt non efle Latinum,cum ab eo nafeatur vox clinamen, qua infrà vtitur 

ibi, làfacit exiguum clinamenprincipiorum. NEC P L V S QJT K M M I* 

NI M VM] id appcllabar Epicurus \ K & X W , vt teftatur Laërtius,&M.Tull. 

lib. de Fato. verba M. Tull. funt haec. tertius motus ,cum déclinât atomus inter* 

tidlo minimo.id appellat ihixi&r. NE F I N G E RE M o T v s ] hue pertinent 

illa M. Tulli j lib. i. de Finib. tiam & ipfit declinatio adlibidinem fingi~ 

tur. ait enim declinare atomos fine caufa: quo nihil turpius pbyfico: t?}*vw, vt apud Virgil.lib. i£neid. 4. Kec dulci déclinât lumina 

fomno. & apu d M. Tull. de Fato. Qua ergo noua caufa in natura eft, qua de- 

0.

ïll T. L V C R E T I I C A R I , 

clinet mmum\ NEC DÉCLIN AN DO FACIVNT P R. m.' P.""Q? . 

Q_V o D F A T I F oE p. R,v m P.] id eft quod tojlat fatum/eu fati nècef-» 

fitatcm.Hac de re fie M.Tult. Iib.de Fato. Sed~Ep/curm declinalione atomi yitarifati 

necepitatem putat. Itaque tertius quidam motus oritur extra pondus & plagam,cum 

déclinât atomus interuallo minimo'.idappelUtlhi'/jçov. QuamMcbnationem 

finecaufa fieri,fi minus verbts, re cogitur confiten. non enim atomus abatomo 

fulfa déclinât.nam qui poteft pelli alia ab alia, ftgraukateferuntur adperpendiculu 

corpora indiuidua reBis lineis,vt Epicmo pUcetVSequitur enim, vtfi alia ab alia nu~ 

quam depellatursne comingat quidem alia aliam. Ex quo tfficiiw,etiam fifit atomur, 

tique declinet,declinarefine caufa.banc raiionem Epicums induxit ob eam rem,qubd 

yeritus eft,nefifemper atomus grauitateferretur natwali ac neceffaria,nibil liberum 

nobis ejfet,cum ita mouereturanimus,vt atomorum mottt cogemur. legitp, fi.vacas, 

cetera qua? fequuatur.Huc eodem pertinet Iocus ille ex libro primo de na 

tura deorurrjj quem paullo antè teftem produximus. velutEpkmus cum vider 

et,fi atomiferrentur in locum inferiorem fuopte pondère, nihil fore in noftra poteftate,quodejfet 

Mm) 

earum motus certus & neceffarius, inuênit quo modo necefsitatem fati 

effugeret,hcc. Eadem de re fie Plutarch. lib. 7^7? g£ 7wV£a>w ifeçvipi.47i^.i^ 

70) 

Ectk«çw JïJicttnv \z$ top {jmyiçm omixph -via tare^F/ua X) Çtwha 

kmh.mw.là. eft, neque enimipfi ( Stoici) dant Epicuro rerum maximarum 

caufa rem tara paruam Scleuem ,atpmum vnani declinare minimoinreruallo,vt 

aftra & animaîla & fortuna-recipiâtunôc Vt ne libéra voluntas, ac 

poteftas nobis pereat. EX INFINITO NE CA.V S A m C A VS A SE. 

0^7 ATVR] atque ira fit fatum, nam fatum nihil aliud eft'quàra «fW'V feu 

w^\5Ju»ai7T»i'7ï7ttf/wi'»:ideftiericsfeu connexiocaufarum ordinara.Iam 

quiintroducunt,caufarumferiemordinatam,acfempirernam,ij mentemhominis.Iibera 

voluntate. fpoliatam fati necefsitatc deuinciunt, vt feribit 

M. Toll.de Fato. E.ATIS A VOLS A. VOLVN.TA s] ideft fatis non alligata. 

Sic autem legendum hpclocp,non,vtin vuîgatis, auolfa voluptas : vt 

çontrà proximi verfus fcripturare&a eft. Ver quam progredimur ,.qtiè ducit 

quenque voluptas. taie enim eftilludV'irgilianum. in Alex, trahitfùa quenque 

Wr//>f

DE R E R V M NAT. I I II. 113 

in nQbis.fuic autem lapfus procliuis, vt exgenuntur,fieretgvruntur, deindc 

cxgeruntur modo reguntur,modotigantur. NONNE VIDES ETIAM, 

Scc.]Vitg.Geor.i.ytcumcarceribus fefeeffudere quadrig^Stc. TAM i> E S V- 

ÏITO] idem lib.3. Stpeitadcfubitoperwiftacadecalenteis* Ennius. C«WI 

£/7o »» er

T > LVCRE TI I CAR T ' 

lntefîinum habent cuntlis in rébus agendis: 

'Et deuiBa quafi cogaturferre ypatique: 

ldfacitexiguum clinamen princïpiorum. 

Nec reghne loci certa>nec tempore certo. 

NEC si M ÎLE E ST,&C.] quiahocfîtabmuitistilludfponte&voîuntatc 

noflra. Vide Ariftot.lib. 3.NIW|t vbi difputat

DE RERVM :NAT. IIB. . 1 1 . - ltf 

Quapropter quo nunc in motu,principiorum : 

Corporafunt,in eodem anteaèlA œtatgfuerei ^ « < 

Et poftbacfimperfimili rationefèréntur; * . 

Et quœ confuerunt gignigignentur eadem 

Conditione:&* erunt,0* crefcentjncy valebunt, , , 

Quantum cuique datum ejl per fédéra naturàù 

*Nec rerumfammamcommutare vlla potefî ris, 7 ^F'^/^T^V 

'Nam neque quopofiitgenusvllum materiai > 'fl*-)t+i 

Effugere ex omni, quicquaf-.neque rurfusjn omne 

Vnde coortaqueat noua vis inrumpere,& amnem • • 

Naturam rerummutare,&verteremotus*. ) 

ET QjT AE coNSVïRVNTJfîc legendum,6\: ita habent duo libri ma 

nufcriptiialij confuerint. EADEM CONDITION E] eadem lege, codé 

pacto. 1NC4VE VALEB vNTj&inualebunt,feuinualefcent. T^w.vt 

Virgil.lib.^.itneid. Inque ftlutatam. Se Lucte^.cénqueglobata titiquepeditat difque Jùpatis,Sc fimil.fexccta. Q_y A N T v M C V I QJ/ E DATVM EST] 

verbum efl, quod aberat à plerifque vulgaris, repofuiaudoritatemanufer. 

codicum,&aliorum vulgatorûfretus. NEÇ.RERVM SVMMAM 5&C] 

id eft nec TV my, id eft vniuerfum, feu omne,Vt fa?pe ipfe appellat, vis vlla 

commutarc poteft.longe igitur aliud eft omne,quàm mundus.Nam mundus 

interibit etiam ex fententia Epicuri. immo veto idem fenrit infinitos 

quotidicmûdos& oriri, &interirc.lib.ç. Quod fuperefl,ne te inpromifsis pluta 

moremur. Prmcipio mariage terrât, calmnque tuere. Horum naturam triplicem, 

tria eorpora Memmi, Treis jftecies tam dtfsimileis , tria talia texta Vna dies dabit 

exitio,multofqueper annos Suflentata ruet moles,& machina mundi. idem ibidem 

, 

inftâ.quapropter maxima mundi Cum videam membra,acparteis 

my-nt. 

confumta reçioni, 

Scire licet calt quoque idem, terraquefuijfe Vrinctpiak aliquod tempus, cladémque *• \ 

futuram. EX O HN I] ex fumma,ex vniuerfo,

ïlC T. IVCRE-T I î C A R Î . I 5 

Cernere iamnequcas,motusquoqueJûrperedebent: j * • ^ 

Prœfertim cum qudpofiimus cerner ejelent ^ ^ 

Sœpe tamen motus,ffatiodidutlalocorunu • 

4 

m tondentes pabula Ut a 

Lanigère reptantpecudes, quo quanqut vocantes 

lnuitantbjerbœgemmantes rorerecenti: , x 

„ 

Etfaùatiagn'duâuntjdlandêquecorufcant. 

Omnia quœ nobis longe confufa videntur: 

•Et veluti in viridi candor conjiftere colli. 

.( 

Prœtereamagna'legionescumlocacur/u /> 

Camporum comptent bettifimulacra cientes: 

Et circumuolitant équités;mediofquerepente 

Tranfmittunt valido quatientesimpetecamposi 

Eulgur ibi ad cœlumfe toUit,totdquecircùm J 

Aerereniâefcitteïïusfubtêrqne virûm vi f 

.Excïtur pedibus fonitus,clamoréque montes 1 

Itli feieclant voces adfidera mundi: 

l 

Et tamen efl quidam Iocus altis montibus,vnde 

no 

Stare videtur9&* in campis ttfàovnçigï. conjijlerefulgur. 

"ÏXLVD IN HIS R £ B v s] 

vniuerfum,atque ipfam fummâ rerum videri ftarc & quiefeete, cum prin- 

cipiarerumperpetuomotu agirentur. PRAETERQJAM SI Q^VID] 

>vt caîlum, aër, aqtia, &c. LONT3E N 

NOSTRIS AB SENSIBVS 

IP SA] ftclcgcn&urii,non abjènfibus in fia, QJAPROPTER VBI I E- 

L A ] cum in duobus libris calamo exaratis feriptum reperifTera, vbi illum 

ego ex voce illum, feci ;7/rf,vt intelligamus corpora prima.quôd fi quis maleclegii//iiw, 

vt fubintelligamus primorum naturam,non magnopere repugnabo. 

fed tum verfu proximo legendum erit Jurpere debet. s v R P E- 

R E] pro furripere. fie Horat. od. u. lib. 4. e[uidhabtsilliu%,illim, Qu

DE RERVM N AT. 1 1 B. I I. JZJ- 

M veptdreftlubreis,&c} GEMMANTES] id cft rore perrufar, & ita gèmmarum 

(peciem pra: fe ferentes. idem lib. r. jfurea cum primùm gemmantes 

me per berbas^c. BX A N D E QJ E C O R V S C\A N T] fecutus fum cod. 

manuferiptos Vaticanum &Bertinianum^l&typi5vexCufQs FIorentinos.~ 

nam ceteri vulgati ferè. omnes habent partim chromfcant, parti m aemfcanr. 

iam corufeant interpreror dimicant cornibus îx:ilicec: cot nibus fe mutuo pe 

tentes corufcationemquandamrefcrunt .Sicfere Virgil. nifi quod okêç>»itnù's 

vfurpauiryîneid; lï. Cun&antitelum JÇLncat' fatale iwufcat .idem lib. 8. 

duo quifque lAlpina corufeat Gafa manu, vel interpréta re fimpli cirer certifiant, 

trépidant,hue &illuc mouentur, falntant.ficferè Plautus Rud. Equidem me ' 

ad vehtationem exerceo.Kam omnia cortifea pra treniorefabulor. BEIII S I M V- 

IACRA CIENTES] Virgil.lib,5. Qûà ludqnitentus bello ftmulacra de* 

bat.'xb'ià.ptignœquedentfimulacrafubamis, ET CIRCVMVOLITAN-T 

E Q^v i TES] hos duos verfus alio ttanflàtos,in foum locum reftitui. 

TRANSMITTVNT» VA-LI DO] libri manufer. duo & AldinLantiqui 

habent,7V

U8 T; r 

L Y C R E, T I I ,C A K 1 - 

Effepariflofimilique affeclafgura. * 

Psœterea genus bumanffm^mutJque natantes 

Squdmmigerum pecudesy&Uta arbuftdfèrœqiïe, 

Et varU volucresyUîantia qu4 loca aquarum - 

Concélébrant cireur» ripas 9fonteifqueylacufque: Et qua 1 

peruolgantmemora auiaperuolitantei: 

Horum vnum quoduis gêner atimfumer eperge: 

^«^•'** 7f>r 

Inueniestamen interfediflarefiguris. 

1 

,s*Lts & v**^ Nec ratione aliaproies cognofeere matremy * 

Nec materpoffetprolemiquodpoffe videmus, 

Nec minus yatque bomines interfenota cluere.' 

Namfepe ante deûm vitulus delubra decôra 

Turicremas proptermatlatus concidit aras, 

Sanguinis cxfyirans calidum depeBoreflumen. 

At mater yirideisfait us orbataperagrans, 

Linquit bumipedibus veftigiapreffabi/ulcis9 Omnia conuifens oculis locayfiqueat vfquam 

Conïftcere amlffumfetum: complétque querelU 

Frondiferum nemusadfeftens9&* crebra reuifit 

Adflabulumydefiderioperpxa iuuenci. 

Nec tenerœ falicesyatque herbœ rore vigentes, 

Flumindque vlla queuntfummk labentia ripis 

Obleclare an'mumjubitdmque auertere curam. '• 

Nec vitulorum alUffecies perpabula Uta 

Veriuare queunt aliêy curdque leuare: 

Vfqueadeoquiddam propriumx notumque requirh. 

Prœtereajeneritmtiults cumvocibusbœdi • 

Cornigeras norumt matrcsy agniquèpetùlci 

'Balanteis pecudes. itayquod natura repoftit, 

Ad fua quifquefere decurrunt vbera lablis. 

Poflremèquoduisfrùmentumynontamèn omne - x 

Quodquefuoingeneremterfefmileèffevidèbis^ ^ • I" 3 

s 

Qjùn intercurrat 'quœdam dipMïàformh.* 

: h n v 

> k 

* 

* 

Concbaruwque 

^

DE RERVM >J A T. LIB. II. % x $ 

Concbarumquegenusparilirationevidemus , 

TingereteUurisgremiumqu^mpUibùsyndk 1 1 

Littoris incurui bibuhm lauit œquor ârenam n ] 

Quare etiam atque etiam fimili ratione necejfe'fl, 

Natura quoniam conftant,nequefafla manu funt r 

Vnius ad certam formam primordia rerum, 

Vi fimili inter fi qûœdam\vvlitarefiguras s 

, j 5 

< * 

NVNC ÂGE IAM] hînc fncipit docerc primum atomôs formis, feu - 

figutis inter fe differrc:deinde oftendet figurarum difsimilitudineseffe finitasrpoftremô 

fingularum figurarum coppora prima elfe infinita. NON 

•) 

1$0 T. L V C R E-T I I CAR.!. 

venerabantur pro deo. Feûtis. TVRICREM(,PB., M. .C,] Virg. IiK 4}. 

Vtdit turicremis cum doua imponprel arts, Sec, Macrob. lib •'6*. A T MATER». 

v 1 R 1 D, s A'L T.] hune affectum matrum ômhiam communcm,ac naturalera 

ergafanus fuos etiam Oppianus Awfl,* deferibir fub finem bis ver-* 

bis. OÎoy «F \\ru>{m*s

t 

Dî R E H M N A T. X I B. I I. iyt 

Vivg.MncidAo^ccepitymientem;^ôlUbusextulityndis^çiêî-\im Lucre, 

lib.i.. Quàm cum mollis aqux fertur natura repente Flumine abundanti,$cc } 11 T- 

TO RI s i N c v R v i] hune verfum profert Nonius in voce\*uit,vtprojet 

hoc verbumà veteribus vfurpatum efle in tertia coniugatione, quod 

item admonuimus in comm.Horatianis ad.Odcn.$.lib.£. Veruntamen in 

cod. Bertin. feriptum eft, bibulam pauit œquor arenam. pauire autem, eft férir 

e. BIBVLAM ARENAM] Virg.Georg. i. OolleïïumbumoïemUlula 

iedttcit arena. VOIITAHÏ] moucri>fetrwranilatio. 

Perfidie efl iam animi ratione exfiluercnobis^ . \ ^ 

Quarefulmineus multo penetralior ignis, 

Quàmnoflerfluatètedisterreflribusortus* 

Vicere enimpofis cœlejlemfulminis ignem ^ ^ f"** / 

Subtilem magis è pamis conflarefgumi 

x 

A tqueideè tranfireforamind,quœ nequit ignis t 

No&erbic eltgnis ortusjedaquecreatus. 

Prœterea lumen per cornu tranfitiat imber 

x 

3{ej]?uitur.quare*nifiluminisilla minora , 

Corporafunt^quùm de quibus efl liquor almus aquariï? 

Et quamuis fubitèpercolum 

contra 

vina videmus 

Perfluere:at tardum cuncldturoliuum, 

Aut quia nimirum maioribus esl elementis: 

Aut magubamatis interfe^pérqueplicatis. 

Atque ideofit,vti non tam deducla repente 

interfe pofintprimordiafingula quœque, 

Singula per cuiufqueforamina permanare> 

PERFACILE EST IAM ANIMI KAT.jfic excudendum curaui 

cum à vulgatis abïît parricula iam. RATIONE ANIMI] id eft intclligentia. 

fuprà lib. i. Nec, ratione animi quam quifquam poflit apifei. p E- 

N E T R A L I o R i GN i s] de cod. Bertirïianus & Mcmm. E T E D I S] 

tedafextum genuseft arborû cognatarum, qua; picem,& refinam gîgnfir. 

funt enim haï fex,pinus,pinafter xabics, picea, larex, teda. lege Plin. lib. 16*. 

cap. 10. CAELESTEM PVI.MINIS IGNEM] cod.Bertin.& Memmian.habentedeftisfulminisignem. 

NOSTER HIC E L1GN1 s ] fie 

reftitui fecutus codices Aid. antiqùôs, Vicetinos » Parificnf. LugdunenC 

quibufcumconfentiuntmanufcriptiBertin.& Memin.iamhicpronomcn 

quin breue fit, non dubium eft. Virgil. lib. 4. iEncid. Solushicinflexit [enftis,&e. 

PER CORNV TRANSIT] fie habet libri manuferipti très: 

R i

, 132, , T. IVCB.ETJ II CARI '? 

quibufcum congruutit vtrique Aldini^yicet.Parif.JFlorent. codex Bèrtinian. 

cowum.pet corna autem laternamxorneam intellige. t JE T C£V A M- 

VIS stBitîdeftqiiantumuisfiibJyco. PB R [COÏT M}vas ad colendum 

apturo, ex iapide,aatargilla. A Y T MACJJIIHAJIATIS] qui 

kynçfwf» nominat Epicurus. - p E R Qjf E PLICATÎS] & valde per- 

plexis.tmefis:vtinqwpeditiiyditqueglobmiy&fimiL NON-TAM DEp 

V C T A] fie legendum, non didu&a. atque hanc feripturam confirmant 

codex Vatic. Bertin.&r exeufi Vicctini,acParif.

DE RERVM NAT. LJB. II,. ^ 

AÙtfrddJftecietetri>turpéJ/ ^ 

Nonalicjuofînemateriœfquall'ore repertôfl. 

ÏÈR IQJ? È CENTAVR il] 8c feri Centaùri natura;id eft cétaureum, 

feu centaurium produ&is iis fyllabis,qua: funt ante vltimas. Ferum autem 

appellat propriè, refpiciens Chironem centaurum pattim equum, pattim 

hominem: & ita immanem, agrefté,& non humanum.Cf«^w/w (inquit 

Féftus)medicamentum Xcbironecentauro inuentum. Virg.Georg. $.graueolentiacentaure**. 

Lucret; lib. 4. Jibrotoniqnegraues, &triftia- centauria. p-E R- 

T-O jR; C4V E NI; o R AJ.id efl: erTtciunt vt qui ea guftat ,'ac mandit, os diftorqueat: 

quemadmodum aiunt eos qui herbam Sardoam deguftarir,ore 

diftorto mori : vnde rifus Sardonius. Hom. Saje/fe'y/oy ^'lytheuxTi. QJV AE 

A M A R A] in voce quœ diphthongus x corripitur,neque eliditur. quod fa:pe 

fieri folere admonuimus in commentar. Horat. qux amara, &c. cumque 

proqutecunqueamara,&c. tmefis. vus RESCINDERE] fie habent 

duo cod.manufcr. & typis exeufi Parif. Florent, vhi Lugdun. é.reftringere. 

s E R R AE STRID. ACERB. H o R R.] acerbum horrorem,tta.htio eft à 

guftandi fenfu, ad auditum. Nam acerba funt, qua: funt lingua: & palato 

ingrata proptet infitam immaturitatem : ferra: horror autem non guftatiï, 

fed auditum offehdit. M. Tull. lib* 5• Tufcul.yW* vocem citbarœdi non audiunt 

: neflridorem quidem[en'A audiunt tum cum acuitur. MVSAEA MÊ 

LE] catilenas muficas.ficcycnçameledicit fcxtaahhinc pagina: Etcyen*a 

mêle, VhœbœaqueDœdalachprdts. yjù

'134 

T 

» ^ v 

C R E T * I I C'A r i; 

Terent.Phorm.n?jW^4/i0i£»>k*/,nifî oculos pafcete,feffdri t ni Ikdum ducere, 

& reduce/e. ,Virgil. lib. 4„ ALncid. dtque animantpiBuupafcit inani. Lucret. 

lib. i. Pafcit amore auidos ininans in te dea vifus. TETRÏ TVRPES- 

Xj_v E v i D. ] nonnùlli legunt»fœdijurpêfque'Ân quibufdam libris fcriptu 

-eft.tnrpeSyolidiqueXcdhQculididcprauatumefTeputo. OMNIS ENIM, 

SENSVS QJV-AE MVLCET c A v s A, -i v v A T Qjr E.] in eo codices 

manufcriptos fecuti fumus,quod mulcet',1eiedfco ïllomultat excudêdum curauirnus. 

quibufcum confentiunt vulgati Veneti antiq. Vicetini, Parifîen- 

•fes. in hoc non fûm fecutus, quod habent, cunquevidentm vitiosc, non vt 

iegendum cù ttdujà timtâeque. H A V D" SINE PRINC. AL. LAEVO- 

' R E] fie legcbat hune verfum Pontanus, & ita habent cod. Aldini antiq. 

& Parifienfes.ita denique emendatum eft ad oras codicum Lugdunéfïum: 

'fcmorem principiaicm intellige,lçuorcm primorura corporum,feu princîpioriim, 

vt contra ftatim dicet materia; fquallorem. vfus eft eadem voce 

iib. f .Scire licet cœli quoqueidemjenrÀquefuijfe'pyincipialealiquodtepus tcladêm^ 

yuefiituram. AT CONTRA QJ AE c VN QJ E ] fie legendum, &ita, 

habent cod. Aldinl antiq. & PariH poft verfum proximu in omnibus vulgatis 

libris,^ Aldinos,&Vicetinosexcipio) reperiunturduo verfus inepri, 

Se fuperuacanei. Itaquc eos rcieci,pra;fcrtim cum abfint à manufcriptis,& 

in codice Iouiani Pontani deleti fint. 

Sunt etiam quœ iam nec lœuia iureputantur 

Effe&eque omninoflexis mucrombus vnca: 

Sed magis angellis pauïïumprofiantibus:&* qua* 

TttiUare magisfenfus^qu^m Uderepoffunt: 

Fœcula iam quo dégénère efijnulœquefàpores. t 

Denique iam calidos igncis,gétiddmquepruinam 9 

Difimili dentata modo compungerefenfus 

Corporisandicio nobis efl taBus vterque. 

TaBus enim jaBus, (prà diuum numinafanBa^j 

Pu*» Corporis eflfenfus^velcum res extera fife 

ïnfinuat,velcum lœditjpuœ in corpore natajl: 

Aut iuuategrediens genitaleisper Veneris res: 

Aut ex ojfenfu cum turbant corpore in ipfo 

Seminaônfunduntque interfe concitafenfum: 

Vt fi forte manu quamuis iam corporis ipfi 

Tutetibipartemferias^quèexperiare. . t 

Quapropter longeformas diflare necejfefi * 

Principiis'.variosquœpofintederefenfuL

1 

DE RERVM M'A T.. t I B.-1 I, 13J 

Denique qua nobis durai'4, acjfriffa mdentur^ v, 

Hac magis bamatis interfefe effe neceffe fi, 

Et quafi ramojis altè compaHa teneri,, 

In quo iam génère in primhadamantinafixa 

Prima acie confiantjBus contemnerefùeta: 

EtvaJidifilices yacduriroborafirriy f { 

Aerdqugy qua claufiris refianttkvociferantur. 

Illa quidem debent ex lauibus atque rotuncUs ' 

Effe magis.fluido qua corpore liquida confiant.., 

Nec retinentup. enim interfeglomeraminaquaque: • ' 

JEtprocurfus item in procime volubilis ex fat.' 

Omniapofiremàyquapuniïo temporecernis 

Diffugere,vtfumumjnebulcvs,fiammdfque y neceffefl r 

Si minus onmibu funù Uuibus 3atque rotundm, 

At non effe tamenptrplexis indupeditd, 

Pungerevtipofiint corpus ypenetrarequefixa; 

*~Nec tamen bar ère inter fe: quodqmfquevidemus 

*-Senfibus ejfe datum: facile vt cognofcerepofiis 

~*-Nml perplexis^fed acutis effe elementis. 

Sedquldamaravideseadem3quafluuidaconfiant:. f\^-c f 

Siïdorytimarisefi:minimeid'mirabitebabendum;.' ^^J^ 1 

Nam quodfluuidum efi3èlauibus ^tquerotundis^ 

Efi/at Uuibusâtque rotundis mifia daloris- 

Corpora: nec tamen bac.rctineribamataneceffum. 

Scilicet effeglobofàjamen cumfffuattida confient; -t Prouoluifimul vtpofiint& Uderefenfus. * • 

1 

Et. quo mifia putes magis affrera Uuibus effe 

PrincipiiSyVnde efi Neptuni corpus acerbum: 0 

Eft ratio flçernundiifeorfûmque videndif:. 

Humordulcis vbiper terras crebrius idem ~ 

Percolatur>vt infoueam fluatâc manfuefcau 

JUinquit enimfuperk tetri primordia viri „ 

AfftrJdquQmagis in ttrmhjcrefcerepoffmt^: 

^/^^ ^ 

^ ^

13^ t, lycùtii cari 

S V N T ETIAM, c^Y AE] Etiam corpufcula quaîdarri efTe dicit média 

iater Ixahy&c afpcra. A N G E L L I S] in quibufdam libris vulgatis reperi-t 

tut4M£«/«/«,quodidem valet, -TITILURË] j«j7«M'^y.tralatio.NAMtitillare 

efl cet ta: partis corporis humani contactu, nempe eius, qua: fub alis 

cft,rifum vel inuito exçitare.itaque folus homo titillatur.hic autem tranfla 

te pofuït pro co,quod efl, contactu neque prorfus iucundo, neque'planc 

afpero,8c molefto fenfushilarare,&quafi diffundere. FABCVLA IAM 

Q^V ODB G.] Horatifaty*8.lib.uvtcriacircumI{jpula,laBucne,radiées;qua* 

:luUjfumVeruelluntftomach^mfifer\aleCifxculaCoa. iNYtAEQ,yE SAPO- 

• R E s] ficreftitui ex au&oritate duorum eod* manufcript.tametfi Bertinia- 

•nus babeat *'»«/, Dea, tefugiunt venti. PRO D I- 

V V M NVMINA SANCTA] pto dij immortales, pro diuum atquehominum 

fidem . his exelamationibus vti folcmus in indignationibus, quafî 

hominibus diffifi ad Deos confugientes. M.Tull.in Lailio. Kamquiseft 

pu Deùm fidemfatquebominum,qui velit yvt neque dïligat quenquamjieque ipfe ab 

vllodiligtttur tcircumfluereomnibuscopiis^Sec. innuraera funt alia apud Pl 

j tum &Terént.exempla.ficidem Lucret .infrà eod.lib.N4w/v-0 ftnBaDeûm 

tranquillapeBora pace tQuaplacidum degîtt 4uum tvitdmquefèrenam, Sec. Quo d 

autem AD huius loci fententiam attinet, fuprà lib. 1. docuit tactum fenfum 

efle maxime corporis propriurrî, ibi. Tangere enim & tangi, nificorpus, nulU 

•fotefl rey.-contrà inane neque facere quicqua, nequcpatipoflc, fed duataxat 

motionis facultatë corporibus pra:bere:quod his verbïs docuit Epicurus, 

•7B M xsm vit TreiUQu^Ti mQêiy JltMctw^k Vv« wtfflv ptâvw Ji'laujv reîf ffâuctn **i^X*- 

A v -T "Ex o F F E N s v] fie legendum, & ita habent quattuor li- 

!bri manuferipti* vfus eft eadem voce fup. Kecforetoffenjus natusjtecplaga 

iCreata, -CVM T V R B A N T] ID eft turbas excitant, vc accipiamus abfblutè,quomodo 

Se fup. Corpora tqua in folis radiis turbau videntur. ad quem locum 

lcge,qua: annotata funt.vel coniunge cum voce, fenfum, qua: fequïitur,hoc 

modo:cum femina tarbant Scconfundunt ienfîim,vt fizhtpytnvior. 

•HA M AT 1 s] M. Tûll. lib.i. Acad. vtille qui afferïs %& Uuibut'.bamatis t 

vncinaiifque corporibus cocreta bxc ejfe dicat interieB»mani. E T QJT AS? R A- 

IH o s 1 s] fie reftitui feeutus codicera Bertinianum,&alios duos manuferiptos. 

ICTVS CONTEWNBRÏ svETAJfio Plin. de adamanrib. lib.' 

37.cap.4. incudibus deprebenduntur itareffuemesic\um, vtferrumytnnqu^diffuit 

et t Sec. Virg.Iib. 6. Torta aduerfâ ingens yfohdôque adamante columnx^ Vis vt 

nulla virûmjion ipfi exfeindere ferro CœlicoU valeant. R o B o R A F E R R I] 

rralatio eft, ab inanimo ad aliud inanimum. nam robur propriè dd quercu 

dicitur.

DE RERVM MAT. LIB. II. 137 

dicitur.ficCup.Hoborecuinfaxifrangiïtur.CIAVSTRIS RESTANTIA] 

vedl:ibus,aut clauibusrefiftentia fonitum edunt. quidam legunt quxclau- 

J?mmrf»fw,&interpretatur a:ra quibus porta: funt inducta;,arqùe operta:. 

ILLA AVTEM D E B E N T] fielegendum,nôillaquidem. ESSE MA 

GIS ELVIDO C^VAE CORPORE L i c] fichabet omnes fcrc 

vulgati, quibufcum confentiuntduo manufcripti.fcd cod.Scip. Tethij,& 

Facrni habent: Ejfe magisjiquido qua corporefluuida confiant, NEC R E T I- 

NENTVR ENIM] inter hune verfum &fuperiorem interpofims fueratànefcio 

quibus hominibus verfusineptiiT&ab huius loci fententia 

alienifsimus. Hanquepapauerts hauflus item èjîfacilis, quod aquarum. eum égo 

deleui. fententia autem huius loci ha:ceft:ea (inquit) ex Iauiibus,& 

rotundis principiis confient oportet, qua: funt liquida, ôefluida. cui rei 

argumento eft,quôd corum glomeraminaqua:que, id efl corpufcula globofa,& 

rotunda,feu particula: glomctis in morem globofa:, non retinentur 

inter fe, id eft non cohérent inter fe, neque manent conftipata:, aut 

compacta:, ET PROCVRSVS ITEM] id eft & curfus corum produétus, 

& porrotenus continuatus, item id eft fîmilirer in procliuem & pronum 

locum volubilis eft. fimilitcrautem,nempe vtglomeramina inter fê 

non retinentur. procurrere eft porro currere, v t progredi, proferre, &c. 

porro gradi,& porrofcrre,feu in publicum gradi Sefcrre.in quibufdam lions 

tamen feriptum reperi *. Et percurfus item. Ne hoc quidem reticcbo,à 

codice Bertiniano abeffe pra:pofitioncm in qua: eft ante nomen procliue. 

qua: feriptura fi cui plzctbit, procliue erit aduerbium.neque eft quod quenquam 

moueatfyllaba vlrima. nam breuem efe licet. cuius modi c&.Jùblime 

volantes,8c fîmilia. PVNCTO TEMPORE] id eft breuifsimo tempore.pun&o 

participium eft .alij leguntpunBo temport'.ego nihil muto. 

si MINVS OMNIBV' s v N T] dodtus quidam legendum putat Simi 

nus omnibu fuut'.non vt vulgo Si minus omniafunt.Nzm fuprà dixir Omniapo 

firemo, vt hic iterarc eandem voeem fît TauTvKsy£v. PVNGERE VTI] 

in quibufd. libris feriptû eft Tandere,it\ nonnullisimpreffumpangere, vtrûquemendofe. 

NEC T A M E N H AE R E R E,&C] hune verfum,& duos, 

qui deinceps fequuntur, o/SjA/âcdelendos cenfeo, tanquaminculcatos, 

adulterinos,neque Lucretianos germanos. quod cur ita fentiam, cura poffim 

pluribus aliis argu métis firmifsimis probare,his tribus contentus fum, 

quorum,hoc eft primum, quod fint fuperuacanei: altcrum, quod fententiam 

corrumpant:tettium eft, quod horum verfuum feriptor dicat cogno- 

(ci poffe res illas fumum,ncbulas, flammas, Se fim. conftare ex acutis elementiSjCum 

dicere debeat,ex lauiibus S e rotundis. nam acuta elementa in 

lis rebus locum non habent. s E D QJT o D A M A R A] occurrit tacira: obie&ioni.poterat 

enim quifpiam dicere : fi qua: fluuida funt, confiant primordiis 

lxuibus 8c rotundis:amata autcm,& cetera,qua: hedunt fenfus, ex 

afperis,hamatis,& fquallidis,quid aqua marina fiet,quç liquida eft fimul Se 

amara? SVDORVTI MARIS EST.]aquamarina.Empedoclesdicebatmarc 

effefudorem teira?,vt teftatur Ariftot.lib.2.^7?û>p.cap.3. eum 

reprehendens his verbis «fê yttSwi iy tîvs î/p»7* vis y»s 3i

I38 T. L V C R E T I I C A R I , 

id eft fimilitcr autem ridiculum eft etiam, fi quis cum dixerit terra: fudo* 

rem elfe mare, exiftimet kplani & manifefti aliquid dixuTe : quemadmodum 

Empedocies. Nam ad poëfîn quidem ita locutus fatis dixitrfed ad cognofcendam 

maris naturam,parum. MINIME ID MIRABILE HA. 

B E N D v M] fie habent plerique codices typis exeufi : quos fecutus fum.. 

nam manuferipti hoc loco deprauati funt. NAM QJ? OD, FLYVIDVM. 

E s T] hîc.w.non cliditur. qua de re fuprà diximus lib.i. Refpondet iis qua; 

obiecTa fuerant,hoc modo, non eft quod quifquam miretur, eadem interdum.efle 

Scamara, &fluida :.quanuisdixerimusfluidaconftareèrlxuibus, 

Se rotundiselementis:amata,ex afperis,fquallidis,& moleftis. Nam in his. 

quxfuntamara fimul & liquida: dicendum eft priraordiis rotundis, politisa 

lçuibus efle adtniftaquadam doloris,& moleftix.corporajid efthorrida,afpera,& 

fquallida:quo fit vt prouolui pofsint fimul,& fenfus Ixdere.' 

DO LO.RIS CORPORA] id eft afpera,c\:fquallida f 

NEC TAMEN; 

H AE c RE T 1 N.B R 1. H A M A T A] ideft nec tamen hxc hamata inter (e 

rctineri,& hxrerc necefte eft.fic fup. locutus eft. Kec retinentur enim interfi 

glomeraminaquxin.Rudente.r;, 

an Parif.& vno mapufer. legitur. Liquitsniw tetrijj4perkprimj?ii(c.autélibm 

-«tf.hiUTC vcrfnm paullo aliter prpj(èrr.fic,enimille Liqiùt enimptperïjetri ve-.

DE R E R V M N A T. L I B« II. I$$ 

jl'igid vhi. fed vel aliud agebat Prifc. vel îcriproris Hbrarij peccatumcft. 

Quod quoniam docui>pergam connec~lererem,qua L ^ « *->*?K ^ ^CS 

Exbocaptafiâemducat^primordiarerum ^'^^'^ y . ^ 

Finitavariarefigurarum ratione. ^ r ? " ^,-Û< 

J2*Wy? »p» «a fit:rurfum iamfemina quœdam 

Effe infinito debebunt corporis auclu. 

Namque in eadem vnacuiufcuius breuitate 

Corporisjnterfe multum y ariarefigura 

Nonpoffunt.fac enim minimis èpartibus effe 

Corporaprima:tribus,velpaullo pluribus auge. 

Nempe ybi easparteis ynius corporis omneis 

Summa atque ima locans,tranfmutans dextera fouis, 

Omni modis expertus eris^quamquifque detordo 

Formatffeciem totius corporis cius: 

Quodfiperefi,fi forte yoles yariarefiguras, 

Addendumparteis alias eritdndefèquetUr 

Adfimili ratione t alias yt poflulet ordo, 

Si tu forte yoles etiam variarefiguras. 

Ergo formarum nouitatem corporis dugmen 

Subfèquitur.quare non efl yt credere pofiis^ 

Effeinfinitis diflant'mfemina formis: 

Ne quadam cogas immani maximitate 

EJfefùprâ quod iam docui nonpoffe probari. 

Iam tibi Barbarica yeSlesJA.elibœdquefulgens 

Purpura Theffalico conebarum tincla colore,& 

Aurea pauonum rident i imbuta lepore 

Saclajiouo rerum fuperata colore iacerent: 

Et contemtus odor myrrba,mellifquefapores % 

Et cycnea mele>Pbœbeaque dàdala ebordis 

Carmina confimili ratione oppreffafilèrent. 

Nanque aliis aliudprafiantius exoreretur* 

Céder e item rétro poffent in détériores 

Omniaficparteis,yt âixlmus in meliores: 

A

I4O T. LVCRETl I CARI 

/v//y*"** rt'ï 

Nanque aliis aliud retrh quoque tetrius effet < 

Noxibusâuribus,atque oculis,orifquefapori. • 1 - 

Qua quoniam non funt in rébus redditajerta &* 

finis vtrinque tenetfummam; fateareneceffe'fl 

tr// c£y^ /»£ Materiem quoquefinitis dijferrefguris. 

^^/fâfâpr' """J? : 

Denique abignibus adgelidaSybiemifque pruinas, 

i^'^^^^îa^finituft^retroque pari ratione remenfù'ft. 

"fZj1"^ffi^finit enim calorie frigus^mediiquetepQres 

^%Zf/r/Z,''6- ** Inter vtrunque iacent explentes ordinefummam. 

^^J?/^*»»Erio finit a diftant ratione créât a: 

A/A^'Ç^^/ ^^JÂnctpiti quoniam mucrone y trinque notantur, • 

^M'"* Hmcflammkjiïmcrigidkinfeffapruinis. ~ 

rtr* -ntA**' t4 

^* EX HO c A P T A FIDEM DVGIT] apta,id eflpendens & M*pn$p* 

ft'/~^'n>> : 

at j6'££r* , ^x h0£,vel huic conncxa:etiam ex hoc ipfo fidem,hoc efl: argumentum & 

I""*- c+t*x jtf*' &probationernducit. Ira exbac bis fumo. quod efl: frequcns apud fcri- 

Ç'^ruJtf -r* ptores. FINITA VARIARE FIGVRARVM RATIONE] fie legitur 

hic verfus in quinque lib.manufcriptis,nifi quod in vno feriptum efl: 

variata non variare. In codicibus autem Aldinis, antiq. Vicet. Parifi Se ceteris 

vulgatis Finitas variarefigurarum rationes. quarum ledtionû vtra fit potior, 

iudiect le&or.verbum variare quidem neminem mouere debet,û hoc 

loco abfolute poni praeter morem videatur.nam etiam alibi eodem modo 

vfurpatur,vt infrà cod. libro,quinto ab hinc verfu.Nunc ad huîus loci fententiam 

veniamus". Pofteaquamdocuit primorum corporum figuras dik 

fimilcis elfe, ac difpares : docetiameas ipfâs figurarum difsitttilitudincs ac 

varietates finitas efle.quadcrc fie Laërt. ex fententia Epicuri. nà* â ri-rote 

7« o.-nfAO. 7Wji tm/udiay à) /twçà,î| at Jtj ai niyxpie&f j!voirnu,K) eit a. Ji&XvWTtu^yviilyAi 

kmeiM-^Ja '(fo wt fiaçopate TUH fcHuawv.x y6 JUJJXTQY TWÙUJTBU Jieiçoç$i 

ùc o-y^fjA-my àttyria. ^«^«iiûw.&c.id efl: Prçtercà corpora indiuiduaj 

& plena,cx quibus res compofita;, concretajquegignuntur, & in qua: diffoluuntur, 

comprehendi non poflunt re,& vfîi:figurarum autem differcntiis 

pofilint. Non enim fiçri poteft,vt tôt rerum naturalium differentiç ex 

figuris re comprehenfîs nafeantur. In vnaquaque autem figuratione fimpliciter 

infinita funt corpora mdiuiduatdifFerenriis autem non funt infini* 

ta.fed eo tantum quod re coprehendi non poflunt,infinita.Sicpropemo-, 

du m Plutarch. «fe* rn>v kçirKÔym>v roît ipiK. aveu $ -m o-î^ra Tuy kjv/uuy kmzihrfict, 

wt axwgjs. id eft figuras autem atomorum re comprehendi non poffe:non 

tamen e(Tcinfmttas.. Q_V o D 4 S I •N o N.Î T A , s i T]ta-. 

le efl argumentum Lucretij .'SiefTent infinita: atomorum figuras, efîènt 

aliquxatomiimmani ôcimmenfâ magnitudinc:hoc falfum ; ergo Se il-, 

lud..minorem propofitiohem rjfic probac, N A.KQ^V.E I K E

DE RERVM NAT. LIB. II. 

DEM V N A cvivscvivs BREVITATE] fecutus lutti in hoc 

verfu religiofe codiez veteres, nifi quod ex cuiufutsîtci cuiufiuius ,id eft 

cuiufque vt quicquid pro quicque vfurpari folct &apud hunepocram, &ç 

apud alios fcriptores. F A c E N I M] fie habet cod. Bertinianus, quem fe 

cutus fum. alij face enim. OMNIMODIS E X P E R T V S ERIS] 

iibri manuferip. fie habent. alij Omnimode expertus fueris. ADDENDVM 

PARTEIS ALIAS E R I T] id eft addere oportebit : quod Ioauendi 

genus notauimus fuprà lib. i. ad illum verfum . Alternas quoniam panas 

in morte timendum, & item ad illum , Multanouis verbis pyafcrtim cum fit aven- 

. dum. fie Varro lib. 8. de lingua Latina . Sic omneis repudiandum arteis, quod 

in medicina, & in muftea, & in aliis multis diferepant fcriptores. A D S I M I, 

LI RATIONE] fie reflitui librorum manuferiptorum au&oritate fretus. 

Virgil. lib. G. Quos fuper atrafilex iamiam cafura, cadentique Imminet af- 

fimilis. Q_V ARE NON EST v T C R E D. P.] wt 'içiy o-mt •mçivK, id cfl: 

non poteft:, vel non débet fieri, vt credas. i M M A N IJ id eft ingenti, vt 

apud eundem immania templa. MAXIMITATE] VOX rara, m aximit as ,qim 

vt probet effe Latinam,hunc verfum profert Nonius Marc, B A R B A R. 

, v E s T.]id eft Babylonica%idemlib.4. CumBabylonicamagnifiéefplendore ri-> 

gantur. veftes funt purpurea: textiles, autacu pi&arex Babylonia aue

X^h T. I V C R E T I I CAR I. 

finis. Secl aliter hac de re M. Tull. lib. 6, de Rep. Se Virgil.&: cereri.qttan* 

quam Lucret. de fumma rerum agît, feu de omni: M. Tull. de mu Jo.Epicutei 

enim non vnum mundum, fed plurcs, Se innumerabilcis efïè volut. 

ficigirurM. Tull. Cernis autem terram qnafiqmbufdam redumtam & circumdatam 

cingulis :e quibus duos maxime inter fe diuerfos, & ctli vertietbus ipjis ex 

y traque parteftbnixos obnguijfe pruina videsimedium autem illum, & maximum 

folisardore tsrreri. Virgil. Georg. 1.Quinquetenenttadi%ona yquarumynacorufco,tkc 

ANCIPITI QJON. M v c R o N E] calore, & frigorc.wwwtie 

id eft finc,& ita Adr. Turncbus. INSESSA PRVINISJU" hac feripturam 

recipimus, vt rc£bam >& gecmanam,*»/^ interpretabimur obfeffa 

Se circumfufa,aut obtecta: atque ita habêt libri ferè omnes vulgati praeter 

Aldinos antiq.in quib. impreffura cfrinfenft.ln manuferiptisautealiis 

feriptum reperi infenfa, Se ita habent Vicctini:in aliis itiftfla qua: feriptura: 

varietas facile dcclaratlocum effe corruptum. ego aliquando exiftimaui le 

gendum infefta pruinis. fîcenim loquuntut \.zt\m.vixlatminiisinfefta\,xtas 

wltorttm libidine itifefta, mare prœdonibusfeu piratis infe/lum^to infeftatum.fed 

Adr. Turn. cuius iudicium plurimi, vt debeo, facio, ait feriptura antiquorum 

codicum defendi poffe, fi intelligamus infeffapruinis dictum profefla 

in pruinis.id eft definentia in pruinas,feu finita pruinis. 

Quodquonia m docui,pergftm conneflere rem->qu

DE R E R VM NAT. I I B. II, 

Nam quèdrara vides magis effe animAlid qmdam 9 

Fœcundamque minus naturam cernis k} illls: ^ • 

At rcgionejocoque alio>terriJque remous 

Multa licet génère effe in eojwmerumque repleri 

Sicutiquadrupedum cumprimis effe yidemus 

Ingencn anguimanos elefantosjndia quorum 

Milihus emultis y alio munît ur eburno, 

Vt penitus nequeatpenetrariitantaferarum 

Vis eiïfluarum nosperpauca exempla yidemus. 

Sed tamen id quoque vti concedam^quamlubet ejlo 

Vnka res quœcLm natiuo corporefila, . < 

Cuifimilis tototerrarum nonfit m orbe:: 

Infinit a tamen nifierit y'ts matenâi> 

Vnde ea progignipofiit concept a.creari 

Non poterit:neque,quodfiipereft^procrefèere^lique, 

Quippe et.enim\fumantoculijinita per omne . 

Corpora iaBari-vnius genitalia rei:. 

Vnàe^bi^qua vî y& quo paBo congrejfa coibunt 

Materiœ tanto inpelagojurbdque aliéna* 

Non(vt opinor)babent rationem conciliandi:. 

Sedquafinaufragiïs magnis 9multifque coorth- 

Rifietfarefolet magnum marejranjlrayguberna, 

AntemmtSyproram-imalosônfdfque natanttis 9 • 

Ta•terrarumomneisor asfluitantia aplufira, ^ 

Vt videantury&ffldkium mortalibus edant 9 

Infidi maris infidtas 9yiYeifquêJtolûmque j 

Vt rkarevelint:néve vl/o tempore credânt9 Subdolacumridetplacidipeilaciaponti: 

Sic tibififinita femelprimordia quadam 

t ( , 

Conflitue$:œuum dibebuntfiar.fiper omne.. 

- Difietlaredfim diuerfi matériau i 

fJunquàmin concilium ytpofiint compulfi cotre:y 

'NiaremorMimcomlio^nectrejcertaàaufta^ '

'I4'4 

T 

* I V C R E T I I C A R I 

Quorum vtrunquepalàmfieri manifefia iocet res: 

Et resprogigniiO*genkasprocrejcerej?offe. « 

QJ OD ciyoNiAM doc, NVNC SVAVIL.] Nunc incipit docerc 

infinitamatériel corpufcula ab aetcrno tempore vfque continuata pla 

garum'impulfione fummam rerum conrinere, & ita res omneis naturalcis 

fingulareisabseterno vfquetemporeprogignere,8c procreare. prote-' 

Lo]idcftimpulfu,feutenore,vtinterpretatur Donatus inPhorm.vbi 

hune verfum Lucret. profert ad illum locum, Hete iratmfuisfaitî ditlispro* 

telet. docc'tque protelum dictum efïe vel à ©e? 5c , vel ab afsiduo telorum 

iadu. Vtitur eadem voce idem Lucret. lib. 4. Et quafiprotelo fiimulaturfulgurefulgur.protelare 

longe propellere ( inquit Feftus ) exgraco videlicet TVM, 

quodfignificatlonge. Turpil. apud Nonium. Vropter peccatumpauxillum indignifsimepatriaproteUtumeJfefauitiapatrisAegç 

Se Nonium in vetb.protelare. 

NAM QJ o D] àySuTre'pagss. Dicct aUquis (inquit ) cflç quaîdarri animalia 

alia aliis rariora, verbi gratiajclephantoSjmonocetôces^hœnices. Cum 

igitur elephanti rari fint, debent corum corporum primorum, ex quibus 

• conftantjfigurce efle rara; & finira; : ergo quaedam corporum primorum figure, 

funt finitai.haîc efl: vsn>?»e?>,feu obiedlio. FAECVNDAM QJ e M I- 

N v s] fie neceflàrio legendum. loquitur enim de animalibus raris duntaxat,in 

quibus natura fit minus flecunda. AT REGIONE, LOCO QJT E 

ALio]hçceftfolutioobiecl;ionis. MVLTA LICET GENERËESSE 

IN E o]id eft pofsunt efle multa: vel nihil obftat,quo minus multa fintani 

malia fingulariain eo generc,alioinloco,etiâfi apud nos pauca,&rarafinr. 

génère autem lcgendum,non gênera, ANGVIMANOS] quibus manus eft 

torcilis,flexibilis }lubrica, volubilis ferpentis in morcm. M. TulUib. 1. de 

nat. Deor. manus etiam data elephantiSy&c.ltetam Lucret. lib. j. Inde boues 

Lucas turrito corpore tetros jinguimanos belli docuerut volnera Vœni Sufifme, Sec. 

Elephanti autem manifs eft probofcis.fed de elephantis lege Plinium libro 

8.cap.io. INDIA QJORVM MIL. E N 

M v L T>] nam (vt feribit Plin. 

lib.8.) poftium vicem in domiciliisprxbcnr dentés elephantorum,fa;peif 

que in iis 8c pecorum ftabulis pro palis fieri ex his dentibus Polybius tradidit. 

SED TAMEN ID Q_V O QJ E] huius loci hxc fentétia eft. verùm 

efto, demus vnam rem vnius generis in tpto orbe terrarîï efle natam. nifi 

crunt tarne infinita materia; corpora fimilia,5c eiufdé forma;,ex quibus ea 

•res conflata in lueem proferri queat: neqUe

DE RERVM NAT. 11 B. II. 

manufcriptos.cum in vulgatis legatuvyventifquecoortis: qua? feriptura quan- 

UIS videarur fpeciofa,& probabilis-.Ilcenim locutus eftlib.TF. Ventùs vbiât- 

• que animafubito vis maxima quœda ût extrinjecus, aut ipfa ab tellure coorta eÏÏ t 

Sec. placer tamen mihi magis antiqua. TRANSIRA, GVBÏRNA,] 

fie reftitui fecutus veftigia veteris fcripturai.nam cum reperiffem in tribus 

libris mznuCcnythjranftrasauerna, in vno tranfira curua carinaiftztim conieci 

cauerna corruptûfuiffe exgubernd:ztcpc çxguberna factura c(fc guuerna, 

U. pro b: deinde cuuerna: deinde c 

Quempueritoïïuntvijèntesluminis'oras. • » ' x 

Necnox vlla diem^nequènotiem auroraJecutaft y 

QnœnonaudieritmiftQsvàgitibtisœgris ; , < 

f, rus 

"^f

146* T. L Y C U T I I C A R I , 

Vloratusynortiscomités,^* funerisatri. 

GÉNÈRE IN Q_V o v i s] vel ex hoc loco apparet fuprà legendurr* 

Tiïnlu lice f génère ejfe in eo,8cc. NEC SVPERARE QJT E v N T M 

VTIQJ, EXiTiALEs] id eft nec vtique motus cxitiales,& peïliferi,res 

genitas fuperare r&finidjtuspenmcrepo(Iunt,quin extinclasaliquado renaicantur: 

nec génitales, & adgignendum vtifes, & falutares queunteaf. 

dcm in perpetuum feruare.medosè in omnibus libris fcriptum & imprcf. 

tum edexitialeis. legendum enim exitialej in recTro cafu. s 1 c A E o 

GE R 1 T v R, &c.]Sic arquali (inquit)principiofum certamincfeu prœlio 

bellura geritur ab «etemo tempore. Nam neque res genirx mancnt œternx,nequein 

perpetuum.intercunt : fed Se res quar genitar funt,intercunt: ' 

&quaeinterierunt,renafcuntur. Ita firvt fumma rerum fit alterna, cum res 

fîngulares quotidie nafeantur, & moriantur : oriantur & occidant. c o N- 

T R A C T V M ] idem lib. 4. Haut* cum ventis tontratlum degere bellum, 

v 1 T A L 1 A R E R v M] id eft res vitales, quemadmodum apud Horat. 

epifr. ad Scxuam tupofeis vilia rerum : ideft res vileis : quem locum nos in 

omnibus libris corruptum, reftituimus ex auctoritate codicum manufer. 

Res vitaîeis autem intcllige,quaî ad vitam aliquid conferunt, & adiuuanr.' 

v A G o R.] vagitus.Feftus vagorempro vagkupofuit Ennius hb.\6* Quiclamom 

rem oppugnatis vagere vohnti. Et Lucret. lib.2. Et fuperantur item,mifutur 

producit teftem hune eundé Lucret.verf.Nonius,fed corruptû. v is E M- 

TESLVMINIS ORAS] nafcentes.lib.i.4 

' J" ^Mdejfeinpromtu^quorum natura videtur^ 

Quod génère ex vno confiflatprincipiorumt 

*Nec quicquam, quod nonpermijlo femme conjiet, 

11(2- Et quam quicque magis muitas ris pofidet in je, 

A tque potefiates: ita pluria principiorum. 

Infefe gênerayac varias docet ejfefiguras+ 

V.rincipio tel/us babet in fe corpora prima, 

Vnde mare immenfum voluentesjîumina font^ 

Adjidul renouent: babet jgnes vnde oriantur^ 

'Nam multisfuccenfalocis ardent fola terra 1 

*. 

Eximiis verofurit ignibusimpetus Aetnx* j 

Tumporronmd&ffug£S)Orbujldqu&Uta 

^4jenùbitshumms,habe&ynde : 

!

DE R E R V M N'A T. t I B. II. I47 

Vnh etiam fluidasfrondeis^ pabula Ut a 

Montiuago generipofttprœbereferarum* 

OBSIGNATVM] id efl: roemoriannandatum ,in pe&ore coriditum* 

tranflatio ducta à tabulis obflgnatis • ea enim obfignare folemus, qua; ab 

aliis videri nolumus,qua;que diligétifsimè cuflodiendaefleputamus. E T 

HEM. M. M. ] déclarât quod obfcurius dixerat, fyiMmtur. NIL BÎ< 

s E, &c] docec nihil efle in promtu pofîtum, nihil natum, nihil genitum, 

quod ex vno génère principiorum,auc quod ex omnibus vnius figura;, $C 

fimilibus principiis confier, nil efle in promtu autë,fubintcll. èornm,quorum 

&c. Qjr ORVM NATVRA TENETVR,]fic habent libri manuferipti: 

vulgati quorum natura videtur. E T QJ A M QJ I C QJ E M A- 

G 1 s MVITAS vis, &c. ] Prifc. hune verfum proferr lib.tf. (quanuis 

cum paullo alirer legar,) docensv« à Lucr. numéro multitudinis vfurpatum 

eflè: vt etiam à Salluft. lib. 3. hiftor.7tf

Ï48 T. LVCRETl I CAR I 

Eximiis munit a locis quodfuïïinet vrbeis. ) 

Quo nunc infigniper magnas prœdita terras 

Horrîficèferturdiuina matris imago. 

Hanc "varia gentes antiquo morefacrorum 

ldaam vocitant mdtrem> Pbrygidfque cateruas 

Dant comités\quiaprimum ex ill/sfnibus edunt 

Per terrarum orbem fiuges cœpiffe creari. 

GaUos attribuunt^quia numen qui violarint 

Matris^ ingratigenitoribus inuentijint: 

Signifcare volunt indignos effe putandos, 

Viuam progeniem qui in oras luminis edant. 

Tympana tenta tonantpalmis, 

Concaua, raucifonoque minantur cornua cantu: 

Et Pbrygto Jlimulat numéro caua tibia menteis: 

Teldque praportant violent ijignafuroris: 

Ingrat os animosâtque impia peBora volgi 

Conter rere metu quœpoflintnumine diuœ. 

Ergo cum primum magnas inuecla per vrbeh 

Munifcattacita mortaleis muta falute: 

Aere atque argento femuntiter,omnia circum 

Largtficaflipe ditantes yninguntque rofarum 

Floribus tvmbrantesmatrem ycomitumquecateruas. 

Hic armât a manus ( Curetas nomine Graij 

Quos memorant Pbrygios) inter fe ter que, quatérque 

Luduntjn numerûmqueexfultantftnguine Uti. 

Terrifîcas capitum quatientes numide criflas, 

Viclœos referunt Curetasiqui louis illum * \ > 

Fagitum in Cretaquondamoccultaffeferuntur: 

Cum pueri circum puerum pernice cborea, 

i—Armati in numerumflarent:pernicè cborea ^ ' 0 

Armati in numerurhpvilfdrmt œribus ara^ ' ' 

Ne Saturnus eum malis mandant ddeptusj x 

Aeternûmque daretpjatrifub petlore yolnm^

DE RERVM NAT.. XI B. II, 

s Q_v ARE MAGNA DE VM M A T E R} h#ceadem Çybele à poctis 

• 3PPELLATUR 3& Cybeli cultrix, & Dindymene, &Bererintia.Arnob.lib.3. 

àduerf! gentes. Terrain quidam e- vobis>quodcunBisfufficiat animantibus viBv t 

matremmagnam ejfe dixerunt : eandem banc alij quàdfalutarium feminumfmgem 

geratyCereremeJfe pronunciarunt : nonnulli Veftam, qusà in mundo Jetfola, ceteris 

eius partibus mobilitate in perpétua conjlitutis ,&c.Idcm lib.7. Sed & magna tnateraCcita 

ex Tbrygio Tefsinunte mfsis confmiliter vatum >falutaris populo &magnarum 

caufa Utitiarum fuit tkc. fequitur ftatim. nihil quidem aliud fcribitur 

miffum ab ^îttalo Rjege, n'ifi lapis quidam non magnus tferri manu bominis fine vlla 

imprejf on e qui pojfet'.coloris furui atque atri, angulis prominentibus inaqualis, : & 

quem omnes hodie ipfi illo videmus in figno oris locopofitum )indalatum,&ajperum, . 

& ftmulacrofaciem minusexprejfam fimulationeprœbentem, &c. de eadem lege 

Herodianum lib. 1. & Ouid. Fait. 4. SVBLIMEMIN c V R R v] fie 

banc verfum rcftitui reclamantibus libris omnibus.conic&ura fola ad hac 

fcripturam,nifi fallor, rectam,& yeram duâus. Atque haecrnea? conjectura? 

ratio eft. Ita fcriptum erat in. emendatis îllis, & anriquifsïmis libris Sublimem 

in c«>r».annotatum eft pofteà ab aliquo ftudiofo ad oram libri è regione 

huius loci,idque fignis duobus fimilibus appofitis,yâ&»/«»:qua? erat 

interpretatio vocisJublimem: Deinde, qui ex illo codice aliud exemplum 

dc'fcripfitfcriptor Iibrarius.exiftimansvocem fublimem efle mcndofam, & 

fedentem in eius locum fubftituendum, ita fecit : deinde fcmido

ÏJO T, t V C U T I I CAR I. 

gia aue&am. GALLOS ATTRÏBVVNT] Feftus. GalU, qui yocantur m* 

tris magnœ comités ydiiïi funt àjluminejui nomen efiGallo \quiatqui ex eo biberint, 

in bocfttrere incipiant, yt fe priuent virtlitdtis parte. Alij putanc idco eos fîbi 

genitalia incidere,quia Violauetint nomen patris, mamfve, ne pofsint ipû 

fieri parentes. IegcOuid.hac de rceodem lib. QJTI IN OR A s] in voce 

qui i,vocalisnoneliditur,&corripitur. TYMPANA TENTA T o- 

N A N T]profevt hune verfum Nonius Marcellusin voce tenta, ET CYM 

BALA CI R c v M C O NC A V A] cymbala di&a funt kmi fi ntâ^ quafi 

juJpce\«,quia incurua, & caua.Itaque epithetumaddidit valdè accommodatum. 

M v N i E i c A T] donat,beat. s T I P E] nummo fîgnato,vt docet 

Fefta$.cuirciteflimoni9 (inquit ) efl jquod datur militi flipendium : & quod cum 

fpondetur pecunia,f\puUri dicitur. NINGVNT QJ - 

E] Se tantam rofârum 

copiant effundunt atque afpergunt,vt ningere,feu ninguere videantur. tralatio 

eft. à ninguo fit ninguidus. Aufon.epift. 2. ad Paull. iam ninguida tin-) 

guitOppida ïberorum. cv Rt TAS] Virg. Georg.4. pro qua mercede canons 

Curetumfomtus icrepitantia'quexV4fecutx iSec. Callimach.«r Ai*. Ou\x Si kow 

^«t»», iy «réa KveiÇovitf. iidem Corybantes nominantur. Ouid. lib. quem 

fuprà dhv.pars manibus clypeos,galeas parsfundit inaneis.Hoc Curetés habentJboc 

ïorybMtes opus,Sec.Virgil.lib.5. Êneid. Hincmater euhrixCybeli^ Corybantia'* 

que sera, hi funt pueri & facerdotes magnas matris Deorum: de quibus lege 

Diodorum SicuLlib.i. & ç. Se Strabonern lib.10. cuiuflibet mihi harc pauca 

verba aferibere. tirw /' àfêfxafyv x.\tfî-n*t vivt 7}yè.e tcviT\iot xivmy [mt àpp^pç»r 

cu7ro

DE RERVM LIB... II-, jej 

gitur.vnde etiam à Latinis.Saturnus di&useft*M..Tull. lib.î. de nat.dcor. 

Saturnus autem appellatus efl, quod faturetur annis. ex Te enim natos comeflfe 

fingirur folitus, quia confumitâîtas temporum fpatia, anrttfqoe prxteritisinfaturabiliter 

çxpletur. Ex huius loçi fjmilirudine verfus poëtae cuiufdam 

vctetis,quos profert M.TulUib. 4. TufcuLquceft. & lib.3. de orat. 

ad Qu. fratrem, qui in omnibus, quos quidem viderim Iibris,corruptè leguntu-r,fic 

reftitui: Impius hortatur me frater\ vt meos malts mifer Mandem natos. 

vulgô enim legitur manderem, pro manàem. Atque vt aliud ex alio incidit, 

fateor non tam rîbrarij culpa, quàm mea faetum effe, vt verfus ille Horatianus,quieft 

Çaty.$.\ib.z. Cum rapies iniuta malts tidentem alienis,non fuerit 

cum multis aliis locis emendatus.. Habebam enim fcripturam co-dicum 

manuferiptorumin meis aduerfarin, fed cum fufpenfus atque occupatus 

efïcm pluribus curis,& cogitationibus,Jn eaverfu dormitaui,eûmque ita, 

vtlegiturin vulgatislibris,excudi neglexi. Sedlegendus ita eft Cum tapies 

in tus malis ridentem alienis.lam malis alienis :id eft maxillis alienis.wWw autem 

Jeu maxillis alienis ridèrent docet Euftath.ad illum locum, eft non libenter, 

neque ex animo ridcre^Sc ita ridere, quafi non tuis, fed alienis maxillis rideas.quod 

fumtum efle ex illo Homeri verfu O'JW. v. oî J 1 

' y>«.$$u>ï*/Zt • &c 

f Cy 

' J f 

rtf?' 

Semotd ànoflrii rébus feiuncldque longe. 

Nam priudta dolore omni^priuata pendis- 

Ipfdfukpollensopibus 9nibilindigd nofiri^ ' 

Nec bene promeritis capitur ynectangiturira* 

Terra quidem vero caret omni temporefenfui ^ 

Et quia multarum potiturprimordia rerum\ t . 

"Multa modis multis effert ip laminafolis é. 

Hic fi quis mareN&pfunumfirerémque voedre- 

£pnfkHctfmgesj& %acch\mmine abuti .

151 T. .LV-Cft.ET.il C A R I a 

Mauult^ quant laticisproprium pro ferre vocamen: 

Concedamus vt hrcterrarum JliBitet orbem 

1 

f 

Effe deâm matremjium re nonft tamen apfè. - r - • t 

' PROPT ÈRE A M AGN 1 

AM] fie habciït onines lib. manuferipti pra;- 

• ter Vaticanum,in quo feriptum edtPraterea. PATRIAM D E F. TER- 

• R A M] -m-rt'iAL yjj-xn. 'DECIÔR i QJE] Scomamento. DisPOSTAJid 

, efl: difpofîta, vt femper alibi repofidjeompofia^SC fîmil. pro repofîta, & cOrh- 

::pôfita. -OMNIS -ENIM PER' SE] hi verfus pofitiiamfuntfup.Iib.i.iu 

: prineipio.' ! 

ET ' ({jr r 

i A MVLT.] quidamleguntSed quia. • H I C S I 

' Q_y1 s ] in quibufd. Iibris Icgitur, Hue fi &c. quidam docti legî volunt bine 

pquis y&c. D v M RE NONSIT T A M E N A p s E.] id efl; dum tamen 

re apfe,quod valet,reipfa,non fît. fie reftitui conie&ura du&us.Nam cum 

reperiftcminomnibus Ubris manufcriptis,^»w ver* re tamen J^/J, facile lufpicatus 

fum, primùm cum declarans aliquis illud ttpfe^ ranquam obfcuriï, 

afcripfîftèt ad oram libri vera ,tranflatum effe hoc ver* in contextum ver* 

borum Lucretijideindeexrf/^faclium'efle^/?. itatotus verfus corruptus 

cft. reapfe autem dixifle veteres, reftatur Feftus, vtitûrque teftimonio Pacuui 

j in armorum iudicio. Si non efi ingratum reapfè,quodfieci bene. vfurpat Se 

M. Tull. lib. 1. de Diuinatïone.Fojw reapfe nulUfuntiJpeciem tantum animis 

• offerunt* Se lib. i. de Finib.Quamobrem ordiamurab eo 3qmdprimùmpofukquod 

idem reapfeprimùm efi.ldàva in Lselio :feenrimJpecie qitidçm bUndaffiedreapfe 

• multis locis repudUnda.Phat.K\id.ntinus >quk>n reapje experittudoySca \ * v 

Sxpe itaciue ex vno tondent es qramina campa 

^J.

* 

tt/tUfa**-* • 

t X 

ûceriœquegreges,fub eodem tegmïnecdi, > , t .* ' 

^ Exvnoquefitimfedantesflumineaquaï - s 

. ' 

Viflimiliviuuntffecie,retinéritqueparentum t *' 

Naturam>o* mores generatim quîmitantur. 

Tanta'f in quouis génère berbœ materiai 

Difimilis ratio: tanta'Jl influmine quoque» j» ^ >hf 

Hincporrb quanuis animintem ex omnibus vnam f - N 

Ôffa,cruor,ven^calof,bumor,vifcera,netui *\ \V> tv^K* 1 

 

VifimiliperfeHafguraprincipiorumS K 

\ u * »* 

Tum porrb quœcunque igniflammat'a iremantur^ »' v 

**• ^ 

Si nilprœtendfammexfecorpordtradunt, > \* \ 

Vnde ignem iacere,& lumenfummittèrepof'mtt n 

Scintil- •

DE RERVM NAT. EI B. II. JJJ 

Scintilîdfqueagereâclatè differre fauiUam. • 

Cetera confimili mentis ratione peragrans 

ïnuenies intus multarumfemina rerum 

Corpore celare,& varias cobiberefiguras. 

Denique multa vides;quibus efi odor:&Japor vnh 

jêlligione animum turpi cum tangere parto. 

*~-7{eddita funtjumado/es inprimispleraq 3dona. 

H M igitur variis debent conflarefiguris. 

Nidor enim pénétrât\quàfuccus non it in artus: 

Succusitemfeorfum yey* rerum faporinfinuatur 

SenfibuSyVt no fias primis differrefiguris. ^ 

Vifiimiles igiturformœglomeramen in vnum j 

Conueniunt: & respermifîo femine confiant, t 

Quin etiampafiim noflris in verfibus ipfis 

Multa élément avides multis communia verbis. .7/ - 

Cum tamen inter fe verfusâc verba neceffefi 

Confiteare alia ex aliis confiare elementis. 

Non quo multaparum communis littera currat: 

Aut nulla interfe duo fint ex omnibus ifdem: 

Sed quia non volgo paria omnibus omnia confiant: 

Sic aliis in rebus item communia multa 

Multarum rerum cumfintprimordiadongl 

Difiimili tamen inter fe confifiere fumma 

Pojfuntivt mérité ex aliis confiare ferantur 

Humanum genus,acfrugesârbufidque Lta. 

DVELticA PROIES] duellica, id eft bellica. Nam ducllum idem 

valet,quod bellum,& duis idem quod bis. Feftus. duellum hélium, videlicet 

qubdduabus partibus de viBoriacontenâentibus dimicatur. in voce duellica u $c 

e.in vnam fyllabam coe'unt. alij dicunt in voce equorum m. elidi, vt in metiendo 

verfu ita legamus, & equoru duellica proies. Iam per equorum duellicam 

prolem equos intelligc. equus enim animal eflbellicû. Virg.^nc.3. 

Bello armantur equi, &c. B V C E R I AE C^V E G R E G E s] cirât hune verfum 

Nonius in voce buceùxfit in vocegyfg«,docens greges reperiri etiam 

in génère faemineo.B#w«w(inquit Feftus) debobus dkimus.MÙ. autem Bu- 

•cerûvoxdu&aèduabusGra?cis#s?bos,8cû^.fcornu, TANTA EST] 

V

IJ4 T. L V C R E T I I C A R I , 

cmtpaytiua. I A M V E R. O Q_V A M V, I S AN I M

DE R E R V M NAT. t I B, II. ttf 

ïiâîcigitu^quibuseft odor, & fapor vnà ,diccndum eft variis figoris conftare. 

N i r> o. R]qoem paullo antè dixit odorem, nunc nidorern dicir.nidordnquit,ea 

via pénétrât in artus, qua fucco,feu rerum fâpori prarclufus 

aditus eft:& contra fuccus feorfum in fenfus infinuatur.ex quo intelligere 

licet nîdorem,& fuccum: feu odorem & faporem nonciufdé figura? principiis 

conftare. GLOMERAMENIN VN V M]in vnum concilium ,& 

coetum. c^yiN E T IAM NOS TRIS,&C] vfus eft eadem fîmilitudine, 

atque adeo iifdem vcrfib.fup.lib.i. E X OMNIBVS I s D E M] fie Iegendum,nifi 

malis légère itfdem.tfdem M. Tull. in perfe&o oratore vfurpatum 

tradit ab Etmio.templisifdem. eifdem erat vertus (inquit) nec Umen opimius. ma* 

VefonabatyfdemJmpetratum efl à confuetudine, vtpeccare fuauitatù caufa liceret, 

Nec tamen omnimodis conneBipoffeputandu fi r 

Omniainam volgo fieri portent a viderer. 

Semiferas hominumfiecies exiHere:& altos 

Interdum ramos egigni corpore viuo9 TrîultdqueconneBtterreflria membra marinis: 

Tumflamma m tetro fiiranteis ore Cbimœras 

Pafcere naturam per terras omnipar émets. 

Quorum nii'fieri manifefiufiômnia quando 

Seminibus certis certa génitrice créât a 

Confieruare genus crefeentiapoffe videmu** 

Scilicet id certa fieri ratione neceffefl* 

Nam fua cuique cibis ex omnibus intus in artus 

Corpora difceduntxonncxdque conuenienteis 

Efficiunt motus: a t contra aliéna uidemus 

7(eiicerein terras naturam^ mu Itaque cœcis 

Corporibuifugiunt ècorpore percha plagis: 

Quœneque conneBi cuiquam potueremeque intra 

Vitaleis motus confentireâtque animari. 

Sed neforte putes animaliajola teneri 

Legibus bis: eadem ratio res terminât omneis» 

Nam veluti tôt a nxtura difiimiles funt 

Interfie genit ares quœquedta quanque neceffe'& 

Difiimiïii onflarefigura principiorum: 

Non quo multaparumfimilifintpraditaforma; 

f

Tj6* T. I V CR. E T I I C~Â R~I 

Sed quod non yolgè paria omnibus omnia confient* 

Semim cum porrè dijient:diferre neceffe'fl f 

Interualla, vias iconnexus,pondera iplagas, j 

Concurfasywotus: qua non animalia folum 

Corpora feiungunt:fed terrasse mare totum 

Secernuntjalûmque â terris omne retentant. 

o M N i M o D i s] id eft omnis generis,feu cuiufuis figuras videlicet principus. 

vfus efl eadem voce fup. hoc eodem lib.pro omnibus modis.Ow»*'modts 

expertm eris. SEMI FERAS H O -M I N V M. s P E c I E s] vt hippo- 

mira centauros. de porténtis lege lib.5. ibhMultdquetumtellusetiamportentacréa* 

reConata efl, fade jnembïifquecoorta. RAMOS E N 

GIGNI CO 

id efl ramos gigni è corpore viuo.vtapud Hoizt.tanto cmetiris aceruo.quod 

genus, obfêruarum, 8c noratum efl à nobis ad illum locum. c H I M AÉx&vyuîoj)) 

RAS] Chimarram fiedeferibit Homerus OAOJ. Z. ©e?£ê Klw^-mSur '$ Jl&t- 

o ^/«Atô&c.id efl vt vertit nofler Lucretius 

Jîremodraco, média ipfa chimxra. Virgil. lib. 6'. flammifque armata cbimxra. 

TERRAS OMNIPARENTEIs] y£el •JiAfXfjWTUf 

à Graîcis di& 

c E R T A GÉNITRICE] fup. Quippe vbi non ejfent genitalia corpora cuique, 

Qm pojfet materrébus confifiere cert^. CORPORA DISCEDVNT] fie le* 

gend.éc ita habent quinque libri manufcripti.ex omnibus cibis fua cuique 

id efl propria &c accommodata cuique corpora prima difeedunt, id efl didjntur,feu 

diflribuunturin artus. Q_y AE NE-Q^VE C O N N E C T I 

C v I ojf A M] quidam Jibri feripti habent, quoiquamô modo loquebantur 

veteres. NEQJE I N T R A] lib. manufer. aliquot inter. ATQJE 

A NI M AR i] fie reflitui reclamantibushb.omnibuSjleuimutatione fa y*zv V

DE RERVM-NAT.. 11 fi/ n. 

Aut èa,qua nigrantjiigro defemine nat a: 

Néve 3alium quemuls quafunt induta colorent, 

Proptereagerere bunccredas, quod materiai 

Corpora confimilifint eius tintla colore. 

Nullusenim color efi omnino materiai 

Corporibusjiequepar rebus\neque denique diffar. 

In qua corporafi nulîus tibi forù videtur 

Poffe animi inieBusfierifrocul auius erras. 

Nam cum cacigenifolis quiluminanunquam 

Aïfexerejamen cogncfcant corpora taBu, 

Ex ineunte auo nullo continBa colore: 

Scire licet menti quoque noflra corpora poffe 

Verti in notitiam nullo circumlitafuco. 

Denique nos ipfi,cacis quacunque tenebm 

TangimuSybaud vllofèntimus tincla colore. 

Quod quoniam vincofierijiunc effe docebo. 

Omnis enim color omnino mutatur in omneis. 

Quodfacere haud vllo debentprimordiapaBo. 

Immutabileenim quiddam fuperare neceffefi:. 

Ne res adnihilum redigantur funditus omnes. 

Nam quodcunquefuis mutatum finibus exit.\ 

Continué hoc mors efiiUius^quod fuit ante. 

Proinde colore cauecontingasfemïna rerum, ' 

Ne tibi res redeant adnilum funditus omnes y 

KVNCAGE DICTA ME o.] Nunc aggreditûr ad docendum prima 

corpora colore vacarc,atque adeo omnibus qualiratibus prçter figura, 

magnitudinem, 8c pondus. qua de re fie Laërtius.

I5S T. a V C R E T I I 'CARI, 

quàm quod fuauior eft, etiam Lucretiana efl;. N I G R A N T.] id efl nigrï 

funt. Virgil. lib. J^./Uncid. His egonigrantemcommiflagrandine ntmbum,Dum 

trépidant aU &c.Defî}per infundaml NEVE AIAVM] quidam lib.manufc 

Kiue. pro NeW. quod docti probant, vtantiquum-: ne ego quidem impro-] 

bo.Veruntamennihilmutaui. ALIVM cxyEMVIS QV A E S V N T 

I N D v. c o L o.] fie reftituipattim coniectura & ratione du&us,partim 

rcium libroru manufer. auetoritatë feeutus, in quibus cum fine vlla litura 

feriptu ïepcziffemïmbuta ce/omw.primùm ccepi raecu diligentius,atque attendus 

hanc feripturam cofidcrare:deinde mihi venit in mentem,noii fatisaut 

verè,aiit propric dicialiquid imbutu colore ,* cum colorvel fitipfà 

corporû extrcmitaSjVel in corporû extremitate,feu extremo cortice confi 

fiatjno interius manarit:at imbuta ea dicuntur à Latinis,qu«c à Grascis Jiu- 

CT7R;;à.Pra;tecea imbutû de odore,aut fucco aliquo dicitur,nô de colore 

apud Horat.epifl.z.li.i. Quo femel eflimbutarecens,ftruabit odorcm teftadiu, 

Pretetea infrà ira \o

DE RERVM NAT. II!.. II, Ij 9 

non vt vulgo, addicam. o M NI S ENIM C O L & R OMNINO MVT. 

IN OMNEIS] fie habent cod. manuferipti, nifi quod in duob. feriptum 

eft & oraneis.planè mendosê. Quod autem ad huius loci fententiam attinet,fic 

argumenratur Lucret. Si prima corpora eftènt aliquo colore tincta.mutarentut:nam 

color omnis in quenuis alium coloré mutatur, (quod 

intellige demediis colbrib. ) At prima corpora immutabiliacfle docuiraus.ergo 

prima corpora coloris omnis funr expertia. I M M V T A B I L E 

ENIM QJIDDAM]hune verfunxcum tribus qui deinceps fequuntur, 

pofuit«lib.i. 

Prœterea,finulla colorisprincipiis efl" 

7{eddita natura.-at variisfunt prœditaformis, 

E quibus omnigenosgignuntiVaridntque colores» 

Proptere) ymagni qubà refert yfemina quœque 

Cum quibusÔ* quali poftura contineantur y 

Et quosinter fe dent motusâccipidntque: 

Per facile extemplô rationem reddere fiouls, 

Cur ea>quœ nigrofuerintpaullo antè colore:, 

Marmoreofieripofiint candore repente. 

Vt marejum magnicommorunt œquora venti y 

Vertitur in canos candènti marmorefluBus. 

Dicere enim pofisyiigrum quodfiepe yidemus,, 

Materies vbipermifta eftiUiusÔ 4 

or do 

Principes mutatus>& additaydemtaque quœdam, f, ' 

Continué idfieri y t. candens videatur,& album.. f • 

Quodficœrukis conftarent œquora ponti 

Seminibusynullo pofifent albefeerepaBo.. 

*Nam quoeunque modoperturbes ycœrula quœ finty 'Nunquam inmarmoreumpojfunt migrare cohrem* 

Sin alioâtque alio funt femina tinBa colore: 

Quœ marisejficiunt vnumypurumque nitorem: 

Vtftpe ex aliis formulantfquefiguris 

Efficitur quiddam quadratum,ynœque figurœr 

Comemebatyvtiin quadrato cernimus effe 

< l?ifimileisformas: ita cernere in œquoreponti^ 

'j&Ht.aliom quouts vno^puroque nitore,.

igo TJLVCRETII CARI/ 

Vipmîleh longï interp yvdriofjue colores. 

Prateréà nihil officiuntôbftantquefigura 

Vifiimilesûo quadrdtum minus omne fit extrd. 

At varij rerum impediunt^robibêntque colores y 

Quo minus ejfe vnopofiît res tota nitore. 

' P R A B T E R E A si N v L L A] id eft, Prarterea etfî prîncipia orani colore 

vacent,at tamen difsimilibus,& variis figuris funt prxdita: ita principia 

difsimilium inter fe figurarum alio atque alio ordjne pofîta varios colores 

efâciunt. Hxc igitur verba ,fi nulla coloris principiis efl Reddita natura, 

fie declaro.etiam fi hoc fit verum, nullum colorem principiis efTe attributum 

aut inriatum &c. M A R M O R E O C A N D O R E ] candore exquifitifsimo,5c 

eo qui ad Parij, aut Lunenfis marraoris çandorem proxime &cccdzt.Hoï.oâ.iy.lib.i.V'ritmeGlycerœ 

nitorJplendentisPario marmore purius. 

E X T E M P L O ] ideflrcontinuo.de quolegc Varon.Iib.6". delinguaLar. 

VT M A R E] idprobatàfimili. D I C E R E E N I M p OS SIS, NIGR, 

CL. s. v. &c] huiuslocihxc fententiaeft. Diccrepofsis marc, quod interdum 

nigrum videtur, continua fieri vt candidum videatur, vbiillius 

principia inter fe permifta funt, Se ordo principiorum immutatus efl:, Se 

quardam principia funt addita., quardam detracla. quod non fieret, fi mare 

cjeruleis,feu nigtis principiis conftaret. M A R M o R E v M] id cfl candidu 

marmorisinftar. s t N A L I O ATQjfE A LIO] Si quis dicct( inquit) 

femina maris alia alio colore effe tincla,Sc ex difsimilibus coloribus vnum 

colorem effici, quemadmodum ex difpatibus figuris fit alia figura, exempii 

caufa ex triangulis quadratunr.neceffe erit,quo modo in figura quadrata,alias 

figuras ineffe videmus, ita 5c in puro maris colore, aut in vno quotas 

alio,difsimilcis colores côparére.at hoc non fit:non igitur, Se c. v N AE* 

o^v E F i G v R AE^ficreflituit M. Anton.Muretusà codicibus manuferiptis 

ad veram feripturara conieclurâ,&propè manu duclus.Nam cum hue 

locum in cod.Vaticano vnà legcremus,in eoquereperiffemus vndquefigu» 

ra y\n aliis duobus vnaquefigura e/?,immo,ne mentiar, figura'fl:,fufpicatus 

•efl: ille è vefligio legendum vnœfyfigttrA.cin ego continué aflenfus fum, Se 

maneo in fententia. fie enim veteres Ioquebantur.Plaut.Trucul. ifiœ dedi. 

Terent. Heaut.hoc ipfain itinere altéra;dur» narrât,farteaudiui.ldsm Eun» 

mihifoU ridiculusfuit. Cic. pro Mur. hociudiciumficexpeBant, vt non vno; rei 

fatui,fed omnibus confiitui putetur.Cic Lucret. fup. DISSIMILEIS FOR 

MAS] figuras. nempe triangulas. nam ex triangulis confiant quadrata. 

O^y O Q^V A D R A T V M MINVS OMNE S I T. EX.TR, A] fie eXCU* 

dendum curaui fecutus librorum manuferiptorum teflimonium. quanqua 

mihi non difplicet ea feriptura, quam amicus quidam meus ex vulgataleuiter 

immutata traxerat, quo quadr.minus infitinillis. ille enim ex verbo 

effet feceratfed omnino antiqua feriptura rnclioç cfl, Se fi rçprppius 

fpe&es,verior. quadratum enirri ex triangulis fa#pm v extra triangula eft, 

c IN 

H a f B 

non in triangulis, * l * ' k 

T V M

BE RERVM NAT. LIB. II, fç % 

Tum porrb,qua ducit, &• inlicit, vt tribuamus 

Principiis rerum nonnunquamcaufa colores, 

Occidit:ex albis quoniam non alba creantur: 

Nec qua nigra cluent,de nigris-.fed variis de. 

Quippeetenim multôprocliuiusexorientur 

Candida de nullo^qukm de nigrante colore, 

Aut alio quouis,qui contra pugnet tO* obftet. 

Praterea,quoniam nequeuntfine luce colores 

Effe,neque in lucem exifiuntprimordia rerum: 

Scire licet quàm fint nullo velata colore. •** 

Qualis enim cacis poterit color effe tenebris, 

Lumine qui mutatur in ipfo,proptereà quod 

7{ec~ld aut obliquapercuffus lucerefulgert & ^

161 T . L V C R E T I Ï C A R I . 

^ 

fi cnumcramlcdionis ruiius loci difsimilitudines,& differetias. Nam cutri 

vfus fim quinquc lib.manufcriptis,octo imprefsis Se araplius, vix très rcperi, 

qui inter fe congruerenr.cum alij haberct qua ducit in illicitum, vtirib. 

alij quod dicunt inlicitum tnb. alij, qua ducit & vt illicitum hoc, Sec. huius tgi- 

\ tur vera;,& recta; feripturç haec fententia eft. Tum porro ea caufa,quar du- 

» cit ôcillicit, vtnonnunquam principiis rerum colores tribuamus, nempe 

ha;c,quoniam ex aîbis non creantur alba, neenigra-ex nigris, fed ex con- 

< trariis,aut difsimilibus:ha;c,inquam,caufa occidit,id cft nulla eft. Quippe 

etenim Se cet. hic eft ordo verborum, quo explicato, etiam fententia explicata,& 

aperta eft. SED V A R I J S D E]id eft de variis Se differentibus. 

•vaspsçîi.cum in libris manuferiptis reperiflem, partim variis ea, partim variis 

ad,Se ira in Vicetinis,ego fed variis de reftitui. nam c.etera;.fcriptura;,yf^ 

yariantJe fed varianiur ,Jèd variata, (quam poftrcmamPontanus fubftirucrat 

) omnes funt deprauata;. C^VIPPE E T E N I M MvtTojbïcellrâ. 

tio feu AÏTDKOYA quare caufa illa qua; illicit ad tribuendos principiis eolores,nullafit. 

C A N D I D A DE N V L L O, c^y A M DE N I G R A N T E 

COLORE] poftremam huius verficuli partem dcprauatam,feliciter, domorum 

virorum iudicio, reftitui in antiquum ftatum . Nam eu reperiffem 

ita feriptum in cod. Vaticano. quam denigronatecolore,ex nigro natefçà ni. 

grante.eps fetiptura perfpicuè, Se fine c6troucrfia,recta cd.nigrante autera 

interpretor nigra,vt (aptànigrant interpretatus fum,nigra funt. ^tut ea qua 

nigrant,nigro de femine nata.Viv^tlib.

DE R-É R V M M I T , I I fi* II. ITFJ 

Jimidi4 parte 4uri,&dttpU argenti. effe & gemmam,quam Latini carbunculum 

appellant,nonnulli putant. effe autem fie legendum ruhro fitcUrapyro~ 

jpo vel ex Ouidij verfu intelligere licet Ub.zMeum.CUr4 micanteaurofammdjque 

imitante pyrepe. S C I L I C E T ID SINE EO r. N. P. P V T A N - 

D V* S T] vel fie legendum, vt excudendum curaui, cum in tribus lib. manuferiptis 

reperiatur feriptum, putandum efl : vel fie S cire licet fine eo fieri non. 

ejfe putandû. ET Q J O N I A M PLAGAE Q_Y OD D A M.] audi quomodo 

cernamus ex fententia Epicuri. quod fumit argumenti loco ad probâ - 

•dum,rerum primordia coloris effe expertia.vifus fit ictu quodam, (inquit). 

nempe JttL -mt TSI «VAA»Y tît tuTrlûs^d eft per imaginum incurfiorem 

in videndi fenfuff), & per plagarn feu ictum quehdam : qui ictus alius 

cftjfi oculus fentiat album colore,alius fi nigrum, & ita de ecteris : at ictus 

non fit fine tactu.tactus autem non eget colore,vt fuo officio fungatur.nihil 

refert enim,quo fint coloreprxdita ea qua: tangis : ergo prima corpora 

nullo colore tincta funt.Sed quod ad difputationem attinet de caufa vifus, 

feu afpectus, Arifloteles vifus caufam effe arbitratur liw TWV 

Zv&py&ttr, (EU Toiévi-T* àn%yt 

Et nigros fieri nigro dê fiemine eyenos, 

Aut alio quouis vno^parioque colore. 

Quin etiam quanto inparteis res quœque minutas 

Difirabitur magisJJOC magis efiçat cernere pofiii 

Euanefiere pauUatimjlinguique colorem: 

Vtfit^biin paruasparteis difierpitur aurum % 

1

1^4 

T 

* L V C R E T 1 I C A R I 

Purpura^punkeûfique color clarifiimu multo^ 

Filatim cum dùfiraBusJxïferditur çmnis: 

Nofiere vt binepofiis,prius omnem efiflare çolorem 

P articulas }quàm difiedant adfiemina rerum. 

Poflremb ^quoniam non omnia corpora vocem 

Mittere concedisjneque odor ern^pr opter eafit, 

Vtnon omnibus attribuas finitusÔ* odores: 

Sicôculis quoniam non omnia cernere quimus i 

Scire licet\quœdam tam conftare orba colore y 

Quamfine odore vllo quœdamfônituque remota. 

• 'Nec minus hœc animum cognofiere poffe fagacem y 

Quàm quœfunt aliis rebus priuatafiotdque. 

P R O P T E R E A o^y ONIAM N O N c E R T r s] fie habent libri om-, 

nés manufetipti, quibufeum congriuintaliquottypis exeufi. fententia autem,& 

vis hjiius argument! hxc eft. Praeterea ( inquit ) demus prima cor-pora 

colore effe prardira: non dicent ij.qui hoc volunt, in certis figuris certum 

ineffe colorem,verbi gratia omnia corpora prima triagula: figura?,eiîe 

nigra : omnia quadrangulae forma;,efïè carrulea, Sec. fed in vnaquaque figura 

fatebuntur efle principia difsimihbus coloribus prédira*, verbi gratia. 

primordia triangula: figura; alia effe alba,alia nigra, alia medij coloris. Fingamus 

igitur coruos maiore ex parte conftare ex primordiis rriangulis: 

qu£E,vt diximus,non funt vnius coloris. Fiet igitur vt corui nafeantur non 

nigri,fed vel albi,vel virides, vel carrulei, vel verficolores. Atqui hoc non 

fit:ergo principia non funt colorata. Q J I N E T I A M o^y A N T o] aliud 

argumentum,quo vtitur ad probandum primordia rerum coloris effè expertia. 

Quo quicque minutiores in partes fècatur, eo magis euanefeit eiuscolor. 

finge igitur rem aliquam in parteis ira paruas effe difleâam, vtillac 

fugiant fenfum oculorum. tum feilicet intelligesearum colorem cuanuik 

{è,atque extin&um effè.quod fi ita eft,multo credibilius eft fèmina rerum, 

qua:funtfubtilifsima,Sefimplicifsima,coloreomnicarere. S T I N G V L 

QJT E c o L o R E M] id eft extingui. ftinguo verbum fimplex. compofita 

cxtinguOjrcftinguOjdifiinguo.prxftinguo. vfus eft eodem & lib. q.ardo* 

rem in msmbris quiJlmguerepofîit.Se M.Tull. Arato.Quemneque tempeftat per*. 

imct,neque longa vetuftas InterimetftmguenspracUra infignia edi. Idem in prognoft. 

VtcumLunx me*ns Uyperionts officit erbi, Stinguuntur radii CACA calU 

gineteBi. P V N I C E V S Q J E C o L O R] fie habent duo lib. manufer, 

alij duo.pœniceufque: quod probo. dictum enim pœniceus,vt mœnera pram 

u n era. V i rg.M t\ib. punice ofurœseuincJa cotburno. Idem lib. 11. Cum primum. 

aaftina ctth Puniceis inueBarotis aùr.ou rubebit. Varro lib. 4. de IinguaLati-. 

na, Pœniçum purpura genus ex CartbitgineprimvmÀlatum Kiàjim,?wicap4Hiw&,

DE RERVM NAT. ilB. II. 1 < rj 

itdexUpideNunndko. P O S T R E M O Qjro N I A M] argumcnrum à Ci mi* 

K.quxdam funt corpora odore,& fonitu,feu voce carentia.nihil obflat igitur 

quominus etiam fint corpora quidam coloris expertia,nempc corpora 

prima.'qux fub oculos non cadunt, & iccirco non cgent colore, NEC 

MINVS H AE c JFcftus hune verfum profert in voceyâg^docétq-, AGAces 

appellari multi ac follcrris acuminis. ^J^~" 

Sedneforù putesfolofyoliatd colore l / * ^ ^ 

Corpora prima manere: etiamfecreta teporis 

Sunt yacfrigoris omnino ycaltdique vaporis: 

Etfonitu flerila y&fucco ieiuna feruntur: 

Nec iaciunt vllumproprio de corpore odorem: 

Sicut amaracini blandumflaHaque liquorem, 

Et nardiflorem yneBar qui nartbus balant, 

Cumfacerein/lituas: cum primis quarere par efl y 

Quoad licet yac potis es reperire inolentis oliui 

Naturam: nullam qua mittat naribus auram: 

Qukm minime vtpofiit miflos in corpore odores s. 

Concoclofquefùo contaclos perdere viro> 

Propterea demumdebent primordia rerum 

Non adhibere fuum gignendis rebus odorem, 

Necfonitum yquoniam nihil abfe mittere poffunt:- 

Necfimilirationefaporem denique quenquam, 

Nec frigusjieque item calidumfepidumquevaparem y & 

Cetera: qua cum ita funt tandem ,vt mort alia confient, 

7yiolliaJenfafiagofa,putricaua ycorpore raro: 

Omnia fint à principiisfeiuntla neceffe*fl y 

Immor taliafi volumusfubiungere rebus 

Fundamentdrfuibus nitaturfummafalutis: 

Netibires redeantadnilumfunditus omnes.,. 

SED NE E Ô R T Ejpofleaquam docuir corpora prima colore effe fpo 

lîata,probat iam aliis etiam qualitatibus carere,vr calore,frigore, ficcitate, 

humore,fucco,odOre,fonitu. C A H - D I O J I v A P o R I s] fatis eratdixiffe, 

vaporis. taie igitur illud efl Mvxott yîhciKTof. ET S O N I T V S T E - 

R I L A ] in voce flerilia, fi quis leclioncm vulgatam probabit, i Se a conueniunt 

in vnam fyllabam^tque a.poflrema vocalis eliditur.cgo fieriU ex- 

X 3 

1

\6(S T. r V Ï R E T I I C A R I . x 

cudcndtim curaui, quomodo fcriptum rcperi in tribus codicib. manufcr J 

&iteminantiq.Vcnetis,& Vicetinis. SICVT A M ARACiNi,&c.]hic 

verfus cum fex deinceps fequcntibûs cohérent cum fupcriore >&cxeo 

pendent,ut fit hic Lucretij fenfus. prima corpora omnis qualitatis expertia 

funt,vt caloris,frigoris,faporis, odoris, quemadmodum fi quis vnguen* 

tum amaracinum.aut nardinum, autmyrrhinum facere in animo habear, 

quarrereeum parfit oIeum,quoadeiusfierjpoisit, omnis odoris expers. 

s T AC T AE cty E] ftacta tiquer myrrhaî. ET NAÎLDI FLOREM] 

nonnullilibri hibcnt,Et nardifarum:vifubintclligamus//>«oww.Pra:terea 

Feftus hune verfum profert in voce ne&ar : fed mendose. N E C T A R ] 

odorem fuauifsimu.tralatio eft à guftandi fenfu ad odoratum. H A L A N T] 

apud Feftum legitur habet, plane corruptè. in vulgatis aliquot halant : quo-. 

modo excudendum curaui.Nam in quattuor libris manufcrip.fcriptum reperi 

balat numéro fingul. & ita habét ceteri vulgathqua; fortafïè vera feri- 

• ptura eft,vt fie dicamus : qui flos nardi, nectar.n.h. Qjf O A D L I C E T , 

AC POTIS ES] fierepôfuipartimconiectura ducTrus,partimcodicum 

veterum teftimonio comaiotus.potis es autem valetpotcs. vtpotiffum s 

poffum. i N o L E:NT I S] id eft non olentis.odore carétis,«o3!wa. v i R o] 

fua natutali virtute.fic enim Nonius Marcellus hunc^verfum proferens,in- 

•terpretatur. P R O P T E R E A DEMVM]Poftremo(inquit) primordia rc-« 

rum debent non adhibere gignendis rebus fuum odorem propterea quoniam 

tkc, hic enim eft ordo vezbozum.Propterea quoniam autem,id eft,propterea 

quod,vel propterea quia,vt fiepe idem loquitur. ET C E T E R A : 

QVAE CVM I T A S V N T T A N D E M , V T M O R T . CONST.]fic 

habent quattuor libri manufcripti,eandémque feripturam vidi annotatam 

ad oram codicis typis imprëfsi, quem mihi commodarat Vincentius Laureus 

Calaber vir doctus 5& integer. cuius feriptura; fententia non obfcura 

eft. Et fimiliratione ( inquit ) primordia rerum nonadhibent in rébus gignendis 

faporem,nec frigus,nec teporcm,nec caIorem,&: cetera,qua: cum 

fïnthuiufmodi tandem,vt fint raorra'lia, vtpotcMollia,leota,fragojà,putrt-' 

caua }coypore raro,necc(r

^ DE RERVM NAT, lïl, H, 

Vriterea cunftas kidem res vert èrefefe. 

Vertunt fe fluuij,frondes^pabulaUta 

Inpecudes:vertuntpecudes in corpora noHra f 

^HaturamiO* noflro de corporefepe ferarum 

Augefcunt vires,&* corpora pennijtotentuw. 

Ergo omneis naturacibos incorpora viua 

Vertit y& binefenjus animant um procréât omneis, 

*Non aha longe ratione yatque arida Itgna 

Explicat inflammœs yo* in igneis omnia ver fat, 

ldmne vides igitur,magniprimordia rerum 

2{eferre yin qualifint ordine quœque locatai , 

i r 

17* 

Et commijla quibus^dent motus,aaipïdntque\^^tê. /WVW^ $ 

NVNC EA c^y AE SENT, v I.D.] Nùncdocere incipit animalia cojftare 

ex principiis infenfilibus:hoc efl; principia ex quibus confiant anima- 

Iia.efle infenfllia. quxfendre videmus cunque:id eftquaîeunque fentire videmus:tmefîs. 

N E Q J E IO.M.ANIFE.$TA R E F V T A N T , & C ] fiefolcbatinterdum 

tuasfèntétias,iuaquedecreraconfirmarcEpicuruSjea,quç 

non facile fenfu probari poffent.7a£7« « ^êw 0«vo,«Jluwf.id eft ha?c 

nonpugnanteum iij.quar funt in promtu.5c»A\ wy fatyopMw T«W aJrtft»f7vp«,id 

cft nihil corum, qua; funt in promtu, contra haec dîcit teftimo- 

nium. Itaque&apudPlutarch.& apud Diog.Laërtiumcrebra funt hxc: 

i^êuvof

16*8 T. L V C R E T I I C A R I 

bendam etTc variis ordinibus, pofituris, raotionibus, CONCILIÏS PRINCÏPIORU 

' potius,quàm figurarumdifsimilitudini. 

^ > ^ Tum porro quidejlânimum quodpercutitif>fûm* J 

n&sti+O^??? 0* vdrioîfenfus expromere cogity 

/tff f 1 

? Exinfenfilibusnecredasfènfilegigni? 

Â* / ' NimirumJapidesyO* tignay& terra quod vnâ 

' Miftdy tamen nequeunt vitalem redderefenfum. 

\lludin bis igitur fœdus meminiffe decebity ?Non ex omnibus omnino quaçunque créant res9 Senfilia extemplèÔ* fenfus me dicere gigni; 

Sedmagni re ferre ea primum quantuia confient\ 

Senfiie qua fadunt/y* quafintpraditaforma: 

Motibusyordinibus pofituris denique quafint: 

Quarum nilrerum in lignistglebifque videmus. 

Et tamen bac cum funt quafiputrefàclaper imbreis, 

Vermiculospariuntyquia corpora materiai 

Antiquis ex ordinibuspermota noua re 

Conciliant ur ita, vt debent animalia gigni. 

Veindeyex fenfilibm cumfin file poffe creari 

neruisyvenisyquœcunque videm 

^ Mollia mortali confiflere corpore creta.- 

Sed tamen efio iam pojfe bac aterna manere: 

W?mpe tamen debent aut fenfum partis habere: 

Aut fimilia totk animalibus effeputari. 

At nequeantperfe partesfentirejiec effe. 

Nec manus à nobispotis efi fecreta,neque vlla 

Corporis amninofenfumparsfola tenere. 

Nanque aliumfenfus membrorum reffuit omneis. 

Linquitur vttotis animalibus adjimilentur, 

Vitali vtpofeint confentire vndtquefenfu.* 

Quîpôteruntigitur rerum primordia dici9

DE RERVM N T 

AT. 11 B. IJE, jfj 

Ep leti vit are vias animalia cumjint, • 

< 1 

Atque animalibujtnt mortalibus vna3eadémque? Quod tamen vtpoflint:abcœtu,concilioque 

Nilfacientiprœter volgumjurbdmque animantum: 

Scilicet vt nequeant bominesârmentaferœque 

Interfefèvllam rerft gignere conueniendo t- , . , 

ferVenerisYesêktYabomihesârmenta^ferdfque. 

T v M PORRO' Q_V I D i D EST,] hoc fentit Lucret.Porro quidnam 

illud eft,quod animum commouet, & fecum hac de re dubitare cogit, ita 

vtcrederc nô pofsis, fenfîle exinfenfilibus principiis gigni?nimirum quèd 

lapides, & ligna, & terra, & fimiliacommifla Se confufanequeunt viuerc 

neque ientire. quemadmodum igitur ea, qua? dixi vnà mifla vitalem fenfum 

reddere nequéunt ^ ira videtur incredibile ex principiis infenfilibus 

gigni àriiraantcis. EX I N S E N S I I I B V S NE c R E o A s] in voce infenfilibus 

nullum încfl mendum, cum ha?c feriptura confirmetur au&orirate 

omnium codicum Se manufer. quibus vfus fum, Se imprefforum, tametfi 

Prifcianus lib.4. ^ e 

a t 

g 

& x 

infen[tbili t nifi fit eo loco corruptus Prifcianus. in 

particula»efufpicanttrr docti quidam fubeffe aliquod vlcus,propterea quia 

libri manuferipti habent nicredjf.ègù tamen nihil mutaui ,iquanuis feiam 

ni vfurpatum éfïe à, veteribus pro ne,vt fuprà, vbi vulgati libri habent, Hê-, 

ye,

IjO T. L V C R E T I I CAR.I. 

neruis,vifcctibus,& fimilibusttum fiçiunf/çnfilia illa principe, molliaiSë 

ita mortalia.quo J eue non poteft. Se J t jrncn dénias ift ^Rolje^terna per. 

manere,cVc. SF'NTIRE s VË TT s] fie videtur le^èndum,vtiîthic tacreti) 

fenfus. ex fcniîhbus fuetis, id eft qua: folira funt porro id eft porrôtenis 

fentire ex aliis.videlicer ex vifcèribus,,netuis,venis,vr diximus: quae 

quidé funt mollia,& mortalia. M O L L I A TVM F A CI VNT] quinque 

lib. manufe. habent. Molli* cumfaciuntt vulgati plané mendosè Mollia qux 

ftciunt. SED T A M E N E s T o] id eft fed tamen d«rnus. N' E M p B T A* 

M E N, Sec] dilemmaeft huiufmodi. demus harc principia fenfilia,efic immorta!ia:ea 

aut habebunt fenfum partis.ideft talem fenfum habebur, qualem 

habent partes : aut erunt putanda fimilia totis animantibus : id çft talem 

fenfum habebunt, qualem totaïanimantes. fi dfeas partis fenfum baberetpars 

à toto feparata neque fentit, neque eft. verbi gratk manus feparataab 

humano corpore nô fentit,éftque manus C.UVWIMMJÇ] eft ex fimilitudine 

nominis,vt manus picla.fincrunt fimjliarotisanimantibus; ergo 

erunt mortalia. fi mortalia: ergo non principia. A VT SIMILI A}; fie 

legendum reclamantibus omnibus codicibus, prêter Florent.& Vcnctos 

recentiores,& Bafilicnfeisrquos fecutus fum.vt hoc loco cmcndatiores.eft 

autem hîc anapasftus, pto fpondco lia to : vel die duas breueis pro vna longahaberi. 

PVTARI] fie habent codices Veneti antiq.& ita legendum.' 

AT N Ï Q J E A U T PER SE P A R T E S S E N ,T I R E, NEC E S S E J 

hune vcrfumfic reftitui, partim fecutus codices Florent. Se Aldin. recen-r 

tiorcs, partim coniectura ducûs, cumlegeretur antea in omnibus libris, 

necejfe efl, plané mendosè, adraonitus fum autem à ftmili loco,qui eft lib.j, 

nec aumjtbfque anima per fe pojfuntfentire ynec ejfe. NAM Q^V E A L I V M] 

ideftaliorum. Qjfi P O T E R V N T I GÎT V R] fi primordia rerum erûç 

animalibus fimilia, atque adeô eadem, & erunt.feniu praedira : quomodo 

poreruntdici priraordia.rerum,çfls immartalîa,çum fint animalia?. 

MORT ALI BVS VNA, E A D E M Q J E ] TWT* TT>T* '(fooK. fie loquitur 

lib.^quorum vnus Homerus Sceptrapotitus eadem aliisfipitu quiète eïl. Se Hor. 

tpift.adWoa..lnuitumquiferuat/demftcitocçidenti* Q V O D T A M E N VT 

p o s s r N Tjquâuis pofsint vias lcti vitare,& immortalia cfTcnon fungen 

r 

tur muncre principiorummeque ex iis quicquam gigni poterit prêter ani* 

manteis. s ci LICET VT N E c^y E A N T] argumentû à fimili. c ONvENifiNDfl 

PER- v E N E R,I s RE s] conupnicndp per coroplexum 

Vcnereum. fententia huius loci ha?c eft. prima corpora ponantur fenfîlia 

Se animalia : nihil creabunt per concilium fuiiro praeter apimalia : quemadmodum 

hominesperconiun&ionemmaris & teminas nihil gignunt pra?ter 

hominesitauri nihil prster tauros: feratnihilextraferas. hune verfum, 

qui deerat,repofui in codice typis illo quidem imprçlfo, fed cû.manufcriptis 

comparaio,rcpertum,Cttmefrctafcriptusad oram libri, quem Lucreti) 

effepknèarbitpor. Atqua vt hune reftitui, qwdefiderabaturjtaalium 

iuftuli,quifueràt inepte fuppofitus-, vt minime Lucrcrianum, Se fuperua- 

, âne.um.nani fimile que* y tUuFjefçttu.r^â,ûa;antçccdont^.

DE RERVM N A T . 1 1 5 . II, jjf 

Quhdfiforùfuumdùmittunt corpore fenfum, . 

Atque alium capiunt; quid oints fuit attribui yquod 

Detrabitur* tùm pratered 9quodfugimus antè, 

Quatinus in puîlos aritmaleis vettier oua 

Cernimus alituum yvermei/que efferuere yterram 

Jntempejiiuos cumputror cepit oh imbreis:'rSiff 

Scire licet gignipojfe ex non fenfde fenfus. 

Quodftforte aliquis dicet yduntaxat oriri 

Pojfe exnonfenfu fenfus fed mobilitate 

Anù aliqua ta ngipartum,quâmproditur extrh 

Huicfatis illud eritplanum facere yatque probare, 

Non fieriparium ynificonciliante coatlo: 

Nec quicquam commutarifine conciliât^ 

primorum:vt nequeunt vllius corporis ejfe 

Senfus anteipfam genitam naturam animantis: 

Nimirum quia materies difieBa tenctur 

A'êre 3fluminibuS)terris yterrdquecreatis: 

Nec congreffa modo vitaleis conuenienti 

Contulit tnter fe motm\quibu conuenienter 

Accenfi fenfus animantem quanqtte tuentur. 

Prœtered quanuis animantem grandior ic~lus y 

Quàm patiturnatura/epente adfligit yO* omneis 

Corporis yatque animi pergit confunderefenfus. 

Dijfoluunturcnim pofiturœprincipiorum, 

Et penitus motm vitales impediuntur, 

Donec materies omnis concujfaper artus 

Vitaleis anima nodos è corporefAuit y / r f 

Duferfdmque foras per caulas eiieit omneis. T-J $ f 

Nam quidprœterea faare iflum poffe reamnf 

Oblatum ynifidifcutere yac diffoluere quaque? 

Fit quoque yvtifoleant minus oblato acr'tter itlu, 

%elliquiœ motus T ita lis rincer efiepe, 

VincereÔ* ingentèisplagœfedare tumultm:

tj% , t T« -, l V 

C R E T U C A R I 

JDifi'utcreâcpœne amijjos dcçenhr.efirifm.\\-^ i« Û * *W \ V < 

5V\t,ritfudnpotins leti iam limlmdb ipfo . • 4 ' . 

Advitdmpofmtconleiïdmentereuerti, i,., 

Q^àmûbdecurfrmprophdrrtfiet yire,0*(ibirel ^ • 

D I M I T T V N T ] fie legenâum,non demittunt. TVM^PÏRÂETEREA, 

F. AN TE, &c] PfaJtereà (inquit) quatinusVid efl: quoniâ ex ouïs 

fiunt pulli, ex glebis exiftunt vermes, quod antea fugimus, ibi: Quarnm nil 

rerum in li^nisêbifqueyidemus^Svi^ù. Kimirum lapides,& lignage. 

mus autem,id efl: négauimus,non concefsimus: Quoniam igiturid fieri videmus: 

S cire licet gignipoJje,Scc. Verbum e/?,quod fuerat inculcatu,pofl voce 

m praterca, fuftulimus, fjecuti cod. Veneços antiq. & Vicet. Qjf A T r- 

Nv s] id eft quoniam :& ita faepe aliàsapud hune poëtam: itemque apud 

Fugi 

Horat.Deniquedocet 

y 

Fe(ïas,quatinus idem valere,quod quoniam. A I I- 

T Y VM] alitum.fic Virgil. lib. 8.,Alituum,pecudumquegenus fopor abusbabebat. 

E R M E i s Q_V E E F F E R V E R E , T E R R A M] ordo verporum 

hic efl: & quatinus,id eft quoniam cernimus vermeis efferuere, id eft exiftere 

fubintell. è terra, cum putror terram cepir ob imbreîs inrenipeftiuos: 

Scirelicet, &c.(cd non difsimulabo me in libris manuferiptis teperiflè feriptum. 

terram intempejliuusquamputror,~&c.c. de'quaferipturalector quidëiudicabit: 

hoc tamen cum etiam memorem admonebo, u. pro o,& o pro u. 

in libris manuferiptis librariorum culpa fçpe pofitum reperiri:vt adulefcës 

pro adolefcens: epiflula.pro epiftola:fic enim fine dubio feribi debct:adolefcens 

(inquam) & epiftofa: & erra.n.t qui alitçr feribunr, rubùftis pro robuflis, 

rutondus pro rotundus, cibus pro cibos, eûmes pro cornes, &c. 5c 

conrràjauiomjpro'auîumjCiendomjprô ciendum,fbboles,profuboles.fuboîes 

enim dicendum % non foboles. EX NON s E N S I L E s. E N S V S] 

libri manuferipti très habent ex non fenfibu fenfus. quam fcripturam 

improbo. Q J O D SI F O R T E A L I c^y i s] occupât aliud, quod quis 

obiieercpofsit, FOSSE EX NON S E N S V S Ï N S V S , S E D MOB.] 

Si quis forre diccr,(inquit)poflè fenfum oriri ex no fenfu,id eft ex co quod 

fit fenfus expers: fedpartum antè quàm prodeat in lucem, mobilitate aliqua,videlicet,qua: 

infît in principiis, tangi, atque 

Top 

affici,&c. Sed non difsi-' 

mulabo hurfc vcrfum,& alrerum,qui deinceps fequitur,lôgèaliter feriptos 

efle in libris manuferiptis: nempe hoc modo. ex nonfenfu 

bilitate,^£utaliquo tangipartu,quodproditum extra,de qua feriptura iudicet 

cor 

lector 

ingeniofus & eruditus.mihj quidë videtur corrupta. PRODÏ'T^VR] 

foras editur: fie fcre.vfurpat lib. $e 

auum,Scc. P A R T v M] id quod paritur.id'em lib. 4; Se'mper enimpartus dupliçi 

de femme confiât, c o M M. V T. A R ijcommutariin aliajnformanvaut,.

DE RERVM N AT. LIB. II. 

naruram, vt ouum in pullum : cibum in fanguinem, aut catncm r infenfile 

dcniqucin feuille, fed putant quidam legendum coagmentari-Scu, vt Muretus 

hoeverbum feribeodum exiflimat, coamenurv.xd eft concrefccre,componi, 

conflari,conftitui.quod fi placebir, fier wM'Crms duarum vocalium o. 

Se a. egoledrionemrecepramretineo. SINE C O N C I L I A T V P R U 

M o R v M:] fie reftitui.nam recepta feriptura ferri non poteft.)//?? conciliant 

autemprimorum,hoc eft fine congreffu,& cœtu principiorum,& corporum 

primorû. Nam etiam alibi prima pofuit pro primis corpôrib. vt lib. 2. 

Omnit enim longe nofiris ùfenfibus ipfa Primorum natura iacet.Sc lib. ^Propterea 

quia funt e primis faBa minutis. CONVENI'ENTI](ÏC legendû.nam cohçreteu 

voce,modo tvtCit,conuenientimodo, Q_VI B V' C O N . V E N I E N T E R 

A c c. s.] ficreftitui,& ita fine controuerfia legendum. conuenienter autem 

jntellige, accommodatè ad vitam. A C C E N S I SENSVS] fic'loquitur 

inf. eod. lib. leti dominantem in corpore motum Difcutere i aepane amijfos accederefenfus.Se\sb.\.accenfus 

nobis per vifeer a fenfus. ÀDF L 1 G 1 T] ad terram 

deiicir,feu abiieit. «TE^BJV'^.Horat.faty.î. lib. %. Atque adfiigit bumo diuina 

partkulam aura, E C O R P O R E soLvnjfic habent très libri manufer. 

alij k corporeyô/w/'/.quîdam dotSH legendum cenfent in corpore. PER C A V- 

1 A s] caulakcauodiBafunt ( inquit Feftus) Antiquitus enim antevfum teftorum 

oues in antris claudebantur. per caulas igitur corporis fignificar Lucret. 

partes cauas,&inaneiscorporis:quas vulgô meatus,feu poros appellamus. 

Cum autem harc fiunt, interit animal, vtitur eadem voce lib. 3. Difycwtur 

enim per caulas corporis omneis. Se lib. 4.per caulas omnepalati Didttur. Se lib.

174 

su~- j***'f"* %J 

T 

» IVC R E T I I CAR I. ' 

M.TULL.LIB.4.TUFCUL.QUA;IT. quià eflfeipfum colligere> nifi diftipaMt tnhnipar» 

tes in fuum locum cogerel I E T I D O M I N A K T E M IH COAP, u.]Leti 

motus, & vitalis motus pu*n

DE RERVM NAT. I I B, II, 175 

& dolore prima corpora fenfus effe experria,hoc modo.Si principia fentixenf.Se 

voluptate afficerenrur,& dolore. nam quicquidfenritur, aut iucudum 

eft, aut molcftum. at principia neque voluptate, neque dolore affîciuntur.ergo 

non fentiunt. Voluptatem autem fie quidam definiunt, motuin 

natura; confentaneum:dolorem, motumprxter naturam. s o L uc 

1 T A T A] Feftus : folliatare eft loco mouere.folum autem quinfîgnificet locum 

quisdubitet,cumexfulesdiantwlocopatria.funtpulfiï QJSORVM M O T V S 

N o v t T A T E] motus patri j cafûsefl,vt fît hxc huius loci fententia.principia 

neque dolore tentantur,neque voluptateafficiuntur, quia non confiât 

ex aliis principiis,propter quorum motionis nouitatem, feu quorum motu 

nouato laborent,&c. DÉNI QJT E V T I POSSIN T,&C.] hoc fentit Lucretius. 

denique fi ad id vt animalia quxque fentire pofsint, neceffe efl 

principia quoque ea., ex quibus illa confiant, fenfu effe pra;dita:fequentur 

ha?c abfurda : dicendum erit feilicet ea principia, ex quibus genus humanum 

propriè conflatum efl, ridere,flcre, de natura rerum difputate,& ex 

quibus ipfâ principiis confient, quxrere, vfque ad infînirum.qua; cum fint 

abfurda,& délira,illud ex quoha?c fequuntur, falfum efl. p R O P R I- 

T I M] proprie, Se ita Nonius. D E QJ? I B V' F A C T V M EST] omnes 

quidem libri habent,jde quibus auBumft.fed ego legendum puto dequibu* 

faBum c/2:prasfertim cum apudNonium legatur de quibus aBumeJî: ordoau 

tem efl.quid?ea primordiale quibus genus liumanûpropritim,id eft propriè 

factum eftîfcilicet Se cachinnant, & fient, fie infrà legendum. non ex 

yidentibu faBus,quemadmodumexcudédumcuraui. DE R E R V M MI- 

S T V R A] quidam docti legendum cenfèntvfotfwn*. PRO PORRO] longius,vlterius. 

A D S I H V L A T A ] aliàs ajSimiLita : quod idé valet. q_V I pp 

E SE o^y A R] Quippe te pet fequar,atque vrgebo, vt quodeunque dices 

ridere,& loqui, Se fapere, fatearis velis noîis, ex aliis hxc eadem facientibus,id 

efl ridétibus,& loquentibus, Se fapientibus coftare.. C O N S I S T E - 

RE VT AVSIS] duo libri manufcriprijWiîquod iccirco notaui,vt admoneam 

Iedrorem, hoc audeas, fuiffe primum interpretationem, feu déclaration 

em vocisdujîs: deinde ab imperito librario,reiefta vera feriptura, 

inconrextum tranflatum.cum putaretrf«//V effecorruptum Se mcndofumi 

Audeasette verum,&germanum. N O N EX S E M I N I B V S] répète*^ 

wtn faBus 3\i fit, non factus exfeminibus fapientibus, 

't Denique cœlejlifumus omnesfemine oriundi: 

Omnibus Me idem patereft,ynde almaliquenteis 

ffumorum 

faut 

guttas mater cum terra recepit 

F.œta nitidœsfruges,arbufldqueld , 

tai Etgenus humanumparit omnia feclafer arum ^, 

Fabula eum prœbet,quibus omnes corporapafcunui 

J5t duïcem dtteunt vitamtfrolémque propaganu 

1 y. T'y '

YJ'

DE RERVM NAT. EI B. II. 

imbribus tether Coniugis ingremium Ut

IjS T. I V ' C R E T I I C A R I . 

I)efinequaphpter nouitate exterritus ipfa- 

Exfyuereex animdraiionem:fed magis acri / 

Judicioperpende:&,fitibiyeravideturt . " j 

Dede manus:aut,fifa/fi eftjdccingere contra. I 

*~ Quant enim rationem animus: cum fummalocifit 

*—\nfinit dfrisjbac extra mœnià mundi: 

*-Quidfit ibi porro fluoproïfiçere vfjue y élit mens: 

*-Atque animi tratlus liber que peruolet ipfè. 

N v N c ANIMVM] Nunc aggredicns ad probandum non vnum cfïc 

mundum,fed innumerabileis, quiaha:c fententia abhorrée ab opinionibus 

&fenfibushominum,vtitur^»^W*,reu'STf. 79 ait Platorid eft valde enim 

«|fcclus,yidciiçet mirari.quanqis aliter fentiat Hpratius. epifhad Nuroi&ôX

DE R E R V M NAT, l I B, II, I75) 

yiïladmiranprope res eft vna$lumici 3SoUque,quaipofiit facere^feruarebeatum, 

noter lector hoc loquendi genus^ nulliita miranda > quàm tibi^ro tam miran* 

da,quà*>n ,vef

IgO T. L V C R E T I I C A R I 

Sfontt fuaforù offenfandofemina rerum 

Multïmodis,temer},incaff'um,mt#afrujlrdque Cfa-Cp*. 

Tandem cooluerint ea yqua coniefla repente 

Magnarum rerum fièrent exordiafemper, 

Terraï,maris,& cdigenerifipie animantum. 

Quare etiam atque etiam taleisfateare neceffe'fl 

Effe alios alibi congre fus matériau 

Qualis bic eft }auido complexu quem tenet atber. J 

Praterea cum materies efl multa parafa, 

Cum locus eflpraflo.-nec res,nec caufa moratur 

Fila: geni debent nimirum,& confieri res. 

*Nunc c feminibusfitanta efl copia,quantam 

Enumerare atas animantum non queat omnk: 

Vifque eademÔ* natura*nanet,quœ femina rerum 

Coniicere in loca quaque queat fimili ratione, 

Atque bue funt conieBdineceffefi confit eare 

Effe alios aliis terrarum in partibus orbeis, 

Et varias bominum genteis,&pecla ferarum.- 

Hue accedit,vtinJummares nu lia fit vna, 

tem, 

-Sint genere.-in primis animalibus indice mente, 

lnueniesfie montiuagum genus effe fer arum, 

Sic hominumgenitamprokm,fic denique mutas 

Squammigerumpecudes,0* corpora cunBavolantum* 

Quapropter calumfimili ratione fatendumfi, 

Terramque, &

DE RERVM NAT» 118. II.. jgf 

leis cffemundos.& attendeleclor cum hinc capereinititim h'uius rei probanda?. 

Fruftrà igitur dicûtur illà fuptàcumfumma loti fit Infirma fous b

182, T. L V C R E T I I CAR I. 

bent certum, ratum,& fixiim, ad quem cum peruenerint, FUNT INTERITTIRAÏ 

& tatn natiuo confiant corporc.quarn aniraantcs,&c, 

(fjh^ £ir

DE R E R V M N A T.. I I I I# 183 

HhnatuMfmirefyenatykibusauclum^ • , 

D o M r N 1 s P R I V A T A S V P E R B I sJ,Diis. D U S A G E R E EX- 

P E.R s] diis expers, id efl: deorum expers. fie loquitur Se Catul!. de coma* 

Bcren. Qmcum egè,dum virgp quondamfuit omnibus expers,&c.Se Plaut.Perfà. 

ea res me damo expertemfacit. NAM PRO s A N C T A,&C.} Iîcrum exclamâtno 

fine ftomacho,quafi fieri non pofsit, vt VLLA vis, vllâueprouidentia 

hanc mundi fabricam regar, Sed errât Epicurus,&CUM Epicuro Lucretius. 

O^Y AE P L A C 1 D v M,&C] FICLIB. ç.Nam bene qui dtdicere deos fleurît agere 

AUUm,&C. Q^ T 

IS R E G E R E IMMENSI I V M M A M,&C.] fie VELLEIUS 

apud M. Tull. lib. R. de nat. deorum . Quibus enim oculis intuertpotnit tester* 

VUto fabricam illam tanti operis, qua conftmi k D?o,atqueadificari mundumfacit% 

qua molitio,qua ferramcnta,quiveBes,qua machina,quiminifiri tanti munerisfuerunit 

Sec. ibid. Sine enim ipfe mudus deus eft,quidpoteft effe minus quietum,quàm 

nullopunBo temporisintermijfo ver far i circum axem caii admirabili celetitâtel nifi 

quiètumautem,mhilbeatum efl fine in ipfo mundo Deusineji aliquis, quiregat, qui 

gubernet, qui cur fus aftrorum, mutationes temporum, rerum vicifiitud*nes, oYdinêfque 

confier net ,terr as maria contemplans,hominmn commoda,vit àfquetueatur: 

na tlle eflimplitatus molejîis negociis & operofis. Ad ptiorem illum Ciceronis 

locum pertinent illa Ludatij Firm.exlib. 2. de origine erroris. Midem 

quoties Epicnreus eft, & non vult à DeofiBum effe mundum, quxrerefilet, quibus 

manions, quibus mackinis, quibus veBibus,qua molttione hoc tantum opus feCerirt. 

Cum hoc autem Lucretij loco congruit ilîùd•efufdem et primo libro. 

Quippe ita firmidomortaleis continetomneis, Sté. Se illud ex eoti. Kam ceriène-, 

que confifio primordia rerum, Sec. éVilîud exhoclib.fup. ît quidam contra hac 

ignari &c. hac eadem de re fie Laërrius. KO» [Au ùt ràt iMmà&i* y 

rrLuù K)ÎKKH°\;IV,KJ (ùdmhlio, iy Jtiery > iy -n£ ovwi%x-7iTdit mn \H\^y>uS"niTirî vo* 

f*e.t&eji-nivjkv.&tt iy yoQufy Mb.i.vi^»q } fydttgredi feelcris. Se fup» 

HOC lib. jit non effe tamen perplexis indupedita. Se lib. 4. Indugredi pono pariter 

fimulacra,pedêmqm 'Ponere,Sec. ibid. Qnjppe vbiprimt périt choque efl altéra nata 

Induftaiu. Se lib. ^.Hec iaccre indu manus, via quà mumta fidei Proxima.SC 

lib. 6. Quodgenus indu mari fpivst fons dulcis- aqua'i. s-v FFIRE] vaporare, 

furrurmgare.lté lib.4. Etmiferam tetrisfifuffitvdoribus ipfa. Se Virg.Georg. 

'Ê^fhffirethymo/errâfqtierecidtyeinaneis. s AE V I A I E X E R C E N S . T E- 

. X.v M, C^y Q D s A E P EJ&C»} fie lib, 6. Qubd fi lupiter, atque alij fukentja 

&iui.Temfico quatiûntfomtucalcfiia templafEt iacimt ignés, quo cuique tftciw- 

êyolmtatiCur^quibus inuutmnfeelui awftbikcunqttetftyUonfaàunt ttfifia-

• i$4 T. L Y C R E T I I C A R I 

mas vtfulminh baient VeBorepeyfixo, documen mmalibus acre\$Cc. totûs enim 

ille Iocus mire cum hoc congruicfîc & M. Tull.lib. de confulatu. Hampaterahitonans 

ftellanti nixm Olympo, Ipfe fuas arceisyatque Se 

inclyta templa petiuit, Et 

Çapitolinis iniecit fedibus igneis. M Y L T A Q J E P O S T M.] redit ad infli-. 

tutum. A D D I T A CORP. s v N T,&c.]id efl multa pofl ortu mundi 

corpora addita funt alia extrinfecus,alia circum.hic verfus qui deinceps fequitur 

in omnibus \ibtisiSeminaJ quœmagn.&c. fine dubio no efl Lucrctij: 

fedabaliquo nimiufibi atrogante pro Lucretiano interpofitusefl, quafi. 

aliquid deeflet.itaquc eum dclcndum cenfeo. VNDE] quibus corporibus 

additisextrinfecus,&additiscircùm. A P T A R E T SPATIVM]libriferi 

pti alij habent J[pariretî\) apparet3n\i) aperirer.quod poflremu probo,exifti 

moque ita à Lucret. fcriptûrvt intclligamus verfum initium caperc ab anapxfto^mVw^www.aperirefpatiûautemjideftcxplicare. 

ET AD S VA 

's AECLA RE C E D.]nonnullilibri,vtFlor.habent:dr'^y«^yè'/»/«

DE RERVM NAT. LIB* I U jgj 

carpento vebentem domùrp yenijfe. Ttaptus quoque. lnimicus efio,donkurn en reue* 

nero.fed & Cato. Cum otio/us ambulas,qui apud regem fuifli,donicum ÏÛeifbitnterdixit 

rem capitalem.Ha&enus Charif.CatO de re ludicu.Domcumfitutum erit t 

dut itafatis datum erit, qiU in fundo illata erunt, pignerifunto. Lucret. inf. eod. 

lib.Donicum olefcendifummum tetigere cacumem: & item fa?pe. ordo autem & 

fententia verborum eft,Donicum,fcu donec natura rerum crcatrix,omnia 

ad extremum crefeendi finemperfica id efl; perficiendo, feu perficiens perduxit. 

VT FIT, VB i] ha?crçferunturadfuperiora. .& eftargumenrum 

à fimili. quidâ tamen legi volunt, Id fit, vbi &c. HIS N A T V R A SVIS 

R E F R.] cumin quattuor libris manuferiptis feriptum reperiffem .Hicnaturafuis 

&c. repofui, His natura, vt fit ^htôydt. Omnibus his rebus a?tas 

confîrtit, qua? ad extremum finem à natura créatrice rerum perducta funt: 

his,inquam, rebus natura définit fuis viribusincrementum dare. 

Nam,quœcunque Vides bilaro grandefeere adauftu, 

Paullatimquegradus atatisfeandere adulte . 

Plurafibi affumunt,quàm de fe corpora mittunt, 

Vu m facile in venais cibus omnis diditur:& dum 

Non itafunt late difyerfafvt multa remit tant: 

Etplmdiffendifaciant,quàm vefeitur atas. s- 

Nam certe fluere,atque recéder e corpora rebus 

Multa,manm dandumfl-.fedplura accéder e debent, 

Donicum olefcendi fummum tetigere cacumen. 

Inde minutatim vi/eis,& robur adultum 

Frangjt,ù H 

in partem peiorem liquitur atas. 

Quippe etenim qumto eft res'amplior,augmine demto. 

Et quo latioreftjn cuntlas vndiqueparteis 

Pluria eo differgit,£r à fe corpora mittit. 

Nec facile in venas cibus omnis diditur eij: 

—Nec fitis eft,quaper largos exaftuat aftus, ) x, 

Vnde queat tantum fuborifi,açfuppeditare, 

Quantum opus eft,& quod fatis eftjnatura nouare. 

lure igiturpereunt,cum rarefatlafluendo • 

Sunt:& cum externisfuccumbunt omnia-plagis: 

Quandoquidem grandi cibus au o denique défit. \ 

Nec tuditantia rem ceffant fxtrinfecus vllam 

s t 

Corpora confeere^s* plagisinfefta domare: 

Aa

l8(T T. I V C R E T I I C A R I . - 

Sic igitur mdgm quoque cirçùm mœnia mundi 

-H pxpugnata dabunt labcm,putreifijue ruinas^ 

y* 4 

? 1 

Ownid débet enim cibus integrarenouando: 

>-Etfulcire cibtsâc omniafiiflentare, * 

G 

Nequicquam,quoyiiam nec venœ perpetiuntur, 

Quod faits eftmtque,quantum opus eB/iatura minifirat. 

Jdmque adeb affeBafi McvsâffeBaque telîus: 

Vix animalia parua creat>quœ cunBa creauit 

Sœclajicditque fer arum ingentia corpora partué Haud (vtopinor) enim mortahafeclafrpernl 

A mea de cAo demifit funis in arua: 

. *Nec marejîecfluBus plangentesfixa crearunt: 

Sedgenuit tellm eadem yquœ nunc alit exfe.. 

Prêter ea nitidasfrugesînetdqueUta 

Sponte fua primum mortalibus ipfacreauit: s 

lpfa dédit dulcek fietus\&* pabula Ut a: 

Qu

DE R E R V M N A T. LIB. II, l$j 

ï> i D i T v R] id efl: diftribuitur, non vt vulgus putat, diuiditur : nam dido 

verbum efl: integrum,compofitum à di. Se do,das: non dcminutum à verbo 

diuido. Vtitur eodem verbo hic idem fcriptor pluribus locis. vt lib. 3.. 

Senfiferos motus qux didit prima per artus, Se lib. 4. Inde quod exprimimus per 

caulas omnepalati 'Diditur. &lib. f. princîp.£x:^«o nunc etiam per magnas dtdi~ 

tagenteis Dulciapermulcent animes folatia v/7

I$8 T. I V C R.E T I I C A R I 

fus eft,nec coniungi débet cum voce Omnia, qua? fequitur tertio verfu, vt 

vulgata interpunclio oftehdit. .O.MNI AJres omneis.nam vox omnia eft 

cafus aceufandi. regîtur enim ab infinitiuo integrare : neque pertinetad 

duosfuperioresverfus. ETPVL,ÇIRE S U I S AC OMNJA,&c.]quis 

non videt hune verfum cflc^FÊWÂTFÔYJ&ab eadem incude atque officinaux 

qua fuperiores aliquor,profecH,(ïue legamus Etfulcirecibis, fiue, 

Etfukire abus, fiue,Etfukire artus, fiue, vt quidam maluntEf fulcire ftttsï 

I A M Q J E ADEO A F F E C T A EST AET A S,&C.] fie mihi videtUt 

legendum, Se ita feriptum ferè eft in libris manufer. na librfquidem Faër* 

ni SeT cth\),h&bi:nt,latnque adeo ft$a eft dtas^ffetlaque TELLUS. Bertin,autem 

idmquèadeofacia eft ŒTAS, effxtâque tellus : Memm . idmqueadeofratla eft atast effet àque tell. Quod fi quis malit ita legi,Iamque adeo fracta eft artas, affectaque 

tellus,equidcm non pugnabo: quin ego ei affentiar. Videtur enim 

tellus affecta quidem effc,fed nondum effeta. quid fit autem affecta artas, 

affectum bellum,&: fimilia,fciunt,qui Latine fciunr. A V R E A D E C AE- 

L o] hune verfum profert Nonius in voce funis, Se A. Gell, lib.13.cap. 19. 

notans funis didtum efle génère fa:raineo, vt verfus effet grandibre fono. 

Animalia(inquit)non funt è carlo delapfa, aut per funem illum aureum de- 

eÇuçc/LviSiv Ei7IF n.t *tiy 

per hâiic catenam, folcm fignificari atbitratur.ficille 

VA Vçi X) 5TO^67at7« CM%TT>7? 7Ï X) TTMJPŒ'NVK.'E.IFÈ ça/» nn,AAXRIP Sl% 

•kv S>a

DE RERVM NAT. LIB* t r. îgp 

Ï O R T V N A S SAEPE p A R E N T i s] fiehabent quattuor lib. manu. 

ïcripti.vuJgati,/*ff»f»w. T R I S T I & J T E M V E T V I A B , &C.] Vide fodeslector 

nugatorisillius,qui hos duos verfus arFinxtt, impudentiam cum 

pari ftultitia coniun&am.quemadmodum fuprà vcrfui, in quo ncfcio quid 

de cibo dicebatur,fubiunxit verfum de potu, feu potius de fiti: ita hîc quia 

Lucretius aratorcm dixerat fufpirare, & lamctari,fctotiesfruftràlaboraffe:tum 

prsfentia tempora cum preteritis confercntcm parentis fui fortunaspra? 

fuis laudarerquafi aliquid deefl"er,addiditdefuo quiddam de vinitore, 

Hune igitur verfum TrijlisitemvetuU t&c. & alterum ciproximum, 

Temporisineuftt»owf»,&c.iIlefibihabetomosdeîeamus. ET CREPAT] 

êccrebrô habetin orc,crebris vfurpatfermonibus: vtîdeft quàm, vel 

quomodo antiquum genus pietatis plénum,facile, id efl. fine magno laborc,^ 

/«« ps«çwW,tolerarit a?uum,egcrit xtatcm,vitam traduxerir,aut fuflé* 

tarit anguftis agrorum limitibus ac terminis.id eftparuo agelîo. hune verfum 

profert Nonius in verbo crepare^nm illo Horatiano: Qttispoft yinagra 

uem militum aepxt\ NEC TENET] nec intelligit. T A B E S C E R E ] minui, 

liquefeere n/A^^màÇ. AD S C O P V L V M ] ad interitum. tranflatum 

à naui,quannfligitur fcopulo.

Dionyfius Lambinus, Germand 

Valenti Pimpuntio viro do&ifE Rcgio in Curia 

fuprcma Parifienfi Confïliario S. D. 

v M multis, ac magnis de rebus philofophos ïllos Ireteres 

quxfmijp } atque inter fe dijfenfijfe non ignoras }Germane 

Valens-.tum de animorum origine, fede, & natura : hoc ejl 

1/nde orti, in qua parte corporis locatifint yquidjintfvtrum 

, Jlnt mortales, an immortales, ta yariœ funt inter eos, tamque 

difcvepantes fententia t cum eas collegeris }& fub ~\no quafi ajêflu 

pojùeris,non illi yeri inueniendifed contra dicendt ftudio hac de re inter fè 

concertajfe Indeantur. Atque eorum tamen tolerabilior effet fiueperuicaciafiue 

temerimfiue confidentia,ft in cofaltem confenftjfentfMt quanuis 

in ceteris de animo qutdïonïbus czcutirent : animorum immortalitatem 

tamen fuisrationibus cofirmarent. Nunc autem cum plerique eorum (quo 

in numéro funt ij, qui animum Itelfanguinemfvel cerebrum, lielaltquam 

aliam corporis partemfyeljlatum ac yentum,yel ignem, *W harmoniam, 

1/el auram tenuifsimam cum "Vapore, & ah're,& quart a quadam nominis 

experte natura confufam>&permijlam ejfe cenfènt:)animos quaficapitis 

damnatos }mortaleis ejfeflatuant : pauci,tn quibusJuntPlato, & Xenophon,à 

morte,& intérim yindicare conentur : non immeritb nos itœ 

dnteaBœ teflimoniofi qua talis ejfet commota in mefufpiciofalfi prxfer* 

tim/efellipoffet: quidautme, autquenquamfanum acpium montantcoU 

lefla k Lucretio aduerfùs animorum immortalitatem argumenta, cum ea

emnia "ydectnt in w pdrteU,fèu p 

teis,non in edm,qu^ omni motu a ratione duerfo l>dcdt,quœjue ex œtheriîs 

eft ejjè illis, & diuints igmbws decerptd, & ^ttdji delibrdtd eft ? Quid qmd tanta 

yis c

T. LVCRETII CARI 

DE R E R V M N A T V R A , " ' 

L I B E R T E R T I V S . 

Tenebm tantis tam clarum extollerelumen 

Quiprimuspotuijlijnluflrans comoda vit£ y 

Tefequor, ô Graiœgentis decusjnj^ tuis nue 

Fixa pedumpono préfets veftigiafignis y " 

Non ita certandi cupidus, quàm propter 

amorem^ j 

Quodte imitari aueo.quid enim contendat birundo 

Cycnisïaut quidnam tremulisfacere artubus bœdi 

Confimilej,n curfetpofeint yàcfortis equi vis? // / 

Tu patèr y& rerum inuentontu patria nobis ^' 

Suppeditas prœceptafutfeque ex inclute ebartis, 

Floriferis y tapes infaltibus omnia limant, 

Omnia nos itidem depafeimur aurea dicla: 

Amea perpétuafemperdignifeima vit a. 

Nam jimulac ratio tua cœpit vocifeerari, 

Naturam rerum baud diuina mente coortam: 

J)ijfugtunt animi terroresimxnia mundi 

Vifeedunt'.totum video per inane geni res. 

Appdret diuûm numen,fedéfque quiet œ: 

QHCVS neque concutiunt ventijiec nub'da nimbls 

Afyerguntjieque nix acri concretapruina 

Cana cadens violât: fêmper que innubilm œther 

Integit: & large diffufe lumineridet. 

Omniafuppeditat porro natura>neque vlla 

7{es animipacem delibrattempore in vllo. 

At contrknufequam apparent Acberufta templa: 

Nec tellus obflat^quin omnia difficiantur y 

Sub peàibm quœcunque infrà per inane gerunt un

DE RERVM N AT. LIB. I I I . ' 1^3 

His tibi me rébus tjuœdam diuina voluptas 

Vercipit,atque borror,quodfie natura tua vi 

Tarn manifefla patens ex omni parte reteBa es. 

» E N 

T E N E B R I S T A N T I s] Epicurum affatur, eûmque, vt harum rerum 

inuenrorem, Se vitasbeata; parentem laudat. Sic L. Torquarus h'b.I. 

tjue 

de finibus,de hpicuro.Quem ego arbitrât vnum yidijfe verumjnaximîfque 

5c 

erro^ 

ribus bominum ammos liberajje^ omnia tradidijfe, qux pertinerent ad bene beaté- 

viuendum. è tenebris tantis : id efl: ex ranta rerû caufarum ignoratione. 

T A M C L A R V M E X T O L L«] tantam rerum obfcurifsimarum cognitionem 

expromere, tâmque facilem & procliuem beatè viuendi viam 

dcmonflrarc. FIXA P E D V M] libri icriprihabcntj^mendosè. quod 

fiBa. 

ideo notaui,vt admoneamlecT:orem,librariosillos veteres fcribere folitos 

efle c. & f. pro x. vr ficfapto fixa , connecfa pro connexa. ita facturn efl: 

QJTID ENIM C O N T E N D A T H I R V N D O CYCNIs] Sic TheOcrit. 

@&rexx of 

& 7rDT 

' KXFIJITÇ ® f 

w

IS>4 T» I V CR E T I I C A R I . 

bo fuprà lib.î. tîaribus inueniunt inteBasfronde quiètes. & Catull.ad Lesbiam. 

gemma integuntur Lumina noBe. D E L I B R A T] fie legendum repugnantibus 

libris omnibus, ddibrare aurcm valet decorticare,& per-tranflationem 

extenuare,acdeminuere.vtitûrqueeodemverboinf, eodemlib.extr.Kec 

pwfum vitam ducendo demimus bdum Tempore de mortis snec deltbrare valemus y 

&c. Se \ih.6.Dclibrata deumper te tibinuminafanBa Sœpeademnt.Gc enim legunt 

docti quida,»p» dehbata. Q^V IN OMNIA D I S P I C I A N T V R](ÎC 

habent libri mmùfcrip.nonde/ficidntur* P E R I N A N E G E N V N T V R ] 

ideft gignuntur. H IS TIBI M E R E B V s]ficlegendum,.8cïtahabenc 

cod. Florent.autem venuftatis gratia pofttum eft.vtapud M.T. Iib. 2. 

OfFic. Ecce tibi'quirexpapuli Romani effeconcupierit. & apud Terent.Phorm. 

Qui mihi vbi adyxorts ventum efijum funt fines. Si iterum apud Lucret. îib.3. 

Is tibi nunc animus quahfit corpore t&c. v E R C I P I T] occupât, peruadir.fîc 

loqujtut Plautus Amphitry. nam mihi horror membra miferopeïcipit diBis tuis. 

H o R R o R] )fâi7«T^|/r, ingens admiratio. [R E T E c T A ES.] fie Iegendum,nontt7fc?

DE R E R y M NAT, E I 6* III. 1^5 

Et quocunquetamen miferi venêre,parentant> 

Et nieras maclant pecudesêy manibu diuis 

In ferlas mittuntjnultoque in rébus acerbis 

Acrius aduertunt animosadrelîigtonem. 

A L T E R N O P E R C I T A MOT V^kMHhoVJinctt DOMINÂT EPICUTUSHCÎ 

efl: mutuam plagam : quidam tamen hoc loco legunt aterno percita motu. 

ACHERVNTis]fic habent lib. manufcripti: Se metus inferorum ( inquit)ex 

animo eiieiendus eft funditus. v E N T I] inanis gloria; Se oflentationis 

caufa. Q V A M Q.VÔD RE S] quàm quod ita fentiant.ab his non 

admodum abhorrent, qua» funt apud Ariftor. lib. i. Elcnch. * y> TOUTO. 

jaatàor, « TKVTW kto-fâaf. fëxhoYTvu /£ uty/tv-riec. id efl non en 

lunt, & dicunt homines ; fed Ioquuntur verba quidem honeflifsima Se 

fpeciofifsima : voiunt autem ea, qua? expedire videntur. exempli caufa: 

honeftè mori potius,quàmiucundè viueredicunt oportere:& paupertatemiuftam 

diuitiis turpiter partis dicunt elîèantcponendam : fed contraria 

Volunt. EXTORRESJ exfules. O M N I B V S A E R V M N I S A D- 

F E c T i] quidam libri habent adflt&i. quam feripturam probo. p A- 

R E N T A N T] iufta perfoluunt parentibus mortuis, aut aliis,quos arqué caroshabent. 

ET N I G R A S M A c T A NT]immolant.SicNonius.nigras 

autem pecudes Diis manibus,& mortuisimmolabanr antiqui. Virg lib.

JS>C T. 

Semota ab du Ici vitaflabilique vident ur: 

Et quafi iam letiportas cunclarier ante. 

Vnde homines,dum p, falfo terrore codbli • . 

ïïjffugijfe volunt longe Jongéqueremojfe: 

Sanguine ciuilirem conflantidiuitidfque 

Conduplicant auidi,cœdem cœdi accumulantes. 

Crudeles gaudent in triHifunere fratris: 

Et confanguineûm menfvs odere,timéntque, 

Confimili ratione ah eodem fiepe timoré 

Macérât inutdia ante oculos,illum e/Jepotentem,. 

Illum aïfetlarhclaroque incendit honore: 

Ipffe in tenebris volui,cœnoque queruntur. 

Intereunt partim jlatuarum,&* nominis ergê: 

Etfepeyfqueadeb mortis formidiney vitœ 

Percipit humanos odiumjucifque videndœ: 

Vt fibi concifant mœrentipetlore Utum, 

Obliti fbntem curarum bunc effe timorem: 

Hune vexarepudoremjmnc yincula amicitiaï 

%umpere:& infumma pietatem euertere fundo. 

*N.am iam fœpehomines patriam,carofqueparenten- 

Prodideruntyvitare Acherufia templapetentes. 

fMam velutipueri trepidant:atque omnia cœcis 

In tenebris metuuntfic nos in luce timemus 

Inter dum, nihilo quœfunt metuenda magisyquàm^ Quœpueri in tenebrispauitant,finguntquefutura* , x 

Huneigiturterrorem animijenebrafqueneceffjl Ay 

^Mon raàijfolis,neque lucida teladiei 

Vifcutiantfed natur.œ ffeciesjatioque.: 

HOMINES S P E C T A R E ] libri manuferipti habent hominem mendosè.. 

E L i c i v N T v R] id eft exprimuntur. Sic omnes libri & manu 

fcriptijSc vulgati.exiftimant tamen quidam legendum eikiuntur^t intclligamus 

homines ipfos in rébus aduerfis, veras voces eiieere : id cft mittere, 

& ita amicus meus putat legendum în oratione pro M. Carlio\ nonne, 

ij>fitm domummetue^nequam ïocemeHckti vbi vulgô legit'u relie jatfcuipra^ 

LÎV C R B T 1 I C A R I

DE RERVM N AT» LIB. LIT. 197 

pemodum nunc affentior,quanuis olim diffenfcrim. Sed fi in toto virç ftatulicctintcrdum 

tcmporibuspoftulantibus fententia murare,QUANTO magis 

in iis qua: ad ftudia litterarum pertinent? T R A N S C E N D E R E FI 

NE I s,&c] ànfUcûviv nus o&vs

* 198 T. LVC R. E T I I CAR I. 

tentia: illum efle potentem, illum digito monflrari,atqueafpec1:ari macérât 

alios homines inuidia: & honore, id cfl: propter illius honorem,hominesinuidos 

incendit,vtit,& cruciar. Sic Horat.epifl. ad Augufl. Vrit enim 

fulgorefuo qui prœgrauat artcis Infrafèpofîtas,&c. vel dic,& honore,id efl: honoris 

Audio, & cupiditate homines illos inflamat. S T A T V A R V M st 

N o M I N I s ERGO] ergo correptum (inquit ¥cîïn$)idem fignificat tquodapud 

Grœcos *u» iproduBum idem quody4m,bocefigratia tcumfeilicetgratia intel 

turpro caufa. vide cetera apud eundem. Virg. /Encid, 6.illius ergo Venimus. 

V I T AE PERCIPIT H v M. o D«] fïc loquuntur & alij boni feriptores.Terent. 

Eu nuc.T«»

DE RERVM N A T. t I B. I I I , 1$$ 

Cum mîfir ex animo Jœtatur corpore toto: 

*Non alio pac~loyquàmfi, pes cum âolet œgriy In nullo caput interea fit forte dolore. 

Prœterea molli cumfomno dedita membray Effufiûmque iacetfine finfu corpus onuftum: 

Eft aliud tamen in nobisûod tempore in illo 

Multïmodis agitatur: O* omneis accipit in fi 

LœtitUmotusyo* curas cor dis inaneis. 

~" 

M E N T E M

ZOO T. L V C R E T I T C A R Î 

tamen dixit aUquid,quod ipfum quale effet\eratmulto ante & dttJum, & expiant 

tum à PÎafone. NON C E R T A P A R T E R E P O N V N T ] eum (tarira dicet 

elle in média pectoris régione repofîtum, ibi.-r^ fitum média regione in 

pectoris hxftt. SAEPE I T A O J Ï IN P R Q M T v] fie legendum, & ita 

habent libri manufer, & imprefsi Parill. & Veneti antiq. A E G R v M' s T] 

verbum eji, quod deerat, reftitui ratione ipfa flagitante. P A R T E L A- 

T E N U ] nempeanimo. fie autem habent libri quattuor manuferipti, ÔC 

aliquot typis imptefsi.alij enim habent,/w/e ralenti, ET R É T R O F I T 

V T I C O N T R A SIT s. v,] (ic eft legendum, & ita habent codices fide 

digoi,nifi quod in omnibus vbi feriptû eft pro v«,planè mendosè: p R AE- 

T E R E A M O L L I E. s.] defomno,&fomniislegelib.4-ibi.Kwcqui* 

bm ille modis fomnus per membra quietem Irrigtt dre 

*Huncammam quoque vt in membris cognofeerepojîis 

Ejfty neque harmoniam corpus retinerefoïere: 

Principiofit, vtidetraHo corpore multo> 

L*. c'^ 

Sœpe tamen nobis in membris vit a moretur. 

r 

Atque eadem rurfus cum corporapauca caloris 

Â{ ^ Dijfugêre,firdfqueperosefteditusaër: 

Defèritextemplo venevs,atqueojfarelinquit. 

Nofcere vt binepoftis,non œquas omniaparteis 

Corpora babere: neque ex œquo fulcireftlutem: / 

Sed magis bœc^venti qua 1 

funt, calidique vaporis 

Seminaxurare in membris vt vit a moretur. 

DE RERVM NAT. LIB. I I I . Ôj 

ports parte.feu dctraclris rnulris corporis partibus: vt detrac*la Se ampurata 

tibia,rccifb brachio, &fîmilib. C O R P O R A P A V C A C A L O R I S ] 

înfrà docebit animum conflare ex aura, vapore feu calore, aërc,' & quarta 

naturanorainisexperte, PER os] nam a;gri moribundi dicunturagerc 

animam. NOSCERE YT HINC P O S S I S,&Ç.] id eft ita vt facile hinc 

intelligerepofsis, non omnia corpora prima parteis a?qualeis anima; obtinere, 

Se ex arquo vitam ac falutem tueri,ac fuflentare:fed femina quidam 

venti,& caloris efficere, vt in membris vita manear. ad hune locum pertinent 

illa,qua? dicuntur à Cebete apud Platon.inPhardone. sfzâxftnt 

-v 

tLvfyc&mlt tm'jUlTOf 

(Mi I T & M ' J T A 

fàyï'.ià efl cetera quidem Socrates prarclarè mihi dici videntur: fed qua; de 

animo dicuntur,valde funt omnibus incredibilia, vt verendura fit ne cum 

ex corpore excefferit, nufquam iam fit, fed illo ipfo die, quo die homo interierit,intereat,ac 

Se 

perimatur continua ex corpore decedens, egrediénfque,tanquam 

vcntus,aut fumus,difperfus diffugiat, atque in diuerfas parteis 

auolet, nufquam iam quicquam fit amplius. M O R I B V N D O S ] 

morienteiSjfeuiamiamjnorituros. R E D D E H A R M . NOM. A B]redde(inquit)nomen 

harmonia; delatum ex monte Mufarum organicond eft 

ab iis fumtum,qui ex fidibus & neruis fuaucis eliciunt (bnos. E T IN I t- 

L A M] rem,qua; res,&c. 

*Nunc animumâtque animam dico coniunBa teneri 

Interfe: atque vnam naturam confrère ex Je. 

Sed caput ejfe quaf,&* dominari in corpore toto 

ConfiIium 3quodnos animum jnentêmque vocamus: 

id^ftum média regionein peHoris baret. 

Hic ex fuit at enim pauor,ac metus:bac loca circum 

Laetitia mulcentMc ergo mensânimufquefi. 

Cetera,pars animaper totum difiita corpus f 

Paret: ad numen mentis,momênque mouetur: ' 

Id'quefibifolum perfefapit, &fibigaudet: 

Cum neque res animam,neque corpus commouet vlla< 

Et quafreum caput,aut oculus tentante dolore 

Laditur in nobis,non omni concruciamur 7 

Corporefic animus nonnunquam laditur ipfe: 

Latitidque vigetxum cetera pars animai 

Permembra,atque artus nulla nouitaucietur, 

Ce 

et

3,02, IVCR E T I I C A R I . 

Verum vbi vehementi magis ejl commota metu mes: 

Confentire animam totam per membra videmus: 

Sudoresitdque y&palloremexifieretoto 

Corpore,&* infr'mgi linguam yvocémque aboriri: 

Caligare oculos yfonere aureis fuccidere artus. 

Denique concidere ex animi terrore vide m us 

Sœpe homines facile vt quiun hinc nofcere fiofit, 

Effe animam cum animo coniuntla yqud' cum animi vï 

Percuffafi,extrdcorpuspropellit^ icit. 

'• Hœceadem ratio naturam anima\atque animât 

Corpoream docet effe. vbi enimpropellere membra;, 

Conripere exfomno corpmjnutaréque voltum: 

Atque hominem totum regere ac verfare videtur: 

(Quorum nil fierifine taclu fioffe videmm, 

*N.ecUb~lum porrofme corpori) nonnefatendumfi 

Corporea natura animum confiare yanimdmqueï. ' 

Prœterea pariter fùngicum corpore y& vnh 

Confentire animum nobis in corpore cernisï. 

—Si minus ojfcndit vitam vis borrida leti 

*- Ofibusacneruis diflufis intus adatla: 

Attamen infequitur languor,tenœque petitus 

*~Suauis y&* in terra mentis quigignitur œftus, 

—Interdumque quafi exfurgendi incerta voluntas*. 

Ergo corpoream naturam,animi effe neceffe'fi, 

Corporeis quoniam telis yiBuque laborat. 

NVNC ANlMV-M A T Q_V E ANIMA Mj&C.J IHinC docefC îttCl'pït 

inter animum, & animam cjuidinterfir.. vùlt autem animum efTe mcntem, 

& confilium,& >rarionem,eiûfque domicilium efTe in medio pectore : animam 

autem per totum corpus efTe fufanv. fed non difsimulaboin cod. Vatic, 

fcriptûetlè conuinBa, tenen. HIC EX V LT. E N I M] hoc Lucret. argumenrum 

valde eft imbecillû. in pectore verfantur & exfultat animi motus 

atq; afTcd-usiergo in pectore animus locatus eit.Ide inf.ex eo quod animus 

perturbetur affectibusïcuris, luctu,metu contabefcat>ira exardefcatthcritia 

exfuItet,colligiteiTè mortaJé*.Sed hacrefellitur à.M.Tull.lib.i.Tufc.vtfao 

Jocodicemus. AD ÎJ,VM E N. M-EN T. U o M E N Qj/E]ad-nutu,'&mometum, 

feu n;ptû,6c quafif^V mentîsv JS-T; C*V-A S I-, G Y.KL C A P V Tîdeâ:

DE R E R V M NAT. I I B. III, ZOJ 

Et queadmodum. v E R v M V B I v E H E M.]idë de quauis alia magna pertutbatione 

fentiendu,vt de amore, de ira, de majore, atqueangore.in nomine 

vehementi>dux fyllaba: prima 8e fccunda pro vna habetur:aut anapaî- 

E T 

{lus efl pro fpodeo,feu dactylo, S V D O R E S ITACLVE PAEI.](IC 

reflitui fecutus cod. manufcr. I N F R I N G I U N G.] debilitari, titubare. 

A B o R i R i] intercludijinrermori. s o N E R B] tinnire. Sonereantiquum 

àfonoisit.Nonius^ finitJonere. Lu cr.lib.3. Caligare eculotjonere aureisfitccidereartm. 

Accius Neopt. %Atqi adeo valuasfinerefenfiregias. lege cetera apud 

Non. vtitur eodem verbo idem Lucrct.infrà eod.lib. Sein'licet nonftnceru 

fônere,atque fubejfe Cfcum aliquemcordiftimuluw.legQ 5cPrifcianumlib.8. 

s VCCID. ART.] Plaur. Curcuî. tenebra: oboriuntur ,genua fuccidunt. E X 

A N I M I T E R R O R E ] ex tetrore animi. non eft enim legendum exanimi 

coniundlim. P E R C V S S A E s T] fie habent libri manufcripti,5c pie-' 

rique typis imprefsi, quos fequor, quanuis apud Nonium in verbo icitêgututyPerculfaefl. 

EXIN C O R P V S P R O P E L L I T , ET ICI T.] fie 

reperi feriptum in libr. manufcr. quibufeum confentiunt Parifien. &e Veneti 

antiquiores. atque hanc feripturam agnofeit Prifcianus lib. 10. apud 

Nonium autem [e%Lt\it:exinde propellit corpus & icit.icit autem, id efl verberat,6c 

percutit» C O R P O R E A M D O C E T ESS EJFÎC Epie, apud Laërt. 

%jH'h*i n •ntewiti'wcid efl,Quare qui animum incorporeum 

ncs funt. nihil enim nequefàcere,nequcpati pofTet,fî talis efTet.Sed Epicutus 

ipfe inanis eft: meliûfque 

4-' 

5c verius, qui animum incorporeum efTe purarunt,vt 

Plato.Itaque quanuis antiquiores Philofophi omnes, vt teftatur 

Arifloteles lib.i.de animo, J 

eeiycù&tiosiykivwtlç, X^ finierint ac terminarïnt ferè tribus,wi- 

id cfl motu,f 

8c qui animum moucri,aut agitationem efTe, 8e qui eum ex quattuor démentis 

confiare dixerunt,vtres omneis fentire pofsit, Verùm quod ait 

Lucret. exvehementi animi motu toram animamin corpore pari motu 

afficitex quo cxiflere in corpore pallorem,fudorem > lingua: hœfitantiara, 

8c fîmilia : hi motus omnes non funt animi, 

cm^vtiHnxor^ 

feu mentis, fed earum animï 

partium, qux funt quidem rationis 8e confilij expertes, ratione autem 8c 

confîlio régi pofîunt. qualia funt TD IçyçiyJ 

P R o P E L 1 E R E] fie argumentatur Lucretius : animus 5c anima corpus 

propcllere, atque immutarc vultum pofTunr. at impulfio nô fit fine ta&u,. 

neq; taclus fine corporc:crgo animus & anima corporea natura funt pra> 

dita. NEC T A C T V M P o R R o] fùp.lib. 1. Tanger e enim & tangi3 nifi corpus, 

nullapoteft res. F v N G i]pati,vt fup.libx Jltfacere3 eyfungiîfi corpus, 

nullo, poteft res. C O N S E N T I R E]oT/^w^«IF,vt fup. si MINVS OF- 

F E N D 1 T,5CC] hune verfum 8e quattuor deinceps fequenteis non puto 

effe «wtiwfed eius qui putauerit aliquid dcefTe, cum re vera, fi diligentet 

attendas, nihil defideretur his quinque verfibus fublatis. Hoc enim dicit 

Lucretius.Prasterca vides animum pariter cum corpore perpeti, & fentire 

vnànobifcum,fiquidcorpori accident. Ergo corporea animi efl natura, 

quandoquidem malorum corporeorum eft particeps. Adde quod hic pri-. 

w 

" Ce x ' 

&IÇÏ 01 YJCFÀVT&ù'TQI/a.TOV &Vcu ^vÛù, (JL&

104 T. L V C R E T I I C A R I 

mus verfus non fatis APTE conncctitur cum fuperiore. adde quôd elocutio 

non fincerum fonat,neque olet lucernam Lucretianam. Poftremô illud intus 

adatiaôn videtur Latine di&u.intro enim adigere Latine diceremus, 

non intus:quanuisidem intuspro intro intetdum vfurpare videatur. I N- 

T v s A D A c T A] d legeremus fubter adatla, effugercmus barbarifmum. 

T E R R A E Q J E PETITvs SVAVIS] dum ij quibus a?grè efr, terra 

cupide petunt,id efl: in terra decumbcre cupiunr. non pofTunt enim ij quibus 

aliqua valetudinis perturbatio defubito accidit, redti (tare, fed coguntur 

decumbere>&: iacére. ET IN T E R R A MENTI s]fic habent quattuor 

libri manufcripti: Florentini autem, &in terra mitis. omnino horum 

verborum,cuiufcunque finr/ententia obfcura efl:, nifi fort© hxc FIT, 8cmfcquitur 

fiiauis terras petitus,& mentis xltus,id efl: conturbatio, qua? FIT in 

terra^gro illo in tetram fenfim collapfo.quôd fi quis malit Icg^mitis, mité 

aT(rumintclligemus,nonlethalem,nequepeftifcrum. E-T I N T E R D V M 

E x s v R G.] id efl: & interdum deliberatio, feu dubitatio vtrùm exfurgar, 

an etiam iaceac. fed quid efl quod in his verfib. explicandis operam ponamus 

cum fint nothi,feu fpurii? 

N 

1s tibi nunc animus qualifit corporel vnde 

*"*>k £ 

r€onjliterit,pergam rationem redderediBis. 

"Jf f^p- / 

^ Principio effe aio perfubtilem,atque minutis 

Per quàm corporibusfaBà m conflare. id ita effe 

Hinc licet aduertas animum,vtpernofeerepofis. 

^Nil adeôfieri céleri ratione videtur, 

JiJisi ^ f Quàmji mens fieriproponit,& inchoat ipfa. 

Ocyus'ergb animus^qukm resfe perciet vlla, 

Ante oculos quorum inpromtu natura videtur. 

At quod mobile tantopere'fl,conflare rotundis 

Per quàmfeminibus débet,perqudmque minutis: 

Mominevtiparuo pofintimpulfa moueri. 

banque moueturaqua, O* tantillo momineflutat: 

Quippe volubilibus,paruffque creatafiguris^ 

At contra mellis conflantior efl natura, 

Et pigri latices magis, O* cunBantior aBus: ( 

j / /; Hœret enim inter fe magis omnis materiaï 

^fff/t -X ^ Copia.-nimirum quia non tam Uuibus extat 

Corporibusjnequetamfubtitibus^dtquerotundîSi^ 

banque papaueris,aura potejlfuffenfa,leuifqm :

DE RERVM N AT. LIB* III. ^ ïo$ 

Cogèrent abfummo tibidiffluat altus aceruus. 

A t contra lapidum coriieftumfjiiclorûmque 

'Nenu potefl. igitur paruiftma corpora quanto, 

Et Uuifimafuntjta mobilitatefruuntur. 

At contra quo quœque magis cum pondère magnv, 

Ajfteraque inueniuntur yeoflabilita magisfunt. 

^Hunc igitur\quoniam efl animi natura reperta 

Mobilis egregihperqudm conflare necejfe'fl 

Corporibusparuis,o* lœuibus yatque rotundis. 

Quœ tibicognita res in multis^ bone/ebus 

Vtilis inuemetur,& opportuna cluebit. 

ET VNDE] ex quibusprimordiis. P E R S V B T I L E M ] fie Epieurus. 

» 4 u 

X'* ^TTTBttepW o-a/xa,)^ Ki^JofjLspiçé.'îvK GcéfA&oj ov^KHim • id efl: animus corpus 

efl: tenuifsimarumpartium J& ex renuifsimarum partium corporibus conflatum. 

Idem » A^X" -M^Jofu^f ÔKOf TO eld&i7(Mi •mpiaoJdffdffov : id 

eft: anima corpus eft renuifsimis partibus prarditum ,perrotam animantis 

maflàm diffufum. oews E R G O AN I M vs]vult Lucretius cum Epi-, 

euro animum efle mobilifsimum quiddam,atquc à fe mouerù quod aurem 

ita mobile eft, neceflàrio conftare ex primordiis minutifsimis,la:uifsimis, 

& rotundifsimis. Etiam Plato dicebat animum à fe moueti, & efle mobilifsimum: 

& Pythagorei fie animum definiebant, numerum feipfum mouentem 

. Sed Ariftotelcs lib. r. de animo eos refellit,qui animum à fe moueri 

volunt, negâtque omnino animum moueti : ex quo efficitur, neque à 

feipfo moueri:doce'tquenon efle neceflarium,fi anima fit principium motus, 

eam quoque moueri: fed cotrà ipfam quidem efle immobilem, cur autem 

corpus moueatur, efle cauiam. A N T E O C V L O S Q^V A R V M] fie 

legendum, non quorum, v/ eft in lib. vuîgatis. nam harc eft verborum ftrucrura. 

animus ocyus feperciet,id eftpermouet, quàm res vlla earum reriï, 

qua: cernutur. C O N S T A R E R Ô T V N D I s,&c.] fie Epicur. K» \\ 

id eft & eam ex atomis conftare laeuifsimis & rotundifiimis, tk ignis atomos 

rotûditate longe fuperantibus. M O M I N E V T I P A R V O ] paruo 

momento. F'LYTA T] fie habent libri manu feripti, quibufeum confentiuntParifienfes, 

&c vtrique AldinLflutat autem pofitum puto profluitar. 

alij habent, fluBut. E T c v N c T A N T I O R A C T V S ] ! ' tardior curfus, 

feufluxus. tralatio eft abiis,quxaguntur. N A N Q J E P A P A V E R I S , 

A v R A p.] non video curamiqua fcripturam vel Mamllusimmuraredebuerir,fi 

verum eftab eo elTc immuratam & conuptam, vel ego fcqui non 

debucrira. Qnanois enim ea quam habent libri Florentinimprcfsi,fir fpeçlof^Kimpappos 

minima duraj>oiefl,

10(j T. L 7 C R Ï T I 1 CAR I• 

in aliisimprefsis,fenrentiamcontmet non abfurdam . eft autem hicordo 

veiborum. nanque aura parua, & leuis, cogère poteft, vt altus papaueris 

aceruus tibi ex imo difduat. pippi autem, fi quis forte fcripturam Florentinam 

malit, funt carduorum flores, qua voce vtitur infra Lucret. Ne hoc 

quidem r>eticebo,in quibufdam libris fcriptum efle: Htnque papmerum, &c. 

SVSPENSA] aura fufpenfaàd eft placida,lenis,filens: & ita Nonius Marccll. 

Tcrent. Phorm.hxc nbiego audiui,adfores fujpenfo traduireperrexi. L Av 

i D. c o n i E c T v M] id eft aceruum lapidum.-lapides in vnum locu coniectos. 

quidam viri do6ti legunt, lapidum conleBum, ego nihil muto. s p ic 

L o R v M QV E ] fpiculorum , telorum. N E N V P o T E s T] id eft non 

poteft. fie autem habent lib.manufcripti:neque dubium eft,quin hszc feriptura 

recira fit. "Rsnu enim dixerunt veteres pro non.vt notât Nonius:citâcque 

teftem Lucillium lib, 30. Sed tamen hoc dtcas yqutd id eft,nift nenumoleftwn 

•eft. & Varronem. epift.ad Fufium.ft hodie nenu venis^crasquidemyenies 3&c. 

Idem Lucr. lib. 4.Henuqueuntrapidicontràconftare leonex. ITA M O B I- 

LI T A T E] aduerteanimum adhocloquèndigcnus,quantoparuifsima Se 

leuifsicna funt,ica mobilitate fruuucur,feu ita mobilitata feruntunqua; pofterior 

feriptura ex cod. Vatic. & lib. M emmij,clici poteft: ia quibus lcgitur 

mobilitate feruntur. quanto ita,pro quanto tantutn.fic fup. lib. Z. Et quàm 

quicqw magisY&c.jitquepotejratesjta pluriafeuplurima t&c. fed non difsimti 

îabo me fcriptum reperifle in cod. Ben.paruifima corporaperquhn.m Vaticznoproquam. 

AT C O K I E A Q J O Q J AEQJE M A G 1 s] fîclegendum,non 

quxcunque magis,vt eft in vulgatis. 

Hdtc quoque res etiam naturam àelïquat eius, 

Quàm tenuiconftet textura-.qudmque loco fe 

fontineatparuo^pofit conglomérat, 

Quodfimyl atque bominem letifecuraquies efl 

lndefta:atque animinatura,animœque recefit: 

Nil ibi limatum de toto cor fore cernas 

Adfieàem,nihil adpondus:mors

DE RERVM NAT. I I B, H I. IQJ 

Aut aliquo cum iam fuccus de corpore ce fit: 

*Nilocults tamen effe minor res ipfa videtur 

Troptereayieque detrafium de pondère quicquam: 

Nimirum^quia multa,minutâquefeminafuccos 

Ejficiunttô* odorem in toto corpore rerum. 

Quare etiam atque etiam mentis naturam 3animdque 

Scire licet perquâm pauxillis effe creatam 

Seminibus quoniamfùgiens nil ponderis aufert. 

D E L i Qjr A T] déclarât,vt CapAih.i.plus infecorporum inejfe Deliquat. s i 

p o s s E T C O N G L O M E R A R I ] cûduo libri veteres haberét,/? pojîit, 

fufpicatusfum librarium tranfpofuifle vocaIeisc.&i.& fcnp&fîcjepofiit, 

j)io jipojfet. quam puto veram efle Ccvipturam.Jtpojfet conglomerari autem: 

hocefl,fi poflet in vnam maffa'm, m vnam moîem, & in vnum quafl glornerem 

cogi], &c conduci. i N D E P T A] indipifeor verbum* compofîtum 

exfimpliciapifeor,&propofîtionew.intetponiturait. I B I L I M A - 

T v M] nihil demtum,nihildetracT:um,detritum,deminutum. fie autem videtur 

legendu potius,quàm,vt vulgo,/;^»w.M.Tull.epift.lib.3. Etfdetua 

prohxdJjeneficJiffe naturajimabit aliquidpofterior annusdimabit :id eft; deminuet. 

Si quis tamen legi malet,//'£w#?»,vtaflurnta çtxpofnioncdefiîtdelibratït, 

nonpugnabo:quinmagnopereprobabo. M O R S O M N I A P R AEs 

T A T] id efl mors omnia relinquit intégra, o^y A T I N V S] quoniam. 

EXTIMA M E M B R O R . ciRc. ÇAES.] extrema circum carfura, id 

efl extremitas,ôw?^«,fummus cortex, denique circum carfuraefl ffeû-ni. 

hune verfum profertPrifcian. Idem Lucrct.lib. 4. repetit. Q_Y o D G E- 

N v s E s T] id efl quale efl,vel cuius generis eft:vt fup. lib« z. Quodgenus} 

nofiro cum mijfus corporefanguis i&c.où.end'it à fimili animum rninutis admodum 

primordiis conflare, quia quemadmodum cum odor vini aut vnguétieuanuit, 

vinum autvnguentum nihilo minus efl ad fpeciem atque ad 

afpe&um.-ira poflquàm animus excefsit c corpore, ipfà extrema corporis 

cçfura nuila ex parte videtur deminuta. B A C C H I G V M F L O s]per floiem 

Bacchifortaffe vuam labrufea:. fignificat : quam œnanthen appellant 

Gtœchdc qua fie Plin.Iib.io.cap.n.oôj- idem ei,quigmninamibus yuh, atqueinde 

ncmen. idem lib.12. cap. vit. eodem (f cenantbe pertinet. Eft autem yim la* 

brufcœyua.colligitur cum foret, id eft cum optime o/f/.alij fimpliciter de odore 

vini dictum volunt, 

^Slec tamen bœcfimplex nobis naturaputandafll 

Tênuis enimquœdammoribundosdefèrit aura 

Miflayaporeivapov porro trahit aerafecumr 

Meccalorejlquifquamjui nonfit mijius & d'à..

"1(58 T. 1 V C R E T I I C A R I 

%araquodeiusenim confiâtnatura,necejfejl 

Aëris inter eum primordia multa cieri. 

• lam triplex animi fi igitur natura reperta. 

*Nec tamen bacfat funt ad fin fum cuncla creandum: 

W/7 barum quoniam recipit mens,poffecreare 

Senfifèros motus^quadam qui mente volutent. 

Quart a quoque bis igitur quadam natura neceffèfi 

Attribuât ur.ea'fi omnino nominis expers: 

Qua neque mobilius qukquam,nequetenuius extat; 

DE RERVM NAT. 1 1 B. I I I . Z0$ 

TE voLVTENT.Jfic Lucill. Hac tu meinfimulas ? non ant\ in corde yolutas*. 

& Virg.lib. ^.Sicadeh infîftit yfecwnque ita corde volutat. &t\[b.à.^ftquekœc 

ipfefuo trifii cum corde volutat. & Plautus Captiuis. Quanto inpeBore banc rem 

meo magis voluto, tanto mihi agritudo auBior efl in animo.

210 T. L V C R E T I t C A %\U 

Senfifer vnde onturprimum per vifcera motus. 

Nam penitus prorfum latetbœc natura^fubèfique: 

Nec magis bac infrà quicquam efl in corpore noflro: 

Atque anima"anima 1 

proporro totius ipfa. 

Quoâçenus in noflris membrisÔ* corpore toto 

Mifia latens animi yis eft,animœquepoteftaSï 

Corporibus quia deparuis^paucifque créâtafi. 

Sictibinominisbjecexfersvis^fatîa minutis 

Corporibus Utetiatque animai totius ipfa 

Proporro'jl anima Oo* dominâturcorpore toto._ 

Confimili ratione neceffefl ventusÔ* aër, 

Et calor interfevigeant commifla per artus: 

Atque aliis aïwdfkbfit magisêmineâtque, 

Vt quiddamfieri yideatur de omnibus vnum: 

Ne calor y ac yentusfèorfum^/èorfumquepotefias 

Awsinterimantfenfumjdiduiïdquefoluant.., 

K V N C E A o^yo p A CT o] nunc doceremeditatur quo pa&o quattuor 

illa inter fcmifta fint. Q J I B V S Q J E C O M T A M ODIS] quidam, 

legendum putant lunBd modis t 8c item lib.4. vbi legitur, Et quibus e rebus 

cumcsrpore cornu vigeret. R E D D E R E AVBNTEM]redderecupientcm. 

libri manufcr, reddere babetttem, quod iccirco noraui, vt meminerit lcctor, 

quod eum iam antè admonui, b*.pro u. & contra u pro b« à fcriptoribus 

illis librariis peruerfe effç fcribi folitum. A B s T R A HIT. I N W T V M 

P A T R 11] fie fup. lib.i. Propter egeftatem lingua & rerïïnoukatem.^ I N T E R 

ENIM CVRS A NT]id cfl; primordia ex quibus confiât animus, inter fc 

intercurfant mutuis motibus,ita vt nullum ab altero difh'ngui, aut fecerni 

pofsit, neque vllo interuailo feparari. s,E,D 4 Q^y A.S I. M.V L T.AE. V,I s] 

fed funt veluti multa?poteftates in vnum corpus-coaltar 8c coagmenrata?. 

fecutus fum autem in hoc loco reftituendo codîcum manuferiptorum auâoritatcm.ficfup.vfus 

efVnomine vis numéro multitudinisdib.2. Et qua 

quicquemdgismultas-yis poflidet infe.^cu o D . G EN.V s] quemadmodum, 

cuius gencris,.%.. Q U I D A M C A 1*0 R] alias quidam color. M OBI- 

LIS ILLA. VIS] quarta illa natura nominis expers. 1 N I T v M M O- 

T.V s Q J AE] quactribu-itj&împartitur Ceteris partibus motus initium,feu 

introitum.in nonnullis libris.legitur initium-.quoà fi cui magis placeat, i 8c 

ucoeuntin vnam fyllabam. N\E CM AGIS H A C 1 N F R A] fi hic verfus 

Lucretianus cftjfenrcnrià eius ha'C videtur effe :'nec quiequaminteriusefl:. 

hac naryra incorpore noft.ro ;nibijrn>g;is. abftçufu|iî:pir|il rnagis rçcoudte

DE R E R V M N A T. l" I I I I. m 

tura.quidamlegi volunt/»/»^ ATQjyE A N I M A EST" A N ÎH AEjita 

harc quatta natura cctcris praeftat tenuitate , fubtilitate, mobiIitate,& fimilibus, 

vt fit quodammodo anima; totius anima, p R o p o R R o]id eft "produ

L I T «j T, L V C R E T I I C A R I 

/' ' A 

f~%£* ^ ecr 

*Aiùtui euellimalapoffeputandumjl, 

Ûuin pmïmim hic iras decurrat ad acreis: ' 

IUÎ metucittus pau'Jo tentetunat tue, 

Tert'iw dccipidt quadam clementius aquo4 Inq^ aliis rébus multis dijferre necejfefl 

Naturds hominum variasynorkfquefequaces. 

Quorum ego nuncnequeo cacas exponere caufas:. 

*Nec repaire figurarum tôt nomina,quotfunt 

Principiis: vnde hac oritur variantia rerum. 

lllud in his rébus video fit marepotelé, 

Vfqueadeb naturarum vejligia linqui 

^PMtwht

DE RËRVM, MAT. LIB. I I r. u$ 

interhominesDeus quidam efle videatur. c AEC AS] obfcuras. v A- 

R I A N T I A ] difFerentia. N A T V R A R V M ] docli quidam legi volunr 

vaturaï. D E P E L L E R E DICTIS] feeutus fum libros vulgatos. Nam 

manuferipti habent depellere no&es. vnde fufpicor legendum ratio depellere 

doBa. D I G N A M DUS] beatam. fie Epicurus àf fais ù ardpâmtf. 

VHÏ$ hiX&àvHTW.Çayav$pa7ni-ùadcuriiTvlt kyadoïi: id eft viuesautem VtDeus 

inter homines.nulla enim re,rnortali fimilis eft homo in bonis immorralibus 

vita agens. HAEC IGITVR, N A T V R A ] animus ex quattuor illis 

naturis conflatus. N A M C O M M V N . INTER SE] fignifieat animum 

& cotpus animantis ita inter fe effe coniuncta, & colligata, vt alterum ab 

altero fciunctum viuere,aut efle non pofsit. Qjf o D G E N v s] quemadmodum. 

Probat à fimili neque animam à corpore animantis feiunérâ, neque 

corpus ab animo feraotum efle poffe. C^VIN OMNIA D I S S O L 

V A N T V R] alij legunt ita,diffoluantur, vt fit quinque fyllabarum, fiâtque 

Jisuptow : alij diffoluantur fine dia?refi, vt fit vetfus fpondiacus. ego fûfque, 

déque habeo. i M p L E X I s] implicatis. implexum compofitum à pra:pojfitione 

in, & plexum. Tlexa autë (vt docet Feftus) colligat a fignifieat ex Craco: 

cui nos etiamprapofitienem adiieimus, cum dicimus perplexa. N E C SINE 

v i QJ? i c OXY AM A L T E R I V S SIBI P. v.]fic legitur hic verfus in 

lib. vulgatis. prêter Parif. & Vicet.Sc Venctos antiquos. in manu (criptis 

autem,Kecfibiqmquefinealteriusvi poffevidetur,Sec. A C C E N S V S NO 

BIS P E R V I S C E R A s E N s v S] fiefup.lib.z.quibu couenienterjîccenfi 

feufus animantem quanque tuentun 

VrMerea corpus perfe necgignitur vnquam, 

^fec crefcit,nec pofl mortem durare videtur. 

1 

Nonenim,vtbumor aquœdimittitfiepe vaporem^ 

Qui datus ejljneque ab bac caufa conuellitur ipfe, 

Sed manet incolumis,nonjnquam,fic animai 

Difeidium poffunt artusperferre reliBi, 

Sedpenitus pereunt conuolfi,conque putre/cunt: 

Ex ineunte œuofit: corporis,atque animai j } 

lyîutua vitaleis difiunt contagia motus 

"Maternk etiam membris,aluoque repofia, 

Difeidium vt nequeatfierifinepefie^maloque: 

Vt videos,quoniam coniuntlafi caufafaluth, 

ConiunBam quoque naturam confiflere corum» 

Quodfùperefifi quis corpusfint ire renutat,. , 

Atque animam créditpermifiam corpore toto 

D d 3

214 T. L V C R E T X F C A R F ; 

Sufcipere bunc motum, quemfenfum nominitamus^ 

Velmmifefias res contra,verdfque répugnât. 

Quid fit enim corpusfentire quis afferet vnquam^ 

Si non ipfapaldm quod res dédit,ac docuit nos* 

Atdimiffa anima corpus caret vndiquefenfu. 

—Perdit enim quod non proprium fuit eius in kuo: 

Multdqueprœtereaperdit cum expellitur duo* 

c o HP v sjcorpusanimatam. D I M I T T I T S AI P E V A P O R E M] 

fie lib.manufcr.Sc ita nonnulli typis cxcufi.Florentini 5c Lugdunenfes, Se 

Veneti recentiores,/i/>

DE RERVM NAT. I IB. ! IIÎ ^1$ 

tiquepYAtereJt&c. effe germanum Lucretianum : illum autem. fuperiorcra 

iputium,atque adultcrinum. 

Dicereporrb oculos nuïïarn rem cernerepoffe: ce* t/% 

7 * 

Sedper eos animum,vtforibmJfeBare reclufisy p 

Difficileeft,contrd cumfenfus 

actes 

dicateorum: 

>-Senfm enim trahit,atque detrudit adipfhs, 

Fulgidaprafirtim cum cernerefepenequimus, 

Luminaluminibmquia nobisprœpediuntur: 

Quod foribm nonfit. neque enim,quà cerni mus ipfi, 

Oftiafufcipiunt vllumreclufa laborem. 

Prœtereafiproforibmfimt lumina nofira: 

lam magis exemtis oculis debere videtur 

Cernere res animusfublatispoftibusipfis. 

, 

lUudinJmrebmnequaquamJùmerepofisy ^ 

DemocritiquodfanBa virifententiaponit, 

Corporis atque animi primordiafingula primis 

Adpoftta alternis vdriare,acneBere membra. 

Nam; cum multo funt animai elementa minora^ 

Quàm quibus & corpus nobis,&>. vifiera confiant, 

Tum numéro quoque comedunt,& raraper artus 

Vif itafuntfduntaxatvt hoc promitterepofiis, 

Quantulaprima queant nobis inieBa ciere 

Corporafenfiferos motus in corpore,tant a. 

InteruaUa t encreexordia primadnima'i. 

Nam neque pulueris inter dumfientimus adbdfum 

Corpore,nec membris incuffamfiderc cretam, 

Necnebulam noBu,neque aranei tenuiafila 

Obuia fentimus,quando obretimur euntes: t 

Necfuprd caput eiufdem cecidiffe vietam. 

Vefiem,necplumets auium^pappofque volant eisy 

Qui nimia leuitate caduni pkrunquegrauatim* 

Nec repentis itum cuiufitis cunque animantis 

Sêntimus }necprwdpedum refiigiu qmepue^ 

^ *

1X6 T. L V C R E T I i C A R I 

Corpore qux in nojlro culices& cetera ponunt. 

Vfqueadeôprius eft in nobis multa ciendùm 

Seminacorporibus noftris immiftaper artus, , 

Quàm primordiafentifcantconcujfa animai. 

Et quàm interuaïïis tantis tuditantiapofmt 

Çoncurfare )coïre,&* dijfultare vicifim. 

D I C E R E P O R R O O C V L O s,&c. ] refellic eorum fententiam, qui 

dicebant,racntem videre,menrcmaudire,&c.notum illud Heracliti w if», 

y»? i«»û«.mens videt,més audit.ldcm videtur fcnfilfc M. Tull.Ile enimille 

lib.i. Tufcul. Kos enim ne nunc quidem ccrnimuS ea ,qua videmus, Hequeenim 

vllusfenfus ejl in cor pore,fed vt non foïum pbyjjci dotent, verum etiam medici, qui 

ifla aperta,&patefoBa viderunv.via quafifunt ad oculos,ad aureis,ad nareis à fede 

animi per fer at a,&c. CONTRA, CVM SENSVS DICAT] fie legerfdum 

vel codicibus omnibus reclamantibtis:in quibus vel feriptum, vel impref- 

Çuvc\&'.corurà cum fenfus ducat, quam fcripturam quid cft quod accuratius 

rcfellere conêr,cum id fentiat Lucretius, quod Epicurus Grxcè dicere folebat,«^TiAW!i»n/pw,feu 

«wïJ^'x^îpraîtcrealatine dicimus contrit dicere:contrlducere 

non item, SENSVS ENIM T R AH I T,5rc.]hunc verfum delcndumcenfeo.nam 

primùm fuperuacaneus eft,eoque fublato defentétia 

nihil deperit.ùmmo pIanior,atque illuftrioreft,vtftatim oftendam:deinde 

falfum eft, quod per eum fignificatur, Se ab Epicurcis decrecisabhorret: 

poftremo loquendigenus inelegans atqueadeoinquinatumcft. LVMI- 

NA LVMINIBV S,ÔÇC.] quia oculi nobis prxpediuntur obieclo luminc r 

& fplendore,prxfertim acriorercuius rei caufam explicat lib.4.ibi.fy/fW/àaporro 

oculifugitant,&c. Q_yOD FORIBVS NON FÎT] hocfentit 

hoc loco Lucretius.res fplendidas intueri nequimus, proptereà quia oculi 

nobis prxpediuntur à lumine externo acriore,quàm vt ferre po{sinc:quod 

non fieretjU* folus animus cerncrer,& oculi elfent tan quam fores.aut feneftrx,per 

quas cerneret: cum experiamur, Ci per feneftram, aut ianuam aliquam 

apertam Se patentem afpiciamus, nihil eam laborare. QJ/ A] aduerbium 

per locum. ILLVD IN HIS R E B V S,&C] docetcrrareDernocritum,quifingula 

animi primordia, fingulis corporis feminibus appofîta 

elfedicat. D E M O C R I T I Q V O D SANCTA VIRI] DemocritiIentétia^periphraiisûd 

cft Democricus. fie Horat.faty. i.lib.i. rnaBe Virtuteefto t 

inquitfententia dia Catonis, id cft Cato. cuius circûlocutionis, fi plura cxépla 

quxris petite ex commentariis noftris in Horat. Porro autem hic Lucreti) 

verfus iteraturlib.f. Q J A M ciy I B v s] ideft quàm ea clemeta, ex quibus 

corpus nuftrum conftar. N V M E R O ctyoQjTE C O N C ÉD.] numéro 

eedunt,inferiora funtrid cft pauciora funt. P R O M I T T E R E]id eft 

affirmare.H0rar.faty.4Jib. 1. quodvitiumproculabfore chartis, jttqueanima 

prius vtfi quid promit tere de me Poffum aliud tver}promitto. Q__V A N T V I. A 

P R I M A QJ E A N T,5cc.]hoc dicit.vt hoc duntaxat affirmarepofsis, pri, 

ma

^ DE RERVM NAT. LIB. III. %Vj 

ma Corpora anima: tantùm fpati j occuparc, & tam latè in corpore efle dit 

feminata,quanto 

uffe eft. 

fpatio > quantoque numéro prima 

Sec. 

illa corpora nobis inîe&a 

pofsint in noftro corpore motus fenfiferos excitare. legendum for- 

Quantis prima queant, quantisautern nempeinterualli 

NEQJTE PVLVERIS] hoc argumento probat flngula animi primordia 

non effe fîngulis primordiis corporis annexa, quia n ita effet, fentiremus 

puluercm exiguum corpori adhxrcntem.cretam infîdétcm, nebulam, arànea: 

telam,& fimilia.-hoc non fit:ergo,&c. A D H AE s v M] adha?fum pulueris, 

id eft puluerem adhsrcntem. profert hune verfum Nonius in voce 

adbafus. vfurpat Lucret. eandem vocem lib.4, locis quia nonpotis efl adfigere 

adhxfum : Se lib. 6, Sujfenfe cum concipiunt humoris adbœjùm. crebrô autem 

igitur huiufmodi nominibus verbalibus deftnentibus in us conciliâtes, cornmutatM,offenfùs>eonieBus,inie&us,adieBus,itus,initus,adaclus, 

Se fîmil. s 1 D E- 

R E] infidcre,à verbo fido,is. NEC N E B ^ I A M NOCTV] do&i quidâ 

legi vo\am,N.ec nebulam noBis. S V ) E R A] fapra. v 1 E T A M] languidam, 

•vie/«5(inquit Feftus) languidusfne vi,& naturalibus viribuspriuatus. Et Donatus 

ad illum Terentij locum Eunu. bic eft vêtus,yietus,veterncfus,fenex-Vie» 

tus,mollis,flacciàmflexibilis corpore.vnde & vimina,& vimenta, & vîtes, & 

y'ietores dicuntur,& viere religare dicitur, quia virgis vtetis magis religare quidlibetpojfumus. 

Lucretius aranea dixit vietam vefte\n\idejlputri mollitiapraditam. 

p A p p o s o^y E V O L A N T E I S ] profert hune verfum Feftus in voce 

pappi,Se docet pappos efle carduorum flores, G R A V A T I M] id eft grauatèob 

nimiam leuitatem grauatè cadunt: id eft argrè, & vix caderc pof. 

funt. 1 T v M] inceffum. PRIVA] priuata,propria, feu fmgula.Nâ ( vt docet 

Feftus) priuos ,priuafque antiqui dicebantpro ftngulis. ob quam caufan> Se 

priuatadicuntur,quacvniufcuiufquefunt. v s C^VE A D E O P R I V S 

E s T,&:C.] feripturam antiquam reftitui corruptamab iis, quorum nominibus 

parco, propter ingenij gloriam : qua etiam mortui Se. viuunt, & viuent.fcd 

illi nimium Iicentia: nbi permittentes, qua: in bonis feriptoribus 

non intelligebant, fuo arbitratu mutabanr, & deprauabant, vt cum hune 

verfum ita feriptû rcperiflent, Vfque adeoprius eft in nobis multa ciendo^Sec. 

fle mutarunt: Vfque adeo prius in nobis funt multa cienda, &c. praxlarè Se eadem 

fententia manente, fateor. Sed cuius confidentia: atque impudentiaî 

cft,homines non aliunde,quàm à Lucretio, Catullo,M.Tullio,& fimilibus 

feriptoribus Latini fermonis feientiam confecutos,ilIos ipfoss à quibus didicerunt,Latinè 

loqui docere conari?Sic igitur Lucretius locutus eft. Vfque 

Adeo prius eft in nobis multa ciendum Semina: Illi hoc genus loquendi nonprobarunr 

fcilicet,& fie repoCacwt,Vfque adeôprius in nobis funt,&c.Atqm illo 

potius modo Lucretius loqui folet, vt aliàs admonui,& ita 1. libro.^feternas 

quoniampcenas in morte timendum : ad quem locum plura exempla collcgimus. 

iam quod nonnulli libri feripti habent ciendo, hoc ciendo fa

± 1 % T. I V C R & T I Ï CAS. I,. 

Et migts efl animus vitaïclaufira co'ércens, 

Et domin'antior ad vitam,quàm vis animal 

Namfine mente,animoque nequit refidêreper ar tus 

Temporis exiguampartem pars vîîa animai: 

Sed cornes infiequitur facile^ dificedit in auras: 

Et gelidos art us in letifrigore linquit. 

At manet in vita,cui mens,animujque remanfit, 

Quamuisefi circum c^fis lacer vndique membris: 

Truncus,ademta.anima circum^membrifque remous, 

Viuit:0* œtberias vitaleisfuccipit auras: 

Si non omnïmodis yat magnaparte animai 

Priuatusjamen in vita cunclatur,& bœret.. 

Vt lacerato oculo circumfipupula manfit 

t** Incolumisyfîdtcernendiviuatapoteflas, 

A* Dummodo ne totu m corrumpas lu minis orbem: 

Sedcircuncidas aciem, foldmque rclinquas: 

Id quoque enim finepernicie confiet eorum. 

Atfi tantulapars oculimédia il/aperefàfi: 

Incolumis quamuis alioqui filendidus orbisi: 

Occïdit extemplo lumen,tenebr&quefequuntur. 

Hoc anima,atque animus vintfifuntfiœderefemper. 

ET MAGIS EST A N I M V s,&c.] videtur aliter fentire Nonius,cunv 

ita docer. animus, quo fapimus-.anima 3qua viuhnus.Ceà non pugnant hax inter* 

fe. NAM SINE ME N T E] videtur hoc effe falfum :idqueadeôapparet. 

ex furiofis: qui fine animo & mente : id eft fine ea parre,qua fàpiraus, viuunt 

: fine anima autem neque furiofi, neque quifquam omnino viuere 

poteft.Sed dicendum Lucretium non itaaccipere animum. s E r>v 

C O M E S INSE Q^J iibri-fcripti habent eûmes mendofe.w pro o. o M N I- 

MODIS] omnibus modis. V T L A C E R A T O OCVLO] probat à iîmi- 

Ji animum vita.'* efïè dominum atque au&orem magis, quàm animam. 

ci R c v M] RNETÇ. V v LA] » jwp», Ù YXO-U .vixaâcies qua cernimus; v 

quae etiam pupillaappellatur.Eft autem hxc oculi parscryftallina/eugla* 

cialis. vitreushumorautem proxime fequitur glacialem introrfum:contraria 

ex parte extroïfum 5aqueus. vitreum humorem cornple&itur runica* 

qua;appelIatur'*^?)^>!ç/>o î- J id cft.retc circudans-.iianc tunica excipîrea quç 

dÀçitu.tyuea^quâinambiç.çorneaÊMBRANA,. VA V.A.TA. x,O.JMJ>ASH

DE R E R V M N A T. X I I I I . 

yimtw & vittidus l vi magna dkuntur (inquit Feftus.) A C I E M] pupulam.' 

ID QVOQJE ENIM SINE PERNIClE CONFIET E O R V M] 

circumcidcre aciem, quod cft, detra&a ca parte, quae appellatur à Gratis 

HtgwMciïic-id eft cornea, folam aciem incolumem r clin qu ère, fier fine pernicie 

oculorum.cowjîf/ autem repofui,cum in omnibus libris non pet lcgeretur:ab 

ipfa fententia ad veram fcripturam veluti manu ductus. T E N E - 

B R A E Q_y E] caecitas. v i N C T I] fie habent libri feripti. 

'Nunc age,natiuosanimantibus,& mortaleis 

Effeanimosânimdfque leueis,vt nofeerepofis: 

Conquifta diu,dulcique reperta labore 

Dignatua pergam difyonere carmina Vit A . 

Tufacvtrunque vno/ûbiungas nomen eorum: 

Atqueanimam,verbi eaufa,cum dicere pergam, 

Mort alem effe docens-.animum quoque dicere credas: 

Quatinus eft vnum inter p,coniunBdque res eft. 

Principio,quoniam tenuem conftare minutis 

Corporibus docui 3multoque minoribus effe 

Principiisfatlam^qudm liquidus humor aquatft, 

Aut nebula,autfumus:nam longé mobilitate 

Prœ[lat,

ZZO T. 

Cçrpore qui nojlro rarus magis em cobibefîitë 

N V N C A G E N A TI v os, &c.] Nunc aggreditutad probandum ani* 

mos,feu animas ( iam enim alterutrum pro codem vfurpatur)effe natiuos: 

& ita,mortaleis.Qu]cquid enim ortum eft, necefïàrio aliquando inreribit. 

ex quo illud Xenophanis,a;què impiûs effe,qui deos natos efTe dicerenr,& 

qui interituros.Sunt autem arguméta,quibus vtitur admodum infirma, Se 

leuia-.neque tamen polTunt vllaafferri firmiora.Quôd fi effent firmifsima: 

nihil apud nos valerent tamen religione Chrifliana imbutos. Vetat enim 

pietas cùm in plerifque aliis,tùm in hoc maxime, audire Epicurum. D M- 

F O N E R E]fup.lib.i.,/Wft> dtfpsfta fideli. TV F A C V T R V N Q^V E] fie ha 

bent libri manu fcripti,non 77*/«(Cf.iam quod Çc

.. DE' RERVM MAT. T'IB. I I |, % U 

Corpore:ficanimifequiturfmtentia tenuis. 

lndejehi robujlts adoleuit yiribus œtas: 

Confilium quoque maim& auBior efl animi yis, 

Pofi,ybi iam yalidis quaffatum'ft yiribus œui 

Corpus^ obtufis ceciderunt y'mbus artus: 

Claudicat ingenium^delirat lingudquejnénfque: L 

Omnid deficiuntâtque vno tempore défunt. 

Ergo diffolui quoque conuenit omnem animai 

Naturamiceu fumus in altos a'éris auras: 

Quandoquidem gignipariterparitirque yidemus 

Crefcenj&iyt docui)fimulœuofejfafatifit, 

s Hue acceditjVti videamu corpus vt ipfum 

/ 

^/C-< 

S 

Sufcipere immaneis morbos, durûmque dolorem: 

Sic ariimum curas acreisJuBumqueymetumque., Quartparticipem leti quoqueconuenit ejfe. 

Quinetiam morbu in corporis auirn errât 

Sape animusidementitènim^delirdquefatur: 

Jnterdûmque graui lethargofertur in a/tum, 

A efernûmquefôporem9oculisynutuque cadenti. 

Vnde neque exaudit voces :nec nofeere yoltus 

lïïornmpotis eftâdyitam quireuoeantes 

Circunjlant Ucrymh rorantes ora^genkfque. 

Quare animum quoque diffolui fateare neceffe'fl: 

Quandoquidempénétrant in eum contagta morbu 

âmdolorâcmorbm letifabricatoryterquejl:.. 

Multorum exitio perdoBi quodfumus antè. 

, "^7^ 

. < 

P R A E T E R E A GiGNi]fecundumargumentum.mensvnacumcorpore 

gigniturjCrefcitjfenefcitrergo & cum corporc moritur.Luctatius Firmianus 

du&o hincinitio omniaferè Lucrctij argumenta aduerfus animorum 

immortalitatem diluit ac refellic duodecimo cap. lib.7.de diuino prçmio. 

I I N G V A Q J E , M E N s o^y E] in quibufdam libris,legitur,//«g«^, 

dnimûfque. ego tamen nihil mutandum cenfeo. Mirât îingua nutem, ideft 

delira }aut delirisconuenientialoquitur. FESSA F A T I s c I T ] fie hibént 

omnes ferè lib. vulgati,& très calamo fcripti.vnusfatifci.quod fi recl- ' 

piemus,legendum erit jn. verfu fuperiore./tfwé^w videtur.fatifcor auté di- 

Ec 3

2,2,2, T« I V C R E T I I C A R IV 

xifle vetetcs^ïofatifco notât Noniusreoque vtitur Lucrct. lib. f.N

DE RERVM MAT, t l ! , III, 

Contùrbarednimdm confiteuit corpore inipfo* 

Atquœcunque queunt conturbdrijncypediriy, 

Signifîcant,paullo fidurior infirmant 

Caufiyfore ytpereântœuo priudtdfutur Q.. 

/ 

Quinetidmfub'itd yi morbifepe coaclus 

Ante oculosaliquh noBros^vt falmink iBu 

Concidit: 0*fyuma*dgitfngemitj&* tremitartust 

J)efiipityextentdtneruosprquetur^mbeldt: Inconftanter & in idBdndo membra fatigat: 

îmirum.fluiavh morbi dittraBaperartus* 

Turbatagem dnimdmjûmdntes œquorefilfi 

Ventomm yt yalidisféruefcunt yinbm vndœ. 

Exprimitur porro gemitusûia membra dolore 

Adficiuntur.O* omn'mo qubdfemind yocis 

Eiiciuntur y&* onforas glomeratafemfttur. 

Quaquaf confueruntfo*fetnt munit a, ytdh. 

Dejipientidfit^quid yps animiâtque dnimÂi' 

Conturbatur: & ( yt docui)dwifdfeorfum. 

J>ifieBatur eodem illo diftraBa yeneno. 

lnde,ybi iam morbi Je flexit cdufdjteditqut 

Inlatebrasatercorrupticorpow bumor: 

Tum quafitaiipedans primum confùrgit.:&ûmttek 

VduUdùm reditinfenfus^dnim inique receptdt. 

Hœc igitur tantis ybi morbis cor pore in ipfo 

IdBeturjniferifque modis diftrdBd laboret: 

Cureandem créditfine cor port in d'ère dperto : 

Cum ydlidisymtii œtdtem degere pojje?., 

DE NI Q_V E c v R. H o M i N E M] quintum argumcntum,quod eftîtë 

valde imbecillum.& tangk Arift.Ub.ï.de animo.eft cnim non intelligentis 

hascomniafieri &accidere vitia corporis,nonanimi. P R A B Î E D I V N - 

T V R ci V'RA v AciLL.ficChrcmc8 illeTercntianusin Eunu.^w, 

œiumficit,*. 

ddtabercleverbd mibi funt.yicit yinum,quod bibi.^t dw» accttbdbJmyCjtiàm videbàrmibipulcbrèfobriusï 

Qoftquamfumxi, nequepes, neque mens fittisfaum offi. 

Ç„Q.N 

Le, Ûv'ï* 

TY;ne A RI A NI M A M>&O] atquinonnniraam c 

/

13.4 T. L V C R E T I I C A R I 

turbat vini violentia, fed corpus : quo conturbato, minus expeditè fuà 

tnunerc animus fungi poteft. I N S I N V A R I T ] intrarit,fubierir.

, " DE RERVM NAT. LIB. III. 

. Et quoniam mentem finari ycorpus yt œgrum 

Cèrnimus,0* fleBimedicinapojfe vtdemus: 

Id quoque prajâgit mortalem viuere mentem. 

Addere enim parteis,dut ordine traiicere œquumfi, 

Aut aliquid prorjum defumma detrahere illum, 

Commutare animum quicunque adorîtur, O* infit: 

Autaliam quamuis naturamfleBere quœrit. 

At neque tramferrifibi parteis, nec tribut vult, 

Immort aie quod ejl quicquam,neque defluerebilum. 

*Nam quodcunque fuis mutâtum finibus exit, ^^^yf- 

Continua hoc mors ejl iUius,quodfuit antè. / / 

Ergo animusfiue œgr efcit,mortaliafigna, 

Mtttit ( vti docui )feu fieBitur k medicina. < 

Ffqueadeùfalfie rationi ver a videtur 

%es occurrere,& ejfugium prœcludere eunti, 

Ancipitique refutatu conuincerefal fum. 

Deniquefepebominem paullatim cernimus ire, 

Et membratim vitalem deperderefenfum: 

Inpedïbus primum digitos liuefcere,& vngueis 9 

Inde pedes crura mor'upofi inde per artus 

Ire alios traBim gelidi vefiigia leti. 

, Scinditur atqui anima quoniam natura y nec vno t 

Temporefincera exijlit,mortahshabendafl. 

Quodjiforte put as ipfamfepojfeper artus 

Introrjùm trahere,&parteisconducere in vnum, 

Atque idée cunBis fenfum deducere membris: 

At locusille tamen.qub copiâtantaanimai . 

Cogkurjn fenfu débet maiorfvideri. 

Qui quoniam nufquam fi,nimiru {ytdiximus antè) 

Vilaniataforas dijfrergiturûnterit ergo. 

Quin etiam, fi iam libeat concedere falfum, 

Et dare>poffe animam glomerariin corpore eorum, 

Lumina qui linquunt moribundi particulatim:

%%6 T. IV G R E T I I C A & K 

Mortalem tamen effe animam fatere necejjeft^ 

*Nec refertçotrUm pereat âijferfafer auras,. 

An contraiïh in fe partibus obbrutefcat.. 

Quando hominem totum magis,ac magis vndique fenfus 

DefcitÔ* vit* minusminus vndique refîat. 

ET Q J O N I A M MEN T EM,&c.]fextumargumcntum.anùnua2gr«m 

fanari videmus,vtcorpus.fanari autem nihil poteft,quin ei vcladdaruraliquid,veldetrahatur, 

veltraiiciatur. quodautemimmortalè elT;ei nihil neque 

addi,neque detrahipoteft:ergo animuseft morralis. P R A E S A G I T ] 

prafignificat. ADO,RITV.R', ET IN F IT.] aggredïtur,& incipir. fieidé 

lib. j.lllaquoque expergefaBum caputerigere infit. fie & Virgil. lib. \Q*Jum 

pet ter omnipotent y erum eutfùmma pottfas, Infit. 8c lib.xi. Et Venulm dtBoparens 

ita farter infit. Plautus Auiul.f «jï/ ibi pofiulare ploram,einlam,Vtfibi liceret miluiumvadariet. 

Feftus wjfr,incipit.ne quis autem de hac feriptura dubiter, 

fie habent très libri manufer. N E O J E O E F L V E R E. H I,L V wjîra feriptum 

reperi in tribus libris manuferip. 8cm antiquis Venetis. nam vulgati 

- habent. diffluere .defluere autem,id eft decedere^ tralatio. NAM, Q J O D - 

C v N o.y E svi s,&c] hic verfus,& proximus pofiti iam funt fup. lib, i.. 

E R G O ANIMVS] fiue igitur (inquit) fateamur ànimû incidere in mor 

bum,& a?grum elfe: fiueadhibitamedicina fanari,vtrouis pacto immorta-. 

litatis fua: figna dat. F AL s AE R AT-IONI] eprurnfcilicet,qui dicunt 

animum efleimmortalem:vt vult Lucret. ET E F F V G I V M PR AE C L-} 

fie locutus eft lib.i. Quorum vtrunque tibi effugium pracludit, & omne Cogit yt 

exemta concédas finepatere. A N C I P I T I QJT E R E F V T A T v]id eft réfutai 

tione duplici,5c in vtramque partem valente, fiue hoc, fiue illud dicas.tralatio 

ducia eft ab enfe ancipiti. D E N I Q V E SAEPE H o M I N E M] ieptimum 

argumentum.partes hominis fingillatim moriuntur, id eft homo 

membratim interin&rita îcîndituc animatquod fi fit,mortalis habenda eft. 

P A V L L A T I M C E R N I M V S I R E] fie habçnt quattuor libri manuferipti 

: quibufeum confentiunt imprefsi ParifiénC'ôt Venetiantiquiores. 

ire autem valet interdum idem,quod oïyt£r 3 nempe intente. nam écabiiffe 

dixilfe veteres pro obiilfe teftatur Feftus. D E P E R D E R E S E N S V M ] 

quidam libri veteres habent difyerdere. INDE PEDES E T C R V R A J 

Sic apud Platonemin Phxdonc extremo Socrati h.aufto iam, pharmaco, 

cumaliquantifperambulafler-, & mox fupihus recubuilîèt, pedes & crura 

primùm frigorc correpta funt:deinde tibia;; poftrcmo fenfim vis pha,rmacipeftiferi 

ad cor peruènit,&ita ille animam efflauir. Qj OD si FOR 

TE P v T ;Ai.s] occupatio,feu a^Surrapo^. Quod fi forte arbitraris ( inquit) 

animam fe poftèin vnum cotraherc,ôc introrfum recipere, totârnque vim 

fuam è membris omnibus,deducere:hpcpofito &eqoçeflb, fequeturnecelTariô 

eum locum,in quem fcfe receperit,& contraxerir,egregie fendre, 

ac fapere:atqui id n&fitrcrgoîipergitùrjae difsipatur,&ita.intcrit.,co JÎ* 

v R ç. IN V.K ^jcoducere^^^cjpntraherç^ GJ. p MER A R F |

DE R E R V M NAT. L I B. II I. Xij 

in vnum cogi, & cootrabi. AN CONÎH. A C T I S IN SE P A R T I - 

tbbrutuit, brutum.brutum(in(\mc)d 

BVS OBR.VTESCAT]I1C legitur hic 

tbflupuit 

verfus apud Nonium Marccll, irt 

à bruto'. 

nomine 

ttïpofumverbumfacereio 

AfFranius. 

d & difcerptaintereat,anconrractis &conductîs in fe partibus obftupefcac 

& fenfus fuos amittattquod fieri videmus inhomine moribundo. 

Et quoniam mens efi bominispars vnajocoque 

Fixa manet certo,velutaures,atque oculifknt, 

Atque alij fenfus,qui vitam cunque gubernant: 

Et veluti manusâtque oculusjiaréfuefeorfum 

Sécréta d nobis nequeuntfentire,neque effe: 

Sed tamen in paruo linquunturtemporetali, 

Sic animusperfe non quitfine corpore,& ipfo 

Effe homine,illius quafi quod ras ejfe uidetur, 

Siue aliud quiduispotis es coniunclius eij 

Fingere, quandoquidem connexus corpori aSœret. 

Denique corporis,atque animi viuatapotefias 

Interfe coniuntla valent,vitdquefmuntur. 

Necjine corpore enim vitaleis edere motus > 

Sola pot efi animi per fe natura\nec autem 

Cajfum anima corpus durarefir fenfibus vti. 

Scilicet, auolfis radicibus vtnequit vllam 

Dijftcere ipfeoculus rem feorfum corpore toto: 

Sic anima,atque animus perfe nilpojfe videntur: 

' Nimirum^quiapervenas & yifeera miflim y 

Per neruos atque offa tenentur corpore ab omni: 

Necmagnis interuallisprimordia poffunt 

Libéra diffultare: idée cortclufa mouentur 

Senfiferos motus,quos extra corpus in auras 

Aèris baud poffunt pofi mortem eiefla moueri: 

Propterta quia nonfimiliratione tenentur. 

Corpus enim/tque animans eritaérficahibere 

Sep anima,atque in eospoteriteoncludere motus. 

'1 Ai / 

J 

*

2,18 . T. L V C R E T 1,1 C A R I 

-Quos anteirineruis >& t 

in ipfo cor f on agebat. * 

Quare etiam atque etiam réfoluto corporis omni ' 1 

' 

Tegminejy eieftis extra vitatibus auris, 

Dtfflolmfnfus animi fateare.neceflefl, 

Atque ariumm„quoniam coniuncîa efl caufa iuobuu , 

E T QJ/ O N I A M MENS EST] argumentum o&auum. mens,homïnis 

pars eft,vtmanus,oculus, &c. at pars à toto homine feparata, neeièntirc,nec 

efTe poteft. ergo animus fine corpore conftare non poteft. docuit 

aurem fuprà animum effe hominis partem,vt caput, aurem,manùm,& cer. 

ibi. Primum animum dkojnentem quemfiepeyocamus, In quo confilwm, &c.EJfe 

bomtms partem nibilominus ac manus yac peu, &cet. NE 03 E AN T, SENTI- 

R E] fie habent duo lib. manu feripti. alij nequeunt. SED T A M E N IN 

P A R v o, &c] hune verfum non puto effe Lucrctianum, Itaque delcndum 

cenfeo. quidam dodus eum ita legendum putat. Sed tamen inpar'uo liquuntur 

tempore tali. 1 L L1 v s QJR A s 1 c^v o D VAS] Plato in Timaio 

aaua,, hoc efl corpus,ait effe ^y$; oxnfM, id efl anima; vehiculum : In Cratylo 

DE RERVM NAT. II B* I J I. 1 1 ? 

Denique cuin corpus nequeàtperferre animât' ' ^ ' ^ 

J)ïfcidium,quinidtetrotabefçat\odore:„ J? * { m T > ' 

Quiddubitas,quin ex imo,penitûfque coorta 

Emanarit, vti fumus 3diffufa anima vis? 

Atque ideb tant a mutatum putre ruina 

Conciderit corpus penitus,quia mot a locofunt 

Fundamentaforas~animajnanhntque'perartus- - 

Fer que vtarum omneisplexus,m corpore quifunt, • 

Atque firamina? multi modis vt nofcerepofis 

Divertitam anima naturam exijfeper artus, 

Et prius effe fibidiflraBam cor pore in ipfo, -K • ' x 

Quàm prolapfitforasenaret in aéris auras. ' • • v / 

.g»/» fto ^"«^ c/« w pita vertitur intra, \ 

Sape aliqua t amené caufa labefaBa videtur 

Ire animayO* totofolui de corpore membt'a,, 

*~EtquafiJupremo languefcere tempore voltus: • .» - 

Quod genus efl animô malèfaBum cum perbibetur, 

Aut animam liquiffe,vbi iam trepidatur,& omnes . 

Extremum cupiunt vires reprendere vinclum. 

Conquaffatur enim tum mens,anima que poteflas •• 

Omnis,& bac ipfo cum corporecontabefunt: '* 

} 

* 

Vtgrauiorpdullopofitdiffoluere caufa. - i 

Quid dubitas tandem3quin extra prodita corpus c 

*" } 

lmbt cillaforas jn aperto,tegmine demto, 

*Non modo non omne incolumis dur are per auum, t 

Sed minimum quoduis nequeat confifiere tempu's*, " ' 1 

^Mecfibi enim quifquam moriens fentire videtur 

Ire foras animam incolumem de corpore toto, 

^Necprius adiugulum3&fiperas fuccederefauceis: , 

, 

, v 

Vetùm deficere in certa regione locatamr . .".'„"! 

Vt fenfus alios in parti qnenque fua fcit.. u 

Cil. " j i ; 

t \ * - ' 

niffolm.quUfiimmomlisno^ '{iZlÛt u A**,+ 

^Pftiawp moriens dijfoluiconquereretur::: 

1 

t (, o t 

t\**^rM r

2,30 IT.. I V C H E T H c a r i ; 

Sed magts ireforas, veftémyue relinquere&t anguis, 

Gauderetfnelongafenex aut cornu A ceruus. 

DISCIDIVM](ÎC legendum,& ira fcriptum eft in membranîs calam© 

exaratis. Q J I N I D] corpus, P E N I T V S ay E] CX intimis,atque abditishominispartibus,&:quodproximèdixir,eximo. 

V T I F V M V S D I Fî 

V S A] fie EpicurUS. K« £ Kvoidpel vi oàk k^>ilÛ.em>( , » 4°/^ flet«Beifmu» 

id eft Atqui vbi diflfoluitur totafumma: id eft totum animal, difpergitur 

anima. Qjf I N E T I A M F IN E I S] aliud argumentum. Qujnetiam (inquk) 

anima interdum in ipfo corpore labefactata interire videtur,& 

Se 

membra 

omnia diflblui-.crgo mulro magisûm erit extra corpus,interibir. L A- 

B E F A C T A V I D E T V R IRE A N I M A,&C] ire,id eft abire, interire, 

vt alibi diximus. fecutus fum autem cod. manufcr.nam vulgati fie habent 

LbefoBa •videturiMolliJLque exangui cadere omnia, corpore membra, Et quaft 

fupnmoy&c. atque hic proximus verfus, quanuis 

min-fyjxja 

eum retinuerim, non videtur 

mihi Lucrctianus. A N I M O M A L E F A C T V M ] genus loquendi 

vfitatum veteribus,cû fignificarc volcbant 

nem.Plaut.milite 

Kefcto 

gloï.Toftqtiàm abs téabiit, anima malefa&um eft buic repente 

tniferx, & alicui malefa&um dicebantêui aliquid incommodi eueniflet. 

eut» 

vt 

idem ibidem. qmd mdefa&um noftu bmcfamili(t4fi.'Covnxï b 

DE RERVM NAT. M B , III, zp 

Sunt:& ybi quicquidpofih durare creatum? 

+-Atqueita multïmodtsprototk artubus ejfe r 

*-Membrorum yt nunquam exiftat prœpoftermorâol 

Vfqueadeb fequitur tes remjiequeflamma creari in 

Eluminibusfolita efcneque in ignigignier algor. 

Prœterea,fî immortalis natura animât fl. 

Et fentirepotefl fecreta à corpore noflro: 

Quinque (ytopinof)eam faciundumft fenfibus auBamt 

*Nec ratione alia nofmetproponere nobis 

Poffumus infernas animas Acberunte vagare. ^ 

Piaores itaque^ fcriptorum feclapriora. 

Sic animas introduxeruntJenfbus au Bas.' / 

At neque feorfumvculïficque naresjiec manus ipja 

Efje poteft animimequefeorfum linguaêqueaures • 

Ab/que anima per fi pojfunt Jentire^nec efje. 

NCC FENFUS IPFLFÈORIUM CONFÎFTERE POFÏUNT. 

NARIBUS,ATQUE MANU,ATQUE OCUIIS,ATQUE AURIBUS, ATQUEI 

LINGUA: NEC PER FÈ POFLUNT FENTIRE,NEC EITE. 

A'NI MI NVNQJV'AM' M"E N s] libi 4» "Mtw dïlimi ytgiUt. E T V B I- 

Q_V 1 Q_V 1 D] fie Icgcndunijnonj vc in vulgatrs, quicquam. quicquidautem. 

id cfl: qweque, vt Cxpe aliàs, tùm apud hune feriptorem, tùm apud alios. 

A T QJV E I T A M V L T I M O D I s,&c] hune verfum & proximum delcndos 

CENFCOJVT fpurios,&.à nefeio quotemere inculcatos. non pigebicme 

tamen admonere lectoré,hûc priorem verfum no vno modo legi: fed, 

in quibufdam feriptis fie: Âiqueitamulttmodis in tous mubus ejfe.'m vno\At* 

que tu multïmodis par totisjn &\iis:^îtque itd multïmodispet totis^c.ia vulgatis 

nonnullis jitque ita multïmodis prototis: in Parificnfib. Mqueit* multimo-* 

dis de mis y&cOmmno his verfîbus dclctis fententia manebit intégra, 

ericque planifsima. C R E A R I IN FLV M I N IB v-s]fielegendum,non 

vt in vulgatis crem Tluminibus fine prxpofitionc A I G O R ] frigus. vtituc 

& eodem nomineinquartadeclinationeinfîàeod. Iib. Sollicita: volitant 

morbis,algûque,famcque. P R A I T I R E A. S I LM MO RT A ÏA S,&C.] 

a-liud argumentum. Si anima à corpore femneta, fentire potefl : ergo erit 

quinqj fenfibus praîdita : at neqj fine oculis,& naribus,&e.fenfus efie poffuat:nequeocuIi,& 

nares,&c.(ine antmarergo anima à-corpore femora nô« 

{êntifcergo non efl:immortalis. Hocargumentum refellipotefl: ex iis quat 

IAJATAîïdM..TUTT. Iib. I. Tofcul. tmimosperfc ywenteisnonpoterdnt mnte.ti*.

%%i T, t v c n . n i CARI 

èle&ïfim'dm

DE R.ERVM NAT. tIB. I I I . % ^ 

pojfunt'iUaribut, dt

234 T. L V C R E T I I C A R I . 

Volnerh ardenti vt morfù premat ifta dolore. 

Omnibus effe igitur tôt as dicemus in illis 

Particules animaslat ea ratione fecjuetur 

Vnam animantem animas babuijje in corpore multas. 

Ergo diuifajl ea,cjuœfuit vnafimtdcum 

Corpore: quapr opter mort aie vtrunque putandumfl, 

In multas quoniam parteis difcinditur œqul 

ET Q V O N I A M T O T O S E N T I M V S , 8CC. ] CURTL itOtUm hoîTîitlîS 

corpus fit animale:id eft cum totaanima per totû corpus pertincat & perrnânetjfequicu^vr 

corpore humano diuifo, ipfa quoq-, diuidarur. Ar quod 

diuiditur,mortaleefl::crgo èVc.nemo eft qui non videathocargumcntum 

elTe valdeinfirmum. ABNviTJnegat. F A L C I F E R O S M E M O R A N T 

C V R R V S ] âpuaTa^nruvupé^: qua? (le deferibuntur à Xenophontelib. 

6. Cyri inftitution. Trovs.wrwy* r&nnvmm fy'xai*. w/oï< TE »%ue?îr, àf çùb jâ*- 

rots miô'ôtç X-rvincrw, a>OTÎ? ?iv?y>v F Y*.

DE R E R V M NAT. t I B. I I I , 23e 

&c] ordo verborum cft.ncc tenet:id cfl: Se nefeit fepe rotaSj&falceis rapaceis 

inter cquos abftraxitfe manum la?uam vna cum regmine : id efl clypeo,aut 

feuto. abflraxe pofitum pro abflraxi(Te:qualia (une illa^wwâpud 

Carull.f//»âpudHorat.produxeapudTcrent.ôcfimilia. NEC CECI- 

DISSE A I I V S D E x T R A M] fie apud Virg.lib.10. Te deetfa tuttm laride 

dextera quarit t Semianiméfque micant digittfirrumqueretraitant, quod Virg.ex 

Ennio exprefsir,vt admonet Seruius.Oyâ/ar/'» campis caput à ceruicerepulfum 

Semianiméfquemicantoculi,fenttmqueretraBant. CVM SCANDIT]afeenditvelinmuros.vclincquum,velincurrum. 

CJJINETIAM TIBI SI] 

dilcmma-fiquis ferpentis caudam in plureis partes diuidat: fingulas parteis 

videmus moueri, Se circumagi. alterum igitur è duobus verum eft, vel in 

fingulis partibus fingulas inefle animas totas,atque intégras : vel animam 

efTe diflectam & difciflim.fi illud dices,falfum diccs:fin alterum, ergo animam 

mortalem efle fatendum eft. quicquid enim diuiditur, mortale eft. 

Huius rei extar exemplum apud Virg. lib. 5-, ALncid. Qu*ïisfepe VIA deprenfus 

tn aggereferpem, jîrea quem obliqua m rota tranfiit, autgrauis iBu Seminecem 

liquit faxojacerùmque viator. L I N G V A V I B R A N T E jid eft emicante,& 

corufeante. Virgil. iEncid.2. Stbda lambebantlinguis vibrantibusora. MI- 

N A N T I S SERPENTIS C A V D A M PROC. c o R p.] fiereperifcriptum 

in membranis calamo exaratis, cum quibus confpirant exempla Parifienfia 

typis imprefla. caudam auté proccro corpore : id eft caudam proceram. 

v T R I N Q J E] ficlegendum viderur potius,quàm vtrunque. AN- 

CI s A] fie habent duo codices manu fcript.Vaticanus,ôc Bertinianus.-quos 

fecutus Cimt.anctpt autem valet circuncifa. an enim in compofitione valec 

circum, vt aliàsnotauimus. alij habent incifa. O M N I B V S ESSEIGI- 

T v R,&o] lege interrogando. AT EA R A T 1 o N E] at earationeiid eft 

fi quis dicat omnibus ira partibus ferpentis rotas Se intégras efle animas, 

fequetur vnû animal plures animas habuifle:quod falfum eft. vna efl enim 

enim vnius animaîis anima, ERGO DIVISAS TJaltera pars dilemmatis. 

Trœtercafi immortalis natura animai r 

Confiât^ in corpus nafcenubm infinuatur: £ t 

Curfuper anteatlam œtatem meminijfe nequimusî * 

Nec vefiigiagefiarum rerum vlla tenemusï 

Namfi tantoper efi animi mutât a potefias, 

Omnis vt aclarum exciderit retinentia rerum: 

Non (vt opinor) ea ab leto iam longiter errât. 

Quapropterfateare neceffefiûnefuit antè, 

lnterïjjfe:0* quœ nunc efi,nunce(fe creatam. 

Prœtereafi iamperfeHo corpore nobis 

înferrifolitafi animi viuatapotefias, 

Gg z

136" T. I V C R E T I I C A R I * 

Tum cumgignimur,&* vita cum limen inimus: 

fïaudîtacoriueniebatjti cum corpore^ vnÀ • 

Cum membris videatur in ipfo finguine creffe: 

Sed velu tin caueaperfèfibi viuerefolam. 

>~Conuenit,vt fenfu corpus tamen affluât omne. 

Quare etiam atque etiam neque originis effe putandum'fl 

Experteis animas,nec leti legefolutas. 

^Jam neque tantopereadneclipotuiffe putandum'fl 

Corporibus no/iris extrinfecus infinuatas, 

Quod péri totum contra manifefia docet res. 

{^Manque ita connexa'ftper venas,vifcera,neruos 9 

Ojfacyvti dentés quoquefenfu participentur, 

MOWMS vt indicat,&gelidaïflringor aquaï, 

Et lapis oppreffusfubito defrugibus affrerî) 

^Rectam contexte cum fmt>exire videntur 

Incolumes poffe,0*fatuas exfoluerefefe 

Omnibus èneruis,atque ofibus,artkulifque. 

ET IN c o RP v s]quod volebantPythagorei:&quidem quamlibct 

animam,in quoduiî corpus inrroire.quod no probatur Ariftoteli.fic enim 

illelib.i.de anima, -sfei/è w,vtopinor..,eaàleto iam longiter-errât* „P R AE-. 

T E REA-^S^ i A ;M-,P. ;B R FECT'p] pr#terea.( inquit) (îânima :ingreditjLîr„ ;

DE RERVM N AT. LIB. III. 5,37 

în corpus iam perfe&uro:non coueniebat eam ira viucrc in corpore, quafi 

vnàcum corpore nata effe, Se crcuiffe videatur : fedpotius erat confenraneura 

eam ita, vt auem in câu'ea,viuete fibî,& folam, hoc efl à corp&rc feparatamrquemadmodum 

aifis in cauea inclufa,â canca feparata eft. H A v D 

ITA C O N V E N I E B A T ] viucre. C O N V E N I T VT SENS V,&C.JhûC 

verfum quis non videt non effe Lucretij, fed alicuius indocti, aliquid deeffe 

exiftimantis? NAM NEQ_VE T AN T O P E R E, &c]cum hoeverfu 

copulatur ille alrer,qui eft ab hoc octauus, cuius principium eft : Nec tam 

contexta: cum fint,&c vt fit hxc huius loci feptentia: Nam neque putandum 

eft animas tantopere potuiffe cum corporibus 

cotextx, 

connedli, fi extrinfecus 

in corpora intraffent : quas tamen videmus magnopere effe connexas: 

nec,cum fint ita cum corporibus connexe, & credibile 

poribus exire incolumeis poffe, V T I D E N T É S c^yOQJE SENSV 

P A R T IC 1 P E N T v R] id eft fenfus participes fint. M £ R B V S] dentm 

fcilicet.quidam ramé ad morbu totius corporis,& febrp referunt: quia interdum 

dolorem ex morbo natum fcquitur dentium ftridor, & crepitus, 

S T R I N G O R AQ_VAI] frigusaqua: , quo dentés perflringuntur. 

S V B I T O DE F R V G I B V S ] omnes quidem codices, quos quidem viderim.fic 

habent, Et lapis oppreffm fubitis efrugibus aften fed quibufdam placet 

legiyjubito defrugibus, &c. aliis,y«& demi è fmgibih afyer. N E c T A M 

C O N T E X T A E CVM s i NT ] id eft connexe, vt fuprà* , \ 

Qubdfifortèputas extrinjècusinjinuatam 

Permanare animum nobis per membrafolere: • 

Tinîo quœque magis cum corpore fufaperibit. 

Quodpermanat enimydiffoluitur\interit ergo. 

, 

Disfiertiturenim pereau lascorporis omneis: 1 

Vt abus fin membra, atque art us cumdiditur omneis >v 

Difierit,atque aliam naturam fififeit exfe: 

Sic anima yatque animus,quamuis intégra recens in^. 

Corpus eunt/amen in manando dijfioliiuntur: 

Dum quafiper caulas omneis diduntur in artus* 

ParticuU:quibus bœc animi natura creatur: „ 

Quœ nunc in noflro dominâtur corpore nata.-, 

Ex Manqua 1 

tum periitpartit aper art us. 

Quapropter. neque natalipriuata videtur 1 

Ejfe die natura animœjiçcfuneris expers. / 

Sèminaprjetereâ linquuntur ynécneanimai t ' 

Corpore in exanimoîquodfilinquunturô* infiunt: 

G g 5 

eft ècor

138 T. I V C R E T I 1 C A R I , 

Haud évitât meritbimmortalispopit haber'h 

Partibus amipis quoniam libata recefîit. 

Sin itafmcms membris ablataprofugit: 

Vt nu lias parteis in corpore liquerit ex p; 

Vnde cadaucra rancenti iam vipère vermeis 

Expirant?atque vnde animantum copia tantà 

Exos/s* exanguis tumidos perflutluat art us f 

OjrOD si F O R T E ] arSumpef.dicctaliquis animam itainfinuariïa 

corpus,vt per omnia membra permânet. Ac fi hoc dabimus,(inquic) tanto 

magis anima honaine mortuo , diffufa inceribic. nam quicquid permanar, 

facile difloluitur. B I D I T U ] diftribuitur, dimanar, diffunditur : non, vt 

vtilgus, dittiditur. PER C A v t A s] perinania,per foramina, & mearus. 

D I S P E R I T , A T Q__V E A LIA M,&C. ] cum cibum oporteat elfe fimilem 

ci,quod alitur,fi futurum cft,vt alat : tum denique au té fit iimilis,cum 

concoctusfuerit : antè quàm autem concoquatur, contrarius fir ei, quod 

alendum cftmeceflario cibus in aliam naturam cômutari débet prius quàm 

alerc pofsit, quoniam nificomutetur, côcoqui non poteft. SVFFICIT] 

fuppeditat,fubminiftrat, prxbetjWÇe*. Q J AE T V N C P E R I I T 

P A R T I T A ] qux tune commutata efl:, cum efl; didita, & diflributa per 

artus:quernadmodum diximus cibum dilperire,& commutari antè quàtn 

alere pofsit animantem. libri manuferip. ramenhabenr:^»*/»/» peritat par- 

tiUy&C. SEMINA P R A E T E R E A LIN C^V V NT N R] aliud argumétum, 

quod confiât dilemmate, hoc modo, cum anima excedit è corpore: 

aliquane fui femina relinquic ia corpore, an tota abit nullis reheris fui in 

corpore rcliquiis? fi eam aliqua femina relinquere dices : ergo non abit incolumis,nequeintcgrà:fin 

nulla prorfus: vnde nafeuntur vermesincadaueribus? 

H A V D E R I T VT M E R I TÔ] KKSÇW/ l-ma. non poterit contingere,vt. 

c^y o N I A M L I B A T A] libata: id efl: deminuta. tralatio efl: 

à IibaminibuS;tn quibus de vino,quodlibacnr,id efl: fundicur,a'liquid detrahitur. 

quidam tamen legunt lttnata>vt fie tralatio à lima. ali)lihrata legi ma- 

•lunt. Uhrata autem interprerantur delibrata, id eft extenuata, & deminuta, 

vt infr.in extr. nec dehbrare valemus Tempore de mortis. VNDE C A D A VI 

R A P. A NC ENTI,&C] fecutus fumcodicem Vaticanum &Bertinianu, 

8c Memmian. & plerofquc itnpreflos. nam in Faërnian.cV: Tethia,& non- 

.nullis imptefsis XzQtut^Vnde cadauere rancenti. huius autem fcripturx.quam 

fecutus fum, videtur mihi probabilior ratio reddi pofle, quàm alterius .'Si 

anima (inquiOex corpore ita fincera,& intégra excefsit, vt nullam fui parlera 

in eo reliquerit: vndecadauera è vifeererâcenti vermeis edunt?arque 

ita vermeis erit legendum in quarto cafu : &c expirant fignificabit a&iouem 

-quandam, vt Iib.2. Sangninis exjftirans calidim depeBoreflumen'.Sz Vib^-Pr*terea 

quœcunquefm-de corpore odorem Exfyirant acrem « & exhalât apud eundem

DE RERVM M A T, t I B. I II, z ^ 

lib. 5. îulueris exbalat nebuUm. Si quis tamen alrcram fcripturam probable 

magis, non repugnabo. EX os ET E X A N G V I S , & C ] Nonius hune, 

vcrïum profère in nominc exos. r v M i 0 o s P E R IF L.J id eft per tumidos 

artus fluctuât, ciufdem generis eft illudHoratiaiiuin epift.j. lib. 1. EH 

tnibipurgdterfortet

1^0 T« tVCRETII" CARI 

leramatis. at neque datur diccre r cur ipfa; fibi domos fabrîcentur \Jup 

^,idefKup£èditaîut,ûtfuppetit slicet. N E Q_V E E N I M, S I N E 

c ou P . ] ratio quare anima? ipfa: fibi domos non fabricentur:quia(inquir) 

fine corporibûs non a?grotant, non algent, non efuriunt. his enim incommodis 

corpus quidem afficituânimus autem liber eft. A I G V Q V E ] PHfcianuslib. 

f. autvêtus nefcio quis apud cum grammaticus inextr.docec 

vfurpari à Latinis algor is> in tertia inflexione, & aigus, us t in quarta, vt minime 

dubitandum fit, quinita legendum fit, noaalgôque. nam quanuis fie 

habeant libri manuferipti j nihil hoc me mouet, cum feiam librarios illos 

£epe o pro u: & u pro o feribere folitos efle.adde quôd Sofiparer Charifiuslib.i.notâtalgu>diâum 

cfleà Latinis,profe'rtquc locumexPIautoin 

Kadentcûvelfudaêlpéri aigu. Idemille grammaticus apud Prifcianum 

citât alium locum Plautiin Vidularia ïnopiam iluBum imierorem ipaupertatem i 

dlgumfamem.obfat his Nonius,qui hune locum proferens,legit algôquejkméque:dQcétq\ie 

algo, pro algere vfurpatum efTe à vçreribus. ego hoc tantum 

refpondere poflumjVel Nonium vfum effê corruptis Iibris, ve! ipfum Nonium 

efle mendofum, atque apud eum legendum aigu pro algore > & Iocos 

omnes,quiab eoproferuntut,ficeflereftituendos. F A M É Q.VE]famé 

rallia A 

hocloco quintç inflexionis eft,nô tertia;: vt apud WkgXx.S.Obucittllefame 

tridguttura pandens. ET FINE LABORAT] id eft & mo 

feu,&:finitur , atque interit. ET M A L A "M V I T A A N I M V S C O N 

TA G I,&C] id eft animusfungitur,feu fert, &patitur multa incommoda 

contagionecorporis. Sic autem reftitjui hune verfum,cum mendofus effet 

in vulgatis,in quibus itaïegitur, Et mala m. a. contagia fung.eius feunque reperifTem 

in quattuoi; manuferiptis contage. Nam contagi pro contage irt 

fexto aut feptimo cafu eadem ratione diàum eft, qua, parti,colli, voci> ÔC 

fimiliapro parte,colle,voce,&c. Iam contages idem valet,quod contagiu, 

i. feu contagio nis. vtitur eodem nominc lib. 4. Qu

IDE RERVM NAT. LI B. III. ^ 

fcriptum effet, Hec tamen eft, vt iamperf. & cet. Primo fiç fortafle deprauata 

fuit : Hec tamen eft, vt eam ; deinde fie: Uec tamen eft qui eam : deiride, Nef 

tamen eft qui cum i poftremô,N

%4L T. lvcretii cari. 

Sin animas bominum dicentin corpora femper 

Ire humana: tamen quœram,cur èfapienti 

Stulta queatfierunecprudentfit puer vïïus: 

'Nec tam doclus equ£pulius,quâmfinis equi vis, 

Si non certa fuo quiafeminefeminioque 

Vis animipariter crefcit cum corpore quoque, 

Scilicet in tenero tenerafcere corpore mentem. 

*Hon FURENT, quodfi iam ftifateare neceffe'fî, 

Mort aie m effe animam: quoniam mutât a per artus 

Tant opère amittit vitam,fenfumque priorem. 

DÉNI cxv E CVR A C R I S v i o L.] huius argumenti ha?c vis eft. G 

animi eflent immortales, SE ex aliis corporibus in alia corpora migrarent: 

non client animantium cuiufque generis propria quxdam ingénia, propriique 

mores: fed eftènt permiftis SE confufis moribus. Acqui videmus 

ïeones efleiracundos SE violentos natura: vuipeisdoloias:ceruosrimidos, 

SE fugaceîs, & ira dc.ceterisfentiédumrergo SEC, D o t v' V V I Î I B V S ] 

ficreperi.fcriptum induobuscod. manufeript. atque ita meiluscurrit oratioSE 

fententia. 'ET FVGA C E R N T S A P A T R T B . D A T V R] fecutus 

fum vulgatam fcripturam. nam manuferipti fie habent : O-fugaceruos. 

vndedoctus quidam fufpicabatur,hunc verfum*.Apatribm datur,cy patrius 

/./>;

DE R E R V M N A T. LIB* III. 2.43 

tuIimus,loco,fuam cuiufque rei c(Te formam:quo fignifîcat fuam cuiufquc 

corporis elle animam.qui autcm aliter fcutiunt(inquit ille)(îmile quiddara 

dicunt ac fi diccrcnt,artem fabricandi in tibias intrarc pofle.oportet enim 

vt artem fuis ac propriis inftrumentisrita animam fuo vti corpore. HYR.- 

CANO DE SEMINE]canis Cinquir)exfemine tigris Hyrcana; conceptusatquc 

editus, ceruum fugeret : nedum perfequeretur. Virg. lib. 4. 

^£neid.Hyrcanaâdmorunt vberatigres, D E S I P E R I N T HOMINES] 

homines mentis & rationis expertes efient. FLECTI] mutari. Q^V O D 

H V T A T V R E N 1 M] fie fup.H*mquodemquefuismutatumfintbmexit, Cotinuh 

bec mois efl illtusûodfuitante. DÉNI Q_V E VT I N T E R E A N T ] U 

cfE,ira vt tandem intereant. T A M E N c^y AE RA M] fie habent très libri 

manuferipti. C V R E N 

S A P I E N T I,&C.] videmus enim auates alias aliis 

ciTeprudecioreSjVt feneclutcadolefcentia'.hominesetiam aliosaliis efle 

pientiores.homohomini quidprarftat? (inquitille.) NEC P R V D E N S 

SIT PVER. V L L V S ] Cumprudentia verfeturin rébus fingularibus: 

res fingulares autcm vfu cognofcantur:puer autem non pofsit eue vfu peritus,fed 

numerusannorum,& longkudo temporis vfum afFera^puer prudens 

e(fcnullo modo poceft. Ari(tot.lib.

244- - T* L V C R E T I I . C A R I u? 

Jnnumera numerojertaréque prœproperanter -MU ^ o 

Interjè^qà^prima^potiffimaqueinfinuetur: - 1 

fora binon ita funtanimarumfœllera paBa, 

Vtquœ prima volons adueneritjnjinuetur 

Prima>nequeinterje contendantviribusbilum. 

^ 

Penique in œtbere non arborjion œquore in alto - . 

^Nubeseffequeuntjiecpifcesviueréinaruis: 

êccruorinlignisjnecfaxisfuccusineffe. 

: j 

' 

Certum acdiffojttum'Jl^vbi quicqukfcrefcat &> info. 

Sicanimi natura nequitfme corpore oriri 

Sola^nequeàneruis^fanguinelongmsejfe. 

Hoc fipoffetemm^multopriusipfaanimivis • '- •> 

In cdpiteâut bumerisydut irais calabm ejfe 

Pojfet, innafci quauis in partefoleret: 

Tandem in 'eodem ho mine ^ dtque in eodem vafe maneret. • 

Quodquoniam innoflh quoqueconfiât corpore certum: . 

Viffofitumque videturçvbi effets* crefcerepofit. • ' 

Seorfùm animaâtque animus: tanto mugis infciandum 

Totum pojfe extra corpus durare,genique. 

Quarejorpus vbi interït^peritjfe necejfèft 

Confiteare animam diïîraBdm m corpore toto. 

Quippe etenim mort aie Mémo iungerej& vnd 

Confentire put an ^y* fiingi mutua pojfe, 

i 

Defiperejl. quidenim diuerfius ejfe putandum'jly 

AutmagtsinterfedifiunBumydifcrepitdnfque: . v* v*. < 

> 

Qudm/nortd/equodejljmmortaliidtqueperenni- ' • \. * i 

lunBumjn concilia fœua&tolerare proceïïas* a j i h*- ' 

F L O R E M] AKULM. (îcfup.lib.i.

DE,' RERVM N AT. LIB. III. z ^ 

non celabo le6torem,ita fcriptam effein codice Berriniano. al non funt iam 

mortalh vnde fufpiçor effe legendum. at non funt iam immort ait & c . id efl at 

iam fi anima immortalis efl, nulla eipericula imminent, qua? lecT-io longé 

concinnior effet, si NON C O N N V B I A AD VENERIS] quidam libri 

habent. Si non concubiaad Veneris. si NON F O R T E ] «/>W«« efl.ridiculum 

eft,inquit,animas, cum fint'immortales, ad concubitus, partûfque 

animantiumprxflo adefle, & certare inter fe qua; prima earum in corpus 

recens, & modo natum introeatrnifi forte hase inter fe fœdera inicrunr, vt 

corpora quarque fint primarum aduenientium, atque ita deinde occupantium 

: quemadmodum vulgô dicere fblemus, qui prior fit tempore, eum 

priorera efle iure. D E N I ojr E IN AE TH E R E] hic verfiis cum duodecim 

deinceps fequentibus iteratur lib. j. non longé à principio. N O N 

AE Q V ORE IN ALTO] alias non aquore falfo. vt lib. f. v B i o^y i c- 

0_y i D c R E s c A T]fic legendum. quicquid autem valet quicque,vt fa?pe 

alibi, ET S A N G V I N E L O N G I V S E s s E] quidam do&i legunt hoc 

loco longiter ejfe,vx fupràjNo» (vt opinor ) ea ab leto iam longiter errât, o^y o r> 

c^y O N I A M I N N o s T R o,8CC] pofl vocem corpore, toile diflindionem,&legeconiun

1^6 T. L V C R E T I I C A R I . 

Que quaft res pofint difcederejiffoluique: 

Sicutfummarumfumma eft œternameque extû 

Quis locus eft,quo dijfugiant: neque corporafunt,qU(e //^ 

Pofint incidere>(?* valida diffoluereptaga.~r / ; 

At neqm (ytidocui) foïtdo cum corpore mentis 

t 

Naturaft:quoniam admiflum y 

ftin rébus inane, 

INectamen eft vt inanejaequeautem corpora defùnt 9 

Ex inftnïto qu ojfe aiebas diuitixs. Vcrùm non fignificat illis 

locis eucrtcrc,aut proceïlere.quam verbi fîgnificationcm hic loeus poftulat,fed 

vnà erucre, & colligere, feu ewjuQe?t&v 

lin g. lat. Corbei ab e» quodJj>icasjdiudvequid conruebam. Apud Catullum autem 

in carminé ad Manlium,vbi vulgôlegitur,corrm*f,lcgendumfw«w>. 

Kammtbiquamdederit duplex*Amatbuntia curant, Sciti^cr tn quo me torruerit 

génère, quod mihi indicauit non itapridem Adr. Turnebus, cum anteafufpicatus 

eîfem legedum exercuerit. Proruereîgitut hoc loco repofui Lucretij 

fentenriam fecutus:quod fignificat longè.latéque perccllere, Se peruertere, 

vt apud Horau oda 3lib. 1. Ininriofo nepedeptomas Stantem columnam. 

E X S P E R G I ] foras difpcrgi,Sedifsipari. H A V D 1 G 1 T v R LETI, 

ôYc. id eft non igitur mens immortalis eft. Arnobius lib. 1. aduerfus gen-

DE R E R V M N A T . I I B , I I I . 

' teis. omnis enim pafiiojeti atque interitus ianua e$ y4dmortem ducens 

tabilem rébus afj^rens fun&tonem. 

Quod fiforte ideb magis immorta fis babendafi, 

Quod letalibus ab rébus munita tenetur: 

Aut quia non yeniunt omnino aliénafalutis: 

Aut quia> quœ veniunt,aliqua ratione recedunt 

Pulfa prius yqudm tquid noceantfentire queamus: 

Scilicet k ver a longe ratione remotumfi. 

Prœterenim quodtummorbiefl, cum corpori œgrefi: 

Aduenit td^quod eam de rebm fepc futuris 

Macérât Jnque metu malè babet\curifquefatigat; 

Prœteritijqiie admijfaannis peccata remordent. 

Adde furorem animi proprium, atque obliuia rerum? 

. Addequodinnigrasletbargimergtturvndas. 

Nil igitur mors efi,adnos neque pertinet bilum y 

Quandoquidem natura animi mortalishabetur:.. 

Et velut anteaclo nil temporefenfimus œçri, 

Adconfligendum venientibus indique Ptenisr. 

Omnia cum belli trepido concuffa tumultu 

Horrida contremuerefub altis œtberis auris: 

lndubioquefuitfitbvtrorum régna cadendum -, 

Omnibus humanis eftfet yterrdque,marique\ 

Sic vbi non erimus.-cum eorporh,atque animai 

Vifiidiumfuerit,quibus èfum us vniter apti: 

Scilicet baud nobis quicquam^quinon erimus tum yi 

Accidere omnino pot erit,fenfumque mouere; : 

*Non,fi terra mari mifcebitur,0* mare cœlo. 

Et fi iam noflro fentit de corpore,pbflquam 

D'ifiratlafi animi naturaânimœque poteflasï. 

*Nil tamen hoc ad nos, qui cœtu,coniugi6que 

^Corporis,atqueanimœ conffiimus yniter apti... 

N.ecji materiam noflram conlegeritœtas 

fofi obitum/urfiumque redegerit,vtfit a nunc eft

i4-8 T . t V C R E T I I C A H l 

Atque iterum nobisfuerint data lum'ma vite, * 

Pertinent quicqukm tamen adnos id quoquefaBum 9 

Interruptdfemelcumjitrepetentianoflra. ** 

Et nunc ml ad nos de nobis attmet 9antè 

Quifmmus 9 nec iam deillisnosaffcit angor 9 

Quos de materia noflra noua proferet œtcvs. 

Q_yoD si F O R T E IDEO M.] av'àvTreps^qua occupât, quod did 

poterat pro anima: immortalitate,nempe eam à rébus lethalibus,èV. mortiferis 

efle tutam, vel quia incommoda illa non fint prorfus à fàlutc aliéna, 

velquiaqua: ei eueniunt incommoda &noxia, prius repellantur, quàtn 

quid noceant,fcntire ppfsit : id igitur totum vna, eadémque opéra remouet,ac 

refel'it, probarque e(Te Falfum, cùm à motbis corporis, quibus ipfa 

quoque laborat, f ùm ex ipfius animi propriis,dum &futurorum metu cruciatur, 

& praïtetitorum dolore, ac majore, & cetetis aflfectibus contabefcit.legcndum 

autem eft ita, vt excudëdum catiauleulibus ab rébus munit*'. 

id eft tuta ab ea parte, quares létales eam Ixderc & perimere poflfent . v 

Sic 

enim loquuntut Latini à perkulô tutus,* frigore,ab iniurti ulit& fîmihbus mu» 

nitus.lA.VT Q_y i A N o N VE N r v N*T,&C] hû: verfus cura duob 

inceps fequemibus,fuerant turpiter,& fœiè fuo ordine,& loco moti. eos 

autem in faumordinera &locum rcftituiàcodicibus manufeript. adiutus: 

nempe poft vet(am }Quod/et/tIibus &c.èc ante vetfum, Scilicet à vera longé, 

Crc. refellitautcm(vt dixOnegatqueduasillas rationes,quajpoflent valerc 

ad confirmanda animi.immortalitatenv.quatû hçc prima eft,ea quç animo 

letalia funt, non accidere animo prorfus aliéna à falute: altéra eft : ea qua: 

letalia ei eueniunt, prius ab eo repirlfa recedere, quàm damnum fentiatur. 

A L I É N A s A L v T i s] vcl fie legendum : nam ita feriptum reperi in 

duobus lib. calamo exaratis : vel aliéna ùlaxc.aUenum falutis autem vfitatû', 

loquendi genus eft Latinis,& alienum falute, & alienum à falute. p R AE- 

T E R ENIM Q^V O D T V M MORBl'sT, CVM CORPORI 

AE G R E'S T,] hune verfum mifere laceratum in libris vulgatis, reftitui ex 

veftigiis antiquôrum codicumrquorum in aliis Iegitur: cum corporh xgrit : in 

aliis, cw# corpore œgre'jl. quodautem ad principium verfusattinet, cumin 

' vulgatis quidem,& duobus manu feripr, ita legatur : Prêter enim qubn quod 

morbi (/?,(qu£ feriptura fine dubio mendofa eft ; ) in aliis auté duobus partien 

ita: 'Prêter enim quàm te>w,parrim ita: Prêter enim quod quàm morbi'fi, neque 

hoc fine litura,ego fie repofui ; Praterenim quod tum morbi'ft, &c. id eft 

pra?ter enim id morbi, quod eft tum, cum corpori sgre eft, &c. p R AE- 

QJf T E RI T I S E 

A D M I S S A A N N I S P . "R.J Cumitl duobllS Codl'c 

bus mmaCcnptiSiPrœierittfqueadinijpi /w

DE RERVM NAT. LIB* III. X A ^ 

quae lcéfcio fine dubio recta, & germana Lucretiana efl:. Nam quod alij libri 

manu feripti habent yPr $IQ> FJUTRÀ LIIT&IOV ÔcwshV} L^N-RRATIFIMT.TI JE KV- 

AIAJ&ÏITÛ'. to J 1 

' CTRXTSNNVÛ» ISIV id eft,Tune melius quippiam iis, 

qua: funt in vira,poft viram tibicogitationedepingis?magnopere falleris. 

Nam quod diflblutum eft,fenfu caret, quod auté fenfu caret, nihil ad nos. 

Ad eandem fententiam pertinet Grxcum illudjeptgramma.Toy.3«y«7w 77 

INTÇIFIYN-NTIFTSI'IMR MITVV EÎTHY VI DYHTTZY AÎITI&V I^F^F/OV, HISI YÉAVT

fcjO T . L V C R E T I I C A R Ï . 

rcgnum,& Iegës,& fimilia,vfiratiora funt,quàm ad imperium,&rc!vt iderà 

libro quinte-, quo magis ipfum Spontefua ceciditfub îegesâr&dqueiura. recepta 

autem & vulgata feriptura durior, 8c qua: non videtur aliter explicari poffe,quàm 

Ci verbum fuêce,referatur ad Ulud,quod antecedit,

" DE R E R V M N A T. L I B . III. 151 

nunc fumus: neque rurfus deiis laboraraus, aut eorum incommodis angtmut, 

qui de materia nortra creabuntur. ANTE' c^y 1 F v 1 M v s ] qui 

fuimus anteà alij nos, verbi gratia, finge me abhinc mille annis fuifTc Se 

vixifTe.illius temporis nullus ad me fenfusperuenir,qui nunc viuo : neque 

rurfum,(ï cafus ita ferat,vt pofl fcxcêtos annos alius Lambinus ex mca materia 

nafeatur, id ad me quicqua nunc pertinct,aut me vlla moleftiaafficit. 

K 

Nam cum refpicios immenfitemporis omne 

Prœteritum §>atium:tùm motus materidi 

Multimodi qukmfmufacile hoc ddcrederej?ofis9 ^ ^ 

Seminafapeineodem9vtnuncfùnt9ordinepofla: ^ J 

Nec memori tamen idquimus reprendere mente. 

Jnterenim ieBaft vitai paufa9vagique Deerraruntpafim motus ab fènfibus omnes. 

Débet enimynifeû culforte9 antefuijfe: 

S cire licet nobis nibil efle in morte timendum, 

'Nec miferum fieri,qui non ejl>poffe9neque biîum 

Vifferre9ân nullofueritiam tempore natus9 Mortalem vit dm morscui immortalis ademit. 

Proinde vbife videos hominem indignarieripfùm 

' 

Poflmortemfore9vt dut putréfiât corporepojlo9 f ^ 

Autfl.tmmisinterfidtjnalifvefer'arum: c^cS*^ ^ ** 

Scire licet 9nonfincerumfonere:atquefubejfe , ^ "Y 

Cœcum aliquem cordiflimulum:quamuis neget ipje /''*— 

Crederefe quenquamfibifenfum in morte futurum. 

'Non {vt op'mor) enim dat>quodpromittit9abunde: Nec radiât us è vit afetollit9& eicit: 

Sedfacit ejjefui quiddam fuper infeius ipfe. 

Viurn enimJibicum proponit qu'tjquefuturum9 Corpus vtï volucres lacèrent in morte\fer a que: 

Jpfèfoi mi fret: neque enimfe vindicat bilum7 77\ r 1/ 

y 

< * 

U


Nec remouetfais â proieBo corpore:&* ittud 

Se fngit:finfuquefuo contaminât adfians. 

Hinc indignât urfe mortalem effe creatum: , 

Nec videt in yera nullum fore morte alium fe y 

Qui pofit viuusfibife lugereperemtum, 

Stdnfque iacentem.-nec Ltcerari,vrive dolere. 

Nam fin morte malumft,malps ymorfuqueferarum 

Traftarhnon inuenio qui nonfit acerbum 

Igmbus impofitum calidis torrefiereflammis: 

Aut in mettefitumfiuffocari yatquerigere 

Frigorejum in fitmmo gelidi cubât œquorefaxi: 

Vrgerhe fuperneobtritum pondère terrée. 

NAM CVM RE SPI ci Asj^SvOTpaêft.potcratcnimquifpiamita 

dicere:quî fieri poteft,vt alius ego vel multis antè feculis fuerit, vel raultis 

port feculis nafeatur ex eadem materia ? huic igitur refpondet non effe incredibile,fi 

rétro fpedemus praeteriti temporis fpatium immenfum , & fi 

confideremus materia? morus varios, & multipliées, primordia rerirm } ex 

quibus confiât hodie homo aliquis fingularis,eodem ordine & olim pofîta 

fuiffc,quo nunc funt ordine collocata: 5c pofthac eodem collocatura iri. 

negabit tamen infrà etiam fi hoc dcrur,eundem,qui nunc fir.aut olim fuit 

fe,aut pofthac fururum: quia feilicet vita: interruptio fada fit per mortem. 

R E P R E H E N D E R E M E N T e] fie habent hb. mauufcript. I N T E R 

ENIM I e C T A' S T v I T A I] id eft vita: interruptio fada eft.paufàdd eft 

quies,& ccflàtiq quçdam.vtitur eodem verbo infrà hoc libro Frigida quem 

femel efl vitaïpaufafecuta.Sc fup.lib.2. needarepaufam Principiis

DE RERVM N AT» IIB» III. 2.53 

fiturn t&effe: arque ira hic locus deprauarus eft ignoratiône Iingua; Latine 

antiqua;.fic vfurpat wczhmneximendt Plaut.Epidico. Ita non omnes po. 

terme ex cruciatu eximere Eptdicum. P R O H I B B T cxy E ILLVM, CVI 

p O S S I N T,&c] id eft,& quia mors prohibet, ne ille, cui ha^c eadem incommoda,quibus 

nos conflicl:amur,eucnire pofsint, id eft qui viuat : antè 

fuctit,Sarelicet,&-c. Videtur hic locus pugnare cum iis qua; fuprà dixir, ex 

materiaalicuius hominis alium hominemmultispôftieculisnafcipofTe, 

qui fit quodam modo idem altcr, rcfpondeo hoc quidé fuprà diélum eftè:. 

fed non ea mcnte,eàve gratia,vra(reueraret,cinn qui ex materia raei, verbi 

gratia.multis pôft vel fa?culis, vel annis nafceretur,fore altcrum me: fed 

vt oftenderer,etiam fi id fieret,nihiî hoctamen neque ad eum,qui antè vîxitfèr.eius 

qui pofteaex eadem materia exiturus eflèr,cafus: neque ad eum 

qui pofteà ex eadem materia conflatus,victurus eflct,eius qui antè vixifîer, 

incommoda pertinere. Q J I B V S AEGRI NOS s v M v s] fecutus fum 

hoc Ioco libros vulgatos,in eo quod habent vocem agri: in eo quod habêt 

»«»canre verbum,/#«««,manu feriptos : in quibus partim ira feriprum eft, 

quibus & nunc nos futnus, partim ita quibus e nunc nos fumus. MOICTA LEM 

V I T AM MORS cvi] mortem immortalem dixit,quia ex veterum illorum 

fententia,qui mortuus eft,reuiuifcit nunquam. Sic quidam apud A thena;um: 

Sa-miit k$*Y*Tvt.&c Catull. Soles occidere, & redirepoJfunt:Kobis, cum 

femel occidit breuis luxjlox eft perpétua vna dormieda. & ita Horat.oda 7.1ib .4. 

Damna tamen celeres reparant calefîia luna : Kos yvbi decidimus, &c. deinde fequirur. 

Cum femel occident t&de te fplendida Wnos Fecerit arbitria, &c. p R o- 

INDE V B I SE V I D E A S H O M I N E M I N D I G N A R I E R I P S V M 

&c] hune verfum cum eo,qui deincepsfequitur, fieexplico :proinde vbi 

videas hominem indignari feu indigné ferre, quod futurum fit poft mortem,vt 

aut putrefcat,&c. Sed miferajier legendum atbitror ^ no indignaner t 

idque ex veftigiis obfcuris feripturar veteris. duriufeulum enim videtur ita 

loqui.-hominem feipfum indignarier,fore,vt &c. C O R P O R E POSTO] 

corporehumato,&infoflacôdito. A V T F L A M M I S I N T E R F I A T ] 

interfiat pro interficiatunid eft côficiatur, abfumatur, nempe in rogum impofitus. 

Sic fupra eodemlibro confietpofuit,pro conficietur. idqmque 

enim fine pernicie confiet eorum. M A L I S V E F E R A R V M] aut malis ferarû 

laceretunvidelicet proie£tus inhumatus,atqueinfepultu-s. hue pertinct illud 

Diogenis,qui cum fe proiici iufsifTet inhumatum, tum amici, volucribûfhe 

& feris? Minime ver o (in quit)fedbaeillumpropeme, quoabigam, ponitote. 

Qtn pcterishnqmunt ïllijim enim fendes.Ouid igttur [inquit tllc) mibiferarum laniatusoberityntbtlfentienti} 

NON SINCERM SO'NER E]/o«m>anriquu 

pro fonare.norat Nonius, productique teftem vetfum illura, qui eft fuprà 

Cahgare oculos yfonhe aurets, &c. ABVNDE] libri manuferipti pro abunde t 

habent,c3r vnde, ET E I CI T] eicit pro eiieit. eicit autem difyllabum eft, 

Vt reice apud Virgil. Menai. Tytirepaflenteis à famine reice capelUs. & irerum 

cif/Vapud Lucret. Iib. 4. Etat enim filet retla regione ,viaque Vowcrem . Vcruntamen 

alij voluntetTe proceleumaticum pro daclylo, vtGenualabant* 

Querna dinodum autemin verbis««/,& reice altcrum Lfublatum eft: item 

Ii 3

2,54 

T 

» L V C R E T I I C A R I . 

fit in voce rekuU, qua voce vtuntur Cato, Se Varro de repecuaria: Sûntquerciculxoues,quaspaftorreiicitacremouetdetotogtege. 

SED FA^ 

c I T E s s E,&c.]coniunge verbum ejfe cura ptxpoCnionefuper t\t fit ejfe 

fuper ,-pïofuper ejfe. Quidam legunt:.W fiteit ipfefui quiddam fuper infeius effe: 

qux feriptura effet facilior quidem illa,veruntamen nihil mutandum cenfeo. 

C O R P V S V T I v o L v c R E Sj&c.]vtquiiaccntinfcpulti:qualcs 

illiapudHomer.âurùtQtK(&&uTivxiKuoiB3iy }Owi/#7»,6rc.Teftanturenim Feftus & Prifcianus antiquos v furpa fie WJ/WW 

m,promifereor ris.Se quidem ira Plautus in Trinummo : cauetuialius mifereat.nç 

hoc quidem lectoré celabo, cumin Italia effem, încidiffe in manus 

meas librum typis impreflum,qui fuerat IouianiPotanhin quo erat cmendatum,autccrtèafcriprumipfiusmanu:i^/?^/)»ï/êre/?. 

N E Q J E ENIML 

SE V I K D I C A T H I L V M ] fecutus era initio libros vulgatos. Sed cura 

animaduertilTem in manuferiptis aliis ita legi, neque enim fe vidit bilum : in 

aliis, W// *//«w»,planè mcndosè,fed vnde tamen vera feriptura elici&reftitui 

polTèt:fîc exiftimaui eiTc reponendiï,we

DE R E R VM N AT. LIE* J l li zfi 

oi)&h$TUxt < QutmjK'if'iatft'Vatro ikt-m^lt apud 

gus. Quare Heraclides Ponticus plus fapit,quipnicepit,vtcomhuïerent, quàm Democritus,quivt 

in melteferuarent: quemft vulgus fecutus effet,peream Jîcentum devants 

calicemmtdjtemerepofimus. A E Q V O R E s A x I ] inaequalitatefaxi: 

At iam non domus accipiette lœtajieque vxor 

id eft in faxo £quâbili,aut exaequato, & polito. 

Optimajiec dulces occurrent o feula nati 

Prd>ripere,& tacUapetlus dulcedine tangent. 

Non poterisfaBis tibifortibm effejuifque 

Prœfidio: mifèr ê mifèr ,aiunt yomnia ademk 

Vna dies infejia tibi totprœmia vite. 

Illud in bis rebus non adduntyiec tibi earum 

lam defiderium rerumfuper infidet vna\ 

Quodbenefivideant animoJUBtfquefequantur± 

Diffoluant animi magno Je angore,metuque. 

Tu quidem,vt esleto fopitusficeris œui 

Quodfuper efi,cunBispriuatu doloribus œgris*. 

At nos borrifico cinefaBum tepropl bufio 

Infatiabditer deftebîmus,œternûmque 

NuUadies nobis mœrorem è peBore démet. 

Illud ab boc igitur quœrendum e(l yquidfit amari 

Tantopere,adfomnum fi res redit-jtquequietem: 

Curquijquam œternapoflit tabefcereluBu. 

Hoc etiamfaciunt,vbi di/cubuêrejene'ntque 

Poculafepe homines,inumbrant or a coronls, 

Ex animo vt dicantjbreuis bkefifruclus bomullls.. 

lamfuerit\neque pofi vnquam reuocarelicebit. 

Tanquam in morte mahxum primis hoc fit eorum y 

Qubdfitis exurat miferos,atque arida terra: 

Aut alU cuius defiderium infideat re. 

Nec fibi enim quifquam tumfe,vitdmquerequlrit,. 

Cumpariter mens,0* corpusfopita quiefcunt. 

Nam licet sternum per nosfie effefoporem, 

Nec defiderium naslri nos adficitvUumi 

i

±$6 

Et t 

T. L V C R E T I I C A R I 

prartm 

amen baud quaquam noBros tùnciUa 

Longé abfenfiferis primordia motibrn errant: 

Qum conreptus bomo exfomno fe conligit ipft. 

Multo igitur mortem minus ad nos ejfeputandum9 Si minus ejfepoteB^quim quod mbilejfe videmus. 

Maiorenim turbœ difieBus materiaï 

Confequitur leto>nec qmfquam expergitusextaty Fngidaquem AT IAM N Ofèmelejl N D O M Vvitaïpaufafècuta. S , & C ] \ûmnsftultarumlamentationum,quibus 

vtifolent quimortuum lugetit. N O N P O T E R I S F A C T I S TI- 

BI F O R T I B V S ESSE,] fie reftitui,ad hanc feriptura ab vno libro manufcripto,quafi 

manu du&us. in quo cum reperifTem ita feriptum, Non poteris 

ftBitiforetibus, fempérqueanteà hiclocus mihi fufpe&us fuiiTet, non 

dubitaui quin Uxc eiTet vcra,& germana Lucretiana fcriptura.Nam vulga- 

£. ta plané inepta eft. non difsimulabo tamen me in Vaticano ita feriptu reperiflfe 

Non poterisfaBisprentibus effecuiquam Vrxfdk, &c, de qua feriptura 

iudicetledor.EgOjVtdicairijquodfeutiOjalterammalo. M I S E R Ô MI- 

S E R] quattuor lib. manufer. habent mifero mifere, quam feripturam fi recipimus,ha:c 

verba crunt coniungenda cum fequentib.hoc modo, vna dies 

infeftatibi mifero omnia miferè ademit tôt prarmia vitar. N E C T I B I 

E A R v M,&C] qui non defiderat autem, non videtur carere. T V Q^VI- 

D E M , V T E S L E T O s o P TT v s,] fie habent libri manufcripti,&ita 

legi débet, no vt eft in vulgatis,/*£7a. c 1 N E F A C T V M] id eft in cinerem 

verfum,&difîblutum. fie Nonius,qui hune verfum profert.hocautem dixit 

homo Romanus ex confuetudine Romanorum, qui mortuos comburebant. 

B v s T o] £#/?tfw(inquit V chus)propriedicitm'locusjn quomonuus ejl 

combujius,&fepultuSy&c.iàéibiâ. f 

B 1 M v s] libri manuferipti habent, defleuimus, quod eo annotaui, vt fspe 

admoneam le£torem u.pro b.& contra b. pro u.in mëbranis calamo exaratis 

feriptum reperiri. ET I N V M B R A N T O R A c o R o N 1 s] & capitibus 

imponunt coronas è floribus:quod erat vfitatu veteribus illis Gra> 

cis,& Latinis,vt & ex vtrifquc feriptoribus intelligere licet,& nos in corn» 

ment.Horatianisaliquotexépla collegimus. B RE vi s EST HIC FRVeorum, 

q\ix d 

nes in poculis. fie Apollonidcs lib. 2. Epigramm.Gra;c. E v 

DE RERVM NAT. LIB. III.* 

dûfe. A V T A L I A E C V I V S DESlDïRIYM INJlDBAT REs] 

duo cod. manufcr. habcnr,^4«f ah* c.d. infres. Memmianus autem, Vaticanus, 

& Bertinian. rei, plane mcndofe, nam vel res, vel re legendum eft 

pro rei. JLliœ autem patrius eafus antiquus, vt notant Diomcdes, Sofipater,Prifcianus, 

& ceteri grammatici. Iam patrius cafus quinta: declinationis 

fuit veteribus es, e. ei, &c i j, vt dies genit. dies, vel die, vel diei, vel dij. 

Ennius i6*ztm.7>oftremfr meftertaslicet. 

per me trabantur pedibus omnes ra'.id eft non impedio quo minus ftertaS: 

non reeufo quin omnes rei pedibus rrahantur. NEC D E S I D E R Î V M 

N O S T R I NOS ADFICIT' VLIVM](icrepofuijCiimvulgatorumalij 

habeant attigit, alij indtgit. manuferiptiautem adigit : quod deprauatum eft 

exadficit. ET T A M E N H A V D o^v A cxy A M] cum dormimus (inquir) 

nofmecipfbs non requirimus,neque vitam noftram, neque vllo noftri defiderio 

afficimur : & tamen corpora prima, ex quibus animus nofter conftat,non 

longé aberratà motibus fenfiferis, heque tota anima foras eiecla 

eft: quin ex fomno excitamur, & expergifeimur. Quanto minus mort,em 

ad nos pertinerc exiftimandum eft,in qua nullus CenCas remanet? HAVD 

e^y A çty AM NOSTR. T. I L L A P. ART. LONGE" AB] nam fi nimis 

logé aberrarent,& fi omnis anima effet foras cie&a : tum mortuus effet 

homo,tûmquc iacêrct i£terno corpus perfufum frigore leti, vt ait li.4. 

si MINVS ESSE P O T E S T,&C] fi poteft efle aliquid minus eo,quod 

nihil eft: quod certe non poteft. D I S I E C T V S ] difîe&io^difsipatio. 

c o N s E QV I T V R LETO] quidam doéti legunt letum. libri auté omnes 

habent/#

258 __' T. I V C R E T I I C A R I . 

Et non omnia pertufùm congefta quafiinvas 

Commodaperfluxere^diqueingratâ intertere: \ 1 

Cur non,vt plenm vitœconuiua,recedisf 

Aequo animoque capisfecuram pu ltéquietem^. 

Sin ea quœfmBm cunque es, periereprofufa: 

Vitdque in offenfuft:curamplïm addere quœris, 

7{urfum quodpereat malè,0* ingratum occidat omnet 

Nonpotim vitœ fnem fais,atque laboris f 

Nam tibi prêter ea quodmachiner,inuenidmque 

Quodplaceat,nihil eft: eademfunt omniafemper* 

Si tibi non annis corpus iam marcet,& artm 

ConfeBilanguent-.eadem tamen omnia reftant, 

Omniafperges yluendo vincerefiecla: 

Atque etiam potiusft nunquamfis morituvus, 

QuidreJj?ondeamm,riifiuftammtenderelitem 

Naturamf & yeram yerbu exponere caufam'i 

At,quiobitum lamenteturmifer amplim œquo: 

Non merttb inclamet m agis, voceincrepet acri? 

Au fer ab binclacbrymas barathro, o* cope/cequerelas.. 

Grandior hic verè fi iamfeniorque queratur: 

OmniaperfruBus vit aiprœm'ia marces : 

Sed quiafemper aues,quod abefî:prœfentia temnisi 

Imperfecla tibi elapfa%ingratdque vitœ. 

Et necopinanti mors ad caput adftitit anù,. 

Qukmfatur,acplenm poftis difcederererum. 

Nunc aliéna tua tamen œtate omnia mitte: 

Aequo animoque,agedum,iam aliys concedemeceffeft^ 

lure(ytopinor) agat,iure increpet,incilétque. 

Cedit enim rerum nouitate extrufa vetuflas 

Semper>& ex aliisaliudrepararenecejfeft: ' 

Nec quicquamin barathrum,nectdrtar.adedituratra.. 

Materies opus eft, vt crejcantpojierafecla: 

Quœ tamen omnia te vitaperfunclafèquentun

DE R E R V M N A T. t I B. I I I. ltf 

Nec minus ergo anù bœcflulm tu^cecidhe^câdmtque. 

Sic alid ex alio nunquam déficit oriri: 

Vttdque mancipio nulli daturômnibus vfki 

Qjf ID TIBI T A N T O P E R E] «CJCTWOT ma A naturçnd eft ôrario,in qua 

facir naturam cumhorninenimium vitarcupido,mortémque horrente loquencenijgrauifsimâquc,atqueacerrimaobiurgationevtetem. 

P E R T V - 

SVM C O N G E S T A Q V A S I IN VA s] quôd nihilcontinet, quodque 

nunquarn expletur. infrà : laticem pcrtufum congererein vas, &c. A T Q_V E 

I N G R A T A I N T E R.Jetfi n5 ingrata inrcrierc. C V R NON, V T P L E - 

N v s] imitacus eft hune locum Horat. faty.i. lib.i. Inde fit ut raù } quife vixifche.itum 

Dicat,& exaBo contentm t empare viu Cedat, vti couiua fatwjteperire 

queamus. Marius(vt refert Plutarchus in Mario)cûannosduos & feptuaginta 

vixi(Tet:fepties conful primus omniu renunciacus, ac declaratus fuiffef.fuam 

fortunamdepIorabat,quafi à morreoccupatus antè quàm ea,quç 

cupiebat,affecutus efTet,qua;que cogitabat, perfeciflet, è vita excedercma 

inexplebilis vita? cupiditas homines tenet. Mclius Plato, qui moriens Genium 

fuum, fortunamque fuam laudabat, primùm quôd homo, non fera: 

deinde quôd Grxcus,nont>arbarus : poftremô quôd aîtate Socratis natus 

eftet. SIN E A, QJV AE F R V C T V S CVNQ^VE E s]id eft fineaomnia 

commoda, qua; in vita percepifti, tibi è memoria effîuxerunt, vel te non 

expleuerunr,& viuendo in aliquas ofFenfîones incurrifti, cur amplius addere 

quserfs ? cur vitam producere & prolatare cupis ifruBus autem excudendumeuraui 

fecutus au&oritatem librorum manufcriprorum,cumin 

vulgatislegatur/«»£?#s mendosè .fruBusfum enimpraneritum eft à verbo 

fruor. M. Tull. in Hortenfio. & humanitatc fumma perFructus eft. v i- 

T A Q_y E IN o F F.] & (1 vita eft in ofFenfu, id eft in ofFenfione, vel, vt 

quidam legendum cenfenr,in ofFenfa,id eft fi in vita offendifti, & incurrifti 

in aliquas difHcultates,& res aducr(âs.in ofFenfu autem repofui, cum in 

omnibus fere \ihx.offenfo reperifrem,m emor peruerfa: librariorum illorum 

confire*udinis:qui o pro u :& u pro o feribere folebant.Quôd fi legimus inojfenfii'jisjfenfaacàp'Kndum 

erit pro ofFendiculo. NAM TIBI PR AE- 

T E R E A Q_VOD M A C H I N E R) nam quod tibi prçtcrea excogitem,aut 

fabricer,aut comminifcar,quod ribiplaceat,nihileft. machinari dixit Latinè,pro 

eo quod Gxxci É^^VA^ dicunt. Plato in Gbrgia \à Si %K$» itM'%tn- 

7ï«v OTRÙS av Jïwp'jyip.iy ,ttt» /»» JIKIW à Ip^SpoVnd eft fi autem venerit in iudiciû, 

omnis ineunda ratio, omnifque machina adhibenda eft, vt efFugiat, & vt 

ne detpœnas.Xenoph. •muf.t.Yiv Sivs£ j3i\77»y àuniçwïï,Stt'ppe» 3$?», 

«y xZf«,«cAs'j» «n Mam -ri* ky&S&xùJlet /uayt^kvîKeiVOf kpuo~(i TSTB u#ya.iâ$ijQfy 

m kmthitrif 7DV hsrk g&hiiova,id eft Si quis autem eo melior exiftat, bono animo 

es Cyrernon crit tibi necefïe cum viro bonô & Ford pugnare : fed illc 

vnus huic rei fatis erît,omncm ad hancrem roachinam adhibens,vt virum 

fe meliorem de medio tollat.SicPlaut. Captiuis: nequeiamfernarefalm, Si 

yoïtjnepotejluieccopiajljjift ft aliquamcordemtânnor jLfiuùam. quam t maîumî 

Kk :

l60 

{M^t/lui 

» T. L V C R E T I I C A R I 

quid machiner?quidcommimfcar mifer ? Polyb. lib. 1. KTÏ afalw vhfucw cvçiâai 

©e?; T»7O Jiwantv. id efl nçque vlla aliam ad hoc mac 

pote, E A D E M SVNT OM N 1 A-' S^MPE R] facctifsimus extar apud 

Lucian.Mcnippi & Chironis dialogus: in quo Chiron jnterrogatus à Menippo 

quamobrem^mn ei immortali effe liceret, mori maluerit, refpon* 

dct perpetuum rerum tenorem, & fimilia omnia fuo tempore vicifsim recurrentiavita: 

fatietatem (ibi peperifle. o^yID R E S P O N D E A M V S J 

omnes quidem libri tum manufcripti,tum typis exeufi habent reffondemus. 

fed videtur legendum vel quid refpondeamus, vt e & a coolefcantin vnam 

fyllabam,vel refyonderimus in praiterito coniuncliui. A V F E R AB HINC 

L A C R Y M A S B A R A T H R O ] barathronà efl homo infàriabilifsime, atque 

auidifsime.fecutus fum autem hîc libros manufcriptos,qui partim habent 

^«wr^partim Wrf^wquibufcum confentiunt nonnulli rypis exeufi. 

vulgati autem habem,barde. Iam bar dus idem valet,quod (lultus,&ingenio 

tardus, vt docent Feflus, 5c Nonius.Sed ego hoc locobaratbro legendum 

puto jitémqucapud Horar. Mendici mimx baratbrones ybocgenus omne. 

G R A N D I O R HIC VERO, Sec. ] fi. quis veto natu grandior queratur, 

quod fibi fit moriendum: fie eum increpabit natura. Omnia perfruBus yitaï 

prxmiamarces'Àd eft omnibus vita; pra?miis perceptis, atque in vita degenda 

abunde gufiatis,ia'm a;tate confe£tus es.perfruBus autem legendum, non 

perfunBus 

tyfufiK^H olyigorns y\ verboperfmory vt fup. diximus. 

bdyt*.TQt> 

Cum hiscongruunt illa Eurip. 

in Alcefl.Miw 'îvyçf^ Sti#£yY»ççt. 

A B E s T] videlicet futurum. 1 N G.R A T A QJT E v 1 T A] & non grata, 

neque tibifatisfaciens. A N T E QJTAM s A T V R,] Horat.fàcyra,quam 

fuprà memorauimus. Cedat vti conuiua ftiur, N V N C A L I É N A TA- 

M E N] fie Horat. epifl. i. lib. 2. in extrem. Viuerefirecïe neficisydecede peritis. 

Lufifttfatis,ediftifatis >atquebibifti.Tempusabiretibiefiy&c. IVRE (VTOPI- 

N.O R) A G A T] iure tecum fie loquatur ; vel iure tibî hanc litem intendat. 

1 N c 1 L E T Q_V E] incilare ejî increpare, yel improbare, atque ineufare, inquic 

Feftus, Attius Meleagro. Quique non mefyernensjncilansprobris,fermoneindêcorans 

tturpifama dijferret. Pacuuius Dulorefte. Si quis bac me orationeincilet, 

quidre(]>ondeam\ Luciliius. Hune Cas quoniam incilans nosledi' vicijsim. c E- 

DIT ENIM R E R V M NoviTATEJficHorat.epift.adPifbn,fiffiluai 

foliispronosmutantur in annos3&c. ad quem locum lege fi vacas,qua; annotauimus. 

NEC Qjy 1 c ojr A M] id efl nec quicquara in nihilum interit, vc 

docuit lib.i. fed omnia refoluuntur, Se reuertuntur in corpora prima. Hue 

accedtt y tique qu&queinfua corpora rurfum Dijfîluat naturat neque ad nihilum in~ 

terimatres. D E D I T V R A T R AjadoramlibriBertin.afcriptûeratànefcio 

quo emendatore, decidit. in ipfo contextu feriptum dédit : in vno alio 

manuferipto integrum incft -decidit : in vulgatis deditur : quos feeutus fum.. 

decidit tamen probo. M A T E R I E S OPVS EST] ficiùp. lib. 2. locutus 

eft. Swe licet nil principiis opus ejfe cu/ow.M.Tull.epifl. ad Çurion.lib. 2. 

dux nobis & au&or opus eft, & eorum ventorum/puospropofui moderator quidam, 

e*r quafi gubernator, QJAE TAM.EN O M N I.A,&C ] qua; tamen omnia.. 

r

DE RERVM N AT. II B. III. z 6 l 

vbi vita defuncta fuerinr,te fequ£tur, & morientur,'vt ru. NEC M I N V S 

E R G O A N T E H A E C c^v A S 

M T v.] hic vcrfus varié reperitur & fcriptus 

&imprefTus in codicibus. alij enim habent qukm tu,cecidere } vt excudendum 

curaui: â\\'),quàm nunc, alij quant tune, alij quàm cecidere, ira vt facile 

appareat mendum fubefTe in particula tunc^sxx. nunc.cgo tunenon probo. 

/#,aut«w»c legendum cenfeo,ita tamen vt,(î legamus quàm w««c,Iegi velim 

antebac : fi qukm tu, ante bac : quorum vrrum fit melius, iudicet leétor. codices 

quidem très manuferipti habem,quhn tu. Horariushune Jocum mutuatus 

eft epift. ad Pifones. Multa renafcentur,quœnticcecidere,cadéntqnet Qwe 

nuucfunt in honore vocabuïa yJi volet vfus. sic A L I D E X A L I O ] alid pro 

aliud,ab antiquo nominatiuo alis. de quo fuprà ad illû verfum lib. i. Quando 

alid ex alio reficit naturajtec vllam,&c. D E S I S T E T] fie habent libri manufcripti,& 

aliquot typis imprefsi. v r T A'QJ? E M A N C I P I O N V L L I 

D.] ideft (vtloquunturrecentiores iurifcôfulti ) nullidatur vitxproprictas,fed 

vfus,aut vfusfru&us rantùm. mancipium dicTrum eft à manu capiendo. 

Iraque mancipio ea accepifle dicimur, quorum dominiura nobis quarfitum 

eft, feu quorum domini fumus per abalienationcm aliquam, videlicet 

per emtionem lege mancipi fcruata,aut per donationem, aut per in iure 

cefsionem ; & tes mancipi dicuntur, quarum dominium ab alio in alium. 

transferri poteft,qua?quealicnari poflunt : 5c mancipio dare, eft rem mancipi,puta,fundum, 

domutn, equum, feruum alienare per traditionem, ita vc 

praeftare debeas emtori, aut per in iure cefsionem. M. Tull. Topic. Finge 

mancipio aliquem dedtffe id quod mancipio darinon potefl : num iccirch id eiusfatlti 

eft, qui accepit\ aut num is, qui mancipio dédit, ob eam rem fe vlla re obligauit ? M. 

Curiusad Cic. lib. 7. epift. Sumenim x%** H 

(id e(t vfu quidem) tuus: 

KW

Z^l T. L V C R E T I I C A R I , 

? ,

DE R.ERVM NAT. L I B . III. 

totanouem, &c.libro 6. i£neidos, his vcrbis. SANE de bis omnib. ïebus mire 

teddidit rationem Lttcretius, c? confirmât in noflu EJFE vitd omnia qttœ finguntuY de 

inferis.dicit enim Tityon amorem EJFE>boc ejî hbïdinem : qrt

ÏG\ T. L V C R E T I I C A R I 

Quodfaciunt nobis annorum tempora, circùm 

Cum redeunt-.fietufquef erunt,variofque lepùres, 

Nec tamen explemur vitalfruBibus vnquam: 

Hoc (ytopinor) idefl, œuoflorente puellas 

Quod memorantjaticem pertufumcongerérein vas: 

Quod tamen explerinulla rationepotefiur. 

Cerberus o* FurUiam verô,& lucis egenus 

Tartarus borriferos eruBansfaucibus œftus, 

Hœc nequefunt vfquam3neque poffunt effe profeBo. 

Sed me fus in vit a pcenarum pro maie faBis 

Efl infgnibus infignis,fcelerifqueluela 

Carcer,& horribïlis de fdxoiaBudeorfum, 

VerberasarnificesjrobuSipixJlaminaytedce: 

Quœ tamen & fiabfunuat mensfibi confiafaBi 

Prœmetuens>adbibet flimulos,torrétquefiagellis: 

Nec videt interea,quiterminus effe malorum 

Pofit,nec quœfit pœnarum denique finis: 

Atque eadem metuit magis bœcne in morte grauefcant: 

Hinc Acherufiaftflultorum denique vita. 

DEINDE ANIMI ING R. N AT. p.] deinde (inquit) animum pafce» 

re femper bonis rebus, & nuaquam iis rebus explere, neque fatiare, quod 

fie cum redeuntibus annis tâtâ rerum,quas terra parir, copiafruenres, nunquam 

explemur tamê:hoc eft aquam in dolium pertufum cogerere : quod 

de Danai puellis fabulantur poëtx . Nonius Marcellus hos verfus profert 

in verbis explere & fatiare: atque itainterpretatur,e*/>/m , 

^«/^«# animum bonis 

rebus,fèdnunquamfatiare\ quaiï explere fit minus,quàm fatiare:fed errât, 

mea quidem fententia. A T Q V E E X P L E R E B O N I S R. s.] ordo. 

atque explere nunquam^nunquâmque fariare bonis rebus. hune verfum 

profert Nonius ( vt dixi ) duobus locis. Taleis deferibit lenas Argyrippus 

ille apud Plaut. Afin.qualeis hîc Lucretius homines nimium vira; cupidos, 

Se infinita viuendi cupidicate ardenteis. Qui modufi dandi ? nam nunquam tu 

quidem expleripotesModo cum accepifti,haud multo pofl aliquidtquedpojcos,paraf. C I R C V M CVM REDEVNTJcum reuoluuntur, In ^pi^vm. ex quo 

appcllanrurwwu-re^quaiiin fe redeunres, &anni^^w//-W ab Homero 

dtCti,qua(ï oi. L A T I C E M P E R T V S V M CONG. IN V A S ] 

Horat.od.n.Iib.3. étudiât Lyde feelus, atquenotas Vtrginumpanas, & inane 

lympb* Dolium fundo pereuntis imo, Serdquefata. p o T E S T V RTjta îoquebantur

DE RERVM NAT. LIB. III. 2.6$ 

bantur veteres,cum iungebatur huic verbo infînitiuus pafsiuus. Pacuuius. 

fiquapotefiurinuefiigari via. Quadrigarius znxxA.yAàe'omemorari no potefiur. 

Cadius lib.i.annai. Cum iurefinepericulo bellumgeripoteratur. Virg.^£neid.8. 

Quod fieri ferrojiquidôve potefiur eleBro. fîc enim legunt Nonius, & Prifcià-» 

nus réclamante Politiano,qui legendum contendit,poteft electro, s c E- 

L E R I S Q^y E LVELA]& carcer feeleris expiatio, & pœna. Sic ego hûc 

locum explico. Sed nonnulli codices typis exeufî, in quibus funt Aldini 

antiq.& quidam manuferipti, hzbtntfcelerifquenumella. Eft autem numejla(vtdocct 

Nonius) machins genusligneum ad diferuciandosnoxios coparatum, 

quo & collum, &pcdcs immittunt. Feftus autem feribic genùs 

effe vinculi,quo quadrupèdes deligantur.Plaur. Afm.Herues, catenas, car ce* 

Yem,numetlas,pedicat sboias. Ego quid fibi velint hxcjcelerifquenumelU, non 

video, quare vulgatam & receprara probo. ET H O R R I B I L I S DE 

SAXO IACTV' DEORSVM]1ÎC reftitui facili conie

1CS T. L V C R E T I I C A l I. 

Lumine ddemto animam morïbundo corporefudit, 

Sdpiddes bellifulmen,Cdrtbdginis borror, ' 

Offd dédit terrœproinde defkmulinfimus effet. 

Adde repertores doc~lrindrum,dtquelepùrum: 

Adde Heliconiddum comités quorum vnus Homerus 

Sceptrdpotitus,eddem aliisfopitu quiet eft. 

Denique Democritum poftqudm maturavetuftas 

Admonuit memorem motm languefcere mentis y 

Spontefud leto cdpttt obuim obtulit ipfè. 

Ipfe Epicurus obït decurfa lumine viu, 

Quigenus bumanum ingenio fuperduit,0* omneis • 

Prœslmxh fiellas, exortus yti œtberiwfol. 

Tu vero dubitdbis,& indignabereobire, 

Mortud cuivitd eft prope idm yiuo,dtque videntii 

Qui fomno pdrtem maiorem conterts œuiï 

Et vigilansftertisjjec fomnid cemere ceffas y 

Sollkitkmque geris cajft formidine mentemf 

Nec reperirepotes,quidfit tibifiepemdli,cum 

Ebrius vrgem multis mifer indique curis, 

Atque dnimiincertofluitans errore ydgdrisf' 

H o-c E T I A M TIBI T v T E]Prœfcribithîc quardam,quar magnoperê 

valent ad rnortem arqno animo ferendam,cum recordemue viros praeftantifsimos, 

potemifsimos, & clarifsimos eadem conditione vfos eflè. L v- 

M I N A sis O C V LIS ET i AM] ficreftitui ex.aucT:oritar.e qwattuorjli-' 

brorum manufcriptorurn./f autem antiquum pro fuis: quemadmodu/ww» 

proeum pofuitEnnius \\b.i.JLttenon,vt 

lib. 2. vAt ftp fum ejutt dederat 

Idem Ennius. CmfiithindehcipYo 

bonus mm per jincn daiiuum reltquit. cafum 

Haec 

gnis legionibut impeiiu qui 

i. 

pttreere empo, opmpigro riuu 

idem 

6. cretium hune verfum ab Ennio mutuatum efle. M A G N I S ç^y i GE N- 

TIBVS IMPER.] imitatus eft hune verfum Horat. faty. lib. 

ferè 

pohto iunéto, 

jiddit 

Athoneperfoflb maria ambulauit, terràmque nauiganit, vc 

narrât Herod. Polyhymn. D o c v i T ] tralatio. fie Ioquitur Horat.epift. 

m 

ad Villicum : 

epiftiad Pifon.Sf»

DE R E R V M MAT. LIE. III. 26*7 

Do&us iter melius. SYPERIREJAC habent quattuor libri manufcripti:&: 

italcgédum. ET C O N T E M S I T AQ^VIS I N S V L T A N S MVRM.] 

& infultans aquis, contcmfit murmura ponti. aquts autem legendum,non 

equis,ii hiftoriam fpedl:es,qua: efl:apud HcrodotumPolyhymn.vbi narrât 

ille Xerxem indignatum quodaudiflet pontem inHelleipontofadumô» 

orta fieua tempeftate efTe difturbatum, & contritum,iufsifle trecentas plagas 

fludtibusinfligi, 

a 

& mare verberari, Se compedibus 

J$miT}f

2,68 T. L V C R E T 1 I C A R I 

voce/«o,mancnte eadem fententia. D E C V R S O L V M I N E VITAE] 

dax tralationes difsimiles concurrentes,& tanfufa:. nam deewrrere fpatiu 

vita!,feu decurrere azutem,tralatio eft à curforibus. Terenr. Adelpti, Kam 

ego vitam duram, quam vixi vfque adhuc,prope iam decurfi f]>

DE RERVM NAT»/ II B» I I r. zç g 

eft. M. Tuîl.lib. ^«epiC^. ad Atuc» Kam quodjcribis te audire, me etiam mentis 

erwe ex dolore afftci,mibi vero mens ihtegra ejl, Horar. epi&.2.'li$.\.polme oçciàijlis 

amiciyHottfieruafiis' tait 3cuïfie extort*voluptas 3Et demtus per vim metttis gfatiftmm 

error.iu neque de veritare huius feriprura; dubirandum eft, & vulgarailla 

Jttqueanimoincerto c^.reiicicnda eft. Veruqtamédocltusquidam, 

idc'mque mihi amicifsimus, outabac legendum Jltque animi incertifiuitans 

more varans. 

Si pojfent homines,proinde acfentire yidentur 

Pondus inejfe animo,qu odfe grauitatefatiget, 

È quibus idfiat caufis quoque nofcere,0* vnde 

Tanta malttanquam moles inpeclore conftet: 

Haud ita vitam agerent,vt nuncplerunque videmus, 

Quidfibi qui/que ve/it inefîire,&* quœrerefemper, 

Commutare locum,quafi onus deponerepofiit* 

Exitfepe forcis magnistx œdibus ille, 

Ejfe domi quem pertœfumfiJubitoquereuertit; 

Quippeforts nihilo melius quifentiat ejfe. 

Curritagensmannosadvillarhprœcifitanter, 

Auxilium teflis quafi ferre ardentibus infians: 

Ofcitatextemplo tetigit cum limina villa': 

Aut abit in fomnum grauis,atque obliuia quœrit, 

A ut etiam properans vrbem petit,atque reuifit. 

Hoc Je quifque modo fugit:at,quodfilicet,vtfit, 

Ejfugerehaud potis efi,ingratis bœret,& angit, 

Propterea,morbi quia caufam non tenet œger: 

Quam benefi videatiiam rébus qui/quereliclis 

Naturam primum fiudeat cognofeere rerum, • 

Temporis œterni quoniam,non vnius borœ, 

Ambigtturfiatus,in quo fitmortalibus omnis 

Aetas pofi mortemûœ refiatcunque,manenda>, 

Denique tantoperein dubiis trepidare periclis 

Quœ mala nos jùbigit vit aï tanta cupido) 

Certa quidem finis yitœ mortalibus adfiat,. i 

'Nccdeuitari letum fote,quin obeamus.. 

> 7

1TJO T. L V C R E T I I . C A R I . 

Prœterea verfamur ibidem >dtque in fumus vfque; 

'Nec noua viuenâo procuditur vlla voluptœs. 

Seddum abejljjuod auemusjdexfùperare videtur 

Ceterdflojlaliudfum cmtigtt ilîudâuemus: 

Et fitis œqtta tenetfpitaïfemper bianteis; 

Pojleraquejn dubwftjortunam quam vebat œtas, 

Quidveferat nobis cafus^quhe exitus inftet. 

Necprorfum y ita m ducendojiemimus bilum 

T empare de morthjiec delibrare yalemus, 

Quo minus ejfe diu pofiimus morteperemti. 

Proinde licet quotvis yiuendo condere fecla. 

Mors œterna tamen nibilo minus Ma manebit; 

Nec minus Me diu iam non erit\ex bodierno K 

- 

Lu mine qui finem yitaïfecit^ Me, 

2d£nfibusyatque annis qui multk occidit anth 

E S 

QV IBVS 10 FIÂT] fi itapoflent homincs fùarum aîgritudinum, 

Se raoleftiarum caufàs cognofcere,vt fentiunt moleftiarum aculeos,& gra 

uitatemmon ita viucrent,vt magna ex parte eos viuctc videraus. Videtur 

legendum, ETqitibus IDFIÂTtaujîs, &c* & ita habene cod. Parifienfes. M A- 

LI T A N QJ? A M MOLES] ««W. qaod fi dixiflfet moles, non addito 

tanquam, fuiflet tranflatio. fie lib. 1. de ora't. ad Qu. Fratr. princip. in eo maxima 

molcfliamm moles, & twbulentipmx TEMPÉRÂTES extiterunt. Idem lib. 3. 

Tufc. Jlutfemper aliqua molem meditabar mali» cty 1 D s I B I Q_V I S Q^V EJ 

fie legendum,& itahabentlib.manufc.&nonulliimprefsi. E X I T S AE- 

PE F O R A S ] taîis deferibitur Charinus ille Plautinus in Mercat. Sumne 

tgo MTFER,quinufqnabenequeo quiefeereïSidomiFUMFORUejl animusfinfirisJitrn, 

anhnus domi EFT: Ita mibi inpeBore, atquein corde facit amorincendtum. u. A N- 

N o s]cquos breueis & paruos.Hora.epift.ad Maxen.lib.i./>»/>9J??#i mannis 

aruum,CITLUMCJUE Sabinû'Hon ceffat laudare. A V X I L I V M T E C T I S Q^V A* 

SI FERRE] fignificat fummâ feftinationé. OSCITAT Î X T E M P L O ] 

ofeitatio hominis efb aliud agentis, & pra?fentibus non côtenti,&:,qu£ adfuntjfaftidientis, 

& quaeabfunt.defiderantis. A T Q J E o B L I V I A 

•Qjr AE RIT] quxritquomodo eaobIiuifcatur,qua:fibimolefta funt. Horat. 

faty. 6. lib. a. 0 rus:quando ego teajfticùm?qumdôque ltcebit,Huncvetemm 

libris jnunc JO>NNO I&inerttbus boris Ducerefollicitx iucnndx abliuia vit*} HOC 

s E Qjs 1 s Q_y E 

MODO] Horat. faty, 7. lib. 1. adde quod idem Mo» borant 

tecum EJFE potesi NON ocia reBe Ponereuêqueipfum vit as fugitiuus vt erre, Tarn VTN« 

qiwens, iam fomno faller e cwam )Eiuftra\nam cornes: atrapremitfeqmtwque fuga-

DE RERVM NAT. LIB» III* lyï 

«HUiemo igitur fefu gère poterne ij quidem,qui relief patria alias terras 

petunt. Quid igitur (inquit idem Horat. oda.KS". lib. t.) terra* alto calent en 

Solematamus?patriequisexfulSequoquefugitî A T> Q_VOO sCincEr r 

v x FIT, Sec] fecutus fum codices vulgatos. fed fufpicpr hoc in loco ineffealiquid 

vlccris. nam manufer. habent. ad quemfiiltcet, &c, vt fortaffe 

legendum Ç\i,at,quemfcihcet,vtftt,&c. cuius lectionisharc effet fententia.at 

is,qucm non potcfl effugerc: nempe ipfemet, (nemo enim feeffugere pote 

flj ingratiis hxret : vel fume

±yZ T. Î . V C R E T I I C A R I 

quando. N E G D Ê V Ï T A R I L E T V M POTE] pote,id cfl ^«w,quod 

pofsibilèdiceremus,filiceret. S E D D Y M A B E s T] hic m. no eliditur. 

qua de re fuprà dixituus ad illu locum.Corporum augebit numerum lib. t. nunquâ 

(inquît) friiimur bonis prarfentibusded futuris femper inhiamus: quar 

vbi adepti fumûs, alia ité,quae abfunt,dcfideramus. re&è igitur prçcipiunr, 

qui fuadent,vt in diem viuamus,vt Horar.od.z.9.lib.3.j7/e/>0mK fuiyLatttfy 

degetjuilicet ,indiemDixijfevixi,crasvelatraUubepolumpateroccupato. vE- 

H A T] fie Horat. od. 29. lib. I. Quodfugiens femelhora vexit. v 1 T A M D V- 

•CENDO] vitam producendo,& diutius viucndo. DEMIMVS] detrahimusjdemitiuimus. 

NEC D E L I B R A R E v A L E M vsjnec poffumus 

quicquam deripere, feu detrahere. de temporc mortis. delibrare valet libru' 

feu corticem de ligno detrahere:quo verbo vtitur & Carfar lib.y.de bello 

Gall. firmis ramis abfcifiisyatque horum delibratis, acprœacutis cacuminibus. vnde 

per tranflationem deminucre fignificat,vt fup, di\\mus,delibrare autem 

habent duo cod.manufcripti,quibufcum congruunt Parifîenfes : alij deliberare,quibufcum'cofentiunt 

Aldinîantiquioresrquod quidem fadtum efl 

êxdelibrare>cum indodli fîue librârij, fiue lectorcs, quid fibi vellet delibrare,non 

intelligercnt.fententia autë huius loci haie efl. non poffumus quicquam 

detrahere,feu demerc detempore mortis,quo minus diu mortui fîmusrid 

efl etiam fi aliquot annis,atque adeô farculis tardius moriamur,non 

ideô tamen minus diu mortui erimus. M O R T E PEREMTI]mortui. 

Virg. ifineid. 6. indigna morte peremti, idem 9 • & primis vna ft c&de peremtis, 

non celabo lectorem, me fcriptum reperiffe in lib. manuferiptis morte peu 

enti n ante t.quod eo notandum duxi,vt intelligant tandem omnes litterarum 

fludiofi veteres fcripfîffcperemtum yademtum t emtum 3comtum Se fimilia 

perw fine ganter: g^fleaquàm autem Italiam barbaries opprefsit,alios 

fcripfiffe pèrentum ySe fimilia per» ante t. alios perw interpofito/» inter w» 

&f exiflimanreisrô.ante* fine p nec feribidebere, necpronunciaripofle: 

quorum errorem coarguimus,& conuicimus in epiflola ad lectorem, qua 

prarpofuîmus cômmentariis Horatiani^. C O N D E R E s AÈ c L Ajcondeire 

faccla diiftuni efl vel vt dicimus conderefrumenta, Se fruBut, 

mortmm,ve[ vt condere /«/ï/ww'.quosfluomodo diclrum fit, tralatio efîe videtur-. 

Sic forte Horat. od. f.lib. ^.Condit qui/que diem colhbus in fuis.condere 

enim diem videtur, qui ad vefperum peruenit, Se cui dies totus confumtus 

fefl. condere igitMttemporaJkculaânnos dici pofTe videtur, cui tempora, farcula,anniconfumti8c 

praeteriti funt. MORS AË T E R N A] $w*-nf ksdv 

"Vt'fu^râ: Morialem vitam mots cui immortalis ademit* N'ËC'MINVS I t tf É 

D 1 v,&o] id eft Se arque difi mortuus erit ille,qui ex hodierno die viuendi 

finem fecit.atque ille qui multis ante annis interiit.nam cum tempus fit infinitum 

, vterque pofl mortem mortuus tempus arque infinitum manebir.

Dionyfius Lambinus, M, 

Antonio Mureto S. D. ^ 

• j 

1 quis eft ex iis, quibufcum aliqud mihi neceftitudo intercé 

da; cm ynm dliquis e fex T. Lucretij Cari de ndturd rerum 

UbrU a me ex duàtoritdte codicum manufcriptorum emen- 

ddtis, & explanat'vs debedtur: tu profetTo Mdrce *4ntoni, 

non in poftremis dignws es, qui tudm quoque huius munuf 

culi iuftdm pdrtem confequdre. Ndm cum hos libros fex, hominibws mihi 

amiciftimU dondre conftitmffem:plures dutem,quam quot effent ltbri,cum 

multomm cdufd, eadem, dut certe pxne par>acjtmilis effet, dondre non pof 

fèm:ft te, ythominemfumma mecum neceftitudine coniunSîum, omni- 

que aoSirina liberdliprœftantem, prœteriiffem: neque tibi yUam iniuriam 

fieri, neque Ame IM dmiciti

*74 

f m g n l o s f . t u ç r e t î j Ç d r i libros f m g u l i s a m i c h d i t i r e i n a n i m o h a b e r e : "W- 

d e r e s d u t ï m m i h t p e r c i u i M s d i j v o r d w y £7* A e i p J c a l d m i t d t e , h u ' m s p o l i t i f 

f i m i fcriptoris e d i t i o n e m m a t u r a r e n o licere ; n e q u e t a m e n i u b i t a r e s (juin, 

y b i a tôt y t a n t i j q u e m a l t s G a l l i a c o n q u i e u i f f e t \ a u l ccrte r e f p i r a j p t j d j l a - 

t i m pd'rer'em yquod i d n d i u p d r t u r i j p m i p d u c t s a n t e q u k m G a l l i a m p a t r i a m 

t u a m t u a ~)>oluntate i t e m m r e l i n q u e r e s y R o m a m q u e repeteres y d i e b m y c e r - 

t u m q u e n d a m e x m e i L u c r e t i j libri* a m e f l i p u l a t u s es-.non q u b d r e m d p j à m 

t a n t i f a c i e n d a m p u t a r e è , q u a n q u a m t u f o i e s nojlras n o n m i n i m i œ f t i m a r e 

n u g a s :jèd'l/t h o c a p u d omne'ts m o r t a l e t s & q u i h o d i e ~yiuunt y & q u i p b f l 

aliis e m n t i n d n n i s ? amicïti

T. LVCRETII CAR;! 7 

! 

DE RER VM - NATVRAj ^ 

L I B E R Q^V A R T V S . * \ \ ' 

I £fo Pieridum peragro locajiullius anûv ^ 

, Tritafoloùuuat intégras accéder efo nteis, . 

\Atql baurire, iuudtynouôs decerpereflores, 

^ Injignémque meo capiti petere inde corona, 

^ Vnde prtus nullivelarint tempera Mu fit. 

Primùm quôd magnis doceo de rébus, O* 

arcl'u , • 

fijlligionum animum nobls exfoluere perçp: 

Deindcflubd obfcura de retam lucidapango 

Canmnaymu[œo contingemcuncla lepùre. 

) 

ldquoque enim non abnullaratione videtur. 4 . * 

m velutijpuem abjintbia tetra medentes 

Cum dxre conantur^rius or as pocula circum 

) 

Continguntmellts duiciyflauoffueliquorey 

Vt puerorum œtasimprouidaludijicetur 

habrorum tenmiinterea perpttet J m arum 

. „ 

Abfmtbi laticem^deceptaque non capiatur; 

Sed potiustaltfiaclo recréât ayaie fiât: 

f 

Sic ego nuncyquomam bœc ratioplerunque videtur 

Trijîior effe^quibus non efl tratJata/etroque 

Folgus abborret ab baavolu i tibi fuauiloquenti 

Carminé Pierïo rationem exponere noftrarft, 

Ë{ qunfi mufieo dulci contingere melle, 

Si tibi fine animum tali rationetentre 

Verfibm in nojlris pojfemydum pèreipis omnem 

ijNdturam rerum:a€prdfent-is vtilitatem. 

Sed quoniam docut^éunclarum exordiarerum 

QualiaJintÔ 4 

quàm yarïts dtjlantiafirmis 

Mm i

l-yg T. L V C R E T I I C A R I 

T T 

Spontefuayplitantœtemopercitamatu:^\ ' 

Quoque modopofint tes ex his quœque creari: 1 

Atque ^nim quoniam dwuinatWa quid effet, 

Et quibus ï rébus cum corpore comta vigeret, 

Quove modo difîracla rediret inordiaprima: 

'Nunc agereincïpiam tibi,qtio]dyehejnenter ad bas 7 res 1 

Attinet,ejfeea,qud rerumftmùlacra vocamus: f^f/^ * 

Quœ quafinïembranœ fummo de corpore rerum 

Dereptœ volitantvltroâtroqueper auras: 

Atque eadem nobis vigilantibus obuia menteis 

Terrifcant^dtque in fmnis^cumfœpefiguras^ 

Contuimur mirasfmulacrdque luce carentum: 

Quœ nos borrificè tanguent eisfepe f pore 

Excierunt^ne forte animas Acberuntereamur 

Effugereâut vmbras inter viuos volitare: 

Neve aliquid noflripoft mortempofje relmquty ' ' 

Cum corpus fimulâtqùe. animi naturaperemta 

Infuadifejfumdederintprimordia quœque. 

K 

A V I A p i E R i D v M ] hi 17. verfus iam fup. lib. i. & à Lucretio pofiti 

funt,& à nobis explicati. C O N T I N G E N S C V N C T A LEPORE] duo 

codic. manuferipticont.cunÇtaUqmre.non probe*, p R AE S E N TI s]ideft 

antè fentis. fie aute habent quinque libri "manufcrip.& nonnulli typis exeufi. 

C Y M C O R P O R E COMTAJfic fuptà lib. ^(pUtbupjUe Comta mo- 

âit vigeant. vtrobique tamen quidam legi voluntiunth. ORDÏA PRI- 

M A] primordia. N v N c AGERE I N C I P I A M,&C] Nunc de fîmulacris 

feu imaginibus difpurare meditaturjqux Se WOT* nominâtur ab Epicuro. 

Diog. Laërt. Ka< ufw ^ IUVOI âyjotoûoyif -mi çiptuvioif ùot^ wnlâirton end- 

cft atqui Se formas funt fimi'Ii figura prxdita:, atqj ipfa folidacorpora/ub^ 

ti!itatc,& tenuitate longé diftantes ab iis qux oculi&cernuntur,&:c.hasau^ 

temformas,idola,ideftfimulacrafôuimaginesiappellamus. S V M M O DE 

C O R P O R E RERVM]ideftdeiùmma,&extremarerumcircumcxfiira, 

de extremis line&mentis rerum. D E R E P T AE] id eft detra&x. fie autem 

le 

Georg. 4. tum corpora, luce carentum Exportant te'Bis.ibid. Vmbraibant,ùni*eh 

ftmulacrûeluçe carentum. ne forte a'kima s}hocdico,eftèfimUr 

f 

I. 

'

DÉ RERVM NAT. 'U JB* I I I I. Zjj 

lacra qua?dam,&c. ne force pu ternira animas ?,6VcO A V %, v B R A S I N. 

TER v. v o L.J Vir'gil. lib. 10. i£ndd. "Morte ôhiu qùileisfiim* eft vtlitarefî. 

guutyjtutqu*fopitosdeluduntfomniafenfus.^ÎREMTA]Fcftusperemta, & 

interemu pro interfe&is ponifolet i pohiS.tuçr.Ctim corpus fimul ut que animi n*t. 

per. IN s v A D i s è E S S. D E D. P R I M. ] id eft in fua primordia refo» 

Jura fint,& difeefferior. quod docuir lib.i.idémque approbat Eiuip.îx*vcn. 

«P'àf ykiï. kit $ X*KT»H'ft*Jit)v kinojVKriY- WIVMSZU Cioy; KfV«7W TÙJÙ Spi^cum* 

OÙTO M K«$£r. . ' , 

Vicoigiturrerumejfigiasjenueifquefgurœs 

"Minier ab rébus fummo de cor fore earum: 

Quœquafi membran^vel cortex nominitandafi: 

QuodJfieciem,acformamfimilemger.it eius imago, 

Cuiufunquecluetde corpqrefufa vagari.,, 

ldlicet bine quamuis bebeti cognqfcère corde. 

Principib^quoniam mittunt in rébus apertis 

Corpora res multa yparttm^ dijfufafolutè, 4 

7{obora ceufumum mittunt pignefqueyaporem: \ 

Etpartim contexta magis,condenfïque,vt olim ) t 

Cum y et ères ponunt tunicas œjldtt cicada, //* ^' ' c 

Et vituli cum membranes de cor porefummo^ 

Nafcentes mittunt\&* item cum lubrica ferpens 

Exuit inJfiinis vefiem: namfepe viâemus , v, 

lUorumjfiolik vepreis yolitantibusauBas; 

Hœcquoniam fiunt,tenu\sxquoquejLebet imago 

Ab rebrn mitt'tfummo decorpore earum. 

Nam-jcur Ma cadant magzs,ab rebujqug recédant, 

Qulm qua tenuiafuntjoifcendtfi nul/apoteftas,. 

Prœfertim cumJint in fummis corpora rébus , M 

1 

Multa minuta jaci quo* pofint ordine eodem, 

Quo fuerïntyveterem o* forma fèruarefiguram, 

Et multb citiusêjuanto minus indupediri . { ^ , , 

Paucaqueunt,0*funtj,n prima frorite loiata % v. • 

Nam certe iaciâtque émerger?* multa y)demus ) 

^lonfolkm ex alto penhûfyuefptclixiwus ant} }. 

Mm 3 

*^}* / 

^ •

ZJ$ • T. tVC v 

R E T t I ^CARI, 

Etferruginajum magnis intenta tbeatris « T 

Per malos yolgaidytrxbnfquetrementidpendent, 

banque ibiconfffum caueaïfubterÔ* omnem 

ScenÂifyeàem pxtruihjn&trumquey Deorûmque 

Inficiuntfoguntquefuofinit are colore. 

Et qudnto circum mage funt inclùfà tbeatri * * 

Mœniajam mdgis biec intus perfufa ïepûre 

Omnia conrident conrepta luce diei. 

s 1 

ErgoImteadefummocùmcorporefucum ^ « ^ 

Mittunt,ejftgias quo que debcnttmttere teriueit* 

7{es quœque:exfummo cpionumiàculanturvtt^que 

v 

Sunt igitur ia m formarum vefîigia certa3 * 

Qu cur il!a codant mdgis ,db rebufque recéddïït 

Corpord/es multœ quœ mittunt corpore dpert^ 

QjdàmquœtenuiafmitfiifJndifinulldpô " 

Sunti^turtenuesfûrWdrurhyCbnfimiUfqm ' - l 

A 

EffigUfmgilldtim quascer'mre hemo. 

x 

* 

• *

DE RERVM- MAT, XI B. I I J U Ij} 

Cum poJïit:Umenadfîduo9crebrôquerepulfu- %eie$jereddiïnt fpeculorum ex œqnore vifkmî. 

êc ratione majerum pofje videntur t 

Tantoperejvt fimiles reddantur cuique figura: 

E F F i G i A s] fie habent lib.manufcripti .Plaut.Rud./w^ dij immortalet, 

Venerh effigia bac quidem, ejl. S V M M Q DE C O R P O R E E A R V M] fecutus 

fum cod. Vaticanum » nam ceteri habent fummo de cortice ; quam 

feripturam reieoi.. c^y AE Q_V A S I M B R A Î£ AE

l80 T. I t V C R E T I I C A R I 

fcriptis hune verfum mire deprauatutn, fed ita, vt obfcura quaedam appa« 

rerent feriptura; vetçrisycftigia, fie èxcudendum curaui. fie autem habent 

cod.Bcrtinian.& Mcmmian.î&w cette tacere,ac mergiri, &c. ex quibus feriptutis 

hanc ÇcciiHamcerte iaùjttqùe emergeye.Q^pd fi qui* maletita reponi r 

Ham iacier certe,atqueemergere(feuemergi)multavidemusjio pugnabo.fâtiseft 

mihi lectori ingeniofo feripturam veterc expofuifîe, vtex ea vera eliciat. 

EX A i T o]ex intimis, & penetralibus partibus, vt déclarât vox penitus. 

D E s V M M i s] de partibus extremis, E T V O L G 6 FACIVNT]1IOC 

eft vnum dè mulfismarherriaticis poftulatîs, lucem per res quailibetcoloratas 

permana'ntem, cototarî. quod demonftrari poteft fimilitudine liquidorum 

: qua; colorern contrahunt ex iis Iocis, per qu$ fluunt. > L V T E A] 

lutei coloris, id eft rubicundi, aut ctôcei. Virgif. Alex. Mollia luteolapingit 

vaccinia caltha. Se apud eundem jiunra lutea,8e in Pollione: croceoluto, pro 

ereco luteo,vt vult Seruius. Se Horat.epod. oda 10. Tibique pallor luteus. nam 

priore longa eft color luteus,quali colore eft ouoru vitellus. R V S - 

s A QV E] fie legendum,& ita habent cod.ma'nufcripti.ruffus color autem 

rubro finitimus eft: à quo rufïàtafaeBat'. dele&atw tamen etiam, qui in vltima. SCENAI SPECIEM]IÎC 

repofui cum reperifïem in lib. manufc.SftW*Jjpeciem. i N F I CI V N T] tin* 

gunt fuo colore, E T Q,y A N T O C I R C v M M A G E SVNT I N C L V - 

s A] ita vt nullus luci pateat aditus à lateribus. C O N R I D E N T ] tralatio 

vfitata fcriptoribus,omnia fimul renidcnt,& Içtitia diffundunt (pe&atoré: 

velhilaritatemciufmodiprxfeferûtvtriderevideantur. C O N R E P T A 

I V C E D i E ij celeriter & raptim concepta, videlicet à patte fùpct na. fie 

autem habent lib. manufer. non, vt vulgati concepta. E R G O E I N T E A 

DE S V M M O CVM c o R p o R E] id eft, Ergo cura lintea de fummo 

corpore : id eft de fua extremitate fucum:id eft colorern mittant, non débet 

mirum videri,fi res quarque etiam imagines tenueis ex fe mittant. E F« 

T I G I A s civ o E D Ê B E N T] fie lib. manufer. non vt vulgati, effigies. 

T E N v E i s] anaparftus pro fpondco in fexta fede: vel tenueis hîc difyliabum 

eft. v E s T i G i A c fe R T À] fie iib.manufc.& honnullï vulgitï.fcjùîdamité 

vulgati,vt Parif. vefligu uca t s,v B 1111 PRÀED, Fito-] fubtili

DE R E R V M NAT. LIB. I I I I. zftl 

tili textura.tralatio eft à tela,feu line- aut lana, qua? digitis carpitur ac deducitur. 

Filum interdum eft res qua?que ad tenuitatem du&a. i n E o DIF- 

ÏVSAE E RBBVS A B VND.] idc6 has tes difpcrfç cffluunt è rebus,quia 

dum exintimisrerum partibus oriuntur,fêindunturper vias flexuofas, & 

tortuofas : colores autem 6c imagines, quas ex fummis rerum corporibus 

fluunr, rectis viis egrediunturmec quicqua eft, quod illa difeerperc queat. 

IN spEcvLisjde fpeculis infrà copiofè explicabir. I S S I IN I M A- 

G I N I B.] miferabilem in modum hic verfus laceratus, & corruptus eft in 

omnibus libris.Nam in manuferiptis quidem ita legirur, Ex imaginibus mif- 

Jis conf.eorum : planémendofe. in vtrifque Aldinis, Parifienfib. & Lugdun. 

Ejfe in imaginibus mips confiner e eorum. in Florent. Ejfe & imaginibus &c. Iouianus 

Pontanus fie legebat : Httc ab imaginibus, &c. Ego in tanta varictate 

mihi licere putaui,quod mihi potifsimum viderctur,probare. Ita fecutus 

fum codices Venetos: cuius mei facTri hâc rationem reddere poffum, quod 

ex hac feriptura, probabilifsima 8c Epicuri opinioni maxime confentanea 

fententia elici polTe mihi videtur,nempc hsc^nejfeu 75 TÙJJ wmaj/' 

id efteffentiam eorum ilmulacrorum,qua: nobis in aqua, 8c ipecuîis,& ceteris 

corporibuslaeuibusapparentjConfifterc in imaginibus mifsis,ideft in 

iis imaginibus, quas dieimus ex fummo corpore rerum mitti:per quas cernimus,atquc 

adeo cogiramus.Verùm hanc Epicuri opinioncm no fequuntur 

mathematici. dicunt enim illi cum ex omni luminc radij quidam redis 

lineis 8c directô ad res oppofiras producantur,tùm ex oculisnoftris,qui luminaquaedam 

funt,radiosquofdam ad cas rcs,qua? cernuntur profluere:atque 

hanc efle caufam vifus. RES M v L T AE] CIC legendutn. non res multas. 

Eft enim hic or do. Nam cur illa corpora potius cadant, atque ab rebus 

recédant, qua?corporamulta? res abs femittunt corpore aperto pra?dita, 

quàm corpora tenuia, dici non poteft. fêd non difsimulabo hune verfum 

Corpora res multx, &c. abeffe à codice Bertimano. T E N V E S F O R M A , 

R vM y C O N S I M I L E S Q^V E ] fie legendum, non difimiléfque. A r> s 1- 

DVO, C R E B R O Q J E R E P V L S V R E 1 EC T AE] flngula; enim imagines 

, qua? in fpeculis cernunrur, ex fenrentia Epicuri, non funt vna?*. fed 

multa?, perpetuo repulfu multarum imaginû à nobis in fpccula breui te m, 

porc defluentium ira côtinuata?, vt quas funt plurcs t vna videantur. s p E_ 

C V L O R V M EX AE QLJ o RE]exa?quabilitate,5claîuorcfpeculorum. 

Nunc age^quàm tenui natura conflet imago . 

PenipeiO* in primis quoniam primordia tantum 

Suhtinfia noflrosjenfusfantoque minora, 

Quàm quitprimùm oculi cœptant nonpoffe tueri. 

Nunc tamen id quoque vti confirmem,exordia rerum 

ÇunBarum quàm fintfubtiliapercipe paucis. 

Primùm animaliafunt iam partim tantula, eorum 

Nn

P U 

1v

DE RERVM NAT. LIB. I I I I. l8j 

boni trahi pofsit. ODOREM ExsPiRAViT]fic fiepç loquitur, vt 

y crbo exfiirandi quartum cafum tribuar. p A N A c E s] panaceam vocac 

Virgil. Wb.xz.JEnçià.dmbyofiA Jùccos,&odoriferam pandceam. à nonullis Heraclcum 

nominari feribit Diofcorides lib.j.cap^c. ipfo ntmine omnium nwboïum 

remedium promittit, inquit Plin. LEVITER SI FORTE CIE- 

B i sjeum in quinque libris manuferiptis reperifïem feriptum fi forte duobusi 

quia débit propius abeffe ab antiqua feriptura mihi videbatur, quàm mouebis:iu 

excudedum curaui. SVBLIME FE RV N T V R] vltima fyllaba vo 

cis fublimh femper corripitur à bonis fcriptoribus.ordinem horum decem 

verfumfeedèperturbatum.reflitui. AERA MVLCENTEIS MOTVJ 

N A M,&C] ficreftituiexauclroritatc dùorumlibrorum manufcrîptorum: 

quibufeum confenrit Mcmmianus : alij duo habent jleramulcentes motum, 

ÏNTERDVM MAGNI M o N T E s] fie habent quattuor lib. manufe.. 

Mcmra. amcmjnterdum montes magni. ordo efl: interdum magni monres, 

& faxa montibus auulfa videntur anteire,& prarter folem fuccederé: id efl 

furfum ire & fubirc vitra folé,veI potius ante folem, & è regione foîis. fîc 

orar. in Vcrr.frumentar. jlpronius intereapocula & cenampofcebat.feruiautem 

eius/pui & moribus ttfdè ejftnt,quibus dominus t& eodem génère ac loco nati,pra-ter 

oculos Lollij bxc omniaferebant.prœter oculos Lollij, id efl ante oculos Lollij, in-, 

quit Non.fïc & Varro Eumcn. prêtermatris Dtum adem exaudio cymbalorum 

fonitum. INDE ALIOS TRÀH. ATc^yE IND. BELL. NIMBOS] 

fie habenr quinque lib. manufe. ne quis forte contendat legendCi nubila^vt 

«Il in vulgatis. Et videtur,inquir,bellua trahere, & inducere alios nimbos» 

quidâ tamen hanc feriptura modicc emédantes,lcgut Inde alias trahere. Sec, 

Nunc ea quàm facili y&* céleri rationegenantur, 

Perpetuoquefluant ab rebus Japfdque cédant. 

Semper enim fùmmum quicquid de rebus abundat y 

Quodiaculentur:& hoc alias cumperuenit in res y 

Tranjit yvtin primis vejlem-.fed vbi affierafaxa, 

A ut in materkm ligniperuenitiibi iam 

Scinditur yrt nullumfimulacrum reddere pofîit. 

At cum yfj>lendida quai conflant yoppofla fuerunt y 

Venfdquç yvtin primisjfreculum'ft: nibilacciditborum, 

Nam neque vtivcjlem ypojJunt tranfire yneque antè 

Scindi yquàm meminit Uuor prtftarefalutem, ^ 

Quapropterfit yvt bine nobisJimulacragenantur* 

Etquamuis fubitè,quouis in tempore^quanque 

%jm contra Jpeculum ponas yappâret imago; 

Perpetubfluere vt nojeas è corpore fummo 

Nn z


Texturcvsrerum tenneisjenuetfquefiguraœ. 

Ergo, mukdbreuifpdtiofimuldcrdgenuntur, 

Vtmeritb celerbi&rebmdtcdturorigp. • > 

Atque yvt multd breuifpdtiofummitten débet 

Lumindfol{vt perpétuéfint omnidplena: 

Sk à rébus item fimili rdtione necejféfi 

• Temporh tn funBo rerumfimûldcraferdntur 

Multd modis multis in cunÏÏas vndique parteis. 

Qudndoquiâem fpeculum \queifunque obuertimm oris, 

7{es ibi répondentfimili formait que colore. 

Prdtereamadè cumfuerit liquidipmd cdi 

TempejlaÂ^perqukm fubiùfit turbiddfcedè 

Vndique,vti tenebrcvs omneis Acheruntd reamur - f'^/ 

LiquiJfeÔ* magnds cœli complexe cauernas.' 

VfqueddehtetrdnimborumnoBecoortd) [ 

Impendent dtrœfbrmid'mh'ordfupernè.. • 

Quorum qudntuld pdrsfit imxgo>dicere nemo*Jl± 

Qui poflit, neque edm rationem redderè ditlts. 

N V N C E A Q^y A M F A C I II, ET CEDRAT. GÊNANT VRJ 

Nunc incipit docere, quàm facile & celcriter gignantur imagines ; qua de 

re fie apud Laërtium. * eiJtSKw ««o* TW mf^tv ovpfczivH. y% pciïaf 

ideft ortus imaginum celcricate cogitationem arquât. Fluxus eft enim ab 

cxtremirate corporum,continuatione,aut diminurione per fuppJetionem 

diu conferuas fitum,& ordinem corpufculorum primorum in folido. G E- 

N A N T V R] gignantur.fic fine

DE RERVM NAT. LIB. M I T . 

TC

l8£ T, 1 V C R E T I I C A R I . 

idoneajbonajegregia: & contrà,turbida,aduerfa,màla.Varro liW.de linp 

Lat.in iz. tabulis.jo/» occafm diei Juprem* temptfitts eflo. ACHERVNTA 

R E A R I s] fie codex Vatic.Bertin.& Memm. alij redmttr : nonnulli Mberunte 

reteclojphxxh mendosè.Itcratur autem hic verfus cum tribus deinceps 

fcquentib. lib. 6. CAELI COMPLESSE CAVERNAS] (ic Varro 

MarciporcapudNoniuro.N«^« aqtmfiigido vélo leuesCœli cauemat turexs 

fubduxeytt.&c M.Tuil. in Arato.Dicîtur &Ut}uUlu{iurec4uemat.Enmas, 

cAiingentes firnices. Q_y o R v N Q^V A N T v t A] quidam do&i exiftimâc 

hune verfum, cum eo qui deinceps fequitur, alicnoloco eue inculcatos, 

cumfupràfuo'pofiti fuerint. ego eos feriptos reperi in quattuor codicib. 

manufcrîptis,& exeufis omnibus, neque continua fi fupràpfofiti funt,hinc 

funt expungendi. 

Nunc dge,qu\m céleri motufimuldcra ferantur, 

Et quœ mobilitas ollls trdndntibus auras 

Têdditdfttjongo vtfyatio breuis bord teratur, 

In cjuem quœque locum diuerfo numine tendunt, 

Suauidicis potius,qudm multis verfibus eddm: 

Par MU s yt eft eyeni melior canorjl/egruum quant ^y,?^^ > 

Clamor in œtberiis diffterjus nubibus AuftrL J> ^ 

Principioperfiepe leuek res,atque minutis 

CorporïbusfaBas, celeres licet efje videre. 

In quo iam génère'ft folis lux,0* vaporeius, 

Propterea quia funt} primisfaBa minutis: 

Quœ quafitruduntur ypérque a'éris interuallum 

Non dubitant transir e fiquenticoncitdpldga. 

Suppeditatur enim confeftim lumine lumen, 

Et quafiproteloftimuldturfulgurefulgur, 

Quapr opterfimulacrd pdri rdtione neceffefi 

Immemorabileperfyat'mm tranfurrere pojfe 

Temporis in punBoiprimàm quodparuula caujk 

Eftfatis, à ter go qu&prouebat,atquepropellat: J 

Deinde,quèdvJqueadeo texturapradita rara 

Mittuntur,facile vt quafuispenetrare queantres, 

Et quafipermxnareper a'éris interuallum. 

Prœtereafi, quœ penitus corpufculamum 

Ex alto in terras mittuntur,Jolis vtilux,

DE JLERVM N A T. T I B. Il IU Z$J 

r 

Ac vapor^cpunclo cernuntur lapfadiei 

Ver totum cœlifpatium diffunderefefè: 

Ter que volare mare, ac terras\cdumque rigare, 

Quodfûperdft: vbi tam volucribœt leuïtateferuntur: 

Quidtyuœfunt îgitur tam prima infronte parata9 Cumiaciuntur gj* emiffum res nuUamoratur, 

Nonne Vides citius debereÔ* longius ire? 

"Multiplexque loçifpatium tranfcurrere eodem 

Tempore,quofolts peruolgant lum'ma. cœlum* 

N v N c ÂGE QVA'M CAEL-ERI] nunc de imaginum celeritare incipitcxplicarc. 

VT B REVIS HORA TERATVR] fie legendum cenfeo,fecutus 

tamen nonnulloslibros typis exeufos. fignificat autem Lucretius 

fimulacra efic mobilifsima,& celerrime ferri, quia breuifsimo remporelongum 

fpatium peragrant. hoc enim fignificanthaîc verba/OWGOT»^^tio 

breuisbwa teratw.vt breuc fpatium tempo*is,Longo loci fpatio conteratur.Et 

vcr6 Ariftoteles lib.4. phy fie. eclere fie definir,quod breui tempore,longum 

fpatium percurrit:tardum,quodlongo tempore breuc fpatium 

permetitur. IN 

E M 

Q_V CVNQ_VE LOCVM DIV. NVMINETTEN- 

D v N T] fie habet cod. Vaticanus, nifi quod habet tendit : plané raendosc: 

tendunt enim legédura, cum fubintelligatur vox numeri multitudinis,/2w#- 

Idcrd. Prarterea codex Bertinianus,& Memra. habent: In quemqmque locu. 

diuerfonumineaucem,ideft diuerfb nutu. quidam tamen legi volunt

iBB T. L V C R E T I I C A R I , 

immenfum fpatiura fefe dinunduntjtantâquelcuitatcferuntur'.quanto celetius 

moueri-.quantoque longius interuallum tranfcurrerc crcdibileeft ea 

qua; è fummis corporibus mittuntur,& qua: funt in prima fronte,arque in 

promtu pofita, nempe imagines? QJTOD s VP E R A'S T] caclum,quod 

efl fuprà: VBI TAM VOLVCRI] propterea quôd multa interpofuerar, 

ab illo loco, fîquapenitus, &c. vt fuccurrat memoria: le&orïs, fubiungit 

quafi de intcgro,vo/ b*c,iâ, eft quandoquidem hxc &c nô difsimulabo tamen 

hune verfum abeffe hoc loco à quibufd.lib.manuicr. &pofitum efle 

fuprà poft verfum Eft tj>mttl X tergo, epc. MVLTIFLEX Qjf E L o c i 

s p A T.] nihil muto. Vaticanus codex tamen habet, Multiplidfque locijfat. 

Hoc etiam in primisfyecimen verum effe videtur, 

Quàm céleri motu rerum fimulacraferantur, 

Qubdfimul ac primum fub diuofplenàor acpuài 

Vonitur.extemplb calo Reliante,ferena 

Sidera refpondent in aqua radiantia mundi. 

ïdmne vides igiturûàmpunclo tempore imago 

Aetberis ex oris ad terrarum accidat oras- 

Quare etiam atque etiam mittibœcfateare neceffëfl 

Corpora,quœferiant otulos,vifumque laceffant: 

Perpetuoque fluant certis ab rébus obortu: ^ / 

Frigus, ytfluuiis, calor àfole,aflus ab vndis 

Aequoris^xefôr mœrorum littora circum. 

Nec varia ceffant voces volitareper auras: 

Denique in os falfi venit bumorfepefaporis, 

Vfqueadeh omnibus ab rébus res quaquefluenter 

Fertur.O* in cunflas dimittitur vndiqueparteis. 

'Nec mora fie c requies inter datur vllafluendi: 

Perpétua quoniamfentimus& omniafemper 

Cernere,odorari licet,exau direfonorem. 

SPÉCIMEN VERV M]indicium,& quafî argumentum. fie aûtem legitur 

in quattuor libr. manufcriptis : in vno, & item in PitiCffecimen veri. 

QJOD SIMVI AC PRiMVMJhocfpecimen & argumentum eft, 

quàm cçleriter ferantur imagines, Q V AH PVNCTO T E M P o R E] id 

- eft

DE R E R V M N A T. LIB» IIII. 2 % 

eft quàm brcui tempore. ADTERRARVM ACCIDAT ORAS?]SÎC 

habent quinque libti manufcri.nifi quod VATICAN us habtt accidtt : Seitem ' 

Parifienfès ceteri vulgatiincidat. ego puto legendum accidat. Se ita paucis 

pèft verfibus hic idem feriptor loquitur. Q_V ARE ETIAM AT Q_y" E 

ETIAM MITT i]fic reftirui conie&ura DU&US eam in codicibus manuferiptis 

reperiffem feriptummiraÀa aliis minima: quod vtruquefcilicct de-, 

prauatum eft ex antiqua Se vera feriptura mitti. nam ex mitti factura eft mi- 

«r.deinde nunc minima, nunc mira. Meam conie&uram adiuuat verfus ille, 

qui eft hb.G.Terpetuofiuere,ac mitti,argique necejfeejî Corpora,® c. p E R P E- 

TvoQJfE PL. CÏRT. AB R. o B o R T v.] feeutus fum codicem Florent, 

typis exeufum. nam ceteri omnes Se manufer. & typisimprefsi habent,^ 

rebut odores,phnè mendosè. atque hanc feripturam, quam feeutus 

fum,probabat Se Donatus lannoctius Florentinus vir cum primis dodus. 

obortu autem coniungitur cum adiecl.perpétua, vt Cit,perpetuo obortu, ID eft, 

perperuo agnatione,atqueaccefsionc'o£cw/ enim idem valet, quod adnafci.vt 

docet Feftus.nam prïpofitionero, ob, folitam effe v furpari pro AD, 

teftis eft hic vcrfus(inquit ille) Tantumgaudtum oboririextumultu maxtmo:SC 

hic Ennianus, Ob B^mam noBu iegionei ducerecapit. fuperior autem verfus 

cum duodecim deinceps fequéribus itenntur lib. 6. AE S T V sjcoramotio 

vel impetus maris.& ita Nonius qui hune verfum proferr. E x E S O R ' 

M OER o RVM] fie legi débet , & ita feriptum eft in quinque libris manuferiptis,nifi 

quôd in Vaticano eft mceororum: in Fa'ètti.maurorum. Parifiéfes 

planéhabenrwofwww.didum autem mcerorum,pto murorum ANTIQUE, 

vt norat Seruius AD illum locum VIRG. lib. 10. îçjgmbm mœrorum his ver- /» 

bisinam veteres pltraque eorun>,qu

15>0 T. L V C R E T I I C A R I . 

Effe in imaginibus quapropter caufa videtur 

Cernendi,nequepoffefine bis res vlla videri. 

Nuncea qua dico rerumfimulacra,feruntur 

Vndique:&* in cunBas iaciuntur didita parteis. 

Verum,nos oculis quia Jolis cerner equimm, 

Proptereafit,vtiffeciem quo vertimus,omnes 

fijs ibi eam contra feriant forma, atque colore. 

Et quantum quœque à nobis res abfitjmago 

EfpcityVt yideamuSyO* internofcere curât. 

Nam cum mitùturêxtemploprotruditâgitque 

A'êra,qui interfe cunquefi, ocuUfque locatus., 

Isqfita pernofiras acies perlabitur omneis: 

Et quafipertergetpupilles,atque ita tranfit. 

Propterea fit, vti videamus quàmproculabfit 

7{es quœque: quant o plus ae'ris anù agitatur, 

Etnofiros oculosperterget longtoraura, 

Tarnproculeffe magis res quœque remota. videtur^ 

Scilicet hœcfumml céleri rationegeruntur, 

Qualefitvt videamus:ey vnà quàm proculabfit. 

PRAETEREA Qjr o N i A M] hoc argumentum talc efl;. Figura ( inquit) 

aliqua in tenebris, Se noctu raanibus tractata, eadem efle cognofeir 

tur,quxlucecernitur. At figura non poteft cognofci in tenebris, nifi per 

fpeciem Se imaginem.ergo neque in luce cerni. Sed hxc facile rcfelli pof» 

funt ab iis, qui Ariftotelis fcholam fedantur. funt enim quxdam fingulis 

fenfibusproprièfubiccta, vt colorvidcndi fenfui, fonusauditui, &c.qua> 

dampluriumfenfuum communia: vtfigura Se magnirudo communiter 

afpeâuij&tactui fubiecta efl:motus Se quies omnibus,prçterquàm guftatui,&c. 

si QJADRATVM TENTAMV sj legendum fortafle clïjya- 

Bamm. IN IV CI] luciproluce. E S S E IN IMAGINIBVS QJA- 

P R o P T E R] ex imaginibus rerû perpétua effluentibus, Se in oculos noftros 

incurrentibus fit vifus ex fententia Epicuri. Platoni ex coniun&ione,. 

Se cognatione duorum ignium feu Iuminura ,atterius ex oculis noftris exeuntis 

: alterius à foie manantis efficitur vifus. Mathematici aiunt radios 

quofdam ex oculis noftris efflucnteis,& ad rem,qux cernitur,acçidenteis^, 

videndi caufas efle. Arift. lib.t. de anima docet non ex emifsione radiory 

ab oculis vifum effici:fed ex f\inc1tione,& adtu rerû,quç fub afpeclû cadurj 

in oculos crebrô ventitante. D ID I T A] diûributa,difsipata., difperfa,.

' DE RERVM NAT. 1 1 B. I I I I. 'ipi 

noanulli libri fcripti habent dédit*, ego didit* retinco. PROPTER EA 

I I T v T i,&c] propterca(inquit)qu6d folis oculis cernîmus,idee> fir,vt, 

tametfï imagines ex omnibus rebus in omneis parteis affluant, ea parte tamen 

dutaxat rem cernamus,in quam os,& faciem vertimus. s P E C I S M] 

©s,faciem,«4*y,aipec}:um. ET OJANTVM AE QJT E] id efl; & cuiufquerei 

diflantiam cognofcimus, feu internôfcimus per imagines, PRO- 

T R V D I T. AGIT Q_V E] ficrepofui fretus au&oritatc trium librorum 

manufcriptorum. PERTIRGET] permulcet. SYMMB CÉLERI] 

valdecéleri, QVALESITVT viDEAMvs]vt eodem teropore videamus,6c 

qualisres fit,&quàm longe diftet.fortaflelegendum,JQ«^j/^ 

id efl qualis res fîr.alioqui dicemus eum mu ta (Te genus. 

Illud in bis rebus minime mirabik habendumjl y 

Car ea^quœferiint oculosfimulacra, videri 

Singula cum nequeant>res ipfapertficiantur. 

Ventusenim quoque pauHatim cum verberat, 6> cum 

Acreferitfrigus, non primam quanquefolemus 

ParticuUm y entifentire ,

%}L T. L V C R E T 1 I C A R I 

*Nunc âge,cm vitrajfteculum videatur imago, 

Per ripe, nam certepenitus remmota videtur. 

Quodgenui illaforis cjuœ veù transficiuntur, 

lanua cum perfetranjfeclum pr&bet apertum, 

Multa facitqueforis ex œdibus vt videantur. 

h quoque enim duplicigeminoquefit a'ère vifus. 

Prtmus enim *fl^citra pofleisqui cernîtur aèr. 

Indefores ipfœ dextrajœuaquefequuntur. 

Pèjî extraria lux oculos pertcrget,& a'ér 

A Iter^ù* illa,foris quœ verï tranïficiuntur. 

Sic vbife primumfpeculi pro'tecit imago, 

Dum venit adnofhas actes yprotrudit,agitque 

Aëra,qui inter fecunqueftôculofque locatus: 

Et fàcit ) vt prius bunc omnem fentire queamus, 

.,Qtûm fpeculum :fed vbifpectilu quoque fenfimus ipjum: 

wrporû /fzt^frVontïauo, hœc in td,à nobïs cpt&ferturimago, 

/^^^Zî^^^^' U >r\ î/'^Peruemt3& noftros oculos reiel 

1 

m ros 0CH 

^^ fl l° s 

reieBareuifit: 

^ 

û 

* ' Atque aliumprœ fepropellens ocra voluit, 

ZZJfr/^ffJ^f^tH & faut, vtprius buncjpukm fe videamusieoque 

+i4»s nfL^tr*' Diflxre à. fpeculo tantum remmotd videtur. 

^Quare etiam atque ctiam minime mirarier eftpar 

>-JUis,qu£ reddunt fpeculorum exœq'iore vifum 

•-Aeribus binhi quoniam res confît vt roque. 

NVNC ÂGE cvR VLTRA s p E c v L v M] imago,qua reddit fpeculum,non 

apparetin fummo (pcculo, fed vltra fpeculû. Nuncigitur quâobrem 

id rut,rationcm arTerfjeâmquc illuftrat à fimili. REMMOTA VI 

DE T v R] fie codex Bcrrinianus. Memmianus remottt. remota autem eadem 

rarione di&um pro remoraûa >-//>/w//,pro reperit, wr«fo pro rctulit, reccidere,vefferre,&c 

fimilia pro recidere,refcrre. QJV o D G E N V S] cuius genêt 

is.quemadmodum. PRIMVSENIM' ST, CITRA POSTES QV I 

c E R N I T V R A E R] CIC rcpofui,fecutus partim libros vulgatos, partira 

rnanuferiptos • Sic enim habet codex Çertinianus : çitu pofi aftum cetnitur 

«tfr.Memmianus autem & VatkMzbçntpoflei cur cernitur aïr.V&tif.poftes 

ceruititr.Veneti & Lugdun. Primus eaim tcttrapo(îes quicernitm

DE RERVM NAT.. II B. T I I J. 2 ^ 

feu iatwam.fic fup.lib.j.pag.îi y. l*tn ni4*is txemtis oculis debete \idetm Cernereres 

animusfablatispoftbus J/^/.po/libus ipfis fublatis, id eft oftio ipfo fublato.atqueita 

Adr.Turneb.explicar. Idem îoeu illum apud Varron.Iib. 4. 

dcling.Lat.refponfum eft Deum maniumpoftuleoné portularc, Srcet.fic 

reftiruit:refponfum cil Deum, manium poftileonem poftulare. manium 

pofti(inquit ille) id eft ianuç,fcu oftio inferorum,leoné,id eft virum forte. 

SPECVLI PROIECIT i M A G o] fpeculi imaginem accipe, non eâ 

imaginem,quam rcddfr,& reprœfentat fpeculum,fed cam, quar ex fpeculo 

miftitur,& iacitur, quemadmodum docuit fuprà ex omnibus rcbusfuni- 

mis fluere imagines. PROTRVDIT, AGJ'T c^y E A E R A ] hic eft primus 

ae'r,nempc is,quera imago à fpeculo mifïà Se proiec"ta,dum ad oculos 

noftros peruenir,protrudit,ac propellir:qui quidem aër eft inter oculos, 8c 

fpeculuminreriedus. ATQJE ALIVM PRAE S E] hic eft fecundus 

aër: nempe is quem imago à nobisflucns,& in fpeculum adic6tâ,arque inde 

in oculos noftros rêicda,pra? fc bellit:quem quiapriuscernimus, quàm 

imaginem noftri,iccirco fit, vt imago à fpeculo remota videatur. c o N- 

TINVOHAECINID, A N o B i s Qv A E, Sec] fie legendûmon vt in 

vulgatis, k nabis m «o»,6rc.continuo(inquit)imago, quac à nobis fertur, ad 

fpeculum peruenit: & à fpeculo reie

1 T 

15>4 * 

' L V C R E T I 1 r C A R I • 

Vfqueadeo 1fteculo infteculum tralucet imâgo: 

Et cum Uua data%fit rurfum, vt dexterafiât: 

' Inde retrorfum redditfe, &* conuertit eôdem. 

Quinetiam quœcunque latufeulafuntfpeculorum 

Aâfimili laterisflexuraprœdita noflri: 

Dextera eapr opter nobis fimulacra remittunt 

Âut quid defpeculo infpeculum tranfertur imdgo: 

Inde ddnos elifa bis aduohuaut etidm quèd 

CiYcumagitur,cumvhit imdgo,propterea quod 

Flexa figura docetJpeculi conuertier adnos. 

NVNC EA C^VAE N o B i s,&c] cùm ex hoc loco, tu m ex aliis multis 

intelligerc licet,quod traditum eft,Epicurum neque mathematicis artibus,neque 

vllis aliis difciplinis,quibus quiinftrudi iunr,cruditi dicutur,po 

litum fuifiTe. Affert enim ratiortem admodum ineptam, & infirmât», Se 

popularcm.quare quaî dexrra fint,in fpeculis la:ua videantur. & contràmépc 

quia itnago à nobis in fpeculum iacra, & in id offendens,non reuertartrr 

ad nos incolumis ,fed retrorfum elidatur, quemadmodum fi quisperfonam 

aliquam è creta ctiamnunc humidam,& madidam, allidat ad colunarn,aut 

trabem:& ea rétro conuertatur expreflà, ita vt feruet priorem figurara.tum 

enim fiet,vt qui antea dexter erat oculus,nunc fit lçuus,& côtrà.Sic 

igitur £picurus,feu Lucretius. At Matbcmatici longé aliter, quemadmodum 

, Se qaamobrem hoc fiât, demonftrant: cxtâtque huius rei cognitio,& 

perceptio ( fetfordine 19. apud Euclidem. docent igitur 

illi reflexionis angulum,eiangulo,quem facit linea à pundo rei vifa: in fpc 

culum incidens,atqualem eflè.Itaque femper fit reflexio in partem oppofitam 

ci parti fpeculi,in quam incidit linea à pundo rei vifa; produda. Pra:terea 

imagines,quas in fpecuïo cernuntur,qualecunquc fit ipeculura,quam 

breuifsimis fieri poteft,hneis continentur. Cum igitur pars dextera rei vifcjlinea: 

reflexionis finiftra; refpondeatac fubiaccar,potius quàm dexterç» 

Se contra pars hcua rei vifa;, dextera; reflexionis linea; fubieda fit potius, 

quàm lxuaîrfit vt linea reflexiomXqua; magis dextera fit, fub dextera imaginis 

partem cadat :. Se qua; fit magis lama, lseuam imaginis partem tangat. 

Quarelxuarei vifa? pars d extra; imaginis parti opponitur,& Contra dextera 

rei vifa; pars Ixux imaginis parti relpondet. Denique rei vifa; imago, 

Se res vifa fie fe habent inter fe,vt duo gladiatores, qui frontibus aduerfis . 

inter fe certant.hîc enim alterius oculus heuus, alterius oculo dextro oppo 

nitur,& contrà.Plato deniquein Tima;o paucis verbis hanc rationeafferr» 

tri rsïs ànzrrtoiç (ûçim vît'o-\ka{ i$eX-rà àntriin yy%-nu&-mt$n ^-vè ng.'foçSf ïdtf 

nt &&fgo\nt ; id efl: quia contrariis partibus afpcdus contraria; partes fpeculi 

attinguntur, pro confuetudine adiedionis. Sciendum eft autem hoc 

fieriduntaxatin fpeculisplanis,&conuexis. nam in concauis,refpondent

DE R E R V M N A T» JLIB. I I I I # I 9 5 

dextra dextris,& heua laeuis,cuius rei rationë difces ex Platone & Euclide. 

IN SPECVLIS FIT V T IN L AE v A J fie quidem habet libri omnes 

& manuferipti, Se typis ôxcufi,niri quod in côdïce Tethiano non eft prarpofitio 

in : in eoque ita feriptum eft yfit vt Uua videatur. ex qua feripturà 

Murctusfuipicabatur eiïclegçndam 3vti Uua videatur, cum diceretille non 

elle quod quéquam moueat ua. fyllaba breuis:fsepe enim poni trybrachum 

pro da&ylo, Se choreum pro fpondeo. CRETEA P E R s o N A ] fie legendum 

, & ita feriptum eft in cod. BVrtin. Se M-emm. In Vaticano autem 

«•/«^litteris tranfpofitis. Quod autem in. nonnullis iraprefsis legîtur,CVra* 

perfona, ferri non poteft. nam neque quod hî'c dicit Lucretius ex cerea perfona 

fieri poteft,ncquc ceraarefeit, feddurefcîtpotius. quidam putant legendum 

Terrea. RECTA M SI FRONTE F IG VR A M] quidam legédum 

ccnfemjertamftfme figurant, M v T v A] mutuo. FIT QJ? O Q.V E 

DE SPECVLO] fît etiam (inquit) vt de fpeculo in fpeçulum transferatur 

imago,adco vt quinqueaut fex eiufdem rei fimulacra reddantur,dum c 

fpeculo in fpeçulum tranflucent.Nam fi quafunr in xdibus quantumuis 

rcmota,atque abftrufa, Se rétro condiraj ea pîuribus fpeculis adhibitis, per 

flexos quofdam aditus,in xdibus elle videbûcur. Imrao veto pluribus fpeculis 

certo modo fîtis, Se compofitis, fieri poteft, vt tergum tuum cernas. 

Exempli gratia. fumito duo fpecula plana : eorûmque alterum à tergo ira 

collocato, vt fît refupinatum, id eft neque prorfus re&um, neque prorfus 

fupinum : alterum fublime & fufpenfum fupr'a caput teneto,ita vç ob oculos 

tuos obuerfum fit prono,& procliai fitu.fine dubio tergu tuum in fpeculo 

illo fublimi, & tuis oculis fuperne oppofiro cernes, tui videlicet tergi 

imagine à poftetiore Se refupinato fpeculo, in akeru tranflata. QJT I N- 

QJ E ETIAM SEX'VE VT F I E R I] codex Bertinianus no habet difiunc"liuam,«

ZpS T. L V C R E T I I C A R I 

lndugredi porro pariter fimulacra ,pedémque 

Ponere nobifum credas.geflumque imitari, 

Propterea quia,dejpeculiqua parterecédas. 

Continué nequeunt illincfimulacra reuerti, 

Omnia quandoquidem cogit natura referri, 

kAc refitire ab rébus ad œquos redditaflexus. 

s./m

DE RER YM.NAT. „L M.JIII, 

dam in eum explicanr, ita vt videndi fenfus à rçbus,quas cernuntur, patiatur. 

Cum igitur actio Sz perpefsio funrintramodû,^ altèfaValteri ex prôi 

porrione rcfpondetduuatur videndi fenfus a re,qua» cerner pot?ûs,quànl 

offenditur: & probe fuo munere fungitur; Cum verôpsrpeXsi.oa&ionem 

fuperat:id eft cum id quod cernitur, plus aequo acre, ÔC validum eft, OCUIIJ~ 

Srvidédi fenfum offen dit. SOL E T I A M C AE C A.T,&C] Ariftot.lib.3. 

de anima, tradit hoc e(fe commune omniu fenfuum, vt ea,quac fub eos cadunt,fi 

modum fuperent, corrumpât fenfus,aut certe fenfuum inftrumenta.verbi 

gratia, fonirus niraius,& modum fuperans>exfurdar:nimius fplcndor, 

oculorû acicm praeftinguir, àtque adeo extinguiç: Ôc ita de ceteris fentiendum. 

cuiusrci hanc rationem arTert, quôd (enfusjratio quardam eft: 

omnis autem ratio corrumpirur ab eo quod eft nimium, & ab eo quod eft 

patum: quemadmodum fymphonia corrumpitur, fi chordç vehementius, 

quàm par fit, pulfentur. LVRIDA PRAETEREA F IV NT] Lttricli 

(inquit Feftus)fupra modumpallidi.ïn quibufdam libris vulgatis imprelfum 

eft, lutea.Lutea autem,id eft crocei coloris, feu,qualis eft çolor ouorum vitellis. 

Sed quarrar aliquis cur hoc fiât, proprer oculi vitium fcilicet.na cum 

vifus fiât per aduentum formarum afpedabilium in oculos jquicquid autem 

recipir, debeat effe omnis qualitatis expers, fi fururum eft, vt formas 

PROBE recipiar,qucmadmodum materia débet efle omnium formarum expers,& 

informis,vt fit formarû capax: meritô oculis arquatorum,cum fint 

lurorc înfedti, quas non funt lurida, iurida videnrur. A R Qjr A T I] qui 

morboregio laborant. jlvquatmmorbus(inquit Nonius)diBus (qui& re* 

gius appellatur y ) quod ar quo,feu arco : tdejl iridi,fjt cencolor virore : vel quod ita 

ftrinçat corpora,vt in arcum ducat. Varro Eumenid. Kam tvt atquatis yey veterttojisy 

qua. lutea non funt^qûe -vt lutea videnturific infanis & furhjis yfani yidentm 

ejfeinfani, CONTAGE]contagione. , * 

Ê tenebris autem quœ funt inlucetuemtir, \ * 

Propterea,quia cum propiorcaliginis aèr ' '. 

Ater init oculospriorj&poffeâitapertos: * 

Infequitur candens confeHim lucidus aèr, 

» » 

1 

~ 

Qui quaji purgat eosâc nigras difeutit vmbras 

Aêris ittius.nam multis partibus hic efi < *. 

Mobiliorjnultifque minutior, &magepotten$< 

Quifimulatquevias oculorumlucerepleuit: 

Atquepatefecit,quas anùohfédérâtater: ' 

Continué rerumfimulacra adaperta fequuntur: - • 

Qufe fit afunt in lucejatefiûntquè yjt videamus. r 

Quod contra facere in tenebris à luce nequimus, 

'y- 

Propterea^quiaôfiefiorlcaliginis aër x 

\ > ' s

2$>8 • * T'tUV CR E T I I.£ Ci R t» 

Crafior infequitm\qui cunBa foramina complet? ' J 

Ob)mtque*vi}l r t ^ .' 

f PofiiMvUarumrerumconieclamoueri. r \ t i? - * 

v 

E X 

TENEBRIS AVTEM] Quamobrem è tcncbris ca qua? funt in lu- 

ce cernamus.nô co^rà, per îohgas âmbageis hocloco rationem exponic. 

Sed ex Ariftotelis Se mathematicornm fcntentia,tniiIto breuior rario reddi 

poteft.hoc modo, nihil per fe videruf prxterlucem Se colorem. I raque 

quicquid cernirur,opera, Se. beneficio colotis à lucc îluftrati cernatur ne- 

cefïe eft. At videndi fenfus fitri-er conta&um qoendam',nempe forma ref, 

quae cernirur,ad oculos pcrueniente t 

,8c fuaro vim in videndi fenfum explieante. 

Ita fit.vr è tenebris ea, qua funt in lucepofita,cernamus. ATE.R 

INIT OCVLOS] ritiocu- tribrachus pro fpoadeo.feu dadylo: nifî dicamus 

init di&um tiro *««>rproptereaqueKKe(le longumrquod maio: vt fuprà 

lib.r. lnrirât

DE RERVM NAT. LIB» I I II. 1$} 

Nam nihil effe potefi aliudnifilumine taffm ' • '' ' r 

'A'èrftdquodnosymbramperbiberefuemmj' "" 

t i- fy^^c 

11 

Nimirum,quia terra locis ex ordine cents 

Lumine priuaturfolis, quacunque meantes 

Officimus: repletur item,quod liquimus eius, 

Propter eafit,vti videatur,quœfuit vmbra 

Corporis, i regione eadem nos vfquefecuta. 

Semper enim nouaferadiorum luminafuhdunt, 

^ 

Primdque disfier eunt quafi in ignem lana t rabatur, 

Pr opter eafacile O* fioliatur lumine terra: 

Et repletur item,nigrafqueféi abluit vmbras. . / 

O^y A D R A T A'S O4V E PROCVI. TVRREIS] nÛtîC nonDU'lUs VI- 

fus fallacias.feu captioncs proponit:cjuas tamen negat eflefallaciasfenfus, 

fed animi opinationes.Satis autem probabilem, & acutam ratione reddit, 

quare quadrata figura, procul rotunda vidcatur: quoniâ fcilicet omnis angulus 

fi languis diftet.obtufus videtur,feu potius no videtur.cuius rationis 

caufa eft,quôd dum fimulacra rei qua: cernitur, per multum ae'ra fcruntur, 

ab eo aëre ictus obtunditur i & ita videndi fenfum effugit. quo fit,vt qua; 

funt quadrata,tanquam rotunda vidcantur.Marhematici, 8c optici hoc fie 

demonftrarcnt. quicquid cernitur, definiram habctloci diftantiam, vitra 

quam non poteft cerni. finge igitur magnitudinem aliquam in vltima diftantia 

cetni. cernetur igitur fub quàm minimo fieri poteft, angulo. remoueatur 

nunchaïc magnitudo longiusab oculo.proculdubio non cernetur. 

alioqui fub minore angulo cerneretur, quàm qui eft minimus. quod fieri 

non poteft. magnitudo autem angulis prédira circa fuos angulosminor 

eft,quàm circa quaflibet alias fuasparteis. Ira fiet vt oculus,corporis qua- 

-dratilongifsimediftâtis angulum quanuis fibipropinquiorem minus cernere 

pofsit,quàm reliquas illius corporis parteis. ex quo efficietur, vt quadratum,rotundum 

videatur. N E Q_y E AD KOSÎRAS ACIES A D- 

L A B 1 T V R] fie repofui. cum ex libris vulgatis alij habeant UUbituf, alii 

deUbitur:ex manuferiptis autem alij deUbitm cum vulgatis aliquot confenticntcs.alij^ma^ïw.cuiusferiptura:rationemexputare 

nonpoffum. H T 

O^VASI TORNAXA v, T s A x.] ordo eft, fit vt ftruôta faxorumt id eft 

faxa.qua;ft-ructa funr,tuantur, id eft videantur quafi tornata,id eft rotunda,& 

torno faân.flmclafaxorum autem fie di&um, vtpfU & claufa domertl, 

apud cnndcm Kflrau vùtmm apud Virgil.& apud hune eundem ifiB* rerum, 

4m*w c«iw»wi,apud Horat.& fimihXquasin commentariis Horatianis notauimus. 

ADVMBRATIMJ iwmSfci-fxo adamufsim,non exéjuifitè rotûda. 

VMBRA v i D E T v R 1 T E M] Cum corpus inter folem & locum 

à foie illuftratum, interpôfitum,vmbtâm'éifociat * eo quod locum illum, 

Pp z

300 T.I IL V C R E T 1 I C A R I 

qui à FOLIS radiis perçuftuêrat lijminofus* fuainterpofjtfpnéi lumine priuet(nihil 

enim aliud eft vmbrajCjuàm ae'r à lumine vacuus,) cumque quocunqueinloco,INFOLEÂMWKNWSVFOLI 

&fficfmùs;is locus lumine priue- 

TUR:noneft mirum,fi vna cum corpore hoftiso.vmbrafnoueri videarur. 

Quàd fi quis quxrat,quamobrem vmbranigra videatur, ratio eft in prom- 

TU.vmbra omnislumini contraria eft, vtpriuitio habitui.at lumen omne 

clarumeft.ergo vmbraobfcura.at quod obfçutum eft, quodammodo nigrum 

eft.Poteft Se hoc dicwOmne lumen candidura çft.vmbra priuatio lu 

minis eft. vmbra igitur merito nigraeft. L V M I'N^ C AS S V S] alumine 

vacuus,lumine priuatus. OÎÏICIMV s] obftamûs foli. s E M P E R. 

ENIM NOVA] nunquam manet idem lumen fed primum quodque pc* 

rit,& aliud atque aliud continuée foiefluit.idem de flamma fentiendum. 

qua de re pluribus verfibus diflTerct lib.f. eo loco, vbi probare conatur hûc 

mundum elfe interiturum. PRIMA'QVE DISPEREVNT QJASI 

IN IGN'EM]illuftri& luculentafimilitudine-demonftrat prima quoque 

lumina difperire,& femper recens fuboriri : nempc quemadmodum filai 

na in ignem,aut flammam aliquam traheretur: quiçquid lana; in ignem incideret,abfumeretur:ita 

Se de lumine fentiendum. videtur non longé abludere 

à prouerbio «V 775p \w{r. quod eft in ignem,feu in igni nere.hunclo 

CUM autem fie reperi feriptum in duobus libris manu fcriptiSjBertinianOi 

& Memmiano, vt excudendum curaui, cum in vulgatis miferabilem in 

modum fit deptauatus. alij enim habent quafi imagine, alij qua margine, alij 

quafimargine. NIGRA'SQJTE SIBI ABL. VMBR.] cur VMBRA: NIGR* 

dicântur,fuprà probabileis rationes attulimus. 

Nec tamen bic oculos falli conceàimm bilum, 

Nam quoeunque locofit lux>atquevmbraytueri lUorum eft, eadem verhjint luminarnêcne:, Vmbrdqueyquafuit bic9eadem num tranfeat ilîuc: 

An potiusfat,paul/o quoddiximusantè: 

Hoc animi demum ratio difeernere débet: 

Necpojfunt oculinaturam nofeere rerum. 

Proinde animi yitium boc oculis adfingere noli. 

Qua vebimurnatiiyfirtury cum f are videtur: t 

Qua manet in flationeyeaprMer creditur ire: - n i 

Et fugeread puppim collesycampiqueyidentur^ 

^Quos agimusprater nauimyvcHfque volamus,^ 

1( 

-Sidera cejfare œtberiis adftxdcauernis r ' "• 

CunBavidenturyO* adjùfuifentomntajyQfu:^ ' 

Quandoquidem longos obitm exorta reuifunt >it .»

DE RERVM HAT. U B, Y ! f r; 3 0 I 

Cum permenfdfuofunt cœlum corpore cldro. • 

Solqucpdrirdtionemdnere,& lima videtur 

Inflatione,ed quœferri res indicat ipfi. 

Extantéfque proculmedw degurgite montes, 

ClafStbusinter quos liber pdtet exitus: iidem 

Apparent longé diuolfi licet,ingens 

înfùla coniunBis tdmen ex bis vna videtur. 

Atrid verfiri, O* circumcurfire columnœ 

Vfqueddeèft vtipueris videantur,vbi ipfi 

Vefiemnt verti,vix vt iam credere pofint, 

Nonfùprdfefe ruere omnia teBa minari. 

PAVLO QJOD D r x.] nempe noua feradiorum Iumina idcntidem 

fimdere, & prima quaeque difperire. PRO IN 1 

DE ANIMI VJTIVM] 

fi quid fallimur(inquit) in rébus çernendis.animi vicium eft,non oculorû. 

quare noli hac culpam oculis afcribere. Pergit multa exempla commemorare,cx 

quibus fenfus oculorum,& alij falli videntur ; quod ncgat ita efTe. 

Volcbat enim Epicurus fenfus efTe certos,ac veros: qua de re legc M. TulliuminLucuIIomositem 

nonihilex Epicuroipfo infrà referemus. c^y A 

VEHIMVR NAVi]Mi Tullius eo,quem dixi, loco, Vidéfne{inquit)naue 

illam} fare nobts videtur. at iis qui i» naui fmt, moueri bxc villa. Mathematici 

docent,acdemonftrantex immoderato atqueintemperato habitu octo 

circunftanriarum, in motu, Se quiete cernenda,errorê obiici poteftati, feu 

virtuti ad res diftingucndas valenti. in oc*to auté circunftantiis illis numeratur 

nimia diftantia.itaque per immoderata rei, qua; cernitur,diftantiam, 

fît vt &eo qui cernit,quiefcente,res qux cernitur,cum moueatur,quiefcere:& 

eo qui cernit,locum mutante,res qux cernitur, cum quiefcat, Se fixa 

maneat.moueri videatur. Ex hac opinione dixit Virgil.Jïneid.Iib.3.î ) 

w^bimwportu:terr*que,vrbéfquerecedunt. 

ibidem. &angufli rarefcentfumma Te- 

Ion. cxyos AGIMVS PRAETER N A v I M] id eft prarter quos agimus 

Se impellimus nauim. AETHERIIS ADFIXA c A. VERNI s] fie 

fuprà eodem lib. cali complejfe cauernas. ET ADSIDVO SVNT OM 

NIA M O T V] Bertin. habet omnia meta, IIDEM APPARENT] id eft 

coniundti Se continentes apparent: vnura montem efficerc videntur ; feu 

cum duo montes fint,vnus mons videntur elTe/eu vna infula. Sed nô celabo 

lectorem,hoc totum jidem apparent, & longe diuulft licet, abefle à tribus 

lib. manufcriptiSjin eifque ita ieghpatet exitus, ingens Infula, &c. de qua 

feriptura iudicet ledtor erudttus.ego quidem probo: atque eam confirmât 

codicesParîf.& Venctiantiquiores. ATRIAVERSARI, ETCIR- 

CVMCVRSARE] atria(inquir) vbi pueri circumeurfarunt, & circumacli 

f«erunt,videntufipfa paeris circumuolui,& circumagi, vbiilli fe circuma< 

Pp 3

$0L T. L V C R E T I I C A R I• 

gère defierunt.huius animi opinationis harccaufâ eft,quod fpiritusad vi» 

ium pertinences.incus concufsi,cx motu totius corporis,huc & illuc aberrant^ 

circumaguntur,neq; mouedi corporis fine facto,& quiefeente cor 

pore externo, fpiritus interni quiefcut.Nam cumultofint leuiores corpore 

conercro, muko etiam funt mobiliorcs, & minor anima? poreftas eos 

comrnouetâlli autem commoti formas & imagines rerum commotas atque 

agitatas potcftati,feu virtuti res diftinguenti atque internofeenti obiiciuntac 

reprçfentât.cacnim omnia, quorum forma; commotis fpiritibus 

anima; poteftati obiiciuntur etiam quiefcétc ço qui cernit, moueri videntur 

: quéadmodum rota ab aliquo impulfa diu mouetur poftquàm manus, 

à quaimpulfus eft, moueri defita eft. 

£ t c s/^ idmque rubrum tremulis iubar ignibus erigere ait} 

fotArvtj Cumcœptatnatura-.fitprdqueextolleremonteis: 

M ^£"'Quos tibi tum fùpra folmonteis effe videtur, 

Co m min us ipfefuo contingens feruidus igni: 

Vix abfunt nobis mijfus bis mille fagttta: 

Vix etiam curfus quingentosfape veruti, 

Inter eos,folémque iacent immania ponti 

Aequora,fubftrata atheriis ingentibus oris: 

Jnteriecldquefunt terrarum millia multa: 

Qua varia retinent gentes,0* facla ferarum. 

At tonleclus aqua digitum non attior vnum, 

Qui lapides inter Jîflitperflrata viarum, 

~Deff>eiïum prabetfub terras impete tanto, 

A terris quantum calipatet ait us hiatus: 

NubiladejficereÔ* calum vt videare vider e, O* 

Corpora mirando fub terras abdita calo. 

Deniquejrbi in medio nobis equus acerobhafit 

Flumine,& in rapidasamnisdefyeximus vndas: 

Stantis equi corpus tranfuerfum ferre videtur 

VistO* in aduerfumflumen contrudere raptim. 

Et quoeunque oculos traiecimus, omnia ferri 9 

Et fluere adfimili nobis ratione videntur. 

Porticus aquali quanuis eft deniquedutlu, 

Stdnfqueinperpetuumparibusfùffuitacolumnisi ' 1

DE RERVM N A T. I I B. I I J I, 393 

Longa tamen parte ab fumma cum tôt a videtur, 

Paullaiim trahit anguflifaftigia coni, 

TeBa/ob iungms,atque omnia dextera fouis: 

Donecin obfurum coni conduxitacumen. 

In pelago nautis ex vndis ortusfm vndis 

Solfit vti videatur obire,O* condere lumen: 

Quippe vbi nil aliud nifi aquam,cœlûmque tuentur, 

VSle leuiter credœs labefatlari vndiquefenfus» 

i A'M oy E R v B R v M T R E M. TVBAR] ftella ante folem ortum vo 

catur iubar,quod fît iubata,inquic Varro de lingua Latina lib.5- Sic item SE 

Feftus.iubar ftella,quam Graci 7

304 T.TVCRETII CARI 

tianum eflc iudicabimus, miundo interprerabirnur, dum miraris, feilicet 

corpora,&c.fin addemus copulationemtwzVWo coharrebitcum voçecaelo:vt 

intelligamus id caelum elfe mirabile, quod fub pedibus noftris cerna- x 

tur.fed libri fcripti reclamant,in quibus fcriptura e^tttiranda. cuius Icclionis 

rationem cxplicarcncqueo. ego fie putabam reponédura. calum vt vi-> 

deare videre, & Corpora mirarifub terras abdita calo.vel fie, Corpora mirandifub 

terras dbdiu w//.Omnino fi hic verfus tol!atur,nihil de fententia huius loci 

depereat. Veruntamen iudicet ledlor. E Q.V vs A C E R OBHAESIT] 

fie habent duo cod.manufcripti,Bertin.& Memmianus. Cum harfit equus 

(inquit)in medio flumine,defpicientibus nobisin aquas celcriter labéteis, 

equus videtur rapi in aduerfum,& fuperiorem partem fluminïs: Se flumen 

feilicet (lare, R A P T I M] celerircr, & rapientisin morem. fie fuprà lib. 1. 

nilabfeqmdpofitmittereraptim. PAYLLATIM T R A H I T A N G vs 

T 1] porticus(inquit)qua; eft tùm ajqualibus columnis in perpetuum fuffulta,& 

ita xquali omni ex parte confiât altitudinc : tùm parietibus asqua- 

. liter inter fe perpetuô diftantibus,atquc ita a;quali perpétua confiât latitu- 

. dine,fi eam fpecïes à fumma parte,videbitur tibi paullatim fupernè,atque 

infernè,à dextra & la;ua contrahi, & coarctari, & coni fimilitudinem pra: 

feferrc.eftautéconus vertex rotundus atqueobtufus cuiufcuquepyramidis 

fiue rotundacjfiue quadratar, & lateribus prardita;. Caufam autem, cur 

ita videatur,affcrunt mathematici pluribus quidem verbis,fed ego in pauca 

confcram.parallelarum linearum partes ab afpecT-u remotiorcs ad extre 

mum fere concurrere videntur. quod fie demonftratur.Primùm linea: parallela? 

eandem necefïàrio foli extremitatem occupant. fingamus duas lineas 

parallclas effe centum pedes longas,atquc inter fe diftare pedes decê. 

ducantur linea: decem tranfuerfà; ab altéra parallelainalteram.ha; fingulas 

feilicet erunt inter fe arquales, Se denos pedes longa;. efto igitur oculus in 

fumma parte huius planitici, in qua parte du&a eft prima linea tranfuerfà. 

dico fecundam lineam, qua; eft oculo proxima, (nam primam non numérota: 

oculum rangitj éi quicernit, longiorem videri ,terria : Se terdans 

quarta, & quartam quinta, Se ita deinceps, adeô vt vltima linea tranfuerfà 

& dccima,qua;ab oculo rcmodfsima eft, breaifsima videarurrcuiusrei ratio 

eft,quod quo qusque magnitudo à nobis lôgius abeft, eo angulum qui 

fub oculum cadic,cffîcit minorem:& contrà,quo quçquc magnitudo à nobis 

propius abeftjeo angulum,qui fîib oculum cadir,habet maiorem. vnde 

fequitur magnitudinem tanto nobis videri maiorem, quanto à nobis propius 

abeft*. Se conrrà,tanto videri minorem,quanto remotior eft. Sic fit vt 

exrrema,& remotifsima pars tectorum porticus, folum propè tangerc: Se 

dexter paries laruocofufus effe videatur. CONDVXIT] «W^JI. CON- 

DERE] abfconderc, occultare. NE LEVITER C RE D AS] fie legendum, 

&ita feriptum eft in lib. manufcriptis:.non, vt in vulgatis, necleuiter. 

pendet autem hic verfus à fuperiore, Se ne idem valet quod,vtne,vel vt 

non, proinde ac fi ita dicat: non eft mirum, fi nautis fol in vndis obire, Se 

occidere videatur, quippecum praeter ca;lum & aquam nihïl cernant \ rte 

leuiter ac réméré credas fenfus vndïquc labefa&ari. 

JÊt

DE R E R V M N AT. I I B. I l l i 

Ai marisignarisJinportuclaudavidentur - t I 

NauigtdaplujlrisfraBisfbnitiervndisi j 

Nam qmcunquefupra rorem faits éditapars ejl i 

2(emorum,reBaJl:&* reBafuperneguberna, I 

' Quœ demerfa liquore obeunt,refraBa videntur j 

Omnia conuertifurfumquefupina reuerti: 

Et reflexa propé infummojluitare liquore. , 

7{ardqueper cdlum cum venti nubilaportant 

Tempore noBurnoitumfflendidaJigna videntur 

Labier aduerfùmnubeis,atque irefuperné 

Longé aliam inpartem,qudm que ratione feruntur. 

Atfiforte oculo manus vnifubditafubter 

Prefit eum:quodamfenfufit,vti videantur 

Omniaûœ tuimurfieri tum bina tuendo, 

'Bina lucernarumfloreniia luminaflammis, 

'Bindqueper tôt ai œdeis geminarefupellex: 

Et duplices hominum facies,&* corpora bina. 

Venique cumfuauideuinxit membrafopore 

Somnus,o* in fumma corpus iacet omne quiete: 

Tumvigilare tamen nobis,&> membra mouere 

Nojlra videmur,0* in noBiscaliginecaca 

Cerner e cenfemusfolemjuménque diurnum: 

Conclufoque loco cdum,mare$umina,monteis 

Nutare,o* campos pedibrn tranfire videmur: 

Et fonitus audire,fiuerafilentia noBis 

Vndique cum confient,O* reddere diBa tacentes. 

Cetera de génère hoc mirando multavidemus: 

Qua violarefdem quafifenfibus omnia quœruni: 

t 

Nequicquam,quoniampars horum maximafaUit 

Vropter opinatus animi,quosaddimusipji, » 

Pro vifs nfint,qud> non funtfenfibu* vifa. 

.r-Nam nihil egregius,quàm resfecernere apertas 

*-A' dubiis, animus quas abJe protinus ah dit. 

1

506" T. t V C R E T I I C A 1 L I , 

AT MARIS IGNA'RÏS,&c]Inomnirecernédaaut,radijai?oculisincidunt 

duntaxat in rem vifam, quamuis raies radij non fint caufa vû 

fus : & hic vifus fit reda per vnum corpus diaphanes feu pellucidum : auc 

radij,quiab oculisïnrem vffâm inciderunr.refledûturin oculos.-autiidcm 

illi radij franguntur.Incidunt duntaxat in rem vifam, cum verbî gratia-, 

cquum,aut corpus aliquod,aut colorem in corpore non lçui,aut filçu j,non 

tamen dcnfo cernimus. reffeduntur radij eu fpeculû,id eft corpus aliquod 

politû 5c denfum cernimus: frânguntur cum rem aliqua per plura corpora 

pellucida,verbi gratia,per aërem^ôc vitrû,autaquacernimus .Quod igitur 

dicit hic Lucr. maris ignaris nauigia in portu, clauda,5c eam remoru parte, 

quç in mari merfa eft, fradâ & curuam videri \ is erroroculorû nafeitur ex 

tertio cernendi modo,qui fit per duo corpora ef>o«pî,quorû' alterum fir ma 

gis pellucidum, c| alterum: vt aer magis pcllucidus eft,quàm aquaraqua defior 

eft acre.Nam cum,verbigratia,remum feu potius remi parte fub aqua 

cernimu3-,eam remi partem nô redè,fed obliqué cernimus, neque ipfa rcrnipars 

re veracerniturineo corpore pellucido, quodeft denfius aëreded 

imago, 5c fimilitudo duntaxat, quialinea à re vifa nonrefleditur reda ad 

oculum, fed in extremitate leCundi corporispellucidi nempe aquarrefringitur. 

Quo fir,vt oculus rem non fuo loco cernât, fed aliorimmo non rem 

ipfara,quippe quaereda fit, fed vmbra quadam rciincuruam ac refradam, 

videaf.5c cum remi partes cotinuae diredèapparere nô pofsinr,appâreant 

cotinuatac indiredè. APIV'STRIS F R A c T I s] quid fintapiuftradiximus 

fuprà lib. 2. ad illum locu ,fluitantia aplujlta. NAM. QJAECVN- 

0.V E] qua?cunque(inquit}remorûpars extat fupra rorem fâlis: id eft aqua 

maris,rcda eft: qua: merfa eft,refrada videtur.M. Tull. Lucullo. Heque vryb 

hoc loco expeBandum eft, dum de remo infiexo, aut de collo c*lumbw\»7&o,eo loco, vbi difputat aduerfus fenfus, oftedens eos 

non femper effe veros, aqt veri nuncios, ait rei quidem quas fub aqua eft, 

imagincm,à qua imagine vifus afficitur,atquc(vt ira dicam)patitùr, efîe fra 

dam,remum autem ex quo fluît imago,non effe fradum.To fi èlStikovvtf s 

wi-mvStv » o'4«f > •/jta.a.atApw t&v • » 3 *?' » f 

&to* 0 

t, & «« tunheto-^». hue 

pertinent ea qua: feribit Seneca natur.

DE RERVM NAT, LIB. II II. 3O7 

Quamobrem hoc fiar,ratiohem aïferens Ariftot. problem.fcct.3. idem accidir{inquit) 

fi quis infernè oculum prcmat, quod ebriis, nempc vt vnurn 

cernentibus, duo vidcantur. motum eft enim principium afpectus, ita vc 

oculus alter conuenirc in vnum non pofsit. hoc tantum intereft, quod hic 

motus fit extrinfecusulleaurcm qui fie à vino,inttinfccus. hadtenus Arift. 

licet 5c hanc caufam afferre. Tum oculus directe videt,cum radij à re vifa 

in pupillam cadunt ad perpendiculum, Se recta ad principium vifus, coniundtionémque 

neruorum ad vifum conferentium feruntur. At cum oculus 

alter manu premitur,curuarur afpectus,& nerui furfum ac deorfum mo 

uentur:& hue & illuç diftrahuntur. ita fit vt vnum plura videatur. BINA 

LVC ERNARVM FLORENTIA L v M. ] fie habent quattuor libri 

manufcripti,quibufcum congruunt libri Parifien.Sc Vcneti antiquio.ceteri 

vulgati habentflagrantia. quidam vir dodtus putabat legédumflammatia, 

vt apud Virg,lib.$.Georg. Exilit inficcum, & flammantia lumina torquens Sœuitagm: 

à quo difTentio.maloquc legi, vel,vteftin nonnullis vulgatis,^?-*grantia,ve\ 

vt in manu fcrîptisflorentia, vt fit metaphora ducta ab arborum, 

aut aliarum rerû floribus. DÉNI cj^y ECVM s VA vi]de fomniis dit* 

purabit pluribus verbis infrà eodem lib.fub cxrrem. c E N s E M v sjputamus:&itafxpevfurpatPlautus. 

CONCIVSÔOJÏ Loco] lib.Vatic. 

& Faërn. habent Conclufij } loco. verumtamen nihil muto. ojf OMIAH 

PARS HORVM MAX.FALL. PROPT.] hoc tencbat mordicus Epicurus 

3(vt fuprà diximus) fenfus efTe veros: & fi quid erroris nobis obiieiatur 

in videndo 5aut audiendo. Sec. eum errorem nafci ex opinione, non ex 

fenfibus dicebar. quod propemodum probat Atift. cum alibi,tum lib.3. de 

Animo. »


pellere, atque à per fpicuis Se apertis diftinguere, quia has întelligat, ilïaj 

comprehenderenon pofsit,falfum eft nihil e(Te magis egregium,quàm rcs 

apertas à dubiis fecernere. Omnino in hoc loco mihi aqua hxrct, neque 

quicquam aliud dicere pouum,quàm quod modo dixi, mihi hos verfus no 

videri Lucretianos. 

Denique ynilfcirifiquis putat yid quoque nef it y 

Anfciripofit yquo fe nilfcire fatetur. 

Huncigitur contra mittam contendere caufam, 

Qui capte ipfefuo ïnflituit vefiigia rétro. 

Et tamen hoc quoque vu concedam fcire yat id ipfùm 

Quœramjum in rébus veri nil videritanth 

Vndefciat yquid fitfeire^ nef ire vicifim: 

Notitiam veri qua res yfalfi^ crearit: 

Et dubium certo qua resdijferre probant. 

Inuenies primîs abfenfibus ejfe créâtam 6^7, 

Notitiam veri,nequefenfus poffe refelli. 

Nam maiorefide débet reperirierillud, 

S pontefua verts quodpofiit vincerefalft. 

Quid maïorefideporrè yquâmfenfus baberi 

Débet*an abfenfu falfo ratio orta, valebit 

Dicere eos contra yqua tôt a abfenfibus ortàfl 

Quinififint verijatio quoquefalfafit omnh. 

An poterunt oèulos aures reprendereïan aureis 

TaBusian buneponb taBum fapor at guet orkî 

An confutabunt naresôculhe reuincent? 

Non(yt opinor)itafi.namfeorfum cuiquepotefievs 

Dïuifitftfud vh cuique fi.ideoque neceffefi, 

Quod mo!le yaut durum eB:gelidum,feruénfve:feorfum 

Id molle yaut durum:gelidum yferuênfve videri: 

Et feorfum varios rerum fentire colores, 

Et quacunque coloribufunt coniunBa yneceJféfi. 

Seorfùs item fapor oris babet vimfeorfus odores, ' 

Nafcunturfeorfumfonitusùdeoqueneceffeftt,

DE RERVM NAT. 11 B. I II I. 

Non pofint alios alij conuincerejenjus. 

Necporrè poterunt ipfireprenderefefe: 

Aequa fides quonidm debebit femper baberL 

Proinde,quod in quoque*jl bis vifum tempore,verumfl. 

Et,fi non poterit ratio dtjfoluerecaufam, 

Cur ea, quœfuerintiuxtim quadrata,proculfmt 

Vtfa rotmdaitamen prœjlat rationis egentem 

"Rjddere m en do se caufvs vtriufquefigura, 

Quàm manibus manifejlafuis émit tirequoquam: 

Et violarefidem primam,0* conueUere tôt a 

Fundamenta,quibus nixatur vita,falûfque. 

Non mode enim ratio ruat omnis:vita quoque ipjâ 

Conctdat extemplb, nijicrederefenfibm aufis, 

Prœcipiteijque locos vit are, & cetera,quœjint 

lngénère hoc fugienda:Jequi,contraria quœjint. 

llla tibi ejl igitur verborum copia cajfa 

Omnkiquœ contrafenfus inftruBa yparatafi. 

Denique vt in fabricafiprauajl régula prima: 

Normdquefifallax retlts regionibus exit: 

Et libella aliquafi ex parti claudicatbilum: 

Omnia menaosifieriâtque obfiipa necejjumfi, 

Praua 3cubantia,prona,jupina,atque abfona tecla> v 

lam ruer e vtquœdam videantur vcUe,rudntque, 

Proditaiudicmfallacibus omnia primis: 

Sic igitur ratio tibi rerumprauanecefjeft, 

Falfdquefit,falfis qu&cunque abfenfibus ortaft. 

DÉNI QJV E N U s'c i R i] Sic Metrodorus Chius,vt refert M. Tull. 

in Lucullo.N/gofcire nos,fciamuJhe aliquid 3an nibdJciamus:neidipfum quidem 

nefcire, aut fcirenosi nec omninojttnealtquid^n nibd fit. Idem ibid.Parmenides, 

Xenophanes minus bonis quanquam verfibus,fed tamen illis verfibus, increpant eo~ 

rutn amgatiam quafiirati:qui ycum fciri nihil poJ?ft,audeantJefcire dicert.ibïdem. 

dubitari non poteJl,qum Socrati nihil fit vifum fciri poffe. excepit vnum tantumfcire 

fè ynibi1feJcire-.nihtlampUus. quiddicam de Tlatone? qui cette tam multis libris b

3tO T, L V C R E T I I C A R I . 

pcltr esliabent,fj««»Mn» nilfcirefatetur.cgo rrialim Ugv.quodfenilfcirefatetur, 

Hxc autem omnia difputantur, Se dicuntur aduerfus nouos Acadcmicos, 

quorum fuit princeps Arccfilas'. Hic (vt feribit Laftantias, feu Luctatiiis 

Firm.lib.3.de falfa fapientia)/>tfra/«w tenus pbilojoph/akovitnr'id e(lfn(la~ 

bile,feu inconfJans.Vt enim nihilfciripojft fciendum fit,aitquid fèiri neceffe eft.Nsm 

fi omnino nihil fa as jdipfum nihil feiripoffe tollecur. Ita (t nihilfciripotejl, neceffe 

efl idipfmn fciri ynibil feiri. Si autem fciturjuihil poffe fariifalfum ejl ergo quod dicimr 

tWbilpoJfefciri.HxciWc. MITT A M] omittam. CONTENDERE 

c A v s A M] fie M. Tull.Catil.^? caufas contendere yelimuf. Q_y i CAPITE 

I P s E s v o] id eft,qui capite fuo rétro graditur.fignificar,opinor,eos prçpoftero 

Se peruerfo efle iudicio, qui ita fentiunt. INVENIES P R I M I S 

A B SENS.] de hoc confentiunt inter fe omnes philofophi,praercr Academicos, 

feiêtiam oriri à fenfibus. Sed,quod dîcebat Epieurus Kexwexa -dis t à/Tri 7wV aùSrinay »p?»Tssi . TO-JM JV eiï&inrif 's 'Cçiv : id eit omnis 

enim rario à fenfibus pendet: fenfus autem omnis^rationis expers eft. A N 

P OTERVNT OCVLOs]fic Epieurus'. «fe i ôuoto-fluh ciïàvm TÎw î(Mit>-fyjn 

$iihky\(u Sià. TÙJJ ïjv&ivHdf. »TÎ » drauoiojfajt dm aroyjotofo'ii^Z y6r kunSy neAVigi 

id eft neque enim fenfus fîmilis generis, eiufdcm generis fenfum refellere 

poteft,propter virium,& poteftatis a;qualitatem : neque qui difsimilis generis 

cft, eum qui difsimili génère eft, propterea quod difsimilis generis 

fenfus de îifdcm iudicandifacultaré non habent. QJOD MOLLE AVJ 

DVRVM EST: GEX. FER. sEoRs.] Qiijs non vider hune verfum 

deeffe,librariorum negligentia prxtermiflum i hoc enim fentit Lucretius. 

fuum cuiufque fenfus munus cft, fua cuique vis Se poreftas dara eft. ideo 

neceffe eft,feorfum id videri molle auesdurum, gelidum aut feruens, quod 

iit mollc,aut durumigelidum, aut feruens : nempe hxctatftu foloiudicari: 

Se feorfum colores, eàque qua: funr coloribus coiunc"fca >fentire neceffe eft, 

videlicet oculis,& videndi fenfu,& ita de cetctis.deorfum autem,&feorfum t 

interdum effedifyllaba, interduro trifyllabafuprà oftendimus.lib. j.& {yt 

docui)diuift feorfum. NEC PORRO POTERVNT] J^à ihè ïnMmowi id 

cft propter arqualitatcm poteftaris. non poterit (inquit) vifus vifum refellere.nec 

auditus auditum,necguftatus guftatum, propter xqualem vtriufque 

poteftatem, fidem,atque au&oritatem. quidam libri habent, Necporra 

poffunt. ego nihil muto. M E NDOSE] perperam, malè. o^y A M M A N. 

MANIE, svis EMITTEREQJOQJAM] quàm emittere, feu amirtcrealiqua 

manifefta de fuis manibus. amitter? autem legendu videtur non

DE m V M I I I , I I J I . 31I 

emiftere .mmittereenim valet idem, quod apud Grxcos TWN>£*>Aw, hçiiycu i 

o&nveu. quoquam aute excudendû curaui,quemadmodû habent libri manuferipti 

, 8t omnes vulgati prxter Florentin, qui habent quenquam, & Parifienf.in 

quibus eft, qtt

yil T. I V C R E T I I C A R I 

Prœterraâit enim voxfauceisfepefacitque 

A fyeriora foras graâiens arteria clamor. 

Quippe yperanguflum turba maiore cooru 

Ire foras vbi cxperunt primordU vocum: 

Scilicet expletis quoque ianua raditurorh. 

~-\auca JuiSi&* iter Udit yqua vox it in auras. 

Haudigitur dubium efl yquin voces yverbdque confient 

Corporels l principes, vt Ldere pofiint. 

Nec te fallititem yquid corpork auferat y&* quid 

Detrabat ex bominum neruis y ac yiribus ipjis 

Perpetuusfermo nigraï notlls ad vmbram, 

AurorœperduBus ab exoriente nitore y 

Prœfertim fi cum fummo fl clamor e profufus. 

Ergo corpoream vocem conflare necejfëft y 

Multa loquens quoniam amittit de corporepartem. 

NVNC ALII s E N s v s] Nunc docebit quo pa&o rem fibi fubtecH 

quifque fenfus fentiat,atque initium ducet ab auditu. s c R v p o s A]di£. 

ficilis,afpera.tralatio à viis.Scrupi autem diomtur faxaafpera.ex quo fcrupofamremdicimus,quaîaHquid 

habet in fe afperitatis. INSINVATA] 

vox & fonus infinuata in aureis. CORPOREAM QVOQJE ENIM] 

quia dixerat, pepulerc ; pellcre autem quicquara nulla res potcft, nifi corp\is>T0ve*m 

quoque enim &c. Plato(vt fcribit Gell.lib. 5. cap. i y. non putat vocem 

corpus elfe: quia non qua:uis aëris plaga uox eft: aè'rem enim vcrberatctia 

digitus motus,ncque tamen vocem cfficit,fed acris, & valida plaga : tanta 

denique vt aureis feriat,auditumquelaccuat. Stoici autem yocem corpus 

elfe volunt. quicquid enim facit aut patitur, corpus eue: vocem facere & 

pathfacerequidcm cum aureis & aërem,qui eft in capite, verberat, cûm- 

D E R E R V M N A T , L I B . I I I I. ^3 

tmet'.çer quant vox principium à mente àucem ypercipitur & fundttur. lege apud 

cundemeod.libropra;claradeauditu,&auribus. SCILICBT EXPIE, 

TIS QÎAN. RADITVR o R i s] fie excudendu curaui, fecucus quinque 

librorum raanufcriptorum au&oritatem. verfum autem, qui proxime 

{equiturin vulgatis libris,^4«« Jùis t&iterUdit,qui voxitinauras^c^vt eft 

in aliïs»J^W4fuis,&tter reddtt 3qu4 vox &c. vel vtin aliis, T{auca viisîter 

Udit&c. ego veruto confodiiufsi, quia cum nonreperiin librismanufcriptis.ow 

aute expleth funtablatiui cafus abfoluté pofiti, eris enim no eft 

ab os risjfcd ab ora A . NIGRAI N. AD VM B.] vfque ad noc*të perdu- 

&us. AVRORAE PERD, AB ex. N.Jabâurora,fcuàmatutinotépore, 

'Necfimilipénétrant aurels primordia forma, 

Cum tuba deprejfograuiterfub murmure mugit, 

—Et reuoeat raucum rétro cita barbara bombum, 

Vaïïibm & eyenigelidis ortiex Helicenis 

Cum liquidam tollunt lugubri voce querelam, 

Hafce igiturpenitus voces cum corpore noftro 

Exprimimui,reU6queforas emittimus ore: 

Jiïobilis articulâtverborum dœdala lingua, ' . 

Formaturdque labrorum pro parte figurât.. ^ yc 

Afferitas autem vocis fit ab aîfèritate 

Principiorum&itemld'uorUuorecreatur. 

Ac,vbi non longumffatiumfl,vnde illaprofefld 

Perueniat vox quœquemeceffeft verba quoque ipfi _ 

Plané exaudiri,dtfcermque articulatim. 

Seruat enim fiormaturam,fieruatquefiguram. 

At fi interpofitumffatium fit longius aquo: 

Aéraper multum confundi verba neceffèft. 

Et conturbarivocem,dumtranfiîuat auras. 

Ergofit, finit um vt pofiis audire,neque bilum 

lnternofiere,verborum fententia qua>fit, 

Vfiqueadeb confiufia venit vox, /tiquepedita. 

NEC SIMILI PENE T. AVR. Sec. ] id eft nec fimili forma prardita 

primordia vocum aureis pénétrant cum tubagraui euro murmure mugitum 

edit,atque cura eyeni moribundi canunt : hoc eft alius eft tubas foni- 

tus,alitérqueaureisafficit.quàmcycnicantus. ET REVOCAT RAV- 

CVM RETR. c. B. B.] hune Verfum afithinx tajiquarn*fpurium >& inter. 

RR

3T4 T. LVCR ETI I C A R I . 

ie£hira,quanuis eum rcpererun in librïs manuferiptis, nifi quod Mernmïanushabet 

Et reboatraucum &c. Pariûenfes autem,cum quibus congruunt 

Aldini antiquiores in eius locum habent, Et refiexarétro dam cornua barbar* 

bombum. Ego neque bunc,neque aIterum,Lucretianura e(fe arbitror, delédûmque 

vtrunque cenfeo . fufpicor autem quifquishos verfus affinxerir, 

eum Catullianos illos fpectafte in carminé de nupt.Pelei,&Thct.7tf«//ipf 

rdneifonos efflabantcornu* bombas, Barbarâque hoiribdiflridebant cornu* cantu, 

VALLIBVS ET CYCNI GILIDIS ORTI EX HEIICONls] 

fie rçftirui partim codices manu feriptos, & nonnullos impreffos fecutus, 

partim coniecturaductus. nam cum in manuferiptis fie fcriptum reperiffcm,E* 

validis ne tortis ex Helkonis : in Parifienfibus autem Valltbus, & eyeni 

nece detorti ex Helkonis: in aliis ferè omnibus vulgatis Etgelida çyeni nece torti 

ex *niro Helkonis: ego veteris feriptura? tametfi mendofa:,vefi;igia accuratè 

odorans,& cum vulgata comparans, hanc eue puraui veram Se re&am feri 

pturam,aut certe verç proximam,nô pugnaturus fi quis vçiingeniofiorco 

iecturam afferat meliorera, vel emendatiores codices nactus, feripturam 

vcriorem.ordo autem & fententia eftNec primordia fîmili forma prarditaaurcis 

pcnetranr,cum tuba grauiter mugit fub murmure graui Se demiffo, 

atque cum eyeni ex vallibus gelidis Heliconis orti Iiquidam querelam 

vocelugubritollunt.decycnorum cantu fuprà diximus ad illum locum: 

Taruus vt efl çyeni melior canor, &c. VERBORVM D AE D A L A L I N- 

G V A] id eft: verborum opifcx,formatrix, fidfcrix, figuratrix.M.T.de natura 

Deorum. lib. z. detndein orejit* lingua efl, finit* denttbus. c* vocemimmodey*teprofujamfingit 

& terminât jonofque vocis diflin&os, &>preflos efficit, cum & 

ad denteis & ah as parteis pellit oris. itaque pleBrifimilem linguam noflrifilent dicere,chordarum 

denteis ynaréis comibus iis, qu* ad neruos refonant in cantibus. E T 

ITEM IAEVOR LAEVORE c R. E A T vR] fie habet cod. Vaticanus, 

& ita legendum. Sic enim verba funt explicanda, Se item liuor vocis la> 

uore principioru creatur. ceteri manuferipti habent UwrUtioreôtruptc: 

împrcfsiautem Uuis Uuore. NEQVE HILVM INTERNOSCERE] 

ficreftituiprobabilifsima conie&ura ductus. 

Prœterea ediÏÏumfepe vnum perciet aureis 

Omnibus inpopulo mijjumprœconis ab ore. 

In multa* igitur voces yox yna repenti 

Dijfugitjn priuas quoniam fe dmidit aureis, 

Objignans formam verbis,clarumquefenorem. 

Atjquœpars vocum non aureis acciditipfas, , 

Prœterlatapérit frufîra dijfufaper aurait 

Parsfolidis adlifa locis reiecla fonorem 

2{eddit: & Interdumfrujlratur imagineyerbi. 

Qua? bene cum yideas yrationem reddere pofis ' '

DE RERVM NAT, LIB. I I I I. 31J 

Tutetibiyatque aliis, quo patio per locafolay Saxapareis formas yerborum ex ordine reddant7 , 

Palanteis comités cum monteis inter opacos 

Qummusy& magna disferfos voce ciemus. 

Sex etiam yautfeptem loca vidiredderevoces9 Vnam cum iaceresdta colles coUibusipfis r 

Verba repulfantes iterabant ditla referre. 

H M loca capripedesfàtyrosy Nympbdfque tenere 

Finitimifîngunty&* Faunos ejfe loquuntur: 

Quorum noBiuagofirepitujudoque iocantï 

Adfirmant volgo taciturnafilentia rumpi, 

Cbordarumquefonos fieriydulceifque querelasy Tibia quosfundit digitis pulfata canentum: 

Et genus agricolûm laùfentifcerejum Pan 

Pineafemiferi capitis velamina quaffansy Vnco fiepe labro calamos percurrit bianteîs, 

Fiflulafdueflrem ne cejfetfundere mufam. 

Cetera dégénère hoc monjlrayacportenta loquuntur 

Ne locadeferta ab diuis qusqueforte putentur 

Sola tenereùdeo 'tablant miracula ditlisy Autaliqua ratione alia ducunturyvt omne 

Humanumgenus efl auidum nimis auricularum, 

PRAETEREA EDICTVM] aliquot lib. manufcrip. habent Trœtem 

verbum. PRIVAS] proprias,autfingulas. lege Noniun),Gelh'um,Feftum. 

NON AVREIS ACCIDIT 1 p s A s] fie repofui à Plauto, 8c ceteus 

Latini fermonis auctoribus admonitus, qui ita loqui iblent. Plautus Rud. 

certp enim mihi patern* vocisfonitm aureis accidit. fi quis tamen malet legt, non 

auribusacciditipfîs,nonrepugnabo. PARS SOLIDIS ADLISA L Oc 

1 s] hxc eft ea qus à Grands Echo nominaturùd eft vocis imago, feu redditio,reie£Ho, 

& repulfio: qua; fit in locis laeuibus, tortuofis, & concauis, 

vt vallibus, antris, patietibus, mûris, sdificiis cameratis mixime vetuftis. 

Ex quo Virg.Geor.4. aut vbi concaua pulfu S axa fanant, voufjue ofenft tefuU 

tat imago.»%à ynmu (inquit Arift.) hb.2.de.ani. o-rav kmi r» ki^f w& 

id eft Echo fit cum ab aëre> qui Ynus efficiatur, propter vas dcfiniens &C 

prohibcnsnefrangatur,aëErepulfusfit,vtglobus. PER LOCA SOLA] 

R r t

3NT T . i V C R E T H C A R I 

per loca deferta.Tcrent.Phorm.Nonnçhoc publicitus fcelus-hinc deportarier 

in folas terras? Catullus catm.de Peiei Se Thet. nupt. Dejertam in fil* 

miferamfecernit quXm bac loca, 

jltque ha regiones. SEX ETIAM AVT SEPTEM] Plutarchus refert «fe? 

TO/kpimôyio* TVÏSty\9f.&$.$. ini£gypti pyramidibus v 

tam,quattuor Se quinque reddere. Paufânias- Corinrh. narrât ad dexrram 

rempli Chthonia: Cereris,porticum efle,quam incola; Echus portjcum no 

minant: cuius ca natura fit, vt imaginem vocis triplicet. Sed quid mirum 

ter, quater,.quinquies, fexies imaginera vocis iterari, ac multiplicari cum 

Ticini in aula magna Bafilica: rer Se dccies referatur ? Eadem autem propemodum 

ratio eft vocis imaginis farpius reddita;, atque imaginum à fpeculis 

in fpeculatranflatarû. Iam Echus exquifitar, & perfe&a: hxc propria 

funr.vt cito rcfpôdeat, vtlongam verbotû feriem connectât,vt aliquoties 

Se iterum atque itcrum vocem articulatam référât, CAPRIPEDES] 

vf*)0 TB^r.vtifur eadem voce Horat. SILENTIA R v M P I] id efl vocem 

mitti. Virg.io./Eneîd. quid ms alta filentia cogis Jûmperel pro eodem fercdicimus 

rumpere vocem, quod Grarci dicunt p»f« Qwtut, vt notauimus in 

commen. Horatianis. A G R,I C O L VM] agricolarum. CVM PAN 

NEA SENIFE.RI] Pan pineam coronam in capite gerit, cornutufque 

fîngitur. cornua autem,radiorum folis, &cornuum Luna: fimilitudinem 

quandam prxbent. Fiflulam fcptem calamis compactam altéra manu tenet,altera 

pedum,id efl baculum inflexum, Se incuruum : pcdibus caprinis 

pracditusefl. adde quoi folitudine deleàtatur, & maxime locamaritima 

colit. idcôque hiirMUroi à Gra?cis appellatur, Se Echonéamare exiflima- 

tur.rnareauté•XVKÔ»%Vefl,ideflvocale,&clamofum. CALAMOS PER- 

CVRR. HIANT]lib.f.Etfuperacalamosvncopercurrerelabro.exfeptemca 

lamis imparibus ordine iundtis confiât fiflula. Virg. Alex. Ejl mihi difyarù 

bus feptem compaBa cicutis Fiftula. Pan autem fiflulae inuenror. Idem Virgil. 

ihidem.V.wprimuscalamosceraconiungerepluresInftituit. VT o. H. G. EST 

AVID. NI MIS A v RI cv L.]vt omnes homines fîintimmodicècupidi 

auditorum.quia autera homines funt auditorum auidi ,icclrcô res admirabileis 

Se portenti fimileis côfingunt,quibus alliciant Se rctineat auditores. 

Quodfuperefl,non efl mirandum,qua ratione 

Qua loca per nequeunt oculi res cerner e apertas, 

Hac locapervoces reniant\aurelfque laceffant, 

Conloquimur claufisfortbus:quodfape vidernm., 

Ntmirum.quia vox per flexaforamina rerum 

Incolumis tranfirepoteft fimulacra renutant. 

Terfcinduntur enim,nifi recla foramina trananti 

Qualiafunt vitri,j]?ecies qua tranfuolat omnis*.

DE RERVM KAT.ÎB, I f I I. JJ^ 

Pr/tereaparteitincunclasdiuiditurvox. >. r 

Exalta alto* quonîamgjgnuntur yvbivna * 

Vif Huitfemelin multas exorta,quafi ign'ts . 

SApefoletfcmtiïïafuos fefrargerein igneis. 

Ergo replentur loca yocibmâbditaretrb 

Omnia cjua> circumfuerint,finituque cientur. 

Àtfimulacrav'mdiretlk omnia tendunt, * 

Vtfuntmiffa femelquaproptercerner e nemo 

*Se fupra potis eft: at roces accipereextra. 

Et tamen ipfa quoque bœc dumtranfit claufa viarum 

fox* obtunditur, atque aureis confufa pénétrât: 

Etfinit u m potius,quâm verba,audire videmur. 

c^y AE L o c A P E R] wtçpw»- qux. loca/w,pro per qux Ioca,vt proxirao 

vettiiybœcloca/>er,pro per hxc loca. Nuncdoccbitquamobrem acies oculorum,feu 

vis & potcftas videndi eo penerràrc non pofsir, quo vox, & fonus 

permanant. Interpofiro enim inter nos, qui audimus, & eos, qui lo r 

quuntur,pariete,audire corumTermonem poflùmus : faciem, aliâmue corporis 

parrcm cernere non pofTumus. Nam & M, Tull. fcribir in Topicis, 

Stalenum quendam ea locurum e(Tc bonis viris fubaufcultantibus pariete 

interpofito,quibus patefacT:is,in iudiciûmque prolatis,rei capitalis damna*, 

tus eft: & Thucydides lib. i. fimilequiddam de Patifania tradidit. c o N- 

L o Q_V IMVR CLAVS. F o R I B.] fie excudcndum curaui, non ita longé 

difcedens à vulgata fcripturai'quxfalis eft:Cumloquimur,&c. Nam Bertinianus^ 

Memm. &Tethian.codex, Citera vuîgati^ Parifienfes habéc 

Conloquium cl.forib. hoc differt Memmjanus ab il lis, quod habet, quod ftpe 

Wfw«f:alij,vt vulgati omneSyquoquefepevidemui. iudicet lector emunc"tx 

naris. R E N V T A N T] renuunt, nolût. QJALIA SVNT viTRi]foramina 

âmo «/y«, intelligendum eft hoc efle verum in vitro fimplici,& nudo,& 

ita pellucido. nam fi effet à poftica parte plumbo,aut alio métallo induftum,&itadenfum 

fa&um,imago per vitrum non permanarcr, cum 

vitri foramina non parèrent : fed à vitro reiecta redderetur. SPECIÏS 

C^VAE TRANSVOLAT o M N i sj nihil ego quidem mutaui, verùm 

tamen non celabo lectorem , in aliquot lib. manu feriptis \ç

318 T. I V C U T I I C A R I , 

re pofsit.quod co fît faciluis,quod âè'r naturafua contjnûum Secontïnens 

quiddam eft.ita quauis parte aëris à fonitu impulfa^non longopofttempbre 

alia cius pars longé remota fîue fuprà,fiue infrà,uué à frontc , fiue à tcrgOjluie 

ad dextram,fiue a'd l«uam partem,eiufdem motus fîtparticeps,eo« 

démque tempore aêrcm in auribus noftris inclufum,cui cognatus ipfe eft, 

vcrberàt,& lacefsit.At vifus fitè regione &per rectas lineasà re, qua: cernitur>ad 

oculos,aut certè, vt mathematicus aliquls dicere pofsit, per diredam 

quandam pyramidem, cuius bafis fît ia re qua: cernïtur ; angulus in 

oculo:qui angulus quo minor eft,eo res,qua: videtur, minor videtur : quo 

maior,eorcs maiorapparet- Quareeaquidemcernîmus,à quibusadocnlos 

recîa: linea; produci poftlint, ita tamen vt angulus, qui in oculos cadit, 

non fît minor, quà*m cfle debcat. quod fit cum res ita à nobis remota eft, 

vt videndi fenfum efFugiat :audimurautem etiam ea qua; funt ab auribus 

noftris difclufà, & difparara parfctibus ac mûris interpofîris. v B I V N A 

D 1 s s 1 L v r T] fie reftitui cum in libris manu feriptis reperifTcm feriprum 

partira, vbi »

DE J l H V M N A T. I I B. I I ï J, ^ 

mfupenotibus.fecu,tusfum porro libros ParifiéTeis, &nonnullosalios typis 

excufos.nam'raanufcripri quidem habcntjHoc qui fentimus:excufi autem 

fere alij oranes:Nec qui fentimus, plane mendosè. EXSICCAR Ï- 

QJT E COEPIT] cum exlibrismanufcr. alij Inbetent.exJtccaréqueccepitySc 

ita nonnulli vulgatiâlij ac Jiccare eepit y ceteri vulgati acficcare rccepit, exfîccarêquecapit 

excudendum curaui,nonimprobarurus,fi quis ma\it>acjîccare recepit. 

rccepit autem intcrpretabor âyêA'|dTo. PER C A V L A sjper cauernas, 

& cauitates,feu meatus & (vt Grxci no minant ) poros. © i D I T V R] difpergitur. 

PER PLEXA ÎORAMINA](iuelegaspcrplexavno nomine 

Hueperplexa feparatiro,& àuabus vocibuSjparum refert. in Bertiniano quidem 

codice,& Memmiano feriptum eftperplexa coniundim. in Faërn. neque 

perplexa, neque per plexa, fed perfiexa. MANANTIS CORPORA 

s v c c i] corpora prima ex quibus iuccus aliquis conftar. SVAVITER 

OMNIA T R AX T A N T] fuauitcr permùleent', & dele&anr linguam. 

DEINDE vottPT'AS ESTjqua?excibis8c fuccis percipitur voluptas 

(inquit) ea rotapalatiéV: lingua? finibus & regionibus côntinetur, ac 

terminatur. Vbi enim cib'us in ventriçulum praceps a&us cft,nuîla iam reliqua 

eft voluptas.Itaquenô immerito Nigrinus ille eos irridebat,qui plus 

nimio ftudij in cenarum apparatu* ôt fueçotuna varietate, 8cciborum con- 

"dimentis adhiberenr.Nam etiam Kosbrcuis vojuptatis amore capros mul,tum 

negocij,moleftixquë fûfcipefc.birendebWcnim quattuot digit,orum 

caufatotum huncabiis laborem'perferdvquamlongitudinem longifsinium 

hominis guttur non fuperat. Nam neque ante quàm comcflenr,obfoniis 

magno precio emtisfru&um caperc, neque obfoniis illis iam in ftomachum 

primùm, deinde in ventricnlum lingcre motu depulfîs-, aedetrufîs, 

fatietatem ex cibis carioribu.s profe&am, fuauiorem efle. Itaillos cam 

voluptatem,quae fit in tranfmifsjonc;& quafî traiecliugurturis, tanta pecunia 

parare . Hxc ex Luciano in Nigrino : qux noftro arbitratu vertimus. 

i f Nunc aiiis alius eu rfit abusât videamus9 Expediam:quaréve ?aliis quod trifler0* amarumfi, 

Hoc tamen effealiis poftt prœdulce yideri. 

Tantkquein btsrébus diftantia, differitdsquefij \ 

y Vt quod dis cibus eftâîiisfuat acre venerium. 3 3 / 

Sape etenimferpens bominis contaclafdiuis ' 

Dïffierit,acfefemandendo confiât ipfa. 

Prêter ea nobis veratrum eji acre venenum: 

"At capris adipesfâ* coiurnicibus auget. 

,ld quibusvt fiât rébus cvgnof èrepofiis, " 

" ' 

'Principe meminifedecet,quœdiximusant\ l 

\ 

\Semina multïmodis in rébus mifia tener'u ; '*\

3lO T. L V C R E T I I C A R I 

Porro omnes yquœcunque cibum capiunt animantes^ 

Vtfunt difimiles extrinfecus y&*gêner'atim x 

Extima membrorum circumjafura coercet, 

Proïnâe ex ftminibus confiant^ aridntque figura. 

Semina cum porrh diftentydtfferre necejfefi 

lnteruaUayvidfqueyforamina qua 1 

perhibemusy Omnibus in membris in oreyipfioquepalato. Ejfe minora igitur quœdamsmaiordque debenty Ejfe triquetra aliis yaliis quadrata necejfe'ft: 

Multa rotunda }modis multis multangula qmdam. 

banque figurarum vt ratio jnotufque repofcunt, 

Proindeforaminibus debent dijferrefigurœ: 

Et variare via 3 

proinde ac textura coercet. 

Hoc vbi quodfuauefi aliisyaliisft amarum: 

Hlis,queis fùaue'fijœuifiima corpora debent • , • 

Contreclabiliter caulasintrarepalati. 

Atcontrâ^quibus eH eadem res intus acerba: • 

Affera nimirum pénétrant ybamatdquefàuceis. 

Nunc facile ex bis efl jpbus cognofiere qu&que. ^ 

Quippeyvbicuifebris bilifuperante coortafiy ;f/g/ 

Aut alia ratione aliquafi vis excita morbiy d^yiï 

Perturbatur ibi totum iam corpusy (s* omnes ^ ' 

Commutanturibipofitura'principiorum: 

Fitpriusâdfenfum vt quœ corpora conueniebanty Nune non conuenianty&* cetera fint magis apta, 

Quœ pénétrât a quœuntfenfum progignere acerbum. 

VtraqueenimfuntinmeïïisCommiflafaporey * ' * 

Id quod iam fitperd tibifepeofiendimus antè. 1 

- ^ 

NVNC ALIIS ALIVS c v R siT c i B v s] naceadem de repauca 

quaedam perftringi t lit». 5*. ibi Quippe videre licetpingnefeerepepé cicutd Barbigevaipecudes,&c. 

& lib. 6. ibi Barbigerat oledfler eo iuuat vpjuecxpeildty&c. 

TANT A'QJ E IN HIS R E B v s] profert hanc vetfura Nonius in voce 

differitas. dirTcritas autem, id eft dirrerentîa. v T Q^V O D A L I S C I B. 

EST, AL. F v A T] citât & hûcïdem Nonius in vctbo'fum dbc&cjuë poli 

tu m

difr 

DE R E R V M N A T. LIB. I I I I. 3*1 

iîtum cflfc abantiquis pro fit.VirgiI.i£neid.io. Trosûtulûjuefuatûllo 

criminebabebo. Tcrent. Hecyra. Forsfuatpol. vbi Donatus./àw*Jftjtgnificat. 

Iterum Lucrer.lib.y.Quanta bdc cunquefuat, tanta bine videatur in alto, s AE- 

PE ETENIM SER P. H. CONTACTA] fie reftitui haud dubia coniectura,ad 

hanc fcripturam,tanquam manUjductus.Adiuuit me Plinius,cuius 

hxc verba funt lib. 7. cap. 2. Et tamen omnibus beminibus contraferpenteis 

inefl venenunr.ferûntqueeas itlum/àliute,tanquamaqu/eferuentis cotatlumfugere. 

PRAETEREA NOBIS VERATRVM] veratrum elleborum Gra:ci 

appcllanr. COTVRNICIBVS AVGET] Plin.lib. 10.cap.23.Coturnicibusveratrifemengratifimuscibus.GENERATIM]perfîngulaaniraamantium 

gênera, CIRCVMCAESVRA] exprefsit vocem Grarcam 

KOTL/J id eft Se ^>£^?W,extremitaté cuiuflibet rei, extremum lineamen- 

tum,extremâmquedcfcriptionem. PROINDE EX SEMINIBVS]ita 

ex feminibus difsimibus, variifquc fîguris confiant, T R I Qjr E T R A] triangula, 

7f ijava. MVLTANGVLA] exprefsit Grxcum nomen ^x/'yam. 

HOC VBI Q_V o D s v A v E' s T] id eft cum id quod aliis fîiaue eft , aliis 

amarum fit,credibile eft, atque adeo neceflàrio verum eft, corpora prima 

poIitifsima,&laeuifsima,quç funt in eo cibo aut potu,qui linguam &palatum 

dulcedine & voluptatc afficit,lingua: Se palati meatus interpenetrandum 

permulcere. Nam omnibus in rébus genitis omnia & omnis figura: 

infunr primordia:vt fuprà docuit,& mox admonendi caufa repetet: fed eu 

ius figura? plura conuenerunt ad quanque rem gignédam principia,ab eius 

figura: pluribus principiis res & eft, Se appellatur. c^v IPPE VBI CVI 

p E B R 1 s] fie lib. 6.jlt cum membrabommispercepitfermda febris,Tumfit odor 

yini plagœmatlabtlis inftar. PÉNÉTRA TAJp fenetrata : id eft 

Se 

qua: vbi 

penetrauerunt,&c.navideturfigmficareadtionem. VTRAQJE ENIM 

S V N T] amara, & dulcia, fed plura funt primordia,. qua: dulcedinem in 

melle creant,quàm quar amarorem t & ha:c ab illis ita numéro fuperantur, 

vrilla maxime excellant, fenfûmque moueant, ha:cne fentiantur quidem. 

ID QVOD IAM S VP E R A] lib. 2. 

Nunc dge^quopdBo ndre'ts ddieBus odoris 

Tdngdt^dgam.prïmum res multas ejje necejfe'ft, 

Vndefluens voludt vdrius fefluBus odorum. 

Ndmfuere& mitti volgèyfrdrgiqueputandumft. 

Verùm dliis alius mdgis eft animdntibus aptus y 

Dïftïmïleu prof terformas.ideoqueper duras 

Mellis dpes quamuis longe ducu ntur odore: 

Vulturïiquecdàduertbus'.tumftftfdferdrum & 

Vnguld quo tuleritgreffum iprd'mi[fd canumvis 

Ducit:ey* bummum longé prdfentit odorem 

' se

ûfi* 

$11 T. L V C R E T I I C A R I . 

2{omulidarumarcisfruator candidus an fer. 

Sic aliis alius nidor datus yad fua quenque 

Tabuladucitj&* àtetro rejilireveneno- 

Cogitôque modo femanturfieclafer arum. 

Hicodor ipfe igitur, nareis quicunquelacefit, 

Efi,alio vt pofiit permitti longius alter. 

Sed tamen baud quifquam tam longefertur eorum y 

Quam fonitus yqudm vox,mitto iam dicere yquàm res, 

Quœferiuntoculorum acies^vifumqjaceffunt. 

Errabundus enim tarde venit,acpérit antè 

PauUatimfacilis difiraBus in aëris auras; 

Ex altoprimùm quia vix emittitur ex re. 

• Nam penitusfluereâtque recedere rebus odores 

Significat,quèdfratla magis redolere videntur 

Omnia yqu èd contrit a,quod igni conlabefaBa* 

Deinde vider e licet maioribus effe creatujn 

Principiis vocv.quoniam perfaxeafèpta- 

Non penetrat yqud vox volgofbrtitufquefîruntur. 

Quare etiam quod olet^nontamfacile effe videbis, 

Inuefligarein quafit regiane loçatum. 

2{efrigefcit enim cunBandoplagaper auras;: 

Nec calida adfenfus decurrit nuncia rerum. 

Errant fepe canes itaque,^ vefiigia quœmnt. 

N v N c A G E] Nunc de odoratu, & odoribus diiputare incipir. A D- 

I E c T v s] id efl: appulfus,feu appulflo odoris. Vide que annotata funt fup. 

lib. r. ad illum locum: &noflyos adieButangere taBus. VNDE FLVEN.S 

v O L v A T ] cod. Memmian. Se Bcrtinin. habent vnâefluens fôluat, eyc. 

Ojr ANVIS LONGE DVCVNTYR] fecutus fura quattuor codic.manufcriptos,& 

treis typis impreflbs,Parif & vtroLquc Vcnetos antiquos,& 

recentiores.ceteri habent, /e«g«.quâuis longe autem: id efl: quantumuis longe. 

Se coniunge vocem odore,cum voce MeUis. r i s s A F E R A R. V N G.] 

«fe*$g9ttxmiCs\.praimiJfa enim legendum videtur,non/>rcmi0rf, nifi quis dicet pomijja 

idem valere, quod longé & porrotenus miflà, vel c longinqtio loco*

DE RERVM NAT. LIB. I I I I. 32,3 

odores fentiens:quod mihiccrtcnôprobatur. ROMVLIDARVM.ARc 

1 s, &c.]id cft Romanorum arcis,&c. nota hiftoria cft, Capitolium vrbc 

à Gallis captaferuatum cftè anferum voce. Plin. lib. ïo.Eft & anferi vigil 

cura Capitolio teftata defenfàper idtemporis canumftlentieproditis rébus* Quamob* 

rem cibaria anferum Cenfores inprimis locant. M. Tull. pro Rofcio Amerino. 

tAnferibus cibariapubliée locantur.Liuius lib. r.annal. Galli mBefubluflù tant* 

fdentio infummum euaferey vt non cufyodes foïùm/allèrent, fed ne canes quidem fuU 

licitum animal ad noBurnos firepitus3 excitarent : anferes non fefellere, &c* EST, 

ALIO VT POSSIT, &C] ordoeft,Eftigiturvt.idcftcontingercpoteft 

vt hic odor quicunque narcis laceisit,alius longius alio ad nareis perueniat. 

permittiy id eft ira mitti,vt perueniat quo mittitur.Sic Hircius lib. 8. de bello 

Gall. Quo tutior altiludme effet, longiufque telaptrmitteret. M I T T o IAM 

DICERE Q_VA X 

M RES, QJV 1 

AE,&c.]nullus odot ta longe fertur,quàm 

vox Se fonitus,nedum quàm imagines, ratio cft, quia odor tarde fertur, Se 

prius périt interdum,quàm ad fenfum peruenire pofsir.cuius rationfs ratio 

eft,quia odorcs ex alto Se penitus manant,cum imagines ex fummis rerum 

exfuris fluant. Plato in Tinaxo ait,odores omneis efle autfumum,aut nubem 

ieu nebulam : Atque horum quidem id quod ex aëre in aquam mutatur,eflenebulam:quod 

autem ex aqua in ae'rem,fumum: Ex quo tenuiores 

quidem aqua efle o dores : aëre aurcm çrafsiorcs : Cui rei argumenro efle, 

quàd fi quis nareis obturet,aërem quidem trahet vnà cum fpiritu duclo: 

odorem autem nullum intromittet. Arifloreles lib.2. de animo, Se lib.de 

fenfu,& iis quas fub fenfum cadunt, odoris vim feu poteftarem calidam effe 

natura, odorandique vim in calido, ac ficco fitam elfe dicit:iccirco non 

efle mirum fi congelatio,& frigus odores obtundant: odorcs nihil conferre 

ad alendum, neque ea qux benè oient, edendi aut bibendi cupiditatetn 

excitare,immô potiusnaufeam mouerc:fuaueis odores valetudinem adiuuarc 

eo quod cerebrum tum fua natura, tùm propter exalationes alimenti 

humidum, fuo calore tempèrent atque exficcent: prxterea nullas animanteis,qux 

reipirant,0dorari,nifi reipirent.Cum igitur refpirado,curnaërern 

qui nobis eft proximus,ducamus,non abfque ratione odores Se nô ita longinquo 

ex loco fenciuntur, & tardius ad nareis noftras perueniunt. Quod 

fi quis dicat aërem effe continuum, & iccirco per confenfum fieri debere, 

vt etiam ex longinquo loco odores à nobis fentiantur,refpondebo quominusid 

fiar,craflàm odorum naturam impedimento effe. NAM P E N I- 

TVS FLVERE, AT Q^V E RECEL». R E B. ODOREs] fecurus fum Hbros 

manufcr.Nam vulgati habent:

t32-4 T . L V C R E T I I C A R I 

en. PRINC. voci}voci,ideftvoce,feu,quàmvocem.videre(inquit) 

licet odorem creatum efle ex maioribus atomis,voce.Qupd autem in vulgatislib. 

8c manufctiptis, Iegiturquhnvox,culpa librariorum fcriprorum 

eft, qui cum ad oram librorum afcriptum rcperiflènt, è rcgione nominis 

voci,quàm V0«w*,hocipfum in tcxturam vcrborum Lucret.coniecerunr.deinde,cum 

ij,ad quos libri illi peruenerant, hune verfum propter fyllabam 

tertio pede fuperantem, efle mendofum fentirent, fubftituerunt, quant 

vox.Ita Lucretium vitiosè 8c mendosè fua lingua Ioquentcmfecerunjc. Nâ 

cum coniunctio quàm, vt cetera:,copulet fimiles cafus,Latinc dici non poteft, 

videre licet odoré maioribus principiis conftare, quàm vox. Q^V A- 

RE ETIAM QV o D o L E T] Quare ( inquit) videbis non efTe tam facile 

veftigiis exquirere vbi fit id quod olet : id eft quod odorem mittit, quàm 

facile eft,cognofecre 8creperire vnde mittatur vox. NECCAL. AD 

SENS. DEC. NVNCIA R E R v M] fie reftitui fecutus obfcura yeteris 

feriptura: veftigia,ipfamque adeô veritatem.»#»ri

DE RERVM N AT. LIB. I I I r. 

Exitus ex oculis liber daturjn remeando 

Lœderc nepofint ex vllaluminaparte. 

QJV INBTIAM G A L L. N O C T E M E X P L A V D.] fie legClîdum , & 

ita feriptum eft in quattuor cod. manuferiptis, Vaticano, Bcrtin. Mcmm. 

Tethiano,non,vt eft in vulgatis, noBe. noBem autem explaudentibus ^//'j, in, 

rerpretor, alis no&em cumfonitu, & velutiplaufu excutientibus, atque 

exturbantibus. Videntur enim galliaheno&em fuo complofu, vel fuarum 

alarum adlatcra appulfu exigere,& expellere. N E N v c^v E v N T R. C] 

fie reftitui fecutus codicem Bertinianum & Memmianum, & Tcthianum. 

nenu autem valet non,vt fuprà lib. y. jlt contra lapidumconieBum >J]?icloYumque 

Ne«#/>

32,£ - T. IVCIETI I X i A K l é - 

JNuttafuk quoniam talis natura animai., 

Veràmvbi equiâtque bominis cafu comênit imago: 

Hœrefcitfacile extemplo^quoddiximusantèy 

Prçpter fùbtilem naturamjty tenuia texta. 

Cetera dégénère hoc eadem ratione creantur. 

Quœ cum mobiliterfumma leuitateferuntur, 

Vt prius oflendt facile vno commouet iclu 

Quœlibet vna animum nobis fubtilis imago. 

Tenuis enim mens eflô* mire mobilis ipfa. 

N v N c ÂGE c^y AE M o v E A N T.] Nunc docet animum tenuifsïmis,& 

celerrirais iraaginibus moueri. Epieurus enira exiftimabat non fblùra 

videndi fenfum,verùm etiam Starn-ntè-t çaufmtnas'.id eft vifîones ad co 

gitandum, intelligendûmque valenteis, iîmulacris & imaginibus excitari, 

& quemadraodum fine imaginibus cernere non pofsimus, ita fine imaginibus 

cogitari non polTe. qua de re fie M.Tull. lib. i. de narura Deoram. 

Sic enim dicebas,fpeciem Deipercipi cogitatione,non Jènfu,nec ejfe in ea vllam filidu 

tatem,neque eandem ad numerum permanere:eamque ejfe eius vifionem, vtfimilitudine,@* 

tranfitione cernatur, neque dificiat vnquam ex infittitis corporibusfimula* 

crorumaccefiio,&c. fequitur paullo pb(ï.Hoc,per ipfos deos,de quibus loquimur, 

quale tandem efftHam fi tantummodo ad cogitationem valent, nec vllam habentJo- 

Uditatem,neceminentiam:quidinterefi vtràmde hippocentauro,an de deo cogitemus} 

Omnem enim talent confiormationem animi ceteripbilofophi motum inanem vacant: 

nos autem aduentum in animos,& introitum imaginum. Vt igitur Tib. Graccum cft 

videor concionantem in Capitolio videre'M. O&auium défier entemfitellam: tum emn 

motum animi dico ejfeinanem: tu autem & Gracci, & Ociauij imagines remanere, 

qua in Campitelium cum peruenerint, tum ad animum meum referetunhocitem fieri 

in dee 3cuius crebra facie pellantur animi'.ex quo beati,atque aterni intelligantur.Fac 

imagines ejfe quibuspulfentur animi'.ffecies duntaxat obiieitur quadam.&cScqmtur 

paucis poft.Nrfw quid ejl,quod minus probaripofiit, qukm omnium in me incidere 

imagines,Homeri, lArchil

DE R. E R VM N * T. L I B» I H I. " - $ly 

ftatim dicet ,cura tamen corum imagines ad animos nofrros„pcrucniant.. 

Qy o R v M MORTE o B i T A] fie fup. lib. t. Cernere vti viâèatfiur. eos % 

auàiréque coram,Trîorte obitaquoru tellm ample&itur offa. PARTIM S P O N- 

T E s v A] vt Cerberoru,Scyllarum, & fimilium rerum,qua: fcilicet niin- 

quamfuerunt. PARTIM C^VAE VAR. AB R. C V N QJ E] qua:cun« 

quetmefis. ET AE c 6 N s I s T v N T]ficlegi débet, nô,vtin vulgatis 

conficiunt^nid quis malit légère confiunt yvx. habét nonnuîlilib. fcripti,vel 

• vt quida doclus yutztfonueniunt. Videtur Lucretius tertium fimulacrorum 

genus hoc verfu fecifle,vt tria gênera ab eo fadta efle intelligamus: Primu 

genus corum, qua: (ponte fiunt, id efl; per fe, vt qua: non fluunt ab vlla re 

qua: fît in rerum natura, verbi gratia fimuLacraScylla:, Cerberi, Se fimil. 

Sccundum genus corum quaccunque ex rebus,quae funt,ffuûr,vt fimulacra 

hominis,equi,ledti, Se fimil. Tertium eorum qua: compôfita Se conftituta 

funt ex pluribus earum rerum qua: fùnt,figuris,vt funt Centaurus,feu hippocentaurus, 

Chimaîra, tragelaphus.namhippocétaurus fît ex homine,& 

cquotchimaera ex prima parte leonis,media parte capra:, poftrema draconis,trâgelaphus 

ex altéra parte hirci, altéra cerui. Itaque fortaûe ita legédum 

eft potius partim qua confiant ex barum faBa figuris. alioqui fecundum 

genus fimulacrorum continebit Se fimulacra rerum , qua? funt, Se fimulacra 

rerum, quac non funt. HAERESCIT F A c I L E] fie habent très libri 

manufcripti.quibufeum confentiunt omnes typis excufi,quos quidem 

vidcrinv.duo reliqui manufcripti tAccrefcit facile y&c. qubsnon fequor.puto 

enim feriptû efl*e à hbrario aerefeit fine afpirationis nota, deinde poftca 

ab alio librario ùâmmaccrefcit ex aerefeit. 

Hacfieri(vtmemord)facilè hinc cognofcerepoflis, 

Quatinus hocfimile ejl oculis,quod mente yidemus, 

Atque oculisfimili feri ratione necejfejl: 

INunc igitur docui quoniam me forte leones 

Cerner e perfimulacrayoculos quœcunque lacejfunt:. 

Scire licet mentemfimili ratione moueri 

Per fimulacra leonum ceterayqu

^lU T. LVCRE.TI I C A R I 

Necpojfunt faljûm vem conuincere rébus. 

Vrœterea meminiffe iacetjanguétcjuejôpore, 

Nec diffentit eum mortisjetïqtiepotitum 

lampridem yquem mens viuumfe cernere crédit. 

HAEC FIE RI, VT M E M o R o, F A c i L E] probat animi rationem 

Se cogirationem, imaginum accurfu commoueri, à fimilitudine videndi. 

hoc ita ficri(inquit) vt dico,ex hoc intelligere pofsis, quatinus, id eft, quoniam,fcu 

quia.hoc quod mente videmus 3fimile eji oeuhs, id eft fimile eft atque 

illud, quod oculis cernimus. ATQjfE ocvtis siMiLi]ideft,& 

îiecclfe eft nos cernere mente atque animo fimiliter oculis, id eft fimiliter 

vt oculis videmus. FORTE I E O N E s]adiecitaduerbiumfbrte,quia 

Icônes pofuit potius,quàm aliud animal.quafi ita dicat.finge me aliquo cafuIcônes 

videre:hosigiturleones,quos forte video,non nifi per fimulacra 

à leonibusin aciem oculorum meorum affîuentia, cernere queo. 

at cogitatio ita fit,vt vifus. ergo leoncs cogitare non poffum fine imaginibus 

lconum ad animum meum accurentibus.non celabo lectorem, legi in 

cod.manûCmeforte leonum,médosè opinor. PER SIMVLACRA LEO- 

N V M CETERA] copulationem & quas erat poft vocem leonum fuftuli 

fecutus aucT:oritatem codicis Bertiniani. tollendam autem efte etiam ratio 

petuincit. Nam hoc fentit Lucrer. quoniam docui me leones, & alias res 

cernere per leonum fimulacra,qua: oculos laceffunt:pofitum autem Se côceflum 

eft,cogitationem fîmili rarione,atque vifum,fieti : fequitur mente 

fimiliter per alia fimulacra magis tenuiamoueri,& me Icônes cogitare per 

ea fimulacra,qua: mens asque cernit,vt oculi ea,qua: funt maiora, cernunt. 

NEC RATIONE ALIA CVM s o M N v s] de fomno cognofeemus 

hoc eodem lib.non multis poft verfibus. MENS A N I M I] ita fa:pe ha;c 

duo coniunguntur,vt hb.5. animivix mente videtur.Se lib. 6.Perturbataan 

mi mens in m«Sç.ficloquitur Ennius.^/tf occafus 

Se vbijempûfveûderereprefit. audere, id eft audaciam, 70 riK/uétv. Idem Lucret. 

fup.eod. lib. Ejfein imaginibmmifisconfiftereeorum.efe, id eft TVHVCU. eod 

lib.infr. Hecfuit ante videre ocuiorum lumina nata. yidere, id eft 70 hç£r. Se M. 

TulUib.î.dc finib. idprimum videamus beat} viuere veftrumqualeJit.mentinif

DE RE-RYM) NAT, l I B, 1.1 II. 

fe autem legendu efTe,non(vteft in quibufdam vulgatis)m«?u/>y5teftantur 

quinque libri manufcriptt MORTIS, IITIQJE *OT*TVM}qui 

dormit(inquiOquia vis memorîac fopita eft,no diïTentit, neque negatcurn 

efTe morruum,quem fibi viuum cerncre videtur./>o///*ff» autem rmrthàixit % 

pro eo quod eft in potcftatem morris reda&um. fie Plautus/»of*>»î hoftium, 

, Captiuis.Nrfw poftquXm meus rex eftpotitus hoflium, 0*c. id eft in hoftiurà potcftatem 

peruênit. 

Quodfupereftjion ejl mirum fimulacra moueri, 

^Bracbidque in numerum iatlare,&* cetera membra. 

Nam fit,vt in jomnisfdeere hoc videatur'imago. 

Quippejobiprimapérit,alioque ejl altéra nata , " 

IndufldtUyprior hœcgeftum mutajje videtur. 

Scilicet id fieri céleri rationeputandum'fi. 

—Tanta eft mobilités\& rerum copia tant a, 

—Tantdquefenfibili quouis ejl tempore in vno 

*-Copia partkularumtvt pofttfùppeditare. 

s 

Multdquein bis rébus quœrunturjnultaque nobls 1 

Clarandumjlyplanèfi res exponere auemus. 

Qjr OD SVPIREST] docet non efTe mirum imagines moueri, Se faltare,&fimiliafacererautcertefacereviderï? 

IN NVMBRVM]aptè,côpofitè, 

numerofè: fie lib. i.Ârmati in nmnerum puljareni (tribus

33O 'ï iTr LY C R E T M C.A H ï, 

petere, l»*px«K.Vcrùm,vt dixi, non puto hune verfum effe poëta?/ed fpu-. 

rium. ïtaque fublatis dnobus hteverfibus, vt fpuriis,fublato & illo,qui hos 

jroximè anfecedit,quia fruftrà,& non fuo loco locatus eft, fie cenfeo hune 

Îocum effe legendum. Scilicet id fierixeleri ratione put adum efl'.7>iultaquein bis 

rebus qmmntitr, &c. fed non celabo lectorem, feriptum effe in quibufdam 

vulgatis cod. quœrendu. CLARAN D V M E S T] clarare oporter, ftiKaiity. 

ûc fup. lib. 1. jtetemas quoniam panas mmorte timendum. 

Quœriturinpyimh,qudrû,quodcuiquelibido 

Veneritêxtempïb mens cogitet eiusidipfum. 

Annévoluntatem noftramfmulacra tuénturi 

Etfimuldcvolumm^nobk occurritimagfii- \ * 

Si mare fi terrdm cordïfifiâeniquetaium,1 • 

* ' ^ 

Conuentushominum^pompdmônuima^pugnas, > 

Omnidfub yerbone créât ndturdypdrdtquel, * v 

Cum prafertim aliis eddem in regionejocoque 

Longé dtfimileis dnimus res cogitet omnisî , 

Quulporrbjn numerumprocedere cumfimulacra. \ \ 

Cernimus infomnisÔ* mollid membrd mouerer Mollia mobiliter cum dlternis brdebia mittunt? 

E,t repetunt oculisgejlum pede cônuenVenfvz 

Scilicet drte vdlentfimuldcrdÔ* ioc~ldydgdntury NoHurno fkeere vt pofiiniiri tempore ludos? 

An wdgis illud erit verumyquidtempore in vn& 

—Cumfentimus idivt cum vox emittitur rnd: 

Tempora multa latent jatioqud' comperit ejfe: 

Propteredfit, y ti quouis in tempore quoque 

Prœfiôfintfimulacra locisin queifqueparafa? 

» 

Tant a efl mobilitéseôrum copia tant a. 

Et quid tenuid fùnt^nififè contendit, acute 

Cernere 'nànppiis ffi dnimus.proinde omnia )qud'funt 

Prœtereafleleunifiifificfefe ipfeparauit. 

Ipfe parât fefe ponbêt'dtquefuturum, 

Vt yidéatMuod hnfequitur rem quanque:fit er?o • f 

-Nonne yiaes^culqs etiamfumjenuwquAfinty

DE RERVM NAT, I I B . I I X I, 

Cernera cœperuntjontenderefe,atquepar are: 

Wrc fine eofieri pojfe yyt cernamusacutl? * 

Et tamen in rébus quoque apertis nofcerepoftis, 

Si non aduertasahimum,proinde ejfe quafi omni 

Tempore femot^fuerint, longéque remotœ. 

Curigitur mirum eft, animus p cetera perdit, . , 

Prêter qukm quibus eft in rébus deditus ipfê \ 

Deinde adopinamur deJignis maxima paruis: 

Acnos in fraudem induimus^frujlramur 0* ipfi. 

r , 

Ojf AE RITVR IN PRIMIS] hxc quiftio, quar e quod cuique libue* 

rir.id cogitet scu cogitatio fimulacris excitetur, pendet ex fuperiore, quamobrem 

fîmulacra moueri videantur. Itaquc vtrique quxftioni eadem opéra 

refpondct : fed Pcripateticorum atque Academicorum veterum more, 

qui ad propofitam qua:fl:ionem, & ad interrogatum pluribus modis quafi 

dubitantes, & fibi diffidentes, refpondebant : & tamen poftremo loco, 

quam fententiam, & rationem magis probàbant, poncbant.fic igitur Lucretius 

hoc loco. Quaîritur(inquit) quàrequod cuique libuerit, idipfum 

continua mens eius cogitet. An quia fîmulacra noftro arbitratu ad nos accurrunt,nobifque 

obtêperant, cum de re aliqua cogitarc volumus? an po^ 

tius quia in vno tempore multa delitefeunt tempora, qua: non nul ratione 

jeflTeintelliguntur? Atque ideirco fir,vtc]uouis tempore, &; quibufuis in locis 

fîmulacra prxfto fînt, arque âd nutum noftrum parata nobis afsiftant? 

Hancde imaginibùs.,&dc cogttandiperîmagihÛAppulfumratkme, Epicuri 

fententiam irridet,&improbatM.Tull. epift.quadara ad Cafsium 

lib. 15. epift. his verbis. Vit enim nefeio yuomodo, vt quafi coràm adejfe yideare, 

cum feribo aliquidadte : neque id H&T'tîA>\m wntoftu, vtdicunt tui amicinoui: 

qui puiant'iemni

T. I V C R E T I I C A R I 

Marco Tullio p r o tuli mu s,ibi:cw» v dimtKJpfiimwtuntj&s. &eibi:eius «Ai- 

ô, mihi ad peBus aduolet, /»e vbi prima per ity&c.prima, autem, imago feilicet. At hic non- 

Jicet ita dicere,quia non antecedit nqmen imagoyCed vox fimulacra, qua: eft 

nu'rderi «îûhitudinis.. E T' < QV £A TENVIA^SVNT] quaerere aliquis 

poterat:féd fî meiîs cogirare nô poceft,nifî per occurfum,feu accurfum fimûlacroruiSc 

fi,quod cuîq; libuérit,id cuiufq^ mens facile cogitare poteft, 

DE RERVM LIB. M I T . y yy 

tenté cetnit.cernit acutè:quç veto leuiter,&(vr ita dicam)alfud*agcns cernit,ea 

dilabuntur, & pereunt.Idque ex fimilitudine oculorum intelligere 

licet,quicum rem aliquam cernere cœperunt (quod fine fimulacris facere 

non poIfunt)eam rem acutè cernere non poffunt, nifi fimulacra illa conrenta 

acie cernant, NISI SE CONTENDIT, ACVTE V 

CERN.] 

fierefiitui reclamantibus omnibus codicibus, admonitus ab eo loco, qui 

eft infrà feptimo abhinc verfiuin quo ita loquitur : contendere fe atque parare. 

Contendere autem his locis agendi vim habet, vt cum dicimus, contendere 

neruos,cmtenderenciemocuhrum,contenderevireis. Idem Lucret. infr. eod. lib. 

Et quttfide palmafummas confédéré vireis. OMNIA C^VAE SVNT P R AE- 

T E R E A] id eft omnia fimulacra, qua: funt prêter illa, ad qua: cernenda 

animus fefe côtendit 6c parat,peteunt. NISI sic SESE IPSE PAR.] 

ideft nifi fefe contendiî,vt ea cernere queat, nempe dum rerum confecutionem,&feriemconfiderar. 

IPSE PARÂT P.]porro(inquiOipfeanimus 

fefe componit, &rparat ad cernendum, fperarque fore, vt videat id 

quodquanque rem confequitur, id eft quod cuique rei eft confequens. . 

NONNE VIDES] hoc oftendit à fimili. NEC SINE E o] id eft nifi 

fe contendant,& parent ad cernendum. Etiam matheraatici docent, primum 

afpectus alios fieri per lineas à pun&is rerum afpectabilium ad perpendiculum 

in oculum,feu in vifum incident cis:&hi aipectus diftinéli appcllanturralios 

pet lineas,quae à rebus afpc&abilibus non cadunt in vifum 

ad perpendiculum:& hiindiftihéti nomrnantur:deinde omnemafpedum 

fieri vel infpccîione fimplici, & fubita oculi adicdtione ad rem aliquam: 

vel contuitione accurata, 6c intenta. Vt igitur rem aliquam acutè cernam, 

& plané ac perfectè infpiçiendo cognofcam,duo concurrere oportet: vnû 

vt res,quç cernitur,oculo fit ad perpédiculum oppofita,lineacque à re qua: 

cernitur in oculum ad pcrpendiculura incidentes pyramidetn efficiant,cuius 

vertex fit in pun&o medio oculi,bafis verô in extremitate, feu fumma 

caîfura rei qua: cerniturralrerum, vt rei conruitio fit diligens 8c accurata, 6c 

tam diuturna, quantum fatis fit. ET TAMEN IN R E B v s] licet (inquiOintelligere 

etiam in rebus apertis,ac manifcftis,nifi animum attendas, 

dum eas cernis, & fi aliud agas, aut fi peregrinetur animus, proinde elfe, 

quafieaeipferes omni tempore abs tefuerintremotifsima:,tibiqueobfcurifsima:.fic 

M. Tull. lib. i. Tufcul. Itaquefeepe aut cogitatione,aut aliqua vi 

morbi impediti^pertis atque integris oculis, & auribus, nec videmus, nec audimus. 

SEMOTAÏ FVERINT, LONG AE QJV E R E M O T AE] fie legcndum 

vel inuitis omnibus codicibus,&,vt italegatur,fententia ipfa n'agitât. 

P R AE T E R QV A^M. QJIBYS EST IN R.] fcCUtUS fum Codices Parifienfeis, 

Venetosantiquiores, Florentinos. hocramen intereft inter Venetos 

6c Florent.quôd in Florent.legitur,

334 T. TVCRETII CAR. I. 

INDVIMVS] déganter Se venuftè di&um tinduereinfr4udem.Cic M. Tull» 

Verr.deiuredicundo. Hîc videteinquot laqueotJeinduerit. Idem in Lucullo: 

philo autem dum noua quadam commouetyqubdea fuftinerevix poterat, qua contrajlcademicorum 

pertinaciam dicebantur: & aperte mentitur, vt eft reprenJitsXpam 

CatulOi&yVt dscuit jintiocbusjn idipjûmfe induittquodtimebat.ldem de diuin. 

4. cur vos induitis in e

DE RERVM NAT. I I B . I I I I» 335 

Sedpo tins longé linguœ prœcefit origo 

Sermonem-.mu[toque creatœfuntprius dures, 

Qudmfonus ejl auditusiO* omnia denique membra 

Anùfuerefyt opinor) eorum quàm foret y/us. 

Haud igitur potuereytendicrefere caufa. 

At contrdconfirremanu certamina pugnœ, 

Et lacer are artusfœdarêque membra cruore, 

Antè fuit multo,qudm lucidatela volarent. 

Et volnus vitareprius natura co'êgit, 

Qudm daret obieBum f armai lœua per artem. 

Scilicet & feffum corpus mandare quieti,. 

Ttfulto antiquius ejl,qudm lecli molliaJlrata. 

Etfedarefitim prius eft,qudm pocula,natum. 

tiœc igitur poffunt vtendi cognita caufa 

Créditer,ex vfu quœfùnt,vitdque reperta. 

Illa quidemfeorfum funt omnia, quœ prius ipfa 

^Natajederefùœpèft notitiam vtilitatis. 

Quo génère inprimis fenfus,o* membra videmus. 

Quarç etiam atque etiamproculefl,vt crederepofis, 

Vtilitatis ob offciumpotuijje créait. 

SOPOR, ATCivE OBLI. c v R.] hoc fïgniricat. non miramur, dum. 

dormimus, quarante fa*mina nobis vifafit,eam nunc vïrum efle-factam, 

propterea quod tum meminijfe iacet,languétque Jipore,vt fuprà dixir.fopor 8c 

obliuià curât,id efl: efficiunt,ne hoc rairemur.tralatio eft.fic loquitur lib.3. 

calidique vaporis Semina curare, in membris vt vita meretur. ILLVD IN HIS 

R E B. VIT» VE H. ET IILVM E F F, E R R. VI T A R E'QJE P R AE- 

MEDITATO.R] hos duos verfus indignis modis corruptos,ego vefligia 

feriptura* veteris odoratus, & Lucretij fententiam ipfis cubilibusperfecu*tus 

non infeliciter.mea quidem fententia,reftitui. Sed proponam primùm 

ièripturarum difsimilirudinemtdeinde eius fcriptura*,quam probauiJentêtiam 

explicabo. Sic igitur feriprum efl: in cod.Vatic. llludin bis rébus vitium 

yebementer inejfe Effug. errore multaréque prametuentor: in Thet. & Faërn. Effitgere 

èrrores, multdfque prametuentur. in Bertin. Ejfugere errorem, vitarêqueprarnetuenterda 

M.cmm*kffugere errore,vitaréqttepumetuenter. cod.typis impreG 

û Parif. & Venet. antiq. Efugere errorem, vitareque prxmeditemur. ceteri vulgati 

ita corrupti funt,vt pigeat mercferre.Sicigitur reporio. llludin bis rébus 

vitium yebementer,&illum Emrem,vitarêquepramedit(ttor, &c.id e/lmul- 

» A 

v

?yÇS T. t V C R r r I I CARI 

tô antè meditatorinhis rébus illud vitium.illûmquc errorcra effugere, ac 

vitarc, ne fcilicet facias, néuc exiftimes oculos eius rei gratia elïç creatos, 

vt cernamus: furas Se pedes,vt ambulemus:brachia Se manus ad ca facienda, 

qua; ad vitam tînt vtilia, Se cetera. Non enim membra, aut quicquam 

omnino in corporibus noftris natum eft,vt eo vtamur: fed ex eo quod natum 

eft,ptoficifcitur vfus. Neq; enim viderunt homincs, antè quàm oculos 

à natura habuerunt, nec antè orationes habuerunt, aut omnino locuti 

funt.qtiàm lingua creata eft:fed cotrà Se oculi prius creati funt,quàm quicquam 

cerncrent,&lingua prius nata eft, quàm loquipoftènt. Quod fi verum 

eflTct, quod quidam arbirrâtur,membra efte creara,vt "eis cerneremus, 

audiremus,rabricarcmur,ambularemus,& ceterat fequeretur ex eo, nos Se 

prius, quàm oculos haberemus, cernere, & fine manibus fingere, aut pingere,& 

fine pedibus ambularepotuuTe. Nam quicquid alicuius rei fit gratia, 

id ca re,cuius rei caufa comparatur,pofterius eft temporervt le&us dormiendi 

Se quiefeendi caufa facîus eft:poculum bibendî caufa çoraparatum 

eft :parma tegendi corporis Se vitanda; plagxgratia reperta eft.at prius 

quàm leâri, pocula,parma;cfl£nt:&quiefcebant, &bibebanr, & plaga vi- 

>tabant homines. Cum îgitur neque antè quàm oculi eflent creati,cernere, 

neque ante pedum originé,pa(Tus proferçe,neque ante manus facias, quicquam 

contre&are'potuerint homines: falfum eft & oculos cernédi, & pedesambulandi,& 

manus contredandi caufa cfTefaâtas. Aliter fentiebanc 

Stoici.vt refert M. Tull. lib. 3. de Finib. lam mèmbrorumjdeft parrium corpo* 

•ris alia videntur propter eorum vfum X natura effe donatajtt manttsicruraipedesitç' ea, qux Jùnt in tus in corpore, quorum ytûifas quanta fit à medicis difyutatur : alia 

autem nullam ob vtilitatem, quafiad quendxm or natum, vt cauda pauoni, plumai 

verficolores columhistviris mtmm*atque barba* Htnc Epicuriopïnionemrefellit 

& Ludfcatius, fiue La&antius lib. de opificio dei, hts verbis, Ùixit 

enim neque oculos ad videndum ejfenatos, neque aureis ad audiendum, neque pedes 

ad amhulandum\ quoniam membra bxc priut nata fum, quàm effet vfus vtdedit & audiendit& ambulandi: fedhomm omnia officia exnatis extitijfe .Vereornebuiufmodi 

portent*, & ridicuU refutare non minus ineptum ejfe videatur. Sedlibet 

dneptire^quoniam cum inepto agimus, nefe ille nimis argutum put et. Qmd dis Epicure 

? Honfunt advidendum oculi nati? &.c. Q_V AE FORET vsvs]ideft 

qua; foret opus .quidam tamen \c^pmtquniferat vfus. IN TER QJÀE- 

CVNQJE p R ET A N T v R] quxcunqueinterpretantur.tmcfis. NEC 

•F VIT ANTE V I D E R E] ordo eft: nec videre fuit ante oculorum lumina 

nata. videre autem interprçtor ii 8#tV, » S^sw, vr fuprà. fraterea meminiffe 

iacet. nifi quis malit 

Se 

dicere, nec fuit, id eft nec licuit videre, Sec. P R A E- 

C E S S I T] fie legédum, Se ita Icriptum eft in lib. manufcriptis:quibufcum 

confentiunt Parif. Veneti 

ctum autem parma; daret, dixft pro eo quod eft, parma obiieeret. H AE c 

, *^C- IGITVR POSSVNT] ha?c,nempe tela, parma, le£fcus,pocula. 

antiquiorcs. OBIECTVM] •O&$MU*. obi 

/ Muditem non eft mirandum,corpom ipfa 

Qwïd natura ùbum quœrit cuiufqae animantk. 

Quippe

D E R E R V M N A T* IjI B.jUjI, 33-^ 

Qutppe etenimfluereâtquerecederecorpora rébus 

Multa modismultisdocui:fîdplurimadebent 

Ex animalibus iisyqud>funt exercita motu: 

Multdqueper[ùdorem ex altoprejfa feruntur: 

Multaperosexbalanturycumlanguidaanbelant. 

Subruiturnatura-Jolorquamconfequiturrem: 

Proptereacapiturcibusfetfuffulciatartus: 

Etrecreet vireis interdatusyatque patentem 

,\ 

Permembrddcveriasvtamoremobturetedendi. *, v 

a 

Humoritem difedit in omnidyqua loca cnnque 

Tojcunt bumoremiglomeratâque multa vapork s * . * 

Sorporayqu£ftomacboprd , 

bentincendia'noftroyi \ s « 

Dijfupatadumiensliquor^creftinguitfptignew^ v^w , sit 4 

Vrerenepofttcalordmplinsariâusdrtus.*s\± ^ ' ^ , v^ 

Sic igitur tibi anbelafitis de corpore nofiro '* * \* 

Abluituryficexpleturieiunacupido. . :, , 

TLLVD ITEM NON EST}NUDCcurefuçiant,Sefanantanimantes, 

rationemaffert. c^yIPPE ETENI^]A'iuntmfcdiei'cibumSepotumab 

animante propter magnitudinem caloris natiui dç(îderari:'guj,mfi cibo Se 

potu reftinguerctur, membradcpaicerçtur, atque abfumeret. nunc autem 

aliméto fîcco &humido refrenatus,& vireis imminutas reficit, Se

fa^/ c 

^j t 

^ÊtquœmtanÙ w ^ * 

/ 7)^/^ Corporttmjuerit,dicum:tupempedicjd. \ t\> 

Vico animo mflro prinmmfîmulacra mêandi > 

Àccidereiatqueanimumpulfare, , 

vt diximusariù. 

Inde voluntasfit :neque enimfacere incipit vif dm ^ } 

^77? cjuifquamûàm mensprouidit,quidyelit,anth. , 

At^quodprouidet,illiu^reuonfiatima^\^ ^ * v . 

£>g0 dnimus cum fefeitdC4MMOUET,vt relit ire, 

ln

DE RERVM NAT. II B, I I I I. ^jp 

ciptum dat:& 

vouiï, 

bine motus per membu rigantur Soid-Vt videos initum motus à* cor* 

de creari,&c. Ariftotelesduas huius motus eaufas elle vultJib. 3v.de animo.' 

?pef/i>, it) id cfl; appetitum,&mentem. ONERIS] qu'idam libri feripei 

haben.t,&o»ow: vr forraffe legendum dttboneris cum afpirationis nota « honorera 

enim ab honere di&um efle docet Varro lib. 4.deling.Latin. 1 N- 

S V E R I T] infucuerit, folita fit. quidam tamen infuerit pofîtum efle volunt 

pro infuefecerit. ACCIDERE] accidere animo noftro, id efl; accidere 

ad animum noftrum, vt fup. locutus efl; eod. lib. in luci qua poterit res dech 

dereadJpeciem,&c.SeCa^.cQd.adterrarumaccidat oras\ R E" M.' Qjf 1 é c^y A M 

•Q^y A X 

M. M E N sjordo cfl. neque enim quifquam vllam rem faccre incipit 

antè quàm mens prouidit, quid velit. AT QVOD p R o vin E T] Atid, 

quod mens prouidet, (inquit)illius rei, quam quifqùc facere inftituit, efl: 

imago. iN'cxyE G R ED I]&ingredhtmefîs. BÊ R I T EXTEMPLO] 

animusferitanimam pertotum corpus fufam&r piermanantprri,. QjO' 

N 1 A M c O-N J'VNCTA] quoniam anima cum animo coniuncTra eft. fie 

[ib.^.'Hôme vides etiam quàm magno -pondéré nàbis &ujirineat corpm tenmjiima 

vis animai, Vr opter ea qùia tam coniun&a, atque vniter apta'jll PRAETEREA 

T v M R A R.] altéra caufa motum âdiuuans. CORPVS yn, VT NAv 

1 s]Gc repofui pauliùm difeedens à feriptura vulgata, qua? eft: Corpus vt ac 

nauis, 

pofitis,quamobrem vélum vento inf)atum,maximè fi antenna non procul 

abfît à cacumine mali,celerrimè naué mouçat^ facile intelligerelicet. Malus 

enim rationem ye&fs obtinet: mali fedes, feu malicalx^ eft locô hypomochlijjid 

eft prefsjonis : vcntu's' qtàWelum'impfôt', eft veluti motor. Ita- 

Yv 1

34-0 T. L V C R E T 1 I C A R I 

que fiantennalongifsimcabfit à^cde mali (ItâMoynominat. Ariftotelcs) 

qua: quidem mali fedes cétrirationem obtinet,nauis citifsimeferecur. Linea 

autem quo longius abefl; à centro,eo maiorcm circulum defcribit.At, 

vt maxiraus quifquccirculus eft, ita eclertime & concîtatifsime mouerur. 

eodem enim tcmpcjris fpatio, quo circulus minor, nempe is,qui propius 

abeft à ccntro,certi lpci fpatium metitur & c6ficir,circulus maior ampliorem 

locum'percurrit. ET M A N V S VNA R E G I tjVitruuius eodem, 

•quem commemoraui,libro, Quemadmodum etiam (inquit) nauis oneraria mtxima 

gubernaw anfam gubernaculitenensiquod oiaf A Gratis appellatur, vna manu 

momentopercentri rationemprefionibus artis agitans yverfat eam amplifimis & 

immanibusmercis i&penus ponderibusoneratam,&c. Ariftoteles Qzp.6.my*n- 

JKW huius rei caufam hanc affert, quod gubernacutum vectis locum obtineat,nauisoncris,gubcrnator 

motoris,càrdinesin quibus vertitur gubernaculum,hypomochlij. 

MVLTAQ^VE PER T R o CH L E As]trochIea 

machina eft tradtorij generis cum asreo aut ligneo orbiculo, qui pet axiculum 

verfàtur rraiedtofunc du&ario. ea vtimur etiam in haurienda è puteis 

aqua.fitautem trochleaauctorelfidoro Etymolog.lib.19. cap.2. ad fimilitudine 

9 littera: Gra:ca: o6taua:,dicta à ttochis ,id eft rôtis, T Y M P A N A] 

tympanum,quod Gra:ci?*£a5wappellant, genus rota: eft magno circuim 

pra:dita:,cuius axis fune obuoluitur,irttcrea dum eam circumagunt homines 

t egulas pro gradibus affixas quafi afcehdentes. SVSTOLLIT] furfum 

tollit.vtitut eodem Verbo Plaut. Ci(ïdl.amiculum hocfuftollefaltem. & 

Catull.de nupt.Pelei écThst.Dulcia neemafto Juftollensfgnaparenti.Sc Cicero 

Atzto:IJlius in Boream quodfeJùjlollit acumen. 

Nunc quibus Me modisfomnus fer membra quietem 

Inriget,atque animi curas è peBorefoluat: 

Suauidicis potiùs^quàm multis verfibus edam, 

Paruus vt eft eyeni melior canorjlle gruum quàm 

Clamorin œtberiis diïferfusnubibus Auftri. f 

Tu mihi da tenueis aurèis, animumque fagacem: / 

Ne fieri negttes,qua dicam,poffe:retroque 

VerarepulfantidifcedaspeBorediBa: \ 

Tutemet in culpa cumfis 3ne cernere pofSis. j 

Principibfomnus fitfpbi efl diftraBaperartu* 

VPS anïmœ,partim queforas eieBa recejîit: 

Et partim contrufà magis concefiit in altum. 

Viffoluunturenim tum demum membra jbtuntfy. 

Nam dubium non eft,animai quin operdfit 

Senfiis bic in nobis:quem cumfopor impedit effe;:

DE RERVM NAT. LIB. I I I I. 3 ^ 

Tum nobis animam perturbâtam effeputandumfl, 

Eieftdmqueforas ynon omnemmanque iacêret 

Aettrno corpus perfufum frigore leti: 

Quippe vbi nulla latens animai pars rémanent 

ln membrlspnere vtmulta latet obrutus ignîs: 

Vnàe reconjlari fenfus per membra repenti 

Poflitjpt ex igni cœco confurgereflamma. 

Sed quibus bac rébus nouitas confletur i& vnde 

Perturbait animÔ* corpus languefcere popt 7 

, Expediamitufacne ventk verbaprofundam. ^ 

NVNC c^yiBvs IL LE MODIS] Nunc de fomno difputare incipit. 

PER. MEMBRA i N R.] Virgw£neid. r. placidam per membra quie~ 

temIrrigat.Fun\isBibzc.mitêmquerigatperpe&or*Jômnum. CVRAS E V 

p E- 

CTORE SOLVAT] vtroque modo loquimur, & animi curas fîluere, Se 

animum curisfoluere.Cic Catull.ad Sirm.pcninf. 0„quidfi\utis eftbeatius cum} 

SVAVIDICIS P o T 1 v s] hiverfus fupràleguntur hoc eod.lib.non 

longé à princip. R ET R 6 c^y E V E R. A REP. DISCEDAS] non putaui 

quinque librorum manufcriptorum,in quibus legitur*///?ft/

34^ T. LVCRETII CARI; 

& vtrique Vencti. Nonius quidem teftaturapud Caefarem, Catull. Caluum 

cinis effe fa*minini generis.Caluus.Cw»iam fuluacinis fueris. idem.Forfitan 

hoc etiam gaudeat ipfa cinis. qua* proferuntur etiam à Sofipatro. Catull. 

ad Manlium:TwW virum }& virtutum omnium acerba cinis. Optime autc conferuatur 

ignis, fi cinere tegatur. Nam ita fit vt Se cinis igni impofitus eius 

calorem contineat, 5c ignis tamen per cinerem rarum quafi refpirer, ac viuat. 

ignem enim dicimus viuere, 5c mori: viuete dum calorem naturalcm 

continer, mortuum effe,vbi extin&us eft. Lucret. i. extr. dr* viuant Ubentes 

atheris igneis. idéinf. eod. lib. Quodcupido adfixum cordi viuefcit t vt ignis. Ad 

hune autem locum pertinet illud Virg.lib.8. JEa. împofitum cinerem,&fopi. 

tesfttfcitat igneis. 8c illudHorat.od.i.li.2.e2r*per igneis Suppoftos cinerido 

hfo. VT EX IGNI CAE co]fierepofuifeeutusau&oritatem librorum 

manuferiptorum. nam vulgati habent, teBo, qua* erat interpretatio nominis 

excô. SED o^y I B V S H AE C] Nunc docerc incipir, qui fiar, vt anima 

partim foras eiici,partim in altum coniici 5c contrudi, partim per membra 

difpergi,ac difsîpari pofsit. NE VENTIS VERBA PROF.] id eft ne 

verba mea ncq; ad aureis tuas perueniant, neque in animo tuo penitus infideant,fed 

abs te ncgligantur,aut etiam refpuantur. Catull. carm.de Pelei 

& Thct. nupt. QUA eun&a aer'tj difeerpunt irrita venti.ibidem.Irrita ventofk 

linquens promtjfa procella. plura exempla fi defideras, lege quae annotauimus 

ad illum locû Horzt.Tradamproteruisin mareCreticuVortate ventis\od.yS.Ub.\. 

Principia extern A corpus de parte necejfum'efl, 

Aëriis quoniam vicinum tangitur auris, 

Tundier,atque eius crebropulfarier iclu. 

Pr&pteredquefirè res omnes,aut coriofint, 

Autfeta,aut concbis,aut caUoâut cortice teb1& 

Interiorem etiam partem ffirantibm aèr 

Verberatbicidem cumducituryatque reflatur. 

Quare vtrinque ficus cum corpus vapulet:& cum 

Perueniantplagœ per par uaforamina nobis 

Corporis ad primasparteis,élémentaque prima: 

Fit quafipaullatim nobis per membra ruina. 

Conturbanturenimpofiturœprincipiorum \ 

Corporis, atque animi fic,vtpars inde animai » 

Eiiciattir,&introrfumpars abdttacedat: kt 

Pars etiam dijlratlaper anus,non queat ejfe 

ConiunBa inter fe,nec motu mutuafungi. 

Inter enim fepit aditus natura,viafque. ' /*

D E R E R V M N A J , t I B. I I I I. 343 

Ergo fenfus abitmutatismotibusalth ^ - t • 

Erquoniam non efl,quajiquodfujfuktdt artusr ' 

''1 

j 

JÔebile fit corpusjahguejcunt omnia membra: 

- 

$racbia,pa/pebrœque cadunt^poplitéfque procumbunt, 

—Sœpeetiamfummittunturîrèifquerefoluunt.. 

Deinde cibum fequiturfomnus,quia qua 

' " 

1 

facitaèr,. 

H M eadem cibusjn venas dum diditur omneis, 

Efficity&multofoporille grauifimus extat, 

Quemfat ur aut lajfus capias-.quia plurima tum fe 

Corpora conturbdntrinagnrcontufii labore. 

fit rationeeddem conieclusporrh animai 

Altiorâtqueforas eieclus largior eiusy Etdtuijîor interfeâcdijlraclior intus. 

PRiNciPià EXTERNA] primùm (inquit). corpus extrinfecus ab 

aërc extcrno verberatundcinde hic idem aër cum ducitur,& cum reflatur, 

corpus pulfat. qua: plaga: vbi per foramina, & mearus corporis perucneruntad 

primordia corporis:quodammodo fenfuum in n obis fit ruina,&c. 

PROPTERE A'Q3 E F ÈRE RES o M N E s] & proptereà>id eft vt res 

fintab iniuriaaerisjexterni tuitiores, ac munitiores, aut corio,autfcta,&c. 

tecta: funt. Vberius hanc rem perfequitur M. Tull. lib. 2. de nat. deorum. 

Animttium alix min teBx funt talix villis vefHtx>alix Jfinh birfutx\'pluma alias, 

aliasfquamma videmus obduBas-.alias cornibus armatas : alias babere effugiapen~ 

narum. fie Plin. lib. 7. procem. Ante omnia vnum animantium cunBorum alienis 

veiat opibus:ceteris varie tegumenta tribuit^teflaSy corticesôriaînaSyVillos^fètas,pilosyptumam.,pennas,fquammas,vellera. 

AVT SETA, AVT C O Nc 

H 1 S] fie reftftiii partim eonie&ura ductus, partira auctoritate codicurô 

calamo exaratorum fretus: in quibus itareperi CcviptumiAutetiamût con- 

cbis,&C. INTERIOREM ETIAM PARTE M] Sic M. Tull.Codé lib. 

Cum aftera arteria adpulmones vfquepertineat t excipiJLique animam eam, qua du* 

BafitfyiritUy eandémque à pulmonibus rejfriret, & reddat, &c. ' c v M D V C I- 

T v R, A T c^y E REFLATVR] id'eft cum attrahitur, & cum refpiratur,. 

& redditur. «OTyeoVfy/s?, >y.

C 

344 T. L Y C U T I I CAR. f 

Se modo fuppofuerint ,fitpit caftt«,modofitpitfeftus.fed fciut dodi ttybrichum 

pro dadylo interdum poni folere, non folùm in tertia fede, verum 

etiam in fecunda, Virgil. 4. vfcneid. TeBoribus inbians. fie fup. Lucret. cod. 

lib. Mtr init oculos. Se Horat. od.3.1ib. 1. Terrupit Acberunta Herculeus lober. 

Idem faty.5. lib.2. Exclu/us qui diftat,agit vbi fecumêatân nonl B R A C H I A, 

P A L p. ] fie Ariftot. de fomno. £ à WT&-mir\H id eft, & 

proprer refrigerationem decidunt palpebrac.ibid.fup. ^ kJiuuocnm S.ipm T$V 

xtpahriv, $ T» @hif«£#. id cft Se non poflunt attollere caput & palpebras.profert 

hune verfum Nonius. mendofe, vt Se mendofe legitur in libris omnibus 

etiam manuferiptis: in quorum duobus cum feriptum reperiflem,^/*téfqueprocubfiti 

tKc cum Adriano Turncbo communicata,/wc»w*£#0f repo- 

-fni. neque eft quod quenquam moueat prima fyllaba, qua* apud Virg.femper 

producitur.Nam pra*pofitione,pro,in compofitione,&in talibus vernis 

propelloyprotrudo^rocudo. Se fimil. nunc corripiebant,nuncproduccbanc 

veteres. Quod fi cui placebit Icgi, cubant pro, quod mauult vir illc doctifï. 

pro eo quod eft procubant >fèu procumbunt, non pugnabo. Iam verfiim qui 

deinceps fequitur, delédum cenfco,vt fpurium,fuit enim additus hoc verfa 

corrupto. DEINDE CIBVM SE QJV 1 T V R] Idem tradit Ariftot.lib. 

de fomno Se experredione : nempe cibi & potus halitus humidos furfum 

ferriî qui vbi in fupernum locum peruenerint, tue quia funt graues Sccorporei, 

deorfum referuntur & rectdunt, Se vnà fecum calorem vitalem & 

natiuum, qui fua (ponte furfum fertur, rapiunt, Se ad interiora detrudunr. 

quo fado crearur fomnus. Itaque à cibo fomnus altifsimus Se grauifsimus 

elfe folcr: itémque à Iaborc. Iabor enim liquefacir, Se quafi tabefacit. quicquid 

aiitcrn ex corpore liquefeente deteritur, cft veluti cibus non codus, 

éccrudus. ET MVLTO SOPOR iLLE G R A v i s s.] Arift. eod.loco 

ft«-ncTafl7T»

D E R E R V M N A T . I I B. II I 

Ceteraficftudia,atque artes plerunque viçlentur 

In fomnis animes hominum fiujirata tenere* 

Etquicunque dies multos exordine ludis 

Adfiduas dederint opéras: plerunque videmus, 

Cum iam defliterint eafenfibus vfurpare, 

At reliquat tamen effe vias in mentepatenteis y 

Qud pofint eadem rerumfimulacra venir e. 

Permultos itaque illa dies eadem ohuerfantur 

Ante oculos 9etiam vigilantes vt videantur 

Cernerefaltanteis,&* mollia membra mouenteis: 

Et citbarœ liquidum carmen,chorddfqueloquenteis 

Auribus accipere,?y- confeffum cerner e eundem, 

Scenaïcyfimul variosfflendere dedres. 

Vfqueadeb magni refert fludium^tque voluntas, 

Et quibus in rebus confuerint effe operati * 

Non homines folùm, fed verè animalia cunBa. 

Quippe videbts equos forteis, cum membra iacebunt^ 

In fomnisfudare tamen ,ffiraréque fepe, 

Et quafi de palmafummas contendere vireis: 

'••^Tunc quafi carceribùs patefaBis fepe quiete: 

Venantûmque canes in molli fepe quiete 

laBant crura tamen Jubitè,vocefque repenti 

sMittunt,^ crebras redducunt naribus auras, ij 

Vt veftigiaf teneant inuentaferarum K 

ExpergeftBiquefequunturinaniafepe 

Cermrumfimulacra,fugœ quafide dit a cernant: 

Donec difcufis redeant erroribus ad fe. 

At confueta domi catulorum blandapropago - 

î>ege're,fiepe leuem ex, oculisjrolucrémquefoporem 

Difcutere, ey* corpus de terra conripere infiant, 

Pfpiride quafi ignotas facies,atque or a tuant ur. 

Et qudm quœque magisfunt afyerd femina eorum: 

Tarn magis infomnis eddemfkuireneceffumft.

34^ T. L V C R E T I I CAJLI. 

Atvariafugiuntvolucres^pennljque repente ^ M . > F 

Sollicitant diuûmnoBurnotempore lucoï^ , ' , * « 

Accipitresfemnomlenijiprœlidypugnafque * a * 

EderefuntpetfeBantesfptfièquevolantes. » £ 

B T C V I CtV I S ClV B F. ST. D E V I N C T V S A D ] fie teftkuî CX 

au&oritate quinque librorum marin fer. Cum (omnia finr( vt ait Anft.) reliquia: 

carom rerum,quas vigilantes fenfu percipimus:vcî(vt idem Ariftoteles 

définit) vifa ex motionibus rerum à vigilantibus fenfu perceptarum 

* animantibusinter dormiendum obiecta,quà dormiunt : eûmque ea qua: à 

Vigilantibus fenfu percepta funt, non ftatim y t fenfus afficere defierunr, 

euanefeant, fêd aliquantifper mancant : quemadmodum, fi rem aliquam 

mobilem agitaueris,non continué fimulâtque eam mouerc defîéris,& 

manum continueris, ca quôque conquiefeit : non eft mirum dormientibus 

nobis eorum imaginesobiici,qua: vigilanres aut egimus,autlocuti 

fumus, aut cogitauimus. Cum his Lucretianis congruunt illa Claudiani. 

Ùmnia qm fenfuvoluunturvota diurno,Pe&ore fopito redditamie* quies. Venator 

defejfa toro cum membra reponit, Mens tamen adfiluas, & fua lufira redit* ludicibmlues 

: aurigœ/omniacurrus yVanâquenotlurnis meta caueturequiu Sicfere 

& Ennius. Qyœ- in vita vjurpant homines, cogitant, durant, vident, Quétqut 

agunt vigilantes, agitdntque, ea fi eut in fomno accidunt, Minus mirum efl., c o N- 

TENTA] attenta, d efixa. fu p. nifiJe contendit, acute Cernere non potis eft animus. 

D E G E R E BELLVM] quidam libri feriptï degere vélum: quidam degerere 

vélum, de qua proxima feriptura iudicctlecror. ' N O C ^ A G È R E 

H o c] nos autem hoc agerë,nempe naturam rerum quarrere. £ T' CLVI* 

cyNc^yE DiEs]Etquicuque(inquit)dicsaliquQt,tragœdosaucpmœdos 

fpectauetint,eofque recitanteis audierint,vbi defiérunt fpedare & audire,fibi 

ramen eofdcm fpe&are, &c cantotes,fidicines, ac tibicines audire 

videntur. SENSIBVS VS V R P ARE} oculis,&auribuspercipere.fic 

Plaut. Trinum. quai ego neque ocitlis, neque jpedtbus vnquam vjîtrpaui,Lucretius 

lib.i. neefrigora quimus Vfur pare oculis. AT' R E L I Q_V A s] cod. Bertin. &C 

Memm. habent I{ellicuas tamewejfe via*. Vatican.Rjlliquiat tamenejfe viaîîtt 

mente patentas', qua: pofterior feriptura fortafle non eft reiieienda. c H o R- 

D A s Q_y E L o o^y E N T E i s ] tralatio eft. Catullus ad arborem vento 

agitatam tranftulitcarm.ad Fafelam:toquenteftpepbilumedidit coma, D Ec 

ô R E s] pulchritudines, fpecies decoras,& venuftas» • v s c^y B ADEO 

M A G N I R E F E R T ] vfque adeo magnû momentum affert cuiufque fin 

dium,ac volûtas;vel vfque adeo intereft quo quifq-, ftudio teneatu^quâq-, 

volunrate fit. o P H R A T ï]occupatr,m opère verfari. s p ï R A R E'QJT E 

S AE P E] libri manu fcrijpti très habent^ffiraréquefemper. ego nihil muroj. 

E T oy A s i DE p A L M A] id eft de Victoria, fie reftitui cum in tribus 

libris manufcriptis reperiflem feriptum palm'as. V M C,Q.V A s r C'A Rc 

E R I B v s] verfus hic tolleridus* 4vt fpurius. Atque vtmagis intelligaSeùm 

effe inculcatum ,isqûideinceps fequimr.quieftger ;nianUs lLucretian.«;

ibus quafi car 

DE RERVM NAT, LIB. I I I I. 34? 

80 

aberat à Bertiniano.licet 

Carceribus,&c. fatefaBis tempe repu 

tamcn cum rctinere,& ita lcgcrc:!T«w 

V E N A N T V M Q J E 

oy«p»7?6» i 

:ideftcanisprcdâfbmnias. ET C 

&crebro 

R E B R A S R E D D V C V N T 

reddu 

N A R 1 B v s A v R A s]crcbrô refpirât.crcbro attrahunt aérera quafi odogzturterroribus.rantes 

ferarum veftigia.Bertinianus habet 

ERRoRiBvs]hc reftituit Adr. Turnebus, cum in libris omnibus Ie- 

AT CONS. D O MI C A T.] locu 

ricis: nunc de iis, qui domui cuftodiendar pra?ponuntur, & de domefticis. 

D E G E R E, SAEPE L E V E M EX OC. V O L.Q^Jf E S O P.] hunC VCt- 

fum reftitui,qui hoc Ioco defîderabatur,vt vidcbunt, qui fuperiora cum iis 

quarfequunturconferent,& 

corpus 

fenfum Lucretij confiderabunt. 

difcutere, 

Iam verbum 

di 

rf*/c«f«?perfpicuenon habebat nomen,cum quo cohafrerct,vt/2w»#/»,auc 

fimilcnam neque 

Corripio e gratis 

neque 

co 

fàndi cafus,c5ftare poteft. c o N R I P E R E] vt hic Luctetius corpus corriperc 

è tcrra,fic Virg.^£neid.?. 

ConripereexJhmno corpu 

PENNI'S 

drr. PROINDE Q J A S I 1 G N.] re

5348 T . L V C R E T 1 1 C A R I 

Flumen itemJitiens,autfontem propteY amosnum 

Ad(idet)& t 

totum propïfaucibus occupât amnem, 

Pujifepe Idcum pr opter ,fe, ac dolia curta 

Somno deuincli credunt extollere veflem, 

Totius bumoremfdccdtum vtcorporïfundant: 

Cum "Bdbylonicd magnifcofylenaore rigantur. • 

Tum3quibus œtatisfréta primitus infmuantur, 

Semen vbi ipfd dies membris mdtura creauit: 

Conueniunt fimulacra foris ï corpore quoque 

Nuncia prœclari vultm^pulchnque coloris: 

Qui ciet inritam loca turgidafemine multo: 

Vt qUAfitranfaclisfiepe omnibu'rebupro fundant 

Fluminisingenteisflutlusêjlémque cruentent.. 

P O R R O H o M 1 N v M M E N T E s] redit ad hominum fornnia/' 1 N- 

DicioctyE s vi F A c T i]td efl; & farpe fuurri factum indicaucrunt. M. 

Tull.Topicis. & per femnum, vinumjnfàniam, multa Jkpe patefaBdfunt.Lucr. 

lib.5. Qu}pp e 

vbi fi multiperfornniafepe loquentes, ^4ut morbodélirantesprocraxe 

ferantur. PVSI SAEPE L A C V M P.] cum in lib ris fcriptis reperiflem 

fcriptum Pw7,fcirémque vetcribus pueroSjpufoSj&pufîoncSj&pupos.cffe 

dictos, vt etiam Ifîdorus docet,in voccpupus : fie à Lucretio effe fcriptum 

putaui,vt excudendum curaui.Pufum autem,& pufam:puef um 8C puellam 

fignificare.intelligere licet etiam ex illo epigrâmatio Pomponij inCafca 

adolefcentemiquod extatapud Varr.lib. 6.deling.Lat.Bfdiculumeftquod 

te Cafcum tua dicit arnica Cafca Philotonis ipfafenex puerum.Dic tu illam puftimfic 

fietjnutua muli : Ham verepufiti /«, tua arnicafènexft. licet etiam hoc loco légère/»»/'/, 

fuit enim facilis ïapfiis à P littera in R,vNe Turncbi quidem fêntentia 

mihidiiplicer,exiftimantis nâhil effemuîandiï, &/W7'legendum»dixerût 

enim(vt ait ille^vetetes/wr/' pTo'pueri.vnde/>»//*.Pueri igitur(iriquit) 

fspe puranr fein fomnis propciacum,ac dolia veftem attollere,vt meiant^ 

cuminterea vefteis ftragulas & le&umlotiomadefaciunt^&commeiunt.. 

Fuiffe Romae, cùm aliis in vrbisiocis, tùm in angiportis dolia quarda breuia,& 

amphoraSj& fimitia vafi meïradi cadra comparatââcdifpofita, déclarant 

il la verba ex oratione C.Titij apud.Macrob.lib.5. zz^.ij.Dum eu»ty nulla eft in angiporio ampbora, quant non impleant : quippe qui veficàm plendm vint 

habeant. TOTIVS HVMOREM S A C C A T V M , & C ] fie effe legendum 

indicauit mihi Adr. Turnebus conicétura faéfca ex cod. Bcrtiniani feriptut3L,pccutum.\où\im 

autem figmficat,ûod nihiUtiudeft^quàm humor corporis 

faccatus,id eft per totum corpus quafî per fâceum percolarus. Atque 

hoc eodemnominelotiumappellatÀraobiuSlib.z.aduerfus Genteis,de 

\

DE* RERVM TSfAT. 11*13* HIR. j 4 i ? 

animab. loquens: Cmpmbus inrnl^merpù^pai^Jàjûinmdeêrm: inter 

Jîercoris bas y très, & faccati obfccenipmas ferias^ c y^M BÂ B Y I O N I C A] 

vertes Aragulç aue&ç ex Babyfohia,dïuéj:fisf olorife 

Sticho. Tum Babylonicaperifiîima't**V\\n. iib.lLc8p.4& Ceîeres,diuerJ$sf>iBuyaintexereBabylon 

maxime celebramt,& wmtnimj)ofuii.M&n\z\is.Babylcnia pi. 

Ha fuperbeTextaJtmiramiaquA variantur acu. R i G A N T y R] lotie- côfpcrguntur 

à pueris foraniantibus. T V M , cxy r B v s A E T A T I S F R É T A ] 

Tum adolefcentes (inquiOqaibUs frcta.id

•tfO -i T. tYCRET/I I CARI. 

— Etficommhus ejl, jwkjr

DE S.BRVM N A T. t I B. T I I I. 351 

AS 1 T] duo libri manufçr.habcnt'.I^^W "vihptatemprxfagitmuûtupido. 

HIKC AVTEM'ST NO.MEN]cocj.Y&tic.&cFaêrtf.habent,binemiteeji 

nsmtn amoris. H I N C IL I'/Ï' P R I M* V M'V E N".] fecutus funt libros quattuor 

raanufcriptos,qui pattini fie habent, Utnciïlaprimmn J?enerist&c. partira 

fie: Hinc illam & primùm y &c. Ma enim &illam & deprauata funt ex tilt. 

UU autem pro illius pofitum K vtpaullo poft irabies vnde UU germ.furg. 

P R I G I D A CVRA] liber Merpraianus hafoet,feruida'cura. ego nihil muto. 

fie enim Horat. epift. ad Iul^Florunilib. t. Frigida tyrammfomenta lelinquerepojfes. 

NAM SI AB E s T,] inparticuja fi, i,pon eliditur, &corripitur 

fequente vocali. fie lib. f. Nam fî, vt ipfa petit maieftas cognfta remm. &C 

lib. z. Viuam progeniem qui in or Ai lumïnis edant, 

% 

Sedfugitare decetjimulacra,®*pabula amoris ^ 

Abjlerrêrefibiâtque alto congénère mmtem. • 

Et ideere bumorem conleÛum in corpora quœque: 

NecretinereJemel conceptumynius amore: % t s 

Etferuareftbi curam,certumquey ddorem* v ' - 

Vlcus enim viuefcitfër* inueterafeit alepdq, *\ 

lntfe diesglifcitfuror-,atque )a , 

rumnagrauefcit 

Si non prima nouis conturbes volnera plagts, 

9 \ 

Volgiuagdque'vagus Venere$ntè reçentiacures. 

Aut alto pops animittaducere mptip.^ ; ,\ ^ 

NecVenerisfruBucaretîsûivitatamoremi x % 

Sedpotiustfuœfuntfinepcsna,commodafumit. 

Nam certa,®* pur a eft finis magis inde voluptas: 

Quàm miferis.etenim potiundi tempore in ipfo 

FluBuat incertiserrortbus ardo]r amantum: 

Nec confiât quidprimum oculis9manibufquefruantur. Quodpetieretpremunt arB^faciûntquedolorem v 

Corporis,®*denteisinliduntfkpelabelîis, * 

0fculdqueadfigun\quiœnonefipura 

v v 

r 

volupto6: 

EtfiimuliJubjûntyqitiinfiigapfJ^ ^ ' 

Quodcunque efl/abies vnde iUée^minafurgunt^ 

Sedleuiterpœnasfrangtpl(enu{ interamorem, { 

*Blanddque refrénât ^ffi^m'ifta yotuptas f

yp, «Ti t Y C l ï T M * CARI 

v 

Tt eïlinïui quoique poffe àb todem cor pore H a m m a m . 

Quodfien sontrf çora]m Ratura' répugnât: f * t 

Vnkfte res hœc eft,cuius qulmplurïa babemus, 

Tant màgirardefcitdiracuppedine petlus. 

N a m cibus,atque fyumor membres àdfumitur inttfsr 

E x bominis vtrbfacie,pulcbroque colore, 

N i l datur in corpus prêterfîmulacrafruendum: 

^Tenma^quavenuffieiraptatfàpemifeUa. 

Vt biberèinfomnisfvtiens i u m quœritfë* bumor t 

N o n datur,ardoreminmembrhquiffinguerepofit: "* * 7 

Sedlaticumfîmulacrapetitfruftrkque laborat:^ V ' y 

InmedioquefitittorreniïflumintpotaWf^ 

' SicinamoreVenus fimulacrisiuâiiàmÀteis: l 

M i 

u V 

\ * 

5 

^ 

^ J v 

K % < X 

Necfatiare queuntffeflando corpora cbûrm" ' \ T * & 

M ' 

NIec manibus quicquam tenèris abradere membris 

Poffunt, errantes inccrtïtorporetoto: ^ N 

Denique cum membris conlaiisflorefruufitkf 

Aetatisicum iamprœfîgifgkudia c o r p u s ^ v 

« 

A t q u e in eo efi Venus,vt muliebria conférât arua: 

Adfigunt auidè corpmjunguntquefitliuas 

C r i s : & inspirantpreffantes denttbus ôra, 

Nequicquam,

DE R E R V M NAT. L I B . I I I I. 353 

yfqHeâdeymcertitabeJcunt'polnerecaco. 

SED F V G I T A R E D ECET] Quàm pulchris.verfibus,quàm grauW 

bus fententiis dctcrret nos ab amorc Lucretius? quàm apertc,ôc luculcntè 

amantium furorcm, infàniàmque ob oculos proponit'quàm docte, Se peritè 

amorisincommoda,& molcftias enunacrat?quàm mérité Se verè çiufdem 

voluptates exténuât, eleuat, ac deprimit? quàm perlpicuè amantium 

in re ipfa venerea tranfigefida, atque in ipfo corporum complexu rabiem 

deferibit? Digni vcrfus,qui accuratè legantur,arque edifeantur: digrja pra> 

cepta,qua: Se iuuenes,& virihis leuitatibus amatoriis dediti penitus in anii 

Se 

rao recondanr.proderit etiam légère, qua? feripta funt in amoré à M.Tull, 

lib.4. Tufcul. A B S T E R R E R E s 1 B 1] fie quidé habent libri omnes 

manufcr. Se vulgati.fed videtur mihi legéduro effè ^îbfiergêreftbi.hoc enim 

loquendi genus cfl: infolens, Se prope abfonum,

3J4 * r 

'« L V C R E T I . T CAR I# t t * r • 

gati VmC.Sc Veneti antiq. rabies autem polît-um accipio pro rabiei, praîtèrea*//*gcncrandicafus 

eft fxmin. generisantiquus: dequo fup.Iib.z. ibi 

vn 

*% figw'xwt fît hçc totius huius loci fententia.Et fiimuli fubfunt(inquit) 

qui amanteis incitant,atque impellunt,vt id ipfum lçdat,, vnde rabiei ijlius 

germina oriuntur,atqucaugefcunt, quodcunque illudtandem fît, fîuecolor,fiuc 

facieSjfîue pars alia aliqua corporis. nomina autem quinta; fie infle 

ccebantanriqui,vt alibi diximusrrabics in cafu recto:rabies,& rabie, & rabiei 

,& rabij in patrio. SED L E V I T E R P OEN AS] id eft fed Venus, 

& res Venerea pcenarum,& doloris fenfum auferr, aut certe minuit, c v-* 

i v s Qy A V 

M P I V R I A H A B E M Y S , Ï A M MAGI S] fîcreftirui, treis, 

libros manuferiptos fecutus. ex vulgatis enim alij habent cuius quopluria: 

alij cuius quàmplurima\û\)j\cpLC deterrimi,c«/«J quoplurima. NAM C I B V S 

A T ciy E H v M.] Oftenditdifsimiîitudiné eius voIuptatis,qua:percipitur 

ex cibo Se potu, ab ea, qua; proficifeitur è re Venerea.hoc modo.cibus Se. 

potus(inquit)in corpus eius qui eft,& bibit,a(fumuntur: Se in ventrem intromifsi,certas 

corporis fedeis occupant : quo fit vt famés Si fuis cxplean» 

tur cibo Se potu:& itadefînat animans efurire, Se fitire. Ar,qui amat nihil 

ex ore,ex grato colore eius,quam amat,detrahere,ac demerepoteft,pra:ter: 

inania quardam fimulacra : qua; nullum locum occupant. quare amanrem, 

fatiare atque explere non pofTunr. A S S V M I T V R I N T v s] fortaffe legendum 

intïO. P R. AE T E R S I M V L A C R A F R V E N D V M ] feCUtUS 

fum codices quattuor manuferiptos %Se omneis vulgatos, nam Vaticanus 

habet feruendum.cx qua feriptura fufpicatur dodus quidam legendum firè* 

dum.ferendum autem kiterprctatur,aufcrendum,vt ibi apud Horat.epiftvad 

IuI.Florum. PrimaCens edera viBricispramia. Se epift.î.lib.z.wo» temere à me 

Quiuisferretidem.St Virg. lib. f. magnum dat ferre talentum. T E N V I A] proceleumaticuspro 

da&ylo, aut fpondco, vt fa?pe ahàs:vel dicendum u efïc 

confbnantem. ciy AE V E N T O SPES R A P T A T s AE P E] fi haec feriptara 

emendara eft,aut verô fi hic verfus Lucretianus eft,fic videtur explicandusrqua: 

fimulacra tenuia fpes mifella faepe raptat vento :id eft in ven-? 

tum,feu cum vento. qua: tamen fententia abfurda eft. videtur enim ita potius 

dicefe debuiffe Lucretius: qua: fimulacra vnà cum fpe ventus fiepe rapit,& 

diftipat. quidam amicus meus putabat tolerabiliorem fore feriptura, 

fi ita legatur : qua in ventos ff>es raptat fiepe mifella. fed ètiam in hac îedtione 

hoc ineft vitij quod fpes aman tiu m non raptat fimulacra in ventos: fed 

ipfa fpes fa;pe vna cum fîmulacris videtur quafi à ventis raptati.cgo malim 

hoc modo lcgi' : qua ventusJfies raptat ftpe mifella : ventus fpes autem : id eft 

ventus fpei,vt per ventum îpei.fpem leuem,& incertam,& fallacem intclligamus.Omnino 

locus hic mihi valdè fufpectus eft,neque puto huneverfum 

efïe Lucretianum : eoque fub lato planifsima fententia eft. s T I N- 

G V E R E] reftingucrc.eodcm verbo alibi iterumatque iterum vtitur ,.vc 

lib.i. Euanefcere paullatiin >ftingulque çolorem* T O R R EN T X FIV. MINE] 

codex Bertinianus habet torrentis, rnendofè,. A B R A D E R E] aufecre, detrahere. 

Î I O R I F R V V H T "Y R AE T A T I s]f}orem aeraris appellat, 

quem Graeci «esw Se faû&Y dicunt. Horat.od^.lib.j. iam.tibi livides Diftittr,

DE RERVM NAT. LIB. I I I I. 35J 

guetautumnusracemosTurptimvarius colore. Sednô difsimulaboineod. Bertiniano 

legi tuuntur: in Memmiano,/««»w : quarum ledionum rationern 

nondum cogitando explicarc potuî. IAM CVM P R AE s A G ï f ] cum in 

quibufdam codicib.manu fer. reperiffem partim dum ùm> partim iam dum: 

repofui iam «tw.qua; feriptura pcrfpicuè vera cft. nam fentetia adhuc pendet. 

iam dum autem non quadrat. dum enim fïgnificat perpetuitatem 6c 

continuationem quandam, & fpatium temporis.cw» autem,pundum, 

& articulum temporis,quo aliquid fit,aut agitur. cum iam (inquit) corpus 

pra*fagit,id eft prarfentit, & pra*cognofcit voluptatem rei venerca* propinquam. 

A T Q J Ï IN EO'S'T y EN. VT MVL. c o N s.JVerecundè rë 

obfcenam circumlocutus eft. fïgnificat enim tempus, quo vir inibi eft,vt 

femen in loca muliebtia profundat. A R v A] fie V irg.Georg.3.p^«//o»' vfùt 

Sit genitaliaruo. N A M Ï A C E R E INTER DVM]nam videntur(inquir) 

interdum hoc facere velle,nempc alter in corpus alterius corpore toto penetrarc 

& introire. L I QJV EscvNTJfic habent aliquot libri manufer. 

& typis cxcufi.quam fcripturam fi quis probabit, verfus, Vfqueadeo cupid}. 

legetur vmqw»n*-m&f hoc fenfu. tam cupide inter fe cohxrét Veneris vinculis 

aftridi : idque tandiu dum membra vi voluptatis labefada liquefcûr, 

& quafi in humorem refoluuntut. in aliis libris feriptum eft, liquefeantt 

quam ledionem ficcxpIico,vt coniungam hoc totum vfque adeh dum yc\im 

uerbo liquéfiant,hoc modo: vfque adeo dum, id eft vfque cb, feu vfque ad 

idtcmpus,dum:ideftdonecmembraliquefeat, &c. T A N D E M VBI SE 

E R V P I T N E R V I s] fie libri quidem ferè omnes: fed tamp amicus quidâ 

meus legendum putatj/f etipuit.atq; ha*cledioà Petro Cadido in codicibus 

Florent, in cake libri annotata eft. quale eft illud yfe duxit foras apud 

Terent.&: illud^wè nunc feproripit ille} apud Virg. & illa vfitatifsima conlulit 

fedomumjn vrbemjtus^&c. ego tamen nihil mutandum cenfeo. C O N I E - 

c T A c v P 1 D o] alij libri habent conieBa cupido, quod idem valet, p A vs 

A] intermifsio , requiesôbroacw. vt fup. lib. 2. nec dare paufam Conciliis* 

rQ_yAE MACHINA]quacratio,quodinucntum,quaears >'n»-ftaôeyiî.fup. 

lib.3. "Harn tibipraterea quod machiner, inueni4mque 3o-c» 

Adde quodabfumunt vireis9pereuntque labore. y/ 

Addequàd alteriusfub'nutudegiturœtœs. * ' 

LabiturinterearesÔ 4 

vadimonia funt. 

Lànguent officia,atquea>grotatfama vacillans: 

Vnguentajy pulcbra in pedibus Sicyonia rident: 

Scilicet £r grandes viridi cum lucefmaragdi 1 

AuroincludunturjeritûrqueThalafma refis « 

AdfduèyO* Veneris fudorem exercitapotatt 

Et benëpartd patrumfunt anademata ymitrœ: 

Yy

3$dT T. L V C R E T I I C A R I 

Interdum in paîlam, actAelitenfiafedque yertunt. * 

EximUvejlei&yiBucpnMMdJudiy ' f 

Poculacrebrayvnguentaicorpnd , 

,/èrta parantun 

Nequicquamyquoniam medio defonte lepûrum / 

Surgit amari aliquidyquod in ipfis flofihus angat: j 

Aut cum confcim ipfe animm fe fora remordett 

Vifidiofèagereœtatemjuftrïfqueperire: 

1 

Aut quèd in ambiguo verbum iaculata reliquiti 

Quod cupido adfixum cordi viuefcityvtignis: Aut nimiùm iatlare oculosyaliumve taeri 

Quèd putdtjn voltuque videt vefligia rifus. , 

Atque in amore mdldkœcpropriùftimméque fecundo 

înueniuntur:in aduerfo verè,atque inopifunt, 

Vrendere qu4 pofîis oculorum lumine dperto 

. lnnumerabilia:vt melius yigilarefit anùy Qua docui rationeycauerequeyne inlicidris. 

uyy-^ Nam vitareyplagas in amorisne laciamur, 

L 

* fHôur 

*Non ita difficile ejlyqudm captum retibusipjts. 

Exire:0* validos Veneris perrumperenodos. 

À D D E Q J O D A B S V M V N T ] fie ljbi ç.Et Venus imminuit vireis, fie 

Epicurus.» ovju»j7«e mmn ifiTn-Tï:«,y).-mvv J >, 

«£fi*H/3\«^:id eft cocubitus, 

&vfusrei Vencrex profuit nunquam tbeneagatur cumhornine fi non 

etiam nocuerît. A L T Ê R I V S SVB N V T V] alteriusarbirraturfubalteriusimperio,& 

dominatu.nam feruiuntamates. L A B I T V R I N T E R . 

E A RES] res familiaris dilabitur,difsipatur, périr. ficPlautus Trin. Quant 

extemplofeuis ftgittis perçu fus- eft \ illico resfous Ubitur, liquitur.da mibi hoc mel 

meumfi me amas,fi audis.Iî ille cucullus,ocelle mijiat^ fi amplius vis, dari, Dabitm. 

ET V A D I M O NI A, EIVNT] amantes contracto aire alieno vocantur 

in ius : 3c datis vadibus promittunt fe iudicij diem obituros, atque 

iniudicioftaturos:vel vadesdati promittunt fe prodigum illum amatore, 

adextrcmamiamegeftatemreda6bum,&àcreditoribusin ius vocatum, 

in iudicio ftituros.Horat.iaty.i.lib.i.I/k/£r« 

bem eft ôcc. A E G R O T A T F A M A 1 

. V, A C I I L A N s]a?grotat,voc>«.fraîàtio 

eft à corpore.quo verbo fxpe vtitur Dempfthenes pro difsidiis; & feditionibuslaborarc.fic 

Varro Hb.udevitapopuliRo. apud Non. in verbo ?

DE RERVM NAT. LIB. I I I I. fyy 

fum tabiturintena res, &c*ordine conuerfo Icgi poft hunc ylangueitt officia 

&c. O(lendit autem Lucretiusamatcis neque rei,neque fama: parccrc, fed 

vttiufque ia&uram faccre:quod item'pluribus vcrfîbus docet Horat. lib.t. 

faty. i. Vt quondam MarÇaus amator Originis, ille. Qui patrium mima donat fundumque 

yLarémque ytiilfuerit mi(inquit) cum vxoribus vnquam alienis : Verum efi 

cum mimis yeft cum meretricibus,vnde Varna malumgrauius t cjuàm res trahit, &c. 

SICYONIA] calcci Sicyonij. M.Tull. de orat. lib.i. Sed y t fi mihi calceos Sicyonios 

attulijfesjnon vterer-quanuis ejfent habiles y&apti adpedem, quia non ejjent 

viriles: fie iïlam orationem difertamfibi y & oratoriam videri\fortem & virilem non 

yideri.Lutill.EtpedibusSicyoniadèmk honefta. RIDENT] rcnidenr,pulchra 

func. tralatio eft.fup. lib.î.princip. tibi rident aquoraponti. S M A R A G D I ] 

codices duo manufcr. hzbcnt y"%naragdi. T H A L A S S I N A . V E S T I S ] veftis 

cœrulei coloris, ET BENE P A R T A P A T R v M] & patrimonia,feu 

bona à patribus relidtâ,bene parta.dantur feortis, vt anademata, & mitras 

& fimil. comparent, Piaut. Epid.quidiftuc mirabile eftî Quafinonfundts exor* 

natte multa incedantper vias. H orat.fary. i. lib.i. Quipatrium mima donat fundûmquejarémque.quem 

verfum paullo ante protulimus. A N A D E M A T A ] 

fafeia?, corollar, redirniculav quanquam Feftus docet redimicula à mulieribus 

vocari catella's.quibus vtuntur ornatus caufa. quidam legi volunt anademata 

wmecontinenter,8c fine diftin£lione,&: interpretâtur vincula.quibus 

mitra vincîtur,capitique religatur,vt mitre fît numeri fîngul.pàtrij ca- 

fus. I N T E R D V M - I N PALLAM AC M E LI T E N s I A , C E A'QJV E 

VERTVNT.] ficreftituitAdrianusTurncbusdeuPellicerius,fecutus vcftigia 

vetetum codicum. Sic enim habent Vaticanus,Téthianus,FaërnJ»terdum 

in pallam yatque allidens iaccbidque vertunt i quibufeum congruunt Vencti 

antiq. Bertin. fie : Interdum in paliam, alidenfî achidque vertunt. Memmianus 

: Interdum in pallamtatque ahdenfia chiaquevertunt,.Vulgati autem varie 

deprauati funt. alij enim habent : Interdum in paliam & qualos y & ianthu 

va vertunt,vt Lugdunenfes: alijInterd.inpall. & qùalos & iacchia vertunt, vt 

Florcnt.& Vcnet.rcccntiores: alij Interdum in palUs & aclides y&iatria vertuntyVt 

Parifienfcs: quac feriptura à Bâptifta pio homine nullius iudicij ex- . 

cogitata eft. extat &chxc yInterduminpallam y&ftlit*s yO>iantina vertunt'. cuius 

neque rationem,neque fententiam video. Sic igitur, vt excudédum curaui,cum 

Adriano Turnebo legendum puto. Et tamen veterum codicum 

feriptutas propofui, vt fi quis ingeniofior veriorem Iectionem excogitare 

poterit,habeatparatum vndeadiuuari pofsit. lam vefleis Melitenfeis & 

Ceas in precio fuiffe fciunt vel mediocriter docti. M. Tull. Vert. 4«de iure 

àicanào.iam non quaro vndeccccamphoras mellis habueris yvndetamam Melitenfiumvejliutn,&c. 

ibid. fed tantitmneMelitenfiumïquajî etiam amicorum vxores 

wnaturm efcs,&c. Plin. lib. 4.de Cea infula. Ex hac (inquit)profeBam delicatioremfieminis 

vefiemauBor efi Varro. E X I M I A VESTE, B T; v I c T v] fi ' 

hic verfus mendb caret, videtur eue haec totiusloci fententia-.rem veftiariam,& 

facultates ad victum ncceflàrias infumunt in conuiuia, & opfonia: 

in ludos,in pocula, vnguéta,coronas,fcrta. 'MEDIO D E F o N T E E E P. 

s v R G. A M.]ex quo yKvM7mt&v illud amoris,à,Gra?cis didîum-.id eft dulec

3$o 

7 

&mel 

T, 1 V C R E T M CAR I. 

cum amaro coniunctum. fie Plaut. Moftell. Hanqueecafioramor 

felle eft facundifimùs * Guflu dat dulce : amarum adfatietatem vfque

DE K.ER.VM N A T. LIB» M i l , 35? 

Paruulaûmilio^plrm (jd(Ltota,merumfal: * t 

Magna, atque ïmmanls, %&r&&\vi£U,pletiaque honoris: 

ïïalbajoquinon quit,Tpa.v\tî: wuta,pudens eft. 

Atflagrans,odiofa,loquacula x.AfiwxS'toyfit. 

la^vov Ipaftivw tum fit, cum viuere non quit 

Pra , 

macie.pctS'ivy\yerdefi,iammortuatuJ?i. 

Atgemïna %& mammofa,Ceres efl ipfa ab Iaccbo. 

Simula,aiXmi acfatyraftdabiofa

36*0 T. L V C R E T I I C A R I \ 

amas Se animi corporis vitia, id eft nifi "velis omnia ILLTUS Se animi 

corporis vitia dii|simulare,Repcritur autem ha:c feriptura in quinque librismanuferiptis. 

C^VAM P E R C V P I S , AC V I sjeum in libris manuicri-* 

ptis reperiffem pircim />rvo/>É , 

'W,partim /tf.fc/tfiî.partim/ww.ego percupis re-, 

pofui.quod il quis mûct perpetis, vt habent nonnulli vulgati, aut pra;petis, 

vt quidam fcripti,non pugnabo. NAM H O C F A C I V N T] pra*termh> 

tunt amicarum fuarum corporis atque animi vitia .fie hune verfum explico 

réfèrent ad fuperiora:alioqui lege VtmbmntUy&c.pxoximo vérfu. E 

T R I B V V N T EA, QV AE] fie habent quinque libri manuferipti. Sed fi 

fuperiorem vetfum ad hune referamus, videbitur legendqm,Pir tribmnt eU'/}hi fod>%auçw}\yi*§pim(Mtd-xhaeji. Nonnulli 

autem m\dyx\s>£ot legi voluht:id eft nigro, Se viridi colore, quo nomme 

vtitur Platolib.'f.dérep. vbi huncamantium errbrem pluribus verbis 

perfequitur. Ego probo magis quàfn fwJ.yôof.(uïdô9t enim 

valet mellei coloris : ju^^PtS 0 

^ nigru iraque ïî f*«^«*>^ga9«-legeretur,idem 

diceretur: nifi quis dicat, idem vitium ab homine Romano, Grasço nomine 

appellatum, leuius quodammodo videri,atqueextenuari: quemadmodum 

apparet ex toto hoe'locovvbinomina,& verba fere omnia extenuantia,Gra:ca 

funt. Cum his autemJLucretianis çôrer illa Horatiana, in quibus 

optât Horatius,vtamicorum noftrorum vitiaitadifsimulemus,atqueeleuemus, 

vr 8c amantes amicarurn fuarum corporurri vitiis propemodum 

delectantur : Se parentes filiorum vitia leuioribus nominibus exténuant, 

fatyra^.lib. i. & prancrea locum illum Platonis lib.5. derep.Nqn celabo 

autem ledtorem omniaVocabula Gra:caîn libris anriqûîs feripta efïc litreris 

Latinis. ego famWdôquorundamdo&ôrum virolum fenteref-ia Graecis 

excudencîa curaui * -F OE T I n-A}fortaffe legén dum* JWWI'rf. 

A V 

K O 2 M O 2 } id eft inornata. N A A A A' AI O N] id eft parua Pallas, 

qua: ab Homcro defcribitur,8C appellaturâwaîdeft ca:fiis, Se glauçis 

oculis.quanquamfcio etiam alker grammaticos Grâecos hbûriomé ratefpretari. 

N E R v o s A] fie habent libri quinque manuferipti, Se aliquotr 

tfypis excufitnoD,vt^tilgati,-«rf«ç/rf.j IAP P K A',2] id eft capra/çra., caprea. 

- P A K V T I tLJ\ PJOM %i> i oK JCA^TAN M.l'Â,5cc^]fjc-tcftitui auçto 

îitate veterum codicum ftetui. Paruula (inquit) his nominibus appellatuc

DE R E R V M NAT. L I B . II II. ^Î 

ab amante, pumilio,id eft nana,&humilis ftature, âex-m fd*, id eft vna . 

Gratiarum, &c. atque hic locus multo iam antè à Pellicerio fuerat rcftitutus. 

T o T A M E R v M s A L.] fie eft diftinguendumîlla ( inquit ) quœ 

paruula eft.vocatur etiam tota merum [al. KAT A'n A H SIS ] ftupcfacliio, 

terrorrid eft ipfo aipedtu terrorcm & ftuporc incutiens. T P A r A ï'i E i] 

balbutit. M v T A, P V D E N S E S T] fi qua puella fit muta,& elinguis,aut 

infans,ait amans eam ingenuo pudore.quo minus loquatur,impediri.nam 

pudor obeft locuturo.Horat. iaty..lib.i. Infam nanque pudor pnhibebat pluraprofari. 

AAMnA'AION]parua lampas,feu parua fax. ISXNO'N 

E'PiME'NlON T v M F i T] id eft cum itamacilentaeft,vt viuete nequeat,appellatur 

Ipoftivimià eft amicula gracilis. «pa^y» arnica , puella 

quae amatur:ex quo xzmcotiçiw nomen lp«^«ytiov,&cc. ?' A AIN H N 

v E R o' s T] puella(inquit.)iam tufsi mortua,& 

tabidajarnantipa^wçft: id eft gracilis. Theocr,«J\«$)*w. M3


ftichiumaliquoties ab codera vfurpatur,vt fuprâadmonuimusr idque mutuatus 

eft Horatius faty.i.lib. i. Cetera dégénère hoc, adeofunt multa, loquacem, 

Delajfare valent Fabium. SED T A M E N E S T O IAM] id eft fed tamen 

demas eam eue eximia forma, demus eam efle venuftifsimâ,atq; adeo iplî 

Vcneriparetatalia: funt itéformofx.-at fine hac anteà viximus. N E M P E 

E A D E M FACIT, ET SCI M. F A C. O. T V R P i] C3dé tUrpî GtXCO* 

rum more dixit 7*07* t

DE RERVM NAT. LIB. I I I I. 36*3 

& omnia quç domi faciunt,cum fola? funt:quaî fuis amantibus occulta eue 

volunt. profcxnia autem vita? contra fignificarent quicquid puella: impu^ 

dica: &huiufmodi muIieres,coram amatoribus fuis &loquûtur, &faciût: 

quod totum eft fi&um & fimulatum, & ad illiciendos amanteis comparatummihilque 

in eo vcrum,nihil fimplex, nihil genuinum. At haimulieres 

fucumjraunditiemjluxumjiplendorem, rifum, blandilias „ & reliquum apparatum 

merctricium habent in promtupofitum >& fuis amantibus oftentant.fordeis 

autem fuas,inopiam, ingluuiem, immunditiem, maculas corporis,rugas 

3crineis emtos,& iîmilia occultant, fie Ouid.lib.3. de arte amâdi.Multa 

viros ne/cire decer.pars maxima rerum Ojfendet yft non interiora tegas.Idé 

ibidem.J^«inquirere. Nam libri feripti habent omneis anquirerefcu in~ 

quirererifus. P R A E T E R M I T T E T TE H. c o N c] id eftfinetteignofecre 

incommodis humanis.id eft non admodum in eo laborabir,vr te celet 

fua incommoda,ac mala:fed ea te finet cernere,iperans fore,vt ea aequo 

animo feras,tanquam humana,& hominibus v fi tara. 

Nec mtilierfemperfitfofùïfrirat amore: 

Qua* complexe viri corpus cum corpore iungit, ; 

Et tenet adfuBk bumeBans o feula labrisi 

Nam faut ex animo fepeiey* communia quttrens 

Gaudia foïïicitat jj?atium decurrere amorîs., 

Nec ratione alia volucres,armenta,ferœque y 

Etpecudes& equœ mdribusJùbfîdere pofjent: 

Si nonjpfa quod ilîorumfubatjtrdet abundans 

Naturagy Veneremfïlientum UtaretraBant. 

Nonne Vides etiam quos mutua fepe voluptas 

Vinxitjvt in vinclis communibus excrucientur? 

In triuiis quinfiepe canes difeedere auentes, 

Diuorfi cupidefummis exviribu tendunt: 

Cum inter ea validîs Veneris compagtbus bœrent: 

Quodfacerent nunquamjiifi mutua gaudia nojjent: 

Qua 1 

lacère infraudem pofJentfpinBoJque tenere. 

Quare etiam atqueetiamiyt dico)ejl communfvoluptas. 

NEC M V L I E R SEMPER] Neque vero mûrier (inquit) femper fe 

amare fimulat, fed interdum ipfa quoque amat ex animo. A D S V C T I S 

H V M E C T A N S O S C Y L À L A B R i s] fie legendum,wo» ajfuetis^t eft in 

Zz i 

\

•f£l/fi cc 

3^4 

T 

« I V C R E T I I C A R I " 

libris vulgatis. Eft mitiadJuBis participiam à verbo ad/Ugo, Mire vero exprefsit 

ama»tium:ofiîulaatiu,m nequitia-s iraprobulas : quilabr&labris alKgentes 

alrer ex alîcwuslabris humorem fugun^quafiqucaniarusalter alrerius 

hauriutir. hare autem ofcula dicuntur à po'em humida ; alia vero ficca. 

S P A T I V M D E C V R R E R E A M a R Is] elega,nti,&honefta nrajnilatione 

fignificauit mulierem interdum etiam amarc ex animo, & corpus fuum 

cum viri corpore commifeentem ipfamquoqueconimuniaexre venerea 

gaudia percipere pf operare. eft auté fralatio du£ta à ftadiis, m quibus curritur, 

vt notauimus fup. ad illum locum decmfi lumine WML lib. 3. s v B s 1- 

D E R E] fuccumbere. SVBATÂRDET ABVNDANS]IÎC reperi fcriptum 

in libris manufc.dicuntur autem fubare quadrupèdes farmine cumlibidinc 

flagrantes marem appetunt^cV maxime fues. Ftftus.SuiUumgenus inttifum 

Veneri prtdtderwitt po'àœ, ob interfeBum ab apra jtdonim^ quem de a UU diligebat: 

quidam autem quodimmundijlimi Jim ex omnimanÇuetopécore, & atdentifiimx 

Itbidinisjta yt opprobrium mulieribm indetraBumJtijumfubare &fubtre 

dtcuntur. vtitur hoc verbo Horar. epodi 12. iamque fubando TeBa ycubilia t 

tenta"que r«)»/»«.quod fi cui magis placcbit feriptura vulgzufubtù ardet, na 

pugnabo.ego quamobrem antiquam reiieiamus, caufàm no video, dictum 

cÇÏAVucmfubatardetîuuî-ms. ET V E N E R E M SALIE N T V » LA 

T A R E T R.] & animalia illa de génère farminarum Venerem marium fa 

lientium arque irruentium lseta vicifsim,&'pro fua parte trac"har,id eft maribus 

in Venerem ruentibus pariter & routuà refpondient: vnà cum mart 

bus volupratem rei venerea: tra&ant. vtitur eodem loquendi génère infrà 

eod. lib. extr. Clumbus ip/à viri Venerem filataretraBeu I N T R I V I I S 

0_y 1 N s. c] fecutus fum Hb.vuIgatos.Narain manuferiptis fcriptum eft 

In triuiis cum fc.&c. Qjy AE A CE R E] fie rcpofiufola veritatc frctus:fic 

fuprà.M*»* yitare plagas in amorti ne îaciamur x &c* C O M P A G I B V sj^vinculis, 

nodis, copulis. 

f 

Semin* cum Venerisftimulis excita per art us 

Obuia confltxit conffiiram mu tutu ardor: 

Et neque vtrum fiuperauit eorumjiec fuperatum'ft* 

Fit quoque,vt interdum fimiles exifiere auorum 

Pofîint,& referontproauorum fkpe figuras 

Propterea^quiamultimodis primordta multis

Miflafuo celant in corporefe 

DE RERVM NAT. U B. IJII. 3^5 

Qua 1 

patribus patres tradu 

Inde Venus y aria producitfo 

Maiorûmque refiert voltus,v 

Quandoquidem nibilo min 

Ftunt,qudmfaciès,O*corp 

Et muliebre oriturpatrio de 

Maternoque mares exifiunt 

Semper enim par tus duplic 

Atque y trifimile efl magis id 

Eimbabet plus parte œqua, 

Sine virum fubolesftuefl mu 

ET C O M M I S C E N D O CVM SEMEN] mime qua^retc incipit quamobrem 

filij patribus,ac matribus fimiles fint, aut difsinailes. commifcendo 

autem, id eft intercorn mifcendum, feu in commiftione viri & fa*mina». 

PA1MINEVM M V L X I T S V B ÏT A V' t, C O N R. ] feCUtUS fuitl Omnî 

ex parte libros vulgatos, nifi quod.mulxit, nouj vt illi habent, mulfit, excudendumcuraui,in 

hoc vno feriptura* veterisauctoritatem nô afpcrnatus: 

qua* feriptura talis eft. Et commifcendo cum femme forte virile Fa>min* vi mulcit 

jubiuviy&c. ego igitut ex mtdctt, feci ww/x/r.nara mulcit feriptum puto pro 

mulcfiuf. enim farpe feribebatur à librariis illis pro x. m ceteris feripturam 

veterera prxfcrtim deptïuatam.teieci. Qapd fi quis eius habendam ratione 

m putabit tamen, quemadmodum mihi maxime videtur : fie aliqua pote 

rit haberi.vr hoc modo legamus-. Et commifcendo cum femen forte virile F

$6S 

1 

T. L V C R E T I I ' C A R I 

ac difsimilitudinem filiorum arrinet,, medici item aiunt, fi femen patrium 

fit potentius ac dominantius Sç femine materno,&: fanguine méftruo,tum 

filios & animo Se corpore patri efle fimiles: fia ab vtroque fupererur, tum 

eos Se ingenio, Se figura corporis ad marrum fimilitudinempropiusaccedere. 

VT P A T R I B V S P A T RI o.] fie quidem habet libri omnes tum 

manuferipti, tum exeufi: fed videtur legendum,patrum. nam confuctudo 

Latini ferraonis poftular,vt verba fie conftruantur:tum firailcs marrum filij 

fiunt,femine materno feiliect dominante, vel materia: locum obrinente, 

vt fiunt fimiles patrum.patrio feminc. nam partieuhe copulantes,& dif. 

iungentescopulant,&difiungutfimileiscafus. ESSE VIDES IVXTIM] 

fielegi debct.ÔC ita habent quinque libri manufer. iuxtim autem pro iuxtà, 

id eft fimiliter, a*qualitcr, pariter. Salluft. bello lugar. hiemem,atque aftatem 

iuxù p

DE RERVM N A T, l I B. f I I II, 3^7 

genus. S E M P E R ^ N I M P A R T V S p.n.Jduplicidc femine,nemp« 

pa:rio,& mater no. partum vfurpauit,pro eo quod parieur, vt lib. 2. p t v s 

P A R T E AEQJ A] ph^ xquali parte; fd^ft habet pfa^ 

lis eft, quàm eius, cui minus fîrniîis dft^V^j: Ô C C E R N E R E T O S S I S ] 

alij libri habent \QtU wnen pofiis : quam lc

R 

Crajfdque conuenian 

3'

DE R E R V M N A T. LIB. I I I I. 5^9 

que ad Deos referre, A D O E E N T'C^V E A L T. D O N.]adolenr,id eft augent,honoranr,& 

ita Nonius. Virg. y£neid. lib. 7. Vmerea caftis adolet dum 

altaria tedis. aliàs adolere eft vrerc n^-r êy^H^^.Virg. pharmac. Vcrbenâf. 

queadolepingueis,& mafculamra. F A T I G A N T ] fatigant Deos precibus, 

& hoftiis fcilicet.fic Horat.od^.lib.i./'Jwe^ffV» fatigent VirginesfanB* minus 

audientem Carmina Vejjtamï fatigant forteis,confulentes oracula. Virg.lib.4. 

JEnddJtaliamLyciaiujferecapejferefortes, NAM STÉRILES NIMIVM] 

duas caufas affert fterilitatis,vnam quod femen nimis craflUra fit ; altcram 

quod nimis tenue, P R A E T E R IVSTVM] fuprà modum : fupra quàm 

fatis fit. v 1 c 1 s s 1 M] partim. T E N v E] vclprocelcumaticus eft, vel tenue 

difyllabumeft. Locis]vafismuliebribus. ADFTGBRE AÛHAE- 

S V M] adharrereprofert & hune verfum Nonius Marcell. in voce adbafus y 

& item alterum, qui eft lib. 3. Kam nequepulueris interdumfentimus adbxfum* 

A B o R T v] fie legendum feparatirn, non abortu coniunctè,&itahabét 

libri manu feript. A V T P E N E T R A T I S ] fie reftitui admonitus à cod. 

Vatic.in quo feriptum eft penetrati.Et vctà,vtpenetratis legatur,ratio,& Veritas 

poRuUnt.penetratis fubintcll. locis. nifi quis dicatpenetratum fignificationem 

hzbevc'wwmbM , &pofitumpro eo quod eft, cum penetrauit: 

cuiusmodiparticîpia funt iuratus,pranfus,camatus,&c.& ita (yxp.Quxpénétrât 

A queuntfenfumprogignereacerbum. NAM M V L T V M H A R M O N I A E 

v E N.] Docet alios viros aliis farminis ad procreationem liberorum con* 

uenire.Itaquemultumintetefïequi vir cumqua muliere matrimonio co- 

puletur,&nuptiascotrahat.harmoniar.ideftcoueniétia:. HYMEN AEIS 

ANTE V 

F VER. PLVR.] multa? pluribus hymenans,ideft pluribus nuptiis 

anteà fteriles fuerunr,nequc ex viris pluribus liberos fufeiperepotuerunt,&c. 

ET N A C T A E P O S T SVNT T A M E N,]id eft &c tamëpofteà 

alias nuptias nacta?,& alij viro iuncta: funr,vndeliberosfufcipere,& farcunda: 

effe po(Tent.hunc locum ( abfit verbo inuidia ) fane Ivçôît reftitui 

modicè à veteribus codicibus adiutus, cum anteà in hoc loco femper ha> 

fiftèm partim propterea quod participium naBx infolenter mihi per fe pofitum 

videbatur,partim propter ineptam repetitionem verbipoffunt.Cum 

igitur reperiflem feriptû in aliis codicibus veteribus,&naB


recti cafus, & cohçterc cum voce comparât alij malunt âvt per naturam coparem,vxorcmcôpatisnatura; 

intclligamus. NATIS M V N. SENECT.] 

nara hanc gratiam debent parentibus liberi,vt non folùm eos alantyverùm 

etiam tutos ab iniuria prxftent,quantum in cis firum fit.Hefiod. de liberis 

ôjêTîSetect/ijTêy. v s Q_y E A D E O M A G N I REFERT,Sec.]vellegendum 

TLzctfanQVfquettdebmAoniboc refert, videlicet, quasmulier cumquoviro 

iungatur,& mifceatur,adid vt femina feminibus commifeeri pofsintgenitaliter 

apta,id eft accommodata ad gignendum,&:c.vcl dicedura poft verfumCraJfâqueconuemant,&c. 

verfum talem, & qui talcm fententiam conrineat,defiderari, 

Quœ cum quo cupide iungaturper Venem res\\d eft vfque adeo 

magni refert quae fasmina cum quo virocorpus fuum commifeeat. quo 

verfuaddito,integer &planus erit hiclocus, alioquilacer, mutilus, & obfcurus.Cum 

ha:c fuperiora fcripfiflcm , miflum eft ad me ab Io. Cojombino 

viro dodo populari meo, exemplum Lucretianum oîim Lutetia; typis 

exeufum, ad cuius oram è regionc huius lociaferiptus erat hic verfus cum 

hac infcriptione,& quafi commendatione : verfus rejlitutus ex V. C. Quacui 

iunBa viro fit femina per Veneris res. qui quidem verfus ita mihi videtur Lucretiodignus,vt 

nondubitem,quin fit Lucretianus. A T Q J E A D E O 

R E F E R T,&C] refert vero etiâ quo vi&u vit & faemina vtantur. A L I i s 

R E B v sjalio cibo,ali6que vi&u. c o N c R. S E M. M E M B.] femina cum 

membriSjVelinmébriscrefeunt. A T oy E ALIIS E X T E N V A N T V R ] 

nihil muto,tamctfi duo codices feripti Faerni, 5c Tethii habeât Utque aliis 

tenuantur irtwûmprcfsi autem Fiotcnt.Extenuantur ttétnque

DE RERVM NAT. LIB. I I I I.' 371 

ôflatoJd efl; ita inflcxo,& incuruato, vt exoiîe videatur, fludus commouet.Apul.lib.l.deafino 

iar Jmjuejîexibus tonuofts enertum t&exôjfem faltatiotiem 

explicat cum omnium^qui adorant\admiratione. fie Io, Auratus homo acerrimiingenij, 

dodrina?que fingulatis verfum illum Hefiodi in lib.ep>«,jw« 

Wfiav ^tftte}(i,W kyéçtet h 7rreftt7îj'!/^:qui vulgo de polypopedé fuum 

rodente intelligitur,interpretatur de homine ignauo,& inertirqui nullo in 

hiemem aîftate ptatteritapraîfidio parato.nullâquc re ad vitam tolerandam 

prouifa, corpore contrado domirefidetfrigorc rigens,faméque tabefeés. 

in nonnullis libris Iegitur exojfatim: quod fi cui probabitur magis,eadem tamen 

erit fententia, eadémque interpretatio quadrabit. Pra:terea ne illud 

quidem lectorem ceIabo,cuidam dodo viro,legendum videri«« omneispe 

BorefluBus. EICIT ENIM. S V L C I R E C T. R E G. V I A'QV E V O- 

M E R E M,&C] hune locum approbante,atque adeô adiuuante M.Antonio 

Muretofclicifsime(mea quidem fententiajreftirui.eft autem totus hic fermo 

kMweitor.pcT quem fignificat Lucretius, mulierem clunium agitationeconceprionem 

feminis virilisprohiberc,quiavomerem :id eftmcmbrum 

virile rali corporis motu eiieit è reda via, ac regione fulci fui genitalis,id 

efl: partis fuar pudenda;, & à locis, id eft à fedibus illis muliebribus 

auertit feminis virilis idum. fignificat id quod vno verbo Gra?ci dicunt 

femenaiovSuj3o^«

37* 

quod hoc totum , Sctnundo corpore cuit* ,vt habent libri vulgati, non fatis 

APTE cohaîrebat cum iis qua; antecedunt, coniedura ducTrus fie repofui, & 

mundo cor port enim qux feriptura fine controuerfia, redira & germana Lucretianaeft:alteraauteminepta,inconcinna, 

& propemodum non Latina. 

C O N C I N N A T ] concinnare (inquit Nonius) àcinno potionis génère ex multis 

liquoribus confeBo. M. Tull.orat. perf. EH autem quidam inteneBus inter bos 

médius, & quafitempérâtes, nec acumine pofierierum, nec fulmine vtens fuperiorum 

tvt cinnusUmborum,neutro excellens, vtriufque particeps, vel vtriufque ,fi ve~ 

rumquœrimHS %expers.

Dionyfïus Lambinus, Adr. 

Turnebo' S. D. 

375 

X T. Lucretij Cari libris fex, xAdriane Turnebe, 

quattuor iam funtconfumti, & quattuor magnis } 

& clam~yim donati. refiant duo,quintus & fex- 

tw iampridem tibi,& lo..Aurato coUegismeisfvi. 

ris dofiifiimis, noftrœque GalUx ornamentis, & 

prêter collegu ipfius necefiitudinem, mihiamicifii- 

mis defêonfi, ac dejlinati. ^4c de Io. ^4urato qui 

dem homine tuifimillimo, &pœnegemino, dicentur eafortajfi, qu alium in Platonica: illum in iure dutlijwnc in mé 

dicinal hune in poëtica, illum in arte dicendiihunc in lingua Latinajllum 

in Gr&ca. Te~verh quibws dottrinu eruditum, quibws diftiplinis inflitutu, 

quibws litteris expolitu dicamÎJSfam fi te in arithmeticisgeometriciSyOJlro' 

logicis, muficis "Valde exercitatum ejjepmdicabo : ~Verifiimum quidem tux 

laudis tejlimonium tibi dabo'.ftdreliquarum artium, ac dijciplinaru, qui- 

bus non minus excultws, atque omatus es,laudes tibiadimere yidebor. Si 

teprœflantifiimum noflrx xtatis philofophum efle contendam : nemo erit 

mortalium^qui me refellere queat. Seddum tibi î/num exmultis, quœ pro 

prie &l>ere tudfitnt,reddo'.cetera, quœ nequefunt tuajibi detrahere exifli- 

mabor. Si te Romana antiquitatis ejfi fiïentifiimum: fi ad litterarum La- 

tinarum recefjws intimas, abditofque ac penetraleisfocos intrajjè confirma 

bo: nemô mihi yemmdicenti non a^fentietw.fedaUquisfortdjfè fententi& 

mez ignarwsjium hoc ita tibifeorfum ab aliis flux non minus funt tuafri~ i 

buo ; exiftimabit te a me pet fummam iniuriam aliis tuis infinitibm lau- 

dibwsâtque ornamentisJpoliart. Si te linguam Grœcam ita callere }ac fene- 

re teflificdborfyt fi & iis temporibus, & in iis locis, in quibus hœc lingua 

maximeflorebat, natus ejjès: nemo mefvt mentientemredarguerepoterit: 

fed mihi "Verendum ejl,ne dum tibi huiws ~yniws laudis l>erus teftis,& buc- 

cinator Jum>ceter

monem hahes ; totum orbem temmm "vîdemdecempedis quihufdam dimenfts 

effe, rddioquepropemodum defcripfiffe : Cum de dflr'vs toqueris : calum 

comminus fpeëldffi, & ftellas ipfa dtnumeraffe : Cum ^triflotelem 

interprétant: ^lexdndros,Themiflios,Simplicios }dtque adeo uiriflotelem 

ipfum ab inferis excitdre: Cum Pldtonem,Theopbrdflum,PlutArchum,qui 

Ividentur interdum a nobis intelligi nolle ,/ùfcipis explicdndos: facis l/t y 

qu£ de indufirid obfcurius effe locuti Itidebdntur, pldnifime, atque dper- 

tifime dixiffe Yidedntur: Cum Homerum, Sophoclem, Euripidem, Pmda- 

rum, xAriftophdnem>& ceteros po'ëtcts interpretdris-.totam cetdtem inpoê- 

tislegendis confumfiffeexiflimdrisx Cum HeYodotum,Thucydidem, Poly- 

bium, & alios hijloricos traBiii :fdcis, "Vt uullos prêter ea fcriptores per 

omnem l/itam peruolutdjjè l/idearis'. Cum Demoflhenem,Aefchinem,Ly- 

fiam cetera s Gvacos rhetores inmanws fumu:Âthenienfishominis iifdem 

temporibm ndti,& in eddem Repub.~\erfdtifpeciem prœbes: Cum M.Tul- 

lijfiue orationeSyfue libros philofophicos, fiue epifloldm l/olumind in ma- 

nibus hdbes: eosjqui te dudiunt in eam opinione adducis^t M. Tullij ani- 

mdm in corpus tuum immigrdjjèputent : itd omneis illius admirdbilis,

T. LVCRETII CARI 75 

DE R E R V M N A T V R A , 

L I B E R CiJ INT. V S . 

Vis potis efidignumpollentipeBorecarmen 

Conderepro rerum maiefiate,bifque repertis* 

Quijùevalet verbis tantu,qukfingere laudes 

Pro meritis eius pofiit,qui talia nobis 

Petlore part afuo,quœfitaque prœmia liquit? 1 

^ 

* *Hemo(yt opinor.) erit mort ait corpore cret 9 

Namfi, vt ipfapetit maie fias cognita rerum, 

Dicendum'ft : deusiîle fiuit,deus inclut e TAemmi, 

Quiprinceps vittrationem inuènit eam,qua 1 

T. L Y C R E T I I C A R I 

Et piomedis equi Cirantes naribus ignem, 

Tbracenîftomdfjue phgcvs,atque Ifmar'a pr opter >t 

Tdntopere officerent nobh^yncis^ timenda 

Vnguibus Arcddia volucres Stympbdlacolentes* 

Aurekque Hefyeridum fru ans fulgentia mdU 

Asfer,acèrba tuemjmmani corporeferpens, 

A rborls amplexusftirpemf quiddenique obejjet 

Pr"opter Atlantaum littus, pcldgéqueJettera, • 

Que neque nojler adit quifquawjiec "Barbarus audet* 

Cetera dégénère boc .^ d^ faJf^ fapieptia çî^^dea^paret^qak) 

aut Pythagoram Uuâare^qmfeprimm^yt dixi) "pbihjophum nomittamr. aut Mité* 

funt

DE RERVM N A TÉ II B. i V. 

ftumThaletem,quidererunatur'aprimustfaditurdijftutajfe. N v N c À P P E U . 

s A P I E N T i A.] fie Ennius lib.7.exFefto;Kecquifquamfopbiam yfapientia 

quxperhibetur, Infumnis viditpritt yquàmfam dtfcere capit. Sic enim primum 

verfum emendaui.in fccundo autem verfu/àw idem valet,quod eam. Sed 

quod ad huius loci fententiam attinet, eam maxime illuftrant quae loquitur 

Torquatus apud M. Tull.lib.i. de fînib. his verbis. Nam cumignorattone 

rerum bonarum y& malarum maxime bominum vitd vexetur yob eumque emrem o* 

voluptatibus maximis fopepriuentur,&prauij?imtsanimi dolmbus torque'antur y 

fapientiaeft aâhibenda,qué & terroribus, cnpiditatibûfquedetraBis y

378 Tl LY.C R E TJ/I/ R ï _ 

»* «gfM* y/i. D I D I T A] difperfa.' A H I I ?• T A RE] ante/re,~ an recelée; 

ï E R ÈILE] ficduollbrimanufcriprij&ita'Mu^ 

c^y i © N E M E AE v s] perfequitur aliquot Herculis l^bores : quorum 

primus fuir Léo NemeaeuS.magnitudine inuiirata5neque ferro, neque are, 

neque faxo vulnerabilis,fedfola-vi manuum vioiabilis. Leonis aurem hiatus 

sfeê$e 

& ! 

^x 0 

* 

Sïk TÙJÙ à>e/û77/7tt,&c. (inquit Diodor. Sic.) id eft œrea prarfepia h.ibebanc 

propterimmanitatem,ac feritarçm,catems ferreis propter roboris prxftâ-, 

tiam vJflciebantur: alebantur autem non hordep ?aut aucna.aut alio cibo è 

terra nato, fed çorpotibus humanis raembratim difcerptis,acdilaccratis. 

Virgil.lib. 10.No»Diomediseqmsinoncurrumternis jîcbiïlis? I H R A C E N , 

B I S T O N. ]eratenimDiomedcs Thrax.feuThrex. B I S T O N r A'S OY E] 

Thraciasà Biftonia vrbe,.vel à ftagno Biftonc.ex quo Biftonides.Horat. 

od. 19. lib. z^Bifionidum [mefraude aines,, A R C A D . V O L V C . S T I M P H . 

c o t.] hic fuit quinrùs. Stymphalus vrbis, Se montis nomen in Arcadia, 

SeStymphalis palus;vnde; Stymphalides aues, qua: magnitudine gruibus 

pares étant (vttraditPaufan. Arcad.) figura ibibus fimiles, roftra habebat 

ita folida Se dura,vc arma pénétraient, fuberi aurem foli cedebant. Stymphalia 

monftra appçllat Catuîl. carm. ad Manlium. Tempore quo certa Stym» 

phaliamonjirafagittaPerculit imperiodeteriorisheri.cas aueis fàgittis fuis confixit 

Hercules,vt déclarant verfus Catulli,& tradit Paufan. Arcad. Sed Diodorus 

Sicuîus feribit lib. 4. cum conftruâo arneo crepitaculo, Se ingenti 

perid fonitaexcitatoillas abegifle. AVREA'CLVE H E S P E R I D V M ] 

Duodecimus hic fuitHerculi labor iniuncTrusab Euryfthco,vtexhortis 

Hefpetidum mata aurea, feu oucs aureas afportaret. (nam Arapud Gra:cos 

vtrunque fignificar.) quorum euftos erat.draco peruigil.de hoc autera 

draconc, & de Hefpcrtdibuslege JDiodarum Sic.lib.4. Virg./£n. 4.^0»- 

Jlwtafactrdosjiefperidum temphcuflos,epuUfque duconiQua dabat,&facros fer 

uabatin arborenmos. A G E R B A TVENS,] accrboafpeâu.accrbè inruës. 

imitarus eft VirgiLGeorg.3.yL$eracerbafonans. S T I R P E M Jtruncum. 

VirgiL/En.iz.lentôqueinfïirpemoratus. P R O P T E R A T L A N T A E V M 

LLTT v S] çum in omnibus libri&maqufcriptis,quosquidem viderim,Vaticano,Thet*Faërn. 

Bcrtin. Mernm. fcriptum reperifiem fropterjltuneum 

Uttusjn vulgatis autera Q>ccmpropter &««j,déque hac feriptura: difsimilitur

DE RERVM NAT. 1 1 B. V. 

DINC AD Adr. Turnebum r&tuli(TemiconieciHllctvaldciv^'X» ,< 

' ïcgendûtty 

Tropter Atlantxum littus i (quemadmodum cxcudendum curaui, leuj iramu7 tatione facta feriptura; 1 

veteris, nempe^rhutatoi. INL.Sc ex e. vocali facâ 

diphthongo a;. & addito r. qua; emendatio MINIME violenta eft. p. E iX- 

G E'OJF E 

s E v E R A] fie habent libri quinque manuferipti. ^tx pelagefeuejvfautemjintelligcnon 

nauigabilia,& qua; non pra*bent fe nauigâtibusplacata,aut 

facilia.fed infefta,& inimica. pelage autem Grascur^ eft", yi*-&y*,vt 

(ifi.hu mele.fic lib. 6.TAT pelage multa3& Ltéfubflrata videmùs. N A M* A D~ j 

s* A^ 

T I A T E M ] nam etiam hodie ad fatietatem,«ç»> w'esr. id eftvalderepleta 

eft terra ferarum. S c A T I T]ficlegendum,& ita habent libri manufcripri,non 

fatet.Cicin£xà.,LargtfluHm fintem fedtere^ atque erumpereflumen. fie 

apud hucfuIgit,feruitySic. Q_V AE PROELIA NOBIS, A Y Q J E P E R. 

T V N C INGR. i N s i N v A N D y M] id eft qua; tune preplia inire, qua;'q; 

pericula adiré nos oportet vel inmtosî infinuandum: fubintellîgc eft : id eft 

infinuare,& fubire nos opoïtet.invratiis: id eft velimus, nolimus. fie fuprà 

lib. 3. extr. at,quod fcdtcet (vtfit) Ejfugere baudpotis efl jngratiis ba'RETYO' angit. 

Cum in libris omnibus legeretur : XATQUEpericulafunt ingr. &c. ego, ^ttque 

pericula tune, repofui: qua; fcriprizra fine controuerfia recta eft. c v P p E- 

D 1 N 1 s] id eft cupiditatis.idem lib.6. princip. Et finemftatuit cuppedinis ydtquetimoris. 

& fup. lib. ^.Tam magis ardefeit dlacuppedine pe&usiSc hem fiepe. 

Cupiditates (inquit M. Tull. deFinib.) funt infatiabiles , qua non modo fingulot 

hommesyfed vniuerfas familtas euertunts totam etiam labefaBant ptpe remp. Ex eu* 

piditatib. ediaidtfidiaidifordia , 

ifedittonesibella nafeuntur. Ibidem fub perfona 

Torquati dicitEpicurum tria gênera cupiditatum pofuifle: vnumearum, 

qua; eflent & naturales,& necciTària:.alrerurn carum.qua: narurales eflent, 

nec tamen neceflariar; tertium earum,qua; nec naturales erfent, neenecef* 

faria-J&c. „ . , • 

H DE IGITUR QUI CUNBD FUBEGERIT,EX ANIMOQUE 

EXPULERIT D I B I S J I O N ARMISMONNE DECEBIT 

H U N E B O M I N E M NUMÉRO D I U U M DIGNARIER EFFE? 

C U M B E N E PRŒ/ÈRTIM MULTA^DC DIUINITUS IPJTS 

I M M O R T AHBU ' DE DIUIS DARE D I B A FUERIT: 

A TQUE OMNE M RERUM NATURAM PANDERE D I B I S . 

CUMS EGO INGREFUS VEFÏTGIAFIUM RATIONES

380 T, L V C R E T I I C A R I 

Çedfwtulacrafokre'mfomnisfaUe 

Cernere cum videàmur eum, que 

i 

5» * 

Qupdfiïperefl,nuncmç bue rationis detulit o 

J.J . Vt tn'tbi mortali confifiere corpore 

j£?^ 

V 

C 

Natiuûmquefimul ratio reddunda 

Et quibus ille modis congreffus mat 

Fundarïtterram^dum,mare,fidera 

Lùnaïq^globumitum qua tellure dn 

Extiterint: O" qua nuïïofint tempore n 

Quove modo genus bumanum va 

Çœperitinterfevefcipernominare 

Et quibus ille modis diuûm metus in 

PeBora, terrarum qui in orbifanBat 

Fana,lacus,lucos,ara$,fimuldcra 

Pratereafoliscurfûsjunaquemeat 

Expediam,qua vifleBat natura gub 

Ne forte bic inter calum,tertdmque 

Libéra ffontefua curfus luflrare pere 

Morigera adfruges augendas,atq 

Néve aliqua diuûm volui rationepu 

caTT^ b tcÂ'ejd'N&m* bene qui didicere de 

Si tamen inter ea mirant ur,qua ratio 

Quaquegenipofiint,prafir(im ref?u 

Quafupra caput atberiis cernuntu 

7{urfus inantiquas referun-turrejlig 

Et dominos acreis adfcifcuniyOm 

Quos miferi credunt,ignarï quid qu 

Quid nequ eat,finita petefias deyà 

Qudnamfit ratione,atqm alt\ mmin 

SVBEGER.IT] HotitAi.i.cpi&.lfytÀqMfttatt portent* ni* 

o T 1 s» NON A R M 1 s] id eft verbis & rarionibus, nô ferro,neque telis,, 

neq; corporis viribus,vtHercufesé J 

H V'N CTH O M I N E M] fïacPyrhaôrâV 

fiueThaletem > vt vidcFjxmianusk i M H o R>T A U B=y' DE O I.V- 1 sjfîc.

DE RERVM NÀTV LIB. V, 5g> £ 

reftitui,vfum & confuetudinem Latini fetroonis fecutus. fie enim loq i f l . 

tur Latini: jîmo de diuis>diBa,feuverba de Dtis. P A N D E R E D i c T i s J f i ç 

lib. i. & rerum naturamexpandere diBis. cvivs EGO INGRESSVS 

v E s T. ] hic verfus pertinet ad verfum abhinc decimum , cuius principiû* 

eft, Quodfuperefi>nunc me hue ratianis, c j r r . Et videtur eSb eù&xaKuQov 

hyperbaton fcilicet.ficenim videbatur loqui debuifle.Cuius me ingrefsû 

vcftigia,dum perfequor &c. nunc quod fupereft hue rationis ordo detulir, 

ac prouexit, vt ratio mihi reddenda fit mundum effe & natiuum,& morta- 

lem. Q.V O G E N E R E IN PRIMIS, &C.] lib. 3. NEC P O S S E 1N- 

C o L.]fic lib.3. No» mode non omne incolumh durareper œuum,Sedminimiïquod' 

vis nequeat confiftere tcmpusïlego autem incolumis,vt fie hic ordo.& reperra 

eft non poffeincolumis magnum durareper aruum, Sed'fimulacrain fomnis 

metemfatlerefolererepertaJùnt t&c. C E R N E R E V T I V I D E A M V R ] c û 

in codice Vatic.fcriptum reperiflem,C«»«'f vt videamur, ego Cernere vtt repofui. 

ciVOD SVPEREST, NVNC ME HVC RAT.] Nunc inftituit 

docere mundum efle natum, & interit'urum. Pendct autem ad hune verfum 

fententia vfque ab {Wo^Cums ego ingrefus veftigia^&c. qui fortafle ita le. 

gendus eft: Cuiusme ingreffum veftigia, dum rationes, &c. qua: feriptura fi cui 

placebit, fie erir hic verfus Icgcndus : Quodfuperefl nunc huc,&c. detra&o 

pronomine rn^quod non reperitur jn plerifque libris. C O N G R E S S V S 

M A T E R I A I ] concilium primorum corporum,coïtus, & cœtus primôrdioram. 

c OE P É R I T INTER SE V E s ci] fie reftitui. parti m fecutus 

fidem codicum manufeript. partim Nonij Marcelli teftimonio adduétus,qui 

fie legit hune verfum,& interpretatur vefci, vti. Vefci ( inquit illc) 

etiam ftgnificat vti. Virg. /Eneid.i. Quem fi fata virum Jeruant, fi vefeitur aura 

lAetberia.Lucrct. [uj.Qu6vemodo tt$cJ?AC\i\iius.fagimus >qui arte hac vefeimur, 

idem arm.iudicio. Qui viget yvefeamr armis, & percipiatprœminm* T E R R A - 

R V M QJV 1 1 N o RBi]inprouocabuloqui,ivocalisnonelidituri&corripituriquod 

non efle nouum faepc admonuimus. qui deorum metus (inquit) 

tueturdeorû fana,lacus> lucos, aras,fimulacra:id cftfacit vt homines 

fana,& cetcra,quae fuprà diximus,diisimmortalibus confecrent. N A T v- 

R A G VBERN AN s] fie infrà paucis pôft verfibus. Qttodprocultt nobis fie-, 

Batfortuna gubernam : vel, vt aliis in libris Xz^xmjnatma gubernas. NE FOR 

T E H AE c]fic habent libri manufcript.quinque. hac autem nempe folem,. 

&lunam. NAM BENE Q^y I DID. DEOS s E c] hic verfus, & noué 

deinceps fubfequentes,itcrantur non longe à principio libri fexti. s E c v- 

R V M A G E R E AEVVM] fecurè viucre.ex hoc illud Horatianû fumtum 

cil faty.ç.lib.i. nanque deos didicifecurum agere auum.ûc fup.lib.i.& x.Omnis 

enim perfeDiuum natura necejfî'fl Immortah auofumma cum pace fruatur >&c. 

QyAECtyE G E N 1 ] id eft gigni. Q J A N A M SIT R A T. I O NE] hic. 

verfus cum fuperiore iteratur lib.i.& lib.tf. 

Quoijuperejljie te inpromiftsplura moremur,, 

£rimipio,mdria M terw^dlûmque tuere: 

BBb 3

$L T. I V C R E T I I C A R I 

Horumnaturam triplicemjria corpora 3Memmi y 

Treisfyecies tamdifimilelsjria taliatexta, 

Vna cites dabit exltw.multofqueper annos ^ 

Suflentata ruet moles & machina mundi. 

Nec me animi ftllitûdm res noua ymirdque menti 

/lecidat exitium cdijerrâquefuturum: 

Et quàm difficile id mihifîtperuincere dicjis: f 

Vtfit tvbl infolitam rem adportes auribus anù, 

Nec tamen hanc pofiis oculorum fubdere yifù y 

Nec lacère Indu manus yvla qud munit a fidei ' i y/ 

Proximafert humanum m peBusjemplaque mentis. 

Sed tamen effabor.diclis dabit ipfa fidem res 

For fit an^ grauiter terrarum motibus or bis 

Omnia conquaffariin paruo tempore cernes: 

Quodproculd nobisfleclat fortumagubernans: 

Et ratio potiu^qtûm resperfuadeMipfa, 

Succidere borrtfonopojje omnia vicia fragore. 

NE TE i N P R o M i s s i s p. M.] quidam viri docti ccnfcnt dclendum 

pra?pofitionem,y». T v E R E]intuerc,afpice. H O R V M N A T V- 

R A M,&C] fie neceflariè legendum. nam in vulgatis Iegitur Quorum natu- 

" um,&c. TREIS s p EC IE s,&c] hune verfum profert Nonius in voce 

textus. VNA DIES DABIT] Idemlib.z.cxtr. Sicigiturmagniquoquecircu 

mania mundi Expugnata dabunt Ubem ,putreif que ruinas. Idem infrà eod.lib. 

J[t non multa uirûm fubJignif millia duïîa Vna dies dabat exitio, erc. hoc a?mulatus 

eft Guidius his verfib. Carmina fublimis tune funt moritura Lucreti,Exitio 

terras cum dabit yna dies. Negat autem hoc Ariftotelcs i.lib.de ca?lo: negat 

& Plato in Tima?o.fed hocintereftinrerPlatonem,& Ariftotclem, quod 

Plato mundum à Deocreatum ctfeaitjnteriturum negat.non quàdfua na 

tura non fît morralis, fed quod nô fîr confenraneum bonitati opificis Dci, 

quod opustanto confîlio.tantaqucfapientia fabricatus fir,id opus autdif» 

foluere,aut aliqua vi diflblui fînere. Ariftoreles autem quicquid natum fît,., 

vult etiam interirepofTe,atque adeo interiturum.Ca?lum autem neque natum 

efle,neque vnquam interiturum. NEC ME ANIMI F A L L I T]genus 

loquendi vfitatû Latinis,8c maxime poè'cis, vt alibi notauimus. o c v- 

Ï.ORVM S V B D E R E VISV] oculis fubiiccre. vifu, id eft vifui. i N D V 

M A N v s] in manus. indu prxpofîtio antiqua, qua? valet /»:iacëre autem in 

manus,id eft manibus contredrandam dare. o__y A v 

] per quana partem, 

nempe per fenfum tangendi,& fenfum videndi. TEMPL A'Q^V E M E N-

DE HERVM NAT, U B , V. 3S3 

Tis]mércm. D I C T I S DABiT IPSA FID-EM'RBS Ï O R I I T A N ] 

id eft forfàn rèsip{a,nempc mundi intérims, fidem côdliabit meis verbis, 

te viuo,& videntetcum omnem huncmundum conquan r 

âri,& concidere, 

Se diflblui cernes,rum mihi credes. Ï I B C T A T ] auerrat. F o R T v N A 

GVBERNANS] nonnulli libri habent natura, guùernans. SVCCIDERE] 

fubter caderc. 

Qua prius aggrediar qukm de refunderefat a • 

SancliuSjO* multo certa ratione magis,qudm, 

Pythia qua tripodeè Pbœbi,laur6queprofatur: 

Multa tibi expediam dotlis folatia diclis: 

2{eHigione refrenatus neforùr caris 

Terras,

4 

^84 T. L V C R E T I I C A R I 

Quod quoniam nofiro quoqueconflat corpore certum, 

Visfiofitumque videtur,vbi ejfe, O* crefcerepofiit 

Seorfumantma,atque animusitanto magis inficiandum, 

Totum pojfe extra cerpusfbrmdmque animalem 

Putribus inglebis terrarum,autfolis in igni, 

Aut in aqua durareâut altis œtberis oris. 

Haud igitur confiant diuinoprddita fenfu, 

Quandoquidem nequeunt vit aliter'ejfe animata. 

S A N C T I V S , ET M v L T o,&c] hîc verfus,& qui proximè fequitur, 

* iam fuprà pofitus cxtat lib. i. R E L L I G Ï O N E R E F R E N.] fuperflitionc,ôc 

inani deoriï metu tepreffiis. M E A R E] moaeri,labi. P R O P T E R - 

E A'Q_V E P V T E S,&C] id efl; & idcircô puces çquum efle eos omneis dare 

pœnas,pro fua impictate, vt Gygantes, qui fuis rarionibus mundum intcrirurura 

efle probare conantur. I M M O R T A L I A ] cadum, folcra, lunam,&cet. 

QJAE P R O C V L Y S Q V E A DEO] hacc nunc dicuntur ex 

perfona Lucretij. QJTIPPE ETENIM NON E s T] id efl: no enim fieri 

potefl,vt animus,& confilium cum quouis corpore fit. fie lib. 5. Denique 

in xtbene non atboi, nonaquorein alio Kubes ejfequeunt, &c. ibi enim duodecim 

verfus &amplius, huius loci, ia pofïti funt. NON A E Q ^ O R E SALSO] 

lib. 5. eo,qué indicaui, loco lcgitut : non œquorein alto, V B I O„V 1 C QJV I D 

c R E s c A T] id efl vbi quicq$ crefear, C O N S T A T C O R P O R E CER- 

T v M] confiât ccrtumjid efl certum cfl. 

v?,f */ff'*j7' ^ Illud item non eft,vt pops crederefedes sf- 

, f ,V f,**- bfdJt^^ Deûmfancla* in mundi partibus vllis. 

"Tenuis enim natura Deâmjongéqueremota* 

Senfbus à noflris animi vix mente videtur. 

Qu* quoniam manuum tatlumfkffugit O* itfum: 

Tacltle nil nobis quod fit, contingere débet, 

Tmgere enim non quit,quod tangi non licet ipfum. 

Quare etiam fedes quoque noflris fedtbus effe 

Difiimiles debent,tenues de corpore eorum: 

Quœ tibipofierius largofermoneprobabo. 

NON EST vï]n5 potcfl fieri vt yvt.'îmo7rtàt. s E D E s ESTE D-E V M] 

negat Lucretius vllam roûdipartcm deorum fedem efle, cumHbmerus >& 

pleriquephilofophi confentiant cadum deorum efTe domicilium. idem rçihtur 

& vita communia (inquit Arifloteles) Nam manus ad cadum porrigimus,

DE R E R Y M N A T» IIB» V. 385 

gimus,atqueattollimuscûvotafaciraus,acprecamur. T E N V I S ENIM 

N A T v R A] fie argumentatur Lucretius. Dcorum natura tenuifsima eft, 

atque àfenfib. noftris remotifsima. at quod eft huiufmodi, neque cjuicquâ 

tangere, quod nobis fît ta&ilc, neque à nobis tangi poteft. omnes autem 

mundi partes fub fenfus noftros cadunt .ergonullar mundi partes deorum 

fedescffepoflunt. o^yOD T. N O N LICET IPS.]quidam legendum 

putant:quodtdngin»nqumipjùm. A N I M I V I X M E N T E v.] vixcogitatione,& 

intelligentia coprehenditur. CupMb.+.H&ew dnim* vigildt. c o N- 

T I N G E R E DÉBET] contingere,id èft attingcre,tangerc. 

Dicere porro bominum caufa voluiffe par are 

Prœclaram mundi naturam,pr opter edque 

Id laudabile opus diuûm laudare decere, 

Aeternûmque putare,atque immort aiefuturum, 

Nec fas effe,t>eûm quodfît ratione vetufta 

Gentibus bumanisfundatum perpetuo

38

DE RERVM NAT. LIB. V. 387 

to in tenebris manquant in gurgufiiathabitauerat. Vofl aute varietatene eutti dehBari 

putammiquac^îum >& terras exornatas yidemm\Qu* ifia pot eft efie oblcBatio deo? 

qu/cfi effet, non ea tandiu camepotuiffet. jin bxc>vt fer} clicitis, bominum caufa £ 

deo conftituta funt ? [apitntumne ? pr opter paucosergo tanta efifaBà rerum molitio. 

anftultoru} at primùm caufanon£uit,curdeimprobisbenîmereretury&ç^ Q_y 1 D 

P O T V I T N O V I T A T I S A M o R E M A c c E N D. ] fie reftitui trium librorummanufcriptorufidemfecutus. 

AN CREDO IN TENEBRIS} 

an fcilicet deorum vita iacebat in renebris,&: majore, donec miïdus créatgs 

eit? an habitabant dij tanquamin gurguûio?quod eftabfur\Jurn diclu. 

0_y I'DVE MALI] hune verfum,quifuerat alieno loco pofitus A in fuum 

locum reftitui. débet enim legi poft verfum, Donec dduxit, ejrcet, Q_V I D 

OBEST NON ESSE C R E A T V M?] in quibufdam libris legitur,»o» ejfe 

creato} E X E M P L V M ] Tra&fnyfM. exemplum quod fequcrcntur, & ad 

cuius fimilitudinem mundu crearent. vel exemplum: id eft'JV«,ecA)ir. N o- 

TITIES HOMINVMJ»hfoii.ipiiidea/75éi E D I T , 

' S P E C I M E N NA'.T. 

c R E A N D o] primùm jfecimen non fpeciem legendum eft.fpecimen enim 

nunc dicir,opinor, quod fuprà exemplum,id eft 7m&£nyyA appellauit: fêu 

potius fpecimen pofuit pro*co'quodarîlit,& fîgnificat, quâlis quœque res 1 

fit, pro indicio, & notarei.fic,enim diciraus, fpecimen innqcen.tiîeRutîlium 

fuiue:fpecimen fua? virtutis aliquem, darc.:fenatum omni virio carere, 

& ectetis ordinibus fpecimen eftè deberc: dèinde creando potius,vt habent 

codices Florentini,quàm creandi'.vt, fit hçc totius huius loci fentcntiamullo 

alio modo principiorum yim &C poteftatem cognofci potuifle,quid illa 

valercnt ordine & ficu,& ceteris mutatiSjnifi quia natura creando & gignëdo 

fpecimen dédit : id eft oftendit qua? effet vis principiorum.' b^y A L1- 

BVS HAEC G ENIT'V.R] idefigigriituté 1 

' % 

. v,,..^. ^ r 

Quèâfi iam rem m iinorem primordia quœjint, < 

Hoc tamen exipfiscœlnationibusauftM'u** i .V X> - "« ' 

Confrmareâliifcfue ex reèuifeddere mdt{s\ ,,\ \ à i\ •, s \ 

Nequaquam nobis âiumitm ejjeparaiam * \ « - ^ * ^ ^ < ^ r 

'Naturamrerum.-taritaftatprœditaculpai^ t . £/fuL

V 

38S T. I V C R E T 1 I C A R I 

Pojfedfrejenent rupes yvafléque paludes, 

E t mare,quodlatè terrarum difiinet or as. 

Inde duosporroprofùparteis feruidus ardor r 

Aftduufquegelicafhs mortalibus aufert. 

Quodfuperefl arui ytamemdndtura fùa yi 

Sentibus ob ducat ^ni vis bumanarefiflat y 

Vitai caufà valido confueta bidenti ' 

lngemere:®* terram prefîis projcinderearatris. 

Si nonfœcundas Vertentes vomere glebas y 

Terraïj^folumfubigentes cimus adortusi 

Spontefua nequeant liquidas exiflerein duras. 

E t t amen interdum magno quafita labore y 

Cum iam per terrasfrondentâtque omnia florent: 

A u t nimiis torretferuoribus a>theriusfol y 

3 

AutJubitipérimant imbre$ ygelidœque pruina : 

Flabrdque ventorum, yiolento turbine vexant. 

Praterea genus borriferum naturaferarum^ 

H u m a i t * gentiinfeflum yterrdque ymarique y 

i b- Cur alityOtque augetl curanni tempora msrbos 

yz^2£ 1*^4ppor tant* quare m o n immatura vagaturl 

x**ffàmporrêpuer y tfouis proieclus ab vndis 

^RamtayYiûdus humi iacetjnfansfnd'tgus omni 

Vitaliauxilio-.cùmprimum in luminis or as 

*Nixibus ex aluo matrïs naturaprofudit: 

Vagituque locum lugubri complétât œ q u u m % 

Cui tantum in vit a reflet tranfire malorum. 

A t varia* crefcunt pecudes yarmenta yfirjque: 

^Neccrepitacula eis opu fuwjiec eu iqua adbibenddft 

Alm^nutricisbland4 yatqutmfraBaloquelai L , 

"Nec varias quœrunt veflés pra îemport c d k 

Veniquenonarmisopuseftjion mœnibus AIÎÏS, 

Queisfùa tutentur yquando omnibus omnia LARGE 

I X 

Tellus ipfâ paritjiaturdque d&DAUMUM* *

DE RERVM NAT. IIB. V; jg£ . 

QJVOD Si IAM R E ^ VM,&C.] ideft quod fi concedam me ignorare, 

quœ fintprincipiarerum,&c. T A N T A S T A T] ideft adeo mulrainfunt 

peccata,multâque,QU3» reprehendi pofsinr, vel multa non redè, neque ordine 

fada, in natura rerum , & in hoc mundo. Q J A N T V M ] non dixic 

quantum terra*,fed quantum fimpliciter. non enim quicquid cœlum cornpledirur 

& tegit, terra eft, fed partim terra habitabilis, partim mare, partim 

fiuuij & Iacus,&paludes,partim filtia* & nemora, partim tetta propter 

ardorem,autfrigusinhabitabilis. I M P E T V S INGENS]caHiimpetum 

dixit, cacliambitum celcrrimura, & volubilifsimum. fie M.TuII.Iib. i. de 

nar. Deor.Cwm autem impetumcaliadmirabilicumcelaitatemtueri,vertique videamus 

3cwftantifsméqueconfîctentemvieifitudinesanniuerjàrias, &cet. A v i- 

D A M p A RT E M] id eft magrumpartem,vaftam,&ingentem,quafiauidè 

occupatam,per hypallage*>, fie pofuit Horat. od. 14. Iib.2.pauimentum 

fuperbum,$TO pauimento fuperbi dominf. F E R V I D V S A R D o R] fub 

zonatorrida. AS S ID VV'S Q_VE G E I I c A s Y s] fub duabuszonisextremis 

nimio frigore rigentibus, gelus autem etiam mafeulino génère vfitatû 

fuiffe veteribus teftatur Nonius Marc.profértque harc verba ex Afranio. 

Quis tu es ventefo in loco Çoleatus intempefta nollu, fub diuo,aperto capitefdicem 

eam findat gelusï NI vis HVM. R ESI S T A T]arando,fodiendo,farriendo,paftinando,colcndodenique,vtftatimdicet. 

INGEMERIJCC 

Virg. Georg. lib.i. Deprejfo incipiat iam tu mihdtaurus aiatn Ingemere. P R O . 

SCINDER E] Idem Virgil. lib. 2. Georg. Et validis terram profeinde iuuècis. 

si N O N P AE c v N D A s,&c.]btc verfus cum duobus quifèquuntur,iam 

ante pofiti funt lib.i. ET T A M E N I N T E R D V M M A G N o,&c] Virg. 

Uh.s.GeotgêctamenJbaccumfint homimmque^boûmquelabores Verfandoterram 

expertijiibil impnbus anfer>&c. ihiâetruQuid tempeftates jCutumni, & ftdera 

dicam, &c. quas cum his Lucretianis conferre non parumiuuabit. A P- 

P O R T A N T ] quidam legi voIunt,F7»/>ora»/,quod magis probarcm, fi quo 

in codice feriptum reperiffem . fie quidem eft locutus infrà cod. Iib. îut 

aliam quamuis cladem importarepericli. TVM P o R R O P V E R] lege ad hue 

locumPliniumlib.7.dcimbecillitatenatura:huraanae. V I T . A U A V X I - 

L I o] fie habent omnes libri: malim tamen legi Vitaîauxilh^t cenfet Muretus. 

V A G I T v'CXY E LOCVM] fie Plin.eo quem dixi,loco .Hominem 

tantum nudu i& in nuda huma natals dieabikit ad vagitusftatim & ploratus, nuL 

Ittmque tôt animalm promus ad lacrymat, atque bas protinus vit a principe, c R E- 

P 1 T A c v L A] id eft crepundia.cum in quibufdam libris manuferipris feriptum 

reperiffem, "Hec trepitacalaeis opus e#,non dubitaui,quin ea feriptura à > 

reda & vera,N«: crepitacul* eis oppt'fantycŒct deprauata. na quod in omnib. 

libris vulgatis legitur,N

390 T. I V C R E T I I C A R I 

Aurarumque leues anim£,calidique vapores, 

Equibus bœcrerum confifterefumma videtur: 

Omnia natiuo, ac mortali corpore confiant: 

Débet tota eadem mundi naturaputari. 

Quippe et enim quorum parteis,&* membra videmus 

Corpore natiuo, O* mortalibus effefiguris: 

Hœc eadem ferme mortalia cernimm effe, 

Et nâtiuafimul, quapropter maxima mundi 

Cum videam membraneparteis confumta regigni: 

Scire licet,edi quoque idem, terrœque fuiffe 

Principiale aliquod tempus,cladêmquefuturam. 

lllud in bis rébus ne me arripuijfe rearis 

Memmi,quèdterram,atque ignem mortaliafumfi 

Effe: neque bumorem dubitaui,aurdfque perire: 

Atque eademgigni/urfufque augefeere dixi: 

! 

P R I N C I P I Ô Q V o N.] oftendit mundi patteis interire : ex quo vulc 

effici,mundum quoque ipfum interiturum. LEVÉS ANIMAE] vend, 

profère hune verfum Nonius. Sic Horar. od. 12. Iib. 4.lmpellunt animxlintea 

Tbuci*. D É B E T T O T A EADE M]UC reftitui coniectura dudtus,cû 

in duobus libris manuferipe. repcri(îbm,Debet omnia eadem.ommz enim faclum 

eft ex autemomiffiam à librario propteralterunu. quod antecedit. 

FVISSE P R I N C I P I A L E ALI OD TEMPVS, C L.]id eft 

fuiffe tempus,quo cslum Se terra principium, Se origine habuerint, Se fore 

cum intereant. Purant item Stoici fore aliquando,vt hic mundus ardore 

defîagrct: Se nos Chciftiani crediraus. I L L V D I N H I S R E B V S NE 

ME w\ R R 1 p.] fie reftitui, non leui coniectura ductus. nam cum in duobus 

libr. manufcr.reperiffcm kzCcnpmm,ne arripuijfe rearis,fa.c\le adductus 

fum,vtexiftimarem,?»f,ptonomen cfïèomiffum à librario feriptore propter 

fîmilitudinem particule,»« dcindeex

DE H U M NAT, l ! B , V, 

Quas validi toto diftergunt aère venti. 

Pars etiam gleb arum ad diluuiem reuocatur 

lmbribus,0* ripas radentiaflumtna rodunt. 

Prœterea,propartefua quodamquealid auget, 2, vaJ 

2{oditur:&* quoniam dubio proculejje videtur 

Omniparens,eadem rerum communefepulcbrum: 

Ergo terra tibi limatur,&* autla recrefcit. 

Quod fuperefljoumore nouo mare,flum'ma,fbnteis 

Semper abundare,o* Ltices manare perenneis, 

Nilopuseft verbis,magn us decurfus aquarum 

Vndique déclarât:fedprimu m quicquiâcjuaï 

Tollitur, infummdquefit,vt ml hum or awmdet, ^'/in+S* ^ 

Partim quod validi verrentes œquora venti 

Viminuunt^radufque retexens œtherius fil: 

Partim quod fubterper terras diditur omneis. 

Percolatur enim virus,retroque remanat x?f- fff 

Materies bumoris,^* ad caput amnibus omnis 

Conuenit.-indefuper terrasfluit agm'me dulci, 

Quà viafecla Jemelliquido pède detulit vndas, 

PRINCIPIO PAR. s] ad hune locum vfque fententia pendet : hinc 

autem incipit probare id quod fumfît, ne quis dicat eum pro fuo iurc, &C 

quafi per vim rapui(Te,nonfumfiflc. E X H A L Â T N E B V L A M] verbo 

exhalât fubiunxit cafum accufandi,vt Virg\l.lib.2.Georg.qui videtur hune 

locum imitatus e(Te. Qux tamen exhalât neMamfumofque W#aw.Idem lib. 

j.fxudmque exhalât opacaMephitin. Itcrum Lucret.infr.eodem lib. Exhal^ntcjuelacusnebulam,flutùiqucperennes. 

etiam verbo exfpiradi, vt fup.hb.z.SW;guinis 

exj]?irans calidumdepeBoreflumen. & verbo efflandi, vtinfràeod.lib. 

atque fuo s effiauit languidus igneis. PARS ETIAM GLEB. AD DU.] 

profert hune verfum Nonius in voce diluuies. P R O P T E R E A QJ/ODc 

v N QJR E.] PrartereafinquiOquicquid pro parte fua aliud auget , id rodixur.ahdjà 

eft aliud,vt facpe aliàs.raendofe autem in vuîgatis legitur,rf/Z> per 

/.fie infr.paullo poft.N^w quoddunque alias ex fe res auget y aîitque,Demwui débet 

&c. R o D 1 T v R] id eftjdiminuitur. tralatio : quod ftatim dicit limari, 

alia tralatione. OMNIPARENS] Virgil. lib. 6. ^£neid. terrx emniparenns 

ahmnum. E R G O T E R R A TIBI LIMATVR]ergo terra minoitur, 

ac deteritur.îimarur autem legendum, non libatur.r , venuftatis & concinnitatis 

caufa pofltum,vt apud Horat. cpift.3. lib. 1. Qmd mihi Celfus agit}

'5^1 T. L V C R E T I I C A R I 

M A G N V S D E C V R S V S A ojf AR. VM vND.jidcftmagnaîaquaîvndiqiie 

dccurrentcs. P R t M v M QJ- I C ojv I D] primum quicque,vt faspc 

aliàs.&quidem paucis p6ft verfibus: Ham primum qukquid fùlgoris dépérit etj. 

V E R R E N T E S AE Q_Y O R A v E N T i] fie infrà. Hequicquam , quoniam 

verr entes aquora vend Diminuunt, &c. & lib. i. Sunt igitur vend nimirum corpora 

cacat Qua mare, qua terras, qua denique nubila cali Fermât, P E R C O L A - 

T v R ENIM v i R v s, R E T R.] fuit ha:c quorundara anciquorum philofophorum 

opinio,quam commémorât Ariftot.lib.z. ^7î»?.Fluuios ex mari 

nafci, quemadmodum in idem relabuntur :quiaaqua falfâ percolatafit 

dulcis,&ad bibendum vtilis.fic Arift. Ji»$l yn-m , 

mât,\uve}timv^tov \ fup.lib. z. Et quo miflaputes magis afpera lauibus ejfe Principiis, vnde eft Kepfuni 

corpusacerbum,Eftratiofecernmdifeorfumquevidendi,&c. ET AD C A P V T ] 

. ad fonteis. iteratur autem hic verfus cum tribus deinceps fcquétibus lib.6. 

A G M i N E D v L c i] Virgil.lib.i.,£ncid.lenifluit agmine Tibris.Gc Ennius 

lib. f. Quod per amcenam vrbem Unifluit agminefiumen. agmen pro atlu, & du* 

##,inquit Macrob.Iib. 6. Saturn. QJT A V 

V I A S E C T A S E M E L] ita 1cuiter, 

& mobilitcr fluit hic verfus, vt Lucretius fluuium per alueum fuura 

•labcntem noftris oculis fubiiccrc vidcatur.tepetitur & Iib.6. 

Aéra nunc igitur dicam,quicorpore toto 

lnnumerabiliterpriuas mutatur in horas. . 

Semper enim quodeunquefluit de rebus,id omne 

A'érisin magnum ferturmareiquinifi contra) 

Corpora retribuatrebusjrecreétqueflucnteps*. 

Omnia iam refoluta forent,0* in aéra ver fa. 

^y^t^r-Jt^c^s Haud igitur cejfatgigni de rebus,& in res 

T(y^J?ef^^^ u 

c 

*%eccidere adfiduè, quoniam fluere omnia conslat. 

^ Largus item liquidifins luminis œtberius fol 

Inrigat afiduï edum candore recenti, 

Suppeditâtque nouo confejiim lumine lumen. 

DE R E R V M NAT. t I B. V. 393 

Nec ratione alia res pojfe in foie videri y 

Perpetub nifuppeâitet lucis caput ipfum. 

Quin etiamnoBurna tibi yterreflria quœfùnt^ 

Lumina^pendenteslycbniyclaraquecorufcis 

Fulguribus pinguesmulta caltgine tedœ, 

Con/imili pv'opérant ratione,araore minijlro 

Suppeditarenouum lumen^t réméré ignibus infiant: 

Inftantjiecloca lux inter quajirupta relinquit: 

Vfqueadeoproperanter ab omnibus ignibus eius 

Exitium céleri tolérâtur origineflammœ. 

Sic igitur,folem JunamJleUdfqueputandum 

Ex alio\at que alio lucemiaBarefubortu: 

Etprimum quicquid flammat perderefemper: 

Inuiolabilia bœc ne credasfortiyigere. 

PRIVAS] fingulas,vel proprias.fed fi fingulas inrerpretamut, videtur 

legendum:prtuat mutatur in borat-.Cm proprias, fcrri poterit feriptura recepta,vrperorasproprias,intelligamusextremitate

35>4 T. L V C R E T I I C A R I 

fum,arqucabfurdurneft. P E N D E N T ES X Y C H N i],Virg.lib.i.i£nçid. 

dépendent lychni Iqquembus aureis. F v L G V R I B V S] id eft fulgoribus, vt 

farpe alias, S V P P E D I T A R EJnuc àî^-moZi fubminiftrare,pra?bere, , 

CTet'- 

T O L E R A T V R ] fuftentarur'.fic Cxfar dixit lib.i. domi nibil erat, qua 

famem tolerarentÂa cod. Mcramiano tamen legitur celeratw, ôc ita in Floretinistomnino 

mendosè. s va o R T v] fie legcndnm^«W«,vno vocabulo,à 

verbo fuborior:quod eft in alrerius locum orior. E T P R I M V M 

Q_V i c q_y i D] id eft,&primum quicque. F L A K U A i]cod.Memm,flammarum. 

& ita Florent .ego tamen nihil muto. 

fîU- /• ^ Denique non lapides quoque vinci cernis ab auo ? 

t^S^ ^cifo^ c 

N o n altos turreis ruere, £ r putréfier efixa? 

N o n delubra Deumjimulacraquefieffa fittifei* 

Necfianclum numen fiait proceïïerefineis 

Pojjetneque aduerfius natura fiœdera nitif 

Denique non monimenta virum dilapfia videmus 

Cederepropo'rrè fubitoquefeneficere cafù ? 

N o n ruere auolfbsJilices à montibus altis? 

N e c validas aui vireisperfierre }patique 

Finitâneque enim caderent auolfa repenti, 

E x infinit o qua tempore pertoleraffent 

O m n i a tormenta atatk priuata fiagore. 

Denique iam tuere hoc circum,fiuprdque: q u o d o m n e m 

Continet amplexu terram:quod procréât ex fie 

]fc otum 

. O m n i a {quod quidam memorani) recipi/que peremta: 

m t t u u m 

sortait corpore confiât. 

jî^ 'w~< ifttfrMrrtJNam quodeunque alias ex fe res auget,alitque y 

Deminui débet,recréait cum recipit res^ 

Praterea fi nulla fuit genitalk origo 

T e r r a r u m , & calv.fiempêrque aternafuerer 

p f a v*> . , m y i y û m toties cecidere ? neque vfiquam 

O yyJ% 

Aeternis fiama monimentis infitaflorent} 

m 

(?* ° f 

m o r 

} h 

^ 

e t 

uitatemfumma, recénf^ 

^ 'Natura fi mundi tneque pridem exordia cepit. /

DE RERVM NAT. LIB. V. 

Quare etiam quœdam nunc art es expoliuntur: 

Nunc etiam augefcunt:nunc addita nauigiisfunt 

Multa.-modô organici melicospepererefbnores. 

Denique natura bœcrerum, ratioque repertafi 

NuperÔ* banc primus cum primis ipfèrepertus 

Nunc ego fumjnpatries quipofiim vertere voces. 

Quod fi fortefuijfe antebac eadem omniacredis: 

Sed periiffe bominum torrenti feclavapore: 

Aut cecidiffe vrbeis mdgno vexamine mundi: , 

Aut ex imbribus adfiduis exiffe rapaceis i f 

Per terras amnets,atque oppida cooperuiffe: 

Tanto quippe magis vitlusfateare neceffe'fi, 

Exitium quoque terraru mjœliquefutur um. 

Nam cum res tantis morbisjantifquepericlis 

Tentarentur.ibi fitrifiior incubuiffet 

Caufa,darent laù cladem,magndfque ruinas: 

Nec ratione alia mortales effe videmur 

Jnter nosmifiquèdmorbis œgrefimus ifdem 9 

Atque illi^quos d vita natura remouit. / 

Prœterea quœcunque marient œternasiecejfe'ft 2-ff 

Aut,quiafuntfoltdo cum corpore/esfuere iflus, 

Necpenetrarepatiféi quicquam,quod queat artlas 

Viffociare mtus partets yvt materiaï 

Corporafunt quorum naturam oflendimus anth 

A ut idée dur are œtatem poffeper omnem, 

Plagarum quiafunt expertiaficut inane% 

Quod manet intaBum,neque ab iBu fungiturbilum: 

Aut etiam yquia nulla locifit copia circum > 

Quo quafi res pofiintdifedereîffoluicy, 

Sicutfummarum fummdfl aterna,neque extra 

Quis locus efl 9quo difiiliantmeque corpora funt yqu&\ 

Pofint incïdere y& valida diffoluere plaga. \ 

At neque (vtidocui)folidocum corpore mundi 

DDd 

/'c 

395 3 ^

3c eadem. neque enim mortali corpore quœ funt, / 

Ex infinito iam tempore adbucpotuijjent 

Immenfi valida* œui contemnere virek* j 

A B AE v o]à tempore, à temporis longinquitate. FATISCI?] defetifci? 

Attius.T«tw» baudfatific/tr,quin tuant opem implorent. Idem. vereor t fi vn* 

quamfatificarfiacerequicquidquibo boni. Lucrcr.fup.Jib^c^vf docui) fimulxuo 

fejfafiatifcit. FATI P R O C E L L E R E FINEIS]fecutus fum codicem- 

Bertin.& Vatic.& vulgaros ferè omneis,Parif. vtrofquc Venetos, Lugduf 

nenfeis. nam ecteri habenr partim protellere, partim protelere. Mcmm.fatipjè 

tollere. C E D E R E P R O P OR R 6] nihil mutaui in hoc verfu. veruntame 

non celabo le&orcrn,incodicibus quattuor manufer. Vatic. Teth. Facrn. 

Memm.italegi,£Ww?/>/'fl/w70 pbicunquefenefcere credasîcams feriptura* rationem 

exputare non po(fum.docT;i quidam in voceproporù mendum fubefle 

fufpicantur, & legendum protetro cenfent. NON RVERE A v o I- 

s o s]hûc vetfum profert Nonius in vocsfilices. T O R M E N T A AE T A- 

T i s] tralatio eft vel à tormenris bellicis,vel à queftionibus. p R I V A T A] 

refer ad vocem fiaxa, non tormenta. D E Nr-cur E IAM T V E R E ] ruëre, 

afpice à verbo tuor. Denique afpice hoc cadurn, (inquit) fie Ennius, jtjpice 

hoc fiublime eandem, quem inuoeant omnes îouem» A M P L E X V ] ambitu .M. 

Tull. ex Eurip. Qui tentro terram circumaBu ampleBitur. o_y o r> p R o- 

C R É Â T EX SE] tanquam parer» DBMINVI DÉBET] fie habent codices 

manufer. Vaticanus,Tethia. Faënu-lvlemm. Bertin. CEN-ITAIIS]. 

principialis, feu rtotius gignens, aut ad gignendum pertinens. s v p E R A, 

B E L L V M THE•B.]fiupera i\deftfupra.dequoaliàsdiximus.Fuitautcbellum 

Thebànum antiquius Troiano. lege Macrob. lib^fecundo comm.in 

fomn. Scip. vbi eadem ferc argumenta leges aduerfus mundi «ternitatem.v

DE RERVM NAT. IIB. V. ^Sy- 

s v M M A] mundus. N v N c E T I A M A V G E S C V N T ] cod. Vatic. haber,N«»c 

autem augefcunt. fie Demofth.Philipp. nona, qua* vulgô tertia infcribitur,ait 

cùm alïa multa fua etate immutata,& meliora fada eflc,& creuifle,tùmcamaxime,qua*adremmilitarcm 

pertinét.l^w '$à.mnay^ 

(JUU Thiev, 

mKMx » 7» 

ùmJïJb 

XAW>>£% ^ 

fidicines,citharœdi. fup.lib. i.

39$ T. L V C R E T I I C A R I 

rcmittunt: & rerum fingularium alise oriuntur, alias florent,alia; incereunt.' 

P R A E T E R E A QJAE c VN o^v E] hoc eodem argumento, atque adeo 

iifdem verfïbus fuprà lib. 3.vfus eft,vbi probarc conatur animum efle mortalé. 

Quare qux ad locu illum notauimus,inde répétât Iector,(ï quid requiret. 

H A v D I G I T V R L E T i] fie lib. 3. de anima. H and igitur leti ptAclu- 

Jkefl ianua menti, SED P A TE T] fcdianualeti valdelatè, & vaftèretrorfum 

patefadta eft. C O N T E M N E R E VIREIS] in duobus manuferip. 

codicibus feriptum crat contempnere:

DE S. E R V M NAT. I I B* Vi 39? 

ScilicetvtveteresGraiûmcecinerepoëta 

Quodproculd veraft animi ratione repulfu 

Jgnis enimfuperare potefi,vbi materiaï 

Ex infinitofunt corpora plura coorta: 

Inde cadunt vires aliqua ratione reuicla 1 

: 

Autpereunt res exuftd torrentibus auris. 

Humor item quondam cœpitfuperare co 

Vtfamàft bominum,multas quando obru 

Inde vbi vis aliqua ratione auerfa recefit, 

Ex infinito fueratquœcunque coorta: i 

Conftiterunt imbres^flumina vim minueru 

p 1 o NE Q_y A Qjf A M] impio bello concitata, quale eft bcllum ciuile 

Se inteftinum. E X S V P E R A R I N T ] fuperiorcs fuerint. T A N T v M 

S V P P E D I T AKT] velaccipeÙHWTIKMtantumhumorisfuppedirant,vcl 

abfolutè vfque adeo fuppetunt, D I L V V I A R E ] diluuie obruere. 

S P I R A N T E S ] miornt. c E R N E R E] decernere,& controuerfiam diiudicare,& 

finirc. fie Pacuuius. Et xquum y& reHmneJl t quod poflulaSyiurati cer m 

mnt. fie dicimus vitam cernere. Ennius. Ferrojton auro vitam cernamus vtrique. 

Idem.Terfui?armismalimvit*cernere flua'mfemelmodoparère. Î V P E R A N " 

T I O R] tK&TÎçt&r, XJWTIW, porentior, validior. A M B E N s] particip. à 

verboâmbcdo. A V I A CVM PHAÏ T O N T A] nota eft fabuIaPhaëthotis,& 

eam perfequitur Ouid. Metamorph. lib.fccundo, initio.Plato in Timaro 

quid haïe fabula fignificet, docet, vtmox dicemus. A T P-A T E R 

O M N I P O T E N S ] Ouid. lib. i.Metam. îtpater omnipotent fuperes teftatus 

& ipfùm,Quidederat currus, &c* Virgil. lib. 6. JEa. jit p4ter omnipotensden/à 

inter nubilatelum, &cet. D E T V R B A V I T E Q J I S IN TER RA M] fed 

excepit eum Eridanus, fùmantiJque abluit ora, (inquit Ouidius.) Ariftot.autë, 

«fe* Srnvuéti. kxouop.. feribit Eleclridas infulas in latebris,& receflu Adria?, 

ab Eridano fluuio quondam fuifle cxaggcratas:& etiam nunc videre licerc 

paludem ei fluuio propinquam,cuius aqua calida eft,ex quâque odor cxfpiratur 

teterrimus: huius autem loci incolas diccre Phaëthonté fulmine pereufluminhancpaludemdecidifle. 

Q^yOD PROCVL A V E R A EST 

A N ï M 1, &c] Idem Se Platoni videtur in Timxo, cuius hxc verba fiinr. 

eft à7o FOÏ Jhoanit Svca X£'iiiv «NI mrç)( ôJbv \K(UWHtçé.T &myù{ %uat>&v(n, iy OMTOS 

xtgptwaS&s «AÊIPÎTPX^To /dp [xjv&i aySfjta.tyav bkyvtM'-ii /' '6h et* y*y t 

iy I&T Zçzrov livrai 7raç&>ihc4 IK iïy CAÀ /uaupav fâôvav yvoi^îwi i/m-y»s met rroM» 

ydo&.id eJu^Nam quod ctiâ apud nos dicitur,P.hae*thonté olim folis filium 

patris curruiun&o, propterea quod nonpotueritpatria viaaurigari, & ca 

qux funt in terra exufsijîe, & ipfum fulmine pereuflum periifle: hoc quidé

4°° 

T 

« I V C R E T I I C A R I 

dicitur per fabula: figuram : re vera autem fignificatur Si eorum ~, quaî funt 

in terra, eorûcnque,quae in caelo & cum cado mouentur,imrntitatio,tùm is 

qui fit longo interuallo interpofito terum,quç in terra funt multis ignibus 

gralfanribus, interitus. Ariftotcles item Phaëthontis fabulam refcrt ad incendia, 

& flamraas ex cado profce- 

(Stanteis exufferunt. fie entra ille lib. 4. de mundo in extremo. TIV^'ICU rt t 

iy Qhéytf ai \\ ou(Avn> r 

$pô(At)aÂ tsÇfTi&v, &

DE R E R. Y M NAT. U ï , u . y , 4 0 Ï 

Née mare,nec aïT) 

nofirts 

cxlum,nec denique terratneque Necfimilis rebus res vUaviderl. * v 

J ,J J 

t 

Sed noua tempefias quidam,moléfque coorta. 

Dijfugereinde loci partes 

res>& 

cœpere,paréfque\ \\%\, \ \ a 

Cumparibus iungi dtfcludere mundum,,, v 

Membrdque diuidere,0* magnas disfionere parteis ^ , . 4 

Omnigenis è principiis : difeordia quorum, \ \*\ ï •* , * .^n 

lnterudlla,vias,connexus,pondera,pLtgas, T 

' " V * x , t 

Concurfus,motus turbabat^prxîiamificens,/~ y,. ,N 

,^ \, 

Propterdifimileisformas,varidfquefiguras, % 'T,*» „ 

*Nec 

Quèdnon omnia fie poteràntconiunBamanere ? , u f » \ \ 

motus inter fefe ddrexonuemeritçisy^ 

u 

c 

Hoc efi à terrisattumfectrneretœlumy 1 M,« t » » » 

£ffieorfum mare viificreto humorepatent,. » ,> - 0 -, ^ 

Seorfusitempuri,fecretiqueœtberisignés, ly SED QJT IBVS ILLEMOTI^SJ Nunc aggtedieur ad cxplicandum» 

quo pacte ex corporibus primis» quar nèque confilio,* neque certo fœdere 

inito mouenrut,facTrus fit muncjùs» c*o N ï E C T Y sjcongreffus.aWuus, 

coïtus,feu cœtus primorum corporum. quidam legunt ctnleBus : alij congé» 

ftm. ego nihil muto. PONT I'QJT E PROFVNDA^fïc dictu ponti profunda,vt 

vera viaï,vltimanaturaï,Scc. SOLIS, LVN AI] iecutùsïutnco«i 

die. Tcthian. & Faërn. in quibus ita fine vlla litura legitur; in codiçe Varie, 

autem. Soltsjlunxcurfus, vt facile appareat copulationem que. efle pofterius 

adiedtam. NAM C E R T È V 

NE Qy E C o N si I I O] hic verfus eu 

duobus deinceps fequentib.ia fuprà pofitï funt lib. I.-.QJ?AE V B I CONv 

E N E R E]cum in omnibus libris manufcr.fcriptum reperifïem:^* conuenere, 

non,vt eft in quibufdam vulgatis, ea qua- conuenta, fie repofui, qux vbi 

conuenêre: id eft eaprincipia,qua* cum conuenerunt, & congrefïafunt, &c. 

Licet tamen hune îoeum eraendare ex illo,qui eft huic fimilfimus,ÔC plané 

gzminuslib.l. Tandem cooluerintea qua conieBa }[ytl vt alij legt volunt) conleBa 

nepenteyScc. licet etiam légère, ea qua coniunBa, vt infrà. poterant, coniun- 

Bamanere. ALTI VOLA N S] fie legendurn,ôc ira habent duo lib. manufer. 

&aliquotimprefsi. ita denique legit Macrob.. lib. 6. Saturn. I N D E 

"t o c 1] id eft ab illo loco,feu potius ab illo tëpore. fie Ennius apud Feftum 

Indelm Utumfonitus effudft acutos. &c iterum Lucret.infrà GpdJib./We/oi» 

rnortali*fatclatxeauU' %&c*JDJSCLVDJERE] Virgil.inSilcho5Tumdurare fotum,&difcfadereHma ponto C#/>w>.Nam Macrobiuslib.âturn.çap.^ 

ha°e Lucretiana cum illisYirgilianis comparât, difiludeêxié. eft difeernere, 

EEc ' 1

40% Tî I V C R E T I I C A R I 

diftinguere.difparare. M O C p ST, AV T E R,PÎ S] non pçterant principia 

(inquit)inrer fe darc motus côuententcjs,hoç efl non poterant à terris ce-. 

Iumfeparare,&c. v * 

Quippeetenimprimum terrât corpora quaque, 

Propterea9quèderantgrauia,0* perplexa coïbant, 

In medioqueimascapiebant omniaJedeis. 

Qua quanto magis interje perplexa coïbant, » ; 

i 

Tarn magis exprejjere eaiquamare >fidera,folemy Lunhmque efficerentjy* magnimœnia mundL 

Omnia enim magis bacèlauibusyatquerotundis Seminibusymult7que minoribufunt elementisy t 

Quàm tellus. ideoper rara foramina terra., «,\ \ -» 

Partibus erumpens primusfejujlulitatber 

Signifer, O* multosfécum leuis abflulitigneisy 'Non aha longé ratione\acfape videmus, 

Aurea cum primum gemmanteis roreper berbas 

Matutind rubent radtati luminajolis: 3 

Exbalântque locus nebulam^jkuii^ perennest, 

Ipfa quoque interdum tellusfumare videtur: 

Omnia qua furfum cum conàliantur in alto:. 

Corpore concretofubtexunt nubila calum. ' 

Sic igitur tum fe leuis,ac dijfufilis atber 

Corpore concreto circundatus vndiquefepjit: 

Et laùdijfufus in omneis vndique parteis, 

Omnia feauido complexe ceterafepfit. 

p E KP'L E x Ajimplicata,& cônexa» IH M E D I O Q_V Ë I M A S, C AP.J 

id eft fubfidebant inmedio, qui locus eft infimus. EXPRESSERE] 1|4_ 

SKI-IOM. per exprefsionem, feu exprimendo emiferc. O M N I A Ê N I M 

"M A G i s H AE c] népe mare,fidcra,foI,luna: vel aè'r, (îdera,foI,luna. Nam 

fie quidam Icgunt CuTptkîexpreffereearfuadëyAjiderdypilem, &cet. AE T H E R 

S I, G N 1 F E R] fie habent omnes libri Se manufcripti, & typisexcufi.nonnulli, 

tamen legunt Ignifeu Se ita infrà paucis pôft verfibus-, inde tther igniferif?fe. 

fed lib.

DE RERVM NAT. IIB. V» ,403 

404 T. L V C H E - T U C A t I 

Corforibusliquidà\funt ormiapurânltBa^^ 

t* ï 

1 

'Êt huîorùlm di{& liqûidifimuia'tber'^ 0 

^ * v 

Jtqueleuifîmuîaëriajfupérinftuit auras, . .r* 

Wec liquidum corpus turbantibus aëris aurls 

Commïfcet finit batque vno pojfe âtbera ntfùy Significat tantum marejerto quodfluit aflu^ 

Vnum labendi con/êruans vfàue tenorèm. 

H v N cjnempeaethera, exordia folis Se lttni funt Qxbfecata,-, id eft pofV 

xthera,crearicœpti funt fol„$: Iufca.exbrdiaautem prQ primordiis videtur 

vfurpafle. I N T E R v T R o s QJT E,&c.]h.ic verfus delendus,vt fpurius, 

miniméque Lucrctianus. Q_V AE] folis Se îunac exordia : id eft primordïa, 

ex quibus fol & luna creati funr. QJTOD NEO^VE TAM F V E R I N T ] 

aliquot libri manulcripti habent,/#er«»?. qax feriptura non eft reiieienda. 

PER s VMM. LAB. o R A s] fie habent libri manufcripti.quidam tamen 

legi voluntâw.ego nihil nuirandum cenfeo, Se fummas orasinterpretor 

extremitates mundi, quasarthcçoccupauiti çf T A M I N I N T E R 

v T R o s QJT E] a?thera, l 

& tcrrarn.mendosè enim legirur vulgo,ww vtrofque. 

VT C O R P O R A BIN A](IC legendum non,corpora viua.n&ta fi hanc 

vulgatam feripturam probaremusfequerctur folem Se lunam efle animatos:quos 

paullo antè negauit vitali rnwu,fcnfuqueeflepracditosJtaqucfccum 

ipfe pugnaret. Legendum igitui 4 

hoc loço neceflario vel réclamant»'-. 

bus omnibus codicibus, corpotabina. Ac naquis miretur hoc mendumin. 

omneis libros etiam yeteres irrepïîfla, redeat in mcmorïâ eortrm, quae aliàs 

dixi,folitos cflelibrariosillos feriptores icribere interdum u pro b,& contra, 

vt fuprà in verfu illo Vitaicaufayalidoconfueubiàenti higemere, libri raanufcripti 

habent,ca«/«f/ T v^Sc'WbensûsKUoi lib.kïanu fcripti,ih quibus 

eft Memmianus» PÇVNÏI ]?L,AGA c AB R V L A] mare.Virg.maria 

c&rula appellauit fîmpliciter./Ènpid.j. jtnnixitorquenl fpumas^ cxrula ver* 

wzf.qui verfus iteratur lib.^.fic&'MlTulUib.^, de finib. tidmnemoefî vnquam 

h

DE RERVM N AT. 11 B. V; 4Oj-- 

so SVFFODIT]cod,Memna,tjrf*lf»fiffudtt.cx~quafcriptura quidam • 

fufpicanturlegcndumfuffuditàquibusdiflentio. COGEBANT]compellcbanr. 

E X T R E M A ' A D LIMINÀ A P E R T A M] huius loci reftitutio, 

vt &aliquot aliotum Adr.Tutncbo dcbetunqui cum viderct vnà mccum 

ita lcgi in omnibus libris tùm cxcuMs,tùm manu fcriptis, Verbenbus crebrts 

ex t rem* adhmina partem-.luçox'» 7 

*' 1 

* fic,vtcxcudendum curaui, cmendandiï 

coniecit.. Verbenb^creb.extr.adhmina apertam. quam fcripruram ncexplico. 

Et radij folis cogebant rerramapertam, id eft nudam, nondum arboribus 

confitam,nondumfrugibus,hetbifque veftitam^cogebantjinquan^vcrberibus 

ctebris ad extremas oras, vt propulfa in medio fuo coiret. c A M- 

PO'SQVE N ATANTErs]ideft3equoramaris,&mareipfum. lliclib.6'. 

quid vndas jîrguit, & liquidai» melem, campofque natanteh ? SIDJBANT] 

fubfidebant. D E N S E B A.N T]id eft denfabât, vt ficpe aliàs. S'VBSIDE- 

R E] id eft ita fidcre, vt planitiem efficetcnr. IN DE A E T H E R I G N I - 

F E R](ÎC habent omneslibri &manufcr.& typiscxcufi.adiuuat autem hâc 

fcripturam Epicuri Se Lîicretij fententia, qui volunt xthera efîèigneum, 

Se ex ignibus liquidifsimis conftare:quod item putabat Zeno,& Anaxagorasrquanquam 

ncgat,&: refellir JVriftûteles.Volebat iidem illï, ( Anaxagoram,Zenonem,& 

Epicurum dico) ftellasigneis effe.quod item negat An, 

ftot.'vt fuprà diximus. Ex Stoicotum fententia funt ilîa M. Tnllij lib. 2. de 

mt.Deor. hune aera rurjùs ampleciitur immenfus

40£r poJUnt effe per omne. 

E s 

quibus vna tamen fit O* bkc quoque canfa neceffe fl: 

r- Tjr À »*^Quœvtgeat motu m fignwjed quœfitearum 

fie 

*ff£^-rrffj . 

, 's ' ^ " ' - ^ M O T I B V S ASTRORVM]Nuncdemotibusaftroramdiflererem 

/i-7Ùr •rts"^ 

•car/*, ^y-,^ 'r**''*"Si*f f»j ff^^.^SecxXoy ditatur,atque 

./^ 

incipit. si v E R T I T V R] v 

& dciisqua:ad 

difputat Academicorum more,nihilque f«7Bi»£j& Gra:ciappellant 

certo a£* 

firmar,neque vnam harum rerum caufam affert,fcd plureis. EX V T R A- 

Q J E PO LVM p A R T i] id eft ex vtraque parte, vtrunque enim dicebant 

veteres parte &c parti,voce & voci, contage & contagi,& fimilia, in 

fexto & feptimo cafu. E x T R A QV E T E N E R E] cum in libris quattuor 

manuferiptis reperiflem (criptum ex vtrÂfte, in Memmiano autem plané 

extrdque }5c in vulgatis Florentinis, non fum veritus hanc feripturam fequi. 

Adde quôd fententia poftulare videtur,ut vel ita legamus, vt ego excudédum 

curaui,parua immutatione fa&a ab antiqua feriptura, vel hoc modo. 

Dkendum eft,

DE RERVM N A TV l I B. V. 407 

Se fub pedibus noftris,qui cadum extrinfecus fubuchat,& fuftollar, quemadmodum 

videmus à FLUUIISrotas, Se hauftra fublcuari, Se circumuerfari. 

Sunt autem hauftra rotatum cadi ab hauriédo nominati.vt doect Nonius. 

VT F L V V I O S VERS. R. A T Q J E H.J profert hune verfum Nonius 

in voce bauftrum. EST ETIAM Q_V O QV B Jfîeri etiam poteft ( inquit) 

vt cadum fter,fidera autem moueantur, fiue quod xtheris ignés inclufi du 

exitum quxrunt,circumucrfantur,& pafsim fe per cadum cîrcumagunr,& 

circumuoluunr,fiue quod aër extrinfecus fîuens igneis anheris impellit, ac 

verfàr,fiue quôd iidem ignés cô ferutur, quô quenque cibus inuitat. qua de 

re plura dicemus INF. ad illum locum : Brumaleis vfque adflexus &c. Fucrunt 

autem Se alij philofophi,qufcarlum ftare,& quiefeerc : terram moueri, Se 

verfari dixerunr, quod videtur etiam Plato probare in Tima?o, fed obfcurius, 

vtait M. Tulhus. I M M A N I A T E M P LA] fie habent aliquot libri 

manufcriptlimmania autem id eftingentia, Se immenfa. templum Varro 

lib.fiâihi\cotam 3 

quae funt in promtu pofita,contra haec teftiraonium dicit. Se TOUTO, « /ua%fy 

•mfçwoiàhoitixà. eftjhaîcnon pugnant cum iis,quç funtin promtu pofita:& 

oï 7« iv hetfA^Âyorrif lût 7i feuro(tyOi{. yiÂjQrw, $ «NI « Jïioa,iiv 3p©WW > S*»P»aru 

J>*77î^^ 

quxvalcatadraouendafigna:fedquarfitearum,&c. HAVDQJT. E. s T ^ ^ ^ ^ y . c*7 >

Partions 


aëriis munâi: quibus infita viuit.' 

Proptent non ejl onerhneque deprimit auras: 

^rt ^LÛ 4 

* c u t u e 

i bomininullo funt pondère membra: 

^Neccaput eft oneri collo,nec denique totum 

Corpork in pedibus pondusfentimus ineffe. 

At quœcunqucforis veniuntjmpoftâque nobls 

Pondérafuntjœdunt permulto fiepe minora: 

Vfqueaâeo magnirefert,cuiqu

DE R E R V M NAT, îl j B. ,V. . 495 

omnium elcmentorum maxime bruta, fed VHiereJioCjlQÇQ a,ccipiendum 

eft pro eo quod cft,ftatum fuum conferuare.fie lib. i.& vwant Ubentes atberis 

>^»w.quanquam longe maiorc ratione dicuntur ignes, quàm terr£vtûère,vr 

aliàs notauimus. v s o_y E A DE ô M A G N I] iiç refttrui CQnjeftura 

du&uSjCum ita fcriptum reperiflem in duobus libris manufçriptis.tf«/*/qux\ 

4ddqttedtres .qux reftitutio facilis& procliuis eft. ddaquedt enim fcriptum 

fuit pro ddiacedt: quid pro quoi, feu cui. sic I G I T V R T E L I V S , & C ] 

vulr tcrraaëri non efTeoneri,propterea quia vnà cum aëre nata eft,& quia 

ei iungitur, vt nequeà fe alieno,ncque ipfa ab illo aliéna, fed fuis partibus, 

quibus eum contingit,ad eius parteis accommodant, o B I E C T AJquida 

leguntdffofikrquod tametfî non inaprobem,nihil ramen muto. N O N N E 

VIDES] fie fup.lib. 4.«gfl dnimmeum fefe itd commouet tvt •veliiire i&c. 

Necnimiofolis maiorrota,nec minor ardor , \ 

Effe potefi,nofiris quàm[enfoui'effevidetur. 

( 

^^pt**^y? 

Nam quibus } ffatiis cunque ignes luminapoffunt 

AÀmere,& calidum membris adflare vaporem, 

ïUaipfainteruaUanihil de corpore limant 

Flammaru mjnibiladffeciemfi contraclior ignis. 

" * , , 

Proinde calor quoniam Jolis Juménque profujùm ] 

Perueniuntnofirosadfènfùs,0* locatingunt: 

Forma quoque bineplis débet fublime Videri, 

> 

Nil adeè vtpops plus, aut minus addeye verï. 0 

Lunâquefiuenotboferturloca luminelufirans, f-^ff 

l 

Siuefuam proprio iablatde corpore lucem, 

Quicquidid efi,nibïlofertur maiore figura, 

Quàmjioftris oculisquam cernimus effe videtur» 

T 

Namprius omnia qua long} remmeta tuemur 

Aéra per multum,ffecie confufa videntur, 

Quàm minimum filum. quapropterluna neceffefi, . 

Quandoquidem claramffeciemtcertamquefiguram Prabet,vt efl oris extremis cunque notât a, 

Quanta bac cunque fuatjanta bine videatur in alto. 

Poflremo quofcunque vides bine atberis igneis, 

{Quàndoquidem, quojcuquein terris cernimus igneis, 

Dum tremorefi clarus,dum ce/nitur ardor eorum, 

i s 

FFf

4 1 0 T • L V C R E T"ï % 

T C A R I * 

Perparuuw qmddam iwrUum mûun videtur** ? s » 

'j y 

, [ 

-> a i r f7/* 

r 

> ? î 

de finib.lib.i.SolDemocrito i t n tmgnus . j i videtur, • i quippehominiemdko, ( r wgeomemd- 

4 

queperfe&o.huic ' n e c Niwto bipedaliifoï}ajfe.tantum sons]Wscetiameratcumprimisftoljda,atqueinful- 

'enim cenfet t quantus 

fa Epicùtj opiniojfolcirjjunam, ftcllas ca magnitudine e{Te,qua, nobis vidétur.Quade 

rc fie M.Tullius Àcad.lib. t. Quid pot efi efefoie mains ? quem ma-, 

tbematki amplius duodeuiginttpartibus confirmant maiorem ejfcsquam tertam'.quAtulus 

nobis -videturlmïhiquidem quafi pedalts. Epicurus autem pojfe putat etiam mi^ 

norem ejfieum,qu),m yideatur.fed non multo. ne maiorem quidem multoputat ejfe: 

yel tantum,quantm videatèr,yt o,culi,aut nihilût non mdthn mmpantur^ Idem 

x 

yidetyr, velpaulloautmaioremtaut 

minoremS\c Laërt. 70 &ykyâ

DE RERVM NAT.'LI V* *4JI 

jftitui.fententia eft plana, autem'decorpoVc^ld eftdeliûwnï de cor* 

pore,qùod valet dctrâhunt,ac

T.* L V C R E T I I C A R I 

tum oculos Socratis prominentcis cernam., QJT A p

DE & ER.VM, NAT, LIB* V, 

AeftifemYn vt tantum radiorum cxaugeat ïBum. 

U I V D I T E M NON EST] Nunc docet quamobrem fol, cum fît tam 

parua figura prajdirus, taatum lumen rnittere ac profundere qucar. NAM 

L I C S T HINC] fieri poteft(inquit) vt fol fît fons quidâ omnium ignium, 

ac luminum.ad quem confluant omnes ignés, omniaque lumina, Se vnde 

tantum lumen,tantûfque calor emânét, qua* totum orbem terrarum comptant, 

L A R G I P L V V M F o NTE M] vultfolem effe fontem quendam 

omnium lurninucn.quemadmodum fontes aquarum dicuntur propriè,vnde 

Se fcatent aqua?, & oriuntur flumina. EX OMNI M v N n o QJZ b 

sic] ordo eft. quo,id eft ad quem folem fie elcmeta vaporis ex omni mû- 

' do vndique conueniunt, Se fie conieftus, feu congeftus Se aceruus eorum 

confluit,vt tantus calor ex vno capite profluat.Eft autem hoc loco roemoria 

repetcndum.atque attendendum,quod dicit Ariftor. mctcor.Iib. i.non 

efïè vnum certum aquarum locum, autalueum,aut receptaculum inexhauftum,vnde 

perpétué mânent aqua?,vndcque feateant fontes,& crumpant 

flumina:nam nc tantaquidem concauitas,quantus eft orbis terrarum, 

tantam vim aquarum fuppeditare poffet, quanta quotidie effluit : fed efle 

q\ia*dam aquatum capita, ad qua» ex locis editioribus confluunt paullatim 

& pa*nè dicam guttatim aqua*. ha?c capitafonteis, feu fontium origtnes,& 

featurigincs aquarum appellamus: ex his manant aqua: per riuos initie» paruos,atqueanguftos:quilongiusfluentesaclabentcs 

aliis riuis additimagnos 

pofteà fluuios gignunt. sCATEREJà vetbo feato is, tertia: inflexionis. 

fie fup. eod. lib. Et partim piano fcatereâtque erumpere campo. Se lib. 6. 

j]>irat fons dulcis aquài,Quifcatit 9 {j? filfits circum fe dimeuet yndas. ibid. Etfiatere 

illa foras in ftuppam femimj&c. A T QJV E E R V M P E R E FLVMEN] 

fie omnes ferè libri vulgati. cod. Florentin, erumpere lumen, ego lectionem 

vulgatammutandam non cenfco.nam ttanflatc puto eum efle locutum,& 

jlumen luminis intelligëdum. E L E M E N T A V A P O R I S ] fie repofui cum 

in aliquot lib. manuferiptis yapores feriptum reperiffem. CONIECTVS] 

nihil muto,quanuis nônulli legendum purent conleBus. conieBum autem inttïptctotcongeJîumônfluxUyCongreffkm. 

EST E T I A M o^yo Q_VE VTI] 

fieri etiam poteft (inquit) vt cum folis ignis non fit admodum magnus,neque 

acer, magais tamen feruoribus ae'r exardefeat, quia fit idoneus ad incendium 

accipiendum. P E R C I P I A T ] occupet, comprehendat, vt fup. 

lib. 4. Qudm,qu4 percipiunt oculos,vi/umque laceffunt. QJV OÙ G E N V S] CUius 

generis, quemadmodum. A C C I P E R E EX V N A s c 1 N T.] feeutus 

fum hoc loco cod. Florentfnos, vt omnium emendatifsimos . nam ceteri 

vulgati habent vel Accendi, vel jtecendere plané mendofe. manuferipti autem 

pattim Accendere^mim accedercapoèi poftremum deprauatum eft ex 

vero accipere. mm n accipere fadtum eft primum accidere.p. inuerfo.deinde 

accedere: deinde ex accedere taccendere Se aceendi. Iam pra?terquàm quod Veritas 

Se ratio hanc feripturam confirmat,etiam cxemplo adiuuatur. fie enim 

idem loquitur lib. G.Aridior porr\ finubes accipit'ignem. ex hac re autem fimilitudinem 

duxit Virgil. lib. i.JEn. ïnfegetem veluti cumflammafweutibus 

FFf 3

OY7 

4 H 

T 

« L V C R E T I I C A R I 

jtufim lnciditt&c, F O R S I T A K ET ROSE-A] tcrtia ratio, fblebat enim 

Epicurus earum rerum,quç à philofophis in conrrouerfiam reuocantur,&: 

de 

(J/îay yiiM quibus fenfus non facile iudicare potefl:, plureis afferre radones. quod 

teftatur Laërt. his verbis. TD $ tù-nw Toiiav 

>iira>y, yçutn>cèv, lyûtTv Aiiiat ^ i&fy 

* 

wàv 

rum arferreeaufavn.quaemulds modis videtur diiputaripoflTejfuriofum eft, 

neque re&è fît ab iis,qui inanemaftrologiam ftudiofcconfedtantur,& qui 

temere quarundam rerum rationes reddunt. p o s s i D E A T] eft vt pot 

fideat:fîeripoteft.vtpofsidear. CAECIS]obfcuris,&oculorum fenfum 

effugientibus. N V L L O Q_VI SIT FVLG. NO T.] qui non fulgeat, & 

iccircô non ccrnatur à nobis. E X À v G E A T] id eft vaîde augeat. fîc autc 

habent libii manufcripti,& nonnulli typis excufi.vtitur eodcm verbo Terent.Heaut.C(J»a/m/ffr 

multa epiniones^qua mihi animum exdugeanti id efîVqua: 

me magis adducant ad credcndum illam efle corruptam < & Plaut. Sdcho, 

lierafuhueni\henef*B* maiorum tuorum exauge. 

Ju^ Nec ratio folisJimpleXfneccertapdtefcity 

Quo p a 

fi° *ft*uù è partibus Âegocerotis , 

'Brumaleh adeatflexus,atqueinde reuertens 

Canceris vt met as vertat fe adfolftitialeis: 

Lundque menfibusidffatium videatur obire, 

Annuafolinquoconfumittemporacurfu: 

Nonjnquamfimpkx bis rébus reddita caufa'fl. . 

-> 

4 

. 

Nam fieri vel cum primis idpoffe videtur, 

Democritiquodfantfavirifententiaponit: > • 

Quant o quœque magisJint terram fidera propter: - 

Tantopoffe minus cum cœli turbineferri. 

Emnefcere enim rapidas iïïiusyO* acreîs 

Imminui fubter vireisjdeoque relinqui 

% > ) , 

Paullatim fokm cum poflerioribu jignk, > • » 

- InfèriormultoqHèdJityquâmfèruidaJigna: ; 

Et magis boclunam:& quanto demifior eius ' 

Çurfus abejl procul â cdofexrifque propinquat, 

Tanto poffe minus cumfignis tendere curfumi 

Flaccidioreetiam quantoiam turbinefertur - „ j 

\nferior,qukmfoljantomaguomniafigna K 

- h Ac t 

t S\

DE R, E R V M N A T» I I B» V. 415 

ffanc adip'ifcuntnr,circum,prœtérqueferuntur. 

Proctereafit yvt bœcadfignum quodque reuerti 

Mokltus videatur,adbanc quia figna mit funt. 

Fit quoque tvt e mundi tranfuerfispartibus aer 

Alternis certoflucre alter temporepofiit, 

Qui queat afiiuisfolem detruderefignis 

ÏBrumaleis vfque adftexus^gehdûmque rigorem: 

Et qui reûciatgelidis à frîgoris vmbrts> 

Aefliferas vfque inpartcis>&* feruidafigna. 

Et ratione pari lunam^flelldfque putandumft y 

Qu£ voluunt magnos in magnis orbibus annos, 

Aëribuspoffe ait émis kparttbus ire. 

Nonne vides etiam diuerfisnubila ventis 

Diuerfas ire in parteis jnfernafupernis? 

Qui minusiUa queantper magnosœtberis orbeis 

Aefiibus interfe diuerfisftderaferriï 

NEC R A T I O SIMPLE x] non eft ( inquit) vna ratio, neque certa, 

quo modo ex partibus xftiuis,id eft ex orbe fofftitiali,atque à cnncro, trafeat 

ad aîgocerota, feu capricornum : id eft, ad orbem brumalera. B R V- 

MALEIS ADEAT FLEXVS] tralatio eft à certaminibus Olympicis,&: 

fîmilibus curulibus.iîgnificat autem id quod yulgus folftitium brumale api 

pellat. METAS V E R T AT SE AD S O L S T I T I A I E I s]id eft,(vt Vul 

gus Ioquitur)ad folftitium xftiuum fe vcrtat. Nam apud probatos Latinitatisauctorcs 

folftirij nomen,folftitium arftiuum duntaxat fignificat, vel 

quia(vt fcribit Varro Iib.f. de lingua Latina ) fol eo die fiftere videtur, vel 

quod foie ad nos verfo, proximû eft folftitium. D E M O C R I T I QJOD 

s A N CT A,&C] hic verfus fuprà iapofitus eft lib, 3. Q J A N T O Q_VAE- 

Q V E M A G 1 s] id eft quanto fini nobispropinquiora, atqueira à ca*lo remotiora. 

1 L L 1 v s ] cxli turbinis. RELINQJVI PAVLL. SOLE M] 

&mKm7n£ç:celeritatefuperari. ET M A G I S HOC]&magislunamre 

qui fole,feu quàm folem. E T Q_V A N T o] fie legendum, vt fit hic Lucretij 

fenfus:& quanto Lunscurfus demifsior,id eft humilior,&inferior cum 

fitjlôgius abeft àcçlo.&c.tanto pofiTe minus, &c. ï t A c c 1 D 1 o R E] lan 

guidiore & tardiore. T A N T O M A G I s,&c.] quanto etiam(irtquit)ïuna 

cum fit foieinferior, languidiore, & tardioreimpetu, ÔVcircuiru fertur, 

quàm fol,tanro magis cetera figna fuperiora eam afiequuntur, atque adeo 

pra;tereunt,& fuperanr. AD H A N C Q V I A S I G . R E Y 1 s.] nihil mutadum 

cç,nfco,quanuis quidam legi velint, recurrwtt, «tut recurfont. nam eum 

V

„'4l£ T. L Y C R E T I I C A R I 

ita, vt excuderidum curaui,habeat omnes libri manufcripti,& vulgati» tum 

vfitatum efl: Latinis genus loquendi vifcre,& reuiferc ad hoc,aut illud.Luctet.lib.6. 

Kam quicunque Çuosfugitabant vifireadagros. ad quem locum plura. 

FIT civoo.jE, V T E N M.] alia ratio, AESTIVIS siGN.]àcancro. 

B R v M. v s oy E AD F L E. ] ad capricornum SE ad brumam * tralatio 

eft à ludis Circenfib. in quibus cum ad raetas cjuadrigae peruencrint, 

fledenduscurfus eft,& metç feruidis funt euitanda; rotis,vt loquitur Flaccus 

noftcr.ex quo flexusappellatur à Latinis,xg-i^rnfts à Grçcis.Iraquc ftatim 

eadem tranflatione folftitium, & brumam, folis metas appellabit, ibi 

Difiinet aquato folis dferimine metas. Fuctunt autem nonnulli, qui humidum 

quod è terra.&r mari furfum tollitur, caufam efTe folftiti j, SE bruma; purarunt,quafi 

fol pabulum fcquatur. quam opinionem refellit, & reiieit Arifloteles 

hb.z.meteor. his verbis. J>Û § yt\mt mtfnt ont 1S1 tsçj-n&i ômhct 

fcoy 7W nhw TfitpiiSiÇ iS> v%ÏÏ>°->y T5T' tvi 

Qupcircaridiculi etiam funt omnes quicunqueê vetetibus folem alihumido 

exiftimarunt, SE iccirco nonnulli aiunt folem fuas àd folftitium, SE 

brumam conuerfioncs facere.M. Tull. opinionem illam Cleanthi aferibit 

lib. $. de nat. deor.his verbis. Quid enim} non eifdem vobis placet omnem ignem 

paflu indtgere,nec permanere -vllo modopojfe nifi alatur} Mi autem folem, lunamjte* 

liqua aflra,aquis alia dulcibus ,alia marinirt Eâmque caufam Cleantbes ajfert,cur fi 

fil referai, nec lorigius progrediaturfolfiitiali orbe,itémque brumali, ne longius difee» 

dat à, cibo\ 

At nox obruit ingenti caligine terras, 

Aut vbi delongo curfù fol extima cœli 

Impulit,atque fuos efflauit languidus igneis 

Concujfos itere,& labefaHos aère multo: 

A ut quia fub terras curfum conuertere cogit 

Vis eadem,fupera qud terras pertulit orbem, 

Tempore item certo rofeam Matuta per oras 

Aetberis auroram defert& lumina pandit: 

Aut quiafol idem fub terras ille reuertens 

Anticipât edum radiis accendere tentans: 

Aut quia conueniunt ignes 7& fèmina multa, 

Confluere ardoris confier unt tempore certo, 

Qu

DE R E R V M N A T, L I B . V. 417 

Nec tamen illuâin bis rebus mîrabile débet 

Ejfe,quèd bac ignis tam certo temporepofint 

Semina confluere,0* Jolis reparare nitorem., 

Multa videmus enim,certo qua temporefiunt 

Omnibus in rebus.florefcunt tempore certo 

Arbufia,& certo dimittunt temporeflorem. 

Nec minus in certo dentés cadere imper at atas 

Tempore, 0*impubem mollipube/cerevefie, 

Et pariter mollem malis demittere barbam. 

Fulminapofiremo,nix,imbres,nubila,yenti, 

'Non nimis incertisfiunt in partibus anni^ 

Nanque vbificfuerunt caufamm exordiaprima, 

—Atque vti res mundicecidêreab origine prima, 

Confequa natura efi iam rerum ex or dîne certo. 

AT N O X OBRVIT]Nuncincipit diei,Senodis caufasexplicarc. 

EXTIMA CAELI] extimas parteis caeli. C O N C V S S O S I T E R EJ CÔquauatos,& 

frados labore itineris, itère pro itinerc. fie enim infledebant 

veteresiter iteris. Se itinet itineris,tefte Nonio. Neuius Lycurgo. ignoti iteris 

fumus: tutefits. Attius Oenomao. Traflo etiam adfum : exprome. quid fers? nam 

te tongo itère cerna vadere.làc Tdeph.o.Jîudiumque iteris reprime, s v B TER 

RAS c v R S.] fuerunt etiam nonnulli phiIofophi,qui folem non fub terris 

moueri,fed circum terras dixerunt: iccirco autem ex oculis noftris cuanefcere,& 

nodé fieri,quia terra vrfx fubieda, alta,& édita efl>cx quo fieri 

, vt folis luminibus officiât. Ariflot. lib. fecundo nvnaf. cap. i.in extr. 

S V P E R A QJAE T. P. o R B E M] ordo efttqua: vis pertulit orbetn,videlicet 

fo!is,fupera,feu fupra terras, quidam tamen legunt : fupera terrai qua 

pertulitorbem,vt fubintelligaturyê/m. MA TVT A] M.Tull.lib.3.de nat. 

àzomm.Quiddeinâeï Ino dea dicetur tqua Leucotbea "kGratis,}nobis Trîatutadicitwjcum 

Çu Cadmifilia? A v R o R A M] aurora rofeam poJbJtiinvkoy, TEM 

PORE ITEM CERTo]cur tempore certo aurora exiftat. Q J O P G E- 

N v s] cuius generis,vel quemadmodum. IDAEIS F A M.] Deldamo- 

rfs te omnium qui funt in Hellefponto,altifsimo fie Diodorus Siculus lib. 17. 

ï'JVcv CTS'T» *) 7m^Jb^v ovpfccûw yy«

4*8 T» L V C R E T I T C A R I 

tu,vent6quevacuam,hunevertieem à ventorum flituimmunewparque 

inta&um efle. Cerni autem folem cum etiam nox efl:, radios fuos expromentemmon 

in figuram rotundam conuerfum,8c conformatum, fed Hamas 

in diuerfas parteis difpergentem,vt complures ignés extremum terra; 

terminum, quem finientem appellant, attingere videantur. limile quiddam 

narrât idem Diod. lib. 3. accidere in Arabia fortunata, quod ad folis 

Ortlim attinct, his Verbis.** (ÂTW $ «rà mhé.^>vf Çttoiy kyapeuyiiôy àuTvy 

ôeçi.è^ frff) wdfl$>u TTagpTKYunoyTU 7njfe»A?s[ru>,cmiy°^ 

fîrîeiy. id cfl!, ex medio autem mari aiunt folem exorientem cerni pruna; 

candentifsims fimilcm:fcintillas auté ex fe magnas iacere,&c. ET C E R- 

TO D I M I T T V N T ] fle habent aliquot libri manuferipti, Scnon pauci 

vuIgatijmcliuSjOpinorjquàmdemittunt. NEC M I N V S IN C E R T O ] 

ficlegendum,ù; cwo,diuiflm,non incerto coniunctim.atqueillo modo fcriptum 

eft in tribus lib.manufcr. & in Florcntinis. VESTE] ianugine.& ira 

Nonius.vnde inuefles impuberes.fic Virg.^£ncid. %,j£urea Cœfaries olIis t Atque 

aurea veftis.Luctct.mf.CQdMb.iuuentœs Occipit,& molli veflit lanugine ma- 

Us, N O N N 1 M 1 s 1 N c E R T 1 s]flc habent très libri manafcripti }& Flo 

rentini, & fané vt ita legatur ratio poftulat, nifl quis dicat legendum item 

vt fupra,diuifa voce in certtSy&c retinédam vulgatam fcripr.urâ,w'»«5. Cum 

hoc loco congruit is,qui eft lib. 6, ûtumnéque magis flellis fulgentibus ait a 

ConcutiturcœlidomusvndiejuejêtaqHetellus. ATQJVE V T I RES MVNDÏ, 

&o] hune verfum putoruifleab aliquo interpofttum,nequc eflcLucretianum. 

CONS EciVA]confequens. 

jmd^Crefcere itemque dies licet & tabefeere nocleis: 

Et minui lucesjumfumant augmina noftes, 

Aut quia fil idem fub terras,atque fupernè, 

Imparibus currens anfraflibus œtberis oras 

Partit:^* in parteis non œquas diuidit orbem: 

Et quod ab alterutra detraxitparte,reponit 

Eius in aduerfa tantoplus parte relatus: 

Donicum adidfignum cœliperuenit,vbianni 

Nodus notlurnas exœquat lucibus y m bras, 

Nam medio curfuflatus Aquilonis,0* Aufîri, 

Vif met œquato cœlum diferiminemetas, 

Propterfigniferi pojituram totius orbis, 

Annua fol in quo contundtt tempora ferpens, 

Oblique terras,& cœlumlumine lujlrans; 

Vt ratio déclarât eorum,qui loca cdi 

Omnia difjjofitis fignis ornata notamnu

DE R E R V M NAT. I I B. V. 4^ 

Aut,qu'ta crafior efl certis in partibus aer> 

Sub terris idel tremulum iubar bafltat ignis: 

Necpenetrarepotefl facile\atque emergere ad ortus. 

Vroptered noBes hiberno tempore long£ 

Ceffantydum veniat radiatum inflgnediei: 

Aut etiam, quiafie alternis partibus anni 

Tardius &* citius confuerunt confluer e ignés, 

Qui faciant folem certa de fùrgereparte. 

C R E S C E R E ITE'MCOJE] NUIÎC quaraobrem dies & noctes augeatur,&minuantur. 

CVM S V M A N T A V G M I N. A]cumaugefcant.ficlocutus 

eft lib.i. Surfus enim verfus gignuntur,& Augmin*fumut. T A B E S C E - 

R E] rainuï.tralatio eft.ficlib.t. extr. Kectenet^ omnia pAulhtim tabefeere, &c. 

I M P A R I B V S C V R R . ANF.]dumimpariter, &inarqualitercircumagitur.hacde 

re fie Li'étt.fîM VVKTSV ^ iftipay7Ta&>M\&'rlovl& i K)7iztg? 7*%ei

Atque oriens obitus eiu 


lndeminutatim rétro qu 

Débet item,quanto pro 

Labitur ex alia fignorum 

Vtfaciuntjunam quifin 

Confimilem,curfufque 

Propterea flt,vti videantur 

Efl etiam quoque vti pro 

Voluier,ô* variasJflend 

Corpus enim licet ejfe a 

Labitur modis occur 

Nec potis 

omni 

efl cerni,quia 

Verfarique poteft ,glob 

Dimidia ex parti canden 

Verfàndoqueglobum v 

Denique eam partem, q 

Adjfeciem vertit nobis, 

lndeminutatim retrè co 

Luciferam partem glom 

Vt ÏÏabylonica Cbaldœam doBr 

Aflrologorum artem con 

Proinde quafifterinequ 

Aut minus bocillo fit cur 

Deniquejur nequeat fem 

Ordineformarum certo 

Incy dies priuos aboie f 

Atque alia illiusreparar 

Difficile efl ratione doce 

Ordine cum videos tam 

ltver^Venus&Veneris 

cU'y-'^ 4"''/ 

Pennatusgraditur Zep 

Flora quibus materpré 

CunBa coloribus egreg

DE RERVM NAT. IIB» V., 

Inde lotifequitur calor aridusÔ* cornes ynd 

Puluerulenta Ceres,&* Etejiaflabra Aquilonum. 

Inde Autumnus adiugraditurftmulEuius Euan: 

Inde aliœ tempejlates yventfquefequuntur y 

Altitonans vulturnus i& AuHerfulmine pollens. 

Tandem bruma niueis affert^pigrûmque rigorem 

Ttjdditibiemsfequitur crépit ans accentibus algi. 

Quo minus ejl mirum , fi certo tempore luna 

Gignitur^s* certo deletur tempore rurfus y 

Cum feripoflinttam certo tempore multa. 

I V N A P O T E S T s o LIS*] Curluna* figura varietur,& modo plcna 

fir,modo dimidiata,modo bicornis,modô nulla. p E R C V s s A] fie le- 

refulget. Bj&a aut obliqu 

gcndum,& ita habent libri aliquot manufcripti.percufli radiis folis, id eft 

queataccendiparuis quodam gignu 

icla lumine folis . fie locutus eft fup.hb. a. 

ardor 

ibidem inf. 

bris &c. Etradij folis cogeban 

lis,tum luna*.fup. 

oihivn 

eod.lib. 

\\ \

4*2. T; I V C R E T I I C A R I 

id eft,hoc quidem certe LIQUIDA quifpiamconfitmarepofsit,omni\im hominum 

maximum vfum in aftrologia Chaldxos habere,plurimûmquc ftudi 

j,atque opéra: in hanc cognitionem contulifle.& M.TulUib.i. de diuin. 

Chaldti in Syria cognitione aftromm 3follertiique ingeniorum antecelluerunt. Babylonios 

quoque multorum annorum obferuationes fiderum co&ilibus laterculis 

infcriptas habui(Te refert Plinius lib. 7. cap. f S. p R O I N D E 

Q V A si,&:c.j En vide,vtEpicurus probabilia fèquaturinhis,qua:fupra 

terram gignuntur,nihil vnum egregic prxter cetera affirmet. DÉNI ciy E 

C V R NE Q_V E A T,&C] quod item de foie nonnulli exiûimarunt,vt fup. 

dictum eft. I'NOJE DIES P RI v o s] & in dies fingulos. fieeod.lib. 

Çnp.lnnumenbilitei priuas mutatmin horat. A B O L E S C E R E ] cum in libris 

rnanuferiptis reperiftem feriptum aborifctqueCafpicAtus fum eos fuiffe corruptos 

ab iis,qui exabolefcereaboriri feciflent : quod tantundem fere valet. 

aboriri quidem impreflum eft in cod. Venetis antiq. Se Parifienfîb. eôque 

verbo vfus eft etiam lib^.dr infringi lingmm^ vocémque aboriri. quod fi quis 

malet ,nonimprobabo. abolefcere autem Valet decrefeere: quod huic loca 

maximecôuenit. V I N C E R E V E R B isJpulchredi&um.ficlib.z.jQfW 

quoniam vincofieri>nunc ejfe docebo.Se fup.hoc cod.lib. Et quant difficile id m 

fit peruincere verbis. Se lib. 6.primant iam femina aquaïMulta fimul yincam con 

furgerennbibusipfisSxc Se Horat [azyjMb.i.Kecvincet ratio 9tantundem vtpeccet 

yidémqtte,&c. F R A S N V N C I V s]©»/£?f«f,pra:cur{br. p L O R A] Arnobius 

lib.j.aducrfus genteis. Flora illagenitrix, & fanBa obfcenitate ludorum 

benecutaty-vtamaflorefcanty&Ciàcm lib.S. Jànè &îcca Laurentia, & Flora, 

meretricespropudiofkintermorbos \omanorH i&Deoscomputandœi.Lué;a.t.Fitm. 

lib.i. de falla rehgione.F/oft* cum magnas opes ex arte merctricia quxftuiffet^populum 

I{om.fcripfit bxreâem 3certampecuniamreliquit:cuiusex annuofienorefumnatalis 

dits celebraretur editione ludoru yqms appellarent Floralia, &c. lege Se Ouid. 

lib.Faft. E T E s 1 A F LAB. A Q^y i L.JÊtefia:: qui item funt Aquilones :id 

eft venti à feptentrionib. fiantes : hoc tantum intereft, quod Etefîa: certo 

anni tempore, nempe poft folftitium fpiranr: Aquilones quouis anni, 

tempore. EVIVS EVAN.] Baechus à voce Baechantium ^>o7. v o L- 

T V R N vs] Euronotus. CREPIT"ANS A C C E N T I B V S A L G I] fie 

habent très libri manuferipti, Se vulgati Florcntini, Veneti recentiores, 

vtrique LugdunenCçs:nonnu\li tCrepitansârdentibus algit 3phaè INEPTE, meo 

quidem iudicio. c v N FIERI possiNTJin duobus libris manuferi-. 

p TIS feriptu m e ft, Cum jlorere queant. 

Solis item quoquedefeBusJlunœque latebras, 

Pluribus ï caufa feri tibi poffe putandum'ft. 

Nam cur luna queat terramfecluderefolis 

Lumined terris attum caput obftruere eij, 

Obiiciens cœcum radiis ardentibus orbem: 

Tempore eodem aliudfacereid non poffe putetur

DE l i n V M NAT. 1 I B , V, 42,5 

Cor pus,quod cajfum labatur lumine femper? 

Solquefuos etiam âimïttere languidm igneh 

Tempore cur certo nequeat,recrearêque lumen, ' 

Cum loca prœteriitflammis infeflaper auras, 

Quafaciunt igneis interflingui,atque perire? 

Et cur terra queat lunamjfioliare vicifim 

Lumine? opprejfum folem fuper ipfatenere, 

Menftrua dum rigidasconiperlabiturvmbras: 

Tempore eodem aliud nequeatfuccurrere luna 

Corpusivelfuperafolis perlabier orbem, 

Quod radios interrumpatjuménqueprofufum? 

Et tamen ipfa fuofifulgit luna nitore, 

Cur nequeat certa mundi languefcere parte? 

p~-Dum loca luminibus propriis inimicaperexit? 

>-Menflma dum rigidas conïperlabltur vmbrasî 

soirs ITEM Q_V o OJR È] nue de defectibus folis & Iunar. & priore 

loco de defeclu folis. S E C L V D E R E SOLIS L v M 1 N E ] terram fepararc 

à folis lumine, & ita priuare, ae fpoliare. EU] foli. OBIICIENS 

c AE c. R A D. A R D.] obiiciens fuum orbem obfèurû radiis folis. TEM 

P O R E E o D E Mj&c] cur (inquit)lunapofsit tetram lumine folis priuare,fui 

orbis obiectu: eodem tëpore aliud corpus, quàm luna, quod femper 

nobis fit obfcurum, non debeat putari idem efficcre pofle ? proinde quafi 

dicat: non poteft afferri ratio,quamobrem aliud corpus,quàm luna, ide efficcre 

non queat,quod lunam cfficercpleriquc dicunt.Primus autem Thaïes 

dixit folem deficere,co quod luna,que eft terrena natura,eura fubeat ad 

perpendiculum : id eft interponaturinter folem &terram. soi Q_V E 

s v o s] ha?c fuit Xenophanis opinio. Putauit idem illc nouos quotidie foies 

& occidete,& oriri. F L A M M I S INFESTA] non ita dico flammis 

inimica, vt frigida : fed flammis immoderatis oppleta, atque occupata, 8c 

quodammodo infeftata, ac vexata. I N T E R S T I N G V I ] intet ea exftinguijintercâqueperire. 

ET C V R T E R R A Q J E A T] nunc de luna: defectu. 

ET O P P R E S S V M s OLE M S V P E R IPSA T. ] fie quidem 

habent omnes libri, & manufer. & vulgati: qua: le&io, fi cuiprobatur, fie 

cxplicari poteft: & ipfa feilicet luna, fuper, id eft, cum fit fuper, folem oppreffum 

tenere. Sed ego inuitis libris omnibus fie legendum efle puro : 8c 

oppreffum fubter folem ipfa tenere. hoc enim fentit Lucrctius. Cur terra 

inter folem & lunam intercedens (nam ex huiufmodi inrerpofitionc, dcfectum 

luna; nafci volûtfcrè omnes) lunam lumineipoliare,folémqj quo-

• 4*4 T. 1 Y C R E T I I C A R I 

dammodo fubter fe opprelfum tenere pofsit 4 dum luna in vmbranï terra: 

incidit: codera tempore aliud corpus,quàm terra, luna? fuccedere & fubiici, 

vel fupra folis orbem ferri non qucat ? mendum natum eft ex vocefupwferipraperp. 

vndepoftcafa&um eftyà/w.poftremô cumfyllabaîprioris 

breuitas verfum corrumperet, mutatus eft ordo verborum, & ita fcriptum 

cft,vt videmus. ad hune locum pertinent illa M. Tull. lib. z. 4e nat. 

deor. atque etiam mm fubieBa atque oppoftta Soli radios eius, & lumen ohfcurat s 

tum ipfa incidens in vmbram terra, cum efi } régime folis\interpofitu, interieBuque 

terra repente déficit, M E N S . T R V A D V M R IG ID A s,&c] id eft dû luna 

fpatio mcnftruocurfum fuum confteiens .perlabitur vltimam v'mbrarum 

terra? partem. quidam per conum terram fîgnificari volunt,qua(î fît nonn- 

JW,cum Ariftoteles lib.z. [u-notf. dicat elfe tympani figura,& lineas ab eius 

centro du&as duos conos effîcere* S V C C V R R E R i]iuccedere,vclfub-v 

tcr,vel furfum ire. RADIOS] folis. c v R, NE Q_V EAT c E R T A ] fie 

habet cod. Vatic. & vulgati Florent: M E N § T R V A D V M RI G. ]fruftra 

hicucrfusalieno loco iteratur. ç > > 

Quodfuperefi quoniam magnipet cœrula mundi 

Qua fieri quicquidpojfietratione yrefolui:^ s . «• 

Solis vti varios curfusjunœque meatus J 

aWofcere pojfemus^qu£yis yO* caufacieretx 

Quoue modofileapt ofietlo lumine obire 3 

Et neque opinanteis tenebm obducère terras, 

Cum quaficonniuent:&aperto lumine rurfùm 

Omnia conuifuntclaralocacandtdaluce: " 

^/A. ce v ^Nunc redeo ad mundi nou'ttatem )&* mollia terfœ 

JI Arua nouo fœtu quidprimum in luminis oras 

Tollerey& incertis tentant credere ventis. 

Principiagenus berbarumjviridêmquenitorem , 

Terra dédit circum collelsyèampofqueper omneis 

Floridafuljeruntviridantiprata colore. 

Arboribufque datumfiyariis exindeper auras 

Crefcendi magnum immifiis certamen b'abenis 1 

. 1 

Vt pluma yatquepilïpnmùmyfetœque creantur : 

* - 

Quadrupedu in membrk, O* corpore pennipotentu: • 

Sic noua tum tellusberbaSyVirgultâqueprimum, ui * 1 

^ 

Sufiuliuindelocimortaliafkclaçreauit -*!- i n- In- ' * 

Tûulta

DE R E R V M N A T. I I B. V. 4*5 

Multa modis multis varia ratione coorta. 

Nam neque de cœlo cecidijfe animaliapojfunt: 

Necterreftriadefalfisexiffe lacunis. / / « » 

Linquitur,vt mérité matermm nomen adepta 7/ 

Terrafit>èterra quoniam funt cuncla créât a. 

Multdquenunc etiam exiftunt animalia terris, 

Imbribusy O* calidofolis concret a vapore. 

Quo minus eft mirumfitumfuntplura coorta. 

Et maiora,noua tellure,atque

fie, 

- T. I V C R E T H C A R I 

LinqHunt,$onte fia viBum,vitdmquepetenies+ 

Tum tibi terra dédit primùm mort aliafàcla. 

Multm enim calor, atque humorfuper abat in aruts. 

Atque vbi quaque loci regio opportunadabatur, 

Crefcebant vteri terra radkibm apti: 

Quos vbi tempère maturopatefecerat atas 

lnfantumfugens bumorem,aurdfquepeteffens: 

Conuertebat wi naturaforamïn~a terra, 

Etficcum venis cogebatfundere apertis 

Confimilem laHis^ ficut nuncfamina quaque 

Cum peperit, dulci repletur latle,quèd omnis 

lmpetus in mammas conuertituriUe alimenti. 

Terra cibum pueris,vefiem vapor,berba cubile 

Prabebat,multa & molli lanugineabundans. 

Atnouitas mundi nec frigora dura débat\ 

Nec nimios aflus,nec magnis viribus aura*. 

Omnia enim pariter crefîunt,& roborafumunt. 

Quare etiam atque etiam maternumnomen adepta 

Terra tenet meritè,quoniamgenus ipfacreauit 

Humanum, atque animalpropl certo tempore fudit 

Omne,quod in magnh baccbatur montibu pafiim, 

Aëridfquefimul volucres variantibu formis, 

\C Sedquiafinem aliquam pariendi débet babere, 

Définit,vt mulierftatiodefeffa vetufio. 

^ ' Mutât enim mundi natu ram totius atas, 

^^Èxalioquealiusfiât us excipere omnia débet, 

Nec manet vlla fui fimilis res: omnia migrant, 

Omnia commutât natura, O* verterecogit. 

Nanque aliudputrefiit,&* auo débile languetz 

Porrb aliud concrefcit, er Î contemtibus exit. 

Sic igitur mundi naturam totius atas 

Mutat,o* ex alto terum fiatus excipit alter. 

Quodpotuit^nequeaupofit quod non tulit anth

DE R E R V M N A T. LIB. V» 417 

P R Ï N C I P I Ô G E N V S A L I T V V M ] rationera prima» originis animantium 

cxplicat ex fententia Anaximandri.&aliorum quorundam veterumphiloibphorum: 

quam pluribus verbis perfcquiturDiod. Siculuslib, 

i.non longé à principio:que quia hune locum non mediocriter mihi videtur 

illuftratura,afcriberc non pigebit.Ttwiùu 

cmQ&eiaSyOïwoicfîijtti 

SitjUfym $* mtç^nv

4l8 T. L V C R E T I I C A R I 

erroris cap. iî.rotâmque hanç de prima animalium origine fententiarn refellit 

his verbis, jliuntcents couerfonibus cali & ajlrorum motibus maturitatem 

quandam extitijfe animaliumferendorum ; itaque terram nouant fenten génitale retinentemfolliculos 

ex fe quofdam in vterorum Jimilitudinem protultjfe, de quibus Lu* 

crethb^.Crefcebant vteri &c.eôfquecum maturajfent,natura cogente ruptos animaliatenera 

profudiffc.deinde terram ipfam humore quodam,qui eJfetlaBi fimtlis, exu* 

berajfe,eôque alimento animanteis effe nutritos:&c, nam taris efl; mihi locum indicafïe.eodem 

pertinet illud M.Tull.lib.i. de legib. Kam cum dénatura omni 

quaritur^diftutari fient nimirum ifta,ftcut dtfyutantw.perpetuis curftbus, & con~ 

uerjionibus calejlibus extitijfe quandam maturitatem gêner is humant, quodjfarfum 

in terrajsâtcpuefatum,diuino auBumfit, animorum munere.r ERRAE R A D I C . 

APTijideft inhxtentes, 8Cafrixi terra: radicibus. S V G E N S H V M O - 

R E M] fie reftitui, cum in omnibus libris Xcgxxwifugiens, plane mendosè^ 

Nam cùm fenrcntia,tùm locus ille Luct.Fir.quem paulloantè protuli,facile 

oftendunt ita legendum eue. A V R A'S Q_V E PETESSEN sjlîc habent 

très libti manufcripti.dic'tum autem petcflb,vt capeflo,lace{fo, arccf. 

fornifî quis malitreponi/>tf//7* w 

:cui facile aflentiar.Sic enim Feftus.Pmyfrre 

antiqui pro peter e dicebant ea forma verbi qua funt lacejfere, & incejfere. Sed ( vt 

mihi videtur) eo fignificabant fapius pet ère, vt petijfant, fapius petant. Ha&cnus 

Feftus. vtitur hoc verbo & M. Tull. lib. fccundo de Confulatu.Mew/frigus ajlringeretl 

Kon erant{inquiunt)i principiô mtldi biems,& ajl as,fed perpétua temperies, & ver 

aquabtle. Cur ergo nihil horum fieri etiam nue videmus ?&c. Q_V ARE ETIAM 

A T o^y E E T i A M] fie fupra paullo antè. Linquitur vt méritoire, c^y o D 

I N M A G N I S B A C C H A T V R M . p.]ideft quod pafsim per monteis 

bacchantium in mofem vagatur. D E S T T T I T VT M V I I I R] fie fup. 

lib.2. in extr. lamqneadeo affeBa eflatas, ajfeBa'quetellus : Vixanimaliaparua 

cre4ty&c. EXCIPERE OMNI A] fubfequi omnia, vsrcJV^cSj. fuccederc; 

omnibus, N A N Q J E A L I V D P V T R E S CIT,&C] fie fup. lib.i. princip. 

fie rerum fumma nouatur Scmper,&interfe mortales mutua viuunf.jiugefcïït 

aliœgentesjtliœ mwuuntur }&c. eod.Iib. mifeetur funere vdgoryQuetn pueri tollunt 

vifentesluminisoras }&c. AEVO DÉBILE]artate,atque annis debilitatû% 

& confectum. 

MulthcjM tum tellus etiam portent a creare 

Çonata'^mirafacie^membrifcjue coorta %

DE RERVM N AT» II B. V. ^ 

—Androgynum inter vtriï>nec vtrunque, & vtr'mc^ remotum 

Orbapedum partim ymanuumyiduata vicifim: 

Multafine ore etiam, fine voltu cœca reperta, 

VinBdque membrorum per totum corpus ddba , 

fuy Necfacere vt poffent quicquam,nec cedere quoquamy • 

Nec vitare mdlumjiecfumeretfuodforet y fus. 

Ceterd de génère hoc monftra,acportentd creabat: 

Nequicquam,quoniam natura abflerruit auclum, 

Necpotufae cupitum œtatis tdngere floremy Nec reperirecibum>nec iungtper faneris res. 

Multa yidemus enim rébus concurrere debere, 

Vt propdgdndo pofint procuderefecld: 

Pabula primum vtfintygenitalia deinde per art us 

Semina qui pofint membris manare remifps: 

Fœmmdque vt maribus coniungipofit3babendumy Mutua quels neclant interfegaudia vtrtfque. 

Multdque tum interiijfeanimantum fecla neceffe'ft, 

Nec potuijfe propagande procudere prolem. 

'Nam quœcunque vides yefci vitalibus aurisy Autdolus,aut virtusyaut denique mobilitas eft 

Ex incunte œuogenus id tutata referuans. 

"Multdquefunt,nobis ex vtilitatefùa qua\ 

Commendata manent tuteU tradtta noftrœ. 

Principib genus acre leonum,fdudque fecla 

Tutataft virtusyvulpeh dolus3 O* fuga ceruos. 

At lemfomna canum f do cum peclore corda, 

Et genus omneyquodeft veterino feminepartum, 

Lanigerdquefimulpecudes,& bucerafecla, 

Omniafunt bominum tuteU tradita,Memmi 

Nam cupide fugêre feras,pacémque fecutœ 

Sunt,&* larga fuo fine pabula pana labore: 

Qua 1 

damus vtilitatis eorum prdmia eau fa. 

At queis nilhorum tribuit naturaynec ipfa. 

HHh 3

430 T« L V C R E T I I CAR 1 

Spontefuapojfentvtviuerejiecdare nobis ' 

Vtilitatem aliquam,quare pateremur eorum 

Vrafidio nojîro pafii genus,ejféque tutum: 

Scilicet bac aliisprœdœ, lucroqueiacebant, 

lndupeditafuis fatalibus omnia vinclis: / 

Donicum ad interitum genus id natura redegit. 

A N D R O G Y N V M INTER. V T R O s,c£c] hune verfum delendum 

cenfeo, vt fpurium, hoc primùm.deindc cum variélegatur in codicibus Se 

manufc.& vulgatis, eam potifsimàmledioncm fecutus fum,qua?raihi minus 

inepta vifa eft. Omnino ego arbitror hune verfum ab aliquo nugatore 

efleinculcatum. o R B A PEDVM,&C.]VCIexhocverfuappâretverfum 

îndrogynum, &c. efle alienum. M V L T A SINE o R E] quidam lib. habent; 

Mutafine ore. non probo. A D H AH S vj vfus efthac voce fupra lib.3. 

Hatn neque pulueris inter dufentimus adbéfum^ item alibi. Qj o D F O R E T 

v s v s j fie repofui coniedura ductus, cum reperiflèm in vno codice manufer. 

quodfouet vjus. NEC POT. C V P. AET. T. F t o R.] id eft nec po 

vtueread iuftum «taris robur,& vigorem peruenire.lib. 1. fummu ternis per-. 

uaderefloremXoi&.\>iM\\o^b^Stare^quibusp&fîintauiemingerefiorem. 

T A v 1 D. ENIM] verfus eft hypermeter. fententia autem eft hacc : multa 

concurrere debere, vtanimantesgenusfuum propagare pofsint,primum 

vc fint pabula : deinde vt via? qua?dam fint, per quas femina vim gignendi 

habentia manare pofsint,mcmbris per rem vencream laxatis & remifsis 

: poftrcmo vt mas Sefxmina membra habeant, quibus ambo inter 

feper rem veneream iungi, & communem inter fe voluptatem capere 

pofsint. s E M 1 N A Q_y A V 

P o s s 1 N T] fie legendum potius, quàm qua 

popnt. nam hic ordo eft, deinde vt fit via, quà genitalia femina per artus* 

membris relaxatis manare pofsint. H A B E N D V M , M V T V A Q_VEIS, 

Scc.J fecutus fum hic cod. Florentinos,& nonnullos alios. nam altéra feriptura 

xgvc defendipoteft. hanc autem fie explico. Et vtfauninaçum raaribusiungipofsit,haberidumeft 

vtrifque :id eft vtrofquefeilicet mares Se 

feminas habere oportet membra, quibus mutuagaudia inter fe nedanr. 

V E S C I V I T A L I B V S AVRIS] Virgil. lib.r. ^£neid. Quem fi fataVnum 

feruant'.fivefcitur aura Aetbetia %^c, idem lih.^.Qmd puer ^Jcamusi fuperdtne,&vejcituraura* 

AVT DOLVS, A V T V I R T V S , A V T D E N . & C ] 

quscunque (inquit) animalii vides 

7ra& 

viuere, ea aut dolo, aut virtute, aut celeritate 

falutemfuam tutata funt. fie Tyrius 

(dp qùotat 

Max. Ax\. -afei vît 2

D E TH B RVM NAT. I l 3. V. 431 

ùes, oues, caprar,equi,muli,&c. quaânimantes partim ad veicendum,partim 

ad vebendum, partim ad corpora veftienda nobis funt vtilcs. s AEv 

A'Q.V E S AE C L A] & gênera animantiu iracunda. AT LEVISOMNA] 

fie habent codices aliquot vulgati; in his Vencti,& Florentini, & ita legëdum.non 

Et leuifomna.na. hic verfus refertur,cV pertînet ad ea quç fcquuntur. 

leuifomnos autem canes appel!at,quafîleuem fomnum dormietcîs, Se 

qui facile è fomno excitentur. vigiles ab Horatio dicuntur oda 16. lib.3.25* 

vigilumcanumTnjlesexcubia. Q_V OD EST V E T E R I N O ] Veterina(inquit 

Nonius) animalia dicuntur omnia,qua vehet?quidpoJfunt.hucteî.Bt genus 

emne,quodeflvet.fèm.p. Se Feftus. Veierinam befiiam (inquit) tumentu Cato appellauit 

à vehendo. Opilius veterinam dici putat,quafi venterinam tvel vterina,quod 

onus adventrem religatum gerat. E T ' B V C E R A SAECLA] bucerum pecus 

debubusdicimus, inquit Feftus. idem Lucret. lib. 2. Buceria^greges, & 

equorum duellica proies, QJT A R E ] id eft propter quam rem, feu propter 

quam vtilitatem.nam quarehîc non interrogat, fed cnunciando referendi 

vim habet. SCILICET H AE C] refer ad illa fuperioia;quibus nihil horum 

rribùit natura. ira vt nec ipfa,&c. 

~b' 2 

~ ç 

f Sedneque Centaurifuerunt,nec tempore in vllo ^îto^^^^/ 

Effe queat duplicinatura,0* corpore bino 

Ex alienigenis membris compacla poteft eus, 

Hinc illinc par vis vt non pari effepotis fit. f 

' ' 

ldlicet bine quamuh bebeti cognofeere corde. 

Principio circum tribus acîis impiger annis 

2-7?/ 

Floretequus,puerba'udquaqua.quinfape etiam nue * 

Vbera mammarum infomnislaÏÏantiaqùarit. 

Pofl vbi equum valida vires atatefeneBa, 

"Membrdque deficiuntfugienti languida vita: 

Tumdemumpuerisauoflorente,iuuentas 

Occipit/r molli veftit lanugine malas: 

Ne forte ex bomine,0* veterino femine equorum 

Confieri credo* Centaurospoffe,neque effe: 

Aut rapidis canibusfucctnBasfemimarinis r 

Corporibus Scyllas,& cetera de génère borum, 

Inter fe quorum difeordia membravidemus: 

Qua neque florejeuntpariter, nec robora fumunt 

Corporibus, nequeproficiunt atatefeneBa: 

x 

1


Necfimili Venere ~ardefcunt ynec moribrn vnis 

Conueniunt y neque funt eadem iucundaperartus. t 

Quippe videre licet ypinguefier efepe cicuta fjf* -y*^^ 

S arbitras pecudesjiommi quœft acre venenum. v 

Flamma quidem verè cum corporafulua leonum 

Tam foleat torrere>atque vrere yqudm genus omne 

Vifceris in terris quodcunque O* fanguinis extet: 

Qui fieri potuitjriplici cum corpore vt vna 

Prima leo ypoflrema draco ymedia ipfa Chimœra 

Oreforas acrem effilant decorporeflammamî 

Quare etiam tellure noua ycœloque recenti 

Talia quifngit potuiffe anima lia gigni y 

Nixusin bocvno nouitatis nomine inani: 

Multa licetfimili ratione effutiat ore: 

Aurea tum dicat per terrasflumina volgb 

Fluxiffe^ çemmisflorere arbufla fu'êfjei ^ 

A ut bomnem tanto membrorum ejjeimpete natum y 

Trans maria alta pedum nifus vt ponere poffet: 

Et manibus totum cire u m fe vert ère cœlum. 

Nam quod multa fuere in terris femina rerum y 

Tempore quoprimùm tellus animalia fudit: 

Nil tamen eflfigni ymiflas potuiffe creari 

Inter fèpecudes y compaclkque membra animantumy Proptereaiquiaqua > 

de terris nuncquoque abundant 

Htrbarum gênera yacffuges y arbufldque Uta y 

W

DE R E R V M NAT. LIB» V. 43} 

ydridïummonfiraferdwm CentduriinforibusJtabuLnt 9ScylUquebifoYmes. D v- 

PLI ci N VTV R A]humana,&equina. p o T E S T A S] «W«wif,potcntia. 

HINC I U I N C P A R vis VT N O N PARI,] fi huius verfus 

varias fcripturas lcdfcori proponere vcllcm, totam paginam iinplcrcm : fatis 

erit mini eas referre, qua; reperiuntur in lib. manuferiptis, vt videat leâor,mc 

ira hune locum teftituiflè, vt tamen ab iis non longé difeeflerim. 

fie igitur habet Vaticanus,H/'tfC illinc par vis yt non fint pars ejfepotis JfoScipionis 

& Fae'rni fie : Hinc illinc paribus yt non fit pars ejfe potisfit. Bertinianus Se 

Memmianus ûc.Hinc illinc par vis yt nonfit par ejfepotis fit. qua; feriptura; cum 

fint vitiofar,ego fie repofui, Hinc illinc par yis vt non pari ejfepotis fif.qux feripturafcrè 

in Veneris recentioribus, Se Lugdunenfibus reperirur . fie enim 

in eis Iegitur Hinc illinc par vis vt non par effe potis fit. Sentcntia autem huius 

fcripturÇjfi cui forte obfcurior videarur,ha;c cft.Non poteft efïê natura feu 

poteftas aîiqua ex alienigenis membris, vt humanis 5c equinis compacta, 

Se conflata,ita alicnigcnis(inquam) vt vis par pari cflcjid eft par pari refpo 

dere non pofsit.de verfus aurem ratione non eft quod quifquam dubitet, 

propter vocem pdrifm qua voce fyllaba,r/,non eliditur, & corripitur. nam 

hoc effe Lucretio vfitatum alibi oftendimus. ID L 1 c E T] id, nempe in 

Centauro non poffe hinc illinc parem pari vim effe. c 1 R C V M] circiter, 

vel die potius circumaBiSySt fit tmefis. FLORIT] viget. hoc mo 

do oftendit Centauros effe nô poffe. non poteft vnum animal ex ina;qualibuSjdifparibuSjdifconuenientibus 

potcftatibus,5c membris effe conflatû. 

Nam ita pars altéra erit imbccilla,altera firma:ha;c diuturna, Se viuax:altera 

vita: breuis,& ad mortem pra?ceps:& quo tempore altéra erit artate cotroborara 

atque adulta,vt equus, qui tribus annis exactis, viget : altéra vix 

dura ab vbere matris erit depulfa,vt puer : Se contra quo tempore pars humana 

erit valida,ac robufta,tum equina erit fenedtute confedta. Poftrcmo 

non iifdem voluptatibus ducuntur,neque iifdem molcftiis afficiuntur homo 

&equus.Idcm de Scy lia canibus fuccinctajfentièWum : de qua etiam 

moxdicet. QJIPPE ETIAM N v N c] id eft, quippe etiam cum treis 

annosnatuseft.fedviderurIcgenduiti^w/êetidmtune, L A C T A N T I A ] 

lac fuppeditantia. FVGIENTI L A N G V . V I T A] fie dixit vitam fugiétem,vt 

Latini dicunt vinum fugiens,& litteras fugiéteis. P V E R I S] aliàs 

puerili.ego tamen mzlopueris. 1 v VENT AS] iuucntutisDea.&ipfaiuueta. 

ET MOLLI V E S T I T LANVG.]ficfup.cod.lib.mollem veftédixitjpromollipik>j&Ianugine.«3ritnpubemmollipubefeerevefte. 

NE F O R 

TE JX H o M 1 N E] hune verfum profert Nonius. ne forte autem, id eft 

ha;c dixi, vt ne forte credaSj&c. c o N F I E R 1] id eft, confici. 

Se 

vtitur eod. 

verbo fup.lib.3. là quoque enimfinepernicieconfieteomm.se fiepe Virg. vt lib. 

Af.&ntxà.nuncquiratione quodinfiat, ConfieripoJ?it,&e. Cxf.lib.y.de bello 

Gall. pofiqudm id difficilius confieri dnimaduertit, &c. A V T R A P I D I S 

CAN. s v c c] Scyllam fie deferibit Hom.ô

434 

T 

« I V C R E T I I C A R I 

canibus fûccinwat. QJV IPPE V I D E R E , L I C E T P. S. c I c. ] fie lib. 

4«de veratro. Vrateiea nobis veratrum efi acre venenum : At capris adipes,& c»turnicibus 

auget. F L A M M A Q V I D E M v E R 6]Probat nunquam fuiiTc 

Chimaeram etiam hoc arguraento, quod cum poè'ta: fabulentur eam flamrnas 

ore efflarc,conftct autem ex leone, dracone, capra, feu ipfa chimsra: 

Icônes proinde vt cetera: animantes, à flammis la:duntur,& torrentur. 

SednondifsimulabononnullosIibroshabere,Igneaflammaquidem. PRI 

M A LEO, p o s T R. D R.] (îcE-Iom.^.£ Se Hefiod. theogon.ngleSï rh»it KiwSW3 V 

y,U*os)tHyjiMizy.. ORE F O R A S A C R E M E F F L A R E T 

DE C O R P . F.]hancpotifsimùmferipturamfecutus fum vt& maxime 

probabilem,&maxime cum libris antiquis confentaneam. ficfereloquitur 

\ib.6.Spmtus orefiras tetrum voluebat odorem. EFFVTIATJ Nonius docet 

effutire idem valere,quod cum médacio dicere, & profert hune locum. 

animaduerti autem hoc verbum in quibufdam lib.fcribi duplici 11. A v T 

H O M I N Ë M T A N T O M.Jquamobrcm hoc non potuerit initio efficerc 

natura,caufàm arTcrt lib. i. Denique cur homines tantôt natura parare Uonpo*. 

tuit,pedibus quipontum per vada pojfent TranÇne.^ magms manibus diuellere ma. 

teis,Multaque viuendo vitaîia yincere fecU,Si non tmateries quia rebut reddita cer* 

taefiGignundis\&c, RES SIC QJV AE Q_V E s v o,Scc] cum in omnibus 

lib.& manufcr,&imprefsis,practcrquàm in Florent. fie reperiflem feri 

ptum: Sed fie qua>quefuo ritu procedit t & omnes Fœdere natura: certo dtfcrimina. 

feruantyïme impetrare nonpotui,vtin quattuor vocibus,'qua-quey & 3mnes 

feruant tmcnàum fubelTe exiftimarem,fed inaliqua alia potius. Itaque Florentinam 

leâionem reieci, qua: talis eft. Sed fie quodquefuo ritu procedit, yt 

omnia Tcedere natura certo dtfcrimine feruent, fufpicatus autem primam vocem 

verfus eue deprauatl,fic repofui,Z^« fis quaque fuo ritu procedit 3& omnes t&c t 

Etgenus bumanum multofuit illud in aruis 

Vurius, vt decuit, tellu s quod dura creajfete 

Et maioribus yO* folidis magis oflibus intus 

Fundatum yO* validis aptumper vifeera neruis: 

Necfacile ex œftujiec frigore quod caperetur: i 

Nec nouitate cibijiec labt corporis vlla. I 

Multaque per cœlum folis yoluentia lufira ' 

Volgiuago yitam traclabant morefer arum. 

Nec robujlus erat cur ui modérât or aratri 

Qutfquaminecfeibatferro molirier arua y 

Nec noua defoderein terram virgultajieque alth 

Arboribus veteres décider efalcibu ramos. 

Quodfol yatque imbres dederant yquod terra crearat 

I

DE R E R V M NAT. I I B, V. 

Spontefùa,fitisidplacabat peclora donum. 

Clandiferas inter curdbdnt corpora cpuercus 

Plerunque, qud nunc biberno tempore cernis 

Arbuta pœniceofieri maturo colore* 

Plurima tum tellus etiam mdiorafer ébat. 

Multaque prêter ea nouitas tumflorida mundi 

Pabuladiua tulit, miferismortalibus ampla. 

At fedarefitim fluuij,fontéfque vocabant: 

Vt nuncmontibus} magnis decurfus aquaï 

Clarior accitatfitientia fieclafer arum. 

DeniquenoBiuagtfduefiria templa tenebant 

Nympbarum,quibus exibant bumorefluenta 

Lubrica,proluuie larga lauere bumida/axa: 

Humidafaxafuper viridi flillantia mufcù: 

Et partim pianofcatere, atque erumpere campo. 

'Nec dum res ignifctbanttroBare,neque vti 

PeÏÏibus, &* frottis corpus vefiireferarum: 

Sednemora, atque cauos monteis,filudJque colebant, 

Et frutices inter condebantfquallida membra, 

Verbera ventorum vitare,imbreifque coaBi. 

*Nec commune bonumpoterantfreBate,neque y His 

Moribus inter fefiibant,nec legibus vti. 

Quod cuique obtuleratprœdœfbrtunafîrebat, 

Sponte fua,fibiquifque voler e,

436" 

1 

T. LVCRET.II C A R I 

legendum putât ?o/^^»«quibuspropcmodumaueQdgr. M o L I R i E R] 

moliri dicimur quicquideum labore facimùs,aut agimus.molki igitur arua 

hoc loco pofitum efl pro eo,quo'd c{t,agras colere,fèu ex campis, & locis 

inaratis, agros dultos magnp labore «fficere : velagros laboriofa cultura 

meliores reddere. Neque vero me fallir, legi in quibufdam libris vulgatis, 

mollirier arua gemino 11. fed molirier vni€o 1. magis probo. NEC N O V A 

D E F O D E R E, IN T. v.] infra eod.lib.extr. VndeetUm libitum ejî flirpeis 

committereramis, Et mud defoderè in 'terram •vîrgultai&

DE RERVM NAT. U * . V, - 

6. Quodgtnus in du marifiirat font dulcis aquai yQuifcatifA%dÊtfcatereilUfo" 

ras inftuppam femina. N E C D V M RES IGNI SCIB. TR. Cai7senim,& 

pellibus repcrtiSjCertîs matriraoniis inftitutis,&' recepfis, ignis,'vfu cognfto,tum 

ingenium hominum mollius efle cœpir, vt diect nô ita multis pôft 

verflb. p E L L i B v s] qua: inuentori ipfl,eique qui primus gefsit,inuïdiofar 

1&peftifera*fuerunr >vt dicet inf. eod. lib. extr. ibi. 7>ellisitemcecidit,&c. 

NEC COMM. BON. POT. s p.*] hac de re inf. eod. lib.ibi.Condere cceperuntvrbeis 

t&c, Aliquot verfuum,qui deincepsfequuntur, ordinem nefeio 

quorum hominum culpa perturbatum reftitui. ET V E N V S I N S U - 

VIS I V N G E B A T,&C.] in quibufdam libris manufcr.reperi fcriptum.fr 

Venus in finis lucebat.cx. qua vi::ofa feriptura putabam legendum : Et Venus 

in filais Uciebat. Vcruntamen receptam lcctionem probe 

Et manuum mira fretivirtute ypedumque y 

Confec~labantur flueflriafkelaferarum 

Tvlifilibusfaxisô* magno pondère clauœ: 

Multdque vincebant yvttabantpauca latebrisi 

Setigerifque paresfûibusflueflria membra 

Nudabant terrrœ noBurno tempore captif 

Circum fefolils ac frondibus inuoluentes. 

Necplangore diem magno yfolémqueper agros 

Quœrebant pauidi 3palantes no&is in vmbris y 

Sedtaciti rejfeclabant yfomnoquefepulti y 

Du m rofea face folinferret lumina cœlo. 

A'paruis qubd enim confuerant cerner efemper. 

Alterno tenebra$ y& lucem tempore gigni> 

Non erat y vtfieri poffet, mirarier ynquam y 

Nec diffidere yne terras œterna teneret 

Nox in perpetuum detraflo luminefoin: 

Sedmagis illuderat curœ yquodfeclaferarum ' 

Infeflam mi fris faciebantfepe quietem: 

Eietlique domofugiebantfaxea tetla 

Spumigerifuis aduentu yvalidique leonis: . 

Atque intempesla cedebant noblepauentes 

Hotyitibusfa'uisinflratacubiliafronde. 

Necnimio tum plus^qudm nuncytwtaliafacla 

Ili 3

43^ T. L V C R E T I I CAR. I 

Pulcia linqmbant lamentis lumina vita*. 

Vnus enim tum quifque magis deprenfuseorum 

Vabula viua ferisprœbebat dentibus h au fins: 

Et nemora ac monteis gemitufdudfyue replebat, 

Viua videns yiuofpelirivifera buflo. 

At^quos ejfugiumferuarat: corpore adefb 

Pofterius tremulasfuper vlcera tetra tenentes 

Palmasjborriferisaccibantvocibus Orcum: 

Donicum eos vitapriuarant verminafieua 

Expert eis opis, ignaros quidvolnera vellent. 

At non multayirumfubfignis milliadufta 

Vna dies dabat exitioinecturbida ponti 

Aequora Udebant naûeis adfâxa, virofque. 

Sed temerèjn caffum mareflublibu fœpecoortis 

Sauibatjeuitérque minas mifcebat inanpis. A 

Necpoteratquenquamplacidipellaciapont'/ 

Subdola pellicere in fraudem ridentibus vndis. 

ïmproba nautgij ratio tum caca iacebat. 

Tumpœnuria deinde cibijanguentia leto 

Membra dabaticontrk nunc rerum copia mer fat. 

Illi imprudentes ipfifibifepe venenum / 

Vergebantmunc dant aliis follertius ipfi. 

M v t T A'Q^V E V I N C E B A N T ] multa viribus corporis obtinebant: 

raro fugicbant,raroque metu perterriti latcbras qua? rebant, & Iatcbrarum 

prafidio periculum vitabant. A* P A R V I sjquidam libri habent ^/>»ew. 

NON E R A T , V T FIER i,5cc.] ordo eft. non erat eis cura: mitari quornodo 

id fieri poiîèf.nec curabant diffidcte : id eft no veniebat eis in mentem 

diffidcre, ne terra tenebris fcmpiternis obfelTa permaneret. i N F Es 

T A M M. F.] infeftam faciebantûd eft,vt M.TulLloquitur, infeftarn habebant:atque,vtplaniusdicam.infeftabant. 

SAXEA TECTA]antra,iaxeasdomos.fup.jj/^rwtempla. 

H O S P I T I B V S SAEVIS]fuibusfiluc- 

FKIBUS,LCQNIBUS,lupis,vrfis,& fimilib.feris. A T c^y E I N T E M P I S Ï A } 

Imempejlamnolhm jielius dtcebat,(vt refert Varro LIB.5.de ling.Lar.) cutempus 

agendi ep nHÏlum'.quod alij concubium appellarunt y quodfere omnes tum cuba* 

rctif.altj vero ab eo quodfiler etur'filentium no&is. quod idem tempus Vtautus confi* 

cinium, NEC N I M I O T V M PLVS] quarnuis homines tum farpc à fe-

DE RERVM NAT. LIB* V. 439 

risjdilacerabantur, acdeuorabantur : nontaroen tune multp magis', quàm 

nunc,moriebantur. D V I C I A IINQJ. LAMENT'IS LYMINAJAC 

quidem habent omnes libri Se manufcr. & typis eicufi i Sed placet mihi 

M. Antonij Murcti conieclrura:quilegendum putatlabentis lumina vita.Ni 

quod ita quida déclarant, vitam rclinquebant lamentis : id efl: cum lamentis:fententiam 

quidem afferunt probabilem, Se huic loco confentaneam: 

fed inufitato loquendi génère expreflâm. MAGIS] quàm nunc. v 1 v A 

V I D E N S vivo] non temere harum fyllabarum complofionem quaefi- 

\\\ï. yVwa vi.viuo. Quod autem ad huius loci fenrentiam attinet,cura eo cogruit 

illud Ennianum : Vultmis in filais miferum mandebat bomonem. Heu, quhn 

crudeli condebat membre fepulcro ! H o R R. ACÙ. V. o R c] horribilibus 

vocibusmortemvocabantdolorecrucîati. D O N I C V M sos]ideft,donec 

eos &c. 'fie autem habent duo libri manuferip. reliqui Denique,Sc item 

, quidam vulgati : quod deprauatum efl: ex recto Donicum. V E R M I N A ] 

dolores ex vermibus membra corrodentibus,acdepafcentibus.confulc 

Feftum. Qjr ID V O L N. v E L L E N T] id eft, quid vulnera poftularent: 

feuquarremédiavulneribusfanandis eflentadhibéda. AT NON MVL- 

T A v 1 R v M] At non multa virorum millia vno die in preelio cadebanr. 

Dicaarchus Ubro deinteritu bominum{yx. refert M.TuIl.Iib.2.deOrTic.)co//ffiF« 

ceteris caufsjduuionistpefilentia, vafiitatis, belluarum etiam repentina multitude 

nis yearum impetu docetquxdam hominum gêner A ejfeconfumta : deinde comparât, 

quantoplures deletiftnt bomines impetu yid efi bellis sautJèditionibus, quàm omni retiqua 

calamitate. NEC T V R B I D A PONTI] nec mare vends turbatum, 

Se concitatum naueis ad fcopulos allidebar.Sc ita frangebat. SED T E M E- 

RE, I N C A S S V M MARE F L v c T 1 B v's. c.]id eft, fed mare fluâibus 

coortis,8c tempeftate commora, temere Se fruftra faeuibar, feu irafecbatur,nempe 

quianemo tum nauigabat.mcndosèin quibufdam lib.vulgatis 

legitut îlec temere in curjù, ejrc. Licet autem etiam ita legetc : Sed temere 

in caffum fruftra marefepe coortum y&c. vt habent libri Parifienfes y 8c Venetî 

vtrique, & Bafilienfes. 1 E v 1 T E'R crv E MINAS Mise EBAT] 5c.leuitcrîid 

eft fine periculo mortalium, minas inaneis mifccbat, id eft fruftra 

minabaturfluctJbus.in quibufdam vulgatis Iegitur,minasponebat inaneis'. 

quam îectionem fi quis probabir,fic interpretabonponebat leuiter minas, 

&c.id eft,dc(inebat minari. p E L L A C I A] id eft fallacia, Se fallax xquoris 

tranquillitas.quae poftea in magnos, Si horribileis fluclus verti folet. fup. 

lib. 2. Subdola cum ridet placidi pellacia ponti. P E L L I C B R E IN F R A V- 

D E M] fuis blanditiis in fraudem allicerc. fup. lib. 4. Qua lacère infraudem 

j>oJfent,vinftôfquetenere. R I D E N T I B V S v N D 1 s] placidis,& lenibus.nâ 

yihtif 3*?veUw, id eft rifus maris, pro tranquiliitate maris ponitur à poëtis. 

c AE c A] cur caîcam nauigiorum ratione appellat.'an quod tune erat ignota?anquôdab 

hominibusca:cis, id eft imprudentibus atque inconfideratis,pofteàexcogitata& 

inuenta eft? VERGEBANT]infundebant 7ver- 

.gendi verbo ytebantur in factifîeiis. S O L L E R T I V s]ingeniofius. 

~ !lndéç4fat poftquiïrtiidcp 

f

44° 

T 

* TVCRETII CARI 

Et muliercômunHa viro concefiit in vnum: 

Cajldquepriuata Veneris connùbia Ut a 

Cognitafunt^rolémqueexfe videre creatam: 

Tumgenus hummum prirnum moUefcere cœpit. 

Ignis enim curauitfpt alfa corporafirigus 

Non ita iam poffent cdifiub tegmine ferre: t 

Çt Venus imminuit vireisûeriqueparentum $ 

Slanditiisfacile ingeniumfregerefiuperbum. 

Tune &amicitiam cœperunt.iungerebabentes 

Fmitima interfejiec Udere ynec violare. 

Et pueroscommendarunt^muliebréquefie c lu m 

Vocibusj&* geftu, cum balblfignificarent, 

Imbeàllorum ejfeœquum mifiererieromnium. 

Non tamen omnimodispoterat concordiagigni: 

Sedbona 3magndque pars firuabantfiedera cafli. 

Autgenus humanum iam tumforet omneperemtu: 

Nec potuiffetaàbuc perducerefiecla propago, 

AC PÉLIEIS]primùmènîrapellibuscorpora texcrunthomines:deindc 

elegantiorem, atque operofîorem veftirum repererunt. Itaque Hercules 

pelle ami&us fingitur ac pingirur, vt homines antiquum veftiendi 

corporis morcm memoria repcranr.Quod côfirmat Diodori Siculi aucto- 

Titas lib. T. his verbis. OJMW J TB, 71 pimthoy, £ TUÙ KIOYRÙÙ TUMKTUÀ TPI&H 

H^)4\«>cftà '-n K&T* IFOHWS TVJS foins^M^ne imy oirhay w7OÀ{ nfêJzm 

(J$/JÇV\MS kfÀuLiS^ TOUS *YVT*$O^XT ,T&F 'j /açc/fis

DE R E R V M NAT, M B . î Yf 

autem omnù ex quo fuipicantur nonnulli lçgédumfmnisftu a^y/fo Cjnjnino 

fcriptura vulgata tolcrabilis, & probabilis eft;. Nam m voce omnium fit 

etwitytnffcix nn^vwif, vtapud Virgil.lib. i. JEnzià.ïdependent tycbni Uq»eari~ 

bus aureis.& apud Catull. carm. de nuptiis Peler & Thet. Quaîisadeji Theti* 

di y qualis concordia Peleo. SED BONA, M-AGN A'O^V E P A R. s ] fi non. 

omnibus modis poterat cocordia gignjtat bona,& magna pars fcedcra fer- 

x 

uabat. A D H v c] vfque ad hoc tempus. ' ^ ; . * 

At varias lingua 1 

fonitus na 

Mittere:&* vtilitas exprefit 

Non alia longïratione,atqu 

Protrahere ddgefiumpuero 

Cumfacit,vt digito,quêJtn 

Sentit enim vim quifquejua 

Cornua nata frius vitulo qu 

Mis iratus petit,atque infen 

Atcatulipantberarum,fcym 

Vnguibusâcpedibus iam t 

Vix dum cum ipjis funt dent 

Alituumporrègenus alis om 

FtdereiO* Proindeputare dpennis aliquem tremul tum 

Rébus: O* inde bomines di 

Vefipereft. nam cur t hicpoff 

Vocibus,o* variosfonitus n e 

Tempore eodem alijfacere 

Pra i 

i 

terea,jinondlijquoque 

Inter fefuerantivndeinftta n 

Vtilitat'tâ e> vnde data'fl bui 

Quid vellet,facere,vtfirent, 

Cogère itemplureisvnus,vi 

Non poterat, rerum vtperdi 

Nec ratione docere vlld;,ftt 

Quid ft opusfaBo. faciles nè 

Nec ratione v liafbiferrent a 

KKk

44& LYClïT! H CAU' 

Vociîhaudkosfonitusobtundenfrujird. »t 

AT V A R ^ O S . ri'N.èv AE SOJNITVS] N-Utic de principio Ofî» 

ginc fcrmonis humarii. ET V T i L I T A S] legc etiam hac de te Diod.Sic. 

initio lib. u s E N T I T ENIM VIM I ^ S . ^ V A M P.] cum in omnibus 

fcrè lib.vulgatis legcrctur^W popt abuti,cgo quoad repofueram,vt fie 

hxc fententia. fentit quifque vim fuam, quoufquc ca v* abuti pofsit. nam 

quoad vniusfyllabï eft per fynizcfin,vt fup. lib. t. Quoadîicei,acpetis es reperin 

inalentis oliui, &c. Sed cura in vno, atque altero lib. manuferipto reperiflem, ^

DE R E R V M N A T» II B/V. 

JRFW latrant,&* vocibui omnia comptent J t 

Atcatulos Mande cum lingua ïambere tentant^ 

A u t vbieos iaclant pedibus,morfuque pet entes 

Sufrenfis teneros imitantur dentibus bauftus: 

Longé alio p a B o gannitu vocis adulant: 

E t cum deferti baubantur in ddibus,4ut c u m 

Plorantesfùgiunt fummijfo corporeplàgasl 1 

Denique non bimitus item differre videtur,. 

Inter equas vbi equusflorenti œtate iuuencus 

Pennigerifeuit calcaribus iBus amoris,., , 

E t fremitum patulis fub naribus edit ad armai 

E t cum fis ali,h coneufis artubus binnit* , 

Pojlremè genus alituum,varUque volucres, 

Accipitres,atque ofifragœ,mergique marinis 

FluBibus, infalfis viBum,vitdmquepetentes, 

Longe altks alio iaciunt in tempore voces; r. i. 

E t cum de v i B u certant,prdddque répugnant. 

Etpartim mutant c u m tempejlatibus v n à 

%aucifonoscantu's:cornicumvtpeclavetujla, ? 

T 

11. 

4 4 4 * 

"~ "5 

I Hf 

* f 

V « \ ' 

I i 

T - 'T 1 > 

J Li O I' 

Coruorumquegreges, vbi aquam dicutur, & * imbretè 

Pofcere,&*interdumventos,aurdfquevocare. \ 

Ergojivarij fenfus animalia cogunt, ^ * 

M u t a tamen c u m fmt,varias emittere voces: 

Quanto mqrtaleis magis œquumjf tupîpotuijje, . < 

Difimileis dlia,dtqu€ alia res voce notare) £ .- b 

I 

LE » 

. E O ^ T R E M O Q Y I O IN H.]POFTREMÔ ( INQUIT) QUID MIRUM EU HO 

MINES, QUIBUS NATURA PRSCIPUÈ VOCEM, & LINGUAM DEDIT,, POTUHTE FUO cu- 

IUFQUEARBITRANTE PRO FUO CUIUFQUE FENFU.QUI EFT Yarius, & MULTIPLEX, fin- 

GUIAS RES NOTARE,CUM MUTA ANIMALIA FYOS aff^&A^QUI FIMT ADÇAODUM PF U 

'_ 

CI,DIFSIMILIBUS TARNEN VÔCIBUS NOTARE PO'(SINT,ac FOLEANÇ Ç^SAM ANIMANTES 

RATIONIS EXPERTES DOLORERADÛNT'AKAT,^VOLUPTATERN^ L 

CETETÔSAFF«CT:ÎISÛI ^ 

HIS DUOBUS FUBIICIUNTÙR,VOEE JPATTICALATA QUIDAM. i

444 ' T, lyCAïTlI CARI 

ordo & fententia korym verbotum ha:çeit,Cum primùm ri&a magna, 8ç 

mollia canum Moloflbrumtid êÂ ex EpirOjirritata,dur©s nudan&a denreis 

tremût,feu freraunt:id euV,tu primùm rànesimagm Épirouci'ri&u didu&o; 

& détibus nudatis irrkarittemûVdongcaliafoWuT^ 

riBus nâtur,atqueeùm iam latranr,& omnia vocibus côplenr./m»#/tt autem initio 

repofucramjNonium fecutus, qui in voce proferens hun 

ita videtur legifle, ni(î corruptus efl:. Sed docti quidam,quibus aflentior, 

• maluntlcgi/m»«»f, vt.eftirnp|eflum in codicibus PaTifîen Prasterea difiriBa 

curaui,adductus au&oritateïibrorum vetêrum,,cum in vuigatislëgatur,di- 

(tracta. rictus us.autem,Sc H&um i. pro eodem vfurparunt veteres tefte 

Nonio. Lucter. lib. 6. inborrebat riBum, fions tenta minebat, A 

L o s ] fie legendum: & ita feriptum efl: in quattuot libris manuferiptis, 

8c in antiquis Venetis. A Y H V B I ÈOS| (ècutus fum codices antiq. Aldinos:in 

quibus ita legitur.nam scercri funt raendofi. I'A'CTA N Tjfîclcgé'» 

dum,non/dcX*/^.fignifîcat enim tempus illud, quo tempore canes ludibuda; 

fuos catulos aut pedibus fattant, aut morflunculis appetentes, non valide 

iraprefsis dentibus,fedfiïfl:entatis,cV fuipenfis, 8c faucibus temerè admotis 

eos quodammodq baurirc velle videnrur, ita tamen vtiîlasfuis ca? 

tulis noccre nollc, facile appareat. LONGE AUo P A C T O ] hune verfum 

profert Nonius,qiunquam

S // Et 

; 

rdmofa 

DE RERVM N AT. ' 

tamen 

l T BY V.: " . 

cum 

4^ 

ven 

Aeftuat in ramos incumben 

Exprimitur validk extritus y 

Et micat interdumflamma'i 

Mutua dum interframiyftir 

Quorum ytrunque dédiffe p 

Inde cibum coquere 

Soldocuitfluoniam mitefce 

yacflam 

Verberibus radiorum 

lncydies magis biviflum^vi 

yatque 

Commutare nouh monftrab 

Ingenio quiprœftabant, O* 

Condere cœperunt vrbeisâ 

Prœfidium reges ipfijîbi,pe 

Et pecudes,&agros diuifere 

. Profade cuiufquejtj* viribm 

Nam faciès multumvaluit^y 

Pofterius res inuenta'ft 

Quodfacile yauru 

& yalidiSyO*pulcbris de 

Diuitiçrls enim feBampleru 

Quamlibet&fortesj&pulcbr 

Quodfiquls ver a vitam ratio 

Diuitiœgrandes bominijùnt 

Aequo animo.neque enimft 

At clarosje bomines yoluere 

Vtfunddmentoftabilifortun 

Etpladdam poffent opulent 

Nequicqudy quoniam adfum 

Certantes, iter infeflumfece 

Et tameyi efummo quajifulm 

Inuidia interdum contemtim 

Vt fatim multo iam fit parère 

Quàmregereimptrio res vtJî 

KKk|$

44fam

DE RERVM N A T. E I B. V. 447 

ià m>fà.à,Tv7t ohi^fiisféâ/utS* •mmiGiiïpoi ytmat ) ov i>Ji

44 8 

T. 1 V C R E T I I C A R I 

Qui violât faciès communia fœderapacis. 

Et fifallit enim diuumgenus ybumanumquè; 

Perpétué tamen idfireclam diffdere débet. 

Quippe ybife multiperfomniafiepe loquentes, 

Aut morbo délirantes procraxeferantur: 

Et celatadiu in médiumpeccatadedijje. 

s o L i o R v M]-~fellarum regiaruin. INSIGNE] diadema. A N T E * 

M E T v T v M]id eft,quod hominesantè metuerunt. participium paCsiuutn 

vetetibus vfitatu,pofterioribus obfoletum. AD S V M M A M ÏAECEM] 

adinfimamplcbcm,atqucadvulgushominura. SVMMATVM] principatum,fummumgradum,fupremoshonores, 

Q J O MAGIS IPSVM 

s P o N T E s. C E C. S V B L.] id efl: > quapropter tanto magi* fe fubiecic 

legibus,& viribus.fignificat Lucretiuslegcs efTeab hominibus acceptas, vt 

eis fine vi,finéque iniuria: metu viuerc liceret. fie fere Horat. faty. 3. lib. 1. 

Jura muent A metu iniuflifateare neceffe efl, Temporafi,fa(lôfque voles euoluere mundi. 

fie apud Herod. lib. 1. Deioces quidam magna de fe opinione iuftitis 

apud Medos excitata, cum de eorum controuerfiis vitro ad fe delatis magna 

cum xquitatc fentétiam ferret 4tyrannidcm Iibentibus illis occupauit. 

A R c T A'o_y E 1 v R A] codex Memmianus hûicâttque lu/à: ex qua fcriptura 

P.Pafchalius vir eloquentifsimus, hiftoricus Regius-, idémque mihî 

amicifsimus fufpicatur legendum dr&Âque iujfa-,c\n properaodum aflentior.Namapud 

M.Tull.crebro reperiturhaec vox.vtiuftàpopulorum,fcita 

ac iuflà noftra. v N D E ] ex legibus. nonnulli libri habent Inde p R AE- 

MI A V I T AE] dulcedinem vitar.feufruc"fcum,qui exvita percipï débet. 

C I R C V M R E T I T ENIM] quia qui vim,& iniuriam iafert alteri,legibus 

irretitusdatcontinuo,autcertèaliquandopœnas. NEC FACILE EST 

P L A C 1 D A M,&C.] quia(vt ait M.Tull.fuaquîqueftauSyfuumfacinuSyfuum 

fcclusfta audacia defanitate ac mente deturbat, ET S; I F A L L I T] & fi latef. 

fie Horat.epift.ad Quinc'tium lib.i. Da mihifallere:daiuflum>fàn8ù'mquevt-. 

deri'JNoBempeccatis i&fraudibusobiieenubem. PERPETVO TAMEN ID 

•F. CLAM] ficM.TuIl.lib.i.dcFinib.c»/»* in mente cenfedit tentent as, hoc if>fô 

qitbdadefty tutbulenta non potefl non fieri : & li veromélita quippiam efl, quanuis 

occulte feceritjnunquam tamen conpdetid forefemper occultum. flerunque improborum 

fAîa primo fùjpicio injequitur sdënde fèrmo atquefamajàm accu/km, tum in* 

dex-.wùlti etiam, vt te confule, ipfi Je indicauerunt. FORE CLAM] Terenr. 

A d elph. fi flerat fore clameur fus ad ingénia m redite o^y I P P E V B I SE M. 

P. s O M. N.] fie fup.lib.4. Multi de magnisperfomnum rebu loqtiuntur.lndtciôqxefûifit&iperpepefuere. 

P R O C R A % E]ideft,paiàmaperuifte,atqueindica(Te,& 

quafi in publico garîiiflè,Vcrbu eft è Grareo detotsttî K/>*£«,quoa' 

valet clatno,& vociferor^cuiuspr=cte^tum^^thinç yerbum pisacrago 

procraxi,procraxJiTe,& >&vï ovfcoTrîi^prciraxe, vt fup.lib. 3. abflraxeô abikaxifTe,&; 

fimilia.qûanquam'hocloco quidam mafumlegi/w/w.i^vt habent 

•j

DE R E R V M N A T. L I B . V. 449 

bentplcrique libri vulgati: à quibus equideminuitusdiû^ntiô.ïed cûprocrawreperiaturinaliquot 

libris manufcriptis , & in antiquis Venetis, & 

probcrur Hermolao Barbare», & (quod caput eft) longe fîgnificantius fit, 

quàm protraxc,illud potius,quàm hoc excudendum curaui. 

j/ 1 

Nunc quœ caufa deûm per magnas numina gëteis ^ c 

Peruolgant,^ ararum compleueritvrbeis, 

Sufcipïenddque curaritfollenniafacra, 

Qud nunc in magnis florent fiera rebu, locifque: 

Vnde etiam nunc ejl mortalibus inptus horror, 

Qui delubra deûm noua toto fufeitat orbi 

Terrarum,& 

difficile 

infefiis cogit celebrare diebus: 

Non ita eft rationem reddere verbis. 

Quippe et enim iam tum diuûm mortaliafecla 

; 

^zjEgregias animo faciès vigilante videbant, / ^ s J**L tf?^ 9 

Et magis infomnis mirando corporis auBu. 

?*-*. 

^S^y ^^ e 

His igitur fenfum tribuebantpropterea,quèd 

Membra mouere videbantur,vocéfquefuperbas 

Mittere profadeprœclaraÔ* viribus amplis. 

Aeterndmque dabant vitam,quiafemper eorum 

Suppeàitabatur facies,0* forma manebat: 

(Et manet omnino) quos tantis viribus auBos 

Nlontemereyllaviconuincipoffeputabant. 

Fortunifqueideb longé prœflare putabant, 

Quod mortis timor baudquenquam vexaret eorum: 

Etfimulinfomnis quia multa^ mira videbant 

Efficere: &nullumcapereipfosindelaborcm.- 

Prdterea cœlirationesordine certo, 

Et varia annorum cernebant tempora vertj: 

Necpoterant quibus idfieret cognofeere caufis. 

Ergoperfugiumfibi babebdnt omnia diuis 

rf Traaerej&iUorumnutufacereomniafleBi. * v 

•jjfjj.n cœloque Deûntfedesj&ttmplalocarunt, v ^ t t 

î v 

Per cdlum voluiquiafol,0* lun'atyidptur: , r 

' " 

LL1

45° T. L V C R E T I I C A R I 

Lu tu )âtes,

Vertierad lapidem,atqueom 

DE R I R V M If A T. I I B. V. 

Nec procumbere humiprof 

Ante Deûm delubrajiec ara 

Spargere quadrupedum,ne 

Sed mage plaçât a poffe omn 

Nam cHmfuJficimus magn 

Templa fuper^pellifque mi 

Et venitin mentem Jolis, lun 

Tune aliis opprejja malis in 

Ma quoque expergefaclum 

Ecquœforte Deum nobis im 

Sit,vario motu quœcandida 

Tentât enim dubiam mente 

Ecquœ namfuerit mundîge 

Et fimul ecquœfitfinis^qHoad m 

Et taciti motus hunepofiint 

Andiuinitus œternadonata 

. Perpétua pofîint œui laben 

ïmmenfi validas aui contem 

Prœterea cui nonanimusfo 

Contrahitur? cuinon conre 

Fulminis horribtlicum plag 

Contremit, £7* magnumper 

Nonpopult,gentéfque trem 

Conripiunt diuumperculji m 

Ne quod ob admiffum fœde 

Pœnarumgrauefitfoluendi 

Su mm a etiam cum vis viole 

Induperatorem clafiisJupe 

Cum validis pariter legioni 

Non diuumpacem votis adi 

Vent or um pàuiduspaces 

Nequicquam,quoniam viol tan 

t 

LLl

45Z. . T. I V C A E T U C A R I T' 

Conreptus mhlkfirtur m'mm t \ 

Vfqueadeo m bumanas vis abditd, quœckm 

ObteritÔ* pulchm fafeeis, fend/quefecmeis 

Procukare3ac ludibrio fibi babere videtun 

DeniquefubpedibustellyscumtôtavarilJlat: 

Concuffaque cadunt vrb^dubiaque minantw . 

Quid mirum fife temnunt mortaha fada} ( 

Atque poteflates magnas, mirdfque relinquunt 

In rébus vireis diuum, qua cunBagubernent? 

o GENVS INF.'HV M.^'P'W^'fic fup.lib. 2. prïncîp. 0 mi fera,! ho* 

minum menteis yo peBora caca, A T Q_V E IRAS" ADI VNXIT A £.}quod 

Epicurus dicebat alienum elTe à pra:ftantia natura? diuina:. fup. lib. a. Ipfa 

fuis pollens opibus ynihilindiga nofiri, Kec benepr orner itis çapitur, neque tangitur 

ira. MINORIBV' T*OSTI(ÏS] pofteris noftris. NAM P I E T A S 

N v L L A' s T,&C.] hune verfum cum quattuot deinceps fequentibus profert 

Firmianus lib.i.de origine erroris. v E L A T v M] qui deos vencraba" 

tur,operto erantcapite'.cuius ritusrationem mùltis verbis redditPlutarch. 

fctuainolf. Plaut.Amphitr.f»#oc

copiamj&ouarumquiffeBandifacimictpiamfine^vitiiu Se M, Tull. de muent' 

DE. RERVM N AT. 'LIB. V, 

rher.lib.i.princip. nobis, omnium^ quicunquefiutrunt,ab vltimaprincipio buius 

praceptionis vfque ad bec tempui expofitîs copiis quoâcunquè placer et eligendi pote- 

Jlasfuit.Gc Se SuWon.in O&auiano Augufto-.fub extre. lifdem etiam epulum 

in conffeBu fuo prabuit ptrmiffajmml exalta iocandi licentia, diripiendique pornorum,&obfomorum,rerûmque 

mifdium. v E R R i T] impellit, îaclat, agitât, 

tralatio eft,qua vfus eft &aliàs, vtlib.i. Sunt igitur venti nimirum corpora caca, 

Qua mare, qua taras, qua denique nubUa ca-li Verrunt. 

Se 

q_y A E s r T] orar, 

vel quarrit. Feftus.J^/S fïgnificat idem qmdjfogo^ quaferetame Ennius pro quarerepofuit. 

A N I M A ' S Q V E S E C V N D'À ^]id cft, ventos fecundos. 

fieHorat.od.i2.lib.4.Impellutanimalinteatbraeia. P V L C H R O S F A S C 

Se 

s AE v A'S CLV B SE C] per infignia magtftratuum, Se honorum, honores 

ipfos fignificat,vt ty.Xib.y.Qmpetereipopulofafceisfauâfquefecureis îmbibit. 

Horar.epift.ad Quih&ium lib.i.vtfi Detuleris fafceis indigno. D E N I Q U E 

SVB p E D. T. c. T#V.] terra* motû fignificat,ac deferibir, srsE TEM- 

N VNT] fi fibi diffidunt5c ad deos confugjunt fua*imbccillitati diffîdentes, 

Quod 

M O R T A L I A s AE 

fuper 

CL A]homincs,genetahumana. 

eflî atque auru 

Etflmulargentiôndus 

Ignis vbi ingenteis fluasardo 

yplum 

fiontibusin magriis,fiu ulifu 

Siue quodinterfebellumfllu 

Hoflibus intulerant ignemfo 

Siue quèd induBi terra 1 

boni 

Pandere agros pingueisyo* p 

Siueferas interficere 

Nam fouea, atque igni y&*dit 

prius e 

Qtûm fepire plagis faltumjan 

Quicquid ideflyquacunque è c 

Horribilifonitu filuas exeder 

Ab radicibusy&* terram pen 

Manabat venisferuentibus 

Câncaua conueniens argent 

AErisitemi& plumhhquœ cu 

Pofterius claro in terris fplen 

Tollebant nitidocaptijœufqu 

Etftmili formata videbant eff 

,LL1 *

454 

T 

' tVCHETII 'CARI; 

Atque lacunarum fuerant vefligia cuiqu'e. 

^ T u m p e n e t r a b a t eos^poffe bac ItquefaBa colore 

^ T ^ w / Quamlibet in f o r m a t » ^ f a c i e m decurrere rerum, 

/ ¥ j L ' A ^ & p r o r f u m quamuisin acuta,ac tenuiapojje 

tHw yiucronum ducifaftigiaprocudendo, 

Vtfibi teUparent,filudfque exciderepofint, 

~Materiem lauare,dolare,& radere tigna. 

E t terebrare etiam, ac pertundere,pérquefor are. 

N e c minus argent o facere hac,auroqne parabant, _ 

Q u l m validi p r i m u m violentis viribus aris y 

Nequicquam,quoniam cedebat vifla potefias y 

N e c poterat pariterdurumfufferre laborem: 

N a m fuit in pretio magisas taurumque iacebat 1 

Propter inutilitatem bebeti mucrone retufum. 

N u n c iacet as, aurum in f u m m u fuccefit bonorem. 

Sicvoluendaatas commutâttempord rèrum, ' v 

Q u o d fuit in pretio,ft nutto denique honore:^ 4 

Porroaliudfuccedit }&*hontemtibusexit: 

Incfe dies magis appetiturfiorétquerepcrtum 

Laudibus-.O* miro'ft mortaleisinter honore; K 

'\ < v ^ 

Q V O D S V P E R E S T , A! s, Sec] Nunc docet quomodo auram, argentum,ars 

& cetera metallareperra Cmr. -i G NI S VBT INGENTBIS] 

Vult mctalla efTe primùm reperta incendio filuarum.hanc fententiam confirmat 

id quod fcribit Ariitor. -afei b&uiutr. îuomsp. his vcrbis. E/ TSi(keï

DE R. E R, V M NAT» LIB» V> 45f 

tum fibi pcrfuadebant. ET P R O R SV n 

Se 

>QJ A M VI S I W Ac,Jprdo 

eft, Se penctrebateos hxc prorïum pofiè duciprocudendo in faûh'gia muer 

o ru m quamuis, id eft quantumuis acuta tenuia. VT, S I B I ' T E L A 

P A R E N T ] tela id eft inftrqmenra apta ad do!andum,lauiandum,radendû, 

perforandum,&c. fie infrà cod. lib. Textilepoft ferm'ft, quiaferro telaparatur. 

M A T E R I A M LAEVARE, D O I À R E , 5cc. ] cumegoita fcriptum rcperiflem 

in quattuor codicib. m&nuCcnptis,Materid>nquedolareJa'uareielr ratièretigna 

j conuerfo ordinc Verborum, fie reftjtui Trlateriam Uuare ,'dolare & 

r*

Inde mhutatim f voce fi 

Verfdque]n opprobriu 

Etferro cœpére folum p 

Exœquatdque funt crê 

Et prius ejl reppertum i 

Et moderarier buncfre 

Quhn biiugo curru beï 

Et biiugo prius ejl 

Et qudmflciferos inuen 

yquam 

Inde boues lucas turri 

Anguimanos beïïi docu 

Sujferreyo* magnas M 

Sîcalid exalio peperit d 

Horribile humants qu 

45 "6 T. TVCRETII CARI 

Inq^ dies belli terrorib 

i 

K V N C TIBI Q J O PAC T o ] nuncdocet,quomodoaururepertutn 

fit. p o s T Qjr A V 

M s v N T ] non enim ignis vnà eu hominibus natis co- 

gnitus efl:, vtfap.Hecdum res igni fetbant traclare 3 nequevtiTellibus y&c. E T 

PRIVS AERIS E R A T,&c.]fic Ouid. 4. Faft.ÊÎ erat in pretio, ebalybis 

iam majptplacebat. Ebeuperpétuadebuitilla tegi. Apud Homerum appellatione 

œris,quodGrœci;taxwappcllant, ferrû intelligitur, propterea q> veteres 

arre vtebantur pro ferro, vt notât Euflathius ad illum locum kié

DE R E R V M N AT. L I B,i V. 457 

rubiiugobcllipericulatcntare,quàmquadrigisvti. F ALCIFEROS] de 

falciferis curribus lege fup.ad illum locum lib. 3. f alciferos memorant currus 

abfcindere membrane, I N D E B O V E S L v c A s] id eft elephatos. Varro 

lib.


Et latérale ventres bauribantfubter equorum 

Cormbus,adterrdmque minanti mente ruebant. • 

At validisficios cœdebant dentibus apri, 

>-Tela infraBa fuo tinguentesfanguinepeut: 

- ln Je fraBa fuo tinguentes fanguine tela. 

Permijldjque dabant equitum,peditumque ruinas. 

*Nam tranfuerfafer os exibant dentis adacim 

Iumenta-autpedibus ventos ereclapetebant, 

Nequicquam.-quoniam à neruisfuccifa vider es 

Concidere,atquegrauiterram concerner e cafu. 

Si quos antè domi domitos fatis effeputabant, 

Ejferuefcere cernebant in rebus agundis, v 

Volneribus,clamorefuga,terrore,tumultu: 

Nec poterant vllam partem redducere eorum. 

Dijfugiebat enim varium genus omne ferarum: 

Vt nunc fepe boues hucœfferro maie maB& 

Diffugiunt,ferafàcla fuis cum multa dedere-. 

Sicfuit,vt facerent.fedvix adducor,vt antè 

'Non quierint animo prœfentireâtque videre, 

Quàm commune malumfueratfœdûmc^futurum. 

Et magis idpofis faBum contendere in omni, 

ln variis mundis,varia ratione creatis, 

Quàm certo,atque vno terrarum quolibet orbi. 

Sed facere id non tam vïncendi jfe voluerunt, 

Quàm dare quodgemerent boftesîpfiq^ per ire, s 

Qui numéro cïiffdebantyarmifque vacabant^ 

I N M V N E R B BELL i] fie habent très Iibri manufcripti, Vaticanus,' 

Bcrtinianus,Mernmianus:&: typis excufi,Veneri antiquiores. alij in munera 

belli.qux feriptura non eft reiieienda. p A R T H r] fie habent très lib. manufcripti,& 

totidemvulgati.alijvulgati,jfc*7ft'w. C V M D V C T O R I B V S 

A R M A T I s] nihil muto,tametfi,negare non pofsim eam fcripturaro,qua; 

in duobus libris manufcriptis reperitur, Cum àoBoribm armatis ,ferripofle. 

QJT i M O D E R A R I E R HI sjhanele&ionem probo,quamuisnonnulli 

libri habeant, Qui moderarier bos pojfenu PER MI s T, A C AE D E C A-

DE R E R V M N A T. LIB. V. 459 

t E N T E s] fie fap.\ib.}.S*peitddefùbitopermiJl4C*decdlentes. T E R R I F I - 

CAS C A P I T V M ,&c.J lie fup.lib. t.Terrificas capitu quatietes numine enflas. 

p E CT O R. A] leonum pectdra, equorum hinnitu, 

Se fremitu perterrita. 

Se L E AE] LEONUM farmina:. ORA PETEBANT] fie Icgendum , non pdtebant. 

D E P L E x A E'QLV E] fie habent omnes libri manuferipti, typis 

excufi.quat fcriptura fi re£fca,& vera eft, deplexœ>hoc eft,dcligata:,& folutç. 

quidâ legi volunî,

y^\£{ /^/ 

4^0 

Quàmrnuliebregenu 


M dt(' Etfollertiusejlmulto 

Agricole donec vitio ve 

Vt muliebribus id mani 

Atque ipfpotius durum 

Atque opère in duro dur 

QJT i A FE'RRO TEL A P A R A N T V R]textile(inquit)fuitpoft vfum 

ferri repcrrum, quia tela,feu inftrumcnta, quibus textilis veftis conficitur, 

ferro parantur &componunrur.hunclocuru fïcreftituit Adr. Turncbus. 

Nam in omnibus fere librislcgitur teUpœratur.cpizû teU fît numeri fïngula 

risfsminini gensris: quod eft falfum. eft enim numeri multitudinis,/* 1 

/*, 

omm. NEC RAT. A L.] quàm ferro. i N s VB VL A] fie legendum efle 

iudicaui ex I(îdoro,qui docet,tnfubula efle rextoris inftruméta, dicta quod 

infràôc fuprà funr,vel quia infubulancur. F v s i] KKHÛ Catuli. de Pelei 

& Thet.nuptiis.I*'£>w«»» tereti verfabat pollice fufum. ET R A D ï T] Mçxiftf. 

Virg.5).y£neid.£xc«/?/ manibus udij treuolutd^penfa. s c A P I'Q^V EJWSM 

inftrumenra textoris, quorum pulfu tela coar&atur, &c condenfàtur. A T- 

O^y E IPSI P O T I V S D. s. L.J répète h/nè zoiyi vellent, O P È R E IN 

D v R o] in opère ruftico faciendo, in agro colendo. D V R A R E N T ] dura 

&c callofa redderent.fîc habent très libri manu fcripti,& Veneti antiq. 

Atfyecimen fationis,& 

Ipfa fuit rerumprimum n 

Arboribus quoniam bac 

Tempe/liua dabant pul 

Vnde etiam libitum jlfti 

Et noua defodere in terr 

Inde aliam 

TentabantyfruBufque 

yatquealiam 

Cernebant indulgendo 

Inc^ dies magis in mon 

Cogebantjnfrdque locu 

Pratajacus, riuos,pgete 

CollibutyO* campis vt 

Cœrula diflinguens int 

Pertumulos,o* conuall

DE RERVM N AT. 11 ». V. ^ { 

Vt nunc ejfe vides vario diflMk lepêre * * 

Omnia, qu

$61 T. L V C R E T I I CAR I; 

Temporapingebant viridanteifflèribus berbas. 

Tum iocafumfermo, tum dulceseffe cdcbinni > 

Confùerunt. dgrejiisenim tum m'ufa vigebat, 

Tum caput,atque bumerosplexis redimireçoronis, 

Floribiu,o* foliis lafçiuia lœta monebdt: 

Atque extra numerum procedere membrd mouenteis 

Duriter^ duro terram pede pellere mdtrem: 

Vnde oriebantur rifus^dulcéfque cacbinni: 

Omnia quod noua tum magis bœc, O* mira vigebat. 

Et vigilantibus bine dderdntfolatia fomni, 

Vucere multi modis voces,0*fleBerecahtus:] 

Etfùperà calamos vnco percurrere labro. 

Vnde etiam vigiles nunc bœc deceptd tuentur: 

Et numerum feruaregenus didicere : neque bilo 

Maiore interea capiunt dulcedmefruBum, « 

Quàmfiluejlre genus capiebat terrigenarum. 

6 

Nam,quoâ adefl prœfto [nifiquidcogmuimus antè 

Suauius) in primïs placet^pollere videtur, 

• Pofieriorqueferè meliorres,Marepertd 

Perdit,& immutat fenfus adprijïina quMque, 

Sic odium cepitglandis:pc ïlla reliBa 

Strata cubiltafunt berbis,&* frondibus auBa. 

Pellisitemcecïdit,veftiscontemtaferina: 

5 

" * 

Quam reor inuidia tali tune ejfe repertam, 

Vt letum infid'ùs-,qui gefiit primu$,obiret: 

Et tandem inter tos dijlraBum fanguine multo 

Dijêrfiffe^neque infruBum èonuerterequiffe. v 

AT i i o y i D AS] Nunçderauhcœ origine AVREI'SQVE IVVA- 

R E] aureis delecltare. C^CVT'AS] ca!amos,cannas. Virgil, Alex.£/? mih£ 

itifydribmfeptem compaB* cicuth F*/?«/rf.fup.lib. 4. Vntofope Ubro yaLmos per-, 

curmbianteis.qmverfusflatimitcratur* V N V M Q J I C Q J iD]vnumquicque. 

H A E C A N I M O S o L L, 1 s,5cc.] id eft, his rudes illi homines mulccbantur,acdeleérabanc|ir 

eoipfo tcmr>bre,quo epulat)antàr,&fatiabantur.vel 

vnà cum cibo^qu'o fatiabatur,agri(ti mufica animas fuos obledfcn

DE RERVM N A T . LIB. V. 4^5 

bantT NAM T v M SVN VT Q M N.J quidam Icgixntynamtumbacjùnt omnia 

cordi. CVM T E M P E S T A S RIDERA?-] cum per anni tempus licebat: 

cum annitempeflas nonerat turbîda,aucfrigida,fed ferena,& tepida.Idem 

Lucret. lib.z.princ. Prafertim cum tempeflas arfidet, & anni temporale, A Tciy 

E E X T R A N V M E R V M P R O C ] non in numerum, vt fup. lib. 4. 

Quidporro jn mmetu procedere cum fimulacra Cernimus in fomnis & mollia membramouere^ 

DVRITER]antiquum,tefleChatifio.EnniusPhœnifsis.JQ«£ 

tibiexore orationem duriter diSis dedWi Terent. Adelph.Z^/n? agere vitam femper 

parce, ac duriter fefe habere. ET D V R O T/ERR. P. P E U , M,] Se faltare 

duritet,Sc quafi rerramf KMTIÇHY : îd eft calcibus petere,atque infedtari. 

H 1 N c ] ex eo quod fequitur, Ducere muhi'modis voces, greet. s o t A T Ï As 

o M N 1] fecutus fum codicem Vaticanum. fignificat autem eos, qui dormirenequiréevariiscantibus,&vocibusinfomniamfolatos 

effe. ET SV- 

P E R A] id efi; Se fuprà,feu in fupcriore^>artc calamorum. fie fuprà lib. 4. 

Vncofepelabrocalamospercurrithianteis, T E R R Ï G E N A R V M I id efl pri- 

" morum illorum homirium è terra natorum : vi^w, terras filiorum. P o* 

s T E R 16 R QJT E* FER E,&C.J id efl Se ferè cuénit, vt res poflerior melior,priora 

reperta perdat, atque ex anirno deleat : ôcimmutet fenfus ad 

priflina,idefl faciat vtpriflina no ÇQUÇ fint grata,nequeiucunda fenfibus, 

atque anteàfuerar. sic O D ^ V M ÇEPJI G L.] ex quo illud, 'iw J 1 

^?: 

fatis quercus. Se M. Tull. orat. pèt&Qua efl in hominibus tantaperuerftas, vt 

inuentisfrugibusglande vefeanturt • ptë't i i s ITEM] qua? fuit inuenta à primis 

illis hominibus, vt FUP. Indecafaspoflquàm acpelleis,ignêmquepa'rarunt, 

&c. cecidic autem pellis, Se contemni cœpta efl pofl vfum veflium è lana 

nexilium , aut textilium aut futilium repertum. c^y AM R E O R I N V . ] 

id efl,quam puto ita fuiifeînuentorf ipa inuidiofâm, vt is, qui primus eam 

gefsir, per infidias ab aliis intejfç&us fuerit, ET T A N D E M I N T E R 

EOS DISTRAC F* V M SANG. M.DISPERSISSE] FECUTUS FUM COdices 

manuferiptos. nam vulgati habçQt^DiJperiiJfe, mendosè. huius igitur 

fcriptura;,haîc fententia efl. Et reor eum-, qui primus gefsit veflem ferina, 

inter eos, à quibus per infidias interfeclus efl,diflra

4

DE R E R V M NAT. L I B . V. -tffô 

ftatim fubiungir, quia n£n cognouit,quat fît habendi ûnisdé eu, quid fît 

horaini fatis:vcl fi cognouir, eo netn eu c

-

ceptudine edfdem 4Ç7 

amkum.Et yerocum Uttertâ de exim d 

ponbus ndtm effèiijs dico " 

quibus VinddrM^SteficboriM^lc&MiMimneYmMyCdlim 

florebdnt Ldtini£dtullui,,VÎYgiliùS}H 

mws.quï yeterum C-eterosenim illorum ho f 

t 

perobjcur

4*8 

I I IHI S E X T V S . ' 

* ^ 5 T 1 

' fiugiferosfietm niortalibus œgris, V 

1 

Dïdiderut qùônddptœclaro wômine Atbenœi 

! 2& rkreduirMt VttanLkvéfaulroMruhti 

prima aederuntfolatia du lad vite, 

tumgenuere Virum tali eu corde repertum, 

, Om^tayeridicô quiquondaexore profuditi 

Wm&^hthcliprôpte?diuinà reperd "'• ,11 

* î 

' î 

*' 

Diuol^lâvetMiamdd.cœlumgloriafertur. t / 

"3tiam cutp yidit hic, ad yiftumquœflagitat y fus, [ 

i 

\ x 

Vfuittk hominet,ê?> hbnoïë, & lau 

Affluereâtque bona natorum ex 

2V« minus effe domicuiquam tame 

jitque animum infefliscogifiruirequ 

ltitèlle%ti$bi viftumVaseffeerèipfuM, iia ; 

" 

hynriltàuWhh yitïo wrUmpih inttii, s 

K . j 

^ ^ * 

Qu^Co data pris ^ cppimoaa cunque rent 

Partim quèdftupcumipeftujiïmqu 

iàmulla poffe t ratione explerier yn 

Partim cjuèt$tet/o quafi conjfurca 

Omnia cefnebaï, quœcunque re 

Feridicis igitur pnrgauit peBoradiBi 

Etfinem flatuit cuppedinis, atque ti 

Expo fuit que bonumfummum, quo 

Quid for et,atque viam mohflrauit 

Quâ poffemus adidreclo contend 

Quidve mali foret in rebus mortalib

DE RERVM -NAT.'!-**. .VI* k 4^ 

*Ôuod fiue f et nature vL vatiêque yolareu 9 

qafu;fu yijptwjfc naturafarafet: 

Etquibus^èportiswaurri cuique ieceret. 

Etgenm bumanurnfrujlra plerunque probauit 

j_ Volueê cur arum trifteis in pettorefuBus\ 

wjjfNam velutipueri trépidant,atque omnia cœcis 

In tenebris rnetuunt: fie nos in lucetimemus 

) ' 

I 

1 

Inter dumjubilo qua*funt metuenda magistquàm Qua*pueri in tenebrispauitant,finguntquefutura. 

Hune igitur terrorem animijenebrd/que necefejl 

Non radijfolis;nec lucida tela diei 

Vlfuiiantfîdnaturœffecie^ratioque: \ ~ 

Quo magis inceptumpergampertexere diBis. * ' n 

vtthe- 

p RI M AE FRVGiFERo s](îc M.Tull.orat.pro Ylzcco.jidjunt 

tiiehfèstvnde humanitas,doBrina,religio,frugesiiur'ayleges ortayat% in omneis terras 

diftributaputantur.'Sc ufyif 'ifav'ùîf«mUZcu fi Biodorus" Sicutus lib. Ï3. Kai HTSVW *MÛ>V, AS&««w«y 

(j$t> " 

iJid, vjtSpeùirvt 7mç£ 

TO 

tÀiVfyïhf^â,iW.%Ttilytf 

iy thvKiiS* 

tirnoî«p 

StSy ov 

vask%icts iy kJixxÇmf ,âf nf/Apov JiKoûàv' 

quorum aliorum, Athenienfium çiuiratis dignitatem par eft colete, & vereri,iifquebcncficiorum 

qua» in homines cçntulerunt, gratiam referre, hi 

enimfunt,quiprimi victum manfuctum Se ciuilem hominibusimpertiuetuat, 

quem propriè 6c priuatim à Diis confecuti, v fu cum omnibus èomsnunicarunt.hi 

leges inuenerunr, quibus vita cômunis ex vita* culcu agrefti,atque 

iniufto,ad hunchumanum,ac iuftum conui&um peruênjr. F R vc 

1F E R o s] quidam libri hzbîtfîugiparas. M O R T A L I B V S AEGRIS] 

hanc verfus .claufulam mutuatuseftpiuribus locis Virgil. vt Georg.i.dua 

mortaîibus agris Tûuneie concefa Diuum,8ç lib. zJEneid. Tempus erat, quo prima 

quies mortaUbus agris ïricipit. D I D 

fiimytpy»^hh 

Ï D E R V N T ] diftribucrunt. R O G A- 

«.VNT] tulerunr. cvw GBN-VBRE VIR Y M] erat enim Athénien^ 

Néociis& Chzrcftratac filius, «4 

Se 

ET PER CX 

ÏE'NT] hic verfus hoc loco poni debet,nempe deinceps poft verfum, Ha 

tum viditbky&c.Ci modo Lucretianus eft.cenfijlere autem id eft ftatuerc, 

ftabilirc.fed quidam putant non efle Lucretianum 

confiner 

y atque iccirco delédun> 

cenfendquibus plané aflentior.nam primùm fuperuacaneus eft,prjefcrtira 

-quo ordine vulgo legitur: deinde illud, vitam e tut am, concoquere 

non poifunupoftremo in lib.FIorent.legitur ce»^ycw:adde quod in Memr 

iniano^feriptum eftxBperquamvitampoffent confijhretutam. p A R A T AJ 

NNn 3 

Ku$ivT\i xo/yîuî X-ntï

470 T. LVCR ET I I ^ C A R. I J 

quafi in méd}o pofita, & parabiliaj natura eâira res param Jif^cjlcis ? 3f 

fumtuofas non defiderat, led parabilibus contenta eft. atoj"^ awi,mvm 

infestis coGi SJLïSîiiïi QJMnc$yciïm^t/fifverboi 

inuidia) peràuam lu&-x»t reftitui. Cum enim\bîc?irain^mnjbusUWiîcr:ïptum 

effet, 9fquehabejîepopulil4- 

dicio probatosmeque ideo minus tamen quéquara eoru anxiè yûer^;mïmûmq; 

ipforucogi feruire & opp"/ 1 

" quérelis' mdleftifsimisatq; acerbîf 1 

firnisrtum intellexit vasïpfurn, vïtij caufam effe,& omniaborià >qua»cunq', 

extrinfecus &foris comportata, Se congeftaeflent,illius vitio corrumpi. 

collât a]idcft,comportata.JïceMm H9rat.epift.2.1ib.i.WôjJèôr 

cj>ortetySi comportais rekm Une cogitât vti, PARTIM Q^Y oç n v ^ 

per t.] quale efle daljura Danai filiarum fcrunt.fup.lib. 5. Et noçmniapertufum 

congefia quafi in vas Çommodaperfiuxere >&c. Qax ex-tant apud Fcftum 

de dolib pertufo, mutilatafunt. ha:c rantùm funt intégra, "Pm»famdolium 

dicitm ytum ventrem fignificat.> partim QV o. D T E f R o] fie Horatvpift.z.lib.i.Sincerïï 

eftynifi vàsrfuôdcfijuetnfundisacejcit.. 

fe/md flueretnatu* 

rali yiro, atque veniret. E T Q_V I B V S E* P O R T I S] quibus uis, 

1

DE 'RERVM N A T . 4 I B , Vxl. 471 

cfl:à rc militari, v o

4 

47*» T* L Y G R . E T I I ^ C A R I ' 

SapeÀdefun^nonquoviolariJùmmadeâmvk ' 0 

Ppfot\vfex ira pœnctApetere imbibât acreh: -, ^ 

Sed quia tutetibiplacida cum pacequietos J 

ConflituesmagnosirarumvoluerefluBus: - J 

Necdelribra Deûmptacido cqmpeclore ddibis, " 

Nec yde corpore quœfanBèfimulacraferûntur * 

In menteis bominum diuina 1 

nuniiaforma'y ffiPj' 5 

Sufcipere bœc animi tntnquillàpace valebis". 

Inde videre licet yqualk iam vitefequatur. 

JGF/RFW quidem vt d nobis ratio verifima longé 

îiciatyquanquamjunt d me multaprofeclai 

s î 

\ x x 

Multa tamen reftantjy*funt ornanda politisa * " ^ — 

Verjibw& ratio cdi yflieàêfquètenepda: 

JWTF tempeflates y& fulmina clara canenda) 

Quidfaciant tO* qfd de caufa cunquefer aniur y 

Ne trépides taiiûtuifispartibus amensf" " w 

Vnde volans ignis peruentriilautinvtrariïfe ^f^J- 

Vert erit bine partem\quo paBqper locafepta 

In/inuarityO 4 

bihc domînatus vt extulerit fe %. "* " 

Quorum operum cauftsnulla ratione videre ' 

Pofuntyacfmdïuinbnumînè^rent^ \ 

Tu mibifupremœ prœfcriptdi& candida calch 

Currentiftatium prœiïionftra cdllida Mu/a, 

Calliope/equies bsmihumidiuumque voluptas 

Te duce vt infigni capiam. eu m lande Yoromm/ 

E T o N i A M Ef DCVÏ n v N D i j libfo fuperiore. ^-P O ï^. ft è] 

porrotenus. QV A N D ùf^y* DÈMÊJIÊI f^lkgoirià^ft ê*a N 

à£ertaminibus 

Circenftbus.,y\uc E N pi E X H o RJT AT A'S^T" S P E s] cum 

in LIB. Sdpionis feriptum rcperiiîem, Ventorum, vt habent ferè omnes JIbri, 

cum litura: Se ad oram hbriafcijptum Vinaùdi :'in Memrhïaho autem 

exiftatfiesiûc repofui :^'^Âi»W^m««iïxnehai»cfoft>$krâHl!iRA 

GEANTE. NÂ primùm W ^ a b j ^ 

JtJtntum eit: deinde exveqtorumfadpum eftyowum : quo4 vtrefnqueà fpotentiaalienum 

CFT,nifi quis-dfea^YER^m votorum ngrçfficari fpem potiéndi 

1 

1 t 

V 4 

re 

5 

^

DE R E R V M N A T. U B, V I . 473 

te optata: quod loqucadi genus non vidctuç mihi Lucretio digniï.Confer 

aute cum hoc Ioco vcrfus,qui funt infrà, no longo poft intcruallo. Tu mihi 

fupremte prtfaipta & candida calcis Currenti ffatium prcprorfum yitam ducendo demimus bilum 

Tempore de mortiijnec dehbrare valemus:niCi quis malit legi & hîc delimata: 

ÔCillîc,»fcdelimarevalemus. VIOLARI] quodfierctfidijirafccrentur.ira 

enim iratoru & animos, & corporaimmutat. 1 M B I B A T] in animo habcatjVehementcrcupiat. 

fiefup. lib. 3. Qui petere a populofafceis yfa>uafqueje~ 

cttreït îmbtbit. M A G N O S IR. V O L V . PL.] fie locutus eft paullo antè, 

Voluere car arum tri(leis 3&c.&c TXiuius lib.3f.de Philippe».nejfeJeffiirituseiuSy 

mjfeanimum : fcirefer arum modo, qu* claujlris, aut vinculh teneantur }ingenteis 

iamdiu iras eum in pefhrevoluere. DIVINAE N V N C I A F O R M AE]id 

eft diuinx forma? memoriam refricantia, vel potius diuina: forma: imaginem 

perferentia. nuncia hoc Ioco nomen eft adie&u, feu adie&iuum.nuncius 

a. um. vt fup. lib. 4. Huncia pr


»e»f/

D E R E R V M N A T . LIB, VI. 475 

fît qttoque enim tnterdu^vtnon tamcocurrere nubes 

frontibm aduerjis poftinttfudm de Ut ère ire 

Diuerfo motu radentes cor port traclum: 

Aridusvnde aureis tergetfonus iHe,diuque 

Ducitur, exierit donec regwnibus arcTis. 

Hoc etiampaclo tonitru concujjd videntur 

Omniafœpegraui tremere yo* diuolfà repente 

Maxima diJZiluiffe capacis mœnia mundi: 

Cum fubitè validi venti conleclaprocella 

Nubibus intorjitÇefe^conclufaque ibidem 

Turbine verfànti magis ac magis vndiquenubem 

CogityVtijiatfyiffo caua corpore circùm. 

Poft vbi commouit vis eiusj&impetu&acer: 

Tum perterricrepo fonitu dat mijfa fragorem, 

Nec mirumfumplenaanimœ vejicula parua 

Sœpeita dat pariterfonitum difylofa repenù. 

PRiNciPio T O N I T R V Q_y AT.] vult tonitru fie ri ex* nubium 

concurfu ventis contra pugnantibus. Ariftot. lib. 1. (M7i«>z- ait tonitru efle 

fonitumût crepitâm plaga:, quam gignit calorper vim ruens & incidens 

in cas nubeis,quibus inclufus continetur. S V B L I M E V O L A N T E s] fie 

CapMb.z.îloBurndJquefaceisc

470 - 


verfibus, qui leguntur lib. 4. Et volgèfaciunf id lutta, ïuftque vela,EtferrugitttyCummagnis 

intenta theatris Ter mdos 3 &cet. Hinqueibiconfifum, &cet, 

D A T C R E P I T V M M V R Ô S £ N T E R ] fie aliquot lib. manufcr. &C 

nonnulli vulgati: in his Vdnetiantiq.'& Parif.Alij habent,malosinter. 

P E T V L A N T I B V S EVRIS] aliàspetulantibusamis, C O M M E D I T A - 

T V R] tralatio. fie Horat. od. 14. lib.4. borrenddmque cultis Dduuiem méditaturdgris. 

p L A N G v N T] verberât. R A D E N T E S C O R P . TRACT.] 

fui corporis tractum, &extremitatéradentes. A R I D V S VNDE AVR.] 

profert hune verfum Nonius in voce aridus. E X I E R I T DON. R E G.] 

donec calor ille & ignis compreffus cruperit è nubibus. P R O C E L L A ] 

y&TUifa vel ànnîas a*t(Mf. N V B I B V S I N T O R S I T s E s E ] in nùbcis 

fefeinduir,atqucinfinuauif.fefenubibusinuoluit. COGIT, VTI S P I S-* 

SO c A v A,&C] idefl: vno verbojinflat. D AT M I S S A] procella erniffaeditfragorem. 

NEC MIRVM, C V M PLEN A] fie Varro Andabatis. 

jtnim* vt condttfa in vefica quado eftatBl ligata' t fi perculeris,/èr4 reddet. Horar. 

faty.8.1ib.i.N

DE RERVM NAT. 11 K. VI. 477lgnem,vt 

continul mapno clamore trucidet. y / 

Vt caltdts candensferrum è fornacibm olim / 

Stridit 9vbi ingelidum properè demerfmus imbrcm. 

Aridior porrb fi nubes accipit ignem, 

Vritur ingentifinit ufuccenfa repente: 

Lauricomosvtfiper montasflammavagetur, t 

Turbine ventorum comburensimpete magno. 

*Nec res y Ha magis, quàm Phœbi Delpbica laurus 

Terribilifinita flamma crépitante crematur. 

Deniquefiepegeli multus fragor,atque ruina/ 

Grandinisjn magnisfinit um dat nubibus altè. 

Ventus enim cum conférât ,franguntur in arclum 

Concret i montes nimborum,&' grandine mifli. 

C T R s o N i T v s F.] ficreftitui,cum libri Se manuferipti, Se typis exeufi 

mendofiefTent,neque inter fe congruerent. Eft etiamratio(inquit) 

quamobrem venti cum nubeis pcrflant, fonitus edant. hoc demonftrar à 

fimili. F L A M i N A C A V R I ] Caurus , feu Corus ventus eft fpirans ab 

occafua*ftiuo:qucmGrarciappellant. V A I I D I VIS I N C I T A 

v.] vis incita, vis incitàta.ficlib.i. Principia ventivis verberat incttapontum.Se 

lib.5. Multa videmus enim calefltbui incita flammis Ftilgere. Se hoc lib.infrà. Efl 

etiam cum vis extrinfecus incita venti,&c. IJIPETÏ] impctu,vt.Iib.2.T*v*»jC 

mittuntvalido quatientes impete taw/w.itémque fuprà Se infrà complurib. locis. 

HIC V B I L E N I O R E s T,&C.] ordo eft. Cum tamen hîc nc'rope in 

terra,vbi lcnior eft,quàm in regione aérea,& in partibus mundi fupernis, 

arbores radicitus cuellat.ca»» iunxit cum indicatiuo:quod M. Tullio Se bonis 

feriptoribus vfitatum cfhtametfi fecus exiftimet vulgus. QJV O D 

ITEM FIT] nam in fluminibus magnis magni fiepe fîu&us excitantur. 

M A G N O C L A M O R E T R V C ] traIatio£it,nifi forte legendum fit clangore 

: quod quibufdam videtur. OLIM] aliquando. s T R I D I T] Stridir à 

ftrido is.tertix.fic apud YiotitXat.vhMb.i.StridereJècreta diuifos aurefafurm. 

A C C I P I T IGNE M] fie fuprà lib.5. locutus eft. accipere ex vna fiintillaincendiapafiim. 

LAVRICOMOS]laurisvcfHtosSecoopertos, NEC 

RES v L L A MAGIS] Laurus (inquit Plin.lib.i f .cap.vlt.) manifejlo abdicat 

igneis crepitu,&quadam deteftatisne interaneorum etiam vitia ligno torquente. Tiberium 

principem tenante calo coronari eafolitum ferunt centra fulminum metus. 

D E L P H I C A LAVRVS] Duo laurus gênera tradidiffe Catonem feribit 

eodem loco Plinius,DeIpbicam Se Cypriam-.Porapcium Lcnasum adiecif 

fe,quam muftacem appellauit. fed dici poteft laurum Delphicam à Lucretio 

appellari,quafi Apollineam,quod Apollini Delphico facra fit. F L A M- 

OOo 3 

7

478 T. I V C H E T I I C A R. I > 

MA C R É P I T A N T E ] fie Virg.Georg.lib.i. jttqHeleuem flipuUm Cripitantibusvrereflammis.notat 

Mactob.Saturn.lib.^.cap.4. GELi]gelus Ii,& ge* 

Iu,lu. ( inquit Non.) fie fuprà lib. f. *Afoduus geli cajùs tmrtalibus aufert. 8C 

alibi.££ vis magna geli, magnum dur amen aquarum. C O N F B R C I T ] CÔplet, 

& condenfat nubeis. 

Fulgititem ynubes ignis cumfemina multa 

Excujjerefuo concurfù yceu lapidemfi 

Percutiat lapis yautferrum. nam tum quoque lumen 

Exilit yzs* clarasfcintillas diffupat ignis. 

Sed tonitrum fit vtipbfl auribusaccipiamus, 

Fulgere qudm cernant oculi yquiafemper ad aureis 

Tardius adueniunt y qudm, vifùm qua moueant res, 

Id licet bine etiam cognofcere 3ca'derefi quem 

Ancipiti videos ferro procularborisautlum: 

Ante fit vt cernas itlum yqudm plaga per aureis 

Vetfbnitumific fulgorem quoque cernimus dnû 9 

Qulm tonitru accipimus ypariter qui mittitur igni y 

Efimilicaufa y&concurfu natus eodem. 

Hoc etiam patio volucri loca lumine tingunt 

Nubesfir tremulotempefiasimpete fulgit y 

Ventus vbi inuafit nubem yey* verfatus ibidem 

Fecit vt anà cauamdocuiJfijfefcere nubem: 

Mobilitatefiaferuefcit yvt omnia motu / 

PercalefaBa vides ardefeere:plumbea vero 

Glans etiam longo curfit voluenda liquefeit. 

Ergo feruidus hic nubem cumperfeidit atram: 

. Diffupat ardoris quafi per vim expreffa repente 

Semina yquœfaciunt niflantiafulguraflammœ: 

Inde fonusfequitur yqui tardius adlicit aureis y 

Qudm quœ perueniunt oculos ad lumina nofiros. 

E V L G I T ITEM] Nunc de fulgure, quod Ayavlù nominant Gvxci: 

Fulgit aurem legendum, non fuiget; & ita Nonius.fic lib. ç. Multa videmus 

enim calefitbus incitaflammis Fulgcre.ïdem infrà, Fulgit item cum rarefeunt quoquenubilacdù 

IGNIS CVM S EMI N A ] Arifiot.lib. 2. t««7ï»j. fulgur

DE RERVM MAT,' LIB, Vli 479 

vult cflc ventum è nubibus expreflum, tenui &inua!ido incendio inflam- 

. matum. CEV L A P I D E M SI P E R C Y T . LA P.] fup.lib.i. Cumlapidi U 

fidem terimusjmutare cWoww.quanquam Adrianus Turnebus in illo vcrfu le- 

&ionem vulgara retinet, manare cruorem, & genus molédi fignificari aibitratur. 

SED T O N I T R V M FIT v T i, &c. ] Ariftot. eod. lib, ymai 

liuij 7rK»y[w uçïPfv K) 

fw -nt JbwâVùd eft,fit autem fulgur,feufulgitrum poft plagam,& pofterius 

quàm tonitru.fed cernitur ptius propterea quod videndi fenfus celerior St 

acrioreft,quàmauditus. AD V E N I v N T]resquçauditu 

TÇtfyw 

fentiutur. CAE- 

D E R E si Q_y E M] vtituralio exempîo Ariftot.ilIoeod.Ioco,nemperemigationis,his 

verbis. e/WT J*' » eîçana T&V 

xamtj t^wm-môs Oiswmhatnxi.dcclararautcm triremiuraremigium. 

Iam enimiterum remigibus remos attollcntibus, ptimusad aureis 

ionitusperuenit. A R B O R I S A V C T V MJarborisaugmenrarborem. 

P E R A V R E I S ] alibi legitur per aurai, F V L G O R E M ] fulgur. nam ( vt 

alibidiximus) alterumpro altero fumitur. PA RITE R Q.JV I MITT.] 

paritcrigni,id eft in eodem tempore, atque ignis. HOC E T I A M PAc 

T o] aliam caufam affett fulguris. VOL. L O C A L V M I N E TIN G.] 

nubestinguntlocaluminerid eftîlluftranr,& quafi colorant, fie lib.5. Perueniunt 

nofhos ad fenfm, & loca tingunt. F E c i T, VT ANTE' C A V A M 

DOC] ordo eft.fecit fpiflefeere nubcm, vt antè docui. hoc autem docuit 

eod.lib.paullo antè. ibi Cumfubito validi venti conle&a procella Kubibus intorfitfefèy&c. 

PLVMB,EA V E R O GLANs E T i A M] fie infrà.Notf alia loge 

ratione ac plumbeapepe,&c, V O I V E N D A ] volubilis, veldû voIuitur,vc 

fup.lib.Ç.Ef voluenda a tas commutât tempora rerum. N I C T A N T I A ] Ni&are(inquit 

Fcftus) eft oculoruf» & almum membrorum ntfu ftpe aliquid conari. 

•vide cetera apud eundem > & faullum. Sed hk niBantiatranflate pofitumvidetur 

promicantta,fèuvibrantia. A D L I C I T AVR.]lacefsitSeprouoeataudiendi 

fenfum. O C V L O S AD LVM. N o s T R O S ] ordo eft, quhn lumina, 

quœ ad oculos noftros perueniunt. fie autem legi debet,vt ego excudendum curaui,nonvt 

vulgo legitur, eculorumadluminanoftra. , . 

ip 

TTJ{ /3^y7»î:*M.flt; 

, MVW y> a^mîî-mr TT&KN - 

Scilicet hoc denjisfit nubibus,firnul altè v s 

ExtruBis aliis alias fuper impete miro. 

Nec tibi fit fraudi,qubd nos infernè videmus, 

Quàmjint lata magis* quàmfùrjùm extruBaejuidextenh 

• Contemplator enim cum montibus adjimilata 

Nubilaportabunt venti tranfuerfaper auras: 

Aut vbipermagnos monteis cumulata videbis 

Infuper ejfe aliis alia,atque vrgerefuperna 

In fiatione locata fèpultis vndique ventis: 

. Tum poteris magnas moleis cognofeere corum:

4^0 T. I V C R Ï T I ! C A R I 

Speluncdfque velut faxispendentibu flruclas 

Cerner x 

e,quas venu cum ïempefîate cooru 

Compter untfridgno indignantur murmure claufi 

Nubibus^n caueifquefeurum more minantur. 

Nunc bincyiuncillinc fremitus per nubila mittunt: 

Quœrentéfqueviam circumuerfdntur:& ignis 

Semina conuoluunt e nubibus.-dtqueitd cogunt 

Multd,rotdntque cduisfldmmdm fornatibus intus, 

Donec diuolftfulferunt nube corufi, 

H de etidm fit vti de cdufd mobilis iUe 

Deuoiet in terrdm liquidicolor dureus ignis, 

Semini quod nubeis ipjds permultd neceffefi 

Ignis bdbere. etenim cum funt bumorefine vllo, 

Flammeus efi plerunque èolos,& furfiim verfus 

exaggerata.z«j&w,id efl: ex terra.ex loco infimo,feu înferno.neque vcrô 

eft,quod quenquam moueat vltima fyllaba correpta. efl enim breuis.Sc 

Se ita ds fupernè fentiendum". vt lib, 4. & reliafttperneguberna. Veruntamen 

non difsimulabo in quibufdarrjlib. lçgiinfexna : quamJe&ifOneai fi profjabimus, 

paullo aliter hune locutnêxpucabimus.* Q_V A* M s v R s v M,&C] 

ordo.quàm quid cxtcntfutfuth èxrrûfta^d eft,' quàm quantum extent iur- 

fum

D E U E R - V M M A T. I I JB> V I . 481 

fum verfus fpiffa & déni"», .«quqd G gwfe ttialet U$4vfero4t totum fyme Jp^ 

cû fie declatabo.Et norrte decysiatjquod nos magjs vi.demus,quàra fîot Utainfetna.id 

eft ïnferna: hubium partes, quàmiurium cxçrucW, id efteas 

partes qua: funt Turfum verras cxtru£a?,quid exte#t » i& eft quitatiinj^^-, 

néant, C O N T E M P L A T O R E N I M] fup, ljfyf i.ÇontempUtorenim cum filit 

lamina cunquet &c. s PïtVNc A's Qjf E y E L V T S A X. P. S T R/J 

M.Tull.Iib. 1. Tufcul. quacft. ex nefeto quo pe^tt&'.per-êtunusfitiis fà'U&as 

ajperis pendentibustm4ximis^ V ^ M P I ^ T ^ T E c, o 0' & T^JficJpîïi 

tur & Cxfar lib.7.dc bello Gall. magnafubiiïe/af coortatewpejl&.ldçm 

Lucret.lib. 1. jlut ita dijfugient, v/ temjpeflate coortat&c. îdem înfr. Vfque adeè 

donec tempeftasfitaa coortafi. M A G N O INDIGN.MVRIM. CI.] Virgil. 

lib.i. £neid Xlli indignantes mgnowm mur mure, mentis Circu.tp£Uuftr.lib. 

61 Saturn. cap.ç. P U R V N Q V B C O B a-s] vttaque fun* yfirata color, 

honor,Timot,labor,vapor,odor:colos,honos,timos,labos,y^pos, îtfonius 

tfpuw, 

in voce vapos, odos. Q V I ^ P E E;TENIM $OLJ£ DE xyM.Jbanç 

fententiam tangit^Sc refellit Ariftot.lib. (ecundo tuna^ K t 

Tunfit enim validé fulmenperfeptadqmommi PPp 

" 1

4&*Z, T* IVCRETII .CAIHI | 

ÙamofvttycvocesManfitperfaxa^pêrœrati *Diq «a m \ 

Etliquïctum punbiofdàt afm tempore 

Curât item vtvafisintegrisvina repente ? „f i n * r * 

Viffugunt:quid nimirumfacile omnia tircùm JfYf/> ° 

. ConlaxatyUrêquefacit latexamina vafls y 

- Adueniens caloreius yvt infvnuaturinipfum:&* 

%îo biliterfolueps dtjfertprimordia vint: * 

Quodfolis vapor œtatem non poffie videtur 

Effcere^vfqueàdèdpollensferuorecorufco: 

Tanto rnobilior vis yO*doçninantior bac efl. 

o_v o b s vl»E RLETSFT» QJFATI] Nunc de fulminis •nat«ra,eiûfque 

mobilitatc.Etaif deefaf&ri fulmen nacura eflè igoea exeo quodlçjcafuImH 

ne tâ&afodorêm fulfuris mirrâne,& quôd arra finrquafî tafore incitaI ^hyc 

locum autem in integrum reflitui partira offenfus fcriprura vulgata, qu* 

cft,£>Wptperefiqubdfic.partïm ab vno codîce manufcnadmonirus, in quo 

fcriprura tc%er\ 3Quodfupere]l,qua(ii tt quo fcci Quadfupérej},quali t &ç, 

l,ëctiûfinedubiore&a 8tVeraeftT N O-T AE*QJ* E G R AV EPS-H ALAN 

TE s\ brdo.'nora:que"halantes,id ifl exhalantes auras gfaucis

* J 

DE R E R V M N A T.- I I B. VI» 48 J 

ûamh, Se rèmoranna vel difcutjr ac difturbar, vclconfumitac liquefacîr. 

Plin.lib.i.cap.5t. jlurum wœst & argentum liquatur intus ùccuîts ippsnulla 

modoambuflis. cvRat item}tralatiocft.fie 1 

fur».lib. 5 

^.catidiqwâporif 

Semina curarein membris vt viti morêtùr* vt" vyAsis arts F)e.Biï.st}iïc5c*. 

Plin.Iib.eod.Temw» fulminis genus efitqutdclarum vocd»t,nyti(ic4 maxime na± 

tur*, quo dolia exhauriuntur intaBis operimentts tnullôque alio veftigio râtelam diffvgiant] rralatio ilïufîrîs, Se tamen vfitata, pro eo quod eft clifM 

fluant,& dilabantur.idern hb.r» inextr.adilammastranftulit, Kevplucrttm 

rituflammarummeenia mundtDtûgiantfubiù,&c.\i\codera librJup. ad fuimina,ad 

imbreis & ad vçntos: jlut^tadtûgient\ vt tempepatecoorta fulmina, 

diffugere,atque imbreis tVemofqùe^videmks. ik t e r'a'm i n a \V-A4s ï s-Jcurri 

fichabere animaduerterem librosomneis manufcrfptos;, vuîgatos'autem 

lateraomnia,à\w multûmque dubitaui, vtram lectionem probarcm.ad extremum 

lectioncm vetercm fequi malui,idque tutius efle iudiCaui. Acccfsic 

quo facilius hanc feripturar^ ptobarstti,quod vafa vînaria,cum fint feré ro 

tunda,Iatera non habenfclaterarjiinaautemJd çft latercs habent, cum fint 

fidilia,& ex terra côftenr. avt insinvatv R]id eft vbi,Veï cum in« 

finuatur r 

aetate'»]Idngilslmùmtempus,diutifsimè.fiePlautusAm- 

phitr» eo modo, vtprofeBh vituu atatem mifèr. idem Curculionc/ô*' yiuesper me 

atatem quidem.Idem Pfeudulo.^ îouem teftem tibije atatemimpunebabiturum. 

Idem PœnuloJJoMo ftqui^malefactas, atatemexpettt.Sic & Terent.Eunu» 

an abiit i militeKC. landudum, a-tâtem» Idem Heautànt.Quid}{malum)me*ta* 

tem cenfes velleid adjimularier} Jfhus ej} dies.,dum'argejntum eripiofax,nibtlam\ 

plius. vbi tamen vulgo legitur. Quidïmalum f me tandem . idem Hecy. Nam 

neque ille boc animo ertt atatem : neque pol m eade iflac atate. v s q_v e A d é à 

pollens] fie reftitui à quinque libris manu feriptis admonitus, in quorum 

tribus feriptum eft tollensjw duobus telfens. et dominanti or] 

&potenric»r^w«7ï?É£st,j(/)fî'S«y,jwc/«xï0f. h ae c} vis fulminis* v t 

% 

ûnceaqUO^paÔglgnantur\o*tmpetetantO J . j' 1 1 

FiantfptpoflintiBu dtjcludereturreis, ? 

N 

r 

Vifturbare domos>aueiïere tignajrabeifque, 1 

Ef commenta virûm demoliri3atque ciere, t 

* ' 

Exanimare bomines,pecudesprojlernerepafiim, * « 

Ceîerd de génère boc fluavi facere omnia poflinty > ' 3 

Expediam,neque te promtfis plurd morabor. 

Fulminagignierècr'a'{Sis, altêque putandum'fl 

^fyb^m, exflruclfs.nam cœlq nulla fereno, 

WRÇ lettiterdenfis mittuntur nubibus vnquam* 

'N'dm dubWp'rùcul boc fieri manifefla docet res, 1 

. 1 

. , f| 

-• ? I 

Quodfumperjotumeoncrefeuntaeranubes r 

^ v , ^ £ î i 

_ '• , : 

r ppp i

4*4 • T. XV^CR.BTTI CIRI 

Fhdique yyti teneur asomneisAcbermtarmmr 2*84/ ^ % 

Q Vis « 

Vfqueaàeltstra vknbomm noBe soorta, * • 4 W. T « SI! ^ 

Imfendmtatrxfonnidmiforafupernèy ** u 

commolirîtempeflasfulmina cœptat, 

1 

Pra , 

téreaperfa j 

pen'igerquoqmpermarenimbus,% » / 0 

n\icuetdokmWumfkmen,mvndai* • * 

CFA c^àt^ferWXenebrisproçul,& trahit atram . » 

Fulminibus grauidam tempeflatem3atqueprocellis, lghibus,ac; venus-cumprimis ipfè repletus, * 

f f 

Z» REW*quoqm vt hôrrefîant,dc teBa requirent. * T* 

JVC F£/F W noffrum caput efTeputandutftflr » ' 

Tempejtatemaliam, neque enim caitgme tanta 

Obruerent terras, nifi imdificatafùpernè 

Multa forent muais exemtonubild foie: . J 

NeçtantQpoffênpbœcterraœopprimereimbrii , , 

Fluminaabundofevtfaxerent,campûfquenatare, 

Si pon e^t/tf.Bis foret alte nubibus œtber: ^ 1 

j AVHLI/ERÎE T a G N A ,] fie repofui fecutus fcriptura; VERERIS NON oK« 

fcura veftigia. NAM LIBRI vulgati habent 

j 

M O N, I M RN T A] VO ftatuas,, 

fepulchrajtropaîaj porticus ^theatra, rempla, arcus triumphaleis, & fimil. 

D E M o L 1 R 1] quida'm'libri fcfipû hâtentcommoUrï. eg® fcriptararrî vulgatamretinco. 

NEQJÊ TE'FN P^ROMTSSIS FL. M.Jficfup.lib.,, 

5. QuodJupereft,ne te inpïomiJSii plm

*^ DE RERVM NAT. I1 F. VT. 

nimbumexprefsitÇrînjdine^tfmin^ IJOR 

S'CAMT] homines A c ^/r E ç T A RE o^y I R A N T limrno etjam fjr&. 

* eus fubeant.quod de Tiberio traditum éd. i N AU D i 11 tK't etfàggei 

rata,& exftruda.tralàtio eft.pt6priè vfà^pank Ga?farlib.£ debfelc* càilL 

portas jbftruit, vicos,platetfqueinadipeatôfuttanfuerfiti inyitiperdmit, & My 

- Tul.orar.de arufp.refp. iti d«mo tua efl fnadificatumjaceîlum. quanquam hoç 

proximumcxemplumaliquantumà*fuperioredifererut . N Ê C T A N T O 

FOSS. H ABC TÉRR.] fecutus fum codices vulgatos. nam manuferipti 

h^cnxêxtanïopejfentyenimtesopprîmeretimbr^. yndd Quidam fûfpicantur 

legendum vïuenttïs,\& eft anrmîlnreis.bec autemîdéKcet fulmina.ne ilud r 

quidem ôrjftcrià'umjquibtrfdamvideri legendum & tytàjObrwrét&nas}. 

eyc.n fubmtelîigatur voï/empeflaitôl hîèjZec tmto pojfet teftat bm'oppr .imb*. 

eyc.&Cvertu fèq.Flum.abund.vrfaceret: C A M i* 6 s c^y E t N A f A R EJ hoc. 

eod.lib.infra f uid yndaï^rguir, ey liquidant molemjcantpdfque nmmehiài lib;f.jtuhebatmaremanando 

>campéfquenatUttteif. « « 

Hisïûrvenûs,atque ignibusomniapkna* » «* * i 

Suntùdeb pafiimfremitus,&fefgurafiunt. 

T 

Quippe etemm/ùperddocuipermultavapom 

Semina habere cauas nubeis:& multa neceffe'fl 

ConctpereexfoUsradm,ardoyequeeortim^ j 

Hic vbi vent us eas idem,quicogit in vnum 

t 

Forte locum quemuis,çxprefiit multa vaporis ^ 

Semina^féquefimulcumeoeommifiuuigni^ x ^ ^ 

înfinuatus ibi vortexverfatmfaalfoy r \ . \*Yt ^ \ ^ 

EtcalidisacuitfulmenfQrnac'ikusmt4(s. x^ ^ c ^ ^ ^ 

Nam duplici ratione4ccendifur, ipfifuajiam ^ lxx % < , \\ 

Trlobilitatecdlefcity&ècontagibus ignis^ * *, 

Inde,vbi percaluit vis veptiçue-lgrauis ignis, t w 

\ 

A J g 

Impetus incefiitimaturum tum quafifeulmen^ \ L , l v 

Per/cinditfubitbnubem,fertirquecoxufcis s^ ^ . t< ^ 

Omnia luminibus lufirans loca perçitus ardor. ^ x \ ^ \ 

Quem grauis infequiturfonitus,difidofa fepente\ ^ ^ 

Opprimerevtcœlivideanturtemplafiflernè^ ^ i 4 

Inde tremor terras gramt%rpertenta$,&* altum ^ X A • 

"Murmurapercurrunteadumi nam totaferè t#m :% V i j ^ 

Tempe fias conçuffa trmit,fremitufquepi(menrun, x , , 

PPp 3

48£ T. I V C R E T I I A C U 1 . 

Quo de concuffu fequiturgrauis imbery &'vbery * 

Qmnïiytfytye

D E RJÏE'ÏTFVM- NTAJTÛ 2 I B. VI. 487 

Frtgidd cum ventipepulit visnrijfafim ignis* W ^ T\V TVI^V V 

îmirum quid cum vehvmmtîperuilitiBu^^ w*L> t * \ 

Confluere ex ipfopoffmtelemcrrtd vaporisa i \ 0 4 I* K\ 

J£Rfimul ex illdtfuœ tum res excipit iBum^w < M '\ 

£TIdpidemferrocumc&jtiwu*fualdtjgnu:

NubibmipfaquUomnmp^înûtafev^^ t «Y L 

Conligïti& magnum Cûnkmenfumkeundi 

Indeyvbi nonpotuit nubes, eapereimpetis AuBumts ' 

Exprimiturvis yatque idéevoUtimpetemiroi ^ 

Vt validis quœdetormentismiffitfiruntur.» 

Adde qubd e~ paruisyaélœuïbm eft elementis: 

Necfacile eft tali natiïr&ûbfiflere qutcquamj 

Inter enimfugityac pénétrâtper rara viarums 

Non igitùr multis ojfenfibusin remorando 

Hafitat. banc ob rem céleri volât impete lobent. 

Deindeyquod omnino naturapwâêra deorfum 

Omnia nituntur:cumplagafit addita verè y 

K ^ * 

Mobilités duplicatur y o* impetm Hjlegrauefcit: 

, Vt vebementim yO* citius quœcunque morantur 

'O^Mia dtjctftfatjplagisjtinérquejequatur, J 

Denique yqiiàdîûngo venit impete fumere débet I 

Mobilïtatemftiaw atque etiam qtid* creficit eundo y 

Etvjlidasaugetyireisy&roboraticlum. 

Namfacitptquxfint illiusfièmina cunque 

rfiù 

Fotfan &* ex ipfo veniens trabat aere quidam 

Corporatfuœ plagts intendant mobilitattm^ 

Incolumeifque venitper res y atque intégra tranfit 

Multa, fôrammibui liquida quia tranfuolat ignis. 

Tïtultdqûeperfrhgityumcorporafulminis ipfa 

Corporibus rerum inciderint^qua texta tenentur. 

Dijfioluit porrhfacile œsûrumque repenti { / ^ • 

tonfrmfmtiparuis quiafacla minute 

Corporibus vis eftj&Uuibus ex démentisy / * 7 7 / 

Qua-facileinfinuanturyO*infiinuata repente 

Dijfoluunt nodos omneisy& vincla relaxant. 

3 1 

* \ M0BI- 

f 

ofi*,^

D E RJE R YM. N A. T. v 

L I B . V I . 489 

MOBILIT A s]Nunc raobiliratis,qua: efl; in fulmine,caufas affert. 1 Nc 

1 T A SE V r s] fie legedum potius, quàm infna, fi libris manufer. fidera 

habemus. CONAMEN S vMiT]conatumfumit.ficloquitur,&infr. & 

partent in quamquam conamina fumfit. 1 M p E T I S A v c T v M 3 id eft, im. 

petus magnitudinc,feuincrcrnentum. E X P R I M J T V R]**(W@«7«I. A D- 

D E, QV o D E' P A R. V I S,&C] fie fup.lib,2.D/m , 

f enimpofn calefiemfulminis 

igné Subtile magis e parais conftarefiguris&c. NEC F A C I L E'S t T A- 

LIN, o»] ficpaullo Antè.cuinil omnino objiftere pofit. PER R' A R A v 1 A - 

R v MJPIC habent omnes librivulgathquibufcum congruunt quattuor libri 

manufer. neque video quamobre quicquam immutare debuerir Marullus: 

qui repofuitper operta viarum. Nâ fignîficat(opinor)Lucretiusfulmépenetrare 

in corpora per raras vias,qua*fcilicetinfunrin corporibusnô folidis, 

fed raris,quaie eft lignum.nam qua* funt folida, & dura vel difeutit, & difturbar,vt 

fâxa: vclliquefacit, vt aurum i vel comburir,vtofla. D E I N D E 

Ojy ôD OMNI N\),èVc]alia rario mobilitatisfulminis : quaefumirur ex 

eo quod fupra probauit lib*2. omnia corpora deorfum ferri, nulla furfum: 

ibi. Hune tocus ejl(vt opinor) in bis illud quoque rébus Confirmare tibt nullam rem 

pojfe fua vi Corpoream furfum ferri ,fùrfùmq } meare.- 1 T I N E'R QJ* E SE Q^y.j 

profert hune locum Nonius in voce itiner: affértque teftimonia aliorum 

antiquorum fcriptorum,vtTurpil.in Thr&(y\.age )age:ingredere:atquevtinam 

ijlucperpetuum ttinerfit tibi.Sc Pacuu. Atalanta. dolet^ptgêtquemagis, magtfque 

me conatum bocnequicquamitiner < N A M FACIT] mobilitas. v T QJAE 

SINT ILL. s. CVN Q_VE] tmefïs.'qua'cunqueilliusfint femina. illius, 

videlicet fulminis. E S 

REGIONE] directe, rollenda aurem diftinctionis 

nota cft poft Vocem regione. O M N I A CONIIC. IN EVMV^C.J 

horum vcrborumordodifficiliscft.cgohunc efïcpuro. coniieiens ea (inquam)mobilitas,omnia 

femina voluétia, id eft volubilia, vt fit abfolutum, 

quemadmodum lib.f. Tûultéique per calumfaits voluentia lujlra: vel fe coniiol 

uenriain eum curfum: vel fic:conifciens omnia femina voluentia curfum, 

in eum locum. F O R S A N ET EX 1 P s o] alia caufa mobilitatis, nempe 

quiafulmé,dumfertur,qua:dam corpora ex aëre fecum traherc poreft, 

qua: augeanr eius mobilitatem. A t qua* alia ex aëre corpora rrahere poteft, 

quàm venti femina?Atqui Atiftot.lib. 3. meteor. cap.i. in extr. ait femper 

• ventum efle comitem fulminis,fempérque ei prarire.cuius rei hocargumetum 

afferr,quod ea,qua* à fulmine iam iam tangenda funt,prius quàm percutiantur,mouStur,vt 

pote vento prius in ea irruente. I N T E N D A N T ] 

amplificent, augeant. IN'COLVMEI'SÇ^VE V E N I T] nunc rafïonem 

cxponit,quamobrcm per quafdam res intégras Se incoïumeis tranfeat: 

quafdam perfringat,ac difturber,aut liquefaciat ac difïbluat. vox incoïumeis 

açciifàndi cafus eftsnumeri mulritudinis,non reeti cafus,numeri fingularis* 

vt & multa integra.Cigniûcax enim fulmen tranfire res mulras intégras. F o- 

R A M. L 1 o^y 1 D 1 s] quia ( inquit ) ignis per foramina rerum liquida , id 

eft parentia, Se aperta'tranfuolac. quod fîmile cft, vr fi diceret, ignem per 

res forara in ofas,ôc raras tranfirc,cuiûfmodi funt lignum,çorium, veftis,& 

fimih Arque huius quidem fcripturae,qua: in omnibus fçrè libris reperirur, 

\ 

\ ' 1 

1 > •

4$0 T. L V C R E T I I C A R I 

hac fententia eft. fed in quoda'm exemple» Bafîlea*impref{oanno eio ID 

" XXXT » fie legitur yforaminibusliquidus quia tmnfuolatignis, qua: Je&io fi cui 

probabirur,ha;cerit eius fententia,ignem liquidumîd eft purum, Se fmee^ 

rum tranfire per fôramina rerum,feu per resforaminofas, Se mininie folidas.Prxterea 

non eft celandusIe&or omneis libros manufcrfptos habere, 

partim quia tranfuiat ignis, partim quia trauiat ignis. M v L T A'qjt E P E R-_ 

F RI N G I T] multa etiam perfringit fulmcn,nempe dura,& folida,&refîflentia-.qualia 

funt faxa, cum in talia corpora inciderit, qua parte texta coha»rcfcunt. 

oj A ' T E X T A T E N E N T v R] id eft,, qua parte funt denfîfsima,ac 

folidifsima. D I S S O L V I T P O R R O F A CI LE AEsjratio- 

«qûamobrcm a»s Se aurum à fulmine facile diffoluantur,& liquéfiant, vis}, 

aris, Scauri. ? ' ^ 

^ Autumnoquemdgisftellisfulgentibusdltd 

Conçu titur cœlidomus yndiquejotdque tellus: i 5 Ct 

7r Et cum tempora fe Verisflorentiapdndunt. 

J 

! 

Frigotêenim défunt ignés \yentiquecdtore 

Defciuntyiequefunt tdm denfo corpore nubes. 

Inter y trunque igitur cum cœli tempora conftdnt: 

Tum y dru edufie concurruntfulminlsomnes. 

*Nam fretus ipfe anni permifeet frtgus,&* œftum. 

Quorum ytrunque opus efl fabricanda ad fulmina nobis9 Vt difiordia ft rerum,magnoque tumultu x 

Ignibus, & yentisfûribundusflutluet dër. 

Prima cdlorts enim pdrs,&pojlremd rigoris,. J 

Tempus idefl yernum. quare pugnare necejfefl 

Difiimileis interfi res,turbaréqu e miflds. 

1 

. 

Et calor extremus primo eumfrigore miflus 

Voluitur,autumni quodfertur nomine tempus. 

V 

f 

Hic quoqueconfligunt biemes dfïdtibus acres. 

Vr opter edfint bœc belld dnni nominitandd. . 

'Nec mirum% in eof tempore plurimd funt •> 

Fulmina,tempefldfque cietur turbidd cœlo: 

Ancipiti quoniam belloturbatur ytrinque 

Hihc flammii]Ulinc yçnùs,hHmoréque miflo^ 

A v T" V M N o'o^y B MA tî I s] cur Autumno Se Vere crebriora fint tonitrua,j8cfulmina. 

1 A I T A cô-wcv.TiTVRrcAELJ XT'OM;Vsjfùp*.

DE R E R V M NAT, LIB. VI. 491 

lib.2..in cnuKubibus yttenebratfaçiat , uliqueferma Concutiatfonitu. t N A M 

F R E T v s IPSE A N N i]hune verfum profert Nonius, vt probct v truque 

eflTc vfîtatum Latinisfretum i.&fietm « r.mafcul.gen.profcrt ille & hoc 

Varronis.ftfW Italiam & Shiliam:quiefl fretus inter B^begium & Meffanam.teftatur 

Se ChaziCiuSybicfretuSybuius frettts vfurpatu eue ab antiquis: profertqj 

aliquot exempla ex Porcio Licinio,Mcu r 

alla,& M.Tull.Idémque docet A. 

Gcllius lib.13.cap. 19. Errât igitur Se Prifcianus qui \ib.i. fretu pofîrum eue 

à Lucretio ptofreto feribir^quau* hic fretus,huius us, nô fit ia vfij.quod tamen 

idem fatetur lib.5.. Se Marullus qui eum fecurus, legit hoc loco Nan% 

frit ipfe anni.per fretum anni autem eas anni parteis,qu«e funt inter frigus Se 

calorem inreriecT:ç,ugriincat,à fimilitudinc maris angufti,inter duas terras, 

quod fretum propriè appelîant Latini àferuendo t quia in talibus anguftiis 

maxime mare erFeruefcit,arquc aeftuat. idem Lucret fup. lib. 1.

491 K ' T., I Y C I E T I I C A R I 

Et potim nulîd fibi turpis confciu* ni , 

Voîuiturin flammis innoxiusjnquepeditur t 

Turbine cdefiiÇubito conreptus yO* igni? 

Cur etiam locafolapetuntî frufirkque laborantf 

An tum bracbia confuefcuntfirmdntquehcertos 

ln terrdque patris cur telum perpetiuntur 

Obtundii cur ipfefinityiequeparât in bojtekï 

J)enique,cur nunquam cœlo iacit indique puro 

lupiter in terras fulmen?fonitûfqueprofundit* 

Anfimul ac nubesfùcceffere, ipfe in cas tum 

Vefienditypropl vt bine teli determinet iclus? \ 

ln mare quaporrb mittit ratione*. quid vndas 

Argui^c* liquidam molem,campéfque natanteis* 

Praterea,fivult caaeamusfulminh itlum: 

Cur dubitatfacere,vt pofïmm^cernere mijjum? 

Si nec_opinantevs autem vult opprtmere igni: 

Cur tonat ex illa partent vit are queamus*. 

Curtenebrets antè,& frémit us,murmura concitl 

Etfimul in multosparteis qui credere pofiis 

Mittere} an boc aufis nunquam contendere fatlum, 

Vt fièrent iclus vno fub temporeplures ? 

A tfiepe'fl numérofaclum,fierique neceffefi, 

Vt plu ère in multis regionib'us, & cd àere imbreis,. 

Fulmina fie vno fierifub tempore multa. 

Pofiremè curfantla Deum delubra }fudfque 

Difutit infeflo prœclaras fulminefèdeis ? 

Et bénéficia Deumfrangit pmulacra ? 

fùifque 

Vernit imaginibus violento Volnere bonorem? 

Altkque curplerunque petit loca?plurimdque huius 

Montibusinfùmmisveftigiacernimusignisï ' * 

•vxKÇunua, HOC EST IONIFER 1] hoc 

peruc(tigare,atque adéo cernere qua poteftate , feu facultate quidque 

, faciat,videre,nonreuoluentem, &replicantera Etrufcorum arufpicum 

e

DE RERVM tr».. VI. 

. carmina,id eft,librôs Tageticos( qui omnern Êtrufeprum diTcipIijnàm c5- 

«nebanr,à Tagetéil'k>>pucto Etrufco

45>4 I V C R E T T I , C A R I 

A 

-NrctVE cvRfN VNQ_? 

M 

cAELo](îefiip.eocl.lib. namcdontàlaÇe* 

yeno tlet lemterdenfnmittutu}nubjbus vnquamfic jArift.lib.z. meteor. cap.£*' 

ii9t,al5pi

Namjîtjot interdum fdnqud 

TnmdrfdecMo defcendauq 

Feruefcumgrauaerjpirant 

Êidtiâcunquèin eo'tùm funtdeprenfatu 

Namgiaym vemunt vexa 

Hoc fityybïinterdum non 

Jummum 

quit vis incita 

^mpre 

mare de yquamcœpit 

cdjotanquam, >nubem\ 

dem 

V aullatim,quafi quidpugno 

Conieclutrudatur>&exten 

cum difcidkibtnepromm 

VîSy&pfuoremmîrumconc 

Quam A • 

Vtrfabùndus enlmturbo de 

Deducitpariter lento cum e 

,Quamfimulacgramdam'detrufitada'qtio 

lUeinaquamfuf?itàtotumfè 

Excitâtmgenttpmtuynaref 

F*> quoque,vt inuoluat verd 

J^R/ro 1 conradens ex aèrefirHiridnubii, ' v 

Et quafi demijjumcœkprefl 

? ' 

DE RERVM NAT. E I B. VT. 42J 

ffkvhipintena^îfa^^q^ ^ J 

Projfeclu maris in magno Jcdoquepatenti. %{ 

, V 

* ' * 7 M 

* * 

vpmpti Q V O D S V P E R E S T , &c] Q«od fuperefti (INQUIT) ex tis^QUA; ante* 

dixîmus, COGNOFEERE FACI|e eft EORTJMFULRNFNTRAI, quae 

minantur,naturas,caufa^8C motus*. Nam'alia quâtdâtttfuht fMmraaYquai 

PRADTERES nô funt,vt quae NOFUNT IGNITA:qiîaju furit,quâ: caJ.UMRFA7 YPROCEL- 

LA?,TURBINES,vorticcs APPELLANTUR. Atque vt HAC TOTARN de FULMINIBUS difpu 

TATIONEM facilius intelligere pofsimus,fciendum eft (quod*.A> anteàattigimus) 

omnia & tonitrua,& fy1gettaV& FUHNINIBJFLATIISJEIR^QUIFTmir|Utatirt| 

^Gtàd 

GIGNUNT,QUE VOCATUR A GRLÈAS CCNC'PHJÀS' VENAIS, ICCIRCO VIDLTTIÂI'S EFT.EFU-* 

V V Î ' 

"

J \ 

,496: T. .tYCRETII CARI 

ptionis enim celeriras robur & vim efficit. Cum vero flatus fineigneerupens 

ex nube, in aiterius nubis flatum incurrerit, quemadmodum ventus 

in portis, aut viis ex laxltaté m artguftias reda&us, luctatur, 8t circumuerfatuc: 

tum fie vortcXjquityphortàGraicisappellaturjmaxime fifragorem, 

edat. nam fi ftridorem potius mitrat, qu|m fragprem, turbo eft, Quod fi 

hic flatus pofteà exardefeat, pra»fter eft. Si vero non pofteaquàm è nube 

crupit, ignem çoncipiat, fed cum primum è nube exprimitur : fulmen eft, 

quod Grxci x*&wh voçant, Vbi autem non poteft flatus nubem perfringere.neque 

ex ea eruinpete, fed eam deorfum in terraro,aut in mare deprimit.itavt 

videatur vnda

DE R E R V M NAT,' B f f V I . 

p**tJ5 1m- it 

° !î 

- ' 1 

4~ffl Corporanaturam,declarantlittoreyeJles ( ' *> * *-.t , 

Sufëen/tftcumcôncipiuntbumorhadhœ/um. .[* , 

' 1 • f 

i 

v 

p ' o". r 

»., ' > V , 

Il s 

VJ 

« * PIt 

- r 

Quo magis adnubeis augendas multa videntur + hu, , 

* 

l l 

PojfequoqUeïfalfo confùrgerèmominêponti. " *•> f -* f «.f - L 

—.Namratio cum fanguimabesl bumoribusomnkJ „ K 

PyMerea fluuiis çx omnibus, &fmulip/a'->* 

Suriere de terra heVulas %Mmque videmus: * ^ r 

^ « * A 

* * 

J2« # batitus,bmc itafur/um exprejj a feruntur, 

Suffundûntquefua cœlum caligjnej&* altos 

•SufficiuntnubeHpauUatimçpnueniundo. , t 

1 

quoqueftgnifefifuper œtberis aflus, 

EtquaTidenjendofubtexitcêrulanimbis. * * », 

Fit quoque,vt hune ventant m cœtum extrinfecus tua 

Corpora,quœfaciunt nubeis,nimbofque volanteis* , 

lnnumerabtlem enim numerum, fummdmque profundt * 

EJjemjmitamdocui,quantaquevotarent , Mv> t, 4i , 

Corpora mobilitate oftendi,qudmque repente 1 . : 

Immemorabileperjfatiumtranfirefolerent, • 

Haud igitur mirumflifiparuo temporefepe , 

Tarn magnof monteU tempejlas,atquetenebra ' 

Cooperiant maria,ac terras,impenfa fipernh 

Vndique quandoquidemper caulets œtberh omneis, 

Et quafiper magni circum Jfiracula mundi 

Exitus,introitujque elementis redditus extau 

% 

1 

N v B 1 1 A co N c R.]Qiîp pacto nubes & nubilia fiant. COMPREN- 

s A] fie potius legendum videtur, vt habent quidam lib. manufcr.quàtn vt 

cil in aliis comprejfit. atque hancieârionem confirmât verfus feques ab hoc 

tertius, Inde ea comprtndunt inter fe. dictum autem comprendunt interfe, vt, 

amant inter fe. dj A % 

M'SI N T o^y AÉ Q>EMAGisJfichabét>Qmnes 

libr^ncquis fèmïdoctus putet legi deberc Q»?ftnt quoquemagiu de quo Jo- 

ûbndiêncreinfcholiis lib.i.'diximus. PROPTE PsE A Q V I A CVM 

RRt

4*8 T.^ L V C R E T I I* C A R I *~ 

C O N S I S T V N T N. K^fîcwftitui^Wmlib.;^ 

tefretus.coniungendum efl: auccm aduerbium,c«/» ?ynàcum aduèrbio prim 

mum ; vt fît, cumprmùm. ANTÈ VID. OC. P. 'T.] ante cjuàttrocuIT 

' ea vidcre pofsint, vt pote tenuia, & tenueis rjalifcis., C O N D E N S A E ti 

S T I P A T A SIMVL c» El VDO]hunçverfum fiecmendatum re*» 

péri in margine vnius exempli Vcneti ab Aldo imprefsi, quod mihi commodato 

dederat Io.Pupperius Lugduhertfîs.Sednecjpeéurn.neCîdqos, ^ju/' 

deincepsfecjuuntur apBOximo,Lucretianôs eflèputo*' ÏNÂET HIVA-M] 

id eft, in aéra lucidum .nomen eft Gra-cum, quo fa:pe yçuntur & Latin**- 

Virg.iEncid.^.Hamneque erantaftrorumignés, necluc'tdus dtbra Stdereapolus. 

Idem \ib.ii.Uanque volans rubrafuluus huis des in Athra^.&c. Hom.'A.p. lîofa 

m J 1 

'ed5ptw3JÈr

DE R E R V M NAT. LIB. V !• ' 

lib. *y Primus fe fuftuht ttber Signifer* » s N S E M © o ] id efl: dcnfando, vt 

fup.lib.i.Denferipoterunt ignés,torique relioqsti. I N H Y M B R A B I U I I 

ENIM, &c] lib. i. Omne quod ejligttur nulU regione yidmm Fimttm% &cet^ 

QJ A N T AQV E V O* ÏM R E N T CORP.] lib. x. Hune qua mobilita* jtc 

vedditd materU'i Corporibust&c. i M PENSA S V P E R N E*] tempcftas & tenebrç,duo 

ila,impenfa,id efl; efFufa,cooperiant maria ac teras è fupera re- \ 

gioneJmpenfit à vcrbo impendor, cris: id efl: profufa, efufa, magna, PER, 

c A V X A S] per inania,& cauitatct, vt fup. lib. uDifpcrfitmque forait per eau- 

Us eikit omneis. 

» Nuncage3quopaBopluuiuseoncrefcatinaltis Nubibus bumorÔ* in terrasfdemijfusytimber9 J>ecidatyexpedàam.frimum iamfemina aquai ( ^ v 

"Multafimulvïncam confur gère nubtbus ipfis ' t 

Omnibus ex rébus 9paritérqUe ita crefcere vtrunque, 

Et nubeisjo* aquamyqua , 

cunque in nubibus extat: 

Vt pariter nobis cor fus cumfanguinecrefciti • \ \ 

Sudor itemyatt^ bumor quicunque efl denique rncbrls. 

Concipiunt etiam multum quoquefepe marinum 

jiHumoremyvelutipendenttayelleralandy Cum fupera magnum venu mare nubila portant* 

Confimili ratione ex omnibus amnibus bumor 

ToUitur in mbeis: que cum bene femina aquarum 

Multa modis multis conuenere vndique adaucîa: 

' 

x Confèrtanubesviventimittere certant 

Dupliciter. nam vis venu contrûdit, O* ipfa 

Copia nimborumturbamaiorecoorta 

, - , 

VrgetyO*è/ûperopremityacfacitefJluereimbreism ' 

; 1 

Prêter ea cum rarefcunt quoque nubila venus9 Aut diffoluuntur faits fuper iBa colore; ( 

Mtttuntbumorempluuium:fiiUdntqueycfuafiigni

$00 < T.. 1 V C L Ï T 1 I C A R I 

Conruerunt.vbimultafuTmntfiminaâûamm^ > h 

Atque altpsaU£nubes ymmbiquerig4ntes y ^ r gri 

Infufer atque omhi volgè de parteferuntun v , 

Terrdque cumfumans bumorem tota rebalat. 

Hinc vbifol radin tempejlatem inter opacam w 

Aduerfafulftt nimborum dfyergine contra^ 

Tu m color in nigris exiftit nub'ibm arqui. 

Cetera quafuifum xp'efcunt yfmfûmque créant un 

Dît M H. 

wi mama mi jmamum dur amen aàuarumr ^ morayqua>mutos pafsim refrénât eunteis: 

Ver facile il tamen bœc reperireyanimoque viaen 

Ommaquo paclo fiantyquaveve créentur^ 1 

* * ' 

Cum bene cornonsydemenïisreddita quœfint. , ' " 

n v n c agh,TQ/p.] Nunc deaqua. pluuia,&: imbribus. 'DiMts.s v s] 

quidam\zQ\ntclemiJfus. v ï n ca m] firmifsimis argumentis probabo .fie 

lib.z. Quodquoniam.vinco fieri, nunc effedocebo.. deHorat.faty.?,Iib.l.Vincit 

enim jtultos ratio infamrenepetes^ sydor item, atc£ve h v M.jhunc 

verfum, vtfpurium delcndura dSftièo.^'boN'Cip^vNTâlibîfcribitur 

Confugunt. aVAixConctliant. vEidflR* aé] vcllûs à vellédo df&urfï 

efle docet Varrolib.4. de ling. LafWïc vtrunque coniungit Horat. od. 13* 

epod.Mxrictbus Tyrih iteratx vellera îanaiCuiproperabantur}„ mittère] 

aquas canceptas,&: collectas.

Ï5 E 7 

*JC)£ R"V* M T»b Ir'l B. %VI* 4 j 0 r 

i o R IN] hunctfçtfurçi pôfertJ^'HS voce Jegitque hoc loco 

perçut certé a p j f a ^ r M o ^ 

M A G N Y M DVRAM fâ^ktftteat&.fcH Vu^qu&dpraraquas/e^gk 

cies. ET M o R 

lu\Aotum.Tto*CMews 

ù'glacit cm/usp 

A, Q_V AI * *,L.Jidem dicit. glaciem pnim figninçat ,qu« 

fluuios moratur.fic Virgil.lib. 

\^!ikkbaat^»amm4p 

4.

'f02, \ F. T'V CRET I I CARI 

«w;/Wra terramquAfunt extt'uBadomorum m\ n 

, ^ïd cœlumque mam quanto funt édita quoique* \ 

Inclinât a minent in eandemprocuta partemy + , 

ProtraBJque tubes impendent ire par au. y 

metuunt m Ami naturam credere mundi f 

-ExitialealiquodtempusfladèmquemanerCyt ' , v 

Cumvideanttanïamterrarumincumberemokm. 

Quodnifirefirentvèmi:nonvUarefrenei ' »• y 

\es,neque ab exitio pofit reprendere euntem. 

*Nunc quianfyirhrtt alternis^înqut^duefcunt^ \ \ Y\IA :JL 

Et quaficonleBireâeùnt,ceduntquèrepuif^\x^\^ \* e y^ù** i 

Sœpiusbancobremmiriitafùrterrartiiftat y ^ c*^ i 

^ DE iHE R>V&t" N A TA t I B. Y.I. 503 

T A N T V B I C V R R . C V N Qjr Ç *!> fc-Jîv^ 7 ^ J jj/çCUtUS (jitA 

Cpdiccs 

" 

Florent.Luedun. Venetos, Pafilicofcii. J?am aJir vulgati habent, Hec minus* 

exulfantta funtfortis quXm 

aj±v 

ybi eejuum vw.Mcmniianusrtùfénl 

a 

manufcr.Nff m. 

exultantesdupuifeunque v«».cûius^ctiptur^ràtiè'mcfugir. FÎT c^y o Q_VE 

VBI M A G N A S IN E>!] fiç refBtuifcripjtura; veteris vefligia fecurus. 

fie enim habent quattuor lib. manuferipti , Fit quoque ybi in magnas 

aqua. vulgati autem feedè corruptitàntîiri quïbusira legitur. Fit quoque ybi 

in magnas /cquk.Yenctos anti^.èi PatifîcnfpJ Si Yiçetinos exçipio i in qui-^ 

bus EFL, Fit quoque ybi magnas in fp*

5Cf£ .iTr .lYCRïTi i iVCAzKn a 

Intocdfè ciudHerydi tt 

Verfàbunddqueport'a 

Exagitataforaserump 

Viffindens teàam, ryia 

înTyriaSidonequodtâ 

In Peloponnéfo. cjdâsé 

J)ipurbdtyrbttS&rjerràmotu\obortw\ ,- 

s\ÎMltdcjuepr£tereacec 

Snbfederefuis partiez 

Quèd nïfi prorumpÏLtdmen tmpetm ipfe 

Et fera yu venttpercrebraforamm 

fmiïfyA 

Di]êytitur,ytborrôr:(înc 

penitus ^ t \ . a v 

nôflrôs 1») r f * yê 

cum f 

Concutitinuitafcogen 

Ancip'tti trépidant igit 

J , 

eBaftpernetimfn_tim 7Vra« »

primo 

DE R.ERVM 

tmox 

NAT. 

mariproximum 

L I B. V I . 5 0 5 

l 

tate>Sido»aappellauermtXli 

i n p e 1 o P.] ^gis Achaîcis. hune terras motum fortaflTc fignificat Arift. 

liki.meteor.cap.8.ibi >«>*y«7o A^«/W,&c.nam fatis eft mihi locum 

indicafle. D I S T V R B A T V R B E I S ] fecutus fum codiecs manuferiptos. 

neque ver© eft quod quenquam moueat vltima fyllaba verbi dtflurbit. 

eft enim longa, pro prarterito dtfturbauit pofita, vt fup, lib. 1. Virtutem 

inritït animi, pro irritauit. Mcndofi igitur funt omnes libri vulgati, quorum 

alij habent Diflmbauit r«,vt Florent, alij Diflurbktque vrbeis, vt Vcneti 

antiq.alij Difturbans vrbeisist Veneti recentiores, & Lugd. & Bafil. m V L- 

T A'C^V E P R AE T.Jlcgc Plin.lib.2.cap.8o. p E s s v m] deorfum,& quafî 

jy 

fubpedes.nônullitamc 

ij fQuyuuy fi rom lib.habét/w/fow. D I S P E R T I T V 

eùnôi on uam% R , VT H o R* 

'Qpv o 

R o,R,&c.] fie ferc Ariftot.lib.j3.;«TS»p.cfëï 

Tfjfium, » 

-mv •niyyïii TICAJUA TMÇPTKAVJOI'XZIH T ^ 7 0 / $J 

1 

çhv o*H9p.av, 

r&{My d 

ffpvyfMv.ià cftintelligcreenim oportet,quemadmodum in corpore noftro 

tremorum, Se pulfuum caufa eft efficiens vis animae, feu flatus, qui intercipitur, 

ita Se in terra flatum fîmile quiddam efficerc, & terramotus alios 

effe veluri tremorcs, alios pulfibus confimileis. T E C T A S V P E R N E 

T i M. M E T V V N T i N F E R N E J f i c legendum,& ita feriptum eft in codicc 

VaticanOj-Tethiano, Se Memmiano. quibufeum congruunt codicès 

Florcntini, & Vcneti recentiores. alij autem, in quibus fuppofitum cft,y«pernd 

y Se interna, mendofi funt, quippe corrupti ab iis, qui putarent in illis 

aducrbiis vltimam fyllabam longam c(Te. quod falfum eft, vt fajpciam diximus. 

fubintcllige autem in timent ymetuunt i homines. S Y B D I T A T H. 

s T 1 m.] hune ftimulumtimorisfubter admouer. NE PIDIBVS RA 

PT i m,6CC] fie lib.i.extr. Terrinefe pedibus raptimfubducat,&c. P R o I N- 

D E LICET o^y A M v 1 s ] id eft quantumuis licet homines putent mudum 

efTe immortalem, nunquamque interiturum:ipfâ tamen periculi magnitudo 

interdum cos timere cogitme terra fefc eorum pedibus fubftrahat 

atque in barathrum praeceps cadat. ' / 

Nuncratio reddenda,augmen cur neficidt œquor. // 

Principib maremiranturnon reddere maius 

Quifpe 

5°

DE R E R V M NA T. LIB. V I . $07 

tionefn viderc difficile.Nam eadem aqua? magnitudo in latitudinem confertim 

errufà,nô «quati tempore arefcir: fed hoc dùrerr,quod pars quidem 

totutn diempermanercpofsit, pars autem pucto tempotis euancicat, proinde 

ac fi quis aqua: cyathum in magnam meniam profuderit, ac dilatarir. 

quod Se hîc accidit. Afsiduc enim Se commenter Se confertim influentibus 

in mare fluminibus, femper id quod delabitur in locum vafium, Se latum,cito,&obfcurc 

arefcir. ha&enus Àriftot. Idem ibidem refellit fentetiam 

Platonis in Phardone de Tattaro, que ille putat principium & fôtem 

efle omnium aquarum. DECVRSVS A c>v A R v M] tranflatè, Se tamen 

vfitatè dictum eft. fie lib. i. Montibus exaltis ntdgnus decurfusdquuty&c. A r> 

M A R I S o M K. s v M M.] id eft fi cum maris fumma omnia comparétur. 

AD A v G M E M] ad augendû mare, P R A E T E R E A M A G N A M SOL.] 

alia ratio quamobrem mare non augeatur tôt fluuiis in id influëribus. A T 

PELAGE MVLT A ]Cum & in aliquot lib. manufcriptis reperiffèm feriptum 

lAtpeldgimulUySc viderem feripturam vuIgatam,/>f/*£«,ferrinon poflCjfic 

repofui,pra:fettim cum viderem codices Florent, fie haberc,fcirémqj 

Marullum hanc lectioncm probauiftc./'f/^ autem, id eft maria,quarti cafus 

eft, -mîy». quo vtitur fup. lib. 5. princip. Vropter ^dantaum littusêUgè* 

quefeuera.vthux Se Catull. in Galliambo. Bjpidum ftlum tuliftù, tmcuîenti^ 

feUgc, quanquâ non pugné cum iis, qui apud Catull. lcctioné vulg. malinc 

pelagi in patrio cafu. DELIBE T]deguftet,&ita detrahar,& deminuat.quidam 

tamen legcndû etiam hocîoeo putant delibret: nônulli delimet. T v M 

PORRO] alia ratio, V E R R E N T E S ] fiip.lib.c.?>


Etvideoscdum fummài totiusvnum, 

Qudmfitparuulapars, &* qudm multefima eonfiet: 

Etfît pars homo terrai quota totius vnus. 

^ Quod benepropojitumfiplané contueare, 

Ac videos.planè mlrari multa relinquas. 

Num quis enim nofirum miraturjiquis in art us 

Accepit calidofebrimferuore coortam, 

Aut alium quemuis morbiper membra dolorem? 

Obturgefcit enimfubitb pesâfripit acer 

Sœpe dolor denteis,oculos inuadit in tpfos, 

Exifiitjacer ignis,& vrit corporeferpens 

Quancunqu e arripuitpartemjepitc^ per art us, 

Nimirum,quiafunt multarum femina rerum, f 

Et fatis bote tellus nobis,edumque malifert y 

Vnde queat vis immenfi procrefeere morbi. 

Sic igitur toti cdoferrdque putandumfi, 

Ex infinito fatis omnia fuppeditare, 

Vnde repenti queat tellus coneuffa moueri, 

Pérque mare,£r* terras rapidus percurrere turbo, 

Ignis abundare Aetnœus flamme f ère cdum. 

Id quoque enim fit,0* ardefeunt edefiia templa. 

Ettempefiatespluuugrauiorecoortu 

SuntyVbiforù itafe tetuleruntfemina aquarum. 

A At nimis efi ingens iricendij turbidus ardor. 

; A^f^Scilicet fuuius,qui non efi,maximus eiïfi, 

't4 ujiar^QM non antealiquemmaiorem vid'it,& ingens 

Arbor,bomoque Videtur : &* omnia de génère Dmni, 

"Maxima qu

DE RERVM NAT, II». VI. jdp 

poft ibi, lnfumma fum yertke item mteres^t ipfi Hominita^nos quoifauceisper* 

bibemus,& «w. KEC^VÏ ENIM M E D I A D E CL.] huius loci harc mihi 

videtur cflc fententia. no enim ex aliqua cJade média, coorta n'anima per 

Siculorum agros diuagata,géteis admiratione affecit,quo tempore omneis 

exii parteis fcintillarc cémentes magnoperc crant follicit*, atque anxiar, 

dubitantes quidnam rerum nouarum natura meditarerur: fed ex monte 

Êtna. Ad hune locum pertinent illa M.Tulli j lib.a.dc nat.Deorum. Hos au 

ttm tenebras cogitemus tantôt b quant* quondam eruptione ^fetnaorum ignium finitimas 

regioncs obfcurauijfedtcmtur tvt per biduum nemo bominembomo agnofeeter.cum 

autem tertio die fol illuxiffètjum vt reuixijfe viderentur. HJSCÉ T I B I 

IN REBV s]nunc dempm incipit rationem horum ignium exquirere. 

VT REMINISCARIS] lib. î. Omne quod eft igitur nulla regione viarum Fi* 

nitujlx nanque extremum debebat babere3&c Se lib.2. Et que iaÙari magis omnia 

materiai Corpora peruideas3reminifcere totius imum Hil ejfe in fumma, neque babere 

ybicorporaprimaConfiftantyquoniajfiatitifinefine,modoqueefty&C. ET Q_V A X 

M 

M V L T E S I M A CONSTET]& quàm fit pars multefima,id efl & quàm 

fit parua pars3 fi cum toto comparetur. multcfima pars efi; ea, cui multa: 

debent e(Tepares,aut fimiles ad conftituendum totunv.7nsM«sï>Vappelant 

Gracci. profert autem hune vetfum Nonius in voce multejima. E T 

QJTOTA P A R S H O M O SIT T E R R A I TÔT. v] Cuminoranibus 

libris manu fcriptis feriptum reperiflem, panim Hec quota, partim Hœc 

*oM,partim Etquotafic rcpofui.riuius autem fcriptura;, qua; perfpicuè vera, 

& recta eft,ha:c fententia efl:Et vt videas quota,id efl,quàm multcfima &: 

parua fit pars totius terra: homo vnus,&c. O B T V R G E S C I T ] fie habenc 

omnes libri & vulgati,& manuferipti, quos quidem viderim. Sed Auancius 

Veronenfis legebat Obbrutefcit > id eft, obftupefcit.quo verbo vfus efl 

lib.3. oin contraBis in fe partibus obbrutefcat» S A C E R IGNIS] Virg.lib.3. 

Gcotg.neclongo deinde moranti Tempore contaBos artus facer ignis edebat .facer 

*g»w(inquit Corn. Celfus lib.$')malis vlceribus annumerari débet, ET s A T 1 s 

H AE c T E L L v s NOBIS, c AE L.] fecutus fum codiçes Florent, nam 

ecteti vulgati,cum quibus manuferipti congruunt, habent Etfatis bxc tellm ~ 

morbiyCal. / S V P P E D I T A R E ] fie habent quattuor lib.manufcripri, Se 

vulgati Veneti antiq. quod probo.efl enim abfolutè accipiendum. VT 

T E M P E S T A T E S Pi.jfic lcgendu,non vt vx\\gb>Ettem[>efiatespl. G R Av 

I o R E c o o R T v s v N T] id cil maiores & grauiores funr,feu maiore. 

copia cadunt. T E T V L E R V N T ] fecutus fum cod.Parifienfeis, FlorétinoSjBafilicnfeiSjVcnetos 

vtrofque,Lugdunenfeis maiores.nam minores 

mendosè habent, retulerunt. manuferipti autem etiam corrupte detulerunt.. 

iam tetulipro tuliantiquum,quo SeTerenr. vtitur Andria.Hampolfifcif* 

fem t nunquam bue tetultjfempedem. Se Plaut. Moftell. Quia feptem menfesfunt, 

cum in bafee adeis pedemHemo intro tetulitfemtl vt emigrauimus. AT NIMIS. 

EST I N G E N S , &c] occupatio efl obiec"lionis. INCENDII] aliàs in* 

ceadi ta\iàsincendij: quod tamenintclligendum eft pro/rifyllabo incendipo~ 

fïtum. S C I L I C E T E T Ï L V V I V S ] folutio obie&ionis à fimili, hoc 

oiodo.fcilicet Se fluuius,quinon eft maximus, ei videtur maximUs, id eft, 

SSÇ3

510 T. L V C R E T I I C A R I ~ 

dus iudicio, & fententia eft maximus, qui aliqucra antè maiorem nonvï-] 

dit:'& item homo,&: atbor non maximi, ei vidétur maxtmi,qui nullos anreà 

maiores vidir. E T I N G E N S,&C.] &ingens viderurarbor, homoque 

ei,qui maiorem arborem,maiorémquehominern non vidit. M A X I M A] 

id eft,quibus maiora nunquam anteà vidit. 

Nunc tamen iïïa modis quitus imitât a repente ' 

Flammaforas vaftis Aetna 1 

fornacibus effet, 

Expediam.primum totius fubcaua montis 

Eft natura, feûfilicumftffulta cauernis^ 

Omnibuseftporrbinft>eluncisventus,&* aër. ' ' 

Vent us emmfit,vbi eft agttando percitus aër. 

Hic vbipercaluit,calefecitque omnia circum 

S axa furens qud contingit,terrdmque:&* ab oUis 

Excufitcalidumflammisvelocibus ignem: 

ToUitfiydc retlis itafaucibus eiieit alù, v 

Funditc^ ardorem longèjongéquefautÏÏam 

J)ijfert,& craffa voluit caliginefumum, < 

Extruditq^fimulmirandopondèrefixa: 

Ne dubites,quin bœc animai turbida fit vis. 

Prœterea magna ex parti mare montis ad élus 

i\adicesfiangitfluclus t afiumque refbrbet. 

Ex hoc vfque mari fëcluncœ montis ad altos 

Perueniuntftbterfauceis. bkc irefatendumft^ 

Et penetrare mare,&penitus fe cogier arclo, 

Atque effareforasiideoque exfolier efammas: 

Saxdquefubieb~lare,& aren* tollere nimbos. 

Infummofunt vertice item crateres,vt ipfi 

Nominitant,nosquasfauceisperbibemus,&oral /f 

Sunt aliquot quoque res,quaru vnam dicere eaufam 

Nonfatis eft^verumplureis,vnde vna tamenfit. tr* ^ 

Corpus vt exanimumfiquôdproculipfe iacêre * 

Çonïfikias bomimsifit vt omneis dicere caufas 

Conufniatletipdicaturvtilliusvna. 

l 

: •

DE R U V M . N A T . I I I , V I , 5II 

Nam neque eum ferro, necfrtgore vincerepops 

Jnteriiffemequek morbo,nequeforte veneno: 

Verùm ejfe ex génère hoc aliquid yquod contio dicdt, 

Scimus: item in multis boc rebus dicere babemus. 

N V N C TAMEN IL L A ] Redit ad inftituta difputationem de Jïtneorum 

ignium tatione : de quibus fie Virgil. ^£neid. $.fedhorrifias iuxtù tenat 

*&etna ruinis: Inter dumque atrum prorumptt odxthera nubem Turbine fumantem 

piceo t&candenteftuilla^ttollitque globosflammarum, &fideralambtt : Interdit 

fcopulos t auulfaque vifcera montis Erigit eruBans, liquefaBdquefaxa fub auras Cu 

gemitu glomerat. de iifdem fie Ariftat. lib. de mundo. E^Tnîya Si ^ Totâke 

i $itojjTÏÏxg.'bdép vSctiTHjrt& iy iniuu*Toe }>() 7wç)t rm 

*\m io'gj6TW, , 

OTMa/Si avtanoks'i^tGifydivayvvYo&fiCùaàiy Atmçcr,7* 

à) A/o\«nnu.au Sii £ fixer 7nhXé>Ki( dtaffi7rlv 

^nt/uay SÎAIW , «, fwSfut 

id eft, Côtinetautem terra Se multosin fé vt aquaeJta & flatus,& ignis fon 

teis.Hotum porro alij quidem fub terra ïùnt occuki,& obfcuri,alij autem 

refpirationes & quafi reflationes habét,vt Lipata,5f JEtnaj Se loca in ALo- 

Jiinfulis.quificpenumero &fluuiorum modo fluunr,&flammas,ac mafias 

candenteis prouomunt. de iifdem idem lib. éù Snu/Mi P R I N C I - 

PIO T o T 1 v s] fie ferè Trogus hb. 4, vt eft apud Seruium in tertium 

iEneid. Sicdia terra eftcauernafà &fifiulofa:quo fit vt ventorumJlatibus pateat\ 

vnde ignis concipitur.intrinfècus Julpbur babet & bitumenùn qua vbiventus per 

Jpiramenta cauernarum incubuit, diu luBatus ignemeoncipit -Sic îetnx durai in* 

eendium.motus ergo ventorum caufa incendij efi, v E N T v s ENIM.FIT V B I 

EST A G I T A N D O ] Itaque quidam dicunt ventum nihil aliud eiïè,quànv 

agiratûm aè'ra. T E R R A'M c^y E] Se vbi terram calefecit.quà eam tangir. 

D 1 F F E R T] in diuerfas parteisd-err. ANIMAI] flatus,fpiritus, TTVCAJ.UA^ 

P R A E T E R E A MAGNA]aliaratiohorumignium. PARTI]parte,vt 

fxpealiàs. H A V 

C] pet hasfpeluncas fâtendû eft mare penerrare. E T P E- 

NI T. SE COG. ARCTo]&marepenitu , 

5inanguftiimcogiàferpfo'Coatetato. 

fed non difsimulabo in aliquot lib.manu feripr. ita fcriptum efle, 

Et penetrare mari penitus res cogit ^Wo.quibuicum confentiunt cod.Parifienfes, 

& Veneti antiq. S V B I E C T A R E ] furfum iactare. s v N T A L I- 

QJV o T QJV o Q_V E] ne quis miretur me multas horum ignium rationes 

arïerre,quafi dubium atque incettum,funt aliquot etiam rcs,quarum vnam 

caufam afferre non eft fatis,fed plures aflêréda: funr, ex quibus tamen vnica 

caulàfit.idqueoftendità fimili. D îc A TV R VT ILLIVS. vNA]id 

eft vt caufa illius leci,quo homo ille interiir,quac vna eft,dici pofsit. dodus 

quidam legendum putat, dicaturvt ilhtt vera. V E R V"M ESSE EX GÉ 

NÈRE H O C ALI Q_V 1 D Q^. c» CRE.] (ècutus fum cod. aliquot vulg. 

Nam quattuor manufcr.cum quibus confentiunt vulg.Veneti antiq.& Parifîenfes 

habent. Verùm aliquid génère ejfe ex hoc, quod concio dicat. Memmianus 

autem manufeript. fie. Vtrum génère aliquidejfeexhoc contioito. qua:


feriptura quid fibi velienon video, Omnino in hoc loco mendum fubefle 

fufpicor. c o N T i o ] turba,qua? circum ftat,& qua: ad audiendu conuénit. 

*Nilus in dftaticrefciticampifque redundat 

Vnicus in terris Aegypti totius amnis: 

ïs rigat Aegyptum médium perfepe calorem: 

Aut quia funt aflate Aquilones oflia contra 

Anni tempore eo,quo Etefiaflabraferuntur. 

Et contra fluuium fiantes remorantur, &* vndas 

Cogentesfur fus r épient,coguntque manere. 

^Ram dubio proculbœcaauerfiflabraferuntur 

Flumine,quœ gelidis k flellis axis aguntur. 

lïïe exafliferaparti venit amnis ab Auflro 

Inter nigra virûm,percot~ldquepecla calore, 

Exoriens penitus média abregione diei. 

Efl quoque,vti pofiit magnus congeflus arenam 

Fluclibus aduerfis oppilare oflia contra, 

Cum marepermotum venus ruit intus arenam. 

Quo fit vti patio liber minus exitus amni, 

Etprocliuus item fiât minus impetus vndis. 

Fit quoque,vti pluuiœfor/an magis ad caput eius 

Tempore eo fiant,quo Etefiafiabra Aquilonum 

^Nubila coniiciunt in eas tune omnia parteis, 

Scilicet ad médium regîonem eiecla diei 

Cum çonueneruntjbi ad altos denique montéis 

Contrufe nubes coguntur,vijjpremuntur. 

Forfit et Aetbiopumpenitus de montibus àltis 

Crefcat,vbi in campos albas defçendere ningueis 

Tabifcisfubigit radiisfol omnia luflrans. ^ 

N I L V S IN AESTATI.]NunccurNilusina:fl:atecrefcahquaderc 

fepe quatfïtum eft ab antiquis: & Herodotustreis antiquorum opiniones 

referr,eafque refellir;quarum prima eft ca, qua? inEtefîas caufam çonfert: 

fecunda,quaein Oceanum:rertia,quacin niueis liquefacTus : quartam afFerr 

fuam,qua folem vult effe caufam efficientemhuius inereméci, nempe quia 

fol

DE RER.VM NAT. I I B. V I . 

fofbruma: tempore in Libyaj partibus curfum fuum conficiens, multum, 

adfehumoremè Nilo atttahat satqueiccirco Nilus hoc tempore prêter 

ruturara fuam minor fiatrarftate autem aduentantc,atque appropinquantç 

fol difeedens ad Septentrioncs,Grçciç fluuios ficcèt & minuat.idcirco Nilum 

videri arftatc crefcere,cum rcucra hoc non fiât, fed potius hicme âçcrefcat.fed 

hanc fententiam reprehendit Diod.Siculus lib.i.qucm legito fi 

- plurahac dere cognofeere cupis:& Hcrod.Euterpe:& Plin.lib^.cap.^.&T 

Melam lib.i.cap.9.& ;Solinûcap.4f. i N AE s T A T i] in asfiate. is R i- 

G AT AE G Y PT.]fic Vitg.Geor.4.Et viridemjtegyptûnigrafecundatarena. 

& M.Tull.lib.z.de nat.Deot.êgyptum Kdus irrigat,& cum ma aflate obru* 

tamjppletamque tenueritjum receditt mollitôfque & tblimatos agros ad ferendum 

rehnquit. A V T ojr I A SVNT AEST. AQ^Jhane rationem aiunt fuiffe 

Thalctis,idque teftatur & Diodorus Siculus lib.i.his vcrbis,0*Mr otuf 

Î7?7«. entpav ôvoûa^éfjSf/of ÇDOT W ETHOIOS dMTlmkvms mît cttôXeui

514 T. I V C R E T M C A H ! 

doturo in Euterpe hac de rc longifsima difputatio^&.kem apud Diod. Si» 

culumlib.i.quos cum legeris.nihil'ocertiorade Nili fontibuscognoueris, 

Quin & Plirtius eadem de re feribens fib-. 5. cap, 9. nos a?què ferè incerros 

dimittk.fic autem ilIe.N«7«s(inquk).*afm« ortus fontibus, itper dejertaj? ar-. 

denlid'.& immenfo longitudinis ffatio ambulant/arnaque tantùm quœ-fttusfine beU 

lisrfutc cereus omneis terrât inuenere,originem(vt Jubarexpotuit exquireré)in,mtteinferioris 

MauritaniAnoprocul Oteano babet ylacu protinus Jiagnante 3quam vocat 

"RdiâemSic ferè & Solinus.Tum porro poëta: ferè omnes Nilj origrnem fa > 

ciunr ignoram,vt Horat.od.14.lib. q.Tefontium quicehtoriginel» Wlus. &c 

TibuILlib.i. Hilepattr^quanampojfum te dteere caufà y *Aut quibus in terris ecculuijfe 

caput?& Lucanus lib.io. ArcanumnMura caput noprodidit vlli: Heclicuit 

populis paruu teliile vidcreuAmouitque jinusyeir gentéis maluit ortus Mirari y quàm 

nojfe tuos. F O R S I T E T A E T H I O P V M ] cum in duobus cod.manufcri 

ptis feriptum reperiflem,Forfit at Êthiopum,Forfit &,repofui» forfitmitê 

idem valet,quodforfan,& forfiran. quo vfus efl; Horat.fat.6".Jib.i.& Virg, 

iEncid.n.Poftrema autem ratio eft,quamobrë Nilus arflate.crcfcac< C R E ' 

s c A T] ficlib.Vaticanus,& vulgati Florcntini:atquc ita legenduêfl: enim 

hxc fententia.Forfitan etiam Nilus crcfcerepofsit de montibus vEthiopu. 

Fuit autem hxc opinio Anaxagoraîj& Euripidis, QUE eius djfcipulum fuifie*fcrunt:quam 

hoc vno argumentorcfellit Diodorus Siculus, quôd fieri 

non poteft propter immodcratoscaîores, vt iniEthiopiank.cs exiftant, 

DESCENDE.RS NINGVEIS]ninguis,is,antiquum,pronix,niuis.defeendercaurem 

legendum efle,nô decedere,resipfa loquitur. .JVBIGIT] 

cogir,vr Vit2,.\ib.S.JEncià.Caliigdtque,audîtque dolos tfubigitquefateri. & Lucill.Kb.JIO. 

funeiugo iungas meautem )&fuccederearatro lumt», Crglebaifubi* 

gas profeindereferrot 

Nunc age,auerna tibi qua 1 

fnt loca cunquejacufque, 

Expédiant^ quali natura prœdita confient. 

Principi^quod auerna vocantur,nomen id abre. 

împofitumfi,quia funt auibus contraria cunHis, ' '. 

Eregtoneea quod loca cumaduenere volantes, 

2{emigtj oblîu pennarum yela remittunt, 

PrAcipitéfque cadunt molli ceruice profupe 

ln terram,fifor te itafèrt natura locorum: 

Aut in aquam, fi forte lacus fubfiratus auemo*fii 

Qualis apud Cumas locus eft,montemque Vefeuuyi: 

Oppleti calidîs vbi fumantfontibus auclus*., * 

Eft Ù 4 

Atbenœis. in moenibus,aras in ipfo \ 

¥ertke,VaUadis adtemplum Tritanidos alm*,.

DE Î E R V M NAT. I I B. V I . 515 

Quà nunquampermis appeïïunt çorpora raucd 

Comices ynon cumfumant altaria donis: 

Vfqueadebfugitant non iras Palladts acreis 

Peruigiltj caufajGraiùm vt ceànerepott*, 

Sed natura loci hoc opus efficit ipfafuaui. 

In Syria quoquefertur item locus ejfe videri, 

Quadrupèdes quoquequofmulac vefiigia primum 

Intulerintygrauiter ris cogat concidere ipfi, 

Manihusvtfifint diuismaclata repenti. 

Omnia quœnaturali rationegeruntur, 

Et quihusïcaufis fiant,appkret origo: ' «» 

ïanuanehis Ouipotiusregtonihus ejfe 

Credatur pofla:hinc animas Acheruntis in oras 

Ducereforà Deos maneis infime reamur, 

Narihus alipedes vt ceruifepéputantur 

Vucerede ïatehrisferpentiafœcla ferarum. 

Quodproculd ver a qudmfit ratione repulfum] 

Percipe. nanque ipfa de re nunc dicere conor. 

« 

N V N C ÂGE AVERNA^Nuncdeauernisdiflcrcreincipir.dJdaaHtcm 

funt auerna,quafi aopy«,id eft fine auibus,quia(vt ipfe Lucretius ftatim 

dicet) funt auibuscontraria cunctis.de Auerna palude interiecta inter Mifenum 

& Dica?archiam,id eftPutcolos,lege Diod.Siculum lib. 4. Na hoc 

Joco Lucrerius dégénère ipfoauernorum, nondevno aucrno loquitur. 

Ariftor.Iib.^3*yAtaî

]\6 j T. I V C R E T I L C A H I 

autem fortafTe cfl: aduenêre:vel fùbiptellige^.fîçyirg.lib,f.vEaeHf t>$*tnereloèoiy-vkinuncingentiacernesTdctnia. 

REMÎGII O B I I T A È PE&NA- 

R V M] fie Virg.lib.6'.^neid.tt&* Vbœbe facrauit Rjmigium Âlariïl *« ï J 

F ô R- 

TE ITA j E RT]funtcnira^quaîdanl auemafîneaqua." s I # O & T I L A 

cvs s v B s T R.] fi forte lacus cfl auernis fubiectus. xi^y A L i s A P V D 

C V M A S L O C V S EST, M O N T E'M Q_V E V E S E V V M,] Cum hlC Vet- 

fus in cod.Vaticano ita Icgatur, ls locus eftap,, & F/fui per montis: in Tethia* - 

no autem Se Faërn. ls locm eft Cumas aput^ Vifniper montts : in Memmiano 

porrô.f* locus eft Çumat apudl'écris uîpejf montisûn yulgatis autem partim ls lacus 

Cum as eft apud eius fub pede motis 9 partim ls lôcus eft Cumas apud'Etrufcos per 

monfeis: partim Etmfcos & monteis t partim etrijùi per montts : pcrfpicuum fie 

autcm Lucretium inftituifîe difputationem non de vno certo auerno, fed 

de omnibus,& de génère ipfo aucrnorum:in hac fententia fum, à qua de* 

duci non poffum, neque hune verfum, neque eum,qui deinceps fequitur, 

effe Lucretianos,fed ab aliquo inepto inculcatos,& fortafTe ex aliqua anno 

tatiuncula ad oram libris aferipta natos. Qmd enim ineptius ', atque adeo 

abfurdius,quàm pofteaquam detoto generc Auernorum difputauitjVtJixi,hos 

verfus fubiungcrc, 1s locus eft Cumas^

DE RER.VM NAT.-lï B. VI. jjy 

gis probetur,in voce loci,i,yocalis antç vocaIen\ npn elidçtur,& producetur. 

fie apud Horat. epod. od. il. Feruidtoremero arcana promorat loco. » v A 

V ï] fie legi débet, non vt vulgoflapie ; quoçl natura eft ex deprauata ferf- 

ÇWViJÙabt. LOCWiS ESSE V I B B RI,, qrj-» pR>. QJOQJi QJ'O] 

Sic habent omnes libri 8c manuferipti, J& vulgaù, quos quidem viderim, 

prêter Florcntinosrin quibus ita impreftum cft.Jocm efe,yolantes,&c. quarum 

le&ionum neutra mihi admodum placer,nifi dicamps hanc reeeptam, 

quam fecutus fum,fic explicart porfc,In Syrja etiam fertur e(ïe Joçus,& videri,quo 

etiam quadrupedçs fimulaCj&c. velficrin Syria fertur cfïè, id e$, 

iicere.viderc, feu videri, &c.Ego fie putabâra hune lotum emeridandunf, 

la Syria q.f. i. locm efe,volucres y Et quo quadrupèdesfîmulaçu^p, Per huncXor 

cum autem,Plutonium fignificari puto, quod eft in Hierapoli non procul 

à Laodicea:de quo fie Strabo lib.13. 7* X\«7&W VT- àpfvi u4Kf2 T5V m- 

id eft,Plutonium autèm fub exigud mobtis* imminentjs fuperdlid y os eft 

ea amplitudine, vt hominem capere pofsittarttùm ,altitudine vero immé. 

fa &c.animanti autem eo ingreftbmors pnefens pararaeft . Tauricnini 

introductijConcïdunr, & extrahunrur mortui.nos autem paflerculos immifimus,& 

ftatim ceciderûranimaprofufa.haâ;cnusSrrabo.£ftetiam Panium 

antrum in radice montis Libani: qudd gràuem, & mortiferum fpiritum 

exhalât. C O N C I D E R E IPSA] mutât genus.fubintellïgendu enim 

eft animalia, aut aliquid fimile. MÀNiBVs^vTn^siKr DIVIS] 

proinde ac fi fint Diis Manibus repente immolata. : 1 A N V A N E .H r S 

ORCI P O T I V S R.]ideft,hocdiconempeha*comnianaturali ratione 

geri,&cau(âmapparcre,quamobrcm fiant, ne forte potius Orci ianua credatur 

his regionibus efle pofita : vt vulgô ereditur. C R E D A T V R P O - / 

S T A] fîcreftitui.neq-, vero diibium eft quinitafitlcgedum./'o/?

51S T. L V C R E T I I C A R I 

Propferdifiimilemnaturam ydifimileifque 

Texture interfefe^rimafquefiguras. 

Multa meant inimica per aureis ymulta fer iffas 

lnfinuant nareh infefia yatque affera taBu. 

Nec funt multaparum taclu vitandayneque autem 

Affieftufugtendafaforéquetriflia qua 1 

fint, ' 

Deinde yiaere licet yqudm multa:fint bominirts 

Acriter infefto fènfu }jfurcœqueygraué/que. Arboribus primum certisgrauis vmbra tribut à'jl9 Vfqueaâeèycapitïsfaciant ytfefe dolores^ 

Siquis easfubteriacuit proftratus in berbis. 

Eft etiam m magnis Heliconls montibus arbos 

Ftorisvdore bominem tetro confueta neuve. 

'Scilicet bdc ideo terris ex omnia fùrgunty Multa modis multis mult arum femina rerum 

Quodpermiftagerit tellus ydtferetdque tradit. 

^NoMurnûmquerecensexùnBumlumen yvbiatreis 

Nidore ojfendit nareisjonfi fit ibidem: 

—Concidere vt pronos qui morbus mitterefiteuit: 

Cdftoreoque graui mulierfopita recumbit: 

Et manibm nitidum teneris opus effluk eîjy Tempore eofi odorataft % quo menftruàfiluit, 

1 

Multdque prêter ea languentia membraper artus 

Soluunt-.atque animam labefaclant fedibus intus, 

Denique fi calidis eliam cunBere lauacris9 Plenior & fuerisfdio inferuentis aqua'iy Qukm facile in mediofit vti desfiepe ruinas* ^ 

Carbonumquegrauis vis,atque odor infmuatur 

Quam facile in cerebrUmjiifi aquamprœcepimus ant 

At cum membra bom'mispercepit feruida febrisi 

Tum fit odor vinifilage maclabilis inftar. 

Nonne vides etiam terra quoque fulfurin ipfa 

Girnier? & tetro concrefiere odore bitument

DE RERVM NAT. M B . Vit " $19 

- Denique\vbi argenti venas, durt'que fequuntur 

Terraï penitus fautantes abditaferr&r Qudleis-exïfiretfcaptefula fubter odores? 

Qutdve malt fit vt exb aient durdtd met alla? 

Quâs hominum redduntfaciès} qualeifque colores? 

Nonne videsâudifve per irein tempore paruo 

Quam feleant? O* quàm vita'icopia défit 

Quos opéra 1 

in talicobibet vis magna: necejfe'fi 

Hos igitur tellus omneis exœfluet aftus: 

Exfpirêtque foras in aperta,promtaque cdi. 

q_v od j>ixi s ab p e] fup. lib. 2. ibi N«»c âge iam deinceps cun&arum 

exordia rerum Qt*alia fmt, &cet, m v 1 x a h\o mini] ordo eft.multa elfe, 

qua? homini fint vitalia:3c multa,quç pofsiot morbos incutere,& mortem 

accelcrare. oîte nd i m v s a n x e'] Iib.4. ibi Kmc aliis alius cur fit cibus,vt 

videamut,arc. & lib^.ibi,»^^ funt eadetn iucunda per artus.Qu.ippe vi» 

dere licet pinguefeerefape cicuta, &c. deInde videre LicET]hunc 

verfum cura eo, qui deinceps fequitur profert Nonius in nomincjfurcus, 

acrixer infesxo sensv] legoacriterinfefiafenfu,tametfiNo-* 

nius légat infejlentfenfum. a r b o r.i b v s primv'm certis gravis] 

vt iuglandibustde quibus (le Plin.lib. 17. cap. 12. Iam quadam vmbrarum 

proprietasJugtaadiumgrduis y& noxia,etiam capiti bumanogmnibûfqueiuxttL 

JàtiSy&c.Sciuniperis..VirgiUGûlo.ïuniperigrauisvmbra^ est etiam 

in m a g n 1 s} qua* fît hxc arbor,S$ quo nomine appelletur,non legi,aut 

fiquando legi , non memini. terris e x] pro ex terris 

mvlta modis mveti s,&c.] ordo eft, quod tellus gerit multa muL 

tarum rerum femina multis modis permifta, & eadifereta tradir. Itaque pu 

taui aliquando hos verfus prçpofterè Iocatos,& couerfo ordine légendes, 

hoc modo,jQwoi/permiflagerit,&c.Multa midts,&c, n o c T v r n v'm o_y e 

re c e n s,&c] odorlucerpa*modèVextinc"fca» conibpit, atque adeo fpiritum 

intercludjt: denique (vt feribir Plin.lib.7.cap.,7./>/tf «»

510 T. L V C R E T I Ï C A R 5 

I 

qui morbo mittere fueuik^à pram codicis Memmiani, fie emendaruni eft/W3, 

cidere vt fpumas quimorbos mittere fueuit. quidam amicus meus Ç\ç:ÇonfopitJ}U 

nui* qui morbos mittere fueuit. fpinus autem lapidis genus eft apud Theophr, 

Vides le&or nihil efTe certi, in quoïnfiftere queas, Nuncquid fentiam de 

hocloco.expettas'vt dicam.delendum.namneque Lucretianum effearbitror,Scaufim 

affîrmareèxaliquaannotatiunculaafcriptanatu. Sed fi quairas 

quam potifsimumharum feripturanim probem: nulla mihi probatiir. 

eft tamen aliqua fpecies in hac, Concidere, vt ,J£umas qui morbo mittere fueuit. 

v quanquam agerefpumâs dicimus,non mittete. C A S T O R E O QV E G R Av 

I] graue appeliat cafloreum propter pdorem graucrm nam grauida: mulieres 

caftorci odore partum abiiciunt. Virgil.I. Geprg. virofa cafîorea dicit 

ab eo quod ell virus, diétum auté caftoreum à caftore, qui Latino nomine 

fiberappellatur.quem vulgo aiunt feientemquamobremexpetatur,abfeifsis 

fibi tefticulis,erTugete è manibus infe&antiumiquam opinioné feeutus 

etia dettes Redimuntfe (inqw)ea parte corporis,propter quam maxime expetuntur. 

Sed negat bocfextius médian* diligentifimus (vt trahit Plin.lib.^ 2. cap. 

3 .quia parut fint tefticuli i&fubjîri&i^&jj>ina adbawentes, nec adimifine vita animalispofint. 

E T M A N I B . N I T I D. &C.] opus muliebre,vt tela,& fimilia 

ad lanificium pertinentia. nitidum autem puto intelligcndum, quod 

Homerus dicit l^ày,aut 

z\\),jlt cum membra domuspercepitferuîdus igniï. quid multa f longum e/t ce- 

teras

DE R E R V M ,NAT. LIB» V I . 51Ï 

teras fcripturas rcfcrrc. Sententia autem eius,quam reftitui, fcr1pcura:,ha;c 

eft. At cura homofebri affectus & correptus eft,tum odor vini eft illi tanquam 

plaga,fcu ictus validifsimus.confer eu hoc loco verfus aliquot lib.4.' 

ab illo, Qu/ppe vbi cui febris belli fuperante coorta'fi, &c, M A C T A S I L I S ] 

qua:madtarepofsit.quidâIibri,inhisParifîenfcshabent,manabilis. NON 

NE VIDES E T I A M - T E R R A ] adhuncjocum illuftrandura multum 

confert quod ait Vitruuius lib. 8. cap.7.his verbis. Inpmtorum autemfofionibus 

non efi contemnenda ratiofedacuminibusfollèrtiaqut magna naturales rerum 

rationes confideranda yquod babet multa,variaque terra infe gênera. Efi enim,vti re~ 

liqus res tex quattuor principiis compofita: & primùm efl ipfa terrenajbabêtque ex hu 

more aqua fonteis: item colores {vnde etiam fulphur talumen % bitumen nafcitur.aerifquefpiiitus 

immaneis 3qui cum graues per interuenia fifiulofa terra perueniunt adfoffionemputeorum,& 

ibi homines offenduntfodienteisâturaîi vapore obturant in eorum 

naribus fpiritus animaleis.ita qui non celerius inde effugiunt, ibi interimuntur. 

DÉNI Q_y E VBI A R G E N T 1] ordo verborum Se fententia huius îoer 

haie eft. denique nonne vides qùaleis odores exfpiret fcaptefula, vbi,fcu in 

qua homines auri atque argenti venas fequuntur, terra; parteis abditas ac 

rctrufàs ferro fautantes? S C A P T E S V L A ] fcaptefulam (fie enim feribi 

débet) Pompcius Feftus ait efle locum vnde argentum effoditur in Macedonia,àfodiendo 

dictum, nara^^w Gra;cèfodere dicitur: idémque hûc 

Lucretij verfum profert. Vt autem notioriit huius vocabuli origo, fcaptefula 

dicta eft quafi O-I&TT!» V\», id eft fofsilis materia. mutata eft enim afpirationis 

nota in f. feapte hula.fcaptefula, vtin vt fus, •ûd^fupet,&cet. s v B-< 

TER] fubtet aduerbium eft,vel fubintclligc terram. Sed quod hîc de metallotum,5c 

fodinarum odoribus à Lucretio dicitur: feiendû eft non vnum 

efle omnium mctallorum odorem. nam odor auri igne calefacti gratus Se 

fuauis eft.argenti minus gratus : aeris & ferri fpurcus Se teter .Taleis igitur 

Se fingularum fodinarum odores efte credibile eft. o^y AS H O M I N V M 

RED D.] quàm pallidas,& viridcis,5c exangueis ? vt videantut mottui ambulare. 

D E s 1 T, QV O s,&c] défît iis, quos vis magna, id eft necefsitas, 

durum telum, Se feruitus (erant enim olim ferui pœna;, damnati ad opus 

fnetaili) cohibet,5c continet in tali opere.poft vocem magna, intcrpûctio* 

nis nota feribenda eft. nam quod vulgo ita Iegitur: cohibet vis magna vacare, 

peccatum eft ab iis,qui non videntes, hanc partem vlrima vertus, neceffefi t 

referri Se pertinere ad ea qua; fequuntur, nimiura arroganter & confideter 

deleta'verafcriptura,fubftitucrunr, verbiï vacare. ficenimlegiturin omnibus 

libris vulgatfs, prxter Venetos antiq. Se Parifîenfeis, cohibet vis magna 

vacare, plané inepte, NECESS'EST H O S 1 G 1 T v R] id eft neceffe igitur 

eft,vt'terra hos odores omneis exfpiret foras in apertas Se promtas cçli 

parteis. Atque hacc eft fola omnium auernorum caufa. 

Sic & alterna loca alttibmfimmittere debent 

Mortiferam vimje terra qua 1 

firgit in auras, 

Vtjfcdtium cdi quadam de farte venenet: 

W v

5*2- T V t V C R E T I I C A R I 

Quofimulacprimumpennïs delatafit aies, 

lmpediatur ibi caco conrepta veneno, 

Etcadatèregioneloci,quadirigitaftus. 

Que cum conruit: bac eadem vis iliius aflus 

Têllicjuias vita membris ex omnibus au fer t. 

Quippeetenim primé quafiquendam conciet aflum? * 

Pofteriusft,vti,cum iam cecidereveneni 

In fontek ipfos yibi fit quoque vita vomendai 

Vropterea quid magna mali fit copia circum. . , 

Fit quo que,vt interdumvh bac,atque aflm auerni 

A'èra,qui inter aueis cunque efl,terrdmque locatus, 

Difcutiat,propl vti locus binclinquaturinanis: 

Cuius vbi è regtone loci vénère volantes: 

Claudicat extemplèpennarum ni fus inanis: 

Et conamen vtrinque alarumproditur omne. 

Hîc,vbiniBarïnequeuntjnfiflerêqutalisi. 

Scilicet in terram delabi pondère cogit 

Natura:&* vacuumprope iamperinaneiacentes, 

Vijfergunt animasper caulasxorporis omneis. 

sic ET A V E R N A ] Multis fimilibus collectis ac prajpofitis, ex qui* 

bus intclligerc licet variis è rebus odores mitti,redit ad auerna ; & oftédir, 

auernorum rationem ia aquarum,aut terrarutn odoribus.qua: in auras furgunt,efle 

pofîtam. D I R I G I T]quidam Iib. manùfcripti habent qua derigit 

*ftus. Y E N E N I IN PONT.}fielegédumedxecidereautem,auesfeilicet. 

nam mutâtnumcrum.cumantecedatvox«Theiralos )ccteros îliberos,& 

à vecligalibus penfitandis immuneis in ftadio declaraflèt, tantu clamorë 

Gra:corum,impcratoriRo.gratias agentiû,atque inter fe gratulantiu 

fuiffe,yt corui interea è regionc fhdij volante? in médium theatrum exa-

DE RERVM.NA T. LIB, VI» $13 

nimes deciderint.cuius rei caufam confcrt Plutarchus vel in aërem difcit 

funvquia cum multus clamoc & magnus profundicu^difsipatus, ac diftraâuis 

aê'r voîantibus auibus,vbi nitantur, atque infiftant, prxbcre non po- 

-teft.ita fit,vt décidant:vel in ictum ac plagam à clamotc incuflam:qua quafi 

tranfuerberata;exanimanfur:veî in aè'ris circumacTrionem & quafi vorticem,qualis 

in aquis Se mari exiftere folet, falo vim Se impetum deintegro 

afluméte,& amplificato. P E N N. NI S. INA N.]nuiquâ niti poflunt aère 

difcuflb.inanc enim nulli rei Cubfiftit.al.pinnaru. v T R I N Q^J à dextra & 

leua. p R o D i T v R]fîcrepofui quattuor codices manuferiptos iccutusrin 

bis Vaticanum,& Memmianum.fic fuprà vfurpauit: Inclinât* minent in ean~ 

, dempndiupartent'. &paul!o pbd trerumqueÇeqmtmproditafùmma. H I C 

V B I N I C T A R I NE o^y E v N T] Pompeij Fefti teftimonium atque auctoritatem 

fecutus fie excudendum curaui: qui in vtiboniBari profert hue 

verfum, docétqucniBare efle oculorum & aliorum membrorum niiu fiepe 

aliquid conari,vt iam anrè ex eo retulimus fup. No celabo icetorem ramen,in 

omnibus libris manuferiptis Se vulgatis, quos quidem vidcrim,lcgi 

nixari. quam feripturam fi quis magis probabit, non valdc repugnabo. 

quin nifi me moueret Feiti au&oriras,»n:

f%4 T. I V C R E T U C A R I 

Quîqueat bicfubtertam crajfo corpore terram 

Percoquere bumorem calidofociare vaporii 

Prafertim cum vix pofiit perfepta domorum 

Infmuare fuum radiis ardentibus afiumf 

Qua ratio efl igitur? nimirum terra magis quod 

%ara tenet circàm bnncfontem^qukm cetera tellus: 

Multdquefunt ignisprope femina corpus aquaï. 

Hinc vbiroriferis terram nox obruitvmbris: 

Extemplèfubtusfrigefcit terrajoitque. 

comprima Hac rationefityvt tanquam manu fît 

Exprimât in fontemyquafemina cunque babet ignisr Qua calidum faciunt laticis taBumyatque fxporem, 

Inde ybifil radiis terram dtmouit obortis9 Et rarefecit calido mi fente y apure: 

JgniSyO* 

%urfus in antiqucvs redeunt primordiafedes 

in terram ceditcalor omnis aqua'L 

Frigidus banc ob rem fit fins in lucediurna^ 

Pratereafoltsradiis iaBatur aquaï 

Humor9& in lucem tremulo rarefcit ab aflm 

Proptereafitftti quafemina cunque babetignis•* 

Dimittat. quinfapegelum> quod continet in fex Mutât & exfoluit gtaciemjiodofque relaxât. 

laiGioiOR P O R R.Ô, &cet.] Lucretiatîa \\xc quidem ratio quanobrem 

puteorum aquae aiftate tint frigidiores,hiemecaIidiores,valde probabilis 

& naturalis efl:. Sed Ariftoteles dîcerct id ficri^à

DE RERVM NAT. U B. .VU p$ 

ideft àfolc caîcfa&a. P R I G O R E CVM P REMIT V RJ&C] id ëfr,cum 

autem terra frigorecoroprimitùr,& contrahitur,& quafi Concrefcit,fit feilicet 

vtcocundo,& concrçfccndo cxprimar,id efl per comprefsionéemirtatin 

puteos fèmina calotis,qua: in fe continet.M.TulLIib.i. denat.Deor. 

ex fententia Stoicorum,eandemfere, qûam Lucretius, rationcm afferthis 

verbis.Owww igitur partes mundi (tangam autem maxim as) calorefuit*fuftinetur.qmd 

primum in terra" natura perfpici poteft.Kam & lafidum confiBuyatque tritu 

elici ignem videmus : & retenti fifione, terramfumare calentem : atque etiam ex 

puteis iugibus aquam calidam trahi, & id maxime hibernis péri temporibus, quod 

magna yis,terr* cauernisjontineatur calorisjdque biemt fit denfior, ob eâmque caufam 

calowrtinfitum in terris contineat ar&ius. ESSE A F vo A M M O N I S ] 

fie habent libri manu feripti Teth.&Memm. &Bertin.aIij )£/?^W,c5 , 

c. 

mendosè.Iupitcr Ammon autem ab arena dictuseft,quam Gra*ci 

vocât,quialocus,inquocolitur,vndiqucdefertus,& aridus, Scarenis coopertus 

efl.de quo,& de hoc fonte lege Arrianum lib.3. & Q^Curtium lib. 

4. Sic autem de fonte Curtius. Efl etiam aliud jlmmonis nemus-àn medio babet 

fontem,aquamfolis yocantfub lucis ortum ttpida manat: medio die cum vebementiffimus 

eft calor frigida eademfluitûndinato in~vejferam calefcit: média nobleferuida 

exxftuat,quoquepropius nox 

ùJtv 

vergit ad lucem, multum ex noBurno colore decrefcity donecfub ipfum dici ortum affumto temporelanguefat.de eodem fie Arrianus. 

s[mCi mefallit)reftitui.Nam cum ex libris alij haberent 

" ' ' . VVv 3' 

ca.

$2.(f > T. L V C R E T I I C A R I 

Tama ffl»rt,rtParifienfes:alij Vura yvt Veneti recentiores,& Florent & Bafil. 

alij tenet tvt cod.Memmianus: alij Vara tenet,vt Vatic. & Bcrtin.ego 

enim eu ex hac varietatc feriptura? mendi fufpicio mihi effet inic&a, & ia 

anteà huius loci fententia non fatis explicata videretur: ex antiqua feriptui 

ra Tara tenttfed Bâra tenef.cmas fenrentia cft in promtu.hoc enim dicit, ea 

terram,qua* huncfontem circumplectitur,effe rariorcm cerera terra, multaque 

ignis femina in fe continere : atque ha*c ignis femina iccircô aqua* 

corpori effe vicina .Itaque nocturne» frigorc hanc terram comprefïam & 

cotra6tam,qua*alioqui fua narura rara eft,ignis femina in fcinclufamfontem 

exprimere:quibusfons cocalefcat. Q_y AE CAL. F A C I Y N T IA- 

T I C I S T A C T V M , A T Qjr E sAPOREMJid cft, quxfaciunt, vt huius 

fontis aqua fit tactu, & guftatu calida: quod cft côfentaneum cura iis 

qua; paullo anrè ex Arriano retuli. Sic autem habent libri omnes, quos 

quidem viderim. Sed Beda legit hoc loco Qua cakdum facimt aqua: fatJum, 

docens yocalcm alioqui breuem, qua: htteraq.iuncta cum vocaii 

u.ôc deinceps qualibet alia yocali cxciperetur,produci licere,vt hîc à Lucretioproducitur. 

OBORTIS]cod.Florent.hab5t,obortus:manuferipti 

autem nonnulli,abortus:qua: vitiofa feriptura fortaffe confirmât Floreratinam. 

R V R S V S IN AN T. RED. I» R.Jordo eft,primordia ignis redeut 

in antiquas fedeis , nempe in terram. F R A E T E R E A SOLIS] aliam ra« 

tionem affert. P R O P T E R E A FIT, V T J, Q_V AE] profert hune verfum 

cum duobus deinceps fcquentibus Prifc. fed duos proximos paullo 

aliter,quàm vulgo leguntur,vt iam diCemus. QV I N S ÀEP E GEL.] vulgati 

ferè omnes preter Parifienfeis & Venetos antiq.habent, cumfaj>egelu\ 

manu feripti tres^rf/y^/^/.quibufeum congruunt Parif & Veneti antiq. 

quo modo legit & Prifcian. fi illo loco emendatus cft : alij feripti, partim 

quia fapegelum^mim qttin fapegétum: quod poftremum , vt omnium optimum.fecutus 

fumrquanquamillud, cumfapegel.non improbo. M I T T I T] 

ficlegitur apud Prifcianum,& ita habent codices Veneti anriquiorcs,5c Pa 

rifienfes,& tresmanufcripti.Mernmianusaurem Mutit, quod deprauatum 

cftê ex re&o mittit vel excus videat.wtfft? autem pofitum pro dimittit, feu 

omittir. N o D 6 s qv E R E L A X A T](ÎC legitur etiam apud Prifc. & ira 

habent omnes ferè vulgati,prçter Ald.antiq.in quib.legttur:»o»

DE RERVM NAT. i l B i Vli 5t7 

Ignis corporaper totum confur gèrefsntem. 

Et fimulexsfiirareforas yexirêque in auras y 

Non tam riua tamen ycalidus queat vt fieri fons. 

TrœteYea diïfierfa foras erumpere cogtt 

^peraquamfubitbfurfumêaconciliari: 

Quodgenus endo mariffiratfons dulck aquaï: 

Quifcatit:&* f alfas circum fe dimouet m dos. 

Et multis aliis prœbet regionibus œquor 

Vtilitatem opportunamfitientibu nautis, 

Quhd dulceisinterf alfas interuomit vndas: 

Sicigiturper eumpoffunt erumpere fontem y 

Etfcatereilla foras inftupamfemina: que cum 

Conueniuntiaut cumitedaï corporiadhèrent: 

Ardefcuntfacile extemploiquia multa quoque in fe 

Semina habent ignisftupœjedœque tenentes. 

Nonne rides etiam noclurna adluminalychnum. 

NuperrbieximBumadmoueas yaccendier antè, 

Qudm tetigit ftàmmamïteddmquepari ratione ? 

Multdquepra>tereapriu&ipfiitac~lavapore 

Eminus ardefcunt\qudm comminus imbuat ignis. 

Hoc igiturfieri quoque in illo fonteputandumfi. 

I R 101 D"V s _ EST E T I A M FONS] Talisfons eft in Epiro,non Ioagè 

à Dodonxi louis templo, vc reftatur Mêla lib. 2. his verbis. Et fons ideï 

fdceryqti6d eu fitfrigidus,&immerfdsfdceisyjicut ceteriy extinguat, vbi fine igne pro. 

cul ddmouenturydecendit. de eodem fonte Plin,lib. 2. cap. 10 3, In Dodone louis 

fons cum fttgelidus, & immerfasfaceis extingudtyJtextinB* ddmouednturyaccendit. idem meridiefemper déficit, qud 

ù

'5*15 T. L V C R E T I I C A R I 

feis,in quibus legitur, confifiere fontem. C O N C I L I A * I] cogi/congregatu 

Qjf o D G E N v s] cuius generis. E N D o M A R I] id EFT in mari. fecutus 

autem fum codieem Mcmm.licet & légère Indumàri. n&mindu etiam in 

fîgnificat. fie fup.lib.i.

DE R E R V M NAT. I I B« V I , 519 

Hunehommes lapidem mirantur.quippe catenam 

$

530 T.LVCRETIÏCA Rii 

quîefiuerunt.Thales (vt feribit Arift.lib.i.dc animo,eà putauit Magnetern 

anima quadam cfle praeditum,quèd vim mouendi>& allicicridifcrri haberct.PlatoinTimroaitvim 

inefTcin Magnetenô attrahendi ferri,fedpn>J 

pellendi aërisdnefTe 6V: in ferro,fed imbecilliorcm.ita ne fpa.tium jnane ré- 

Iinquatur,ferrum propulfo à Magnete aëre, continua in locum ab aëre vacuum 

fuccedere. quae ratio congrueret cum ratîone Lucretij, nifi de inam 

Plato & Epicurus inter fe difereparenr. Q_y IPPE C A T E N A M S AE- 

PE EX AN N E LL Ï s,&c] totushiclocus quanuisnonadmoduobicurus,illuftrabitur 

tamen verbis Platonis in Ione non longé à principio . Videtur 

enim Lucretius cum hos verfus feriberet, Verba illa Platonis fpcclaffe. 

fie autem ille.S«* 5 «Tu»«ef«s ^ n wiïfîtmip àf-n![HTÀC?,fo EveimSns fâp (JUTÎVUTIV 

MHAA.NIA Si •MÔ) i&KKHM.fy $ AU-M w *tào£ » f»'ysr âu-7gv

Qua de differere aggredior 

DE R E R V M NAT. I I B . TL. 53t 

Nil effe in promtu yf 

yntfi mifium 

Principiôftyvt in ffeluncis/a 

Sudenthumore^gutthman 

Tvîanatitem nobis hoto cor 

Crefcit barba ypilique per om 

Diditurin yencts cibus omn 

Corporis extremas quoque 

Frigus item tranjireper ds 

Sentimus fentimus item tr yc 

Atque per argentum y 

Denique per diffepta ycumpo 

domo 

' Peruolitantjpermanat odos 

Jgnis-.quinferri quoque vim 

Vndiquequàcircùm corpus 

Morbida vis 

Ettempejlates yqudcunqueex 

terrajœloqu 

Ë fdo emotœ terrdque repen 

Quandoquidem y nibilejl no 

ciy OD IN PRIMO 0^ *c ARM.] primo libro. ibi enim de inani 

difputauit. DIDITVR IN v E N.] difsipatur,difpergitur,ac diftribuitur, 

à verbo dido.is.dididi,diditum.malim autem legi Diditus3 vt fit hxc fentëtia.cibus 

in venas omneis diditus auget,alitque etiam extremas parreis corporis.quanquam 

fi diditur legas, eadem ferè fententia erit. cum hoc loco 

congruit ille Iib. I. DijfupM in corpus fefe cibus omne mimantum. c v M P Oc 

v L A P L. T E N.] fie fup.lib.i. Termanat calor argentum^penetralêque frigus-1 Quando vtrunquejmanu retinentes pecula rite, Senfimus infufo lympbarum rarefupernh 

PER DISSEPTADOMORVM] Wh.i.Tranfit enim fulmen c&lipet 

fepta domorum3Clamor vt3ac voces. PERMANAT O D O s, F R I G V'S QV E, 

VAPO'S Qjy E] fie legcndum,&italegit Nonius Marcellus, neque aliter 

habent libri manufer. VAPO'S c^y E I G N I s] & calor ignis. c^v i N 

FERRI ciyoQ^YE v 1 M]id eft ferrum. SVE VIT, VNDIO^VE 

Q_Y A n 

] fie & diftinguédum,& legendum.y#«w autem nempe morbida vis. 

Q^Y A" c 1 R c V"M CORPVS LOR. COERCET] penctrare(inquâXueuit 

vis morbida ferrum ea parte, qua parte lorica corpus vndique circùrn 

coërcet.id eft,morbus etiam loricatum tentar,& corripittneque Iorica,quaî 

totum hominis corpus tegit,& circundat,arcere vim & caufam moibi ex- 

XX x z

5$1 T. L V C R E T I I C A R i 

tcroam poteft, quominus in corpus pénétrée Sccutu* auten* fum codiez 

Florentinos • Nam ecteri vulgati, partim habent,^ circum colli lorica, caha-ï 

y#:partim quàcircum colli lorica coëraif.nianuicrîpti autem partim'qu^, circum 

csrij lorica coercet, vt Tethianu* : partim quÀcircum colî hrkd cshcet, vl Vatf-i 

canus : partim qui circum edi lorica coercet, vt Memmianus ; partirrt^«cum 

Corpus lorica coercet, vt Faërn • Neque vero mihi placet cuiufdam arau 

ci mei quanuis do&ifs. fententia : qutcenièt legendum qua circum^colh lorica 

cob are t . nam lorica non folet collura tegere,neque vncHque &omn& 

ex partc(id cfl: enim circùm) collo cohxreiCjfed pectus,ventzem, Se latera 

operire.M.Tull.orat.pro Mur. Dejcendi i^campum cumfortifimoprafidiofirtijZimorum 

virorum t&cum illa lata, injîgntque lorica, non qua me tegeret : etenim 

feiebam Caiilinam non latus, aut ventrem,fèd caput, & collumfoletepetere, &c_ 

M o R B. vis Q J A E C V N ^ V E E x T R. ] Cu m. à duobus libris manu 

feriptis abefle animaduertiflem vocem,/w»/, atque in cîs ita feriptum 

reperiflem,Mo»'&tt/, 

idquod ratione fagaci Quarimus tadmiftum rébus,quodinanevocamus*. 

Huc accedit,vti non omnia,quœ iaduntur 

Corpora cunqueab nbus,eodem prœditafenfu,, 

Atque eodem paBo rébus fint omnibus apta. fafan^\ $ / 

Principiè terramfblexcoquit& facitaré: 

Atglaciem diffoluit,& t 

altis montibus altl 

ExftruBas ningueis radiis tabefeere cogit. 

Denique cera liquefeit in eiuspojla vaporé^

DE RERVM N AT» IIP. VI, 

Ignis item liquidumfacit asâurumqueêfotuki i 

AtcorU,0* carnem trahit,&*conducit in vnupt^ 

Humor aquaporrb ferrum conduràt abigni: 

At coria.ey* carnem mollit durata calore. 

^Barbigeras oleafler eo iuuat vfjue captllas y 

Viffluat ambrofia quafi vero yO* neclare tinBus: 

Atnihilejl hominifronde hac quodamanus extet. 

Denique amaracinum fugitatfm,o* timet omne 

Vnguentum. namfetigerisfubus acre venenumfi y 

Quod nos interdum tanquam recreare videtur. 

At contrd nobis tœnum teterrimacumfit 

Spurcities yeademfubus hac res mundavidetur y 

înfatiabiliter toii vt voluantur ibidem. 

Hoc etiamfuperefi,ipfa qudm dicere de re 

Aggredior,quoddicendumprius effe videtur. 

Multa foraminacum variis Jint reddita rébus, 

Dipmiliinterfenaturapraditaâebent 

Effe y&* haberefuam naturam quaquê, vidfque. 

Quippe etenim varijfenfus animantibus infunt, 

Quorum qutfquefuam proprilrempercipitinfe. 

*Nampenetrare alibfomtus,altoquefaporem 

Cernimus è fùccis, aliè nidoris odores. 

Pratèreamanare aliud per fixa videtur: n 

Atque aliud per ligna^tliud tranjireper aurum: 

Argentoqueforas aliud yvttréque mtare. 

*Nam fluere hàcjfecies,illdc calor ire videtur: 

Atque aliis aliud citius tranfmittere eadem. 

Scilicet id Heri cooit natura viarum , 

• F» \ 

Multtmodis varians,vt paullo oftendimus antè, 

Propter difimilem naturam, textdque rerum. 

Quapropter bene vbi hac confirmâta,atque locata 

Omnia confiiterint nobis prapojla,parata: 

Quodfuperefifacilehinc ratio reddetunO* omnk

534 T . I V C R E T I I C A R I 

Caufa patefetflwtfem feïïtciat vim. 

H v c A C C E D I T J ' V T I NON] adde (mquit) quod non «que omnia 

corpora,qux ex rebus omnibus fluunt,rebus omnibus apta funt,ncque res 

omnes perçqucin res omneis, vim fuam expromunt, atque explicant. E T 

f A C I T A R EJ^îpoçâVrfr^proareracit. ET A I T E E X S T R V - 

c T A s] id efl: & exaggcratas,& ita côfertas>dcnfas. NINGVEÏS] niueis. 

fup. eod. lib. albas-jLéfcendere ninguets Tabiflcis fubigit radiis. T A B E S C Ï « 

R E] liquefcere,'**^. fie fup. radios [dis tabifioos dixit, quia niucis liquefaciant. 

DENiQtÊ CERA] nac tota de re lege Ariftot. lib. 4. meteor. 

L 1 QJV É s c 1 T] quidam libri manufcripti habent liquefit. C O N D V C I T 

IN v N.] àt%i. fie fup.lib.i.ç,"«, id efl; acies (inquit Ariftotel. Jib. 4. meteor. cap.

DE R E R.VM N A T . n i t . VI. 5# 

de exifiimabant. quod & M. Tull, rctulit lib.5,de firib. & Varro lib.î.de re 

ruft. Idem PlinJ» luto fuum fequiesefl,vt inlauacrâ,bominum,eoâem pertinet 

illud Horat. epift. fecunda ï!b. r. Vixijfet canis immUndus,vel arnica kttofus. 

VOIVANTVRJEX quo volutabrura. Virgil. Gcotg.^Sape volutabris puU 

JosfiluefiribusaprosLatratutmbabisâges.HOC ETIAM SVPER.ESTJaliud 

poftremopra:ponitantequàm deMagnetis natura difputet,Scpriusquàm 

quamobremferrumattrahit,rationemafrerat,nempe de variis variarum 

rerum viis aoforaminibus r quorum foraminum varietas & difsimilitudo 

oritur ex primorum corporum difsimilitudine,vt docet lib.4.ibi.N««C4///f 

alius eut fit cibus,vt videamus,Expediam , &c. cui loco iunge 5c ea qua: difputantur 

lib.i.ibi. Perfacileefiiam animi ratione exfoluere nobis, Quare fulmineus 

multo penetr alius ignis,&c* Q_y IPPE E

tfS 'T. t V C R E T I I C A H * 

H oc fit item euntlàs in cartels-.vndevaceft 

Çunque locus y fiue ex tranfuerfo y fiue fuptrnè y t 

Corpora continué in vacuum Vicinaferuntur. v 

Quippe agttantur enim plagis aliundé ynec ipfa 

S ponte fua furfum foffunt confurgere in auras. 

Hue accédât itemtfuare queat id magis effe y 

Hœc quoque res adiumento y motuqueiuuatur y 

S2ubdfimulàfront efl annelli rarioraer 

Fablusjnanitufque locus magis yac vacuatus: 

Continué fit yvti qui poft eft cunque locatus 

Aër yâtergo quafi prouebatâtque propellat. 

Semperenim circumpofitusresverberata'èr. 

Sed t ait fit v u propellat temporeferrum y * 

Parte quèdex vna jfatium vacaty&* capit in fe. . - 

Hic vbi yquem memoro yper crebraforaminaferrift „ y 

Pronas ad parteis fkbtiliter infinuatus: , 4 , 3 

Trudit yO* impellit quafi nauim yveldque ventus. ' 

ï>enique res omnes debent in corpore babere 

Aèra^quandoquidem raro funt corpore^ aer * • , 

Omnibm efl rébus circundatm yappofitufque> 

Hicigitur ypenitusquiinferro'ftabditusaeY y ~ * i 

Sollicito motu femper iaBdturyeéque - 

11 

Verberat annellum dubio proculfiy* cietintus 

Scilicetiatque eôdem fertur>qub prdcipitauit 

lamfemel: quamquam in partent conaminafumfit. 

P R I N C I P I Q FLVERE]Nuncorditurrationemredderequamobré 

magnesferrumartrahat. I N T E R QJT i LAPIDE M,&c]ordo, quicun- 

*quc inter lapidera, & ferrum locatus eft. v A C E P Ï T] fie habent omnes 

libri vulgati,quos quidem viderim,&: manuferipri, prêter Vaticanum, in 

quo feriptum eft, vacefeit. t N V A C V V M P R O L A P S A C A D V N T , 

•CONIVNCTA, Ï I T V'T E,&C.] fecutus fum codices aliquot manu 

feript. & vulgatos. ordo aireem &f fententia verborum harc eft. extemplo 

primordia inter fe eôiuncta jn locum yacuum prolapfa cadunt,5cfit, vt & 

( ipfe annulus fequatur,^ eat totus.alij libri habent lit y as prohpfà codantes- 

.iun&a }fit vt%, &c. NE.C RES ^.v L ! A]-hune locum fieexplico. Nulla r 

enim

I 

DE R E R V M MAT. L I B . V I . 537 

enim res eft,cuius partes ita fint intet fe colligatar, atque connexa?, vt funt 

primordiaferri. Cum igitur omnibus ex rebus minutifsima corpora fluâr, 

vt antea demonftratum eft,non eft mira m, fi, pofteaquàm femel ex annulo 

ferreo plura ferri corpora prima per fpatiû illud , quod eft inter magnetem 

&annulum intetiectum ,àmagnetisTcminibus cxinanitum,ad magnetem 

afflucre cœpctunr,totus continua annulus, totoque corpore fubfcquatur.Sed 

videtur lcgendu.N*«» res nulla magis, &c. I N D V P E D I T A ] 

impedita,implicata. QJ* o D F A C I T] nempe fequitur fua corpufcula ex 

fe exeuntia in vacuum.&c. Q_V A N 

M v A 11 D r F E R R I ' N. ] id eft quàm 

ferrum. COMPAGIBVS] vinculis,fcu Commiffuris, feu iunâuris. Virg. 

lib.i.iEneid.diraferro,&compagibusarBisClaudeitturbelliporta: H O C F I T 

ITEM] duo libri manuferipti habent, Hoc fit idem, quam lectionem a*què 

probo. SÏVE SVPERNE] fiuc ex loco fuperno magnes locum vacuum 

reddar,aërc plagis difcufïb. C O R P O R A C o N T i N V ô]ftatim prima fer 

ti corpora feruntur in locum vacuum, Se tta furfum ferantur: quod fit prxter 

corporum naturam.cura fit eorum proprium deorfum moucri. v 1 c~r- 

N A] vicina ferri corpora dixit,fortaffe vt ferrum roagneti vicinum intelligamus. 

N E c 1 p s A SPONTE S VA S VRS VMJ&C] namcontràfpote 

fua corpora omnia deorfum ferutur. (^VOD SIMVL AFFRONTE] 

fie habet cod. Vaticanus, quoeum congruunt vulgati, Veneti antiq. & Parificnfes:quar 

leclio perfpicuè rc

538 TV L V C R E T I I C A R I 

Interdum fugere,atquefequi confueta vicifim. 

Exfùltare etiam Samothraciaferrea vidi, 

Et ramenta fimulferrïfur ère intus abenîs 

Infcapbiis,lapis bic magnes cum fubditus effet: 

Vfqueadeb fugcre âfaxo gejlire videtur 

AEreinterpofito,0* difcordia tant a créât un 

Propterea quia nimirùm prius aflus vbi œrk 

Percepit,ferr f 

tque vias pojfedit apertas: 

Pofterior lapidis venit afius:&* omnia plena 

Inuenit in ferromeque babet quk tranet,vt antK ] 

Cogitur offenfare igitur, pulfaréquefluBu 

Ferrea texta fuoiquopatio requit abf, 

Atque per œs agitât,fine eo quafepe refôrbet. 

lliudin bis rébus mirari mitte,quèd œjlus 

Non valet l lapide hoc alids impellere item res. 

Pondère enim frétapartimjlant-.quodgenus aurum: 

Ac partim,raro quia funt cum corpore,vt œjlus 

Peruolet intaBus,nequeuntimpellier vfquam: 

Lignea materies in quo génère ejfe videtur. 

Inter vtrafque igiturferri natura locatd 

Aeris vbidccepit quadam corpufula,tumft, 

ImpeUantvteamMagnefiifeminafax'K 

FIT Q^yoQjrE vr L A P.] Fit etîàm (înquit) vt jferrum ab hoc la 

pide refugiatsconfuetum modo fcquf,modo fugere : fequi quidem nulla re 

inter lapidera &ïerrum interpo(ira.-fugere auté aere intcrpofito. s A M o- 

T H R A ci A F.] fcrrcos annulos à Samothracia, vbi primum fieri cœpti 

funt,dic1;os., IN se. A. P H I J. s]în vafis amplis, v ï r> E T v R] ferru. DIS» 

C O R P , T A N T A c R.] mter ferrum & magnetem. p E R C E p ï T] Sic. 

habent libri omnes vuïgzû.percepit autem interpretor occupauit,inuafîr, 

nempe vias apertassquo verbo faepe alibi vtitur", vt lib.j. princ. His tibi me 

rébus quxàam âiuinx veîuptas fercipit, atque Zw^r.^bicfipaullo poft. yita Perct* 

pit bumauosediunuSe'd feripturam veterem^quafe repetitur irj tribus lib. manu 

fcriptisjreuciendam efle non puto, > 

Pfâcepit. 1 

Vr*cepit autem, id cftpra:- 

occupauit.nequc iccirco minus probanda eft, quod àntecedat aduerbiunr 

prius ..fa?pc enim hoc pleonafmo vtuntur feriptores. ,EX,E.N Alabarris. 

DE R E R V M NAT. t I B. V J. 53£ 

jcftu occupât», P Y I S A R B'CIV E J? L v c T v] id cft fuo mottjjfuâque agi 

tatione,feu fuo asftu. tralatio cft. Sed videtur legendumfiiftu, nonfltt&tt. 

fli&us autem à verbo fligo.quo Se antè vfus eft hb.x. Obuia cumfixèrent vt 

diuerfa repentet&c.VitgAib.y.cauâque Dontfonitumflitlugalea*. c^Y o P Ac 

T o] id eft,qua ratione magnes refpuit à fe ferrea texta, feu ferrum : vel, 

quo fir,vt magnes ferrum à fe reiiciat,ac repcllat. F E R R E A T E x T A] id 

cft ferreos texus, & fetrum ipfum arctifsimè contextum. Idem lib.f. Trofter 

difimilem naturam,text4qtie w#r».Virgil. 8.Êncid. & clypei non en

54 T. L V C R E T Ï I C A R I 

Nec metammultambkoperamconfumerepareft: , 

Sedbreuiterpaucisreflatcomprenderemutta. 

Quorum ita texturœ ceciderunt mutud contra, 

Vtcaua conueniant plenu bdc illiusjlla 

Huiufqueiinterfe iunftuU horum optima confiât. 

Efl etiam,quafi vt anriellis,bamïfque plicata 

Interfe quœdam pofiint coplata teneri: * 

Quodmagis in lapide bocfieri,firrofùe videtur. 

NEC TAMEN HAEC] qua: de magnetis & ferri coiun

DE RERVM NA1V II B.. Vlr- o t 

.'eft.Plumburri' tandidum commémorât & Carfar lib; J^de beilo Gallico 

Vtuntur autem Bntanni nummo treo, aut annulis ferreis ad certumpondus examinais 

pro nummo.Hafcitur ibtplumbum album in mediterraneis reîonibus:in marh 

timisferrum:fedeiusexiguaeficopia. qj'XDSr.oo?]quafidicar,numme 

iccirco hoc loco referre oportet? M v t v A v 

]muruo, vtfarpealiàs. haec 

11 L i v s i l l a, h y i v Vc^y E]ha:c plena illius cauis : iliaque caua huius 

plenisconuenianr. inter se ivnctvra horvm op t.] fie le 

gcndum.ordo enim eft;. Horum interfc iuncrura eftoptima, quorum ita 

textura: ecciderunt mutuà,vt & illius caua huius plenis , &£illius plena huius 

cauis conueniant. est etiam] Alfa ratio quamobrem quardam magis 

inter fecoharrere pofsint.Fieri enim potefl: (inquit) vtquxdam pofsint 

, inter fc compacta coha;refcere,quafî quibufdam angeliis, id eft paruis angulisjhamifque 

implicita,atque inflexa.angellis autem reftitui, à codice Va 

ticano admonirus,, in quo fcriptum eft aricillis. qua voce vfus eft 6c lib. 2. 

Sed magis angelhs paullo proflantibuSj&quœ Titillare,&c. c o p L a t AJfic legendum 

puto:quam feripturam quidam vel non intelligentes,vcl infolentemiudïcantes,cw/rf^rf 

repofuerunt.fo/'/^ autem dlctum pro copulata, 

vt yinclumfkclumypericlum^c. 

^Junc/atio qua* fie morbisy4utvnde repente * 

"Mortiferam pofiït cladem çonflare coorta 

Morbida vis hominum generi^pecudûmque cateruk, 

Expediam.primummultarumfeminarerum 

Effefuprddocuifluœfintvitalia nobis: , ^ p^/ 

Et contrkyquœfmt morboymortique neceffefl 

"Multa volare:ea cum cajùfuntfort} coortay, ~* ' 

Etperturbaruntcdum\ftmorbidmaerf /f}ûc£.->i^û m UIL^ z*t*-fe/ 

Atqueea vis omnis morborum.peflilitdfque """^/cJ ^ ^ I ^ T 

Autextrinfecu5yvtmbes>ntbuUquefuperne Per edum veniuntâut ïpfafepe coorta 

De terrafurguntyvbiputrorem humidanaclaflr_ Intempefiuis pluuiïfque &folibrn icla. 

visionne vides etiam edinouitatey ey* aquarum - 

. Tentariyproculdpatria quicunqueydomoque Adueniuntïidebquia longe diferepataer. 

•541 t; l v c r e t i i c a r i 

Vfque adnigravirum,percoBâquefiecL caloreï 

Qua cum quattuor interfe diuerfd yidemus ^ ' 

'Quattuor d ventis,& calipartibus ejfe, 

Tum color,& fitcies bominum diflare videntur 

Largiter,&*morbigeneratimfada tenere. 

Efl elepbas mor bus,qui pr opter flumina IMili 

Gigmtur Aègypto in media,neque praterea vfquaml 

Attide tentantur grejjuSiOculiquein Àcbais 

Finibusiinde aliis alius îocus efl inimicus 

Partibus,dc membris,varius concinnatidaer. 

Proinde vbif calum,quod nobis forte alienumfl, 

Commouetj atque aer inimicusfèrpere cœpitt 

Vt nebula yac nubes,paullatim répit, &* omne 

Qufl graditur,conturbat y&* immutare coatlat. 

Fit quoque yvt yin nbflrum cum vênit denique calum: t 

Corrumpat,redddtque fui fimile,atque alienum. 

Hac igiturftbitè cladesnouk ypeflilitdfque 

Aut in aquas cadit,aut fruges perfidit in ipjas,' 

Aut alios hominumpaflus,pecudumquecibatus: 

Aut etiam fiflenjà manet vis aëre in ipfe. . ' 

Et cum jfirantehmiflcts bine ducimus auras, t 

llla quoque in corpuspariterferbere necejfefl. 

Confimili ratione venit bubus quoque fape * 

Peflilitas,etiam pecuis balantibus agror* 

'Nec refert vtrum nos in loCddeueniamus 

*îNobisaduerJa,&cali mute mus amiclum: - i 

An calum nobis vitro natura coruptum 

Deferat,aut aliquid,quo non confueuimus vti, • , 

Quodnos aduentupofittentare retenti. . * 

NVNC, R A T I O 03AS]Nuncratîonem^morbôrumçxplicareincipit. 

deinde pulcherrimam peftis illius, qua; temporibus bclli Peloponnciiaci 

Athenisaccrrimèncuiitjdefcdptionemex Thucydidis lib.Z.exprefs3, 

^proponet. SVPRA V 

JDOCVi]lib.4^biKuncahisaliuscurfùçibust

DE RERVM NAT. LIB. Vit 543 

lib, f. ibi Quippe viderehceipinguefçerefepe cicma^ &c» & hoc eodem lib. ibi 

"principia hoc dtcô^quod dixifepe quoque ante, ln terra, -&cet. ET CONTRA" 

 

tentia huius loci côfcntanea e(t,verùm etiam quôd nata videtur effe ex antiqua 

feripturadeprauata. fie enim habent libri aliquot manufêriptiVin his 

Vatican.^«w longé diferepat acres, NAM çry 1 D B R I T A N N V M ] Britanni, 

omnium mortalium proximi funt Septentrionibus, iis tamen exceptis, 

qui Thulen incolunt .Virgil, Tity. Et penitus toto diuifos orbe Britannos. Idem 

Georg. i.tibifermât vltima Tbule t dodti quidam,in his Petrus Pafchalius hiftoricus 

Regius amicus meus, hoc loco legendum cenfent, Britannumcaîum 

t non vt habent lib. vulgati, Britannis calum: quibus afïcntior. fententia 

autem huius loci harc eft. quid, aut quantum (inquit) putaraus differre czlum 

Britannicum à cado ^Bgypti^? quidcadum,quod eft in Ponto Euxino, 

5c adillam orbis terrarum partem à cado Gaditanoîfumfit Lucretius quattuor 

orbis terrarum loca maxime nota, & infignia: qua: téporibus illis maxime 

inter fe diftareputabantur :duoàfeptentrionibusad Auftrum,Britanniam,5c 

i£gyprum:qua: eft diftantia latitudinis:duo ab ortu folis ad occafum, 

Pontum & Gadeis,qua: diftantia eft longitudinis. Q_V A M v N- 

DI CL.]ideft qua parte axis,fiuepoIus Ardticus, qui nobis fubîimis femper 

appârctjillis eft depreffiis: feu quapartemundus inclinâtes eft ad oram 

nobis ignotam,q" Gr^ci^rdôra vocant axi noftro contrariam. Eft autem 

harç pars meridionalis tfeu Auftralis. ojy I'D V E Q^V o p I N P o N* 

T. o's T] aut quid putamus differre cadum ponti, qui ad orientem fpectar, 

àGadium cado? qua: diftantia longitudinis eft.Gades,infulà & oppidum,qua: 

ab Ocçano alluuntun à quibus fretum Gaditanu didttrm eft: quo 

Lybia ab Çuropa diifiditur,. M.Tull. lib.j.de mt.âeoyQuidOceanifermeil- 

Us in loçii cmftamius, Europam, Ljbyimque rapax vhi diuidit ynfâ A T Q_V E. 

y >s QJ, i A p Nf]jà Gadibys^tqne ab eaora,qua: porrigitur ,&,pcniriet ad 

Mauritarjiam,feu potiusa^ ^£th.ippiam vfque?Sunt enim ^thiopçs pon^ 

iiulli Oceano finitimi,. vt teftatu'r & Hômer.iib.x. UiacL Zsàt $ W^natMoy 

#rr' faviMYsts wàirmjH X9iQf 'ifiu fàjXpVH $\ffaf 4tPi %mn. Qy A T- 

ir*u t

*f44 

r 

* I V C R E T I I C A U ' 

TvOR. A* VENTIS, Ï T C A E L I PART.] BritatitiiabAcjuïïone,& à* 

Septefitïionibus,*£gyptii à mendie & Auftroi Pôtici à Subfolano feu Eur6,&Orîente,GaditaniàFauonio&Occidéte. 

ET M O R B I GÊNER.] 

& morbi videntur generatim nationes ipfas infeftasjiabcrc. EST E L E* 

P H A s M o R B.] hune morbiï iKipariitm vocant Grarchde quo legé Cornet. 

Celfum Iib-3.cap.25. A T T 1 D E T E N T.] in Attica tenranturpedes." 

Athenienfes podagra magna ex parte laborant. o c v L I" QJV E I N 

A CH. E 1 N 1 B.] Achiui folent oculorum doloreaffici, feu ex oculis laborare. 

C O N C I N N A T ] efrïcit,vt faepe alibi, c o A c T A T] cogit. p E R- 

SIDIT] fie legendum,non/A. c o N s t M* R A T . V. B V B.] Virgil. 

lib. 2. Georg. Kec tam crebet agens hiemem ruit aquoréturbot Quàm multapecu* 

dum pefles\ nec fingula morbi Corpora corrîpimt „fed tou afiiua repente, &cet. 

ETIAM P E C V I S B A L A N T I B V S AE G R o R] Cum in libris manufcriptis 

ita feriptum reperiflem: etiampigrU balatibus agror :ia vulgatis aurem 

plcrifquepecudumbalatibus agris\ in nônullispecudum talaribus agre: primum 

facile fenfi in hoc loco mendum iubeue:deinde continua conieci fie 

effe legendum:pecuis balantibutagror. Pëcua autem dixerûr antiqui pro pecu 

dibus:vnde respecuaria. Iam agroretiam morbum corporis interdum fîgnificat. 

NOBIS A n v E R s A] id eft nobis inimica, & infefta. aduerfx 

autem efle legendum, nondiuerfa, euincunt libri veteres, in quibus partira 

plané hoc modo feriptum cft:partim addiuerfà.qaâqùam defendi fortafle 

poteft le&io vulgata,No&« diuerfa$to à nobis diuerfa: ideftin quibus non 

confueuimuscommorari. ET CAELI M V T E M V S AMicTVM]id 

eft cîelum mutemus.caelumautem,id eftae'rem,quo vidcmuramicîri,quia 

nos ambit, vndique. louianus Pontan.hunc verfum fie legebatrHoto aduer- 

Ja, & calum mutemus amicum. ego lectionera receptam retinendam cenleo. 

AN CAELVM N O B I S V L T R O N A T V R A C O R V P T V M DE P.] 

fecutus fum vcftigîa veteris fcripturar.fic enim habet codex Vaticanus,^» 

calum nobis vitro natura coruptum tvaico r..Tethianus autem & Memmianus, 

& Faern. jin cal. nobis vitio,(aut vitro)natura corruptum. ex vitro igitur feci vitro 

, quod reperitur ramen in codicibus Vicet. Se Patif. Veneti antiq. porro 

habent intro natura corruptum*vltrb autem interpretor fincaliqua manifefta 

caufa. iam coruptum vno r. aut fine n.fcriptum cft,proptcr verfum,pro 

corruptum,aatconruptum }At

DE R E R V M N A T. I I B. V I . 54e 

«juam lecTrioncm normulii probant, vt fît verfus totus ex fpondeis conftans: 

quibufeum non pugnabo. 

H*C RATIO QUONDAM MORBORUM, &* MORTIFER AJIM Y 

FINIBU' CECROPIISFUNEFLOS REDDIDITAGROS: 

VAFLAUITQUE VIAS ,EXBAUFTT CIUIBUS VRBEM. 

NAM PENITUSVENIENS AEGYPTIÈFNIBUS ORCUS Y 

A'ÈRA PERMENFUS MULTUM,CAMPÉFQUENATANTEIS, 

LNCUBUIT TANDEM POPULO PANDIONISIOMNES 

LNDEJATERUATIM MORBOJNORTIQUE DABANTUR. 

Principe CAPUT INCENFUMFERUOREGEREBANT: 

ET DUPLICEIS OCULOS FUFFUFA LUCE RUBENTEIS. 

SUDABANT ETIAMFAUCES INTRINFECUS ATRO 

SANGUINE 9&VLCERIBUS VOCIS VIAFEPTACO'IBAT: 

ATQUE ANIMI INTERPRES MANABAT LINGUA CRUORE, 

DEBILITATA MALISJNOTU GRAUIS YAJ]?ERA TABU. 

INDE VBIPER FAUCEISPECLUS COMPTERAT,& IPFIM 

TDORBIDA VIS IN COR MŒFTUM CONFLUXERAT DGRIS: 

OMNIA TUM VERO VITDICLAUFLRA LABABANT. 

SPIRITUS OREFORAS TETRUM VOLUEBAT ODOREM, 

1{ANCIDA QUO PEROLENTPROIEBACADAUERA RITU: 

ATQUE ANIMIPRORFUM VIRES TOTIUS, EY* OMNE 

LANGUEBAT CORPUS LETI IAM LIMINE IN IPFO. 

INTOLERABILIBUFQUE MALISERAT ANXIUS ANGOR 

ADFDUE CORNES/?* GÉMIT U COMMIFTAQUERELA. 

SINGULTUFQUEFREQUENS NOBEM PERFEPE,DIÉMQUE 

CONRIPERE ADFDUE NERUOS,@* MEMBRA COABANS, 

DIJFOLUEBAT EOS DEFEFFOS ANTÈ,FATIGANS. 

H AE c R A T I O Q^V O N D A M ] Nunc incîpît peftem illam Athenienfem 

deferibere. Videtur autem Virgilius lib.3. Georg. hune locum adumbrafTc 

tefle Macrob.lib.6".Saturn. his verfîbus.H/Vquendammorbo calt mifèranda 

coorta eft Temj>eftas 3tot6que autumni incanduit ttftw.Etgenus omne neci pecudum 

déditjmne ferarum: Corrupitque UcusiinfecitpabuU tabo.Kec via mortis erat 

JtmpUxs (èdvbi tgnea venis Omnibus alla fuis miferos adduxeut tirtusRurfus abiïdabatfluidusliquor,&c. 

M O R T I F E R AE s T v s] fiehabentomneslib. 

vulgati.fcd très manuferipri mortifer ae, ex quo legendâ videtur mortifer aeu 

ZZz

54o* T. I V C R E T I I C A R I 

v i N i B v* C B & R O P I I S ] finibus Atticis. fie autem efie legendiï probat 

libri vcccres.Iam Cecrops Atheniéfîura rcx fuir, NAM P B. N. I T. V S V E- 

NIENS A E G Y- P T i E V 

F i N i B v s] Ab hoc loco Thucydidis verba.cum 

Lucretianis conferre incipiamus.ficigitur ille libro fecundo.R'pf«7o S ri($> 

Tfanv* àt hiyt-mt ÊF cù$ii?nas vfs VS? V 

tà-^^'iwH-m $ iytf aïyj-xiov iy KvBôUungrri- 

|3H, îtj *ts 7&* $a

DE R E R V M NAT. LIB. V I . 

^Fldgrabatflomachoflamm&,T>tfoYndcibusjntus, 

Ndlddeèpoffet cuiqudm leue,tenuéquemembris 

Vertere in vtilitatem:ad ventum, S* frigorafemper; 

lnfluuiospartim gelidos ardent ia morbo 

Membra dabant, nudum idcientes corpus in vndas: v 

Muitiprécipites lympbïs putealibus dite) 

Inciderunt ipfe venientes ore pdtente. 

lnfeddbiliterfitis arida corpord merfens 

Aequabat multum paruis humoribus imbrem. 

'Nec requies erdt vlla mdli: defeffa idcebdnt 

Corporaimuffabat tdcito medicina timoré. 

Quippe patentia cum totas ardentia noBeis 

Lumina verfarent oculorumexpertiafomno. 

"Multdqueprœtered mortis tumfigna dabantur. 

Perturbât a animi mens in mœrorejnetûque: 

Trijle fuperciltum^furiofus volt us,acen 

Sollicita porrè,plenœquefonorïbus dures: 

CreberJj?iritus,autingens 3raroque coortus: 

Sudorifque mddens percollumjflendtdus humon 

Tenuidjj?uta,minuta,croci continBd colore, 

Salfdque,perfauceis rducas vix édita tu fi. 

In manibus vero trahier nerui,&* tremexe artus: 

A'pedibu/que minutatimfuccederefrigus 

Non dubitabatiitem ddfupremum denique tempus 

CompreJpenares,nafiprimoris dcumen 

Tenue,cdudti oculi, caua tempora^frigida pellis, 

Durdqueiinborrebat riBum:frons tenta minebat. 

Necnimio rigida pbjljlrati morte iacebant: 

OBaudqueferè candenti lumine folis, 

Aut etiam nona reddebant lampddevitdm. 

Quorum f quis [vtejl) vitaratfuneraleti 

Vlceribus tetris,& nigra proluuie alui: 

Poflerius tamen hune tabès,letûmque manebat;


Aut etiam multus capitis cumfœpe dolore « 

Conruptusfanguisplenisexnaribusibat. 

Hue hominis tôt A vires ycorpufquefluebat. 

Profluuium porrb qui tetrifanguinis acre 

Exierat,tamen in neruos buicmorbus,& anus 

lbat,&* inparteis genitaleis corporis ipfàs. 

Etgrauiter partim metuentes limina leti 

Viuebantfèrro priuati parte virili: 

Et manibusfine nonnulli, pedibufque manebant 

In vita tamen,0* per debant lumina partim: 

Vfqueadeo mortis metus bis incefferat acer. 

Atque etiam quofdam cepereùbliuia rerum 

Cunb~larum,nequefepoffent cognojeere vt ipfi. 

NEC N I M I O C V I o_v A M] Thucyd. iy 7» ?|a»rw &$oû\

DE RERVM NAT. E ! B. VI. 549 

eft,ranta erat coru fitis,vt multa aquae, & humoris copia epota, nihilo plus 

valeret ad fitîm fedandam,quàm aqua modica:vel fic:fîtis ingens, & infè- 

/ 

dabilis 

çinH 

efficiebat, vt 

TiTiTfàoty^ÏKaosai 

magna aquae copia,aqua modica vidercrur. Arque bac 

eflç huius loci fententiam.vcrba Thucydidis oftendunt. £ i* i»ê(uiy 

*) » A-mdtt 

voiir 

ciorpotusadfitim fedandam. NEC R E Q J I E S E R A T V L L A MA- 

11] Thucyd. •« t*ù iov^âZ,Hy : id efl;, & quietis 

Omnino non videntur hîcidem diccre Thucydides,& Lucret. Macrobius 

lib.^.Satum. hune verfum profert cum eo qui deinceps fequitur, 5c confert 

cum Virgilianis,vt diximus. M V S S A B A T ] Mujfare ( inquir Nonius) 

ejl deprejfa voce Uqui,quodcelari relis.Varro putat muflàre dictum à littera 

quia muti ne quidem pronûciarc poIïunr.Virg.lib. 11.muffatrexipfeLa- 

*/'»«î.fignifîcat igitur Lucrctius ita nouum,& inufitatum morbi genus fuiffc,vt 

medici nihil excogitare polTent,quod ad eura Ieuâdum valeret. quod 

dicitur planius infra. Hec ratio remedi commuais certa dabatur. L V M I N A 

VERS. oc. E xP.]Thucy.£ » kyviTvUl7nit6-n Stà, 7 

liavrgebant. expertia fomno dixit, vt fuprà lib. 2. Ipfi fua perfejfonte omnia 

Diisagereexpers. Q J I P P E P A T E N T I A CVM T. ARD. N.Jquippc 

cum(inquit)no6teis totas infomneis duccrent. M V L T A'C^V E P R AE- 

T ER E A] haecquae deinceps fequuntur ab hoc verfu vfque ad eu m, cuius 

principium c%OE$auôqueferê,&cnon funt apud Thucyd.fed probabile eft 

ea Lucretium fumfifte à medicis, vt ab Hippocrate in prognoft. A N I M I 

M É N s]lib.^Mensanimivigilat. PLEN AE'ctv E SON.]tinnitusaurium. 

C R E B E R SPIR. A V T I N G. V.] HippOCr.pi'Ogn. m%Z(ML 71V 

•mm on[xaûïi, ÇMytMvh toimy \< 

» ù 

jreto3;£on< ?7ae^


cutus. cAVATi O C V L I ] Hippocr.opà*\««/ xo7\o/. C A V A TEMPO- 

R A] Hippocr.KfoV?«tw^^»»»TW>id efttcmporacontra&a,aurcoëuntia. 

F R I G I D A PELLIS, D Y R A'Q^V E, & C ] HippOCf.^ 79 J^ff/ATV u»))f,Sec.qux verba fuprà interpretati fumus. (VT EST)]VÏ 

eft aliquis,vel vt funt aliqui,qui efFugerunt: vel,vt verum eft, aliquos cffugifle. 

A V T ETIAM M V L T V S ] harc obfcurius videnrur ex Thucyd. 

cxprcfla.ficenim ille. «ftifa y> eA* maa-nt yA-nt aya%ty kçÇé.yboy riù>i% 

7up*h*iapt»m iAçutsà) JtsMwV>id cft,pcragrabat enim huius mali vis totum corpus 

fupernecxorfa,&incapiteprimumfedemna&a. P I Ï N I S E X NA- 

R 1 B v s] fie legi deber,n5 vt eft in codicibus vulgatis,£*.y>/m>. nifi quis malit 

\cgipletis ex naribm,vt intelligam 9 

pletasnareis copieras à verboplco.es. 

P R O F L V V I V M P O R R Ô Q_yi]ordocft,quiporrocxierar,ideftefTugerat, 

& vitaucrat profluuium acre,fcu veheraens fanguinis, huic tamen 

morbusibat,atque crumpebatinneruos,&artus &parreisjpfâsgenkalcis:id 

eft gignendi vim habenteis.vcrbum «cwroculabfîliebat ivt acrem exiret odorem : Se lib. 

^.Ham tranfùerfa feros extbant dentis adaBm lumenta. fie Horat.iunxit cum 

eodem cafu verbum cuagari od. 15.lib. 4,$" ordinem FjBum euagantifrena lu 

^«r^rww/Y.nuncadThucyd.ficigirurille.îàw^f «*- wfw^Ç»» me^m^-rSy 

yz kKpnvietay aJnhnît CUM i7ncm[Aaiyz,Scc,id eft Se û quis ex maximis illis mor 

bi doloiibusincolumis,& viclor difcefsùTet : at extremorum ipfius mem-'

DE RERVM NAT. t I B. VI. 

AXfas 

brorumobfcfsiomagnasfupercftèmorbireliqtjiasfignifîcabat,cVc. TA 

MEN IN N E R V O S H V I C M . ] Thucyd. H&rics« «• tùJbla,^ tr 

x"& f 

>k ^îd'cft impetum enim faciebatin parteis genitalêis, 8c 

manuSj&pcdes. ET G R A V I T E R P AR T IM,&C] id eft & metuentes 

mot tera.partim viuebant fine parte virili,partim fine manibus,partira fine 

pedibus. Thucyd. ^ mv*.o/ çewwoctVo/ T»my Jïiy, id eft & multi his corporis 

partibus priuati mortem effugicbanr. N O N N V L L I ] partim. E T 

P E R D E B A N T L V M I N A P" A R T I M ] Thucyd. $ 

X) 0/ 7Wf 

IpSttk/MÏY 

id cft,fimt & qui oculis priuati manebat in vita. v s qv E A D E O MORT, 

MET. HIS I N C E S S E R A T ACER.Jfîc videtur hic verfus reftitui pot 

fe leui immutationefa.c"fca,nempc cxincuJferat,(qao modo habent libri omnes 

Se manu(cr.& typis excu fi,) fado incejftw.quod probabat Aurarus.fic 

fup.eod.lib. velguuis ignis Imj>etus incefit. Sed fi liceret, malim ita reponi, 

nimirum verbis in fuum ordinem reftitutis. Vfqueadeb incujfùs mords metus 

his erat acer. vfqueadeo acer(incjuit vmânyua.vms) 

T&J 

his erat incuuusiid 

/£ 

eflrin- 

K) iectusmorris metus:vfqueadeo acriter mortem extimefeebant. A TQVE 

etveiidy7*t nuywf ô(Mia(,K Ki-Jri 

ETIAM C^V O S D A M C. O B L.] Thucyd. 

TOV 

nullosautem cum è morbo conualuiffent, cVrèledfco furrexiflent,ftatim 

omnium peraequè rerum obliuio capiebat,. neenô & feipfos Se familiareis, 

ac ncceftàrios fuos ignorabant. 

Multdque humi cum inhumât a iacêrent corpora fuprà 

Corporibus.-tamen alituumgenuîy atqueferaru m 

AutproculabJiliebatyVt acremexiret odorem: 

Aut y vbiguftaratjanguebat mortepropinqua. 

5\fcc tamen omnino temerè illisfolibus vïïa 

Comparebat auisynec noèlibufecla fer arum 

Exibant fduisdanguebant pleraque morbo, 

Etmoriebantur-.cumprimls fida canum vis 

Strata viîsanimam ponebatin omnibus œgrdm. 

Extorquebat enim vitam vis morbida membris^ 

Incomitata rapi certabant funera vaflai 

êc ratio remedi communis certa dabatur. 

'Nam quod aliis dederatyvitaleis aeris auras 

Voluere in ore licereyO* cAitempla tueri: 

ff oc aliis erat exitwjetumqueparabat. 

îllud in bis rébus miferandumy& magnopere y num 

Aerumnabileeraty quod vbi fe qui/que vldebat.

55^ T. L V C R E T I I C A R I 

Implicitum morbo,morti damnatm vt effet: 

Defciens anima mœfto cum corde iacebat, 

Funera reffeBans animam &* mittebat ibidem. 

Idj; vel in primis cumulabatfunerefunus: 

Quippe etenim nullo ceffabant tempore apifci 

Ex aliis alios auidi contagia morbi. 

Nam quicunque fuos fùgitabant vifere adœgros y 

Vitaïnimium cupidifnortifque timentes: 

Vœnibat paullo pojïturpimorte\maldque 

Defertos, opis experteis incuria maBans, 

Lanigeras tanquam pecudes/s* bucerafiecla. 

Quifuerant autem praflè, contagibus'ibant, 

Atque labore, pudor quem tu m cogebat obire 9 

'Blandaque lafforum vox mifia voce quereU. 

Optimus hoc leti genus ergo qui/que fubibaU 

Incy aliis alium populumfèpelirejuorum 

tenantes Jlacry mis lafiJuBûque redibant. 

Inde bonampartem in leBum mœrore dabantur: 

Necpoterat quifquam reperiri tquem neque morbus 9 

Nec morsytiec luBus tentant tempore tali. 

inhvmata]feu*3*3?

D E* R E "R TM ~K A'T, *- JS I.Ç-. V I . > ^ 

dro,w*c«OC7*

5J4 

R 


READ AMST EPOFUI.CONIE&URA MEAM APPROBANTIBUS ADRIANO TURNEBO.fo.' 

I AURATO,& MULTIS ALIIS VIRIS DO&IFS.NC CUI AUTEM INFOLENS VIDCATUR, ITA JO- 

-QUI, VIFERE AD AGROS, PROFÉRA ALIQUOT EX BONIS FCRIPTORIBUS EXEMPLE. LUCRET,' 

' HB.F. PROPTEREA FIT,VT BAC AD FTGNUMQUODQUEREUERTI'MOBDIUS VIDEATU 

FIGNA R CUI FUNT. TERCNT. ADELPH. HERA Y EGO HINC AD BOS PROUIFAM. IDEM H 

NOFLRA ILLICO TT VTFERE AD EAM. PLAUR. CAPTIUIS. POFIREMI HEGIO JT PARU 

DO$ FIDES, VIF*ADPORTUM. A. GELLCAP. VIT*LIB. \\.CUMYALEBO AB ECULIS,REUI 

AD ME. IDEM LIB^Z. CAP. 2^FWN IFNUOI, >Y HRUCU R 

M*\AJ V*.IIÈ*M

DE HERVM NAT, t I B. V I , 555^ 

tut!Jo\ju' id efl: nam & quecelts pereuntium tandem etiam proplncjui 5ç do^ 

iBeftîci fuccumbebant, ac cedebant, ma!i magnirudine vicli. o p T I M V 5 

Hoc t E T 1 G Ë N V S ] ^ /M/jç* oî kfmS(jui'*rLTntQv

5$tf .ÎT. I V C R E T I I C A R I 

OmnUdeniifùèfànBdd 

DE RERVM NAT. U B. .VI. ' jyy 

fuptx vfatftyfoLetiampecuisbalantibut agron o M N x A C ~O M p L B- 

B A ^ t ] ficlegcndum,nonro«^£*»/. atquç vt magis credas hocmendum 

natura eflèexerrato librariorum fêriptorum ,in vno libro manu fcripto 

rcperi feriptum condiebant.i enim pro 1. fepe ponebant feriptores illiindocti,& 

contra l.pro i.Tbucyd. ÎMM, YÈ> 1% VM^^^kw' ù T&\I$CU{ MRY*ÇGI T 

£f&li*i A&IVfWMtÀQSi&f i}t'nnyiAvÏKaop.0 > kl&k FYVIXFOL k*\fyr,,f fan - 

FAIRWTViwvn^ À/TVUS *Ms ênethivJstw-nÂd efl;, cum enim domus eis non 

fappctercnt,fed in tuguriis acre Se vento carentibus propter anni tempus 

habitarcatjfœda hominum ftrages fine vllo ordine edebatur, moribundfc 

que raoribundis àceruatim accumulati iacebant.repcritur etiam hçc Jccîc* 

in quibufdaralibris vulgatis,Ow»w complebanthuteBii.de qua feriptura iu» 

dicctlector., CLVO MAGE EOS T V M c o N F.] cum omneis libres Se 

rnanufcriptos,& rypis exeufos animaduçrterem ita habere, quo magis aflus, 

pœter Flotcntinos,in quo legitur, quo magis aflu, ego fie repofui Adriano 

Turneboapprobatore, atque adeo auctore, dcprauauit autem principio, 

hune locum feriptor librarius,cum fcripfît eos tu%. j^pro m. deinde alius çx, 

:> fecit*.&fcripfitmr#r. ex quo factura eft pofteà quemadmodum* 

fupràhoccodJib.ex duabus vocibusf^w»,oftendiraus factura cfCcâfS.] 

fententia autem .huius loci fie reftiruti pjana eft,quo magis ( jnquir ) \d eft, 

propter quam caufam magis cos fiue agricolas,flue vrbanos, fiue vtrofcjue. 

tune ita confertôSjVC^vt alij libri habent)i»/m«i,m.ors àceruatim accumu* 

labat.quç fententia cum yerbijsThucyd.confentaneacft.ûc,enim ille;àwi£ 

^nxpn W k^Kvtkrmtnimmf Immàd eft, fed etiam rnortui alij alij accumulati 

morientes «acebant* v r A M , P E R] per viamyâç^.Thijcyd, «** 

wfôJiïf ^«wyAuuTo id eft in viis volutabantur. PRO Qj' E V O L V T A]> 

Se prouoluta.tmefis:vt fequegregari^jique peditijérquephcatis, difquefupatis x 

&fcxccnta Cxm\\\x. prouoltseie autem cft palam,& in loco publico volue-j 

rtf j vel potrotéauSj yolucrc Terent* Andr ¥ Kipuerutn tollis, iam ego bupe i» 

tnedtamviamVtouolnam«.Lucretiuslibr,ofecundo;Vrouolui fimui vtpofsint^ 

&laderefenfus.* s* BAN. os AD *ACxy A (R iv.M]ad fonteis, adaquarum 

tubos&ftftukscquibuserumpitaqua .Cornel.Celfus lib. Çonfmetian^ 

aliquiàad'Jômnumjilanusiuxtacadens .Thucyd. éù-&.

T; I V C R E T Ï I C A R I 

b v s TBTR.rs] ordo & fententia eft,properaodum iam tepulra, nèrhpé 

pellis,tetris vlceribas.Sc forde feu fordi.fepulra id efl: coôpcrta, & obdu*î 

cl:a.flc autem excudendum curaui,non fepultis, fecutus codicum manuferiptorum 

auctoritatem. proetereavkeribus repofui ,admonitus à duobus co* 

dicib.item manufcriptis,in quibus feriptum reperi vkeribus, fufpicatus alibrariis 

ita feriptum efle pro vlccribusiprol.fed non difplicet mihi Adr. 

Turncbt coniect.ura,& fententia,qui feruata vulgata feriptura, in voce fi" 

/>«fw,reliqua fie legit, Vkeribus ucis prope iam, firdtque fepultis, atque hune 

verfum fiecxplicat,Vlceribus iam propè carcis,id eftafpc&um fugientibus 

& non apparentibus propter fqiiallorcm,&: fordé,& illuuicm. verbaenim 

qua» Cuhfe t» I&KÔI avàpamt k Xyçrnt °,n yîwrnt, If » 

Sx» yaiter Î7t& mni) "p»*,*» ioiay o (Mien M eft, nam cum vis rsali effet iramoderata,& 

vim intolcrabilcm afFerrct,ho mines non habentes quid agerenr, 

tut quo fe vertcrcnt.teropla deorurcf, Se pictatern perxquc negligere cœperunt. 

nec mos ille sepvltvrAE,&cjThucyd.^««mTOV- 

7tf«*«JT«e9t^5tiw,oT;|^«m^n£?r^w'TBipif:ideft ,& leges omnes, 

quibus anteà in fepulturis vtebantut, perturbât* fucrunr. qjo p r i v » 

hic p o p v l v s] cod.Memmianus habet,^«9prius hicpopulus y&c./'»j:partim vt prius. prius autem tegendum,non,vt 

in vulgatis,/»»«i:idque ex Thucydidis verbis intelligerelicet, 

ou a&'nç.pv îp&Siwquibus prius vtebantur, pertvrbatvs enïm 

totys treî idabat] fie habent libri man«fcr.non,vt vulgari,»^*. 

dabat. consortem] aliàscognatum. et pavpertas horrida] 

Thucyd. £ mô) \s

DE RERVM NAT. El B. VI* 55? 

itxfitiVf "rivai & wofdp* a>XN TTFASTY cmâthéirie kTifimv: id eft, Na in rogurn J 

alienum eos anteucrrentes,qui exftruxeranr,alij fuum mortuum imponebanr,faceifque 

fubdcbat:aKj cum alius mortuus combureretur/uoînfuper 

inie&o difcedebant. Quidam tamen hune Lucretij locum fie explicant. 

namque fuper fuos confanguincos, (rogis feilicet impofitos)locabantalie- 

P4 rogorumdd eft res à rogis aliénas:id eft,quar non folent in rogurn coniiei. 

ego priorem explicationem magis probo, quia cum verbis & fententia 

Thucydidis magis mihi congruere videtur. s v B D E B A'N T Qjf E F Ac 

E 1 s ] fubiiciebant faceis rogis. Thucyd. Cqiïvloy. QJT A S 

H C O R P O R A 

DESERERENTVR]quidam legendum cenfenc:quàm ytcorj>«u défittmttu 

F I N I S *

\ 

7%*. 

rf* *ij7>'r^*

P H I L I P P V S G A L T E R V S 

ROVILLIVS T Y OGRAPHVS, 

L E C T O R I S. D. 

o c PLERUNQUE FIERI VIDEMUS,LEDORHUMANIFSIME, 

" VT QUORUM RAAIORES, AUR PROPINQUI ALIQDA EX ACTE, 

AC VIRTUTE LAUDEM FINT CONFECUTI, IJ VEL AB IPFA NA 

TURA IMPULFÏ,VEL FUO IUDICIO ADDUCTI, VELEXEMPIO 

^ ILLORUM EXCITATIIN EODEM GÉNÈRE LAUDIS PRADFTARE, 

«ÂTQUE EXCELLERE CONENTUR. ITAQUE CUM EGOANI- 

MADUERTEREM PRUDENTIFSIMUM & DILIGENTIFSIMUM VIRUM GU- 

LIELMUM ROUILLIUM AUUNCULUM MEUM,APUD QUEM FUI À PUERO 

EDUCATUS, & QUO MAGIFERO ARTEM TYPOGRAPHICAM DIDIÇI, EX HAC 

ARTE & QUXITUM FECIFFE IUFTIFSIMÛ,ATQUE HONE/TIFSIMUM, de LAU 

DEM INUENIIÏE MAXIMARMPRIMUM LUTETIA; EIUS IULFU ANNOS ALI 

QUOT CONFUMJI IN DIFLRADIONE I & PERMUTATIONE VARIORUM, & À 

VARIIS OFFICIAIS PROFEDORUM LIBRORUM : DEINDE EXIFTIMAUI MIHI 

ALIQUANDO TANDEM ALIENORUM VENDENDORUM,&: CAUPONANDILI' 

NEM EFFE FACIENDUM,ATQUE OFFÎCINAM IN HAC VRBE INLTITUENDAM, 

AUT CERTE CONDUCENDAM : EX QUA OFFICINA LIBRI MEO NOMINE IM- 

PREFSIIN MANUS HOMINUMPERUENIRENT, VT VNO TEMPORE, VNA- 

QUE OPÉRA & REM FACEREM, & REIP. PRODEITEM, &: MIHI LAUDEM 

AC BONAM FAMAM APU& BONOS, DODÔFQUE COMPARAREM. QUO 

CONFIHO CAPTO CUM MECUM IPFE QU^RERÉ, VNDEPOTIFSIMÙM OR- 

DIRER, CUIUFQUE FERIPTORIS EDITIONE ABS TE,LEDOR, GRATIAM INIRC 

POFFEM, CUPIENSIN ALIQUO NOBILI FERIPTORE tnex INDUFTRIA; FPECI- 

MEN TIBI DARE, OPPORTUNE À QUIBUFDAM MEIS AMICIS CERTIOR FA- 

DUS FUM, T.LUCRETIUM CARUM POÊ'TAM GRAUIFSIMUM, & ORNA- 

TIFSIMUM,LATINIQUE FERMONIS AUDOREM PURIFSIMUM, & PROBA- 

TIFSIMUM ÀD. LAMBINO GRŒCARUM LITTERARUM DODORE REGIO, 

(DECUIUS VIRÎ DODRINA, & ELOQUENTIA NIHIL ME ATTINET DICERE, 

CUM &: EX VIUAIPFIUS VOCE, &CXFCRIPTIS IN LÛCÉEDITIS FIT OMNI 

BUS GENTJBUS AB HUMANITATENON ALIENIS NOTIFSIMA,) LOCIS PAME 

INNUMERIS CXFIDEEXEMPLORUM MANUFERIPTORUM ENEEMENDA- 

TUM, & FCHOLIIS DODIFSIMIS,ATQUE VTILIFSIMIS ILLUFTRATUM. QUOD

ftatira vtcûgnoui, D.Lambimim adiui,ab eôq; per eam, quam 

habet erga auunculura meum Gulieîmum RouilJium bene- 

uolentiam, petiui,vt eius Lucretij,quem ab eo emendatura elle 

audiuiffem,imprimédirmhineg©tium daret.quodab eo ftatim 

pro eius fingulari cùm humanitate ergaomneis, tum pracipua 

erga me liberalitate impetraui.. Ita fa&um eft, vt, quod tota 

mente expetiueram, omnibûfque ominibus, ac pcecibus exo- 

ptaueram, ab optima, & elegantifsimo poëta mei conatus ia 

hac vrbe initium facere mihi liaient. Qua in re quantam dili- 

- genriam adhibuerim, prxdicare non eft meum.tuipfe legen- 

do cognofees. Veruntamen non ero vfque eô impudcns,vt ne- 

gare velitn aboperis, &iisqui typos conftruunt,aliquot efle 

peccata, aut certe errata commifTa: quaenemo eft tam Lynccus,. 

qui vitare pofsit. Nam & D. Lambinus ipfê ea foiia, qua? péri- 

culi faciendi gratia imprimuntur, quotidie fere recognouit, er 

ratique operarum ad oras foliorû afcripfit, vt operarij, quem? 

admodum admoniti efTcnt, ea corrigèrent : & ego omni.ftudio 

eadem foliarelcgi,ac cum exémplari manuD.Lambini feri- 

pto diligenter cotuli,errataque,que Lambinum Jugerant.(nam 

terè fit, vt eos,qui quippiam feripferunt, operarum erratafalllr, 

neque ita citô ab iis animaduertanauv vt ab aliis) no pauca dc- 

prehendi. m'hilominus tamen remanferunt in his exemplis 

paucula quidam errata, qua; vel me quoque fugerunt, vel cum 

eiTentàme animaduerfà &c calamoemendata,ab operariis ta.- 

men non finit ex prxfcripto meo reftituta. Horum igitur erra- 

torum emendationes paginis & verfîbus feu lineis indicatis, ad 

calcem libri ponendas curauimus, vt.tu ledor easfecutus,.fine 

magno labore fingula errata fuis locis corrigere polTes. Quod 

iîhancnoftri huius Lucretij editionem tibi probari fentiemus: 

animos nobis augebis, alacritatemque adfercs plurain pofte- 

rum tempus & maiora conandi, qus'.& tibi grata x & Reipub. 

Vtilia^fTcpofsint. Vale. 

J

Errata ûc emendandâ. 

1 

Pagina j-linea ^.di&am efïèapud p.ead.Ii.ii. î«Tt|a«. pag.4.1in.îo.»»//«w 

rctinui, pag..quidam 

virdoctus ibid.lin.41. quoadfatùeftnat.nou. pag.194.lin.17. de anima:arqucanimipag.200.lin.il. 

MOLLI es.] pag. 216". lin. 38ïcorpusnoftrum 

confiât, pag.222.lin.29.quod plcrunque fotet pag.226". lin. i.fateare necefre'ft.pag.227.1i.2.o 

BB-R V T ESC ATjpag.230.li. 6. hvof^nm IXJ~ 

heu ibid.Quid moYtem3&c. pag. 250. lin. 2,7. R E P E T E N T I A H O S T R A ] 

pag.2j3.1in.i2.extiturus cflet,ibid.lin.2o.S*y«7B,- kSrdyanf pag. 257. lin. 22. 

tum non longe aberrant pag. 273.lin.25.proprie acpucipue tuf. pag. 274. 

lia.iuJfY\quidem3qmppetempoYtbus3quomims ibid.lin.i^.Xmepoteftat, optiot^ 

eligendi pag.,27^. lin.i.Sponte fua volitent ibid.lin. 3 f.v L T R o c 1 T R 6- 

o-

m E M E % s v IR A N T] fie faîpc L pag.288.lin.Zvir. Cu tuimur mifeeri aof. 

pag,25)7,im,27.qua: funt in luce,tucmur, pag.302.lin.n.à qua impulfa eft, 

ibid.lin.i8.omnisgenerisanimalium pag. 434.1m. 2

A i ? 

•^Zr/^JTi 

% ^ V ^ J f 

c7*- *S>~ 4^>^' 

î 

1 a IA*\M* / 

scj>i,t-ay. fsAA-J i#-rj?m*

'tm'st Itn'rs n&tfc, ffitdï^ êf? 

Q^vu'ijij mt/îtfj f,'/-w/~pfrr/\'?>\ /W 

f 

r 

fi*Jli^^nu>£-f j 

7î n*+4ll' Je TVtvfyl par/: J^j 

F

Q^S^f {c-#i"Uj /eyx^T ûJ^f ^f-nx^^T. ficrx? ïfêjP-rvCiJ^ 

. . « — 7 A . . l i ,

AI-^T/^ ,J/ (AN •'. /x- /. 

FC-RRÏ * ***** CÇERTC'^M2**1 

FILMAI A^'-FFC^"^ %fey MÉSIF*- F 

ÂTUDI/JKPT ^ÂFIN**/^W* A»*»I* £E MTCTY^ y / . 

AR/Y DCT» % 

F CTW'D&É «Y% 

\YÇTÂT DISERT/A 4À /ÙWWIA.*AJT*UF OV /r*ufa 

^^H^^L ^^Û^R'ÛT^FY^RR--^ ^'^

I 

glKfil ?û/(~f** WjpSX 7 

tu*.. 

axm'nj^pféru^^ra,A'Â* 

al£rr*r0 A*rt** O- es^'df/f* 

Htat ~'£-t**>'-ma?

l %/ f 

j£j&' 'i*~ehÂAirurnT?H* /y 7un*r-&>s, S/â er*-/'*

XULC_Montaigne_Lucrece1563_mrc.pdf

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?